<![CDATA[Garikoitz Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 04 Aug 2020 22:28:57 +0200 hourly 1 <![CDATA[Garikoitz Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Torrealdairen azken mezua: «Bakean joan naiz. Harro nago»]]> https://www.berria.eus/albisteak/185205/torrealdairen_azken_mezua_bakean_joan_naiz_harro_nago.htm Tue, 04 Aug 2020 11:25:15 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/albisteak/185205/torrealdairen_azken_mezua_bakean_joan_naiz_harro_nago.htm Horma sendoa, baina zauritua, pitzatua. Hezur muineko minbiziak eraman du, duela bost urte atzemandako gaitzak, Egunkaria itxi osteko atxiloaldian jasandako torturarekin lotu zuen minbiziak. «Esaten nuen hezur muineraino min egin zidatela. Hezur muinean agertu zitzaidan minbizia». 2003an eragin zioten zauria, eta odol gorritan eduki zuen 2014ra arte, auzibideak itxi arte. Zauria ez zen itxi. 2015ean azaleratu zen. Horma pitzatua, baina osorik eutsi ziona. Azken urteetan lanean jarraitu du Torrealdaik, azkenera arte ia -duela hilabete entregatu zuen azken liburua-, nahiz eta «zauri kulturala» ere sortu zioten, agiriak kenduta eta nahasita. «Ez ahaztu»: mezu hori bidali zuen Egunkaria auziaren bukaeran. Ibon Alberdi apaizak horri heldu dio hiletan: «Ahaztea ez da kristaua, baizik eta bakez gogoratzea. Torturak jasan ondoren gorrotorik ez duenak ulertu du hori». Maiz esan du Torrealdaik: mina zuela, ez gorrotorik. Alberdi: «Ez dezagun ahaztu gure herrian hainbatek jasandakoa, baina hori ez bedi izan gorroto iturri». Horma sendoa, baina eliza dardarka jarri dute hiletan. Lehenik, Manex Torrealdai semeak eta haren bikotekide Kattalin Zubizarretak: Leonard Cohenen Hallelujah-ren bertsio bat egin dute gitarra eta trikititan, eta Mendian gora haritza-ren bat ere bai, Torrealdaik hain gogoko zuen abestia. Garazi Torrealdai alabak eskutitz hunkigarri bat irakurri du ondoren, aitari eskerrak emateko gutuna: «Bukaerara arte egin duzu borroka. Zailtasunen aurrean adorea erakutsi izan duzu beti. Zurekin ikasi dugu adore hitzaren esanahia zein den: kemena, talde lana». Ez da mezu bakarra izan: Torrealdaik berak ere utzi du despedidakoa, alabaren ahotsean irakurria. «Bakean» joan dela esan du, eta «harro» dagoela: «Harro nago eraiki dudanaz, bai familia eta lagunarte mailan, baita euskal kultura eta gizarte mailan ere. Ezin hobea izan dut bizitza, eta eskertua nago guztiz». Senideak eta lagun gertukoenak agurtuta hil zen ostiralean, etxean. «Ezin izan zaituztet zuek guztiok banan-banan agurtu, baina badakit ulertu eta barkatuko didazuela». Bereziki gogoan izan du emaztea: «Azken urteetan nire ondoan tinko eta gogor eutsi dion emakume ausarta. Bera gabe nola jarraitu aurrera... Nire ardatza. Bizitza zor dizut». Horma sendoa ilundu da. Eliza atarian agurra, jendetzaren artean, Torrealdairen errautsen aurrean: Jon Maia dantzariaren agurra, Mendian gora haritza-ren doinuarekin, eta herria kantuan, Adio laguna eta Behin betiko ahotan. Eta txaloak: bi minututik gorako txalo amaigabeak. Ilundu da horma. Baina zutik dago eginikoa.]]> <![CDATA[Hormaren ilunabarra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2020-08-04/hormaren_ilunabarra.htm Tue, 04 Aug 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2020-08-04/hormaren_ilunabarra.htm
Horma sendo bat, arantzazko horma bat, aldarean, irudi handitan: Arantzazuko santutegi ataria (Oñati, Gipuzkoa). Arantzazu, Torrealdairen «jaioleku kulturala». Bertako seminarioan sartu zen 1954an, 12 urterekin. Euskal kulturarako bidea izan zitzaion: bertan murgildu zen Jakin taldean, adibidez. Arantzazuk presentzia handia izan du hiletan. Salbatore Mitxelenaren Zuk zer dezu, Arantzazu? kantuaren doinuarekin sartu dituzte errautsak elizara, Beatriz Gorriti alargunaren besoetan, eta Bitoriano Gandiagaren Dezagun argia piztu olerkia kantatuz hasi dute elizkizuna.

Horma sendo bat, askotariko harriz eraikia. Ia 60 urteko bidea utzi du Torrealdaik euskalgintzan eta kulturgintzan, eta haren itzalean sortu eta sendotu dira proiektu ugari. Agurrean izan dira Jakin aldizkariko lankideak, Euskaldunon Egunkaria-koak eta BERRIAkoak, Euskaltzaindikoak eta euskalgintzako beste dozenaka lekutakoak. Belaunaldi berrikoak eta zaharrekoak. Katea da Torrealdai.

Horma sendoa, itzal handikoa, baina harremanetarako gai zena. Ehuna josi du urteotan, eta azkenean ere bai. Erakundeak eta herrigintza bildu ditu, tradizio politiko bateko eta besteko ordezkariak. Besteak beste, Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburu Bingen Zupiria, EAJko buru Andoni Ortuzar eta EH Bilduko ordezkari Maddalen Iriarte. Eta beste dozenaka eragile eta taldetako kideak.

Tortura eta gorrotoa

Horma sendoa, baina zauritua, pitzatua. Hezur muineko minbiziak eraman du, duela bost urte atzemandako gaitzak, Egunkaria itxi osteko atxiloaldian jasandako torturarekin lotu zuen minbiziak. «Esaten nuen hezur muineraino min egin zidatela. Hezur muinean agertu zitzaidan minbizia». 2003an eragin zioten zauria, eta odol gorritan eduki zuen 2014ra arte, auzibideak itxi arte. Zauria ez zen itxi. 2015ean azaleratu zen.

Horma pitzatua, baina osorik eutsi ziona. Azken urteetan lanean jarraitu du Torrealdaik, azkenera arte ia —duela hilabete entregatu zuen azken liburua—, nahiz eta «zauri kulturala» ere sortu zioten, agiriak kenduta eta nahasita. «Ez ahaztu»: mezu hori bidali zuen Egunkaria auziaren bukaeran. Ibon Alberdi apaizak horri heldu dio hiletan: «Ahaztea ez da kristaua, baizik eta bakez gogoratzea. Torturak jasan ondoren gorrotorik ez duenak ulertu du hori». Maiz esan du Torrealdaik: mina zuela, ez gorrotorik. Alberdi: «Ez dezagun ahaztu gure herrian hainbatek jasandakoa, baina hori ez bedi izan gorroto iturri».

