<![CDATA[Goizalde Landabaso | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 05 Oct 2022 07:43:53 +0200 hourly 1 <![CDATA[Goizalde Landabaso | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Euriarekin irakurtzekoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-10-04/euriarekin_irakurtzekoak.htm Tue, 04 Oct 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-10-04/euriarekin_irakurtzekoak.htm
Eta hor kanpoan terraza mela-mela dagoela gogoratzen dit euriak. Orri-pleguz josita dago liburua eta pentsatu dut ez ote den komenigarria izango post-it batzuk erostea eta horiekin markatzea gustatzen zaizkidan poemak, poema zatiak eta berba berriak. Hartara, liburua amaitzerakoan erabili izan ez balitz bezala geratuko litzateke. Gero baztertu egin dut, eta, lokartzear nintzela, kafe kikara liburuaren gainean utzi dut. Itzartzerakoan jabetu naiz kafeak ere hondarra utzi duela azalean. Mikrouhina dauka idazleak eta ilarrak patatekin jaten ditu. Hitzak azpimarratu ditut: poxi, landura, uxarrean ibili, hitzen azpildurak, onkeria, andel... Nik ere uste dut kiromantzia sartu behar dela kirol olinpikoetan, eta, halako batean, denborak zotin egiten zuen sasoietara joan zait burua. Poesia irakurraldiak kitzikaturik izkiriatzen ditut nik ere gauzak, berbak, ideiak, zirriborroak. Zer (des)eraikiko dute guk bizi izandako egunen gainean?]]>
<![CDATA[Abizenak ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-09-27/abizenak.htm Tue, 27 Sep 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-09-27/abizenak.htm The Guardian egunkarian Roberto Saviano kazetari italiarrak idatzi zuen artikulua, eta ihesean bizi den kazetariak gogoratu zuen 2019ko hitzaldi batean Melonik bihurgune barik esan zuena: «Jainkoa, aberria eta familia defendatuko ditugu». Noski, bere jainkoaz, aberriaz eta familiaz duen ideiaz ziharduen. Savianok eskuma muturraren gorakada bestelako alternatibarik eraikitzeko gai ez diren politikariei egotzi die. Hots, ez dela nahikoa neuri botorik eman ezean otsoa etorriko dela esatea. Asa Larsson idazleak elkarrizketa batean aitortu du egunotan Suediako eskuma muturraren igoerak shock egoeran utzi duela. Agian arazoa da historia ahaztu egiten dela, eta Italiako (eta Europako beste zenbait tokitako) boto-emaile askok ez dakitela nortzuk ziren eta zer egin zuten: Mussolinik, Francok, Hitlerrek... Agian... ondoegi bizi izan garela oro har? Ni, gainbehera politiko honetan, gauza askok larritzen naute. Baita eskuma muturreko aurpegi modernoak emakume aurpegia izateak ere. Marine Le Pen, Giorgia Meloni, Pia Kjaersgaard... Bai, badakit emakumeok ere izan gaitezkeela arrazista, homofobo... eta ondo eraikitako estrategiaren zati dela emakumeak argazkietara eramatea. Baina, zer nahi duzu esatea, bereziki gogorra egiten zait. ]]> <![CDATA[Hizkuntzen sustapena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-09-20/hizkuntzen_sustapena.htm Tue, 20 Sep 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-09-20/hizkuntzen_sustapena.htm The Journal egunkarian irakurri dut 2016an egindako azterketa batean irlandarren %40k aitortzen zuela, modu batera edo bestera, gai zela irlandera erabiltzeko. Baina gaelikoaren sustapenaren alde lan egiten ari direnek uste dute kopuru hori ez dela erreala. Datu batera joan zaizkit begiak: %1,7. Horiek ei dira Irlandako Errepublikan egunero irlandera erabiltzen dutenak. Dublineko Udaletik urte hasieran egindako inkestaren emaitzen arabera, populazioaren %69k nahi lukete irlandera gehiago entzun/ikusi, eta %74k ikasi nahi lukete.

Kontuak kontu, Dublinen eztabaida interesgarria piztu da. Errepublikako hiriburuan 16.000 pertsona dira egunero irlandera darabiltenak, eta kopuru hori zelan hazi pentsatzen ari dira. Gaelikoaren erabilera sustatzeko, BÁC le Gaeilge egitasmoa abiarazi dute. Aipatutako egitasmoaren abaroan esku artean darabilten aukeretako bat da irlanderarentzat auzo bat eskaintzea. Eta hemen sortzen dira eztabaidak. Aldekoek diote indarra hartuko luketela hizkuntzak eta hiztunek, auzo batera mugarriturik. Aurkakoek, berriz, ghetto bilakatzeko aukera dagoela.

