<![CDATA[Gontzal Agote | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 23 Sep 2019 22:07:20 +0200 hourly 1 <![CDATA[Gontzal Agote | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Nola aldatu diren gauzak, kamarada]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/044/001/2019-09-21/nola_aldatu_diren_gauzak_kamarada.htm Sat, 21 Sep 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1890/044/001/2019-09-21/nola_aldatu_diren_gauzak_kamarada.htm euskal zinema zer ote den eztabaida historikoak.

2005ean, baina, egoera hori irauli zuen filma estreinatu zuten Telmo Esnalek eta Asier Altunak, Aupa, Etxebeste!. Hamabi urte ziren euskarazko filmik ez zela estreinatzen areto komertzialetan, eta etxebestetarrak lehorte horri amaiera emateko ailegatu ziren. Eta ez nolanahi, gainera.

Hasteko eta behin, filma urte horretako Donostiako Zinemaldian estreinatu zuten. Ez sail ofizial kosmopolitan, jakina; baina bai Zabaltegin. Estreinaldi arrakastatsua izan zen, ikusleek aretoa lepo bete zuten, eta amaieran txalo zaparrada handi batekin agurtu zuten Aupa, Etxebeste!. Ondorengo kritikek ere Altuna eta Esnalen filma goraipatu zuten.

Harrera ezin hobea

Hala ere, hori bidearen etapa bat besterik ez zen izan; proba garrantzitsua falta zuen filmak: areto komertzialetako estreinaldia. Garai horietan, ez zen aretoetan film bat euskaraz ikusteko ohiturarik; batzuentzat, gauza exotikoa zen, eta beste euskaldun batzuentzat, berriz, ariketa zaila zen euskarazko filmak ikustea.

Langa hori ere primeran gainditu zuen Aupa, Etxebeste!-k. Hasierako errezeloak gaindituta, ikusle ugari bereganatu zituen, euskarazko filmetan gehien ikusia izateraino —hainbat urte geroago Handia-k kendu zion ohorezko marka—. Zinema aretoetan 70.000 ikusle baino gehiago izan zituen filmak, eta ez soilik Euskal Herrian, Espainian ere ikusle kopuru mordoxka izan baitziren.

Izan ere, filma guztiz euskaraz egonik, gaztelaniaz azpidatzita estreinatzea erabaki zuten. Erabaki horrek hautsak harrotu zituen hainbat zinemazale euskaldunen artean, baina, era berean, filmaren zabalkunderako lagungarria izan zen.

Kopuruez harago, Aupa, Etxebeste!-k ezinbesteko eragina izan zuen euskal zineman. Filmaren oihartzunak zein ibilbide komertzialak argi utzi zuten posible zela euskaraz egindako film arrakastatsuak egitea; eta, bere txikitasunean, horretarako merkatua izan bazela. Horren ondorioz, euskal filmen aro berria hasi zen. Hurrengo bi urteetan, besteak beste, Kutsidazu bidea, Ixabel, Nomadak Tx, Agian eta Eutsi estreinatu ziren. Horiek guztiak etortzear zegoen euskarazko filmen loraldiaren aurrekoak izan ziren.

Ia hamabost urte pasatu dira Aupa, Etxebeste-ren estreinalditik. Denbora horretan gauza batzuk dezente aldatu dira, eta beste batzuk, ez horrenbeste. Asier Altuna eta Telmo Esnalek eskarmentu handiagoa dute, ikusleok ere inozentzia galdu dugu. Nolanahi ere, hemen dira berriro etxebestetarrak, lantalde eta helburu bera lagun, kalitatezko zinemarekin gozarazteko.

'AGUR, ETXEBESTE'

Zuzendaria. Asier Altuna eta Telmo Esnal.

Aktoreak. Ramon Agirre, Elena Irureta, Iban Garate, Paco Sagarzazu.

Herrialdea. Euskal Herria.

Urtea. 2019.

Iraupena. 90 minutu.

Generoa. Komedia.

Ostiralean estreinatuko dute Hego Euskal Herrian.]]>
<![CDATA[Espazioaren sekretuen bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/042/001/2019-09-14/espazioaren_sekretuen_bila.htm Sat, 14 Sep 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1890/042/001/2019-09-14/espazioaren_sekretuen_bila.htm
Filmak Little Odessa zuen izena, eta sorterrira itzultzen den hiltzaile profesional baten istorioa kontatzen zuen bertan. Pertsonaia nagusiarena Tim Rothek egin zuen, bi urte lehenago Tarantinoren lehen film txundigarrian parte hartu zuen berberak.