Horma sendoa, baina eliza dardarka jarri dute hiletan. Lehenik, Manex Torrealdai semeak eta haren bikotekide Kattalin Zubizarretak: Leonard Cohenen Hallelujah-ren bertsio bat egin dute gitarra eta trikititan, eta Mendian gora haritza-ren bat ere bai, Torrealdaik hain gogoko zuen abestia. Garazi Torrealdai alabak eskutitz hunkigarri bat irakurri du ondoren, aitari eskerrak emateko gutuna: «Bukaerara arte egin duzu borroka. Zailtasunen aurrean adorea erakutsi izan duzu beti. Zurekin ikasi dugu adore hitzaren esanahia zein den: kemena, talde lana». Ez da mezu bakarra izan: Torrealdaik berak ere utzi du despedidakoa, alabaren ahotsean irakurria. «Bakean» joan dela esan du, eta «harro» dagoela: «Harro nago eraiki dudanaz, bai familia eta lagunarte mailan, baita euskal kultura eta gizarte mailan ere. Ezin hobea izan dut bizitza, eta eskertua nago guztiz». Senideak eta lagun gertukoenak agurtuta hil zen ostiralean, etxean. «Ezin izan zaituztet zuek guztiok banan-banan agurtu, baina badakit ulertu eta barkatuko didazuela». Bereziki gogoan izan du emaztea: «Azken urteetan nire ondoan tinko eta gogor eutsi dion emakume ausarta. Bera gabe nola jarraitu aurrera... Nire ardatza. Bizitza zor dizut».

Horma sendoa ilundu da. Eliza atarian agurra, jendetzaren artean, Torrealdairen errautsen aurrean: Jon Maia dantzariaren agurra, Mendian gora haritza-ren doinuarekin, eta herria kantuan, Adio laguna eta Behin betiko ahotan. Eta txaloak: bi minututik gorako txalo amaigabeak. Ilundu da horma. Baina zutik dago eginikoa.]]>
<![CDATA[Euskalgintzak agur beroa eman dio Torrealdairi]]> https://www.berria.eus/albisteak/185146/euskalgintzak_agur_beroa_eman_dio_torrealdairi.htm Mon, 03 Aug 2020 10:22:57 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/albisteak/185146/euskalgintzak_agur_beroa_eman_dio_torrealdairi.htm <![CDATA[Intelektual bat Euskal Herriari]]> https://www.berria.eus/albisteak/185087/intelektual_bat_euskal_herriari.htm Mon, 03 Aug 2020 10:22:21 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/albisteak/185087/intelektual_bat_euskal_herriari.htm Torrealdairi buruzko gehigarri berezia argitaratu du larunbatean BERRIAk.]]> hezur muineko minbizia zeukala. Hamabi urte joanak ziren Guardia Zibilak atxilotu zuela, Egunkaria itxi ondoren, eta polizia etxean jasandako torturekin lotu zuen minbizia: «Esaten nuen hezur muineraino min egin zidatela. Hezur muinean agertu zitzaidan minbizia». Osasun gorabeherekin egin ditu urteok, eta haren egoerak okerrera egin du azken egunetan. Etxeko beroan hil da, senideak eta lagun gertukoak agurturik. Usurbil (Gipuzkoa) izan du bizilekua urteotan, eta bertako beilatokian jarriko dute hil kapera bihar: goizean, 09:00etatik 13:00etara, eta arratsaldean, 16:00etatik 20:00etara. Bizkaitarra zen sortzez Torrealdai, Forukoa. Baina haren ibilbidean giltzarria izan da beste leku bat ere: «Esan liteke biologikoki Foruan jaio nintzela, eta kulturalki, Arantzazun». 1954an joan zen Oñatiko santutegira (Gipuzkoa), seminariora. 12 urte zituen. «Seminarioak ziren euskal unibertsitaterik ez zegoen herri honetako unibertsitateak». Zazpi urte egin zituen Arantzazun. Borborka zegoen santutegia: basilika berri eta berritzailea eraikitzen ari ziren, intelektual ugariren bilgune zen, eta Euskaltzaindiak han egin zituen batzar erabakigarriak -tartean, 1968koa, euskara batuaren sorrerakoa-. Euskal Herrirako begiak ireki zizkion Arantzazuk Torrealdairi, 2016an BERRIAn kontatu zuenez: «Txokokerien gainetik Euskal Herria osotasunean ulertzeko modu bat zor diot Arantzazuri».
Euskara batuari buruzko kongresua Arantzazun, 1968an; han ere parte hartu zuen Torrealdaik. EUSKALTZAINDIA Euskal kulturgintzan murgiltzeko abiapuntu ere izan zitzaion Arantzazu. Torrealdai seminariora iritsi eta gutxira sortu zuten Jakin aldizkaria, 1956an; ikasleek egiten zuten. Torrealdai gerora sartu zen taldean, 1963an. Ate ugari ireki zion: «Irteera handia izan zen». Baina zaila zen egoera, zentsuragatik. Torrealdai sartzean hala zegoen; 1964an baimendu zuten, eta 1969an, berriz isilarazi. Torrealdai zen zuzendaria. Zentsura izan zuen aztergaietako bat gerora. Jakin taldeko kide gisa euskara batuaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen, eta hala jarraitu du hamarkada hauetan. 1975ean euskaltzain urgazle izendatu zuten, eta oso 2007an. Orain bi urte, 1968ko bilkuraren urteurrenean, hark irakurri zuen Euskara batuaren adierazpena, Arantzazun.
Joseba Intxausti, Joxe Azurmendi, Joan Mari Torrealdai eta Paulo Agirrebaltzategi, Jakin berritua aurkezten, 2014an. JON URBE / FOKU Jakin isilarazirik, ikasketak sakontzera jo zuen 1969an Torrealdaik. Okzitaniako Tolosara joan zen, Manex Erdozaintzi-Etxartekin -frantziskotarra zen hura ere-. Teologian lizentziatu zen. Parisera joan zen gero, Soziologia ikastera, 68ko Maiatza igaro berri zelarik. «Munduaren erdigunea iruditu zitzaidan, talaia paregabea». Frankismoaren hondarrak ziren, eta indartzen ari zen euskara eta euskal kultura berpizteko mugimendua. 1975ean itzuli zen Torrealdai Paristik, eta parte hartu zuen Elkar argitaletxea sortzen eta Jakin martxan jartzen. 1977an lortu zuten aldizkaria kaleratzeko baimena, Torrealdai zuzendari zela. Bazen arazo bat, ordea: «Urteak neramatzan aldizkarietako zuzendari, eta titulurik ez. Eta legez titulua behar». Informazio zientzietan lizentziatu zen EHU Euskal Herriko Unibertsitatean, tesina honekin: ETB eta euskara. Urte haietan sendotu zen Jakin taldea, eta, aldizkariaz harago, beste lan ugari ere egin zituzten. Torrealdaik berak, adibidez, 1977an argitaratu zuen Euskal idazleak gaur. Beste hiru kide historiko zituen alboan Jakin taldean: Joseba Intxausti, Joxe Azurmendi eta Paulo Agirrebaltzategi. Laurek jaso zuten Gipuzkoako Foru Aldundiaren urrezko domina 2018an. Taldea, hori izan du ardatz Torrealdaik ibilbide profesional osoan: kolektiboan lan egitea. Hori nabarmendu zuen, adibidez, 2016an, Eusko Ikaskuntzaren Manuel Lekuona saria jasotzean: «Ipotx bat naiz erraldoien bizkar gainean igoa. Erraldoi askori zor diot zuen aurrean egotea. Nire obra zerbait bada, obra kolektiboa da». Herri ekimeneko proiektu handi batean murgildu zen Torrealdai 1980ko hamarkadaren amaieran: Euskaldunon Egunkaria-n. Lan diplomatikoa egitea egokitu zitzaion, «proiektuaren izaera azaltzea instituzioetan eta gizarte eragileetan». Ez zen lantegi erraza izan: «mesfidantza asko» zegoen, «salakuntza inplizitu asko». 1990eko abenduaren 6an atera zuen lehen zenbakia Egunkaria-k. Administrazio kontseiluko lehendakaria izan zen Torrealdai. Herri ekimenarekin batera, bazuen beste ardatz bat: ametsak lortu egin daitezkeela, oztopoak izan arren. «Nire eskarmentuko lezio nagusia esaldi labur honek bil dezake: ezina ekinez egina. Abiatzeko unean hainbat ekimenek hala ematen zuten, lortezinak zirela, baina, historia lekuko, ekinaren poderioz burutzera iritsi izan gara».
Egunkaria Sortzen taldearen agerraldia. Ezkerretik eskuinera: Joxemi Zumalabe, Martin Ugalde, Iñaki Uria eta Joan Mari Torrealdai. EGUNKARIA 2003an zapuztu zuen Egunkaria-ren proiektua Guardia Zibilak: indarrez itxi zuen euskarazko periodikoa, Espainiako Auzitegi Nazionalaren onespenez. Atxilotu egin zituzten arduradunak, tartean Torrealdai bera. Torturak salatu zituzten. Torrealdaik berak ez hasieran: bost urte behar izan zituen mina kanporatzeko. Zauri sakona izan zen. Eta ez zen atxiloaldi ondoren amaitu: 11 urteko auzibide luzeak etorri ziren ondoren -Torrealdai auzi nagusian eta ekonomikoan zegoen-. Absolbitu egin zituzten auzi nagusiko auzipetuak, eta auzi ekonomikoa artxibatu egin zuten. Baina kaltea egina zegoen: kalte pertsonala eta kalte profesionala. «Sarraskia» egin ziotela salatu zuen: eramandako paper asko ez zizkioten itzuli, eta bueltatu zizkiotenak desordenaturik zeuden. «Ez da borondaterik gabe egina. Ezabatu egiten dizute memoria, badakite-eta ni bezalako baten indarra bere dosierretan dagoela. Nire informazio bilketetan oinarritutako lanik ez dut egin ordutik».
Joan Mari Torrealdai eta Txema Auzmendi, eskuburdinak jarrita, epailearen aurrean deklaratu ostean, kartzelara bidean, 2003an. EITB Eta 2015ean azaleratu zen urteetan erraietan pilatutako mina. Hezur muineko minbizia atzeman zioten Torrealdairi, eta zuzenean lotu zuen torturarekin. Lotura bazegoela ondorioztatu zuen haren psikiatrak ere.
2014ko maiatzean BERRIAk egin zion elkarrizketa batean. JUAN CARLOS RUIZ / FOKU Mugatuago, baina ibili da jendaurrean urteotan: liburuak argitaratu ditu -Asedio al euskera eta De la hoguera al lapiz rojo-, sariak jaso, hitzaldiak eman... Jakin-en erreleboa eman zuen 2014an, 42 urte zuzendari egin ostean, baina inguruan segitu du «osasunak lagundu dion guztietan», lankideek diotenez. Baina itzali da. Lasai joan dela esan die ingurukoei. «Libre sentitzen zela, lasai zegoela».
Familia eta gertukoen abaroan eman du azken hatsa. TORREALDAI GORRITI FAMILIA JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020]
Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak]]>
<![CDATA[BEGIRADA BAT ESKER]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1965/002/001/2020-08-02/begirada_bat_esker.htm Sun, 02 Aug 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1965/002/001/2020-08-02/begirada_bat_esker.htm
Torrealdai 77 urterekin hil da, eta ia 60 urteko ibilbidea egin du euskalgintzan eta kulturgintzan. Forukoa (Bizkaia) zen sortzez, baina haren kultur bizitzan Arantzazu (Oñati, Gipuzkoa) da mugarria: 12 urterekin sartu zen hango seminarioan, 1954an, eta 1960ko hamarkada hasieran murgildu zen Jakin aldizkarian. Azkenera arte aritu da: «Bere gaitasun intelektualarekin egon da azken-azkenera arte, eta oraindik emateko zuen: ez da hilabete azken liburua entregatu zuela. Erabat aktibo zegoen». Lorea Agirreren ahotsa da, Jakin-eko zuzendariarena: orain sei urte eman zion erreleboa Torrealdaik, 42 urtean zeregin horretan jardun ondoren.