Nik ere zalantza-malantza egingo nuke, daitort. Demagun Bilbon erabakitzen dela Zazpikaleak izango dela euskarako eremua, edo nahiago baduzu, Baionan, Baiona Ttipia izango dela. Indartuko luke horrek euskararen lurraldea, ala ghettifikaziora kondenatuko genuke? Ni ere ez naiz ghettoen aldeko, eta uste dut prestigioan eta bestelako sustapen neurrietan egon litekeela gakoa. Litekeela, soilik.]]>
<![CDATA[Jendea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-09-13/jendea.htm Tue, 13 Sep 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-09-13/jendea.htm
Zer gertatzen da, baina, jendeak izen-abizenak janzten dituenean eta, hara ustekabea, zure ezagun bilakatzen direnean?

Oso denbora gutxian auto istripu bi izan dira Bilbo aldean. Latz-latzak biak. Ziztu bizian zihoan auto batek harrapatu eta hil du futbol partidatik lagunekin zetorren gizona. Abiaduraren abiaduran, autoaren kontrola galdu zuen gidariak bere umea zeraman erietxera, premiazkoa zen. Bigarren istripuak ere istorio gordinagoa du. 85 urtekoak gidatzen zuen autoak harrapatu du emakumea eta hau hil. Istripu bi horien berri izan nuenean bizitzaren lakatzaz pentsatu nuen. Kasualitate zenbaitek eraman zaitzakete heriotzara istant batean. Zorigaitzaren mina imajina nezakeen, alde guztietan.

Hedabideek ez dituzte, normalean, izen-abizenak jartzen, eta beraz, hildakoak jendea ziren. Miopia atoan desagertu zen hildakoen izen-abizenak jakiterakoan. Bat ezagutzen nuen herritik, eta bestea, berriz, lagun baten ahizpa zen. Hain modu sinplean uzten diogu jende izateari, nor bilakatzeko.]]>
<![CDATA[Gorputzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/011/002/2022-09-06/gorputzak.htm Tue, 06 Sep 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/011/002/2022-09-06/gorputzak.htm Altered Carbon telesailak ondo ederto islatu zuen: aldagarriak dira gorputzak, eta norbere baitako barnea eramateko estaldura ederrena dirurik gehien duenak erosiko du. Gu gara geure barrukoak, baina baita kanpokoak ere. Gorputza beti izan da borroka-tokia, emakumeontzat, batik bat. Beharbada munduratzeko gaitasuna da auziaren zioa mundua mundu denetik. Kontua da emakumearen gorputza bortxatu, salerosi, erabili, oparitu egin dela antigoaleko sasoietatik...

Oso ondo dakigu emakumeok gure gorputza auzi politikoa dela, eta, zenbaitetan, larru bizian ikasten dugu gorputzaren lezioa. Uxue Alberdik idatzitako Kontrako eztarritik (Lisipe, 2019) lanean ezin hobeto islatzen zuten bertsolariek zein zaila den jende aurrean gorputzarena, zein lan egiten den gorputzarekin egoteko publikoan.

Duela aste batzuk Daniel Innerarity filosofoak artikulu bat kaleratu zuen Espainiako El País egunkarian, eta harrezkero, buelta-bueltaka dut. Gorputza demokrazia batean izena eman zion; eta besteak beste zioen demokrazietan borroka-toki berria dela gorputza. Berria ote? Norentzat, berria? AEBetan abortatzeko eskubideari eman zaion kolpetzarrak ekar dezake soka, baina nire begirada beste nonbait dago: jaiotze kopuruaren beheratzean eta aspaldian entzuten ez nuen ama izan ez garen/izan nahi ez dugun/ izan nahi ez duten emakumeon berekoikeriak ekar lezakeen horretan.