25 urte pasatu diren honetan, James Gray Venezian izan da berriro bere film bat aurkezten. Oraingoan, baina, ez du saririk eskuratu. Nolanahi ere, sortutako ikusmina ez da debaldekoa izan, eta kritikarien laudorio handiak eta ugariak jaso ditu Ad Astra-k. Urteko filmik inportanteenetakoa izaten ahal zela iragarria zegoen, eta, antza denez, oraingoan ere Grayk ez du huts egin.

Izan ere, lehen lanetik azkenengora doan tartean zinema garaikideko filmografiarik interesgarrienetakoa ondu du estatubatuarrak. Thriller ilun eta bereziak izan ziren nagusi lehenengo urteetan; The Yards eta We Own the Night. Horietan, ezinbesteko aktore batekin elkarlana hasiko zuen, Joaquin Phoenixekin.

Harekin ere, hurrengo filma eginen zuen, Two Lovers bikaina, Dostoievskiren narrazio baten berrirakurketa pertsonal eta erromantikoa.

Drama eta abentura

2013ko The Immigrant-ekin, alderdi dramatikoan are gehiago murgildu zen Gray, beste behin ere Phoenixekin elkarlanean. Hari erreplika emanez, Marion Cotillard aktore frantziarra. Filmak aurrekontu handi samarra zuen, iragan mendeko 20ko hamarkadan girotuta baitzegoen, eta ez zuen izan esperotako harrera.

Dena den, zinemagileak ederki jakin zuen egoerari buelta ematen. Hiru urte geroago, The Lost City of Z lana aurkeztu zuen, Percy Fawcett esploratzailearen gorabeherak ardatz zituen film bikaina. Abentura klasikoak eta Werner Herzogen oihaneko onirismoa uztartu zituen azken urteotan egin den filmik onenetakoan.

Horretan, Brad Pittek jokatu behar zuen rol protagonista. Agenda arazoak zirela medio, ezin izan zuen lana egin, eta Charlie Hunnamek bete zuen haren lekua. Azkenean, Pitt ekoizlea izan zen.

Ad Astra-n, ordea, gauzatu da zuzendariaren eta aktore ezagunaren arteko elkarlana. Pitt da protagonista espazioan gertatzen den zientzia fikziozko film honetan; aitaren bila abiatuko da, eta, bide batez, planeta mehatxatzen duten arriskuen berri izanen du.

Protagonistaren ondoan, espazioan mugitzea zer den ongi dakiten hiru aktore beterano daude: Tommy Lee Jones, Donald Sutherland eta Loren Dean. Orain dela hogei urte, hirurak izan ziren beste bidaia batean, Clint Eastwooden eskutik, Space Cowboys gogoangarrian.

'AD ASTRA'

Zuzendaria. James Gray.

Aktoreak. Brad Pitt, Liv Tyler, Ruth Negga, Tommy Lee Jones, Donald Sutherland, John Finn.

Herrialdea. AEB.

Urtea. 2019.

Iraupena. 124 minutu.

Generoa. Zientzia fikzioa.

Asteazkenean estreinatuko dute Ipar Euskal Herrian, eta ostiralean Hego Euskal Herrian.]]>
<![CDATA[Zinema eta askatasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/032/002/2019-08-22/zinema_eta_askatasuna.htm Thu, 22 Aug 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1904/032/002/2019-08-22/zinema_eta_askatasuna.htm 'Once Upon a Time in... Hollywood'

Zuzendaria: Quentin Tarantino. Herrialdea: AEB. Iraupena: 161 minutu.

Halabeharraren irribarre ironikoa dela medio, batera etorri dira bi gertakariak: Peter Fondaren heriotza eta Once Upon a Time in... Hollywood honen estreinaldia. Beltzenean jarrita, marketin kanpaina ematen du, Easy Rider eta Quentin Tarantino mendea eta segundoa gurutzatzen diren lekuan betiko elkar lotzeko.

1969. urtean estreinatu zen Dennis Hopperren filma. Berehala, garai hartako AEBen erretratu ikoniko bihurtu zen, belaunaldi berrien eredu, amets askatzaileen isla. Ameskeriak, baina, ez zuen luze iraun; hippyek eta beste askok nahi zuten erabateko eraldaketa barneratzen jakin zuen munstroak.

Manson familiak zerikusi handia izan zuen aro horren bat-bateko amaierarekin. Sharon Tateren hilketa mailukada bat izan zen, errealitate gordinaren eta ordenaren itzulera ezinbestekoa. Akabo loreak, azidoak eta gainerako tumatxak; Nixon eta mariatxien garaia zen.