Bost urte dira hezur muineko minbizia atzeman ziotela. Urteotan osasun gorabehera bat baino gehiago izan du, baina azken egunetan okertua zen haren egoera. Zaintza aringarriak ezarrita egon da etxean, eta senideak eta lagun gertukoenak agurtu ostean hil da.

Egindakoa eta nolakoa

Hil kaperak erakutsi du hamarkada hauetan zenbateko arrastoa utzi duen, nolako konplizitateak ehundu dituen, zenbateko itzala sortu duen eremu batzuetan eta besteetan. Osasun larrialdiaren eraginez, segurtasun neurriekin ireki dute beilatokia: besarkada eta esku estutze gutxi, aretoan jende kopuruak mugatuta, eta maskara jantzita. Begiradek bete dute besarkada eta ezpainen falta.

Denak maskara jantzita. «Baina Joan Mari bera ez zen mozalaren edo maskararen zalea». Hor Iñaki Murua bertsolariaren azalpena. Zentsura izan zuen ikergai nagusietako bat —azken bi liburuak ere horri buruzkoak argitaratu ditu—. Aztertu ez ezik, jasan ere egin zuen: Jakin 1969an isilarazi zuten, Torrealdai zuzendari zela. Zortzi urteko isilaldia izan zen, eta Torrealdairen etena Euskal Herrian: Tolosan (Okzitania) eta Parisen ibili zen ikasketetan. Ez zen Euskal Herriarekiko etena izan, ordea. Jakineko kideek eutsi zioten harremanari, eta Torrealdairen loraldia etorri zen 1975etik aurrera: Jakin, Anaitasuna, Elkar, liburugintzari buruzko lanak... Eta Euskaldunon Egunkaria, 1990ean. Arlo asko. Eta sakon.

Egindako lanaz ez ezik, egiteko moduaz daude akorduan harekin aritu zirenak. Batetik, lan pertsonaletik harago, taldean jarduteko zeukan gaitasuna. «Lantaldeak sortzeko, proiektuak aurrera eramateko eta hori giro onean egiteko ezagutu dudan eredugarriena izan da», nabarmendu du Jakin-eko kazetari Xabier Eizagirrek. «Zuzendari eta kudeatzaile gisa» zeuzkan dohainak goraipatu du Jakineko talde historikoko partaide Paulo Agirrebaltzategik. «Handietan handia galdu dugu».

Katea ere ezaugarri izan du: transmisioa. Olatz Osa, Elkarreko zuzendaria: «Herria ezagutu, maitatu eta eraikitzeko oinarriak oso garbi zituen eta transmititu zizkigun belaunaldi baten izarretako bat izan da». Egunkaria-ko transmisioa du gogoan Imanol Murua Uriak: «Bere ibilbidetik zekarren ikuspegi nazionala, pluraltasuna, kulturgintza politikaren autonomiatik egiteko ia obsesioa... Eskuzabaltasun handiz erakutsi zigun bidea, eta konfiantza eman». Transmisioa ezaugarri izan du lan guztietan, Andoni Sagarna euskaltzainaren arabera: «Intelektual osoa zen: gizarteari emateko gai izan da. Jakin du bere jakinduria aplikatzen Euskal Herriak behar zituen gauzetara».

Eragindako zauria

Euskalgintzan ia 60 urteko ibilia, eta Torrealdaik lortu du sektore batzuetako eta besteetako abegia: haren jokabide eredugarria goraipatu dute. «Harremanetarako dohaina zeukan, gertutasuna, eta horrek asko ekarri dio euskalgintzari: pertsona asko biltzeko ahalmena zuen», nabarmendu du Gipuzkoako ahaldun nagusi Markel Olanok. Pentsamendua eta ekintzailetza, biak ziren Torrealdai, Miren Dobaran Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako sailburuordearen ustez: «Ametsak behar dira, eta lan egin. Eta horretarako motibatzaile handia izan da».