Lekeitioko hondartzan, horma-irudia bat dago. Bertan bikinian azaltzen dira bi emakumezkoren gorputz ez-normatiboak. Lehen hitza dauka gainean gorputz herabe eta lotsatu batek; Orain, azpian, berriz, atzamarrarekin keinu ahaldundua erakusten du gorputzak. Gizonezkoa den lagun batentzat horma-irudi ederra da; niretzat, ostera, borroka latzen ostean irabazitako auska. Eredugarria. Ezinbestekoa.]]>
<![CDATA[Agur erdi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/002/2022-07-26/agur_erdi.htm Tue, 26 Jul 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/002/2022-07-26/agur_erdi.htm Mia aioniotita kai mia mera/Eternitatea eta egun bat filmean. «Eternitatea eta egun bat», erantzuten zuen pertsonaietako batek. Zinema zuzendariak buruan zerabilena hausnartzen harrapatu nau askotan pelikula osteak. Ukitu poetikoa eman nahi zion? Hautu estetiko soila izan ote zen? Denboraren zorabioa agertu nahi zuen? Egia esan, azken aldiotako (ia) obsesio bilakatu zait: denbora, ez-denbora, existentzia-eza. Adinak eta bizitzak ezinbestean dakartzan agurrak dira honen erantzule, ziurrenen. Ez zaizkit agurrak gustatzen, eta agur eta erdiak, are gutxiago. Denboratik kanpora naramate, Isabel Bakedanoren geltoki zaharreko koadroaren antzera. Zeozer atmosferikoa da, edo izan liteke (aitortu dizudan legez) nire (ia) obsesio berri honen adierazle bat.

Azken boladotan nire inguruan akidura nagusi da, nekea; esku ahurretik eutsi ezina den ura bezalakoa bilakatu zaigu denbora. Sats eginda gaude, eta horrelakoetan gelditu beharra dago. Bai, pribilegiatuak gara geldi gaitezkeelako, atseden hartu dezakegulako, ihesaldiren bat egin genezakeelako. Horixe da nagusiek gogoratzen digutena. Batzuek aurpegiratzen digutena. Ikasturteak luze jo du, ikasi ditugu zenbait gauza, batzuetan odolez eta izerdiz. Baina, lehengoan lagun bati niotsan bezala, inor ez da bizitzatik kalte barik ateratzen. Eta ez, lasai, irakurle estimatua, ez noa bizitzatik, soilik hemendik at out bat egitera noa. Garai ezin biziagoak eta ziurgabeak bizi ditugu, baina bada bestelakorik? Zerrendazale honek ez du planik egin, ez dauka oporretarako zerrendarik, datorrena datorrela, harrapa gaitzala gertu eta gertatuta. Liburu mordoxka daramat besapean, hori eta Ossau-Irati gazta zati bat. Ez da asko, edo bai. Itzuliko naiz, etorkizuna den ikasturte berrirako istorio pare batekin.

Zaindu zeure burua, zaindu maite dituzunak eta goza ezazu asko eta gehiago.]]>
<![CDATA[Kutxa gotortua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2022-07-19/kutxa_gotortua.htm Tue, 19 Jul 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2022-07-19/kutxa_gotortua.htm
Kontua da lagunak bisita gidatua egin zigula gelarik gela. Egongelara ailegatuta etxearen misterioa aurkitu genuen: kutxa gotortu bat. Itxita. Horrela jaso zuen lagunak. Aurreko jabeak ez zekien zein zen gakoa, eta horrela eman zion lagunari. Eta orduantxe hasi gintzaizkion bueltak ematen kontuari. Itxita dagoen segurtasun kutxa bat zarratuta badago barruan zerbait duelako da. Horixe zen (eta da) nire teoria. Zer izan ote lezake kutxa gotortu batek bere barruan? Eta bertan balego Zumalakarregiren eguneroko ezezaguna? Edota pistola bat? Agian harri baliotsu edota urre zati bat egon litezke, jabegoren baten agiria... Zuk zer egingo zenuke zenbaki zuzena noiz sartuko duten zain dagoen segurtasun kutxa baten aurrean? Zenbakiak sartzen hasi ginen, jakina. Okerrekoa etengabe, eta argi gorria behin eta berriro. Txundituta geratu nintzen bere barruan zerbait zuen kutxa horren aurrean. Nola liteke lehengo jabeak jakin ez izatea zein zen gakoa? Zer zegoen barruan? Laguna lasai dago, ez dio ezelako jakin-minik pizten! Ez iezadazu esan inoiz ez zaizula pasatu ordenagailua eraman konpontzera eta bueltan zureak ez diren artxibo batzuk aurkitzea? Edota sakelako berrerabilitakoa erosi eta aurreko jabearen argazkiak aurkitzea? Lagunak gako barik jarraitzen du, eta gu segurtasun kutxa horrek bere barruan zer duen jakiteko irrikan gaude.]]>
<![CDATA[Salbazioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-07-12/salbazioa.htm Tue, 12 Jul 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-07-12/salbazioa.htm
Sophie Howe da Galesko Datozen Belaunaldietarako Ordezkaritzaren arduradun, eta bere zereginen artean dago egun galestarrek hartzen dituzten erabaki eta legeek etorkizunean biziko diren galestarrengan eragin litzaketen gorabeherak neurtzea. Etorkizuna. «Apokalipsia edo suntsipena delarik, guk gozatzen jarraituko dugu», erantzun dit lagun batek %3'5ekoa kontatu diodanean. «Etorkizuneko gizadiak erruduntzat hartuko gaitu», dio irmoki Roman Krznaric filosofoak lerroburu batean. Eta bitartean, zer? Gure belaunaldi erosotua izango al da desagerpenaren erantzulea?