Historiaren ertz hori aukeratu du Tarantinok bere historia eta bere zinemaren istorioak kontatzeko. Patxadaz, inongo presarik gabe, gozatzen eta gozarazten. Jackie Brown egin zuenetik ez zitzaion halako tempusik antzematen zinemagileari, eta, askoren gustukoa izanen ez den arren, erritmo horrek bere mailarik gorena berrerakusteko balio izan dio.

Tarantinoren dohain paregabeak daude bilduta filmean: plano bakoitzari darion pasioa izerditzen da, sekuentzia ahaztezinak ehuntzen maisua da -ez horrenbeste sekuentzia horiek elkarren artean lotzen, baina tira-, elkarrizketek segitzen dute buruz ikasi beharrezkoak izaten...

Hori guztia ezaguna genuen, baina oraingoan kondentsatuta eman digu zuzendariak, Once Upon a Time in... Hollywood bere filmografiaren sintesi moduko bat baita; dena da bertan, erakustaldi totala, behar bezala dosifikatuta. Eta muinean, jakina, zinemari -zinemei, zehatzago- egindako enegarren maitasun adierazpena, libre eta erradikala.

Fondarentzako azken omenaldia balitz bezala, argia bezain gordina da filmaren mezua: soilik zinemak bilakatzen ahal ditu askatasun ametsak errealitate.]]>
<![CDATA[Udan, lehoia eta Tarantino izanen dira aretoetako erregeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/042/001/2019-06-29/udan_lehoia_eta_tarantino_izanen_dira_aretoetako_erregeak.htm Sat, 29 Jun 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1872/042/001/2019-06-29/udan_lehoia_eta_tarantino_izanen_dira_aretoetako_erregeak.htm The Lion King eta Once Upon a Time in... Hollywood. Animazio filma da lehena, remake bat, eta negoziorik handiena egiteko pentsatutako produktua. Bigarrena, berriz, zinemaren munduari egindako omenaldia da, hezur-haragizko pertsonaia ezagunekin. Okerrik ez bada, biak ala biak izanen dira datozen asteotan estreinatuko diren filmik arrakastatsuenak.

Jon Favreauren The Lion King izenburu bereko 1994ko film ezagunaren bertsio berria da. Ordukoak harrera ezin hobea izan zuen, eta etekin handiak ekarri zizkion Disney etxeari —oraindik ere, haren gainean sortutako musikala ikusteko espedizio kulturalak antolatzen dituzte—, eta, ideia berrien faltan, istorio hura berpiztea bururatu zaie.

Ez da kontu berria, azken urteotan garai bateko klasikoak eguneratzeari ekin baitio ekoiztetxeak: The Jungle Book, Cinderella, Dumbo...

Udako bigarren estreinaldi izarra oso bestelakoa da: abuztuaren erdialdean ailegatuko da aretoetara Quentin Tarantinoren azkena, Once Upon a Time in... Hollywood. Cannesen aurkeztu eta bertan denetariko iritziak bildu ondoren, muntaketa gelara itzuli zen Tarantino, mundu mailako aurkezpena fintzeko asmoz.

Azken emaitza zein den ikusteko irrikaz daude zinemazaleak, 1960ko hamarkadako Hollywood nola itxuratu duen jakin-min handia baitago. Brad Pitt eta Leonardo DiCaprio dira protagonista nagusiak, eta, haiekin batera, beste aktore asko ikusiko ditu ikusleak pantaila handian: Al Pacino, Dakota Fanning, Tim Roth, Bruce Dern, Margot Robbie.

Beldurra eta animazioa

Bi izen handi horiez gain, udan estreinatuko dituzte oharkabean igarotzeko arriskua duten hainbat film interesgarri ere. Batetik, Benjamin Naishaten Rojo film argentinarra, iazko Donostiako Zinemaldian ikusi ahal izan genuen harribitxia, Argentinako diktaduraren gaineko begirada zirraragarria.

Bestetik, Ira Sachsen Frankie ekoizpen frantziarra dugu. Cannesen estreinatu zuten, eta Isabelle Huppert handia du protagonista nagusi. Azkenik, ia modu klandestinoz estreinatuko den beste film txiki bat: Jonas Truebaren La virgen de agosto, Itsaso Aranak idatzi eta protagonizatu duen drama udatiar madrildarra.

Hortik aurrera, ohiko itxura izanen du udako zinema eskaintzak, salbuespen bakarrarekin: inoiz baino superheroi film gutxiago izanen dira. Bakarra dago iragarrita, ia beti bezala Marvelena; Spidermanen hamaikagarren filma da. Tobey Maguire eta Kirsten Dunsten arrastorik gabe.