Euskalgintzaren ispilu, finean. «Hizkuntzaren normalizazioan euskalgintza ardatz dela, hau auzi politikoa dela, eta askotan esan zuena: ezina ekinez egina... Euskalgintzaren balioak islatzen zituen Joan Marik», dio Kontseiluko idazkari nagusi Paul Bilbaok. Haren ekina goraipatu du Kike Amonarrizek, Euskaltzaleen Topaguneko lehendakariak: intelektuala ez ezik, «euskaltzale aktibo eta konprometitua» izan dela.

Konpromiso horretan zebilela egin zioten zauria, Egunkaria itxi eta torturatuta. «Sufrimendu injustua» ekarri du gogora Bakartxo Tejeriak, Eusko Legebiltzarreko lehendakariak. Jonan Fernandezek ere bai, Eusko Jaurlaritzako Bizikidetzako idazkari nagusiak: «Sufritu zuen bere konpromisoagatik, baina duintasun handienez eraman du beti. Erreferentea da». Pairatu zuen kaltea deitoratu du PSE-EEko ordezkari Eneko Anduezak ere: «Injustizia handia izan zen. Asko sufritu zuen. Euskaldunok zor hori ere badaukagu Joan Mari bezalako askorekin». Arnaldo Otegi EH Bilduko koordinatzaileak ere ekarri du gogora mina: «Ezagutu zuen Espainiako Estatuaren natura nolakoa den».

Beilatokian izan direnen arteko solasaldietan maiz atera da hizpidera hori: min bidegabea jasan zuela. Izatez, Torrealdaik berak torturarekin lotu du hezur muinean azaldutako minbizia, heriotza ekarri diona. Jakin eta Egunkaria ekarri ditu gogora Agirrebaltzategik: «Euskalgintzak eta kulturgintzak jasandako zapalkuntzaren eta pertsekuzioaren ikur nagusietakoa da Joan Mari».

Goibela da: iluna, euria. Isildu dira ardien zintzarriak muinoan. Badoa eguna. Baina argituko du egunak, legatua lantzeko egunak. «Nahiko nuke eskola liburuetan ikusi haren izena», esan du BERRIAko lehendakari Beatriz Zabalondok. Liburutegi Nazionalaren egitasmoa ere aipatu dute batek baino gehiagok. Agirre: «Gai izango ote gara haren figura errekonozitzeko eta behar duen onarpen eta maila nazionala emateko».]]>
<![CDATA[Legebiltzar berria: 39 emakume eta 36 gizon]]> https://www.berria.eus/albisteak/184217/legebiltzar_berria_39_emakume_eta_36_gizon.htm Mon, 13 Jul 2020 12:15:25 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/albisteak/184217/legebiltzar_berria_39_emakume_eta_36_gizon.htm <![CDATA[Gehiengoarekin gobernatu ahalko dute EAJk eta PSE-EEk]]> https://www.berria.eus/albisteak/184214/gehiengoarekin_gobernatu_ahalko_dute_eajk_eta_pse_eek.htm Mon, 13 Jul 2020 10:55:21 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/albisteak/184214/gehiengoarekin_gobernatu_ahalko_dute_eajk_eta_pse_eek.htm <![CDATA[Hezkuntza. Aurreko lekuan, edo atzerago ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2570/010/001/2020-06-30/hezkuntza_aurreko_lekuan_edo_atzerago.htm Tue, 30 Jun 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2570/010/001/2020-06-30/hezkuntza_aurreko_lekuan_edo_atzerago.htm Sareen banaketa Prozesu zaila izango da, zaila izango denez. Hezkuntza eragileen ikuspegi kontrajarriei erantsi behar zaie parlamentuan ere talka handia dagoela gai batzuetan, batez ere sare publikoak eta itunpekoak eduki beharreko rolari dagokionez. Publikoa eta itunpekoa, biak dituzte aintzat EAJk eta PPk. Jeltzaleek «hezkuntza zerbitzu publikoa» aipatu dute, alegia, eskola publikoak eta zerbitzu hori itun baten bidez ematen duten zentroak; PPk edozein ikastetxe aukeratzeko «askatasuna» jarri du lehentasuntzat, eta itunpekoen finantzaketa haztea. Elkarrekin Podemosek eta PSE-EEk, berriz, eskola publikoa dute ardatz. Sozialistek diote sare publikoak izan behar duela «zentrala», eta itunpeko sarearen finantzaketa «berrikusi» egin behar dela; Elkarrekin Podemosek, areago, itunak «pixkanaka kentzea» proposatu du, eta ikastetxe horiek publiko bilakatzea -«integrazio boluntarioa eta negoziatua»-. Gai horretan, EH Bilduren jarrera da berritasuna. 2016ko hauteskunde programan esan zuen eskola publikoak izan behar zuela «erreferente eta ardatz»; orain, «sare publiko bateratua» sortzea aipatu du, «administrazioaren titularitatea eta titularitate publiko-partekatuak bilduko dituena». Jarrera desberdinen adierazle, legea nola izendatu duten: EAJk eta EH Bilduk, Euskal Hezkuntza Legea; PSE-EEk, Euskal Eskola Publikoaren Legea -egungo legea hala da-; Elkarrekin Podemosek eta PPk ez dute legerik aipatu. Sareen eta finantzaketaren gaiarekin gurutzatzen da beste auzi bat: eskola segregazioarena. Ikastetxe jakin batzuetan pilatzen direla maila sozioekonomiko apaleko ikasleak eta guraso migratzaileen seme-alabak. Alderdi guztiek aipatu dute auzi hori, baina oso era desberdinean. Segregazioaz mintzo dira EH Bildu, Elkarrekin Podemos eta PSE-EE. Sozialistek proposatu dute matrikulak ez egitea zentro bakoitzean, bulego bakar batean baizik; EH Bilduk eta Elkarrekin Podemosek baliabideak aipatu dituzte, horrelako ikasle asko dituzten zentroetan inbertsio handiagoa egitea. EAJk ere proposatu du zentro horiei «lehentasuna» ematea, eta «ardurakidetasun hitzarmenak» sinatzea eskolekin -«egoera ahuleko inguruneak» aipatu dituzte jeltzaleek-. PPk ere baliabide gehiago proposatu ditu zentro horientzat -«desabantaila soziala duten ikasleez» mintzo da-. Hizkuntza proiektua Migratzaileen seme-alaben kasuan segregazioa aipatu duten hiru taldeak bat datoz beste esparru bat aipatzean: hizkuntza ereduek areagotu egiten dutela bereizketa. Hiru ereduko sistema kentzearen alde agertu dira. PSE-EEk Hezkuntza Sailean egon zeneko proposamenari heldu dio: hiru eleko eredua, eskola bakoitzeko errealitate soziolinguistikoaren arabera moldatua, betiere euskarak «lehentasunezko arreta» izanik. Elkarrekin Podemosen planteamendua gisa berekoa da: «ardatza» euskara dela, zentro bakoitzak ontzea bere eredua. EH Bilduk jada aurkeztua duen lege proposamen bat berretsi du, «murgiltze eredu gehigarria», euskara lehentasun duena, zentro bakoitzean «malgutasunez» ezartzeko. EAJren planteamendua antzekoa da: euskara «ardatz nagusia» dela, eskola bakoitzak taxutzea hizkuntza proiektuak. PP-Ciudadanos koalizioa urrunago dago planteamendu horietatik. «A eredua hautatzeko askatasuna» eskatu du, eta ingelesari leku handiagoa egiteko. Hala ere, helburuetan jarri du euskaraz eta gaztelaniaz «beharrezko maila» lortzea. Gaur egun, ikasleen ia erdiek ez dute xede hori lortzen euskara gaitasunari dagokionez. ]]> <![CDATA[Osakidetzaren azterketek berretsi dute herritarren %4k pairatu dutela gaitza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/014/002/2020-06-26/osakidetzaren_azterketek_berretsi_dute_herritarren_4k_pairatu_dutela_gaitza.htm Fri, 26 Jun 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1920/014/002/2020-06-26/osakidetzaren_azterketek_berretsi_dute_herritarren_4k_pairatu_dutela_gaitza.htm
Test serologikoen bidez jakiten dute pertsona horrek gaixotasuna igaro duen ala ez. Momentuan birusa daukan jakiteko, berriz, PCR proba egiten dute, eta horiek dira egunez eguneko datuen oinarria. Osakidetzak beste hamasei positiboren berri eman zuen atzo; bederatzi, Gipuzkoan. Azken egunetan Orion ari dira kasuak sumatzen, eta herri horretan agertu dira beste hiru kasu. Astebetean bederatzi laguni atzeman diete koronabirusa Orion. Donostian hiru atzeman zituzten atzo, eta ikertzen ari dira Orioko agerraldiarekin lotuta ote dauden.