Ni Artzerekin gogoratu naiz, taberna batzuetan zegoen harlauzarekin: «…hizkuntza bat ez da galtzen»; eta dagoeneko kilometrotako bizarra izango duen Arestirekin ere bai.]]>
<![CDATA[Nazka, higuina eta amorrua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2022-07-05/nazka_higuina_eta_amorrua.htm Tue, 05 Jul 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2022-07-05/nazka_higuina_eta_amorrua.htm
Egunotan eta lagun batek idatzi duen artikuluak xaxaturik ikusi dut ikus-entzunezko plataforma ezagun batean «Keep sweet: pray and obey (Otzan izan zaitez: errezatu eta obeditu)». Emakume bik zuzendu dute, Rachel Dretzin-ek eta Grace McNally-k. Sexu gehiegikeria, abusu, tratu txar, lan-esplotazio... Lau kapitulu mormoien adar honetaz aritzeko. Warren Jeffs-ek (70etik gora emazte), talde guru eta buruak, bere aitaren, Rulon Jeffs-en (80 emazte) lekukoa hartu zuen. Eurak erabakitzen zuten norekin ezkondu behar ziren emakume eta gizonak. Zenbaitetan, hamalau eta hamabi urterekin eman egiten zituzten taldeko alabak. Bereziki higuingarria (dena da amorragarri bezain nazkagarri) Rebecca Wall-ek emandako lekukotasuna. Hemeretzi urte zituen 85 urteko Rulon Jeffs-ek (oraindik profeta zela) erabaki zuenean (bere jainkoak aginduta, betiere) Wall bere emazte bihurtu behar zela. Eztei gauaren kontakizuna... ez dizut gehiagorik esango... Warren semea, ordea, okerragoa izan zen. Seme-alabak gurasoei kendu eta beste guraso batzuei eman haz zitzaten, emakumearen erabateko sumisioa, bortxaketa normalizatuak, abusuak, lan esklabotza, izua erabatekoa...

Ezin dut burutik kendu ikusitakoa eta ikusitakoak iradoki didana. Mar-mar ditudan istorioek oka egiteko gogoa ematen dute, gutxienez. Orain edozein txatxukeria ikusi behar dut.]]>
<![CDATA[Eboluzioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2022-06-28/eboluzioa.htm Tue, 28 Jun 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2022-06-28/eboluzioa.htm no flash, pas de flash». Eta beti dago zer ukitzerik, hotza sentitzeko, ikutuera zelakoa den jakiteko. «Don't touch, please». Baina, beti dago... eboluzioa.

Berlinen hotz egingo zuen, ziurrenen, 80ko erdian Margaret Atwood The Handmaid's Tale (Neskamearen ipuina) idazten ari zenean. Fikzioak gutaz hitz egiten du beti; izan garenaz, garenaz eta izan gintezkeenaz. Asmakizun orok du antropologia euskarririk. Atwood irudikatzeko gai izan bazen, zergatik ez gauzatu?, pentsatuko zuen batek baino gehiagok. Egia esan, ez dira asko izan behar, AEBetako Auzitegi Gorenean dauden bost epaile nahikoa dira Gilead (Atwoodek asmatutako errepublika teokratikoa) gauzatzen joateko. Mundua astindu duen erabakia da. Ni, jakin eta atoan, Arantxa Mendiharat politologoarekin izandako solasaldi batekin gogoratu nintzen. Demokrazia zuzenaren aldeko da bera, hots, berak defendatzen duena da ausaz edozein izan litekeela epaile, presidente, alkate… Ez duzu egitura politiko bateko kide izan behar, eta zozketa bidez egokitu dakizuke erantzukizun ardura bat edo beste. Nik ere esan nion prestatuta egon beharko genukeela horretarako. Batzuetan, ordea, esaldia esan eta berehala jabetzen zara erantzunaz. «Orain bezala?», erantzun zidan.