Gainerakoan, beldurrezko generoaren zaleek gaindosia hartzen ahalko dute. Anabelle eta The Boy-ren bigarren atalez gain, udarekin oso lotuta dagoen urpeko beldurra ere jorratuko dute filmok: Alexander Ajaren Crawl eta Johannes Robertsen 47 Meters Down: Uncaged filmak saiatuko dira aspaldi batean Spielberg gazteak Jaws-ekin lortu zuen eragina lortzen.

Nolanahi ere, beldurrezkoaren barnean ikusminik handiena sortu duen filma Ari Asteren Midsommar da. Iaz Hereditary-rekin lortu zuen arrakasta kritiko eta komertziala berriz lortzen saiatuko da zuzendari gaztea.

Animazioak ere izanen du tarte zabala udako zinema aretoetan. The Lion King komertzialaz landa, bestelako eskaintza ere izanen da asteotan: Pets eta Angry Birds sailen bigarren parteak, edota Playmobilen gainean egindako filma, besteak beste.

Gainbegirada amaitzeko, genero dokumentala nabarmendu behar da, hainbat ale interesgarri baitaude iragarrita. Ayrton Senna eta Amy Winehouseri buruzko lan arrakastatsuak egin ostean, Diego Armando Maradonaren gainekoa egin du Asif Kapadia zuzendariak. Horrez gain, Apollo 11 eta L'empire de la perfection dokumentalak ere estreinatuko dituzte udan.]]>
<![CDATA[Iraganaren iraunkortasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2009/028/002/2019-06-22/iraganaren_iraunkortasuna.htm Sat, 22 Jun 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/2009/028/002/2019-06-22/iraganaren_iraunkortasuna.htm 'Di qiu zui hou de ye wan'Zuzendaria: Bi Gan. Aktoreak: Tang Wei, Sylvia Chang, Meng Li, Huang Jue, Chen Yongzhong, Lee Hong-Chi, Luo Feiyang. Herrialdea: Txina. Iraupena: 133 minutu.

Aldi berean bat egin dute karteleran Txinako bi film oso nabarmenek, biak 2018an eginak: batetik, Jia Zhang Ke laudatuaren Jiang hu er nv drama lakarra; bestetik, Bi Ganen Di qiu zui hou de ye wan neonoir oniriko hau.

Jatorriaz harago, hari mehe batek lotzen ditu itxuraz zerikusi handirik ez duten bi filmok. Biek ala biek galdutako amodio baten bilaketaren istorioa kontatuko digute: lehenak, Txina nozitzen ari den aldaketa sozialetan arreta jarriz; bigarrenak, oroimenaren eta iragankortasunaren gaineko estilo-ariketa harrigarria eginez. Iraganaren bilaketari aurre egiteko, estilo eta molde diferenteak, bakoitza berean liluragarria gertatzen ahal dena.

Bi Ganen filmari erreparatuta, Di qiu zui hou de ye wan-i leporatzen ahal zaion kontu bakarra da hainbat mementotan Wong Kar-Wai onenarekin izaten ahal duen kidetasuna. Baina hori ezin da, inolaz ere, gaitzat hartu. Aldiz, maisuarengandik ongi ikasitako leziotzat hartu behar da, berezko izaerarekin interpretatuta.

Alde horretatik, zentzumenentzako opari bat da Bi Ganen filma: ez da soilik duen kolore eta estetika dotoreagatik; objektuek gorpuztasuna dute, euriak bustitzen du eta soinuek berebiziko garrantzia dute hainbatetan Blade Runner-etik ateratako dirudien atmosfera sortzeko orduan.

Inguru horretan mugituko da pertsonaia nagusia, Mike Hammer garaikidea balitz bezala eta David Lynchek nonbait ezkutatu duen oroitzapen baten bila doan alderraia. Aztarnaz aztarna, errealitatearen eta ametsaren artean kulunkatuko den eremu batean mugituko da, harik eta filma beste film baten barruan sartuko den arte; dimentsio ezezagun batera eramanen gaitu. Hortik aurrera, kameraren atzetik gozatzea da zeregin bakarra.]]>
<![CDATA[Zonbien festa dibertigarria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/036/001/2019-06-22/zonbien_festa_dibertigarria.htm Sat, 22 Jun 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1890/036/001/2019-06-22/zonbien_festa_dibertigarria.htm
1980. urtean estreinatu zuen lehenengo film luzea: Permanent Vacation, eta, horretan, jada bere estiloaren arrastoetako batzuk antzematen ahal zitzaizkion: New York hiriaren protagonismoa, musikaren garrantzia, galtzaileen mundua... Horrez gain, aurrerantzean ezinbesteko laguntzaile izan zituen Tom DiCillo, John Lurie eta Sarah Driverrekin elkarlana hasi zuen.