Beste agerraldi bat Sunbilla inguruan daukate, Nafarroan: beste bi kutsatu izan dira horrekin lotuta, gobernuak jakinarazi duenez, eta hamasei dira jada. Ehun bat laguni azterketak egin dizkiete, eta osasun zerbitzua indartu egin dute proba gehiago egiteko. Sunbillakoez aparte, beste zazpi kutsatu atzeman dituzte Nafarroan.

Osakidetzak beste hildako baten berri eman zuen atzo, eta, horrenbestez, ofizialki 2.148 dira koronabirusarekin hilak. Kutsatuak, berriz, 30.962 dira, betiere PCR probaren bidez baieztatuak.]]>
<![CDATA[Gizarte laguntzako langileei eta garraio publikokoei testak egingo dizkie Osakidetzak]]> https://www.berria.eus/albisteak/183362/gizarte_laguntzako_langileei_eta_garraio_publikokoei_testak_egingo_dizkie_osakidetzak.htm Thu, 25 Jun 2020 09:12:52 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/albisteak/183362/gizarte_laguntzako_langileei_eta_garraio_publikokoei_testak_egingo_dizkie_osakidetzak.htm <![CDATA[Alarmatik ardurara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/021/003/2020-06-23/alarmatik_ardurara.htm Tue, 23 Jun 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/021/003/2020-06-23/alarmatik_ardurara.htm
Iritsi da normaltasun berria: bukatu da mugitzeko debekua, eta Euskal Herri osoan ibiltzeko aukera jarri dute, asteetan egon gabeko senideekin elkartzeko modua, aisiarako aukera handiagoa. Bukatu da alarma egoera. Baina arriskua, ez. Alde horretatik, kontuan hartzekoak dira Nafarroako datuak. Herrialdeko bi lekutan sumatu dute birusa hedatzen —Iruñerrian eta Donezteben—, eta, gobernuaren arabera, «harreman sozialekin eta familiakoekin» lotuta daude kasuak. Orain arteko joerarekin alderatuta, osasun zerbitzuek eraginkortasun handiagoa dute birusari aurre egiteko: kasuak garaiz atzematen dituzte, baita gaixoek sintomarik ez badute ere —Nafarroako kasu berrien erdietan baino gehiagotan, gaixoek ez zuten sintomarik—. Birusa atzematea giltzarri da.

Baina oinarrian ardura behar da: erakundeen ardura, osasun zerbitzuak egoki prestatuta edukitzeko eta informazioa garden emateko; eta herritarren ardura, lasaikeriara ez jotzeko, prebentzio neurriak betetzeko, eta sintomarik izanez gero abisu emateko. Alarma kentzea ez dadin ardura galtzea izan.]]>
<![CDATA[Zangotraba]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1897/010/002/2020-06-19/zangotraba.htm Fri, 19 Jun 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1897/010/002/2020-06-19/zangotraba.htm normal erabiltzea zapuzten du, ez dagoelako euskaraz jakiteko betebeharrik.

Lasarte-Oriako Udalaren diru laguntza batzuk iritsi dira Auzitegi Gorenera. Udalak ezarri zuen haren laguntzaz 16 urtez azpikoentzat antolaturiko ekintzak euskaraz egin behar direla. EAEko Udal Legearen babesarekin hartu zuen neurri hori —lege horrek dio udalek euskara sustatzeko eskumena dutela, eta hizkuntza irizpideak jar ditzaketela kontratuetan—. Gorenaren erabakiak, hortaz, kolokan jarri du Udal Legearen irismena, ekitaldiak euskaraz egiteko klausula legez kanpokotzat jota. Hori zuritzeko, ohiko argudioak erabili ditu auzitegiak: konstituzioa, euskararen «inposizioa» eta erdaldunak «diskriminatzea». Are, hizkuntza politikak nondik jo beharko lukeen ere iradoki dute epaileek: «Badirudi sustapen inklusiboa izan beharko lukeela minoritarioa dela esaten duten hizkuntza koofizial batek, ez baztertzailea; alegia, bi hizkuntzak erabiltzea, ez dakienari sarbidea ezinezko bihurtu gabe».

Lasarte-Oriako ume ia guztiek badakite euskaraz, baina etxean ez dute hala egiten gehienek. Behar dituzte euskarazko eremuak. Hizkuntza gutxituak behar ditu nagusi izango den eremuak: defektuz euskaraz egingo den lekuak. Horretarako modua jarri du ezagutzan egindako pausoak: eremu batzuetan gertu dago unibertsalizazioa. Baina hori erabilerara eraman ezik, aukerak sortu ezik, antzua izango da. Horretarako oztopoa jarri du sententziak.]]>
<![CDATA[Elkarbizitza eta distrakzioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/021/003/2020-06-19/elkarbizitza_eta_distrakzioa.htm Fri, 19 Jun 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/021/003/2020-06-19/elkarbizitza_eta_distrakzioa.htm
Bistakoa da GALen auziak egonezina sortzen duela alderdi sozialistako buruzagien artean, areago Gonzalezen figura tartean bada. Podemoseko arduradunen artean ere bai, ageri denez. Elkarbizitzarako urratsak egiteak, ordea, eskatzen du egonezin hori nork bere gain hartzea, eta bideak jartzea biktima guztiek izan ditzaten egia, justizia eta erreparazioa. Gobernuak pausoak eman ditu memoria historikoaren arloan. Ez da onargarria memoria historikoaren arloan eskuinak darabiltzan argudio zekenei heltzea gobernuak GALen kasuan.