Lagun batek ziostan lehengoan botere nahia gizakiaren berezko zer bat dela, aldagaitza. Nik zalantza dut. Ez dakit zalantzak uxatzeko baliagarria izango ote zaidan, baina Atapuercari egin nahi diot bisita, ia han egonik hona naizen.]]>
<![CDATA[Publikoan dauden emakumeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-06-21/publikoan_dauden_emakumeak.htm Tue, 21 Jun 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-06-21/publikoan_dauden_emakumeak.htm
«Zurekin topo egiten dudanean bortxatuko zaitut, eta baita txikituko ere Bartzelonako kaleetan bizi direnen gozamenerako; baina errukia eskatzen badidazu soilik bortxatuko zaitut hirugarren aborturaino». Maitasun hitz samurrak eskaini ohi dizkio Boneti. Etxez aldatu behar izan da baten baino gehiagotan, eta gorabehera handiak izan ditu. 2020an, pandemia bete-betean, Espainiako estatuko 250 emakume publikok manifestu garrantzitsua sinatu zuten. Kazetariak, politikariak, musikariak, antzezleak... alor publikoan egotea zer den dakiten emakumeek sinatzen zuten. Irainak, mehatxuak eta, oro har, era guztietako erasoak salatzen zituzten, soilik, presentzia publikoa izateagatik.

Sare sozialetako inpunitate eremuak erraztu egin ditu erasoak. Publikoan agertzen den emakumea zigortu behar da, askorentzat dagokion mugarria gainditu duelako, espazioak okupatzen dituztelako, ahotsa dutelako. Etenbako eraso hauen normalizazioa salatzen zuten sinatzaileek artean. Gurean, Lisipe bildumari esker ezagutu ditugu emakumezko bertsolarien esperientzia lakatzak (Uxue Alberdik Euskadi Saria lortu zuen Kontrako eztarritik lanari esker 2020an), eta idazleenak Eider Rodriguezi esker.

Paula Bonet eta publikoan ari garen emakumeak zigortu behar dira bere akosatzaile eta enparauen ustez, eta horretan zabalak dira legeen zirrikituak.]]>
<![CDATA[Demagun]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-06-14/demagun.htm Tue, 14 Jun 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-06-14/demagun.htm
Amsterdameko aireportura heldu eta atoan Bilboko hegazkinean zihoan bikote bat heldu zen informazio txokora; eta baita haserretu ere, han espainieraz ez zekitelako. Ni beti txunditu nau kolonizatuaren inperialismo estrakorporeo horrek. Batzuetan zalantza dut jende askok ba ote dakien munduan barrena milaka hizkuntza hitz egiten dela. Kurioski, batzuei, txundigarria egiten zaiena da Eskoziako Highlands-etako aterpe galdu batean euskarazko hitzak aurkitzea bisitariari ongietorria emateko, edota Sardiniako herrixka batean katalanez entzun eta jabetzea hango bizilagunak direla, eta bai, katalanez aritzen direla normalean. Normala erlatiboa izan ohi da, zuk eta biok normaltzat har dezakeguna erabat ezberdina baita. Arnasgune esaten zaion toki batean bizi bazara, zure normaltasuna eta nirea, lubakietan, zeharo ezberdina da-eta.

Esaterako, nire medikuak ez daki euskararik. Lehengoak, bai; oraingoak, ordea, ez. Badago edozein zirrikitu baliatzen duena euskararen kontra egiteko, dela osasungintza publikoak duen mediku gabezia eta behar gorria, dela beste edozer gauza. Beste kuku batek kuku egingo lieke, aldiz, Osasun Saila hasiko balitz kontratatzen espainieraz ez dakiten lituaniar edota islandiar medikuak, oso onak direlako.