Distantzia handia dago Madrildik Euskal Herrira elkarbizitza ehuntzeari dagokionez; Ahal Dugu-ren erantzuna da lekuko. Josten segitzea da erronka.]]>
<![CDATA[Gonzalez ikertzeko batzorde bat sortzeko eskaera erregistratu dute Espainiako Kongresuan]]> https://www.berria.eus/albisteak/183014/gonzalez_ikertzeko_batzorde_bat_sortzeko_eskaera_erregistratu_dute_espainiako_kongresuan.htm Thu, 18 Jun 2020 17:04:22 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/albisteak/183014/gonzalez_ikertzeko_batzorde_bat_sortzeko_eskaera_erregistratu_dute_espainiako_kongresuan.htm paper batzuk, zeinek Felipe Gonzalez Espainiako Gobernuko presidente ohia zipriztintzen baitute. CIAren paper horien arabera, Gonzalezek onartu egin zuen ETAren aurka mertzenarioak erabiltzea. Gonzalezen eta GALen arteko loturari buruzko auzia berriro hartu da hizpide, eta Espainiako Kongresuan ekinbideak aurkeztu dituzte talde batzuek. Hain zuzen, Kongresuan ikerketa batzorde bat sortzeko eskaria erregistratu dute EH Bilduk, EAJk, ERCk, Junts Per Catalunyak, CUPek eta BNGk. Zehazki, eta eskaria onartuz gero, ikerketa batzorde horren egitekoa izango da argitzea CIAren dokumentuen egiazkotasuna, Gonzalezek GALen sorreran izandako ardura, talde armatuaren ekintzez Gonzalezek zuen ezagutza eta ekintza horietan gobernuak izandako parte hartzea. Unidas Podemosek ez du, ordea, oinarririk ikusten urrats horietarako. Pablo Echenique bozeramaileari galdetu diote gaiaz elkarrizketa batean, eta garrantzia kendu die CIAren paperei: «Ez dute ezer berririk esaten, eta orduko egunkari orriekin eginak daude». Echeniqueren esanetan, GALen auziak argituta daude: «Mundu guztiak daki zer gertatu zen, eta badaude zigor judizialak: ministro bat eta estatu idazkari bat». Areago, «harrituta» azaldu da talde politiko batzuk ikerketa batzordea sortzearen alde agertu izanarekin. Unidas Podemosek ez du arlo horretan urratsik egiteko asmorik: Echeniquek ohartarazi du ez direla «distraituko», eta «are gutxiago jakinak diren kontuengatik». Echeniqueren adierazpenek ezinegona eragin dute koalizio barruan. Nagua Alba diputatu ohiak, adibidez, «sinestezintzat» jo ditu adierazpen horiek, eta Cristina Makazaga legebiltzarkideak ohartarazi du GALen biktimek ere «egia, justizia eta erreparazioa» behar dutela. Kritiko hitz egin du Eduardo Santos Nafarroako Ahal Dugu-ko idazkari nagusi eta Justizia kontseilariak: «Alderdiaren edozein posizioren gainetik, delitu larrien biktimak babesteak gidatu behar du jardun politikoa. Eta biktimek eskubidea daukate egiarako, justiziarako eta erreparaziorako. Ezin da dudarik egin. Inoiz ez da distrakzio bat». Lander Martinez EAEko Ahal Dugu-ko idazkari nagusi ohiak ere jo du Echeniqueren aurka: «Ulertezina. Gure betebehar moral eta politikoa da giza eskubideen urraketen aurrean eztena edukitzea. Ikertzea giltzarria da egia, justizia eta erreparazioa lortzeko». Elkarrekin Podemos, desados Echeniqueren hitzak propio aipatu gabe, Elkarrekin Podemosek eta Ezker Anitzak ohar bat argitaratu dute, «GALen biktimentzako egia, justizia eta erreparazioa» defendatzeko eta «exijitzeko behingoz argitu dadila Felipe Gonzalez [Espainiako] Gobernuko presidente izandakoaren erantzukizuna GALen». Erantsi dute «estatuak zor historikoa» daukala «indarkeria politiko horren biktimekin», eta zor hori kitatzeko modua dela estatuaren ardura argitzea. PSOEk ez du Gonzalezen aurkako hitz erdirik egin paperak argitara atera ondoren. «PSOEren babesa dauka», esan zuen Adriana Lastra bozeramaileak, eta, gaur bertan, Gonzalez bera goraipatu du Margarita Robles Espainiako Justizia ministroak: «Gonzalezen azken gobernuaren parte izan nintzen, Barne Ministerioko estatu idazkari gisa, oso garai zailetan. Ahaztu egiten dugu ETAk hil egiten zuela; hori kontuan hartzea oso garrantzitsua da. Felipe Gonzalez herrialde honen historiaren pertsona gakoetako bat da». Roblesek erantsi du «momentu bakoitzean eskuzabala izaten jakin» behar dela, Halere, sozialisten artean izan dira kontrako ahotsak ere: Eneko Andueza Gipuzkoako PSE-EEren idazkari nagusiak, adibidez, adierazi du argitu egin behar dela GALen auzia: areago, bere alderdian oraindik ere GAL dela-eta erantzukizunak argitzeke baldin badaude, «ordain daitezela» eskatu du. Gonzalez bera auzitan jartzera iritsi gabe, Denis Itxaso EAErako Espainiako Gobernuaren ordezkariak ere GALen zeregina kritikatu du. «Ez zuen inoiz existitu behar».]]> <![CDATA[Irale]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2020-06-18/irale.htm Thu, 18 Jun 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2020-06-18/irale.htm
Euskararen ezagutzak eboluzio argia izan du irakasleen artean, baina ez itzalik gabea. Bigarren hizkuntza gisa ikasi dute askok, eta erosoago aritzen dira erdaraz, batik bat ahozkoan. Hala jasoa du Jaurlaritzak berak Heziberri prozesuko txostenetan: «Jakina da irakasle asko ez daudela eroso euren euskara abileziak direla eta, batez ere lanetik kanpo euskara erabiltzeko aukera gutxi dutenak». Ezagutza orokortu arren, badago lana: ahozko trebetasuna garatu, hizkuntza egokitasuna hobetu, arlo soziolinguistikoa landu... Horiei ere heldu die Iralek.

Erronka ikusita, ez da albiste ona irailetik aurrera ez ematea irakasleen liberazioa dakarten ikastaroak. Irakasleen egonkortasuna gakoa da —argudio hori eman du Jaurlaritzak—, baina ez da funts gutxiagokoa hizkuntza lantzea. Funtsezko lanabesa da, eta badu premia. Areago hilabeteotako hutsunearen ondoren.]]>
<![CDATA[Telebistako marrazkiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/018/003/2020-06-12/telebistako_marrazkiak.htm Fri, 12 Jun 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/018/003/2020-06-12/telebistako_marrazkiak.htm
Euskarazko telebistak oztopo ugari izan ditu urteotan: ETB1 ikusteko arazoak jarri zituen gobernuak urteetan, eta 2016an heldu zen herrialde osora. ETB2 ere iristen da. Ez, ordea, ETB3: herrialdeko multiplexean lau kate daude, eta kanpoan geratu zen umeena. Eskualde batzuetan badute seinalea, tokiko multiplexa baliatuta; beste batzuetan ez dute modurik. Kontu teknikoa da berez, baina agerikoa da kutsu politikoa: multiplexa handitu behar du Espainiak. Alde horretatik, aintzat hartzekoa da Nafarroako Parlamentuko gehiengoak eskatu izana ETB3ren seinalea —Navarra Sumak bakarrik egin du kontra—.

Itxialdiak, eskolak ixteak, agerian jarri du hezkuntzatik harago ere euskara bultzatu beharra: lan horretan garrantzi handikoak dira ikus-entzunezkoak, batik bat ahozkoan hutsuneak dituzten gaztetxoen kasuan. Sorkuntza behar da, euskarazko eduki gehiago sortzea, baina zabaltzea ere ezinbestekoa da.]]>
<![CDATA[Sendoago jendez, estuago diruz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/002/001/2020-06-11/sendoago_jendez_estuago_diruz.htm Thu, 11 Jun 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1924/002/001/2020-06-11/sendoago_jendez_estuago_diruz.htm
Euskarazko hedabide gehienek jardunean segitu dute koronabirusaren krisiarekin, baita alarma egoera ezarri osteko geldialdian ere: oinarrizko zerbitzutzat jo zituzten. Ez da egoera erraza, ordea: etxetik aritu dira langileak jardunean —oraindik ere bai asko—, familia eta lana uztartzeko zailtasun handiekin, koronabirusaren krisiak ekarritako informazio oldeari erantzun ezinik... Hekimen elkarteak jasotako datuen arabera, produkzioari eutsi egin diote hedabideek, baldintza zail horietan arituta ere: papereko euskarrietan izan da jaitsiera —aldizkari batzuk, adibidez, ez zituzten argitaratu aste batzuetan—, baina Interneten kasuan nabarmena da ekoizpenean egindako gorakada. Bost hedabidetik hiruk areagotu dute sareko jarduna, eta salbuespenekoa da ekoizpena jaitsi izana.

Audientzietan nabarmena da emaitza: sekula baino euskaldun gehiagok jo dute euskarazko hedabideetara. Hekimeneko komunikabideen audientziak metatuta, aurreko urteetako datuetatik oso gora daude aurtengoak: martxoan, adibidez, 1,4 milioi erabiltzaile, 4,3 milioi saio eta ikusitako 9,5 milioi orrialde. Iazko martxoarekin konparatuta, milioi erdi erabiltzaile gehiago dira, %59ko igoera; eta, proportzioan, handiagoa da saioen eta ikusitako orrialdeen igoera, interesaren erakusle.

Jardunari nola eutsi

Apirilean eta maiatzean ez dira iritsi martxoko datuen heinera, baina aurreko hilabeteetako audientzietatik oso gora daude orain ere. Kontuan hartu behar da osasun krisiarekin areagotu egin dela informazio gosea, herritarrek inoiz baino gehiago jo dutela hedabideetara, eta ezohiko datuak direla. Euskarazko hedabideentzat aukera da, euskaldun gehiagorengana iristeko aukera. Hori uste du Hekimenek: «Oso zaila izango da erabiltzaile kopuru horri eustea, ezinezkoa, baina argi dago euskarazko komunikabideak erreferentzia ukaezina direla gero eta herritar gehiagorentzat».

Kontua da nola eutsi hedabideen jardunari. Hiru zutabe nagusi dituzte euskal hedabideek: publizitatea, irakurleen edo ikus-entzuleen diru ekarpenak eta babes publikoa. Hirurek eragiten dute kezka orain. Publizitatean galera handia nozitu dute komunikabideek asteotan: jardun ekonomikoa etenda, saltokiak itxita, ekitaldi publikorik gabe, iragarkien kopurua nabarmen gutxitu zaie. Argigarriak dira Hekimenen datuak: hamar hedabidetik zazpik azaldu dute %40 baino gehiagoko murrizketa izan dutela publizitatean —ia hirutik batek galdu du publizitatearen %80tik gora—. Eta iragarpenak ez dira hobeak: hirutik bik uste dute publizitatearen %40 galduko dutela datozen hilabeteetan, egoera zein den ikusita. Publizitate instituzionalaz ohartarazi du Hekimenek: herrialde batzuetan areagotu egin dutela instituzioen publizitatea, hedabideen egoera zaila ikusita, eta Euskal Herrian ere behar direla horrelako neurriak, euskarazko hedabideak bereziki aintzat hartuta, haien «izaera estrategikoa eta funtzio soziala» zein den ikusirik.

Gainerako bi zutabeek, herritarrenak eta erakundeenak, hobeto eutsi diote orain arte. Harpidetzei dagokienez, bost hedabidetik batek azaldu du harpidedunak galdu dituela, eta kasu gehienetan %20tik beherakoa da jaitsiera. Bi arrazoi daude horren oinarrian: harpidetza kanpainarik ez dutela egin hilabeteotan, eta ezohiko bajak izan direla —adibidez, taberna eta eskola batzuek, itxita egon direnez, utzi egin dute harpidetza—. Zer gertatuko den aurrerantzean, lautik batek agertu du harpidedunak galtzeko beldurra. Bilakaera ekonomikoaren araberakoa ere izango da jaitsiera hori. «Baina unerik zailenetan geure komunitateak ez digu huts egiten».

Babes publikoa da hirugarren hanka. Diru laguntzetan oraingoz ez dute murrizketa esanguratsurik nabaritu hedabideek, baina nabarmena da kezka: erdiek baino gehiagok uste dute laguntzak murriztuko dizkietela datozen hilabeteetan. Gogoan izatekoa da hedabideak babesteko sisteman aurrerapauso handia eman zutela iazko martxoan hedabideek eta Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako erakunde nagusiek —Eusko Jaurlaritzak eta hiru aldundiek—: ezarri zuten hedabideen kostuaren zati bat estaliko zutela laguntzek, eta 2021 arteko kopuruak adostu zituzten. «Testuinguru berezi honetan, berebiziko garrantzia hartuko du erakundeek sektorearekin adostutako diru laguntzen sistemari eusteak», ohartarazi du Hekimenek. Urteotako bidean segitu nahi dute, lankidetza ardatz, hedabideen arloan izaten ari diren aldaketa handiei erantzuteko. «Aurreko krisi ekonomikoaren ondorioak gainditu gabe oraindik, eta sektoreak orokorrean bizi duen krisiaren erdian, herri ekimeneko euskal hedabide askorentzat hil ala bizikoa da izango da erakundeen konpromisoa».

Aurreko krisiak egoera makurra utzi zuen sektorean, eta orain kezka dago: lantaldeekin zer gertatuko den, bost hedabidetik bik esan dute ez dutela garbi ikusten.]]>
<![CDATA[«Herritarren babesa da hedabideon indarra: badaukagu konfiantza»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/003/001/2020-06-11/herritarren_babesa_da_hedabideon_indarra_badaukagu_konfiantza.htm Thu, 11 Jun 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1946/003/001/2020-06-11/herritarren_babesa_da_hedabideon_indarra_badaukagu_konfiantza.htm
Aurrera begirako ardatzetan ari zineten lanean, eta hau iritsi da.

EAEn harreman dinamika bat garatu dugu azken urteotan, eta hasiak ginenean urteetako gabeziei eta ezegonkortasunari aurre egiten -laguntza sistema berriarekin, adibidez-, hau iritsi da. Lehen kezka hori da: behin hasi -eta hasi soilik-, eta orain, hau. Oinarri bat lortu zen, eta kezka sortu da, honek nola eragingo ote duen.

Nabarmena izan da publizitatearen jaitsiera. Orokorra da, ala bereziki arlo batzuei eragin die?

Orokorra da. Kontua da hedabide batzuek oso publizitate gutxi izan ohi dutela -adibidez, espezializatuek-, eta haiek, noski, jaitsiera handirik ezin izan. Baina, adibidez, tokiko hedabideen kasuan, tokiko enpresen publizitatea dutenen kasuan, handiagoa da. Baina orokorra izan da. Kolpe handia izan da, eta berehala sumatu zen.

Publizitate instituzionalaz ohartarazi duzue. Lehen ere aipatu izan duzue gaia askotan. Zein da Hekimenen eskaria?

Zintzilik egon da gai hori urteetan. Gure asmoa zen -eta orain ere bada- diru laguntzen ereduaren gaia itxita publizitate instituzionalaren gaiari ekitea. Kontua da Eusko Jaurlaritzaren kasuan gai hori ez dagokiola soilik Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzari: sail guztiei eragiten dien eremua da. Prozesu bat ireki beharra ikusten dugu, eta oinarri eta irizpide batzuk jarri beharra. Orain hedapenaren irizpidea da nagusi: ahalik eta jende gehiagorengana iristea. Gu gero eta jende gehiagorengana iristen gara. Eta hizkuntza irizpideak ezarri behar dira, eta hori ahaztu egiten da beti.

Audientzietan, inoiz ez bezalako datuak dira hilabeteotakoak. Euskarazko hedabideentzat beren burua erakusteko aukera da. Aurrera begirako oinarria izan daiteke, ala etorri bezala joango ote da ezohiko audientzia hori?