Ramon Saizarbitoria idazleak zioen euskarak arerioak dituela, baina gutxi direla, eta ez zaiela beldurrik izan behar. Bada, izan, ez bakarrik euskal herritar orok uler dezakegun hizkuntza, baizik eta munduko populazio osoak uler dezakeena: isiltasuna. Tamalez, gutxitan erabiltzen da. Edozelan ere, beti geratuko zaizkigu, konpai, Amazon Prime eta Netflix.]]>
<![CDATA[Hedabideen etorkizunaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-06-07/hedabideen_etorkizunaz.htm Tue, 07 Jun 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-06-07/hedabideen_etorkizunaz.htm
Josu Amezaga EHUko irakasleak esaldi aztoragarria utzi du: soka apurtzen ari da. «Hau da dagoena» esaldi paralizatzailetik gora, argi dago zerbait txarto egiten ari garela. Uste dut ahaztu dugula gure izatearen zioa, zergatik eta zertarako gauden. Eta non. Egunotan pentsatzen egon naiz kontua ez ote den talaia galdu dugula, dagoeneko nondik eta nora begiratu ez dakigula. Agian (euskal) identitatearen likidotasunarekin ere lotuta dago. Pasa didate Cntxt Espainiako hedabide digitalean argitaratutako artikulu oso interesgarria: La gran dimisión de los lectores (Irakurleen dimisio handia). Idatzizko hedabideez ari da, baina esango nuke baliagarria dela edozeinentzat. Hausnarketa sakona egitera deitzen du, eta onartzen du, bide batez, paradigma baten aldaketaren atarian egon gintezkeela, eta osterantzeko bideak jorratzeko/ asmatzeko, mamurtze sakona egin behar dela. Etorkizuna ahaztu dugu? Oraina?

Lankide gazte bati galdetu diot albisteen sakontasunarekin arazorik ote duen. Ezetz erantzun dit, bi orduko podcast bat lasai asko entzun dezakeela. Inertzia gehiegik itotzen gaituzte. Hurbiltasuna eta tala sendo bat behar direla esango nuke, eta arriskatze ariketak. Eta esperimentuetan porrot egiteko beldurrik ez. Soka apurtzen ari delako.]]>
<![CDATA[Aukerak zabaldu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-05-31/aukerak_zabaldu.htm Tue, 31 May 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-05-31/aukerak_zabaldu.htm
Eric Klinenberg soziologo estatubatuarra bada horietako bat. Gustura irakurri diot egin dioten elkarrizketa. Irudimen soziala aldarrikatzen du gauzagarriak izango diren aukerak ahalbidetzeko, eta esaten du gizadiarengandik ihes egin beharrean ikasi behar dugula gure legez pentsatzen ez dutenekin bizikide izaten, iritzi ezberdinak trukatzen. Hain zuzen ere, horrek salbatuko gaituela uste du, espazio berberetan iritzi ezberdinak dituztenekin bizitzeak.

Berak idatzitako Going solo liburuak eragin zuen eztabaida. Inoiz baino jende gehiago bizi da bakarrik, ez bakartuta. 2018ko datuak begiratzen egon naiz, eta Norvegian, Danimarkan eta Finlandian ia bizilagunen erdiak bizi dira bakarrik nor bere etxean. Hego Euskal Herrian gorako joerako errealitatea da. Europa osoan gertatzen ari den zerbait, gero eta gehiago direla biztanle bakarreko etxebizitzak. Arazoa ote? Klinenberg-entzat, hortik gorako zerbait da, gure espeziearentzako esperimentua da eta atomizazio horretan loturak sortu eta aurkitu behar direla uste du.

Loturak sortu behar ditugu, datorrena datorrela hortxe baitago indarra, taldean. Azken boladotan Portugalgo rock talde bat entzuten ari naiz, Toranja. Podcasterako antidotoa da ...talvez vá o mundo fluir/ só mais um dia assim...]]>
<![CDATA[Zedena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-05-24/zedena.htm Tue, 24 May 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-05-24/zedena.htm Carcoma eleberria irakurtzen aritu izan naiz. Emakume bik bi ahotsetan kontatzen digute familia baten istorio lakatza. Emakume horiez gain euren leinua hartu izan duen etxea ere protagonista da istorio honetan. Izaki bizia da etxea, eta han bizi direnen energiaz elikatzen da. Piztiak balio izan dio egileari galtzaile eta irabazleen bizi eta lan baldintzak kontatzeko. Zer pasatzen zuten. Zer zen batzuentzat bizitza, eta zer besteentzat. Zenbat miseria izan lezaken gure barrenak. Zein min egiten duen belaunaldirik belaunaldi patriarkatuak, batez ere, menpekoa bazara; batez ere, emakumea, diru-bakoa, menpekoa eta galtzailea bazara. Pipiak jaten ditu protagonistak, belaunaldietako zedenak.

Etxeetan bizi izan gara, eta etxeek bizi gaituzte. Pentsatu duzu inoiz zureak, gureak, izandako etxeetan egun habitatzen duten horiez? Nor bizi da gure aterpe, gure babesgune ziren etxeetan? Nor bizi zen orain gureak diren hauetan? Zer gordetzen dute etxeek? Zer sentituko dute horma arteko horietan? Sentituko gaituzte, eta sentitzen ditugu?