Hori da galdera gakoa. Igoera nabarmena egon da audientzietan, eta hor badaude erabiltzaile potentzialak. Zer gertatuko da? Igoera orokorra izan da, mundu mailakoa, eta ikusi egin beharko da. Datuak ondo aztertu behar dituzte orain hedabideek: ikusi zein diren joerak, zer arrazoi dauden, eta saiatu jende gehiagorengana iristen. Hori dute zeregin nagusia.

Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan sinatuta daude 2021 arteko laguntzak, Jaurlaritzarenak eta aldundienak. Arriskuan egon daitezke? Izan duzue harremanik?

Guri ez digu inork kontrakorik esan: sinatua dago hori, eta diru hori gordeta dago, printzipioz. Egia da azkenean erakunde guztiek ez zutela hiru urterako sinatu: Bizkaiko eta Arabako foru aldundiek urtebeterako sinatu zuten. Baina Bizkaiko Diputazioak egunotan argitaratu du deialdia, eta eutsi die esandako kopuruei.

Udalak izan daitezke arazoa? Hor ez dago horrelako hitzaren orokorrik, eta aurrekontuetan jaitsiera handiak etorriko dira...

Kezka handiena hor daukagu. Kasu batzuk iristen ari zaizkigu. Udal batzuek jakinarazi dute ez dutela publizitate instituzionalik jarriko; beste udal batzuek hedabideei ohartarazi diete datorren urtean murrizketak datozela.

Krisiaren mamua berriz dator, eta aurreko krisiak ondorio gogorrak izan zituen sektorean. Nolako aldartea nabari duzu?

Kezka nabari dut, baina aurrera egiteko gogoa. Badugu konfiantza erakundeekin lortu den komunikazioan: ea ez den aurreko urteetakoa gertatzen, eta konpromisoari eusten zaion. Herri ekimeneko euskal hedabideon indarra herritarren babesean dago hein handian: badaukagu konfiantza babesari eutsiko diotela.]]>
<![CDATA[Eskolarik gabe, euskararik gabe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1974/005/001/2020-06-06/eskolarik_gabe_euskararik_gabe.htm Sat, 06 Jun 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1974/005/001/2020-06-06/eskolarik_gabe_euskararik_gabe.htm
Euskal Herriko ikasle gehienek jasotzen dute euskarazko eskola, eta hortik ari da hazten euskararen ezagutza —25 urtetik beherako euskal herritar gehienek badakite euskaraz—. Erabileran ere eskola da erreferentzia: euskaraz gehien egiten den esparrua da. Arrue ikerketak aztertua du Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako eskola umeen hizkuntza erabilera, eta argia da joera. Hara Lehen Hezkuntzako laugarren mailako ikasleen erabilera: eskolan, %59 —ikasleen arteko erlazioak barne; irakasleekikoak bakarrik hartuta, %80—; eskolaz kanpoko ekintzetan, %41; etxean, %29; lagunekin txatean, %27; eta komunikabide eta kultur kontsumoan, %18.

Hain justu, gaztetxoek euskaraz gehien egiten duten eremuak geratu dira egunerokotik kanpo, eta errealitate bat agerian jarri da inoiz baino argiago: ezinbestean eragin behar dela irakaskuntzatik kanpoko esparruetan, eskola ez dadin uhartea izan. Itxialdiak erakutsi du, adibidez, ikus-entzunezkoetan zer hutsune daukan euskarak: kontsumoa nabarmen ugaritu da etxealdiarekin, baina zer hizkuntzatako edukietara jo dute milaka euskaldunek?

Ikusita sei hilabeteko etenak nola eragin dezakeen gaztetxoen erabileran eta gaitasunean —erabilerarik ezak gaitasunari eragiten baitio—, egitasmo interesgarria jarri dute martxan Bilbo inguruan: boluntario sare bat osatu dute, eta etxekide erdaldunak dituzten umeekin solasaldiak egiten dituzte euskaraz. Mintzalagunaren gisako planteamendua du oinarrian: euskaraz eroso moldatzen denak laguntza ematen dio ikasten ari denari, erabileraren bidez —erabilerak gaitasunari eragiten baitio—. Arrakasta izan du: guraso erdaldunak dituzten 450 ume ari dira parte hartzen.

Momentuko urgentziari aterabidea ematetik harago, bide interesgarriak ireki ditzake martxan jarritako ildoak. Batetik, umeei eta gaztetxoei begira, euskararekiko irudia aldatzeko: erabat eskolari eta irakasleei lotuta ikusten dute euskara milaka ikaslek, ikastetxetik kanpo ez baitaukate euskararik inguruan. Alde horretatik, abiapuntu egokia da elkarrizketa informalagoak euskaraz izateko aukera edukitzea irakasleak ez diren beste heldu batzuekin, eta bereziki ahozko erabilera lantzea. Eskolaren osagarri egokia da. Horrekin batera, oinarria jar dezake euskarazko sareak eta erlazioak bultzatzeko, sakabanatutako euskaldunak elkartzeko.

Bestetik, guraso erdaldunen rolari dagokionez da interesgarria egitasmoa. Erronka bat izan ohi da aita-ama horiekin: badaukate interesa seme-alabek euskara ikas dezaten, euskarazko eskolara bidaltzen dituzte, baina ez dute kezka bera erabilerarekin. Eskutik lotuta doaz, ordea, gaitasuna eta erabilera, eta ezinbestekoa da gurasoei hori ikusaraztea.

Hainbeste aipatzen den aktibazioa lortu dute Bilbo aldeko egitasmoarekin: euskaltzale boluntarioen sarea osatu dute, guraso erdaldun ugarirengana iritsi dira, eskolaz haragoko eremu bati heldu diote. Eta erabilera dute ardatz.]]>
<![CDATA[Jaurlaritza zigortu egin dute, ertzainen osasuna «arriskuan» jarri duelako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/009/001/2020-06-06/jaurlaritza_zigortu_egin_dute_ertzainen_osasuna_arriskuan_jarri_duelako.htm Sat, 06 Jun 2020 00:00:00 +0200 Garikoitz Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1893/009/001/2020-06-06/jaurlaritza_zigortu_egin_dute_ertzainen_osasuna_arriskuan_jarri_duelako.htm
Zigorra bera funtsean izango da orain arte hartu gabeko neurriak hartzea, sententziak dioenez: alegia, koronabirusarekin ez kutsatzeko material egokia ematea poliziei -besteak beste, maskarak, betaurrekoak, erabili eta botatzeko eskularruak, buzoak eta hondakin infekziosoak botatzeko ontziak aipatu dituzte sententzian-.

Sindikatuek egin zituzten eskari gehiago ere Auzitegi Nagusian, Ertzaintzak neurri gehiago har zitzan; besteak beste, bulegoak eta ibilgailuak desinfektatzeko eskatu zuen. Auzitegiak, ordea, ez du neurri horiek hartzeko agindu, frogatutzat jo baitu pandemiaren hasieratik martxan daudela galdegindako neurri horiek.

Babesteko material gabezia esparru ugaritako langileek eduki dute, batez ere krisiaren hasieran: salatu zuten behar adinako babesik gabe aritu zirela ospitaleetan, zahar etxeetan... Erakundeek argudiatu dute material eskasia zegoela, bilatu arren ezin zituztela inon aurkitu beharreko material horiek. Horri dagokionez, Auzitegi Nagusiak aitortu du «aurreikusten zaila» zela koronabirusaren krisia, zer ondorio ekarriko zituen. «Baina, jakindakoan, atzerapen argia izan zen azkar eta modu eraginkorrean erreakzionatzen». Jaurlaritzari leporatu dio, beraz, «omisioa» egitea, eta horrekin Ertzaintzako langileen osasuna «arrisku larrian» jartzea.]]>