Umetan, lotaratu orduko ohe azpian begiratzen nuen, agian nik ere sentitzen nuen hor zeudela joandako nire baitako denak. Ni naizen guztiak. Gu soka oso luzeko min, indarkeria, poz, sufrikario eta zapalkuntzak gara. Angel Gonzalez poetak bazekien, eta uste dut berak bezain ondo azaldu duenik ez dudala ezagutu: Nire izena Angel Gonzalez izan dadin (…) beharrezkoa izan zen espazio zabal bat eta denbora luzea/ itsaso eta lur guztietako gizonak/ emakume sabel emankorrak/ eta gorputzak eta gorputzak etenik gabe beste gorputz batean bat eginez... (Gerardo Makuletak euskaratua Poesia Kaieretan). Azkenengoz itxi dut Layla Martinezek idatzitako liburua, eta argia amatatu baino lehen ohe azpira makurtu naiz. Ez dakit hor dauden. Seguru nago, baina, barruan ditudala.]]>
<![CDATA[Serioa ez dena barregarria izan liteke]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-05-17/serioa_ez_dena_barregarria_izan_liteke.htm Tue, 17 May 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-05-17/serioa_ez_dena_barregarria_izan_liteke.htm Sciences Advances aldizkarian kaleratu dute, baina ez dira hau uste duten bakarrak; Hawaiiko unibertsitate batean ere ildo beretik doaz. Eta guk jarraitzen dugu ezer pasatuko ez balitz bezala. Egunkari honetan berton irakurri nuen 2016tik 45 hotel zabaldu dituztela Donostian. Bilbon ere ari dira hotel gehiago zabaltzeko, eta nik pentsatzen dut ez ote den gertatuko etxebizitza hutsekin gertatzen den bezala: gehiegi daudela. Gauza serioetatik barregarrietara eta gero serioetara pasatzen den lagun arteko solasaldi batean kontatu didate datorren maiatzaren 24an estralurtarren etorrera itxaroten dutela. Albiste hau, oso oker ez banago, serio eta barregarri artekoan gertatu zen, eta mahaian zegoen norbaitek esan zuen 28. mendetik etorritako denbora-bidaiari batek iragarri zuela ez dakit non.

Denok behar ditugu heldulekuak, denok behar dugu fedea non ezarri, zeri heldu unerik latz eta gordinenetan. Post-pandemia honetan batzuek joan den mendeko hogei zoroak berrasmatu nahi dituzten bitartean, nik etxea berrantolatzeari ekin nahi diot. Baina ez dakit zenbat denbora beharko dudan, edozein aurkikuntza txikik izozten baitu nire marikondokeria asmoa.]]>
<![CDATA[Zirgarienak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2022-05-10/zirgarienak.htm Tue, 10 May 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2022-05-10/zirgarienak.htm
Zirgariek XIX. mendean Bilboko portu barrura sartzen zituzten gaiez beteriko gabarrak. Gorputz sendoko emakumeek zirgei tiraka eginez, elkarlanean, ontzia sartzen zuten. Lantzarra, ezbairik gabe. Euskal Herrian jende askok ez ditu ezagutzen, eta neurri batean uler nezake, baina kontua da zirgariena ez zela Bilbokoa soilik izan; jakin berri dudanez, Donibane Lohizunen edo Deba ibaiaren inguruan ere egon omen ziren. Bilbon aritu zirenen antzera, familia aurrera ateratzeko behar gorria zuten emakumeak izan ziren. Lan baldintzarik ez zegoen, dohakabea zen lana, eta, normalean, baztertu egiten ziren emakume hauek.

Guk ere baztertu ditugu gure istorioetatik; agian egun egingo da, baina nire eskola garaian ez zen ezer ikasi eurei buruz. Aspaldiko ezagun batek amama zirgaria izan zuela esan zidan arte nik emakume hauen berri ez nuen izan. Ana Azkona arkitektoak zioen bezala, ondo legoke QR kodez beteko bagenitu gure bazterrak eta gutxitan kontatzen diren horiek teknologiaren baliabideak ahalbideturik kontatzen hasiko bagina.]]>
<![CDATA[Lurraz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-05-03/lurraz.htm Tue, 03 May 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-05-03/lurraz.htm
Anna Heringer arkitekto ospetsuari egindako elkarrizketa ostean argi geratu zait bera lurtarra ez ezik lurzalea ere badela. Arkitektura lanak egiten dituela esatean labur geratuko nintzateke, bizitza moduak ahalbidetzen saiatzen baita. Lurra da erabiltzen duen eraikitzeko materiala. Merkea eta amaiezina dela esaten du Heringerrek, baina ez duela aberastasun ekonomikorik ematen, eta bizi garen planeta ahitzen ari garela batere eramangarriak ez diren materialekin batzuen sakelak betetzeko.

Munduan populazioaren %40 bizi da lurrez egindako eraikinetan. Lehenago ere egin izan dira lurrezko eraikinak, eta batzu-batzuek diraute zutik: Granadako Alhambrak edo Maliko Timbuktu hiriak. Anna Heringerrek dio datozen belaunaldiei utzi behar diegula planeta bat. Lurrarekin eraikitzeak horretan lagun dezake, etorkizuna aintzat harturik eraiki behar delako oraina. Oraina eta geroa. Lurretik gatoz eta lurrera joango gara, dio Anna Heringerrek. Hautsaren gainetik gara lur, eta lur izango gara. Goxo har zaitzala lurrak, osaba.]]>
<![CDATA[Uranora helduko ote gara?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2022-04-26/uranora_helduko_ote_gara.htm Tue, 26 Apr 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2022-04-26/uranora_helduko_ote_gara.htm Nature aldizkari ospetsuak ere badakartza planeta horretara joateak ekar litzakeen onuren gainekoak. Uranoren gainean irakurtzen jarri naiz: hogeitaka ilargi ditu, eraztun meheak, eta oso hotza da. Urte bat, Lurreko 80 urte dira; hamabost urte beharko genituzke bertara ailegatzeko, eta milaka milioi euro. Pentsa zenezake gizadiaren etorkizunerako gakoak balitu ondo xahutuak liratekeela diru horiek.

Gizadiaren etorkizuna. Izarren hautsa ginela esan zuen Carl Saganek, eta Xabier Letek, beharbada horrek eraginda, egun batean bilakatu zela bizigai kantatu zuen (nik beti maiteago izan dudan arren Laboa). Honezkero, baina, bizigaia eralda liteke. Zer kantatuko zuketen egun Letek eta Laboak? Suntsipenera kondenatzen ari garen planeta honen etorkizuna kanpoan dela diote zientzialari batzuek. Judea Pearl-ek, ordea, barruan dela uste du, gizadiak sortutakoa izango dena, baina ez gizakia. Makinak maitemindu daitezkeela esan du Vocentoko aldizkari bati emandako elkarrizketan. Gauzen zergatia galdetzen ikasi beharko dute, irudikatu oraindik existitzen ez den hori, eta enpatia itsatsi edo programatu behar ei zaie. Baikor da Pearl. Gu baino hobeak izango diren lurtar berri horiek guk baino hobeto zainduko dute planeta? Akordura etorri zait badela suediar telesail bat: Äkta människor (Real Humans). Aurretiaz Philip K. Dick-ek irudikatu bezala, gizadiak sortutako izaki horiek gu baino hobeak dira. Eta munduari begirada bizkorra emanez gero, ba zer nahi duzu esatea, baliteke hain zaila ere ez izatea. Ni ere baikor naiz, baina oraindik ez dakit zergatik.]]>
<![CDATA[Gerra eta bortxaketak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/002/2022-04-19/gerra_eta_bortxaketak.htm Tue, 19 Apr 2022 00:00:00 +0200 Goizalde Landabaso https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/002/2022-04-19/gerra_eta_bortxaketak.htm
Txunditu egin nau, aitortu behar dut, batzuek agertutako harridurak. Errusiar soldaduek ukrainar emakumeak bortxatu dituztela zabaldu da, eta NBEk salaketa horiek ikertu ditzatela eskatu du. Nik ez daukat zalantzarik hori gertatu (eta gertatuko) denik. Batzuk harritu ditu horrek. Ez dakit horrelakorik itxaroten/irudikatzen ez zuten, edota galaxia urrunetako burbuila isolatuetan bizi diren. Niri nazka ematen dit honek denak; batzuek gerra izenik emateko ausardiarik/gogorik ez duten gerra luzeegi honek. Eta hitzak falta zaizkit higuin infinitua adierazteko; horregatik, maiz, isilik geratzen naiz, izoztuta bezala, deslai. Baina, bai, nik ere urdailaren sakonean sentitzen dut enpagu/amorru amaiezina.]]>