Lehen filmak bidea irekitzeko balio izan bazion, bigarrenarekin askoz ere harrera hobea lortu zuen Jarmuschek. Stranger than Paradise road movie sailkagaitza zen, eta, besteak beste, Cannesen, Locarnon eta Sundancen sariak jaso zituen. Zuri-beltzean filmatuta zegoen; ezaugarri hori etxeko marka berri bihurtu zen etortzeko zeuden beste zenbait filmetan.

Hortik aurrera, hainbat klasiko txiki kateatu zituen Jim Jarmusch zuzendariak: Tom Waits eta Roberto Benignirekin egindako Down by Law; hiru atalez osatuta zegoen Mistery Train; bost hiritan filmatutako Night on Earth; edota Dead Man western garaikidea.

Horiekin guztiekin Jarmuschek kultu zuzendariaren kategoria lortu zuen. Aurrekontu txikiekin gauza handiak egiteko gai zen zinemagilearen fama zuen, horretarako bere oinarri artistikoei uko behar izan gabe. Lehen etapa hori Jean-Pierre Melvilleren Le Samouraï noir klasikoaren moldaketa librearekin itxi zuen, Ghost Dog izenburupean.

Erregistro aldaketa

Baina milurteko berria hastearekin bat, aldaketa ugari nozitu zituen zinemaren industriak. Besteak beste, egileen boterea urardotu zen eta aurrerantzean ez zen horren erraz izanen zinema independente egiten segitzea, ezta Jim Jarmusch izanda ere.

Horregatik edo, besterik gabe, zuzendaria nolabaiteko helduarora ailegatua zelako, kontua da etapa berri bati ekin ziola urte horietan. Gehienbat, film intimistagoak, generoen berrirakurketa eta dokumentalak dira 2000tik hona Jarmuschek eskaini duena. Horrekin batera, haren itzala gero eta txikiagoa da zinema garaikidean.

Broken Flowers, Only Lovers Left Alive eta Paterson filmak zein Coffee and Cigarettes eta Gimme Danger dokumentalak dira azken urteotako uztaren adibiderik nabarmenenak.

The Dead Don't Die film berriarekin zonbien generoaren gainean bere ikuspegi berezia eman nahi izan du Jarmuschek, komedia giroan. Horretarako, azken urteotako bere kolaboratzaileetako asko elkartu ditu, eta aktore zerrenda txundigarria osatu: Bill Murray, Steve Buscemi, Tilda Swinton, Adam Driver, Danny Glover, Rosie Perez... Horiez gain, lehen mailako hiru musikari ere agertzen dira filmean, aktore lanetan: Iggy Pop, Tom Waits eta RZA.

'THE DEAD DON'T DIE'

Zuzendaria. Jim Jarmusch.

Aktoreak. Bill Murray, Adam Driver, Tilda Swinton, Chloe Sevigny, Steve Buscemi, Danny Glover, Caleb Landry Jones, Rosie Perez.

Herrialdea. AEB.

Urtea. 2019.

Iraupena. 103 minutu.

Generoa. Beldurrezkoa. Komedia.

Ostiralean estreinatuko dute Hego Euskal Herrian.]]>
<![CDATA[Klasiko garaikide baten itzulera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/035/001/2019-06-15/klasiko_garaikide_baten_itzulera.htm Sat, 15 Jun 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1890/035/001/2019-06-15/klasiko_garaikide_baten_itzulera.htm Toy Story estreinatu zenean, 1995. urtea zen, eta, orduan, zinemaren historiarako bi mugarri ezarri zituen: batetik, efektu digitalekin osoki egindako lehen film animatua izan zen; gaur egun normala iruditzen zaigun hori egundoko aldaketa izan zen hortik aurrera eginen ziren film gehienetan, artistikoki zein ekonomikoki.

Bestetik, Pixar estudioen lehen film luzea izan zen John Lasseterrek zuzendutakoa. Ordura arte, hainbat film labur eginak zituzten, eta gorabehera finantzario ugari izan zituen ekoiztetxeak. Hain zuzen ere, labur horietako batean dago Toy Story-ren oinarria: 1988ko Tin Toy izenekoan. Bost minutuko film labur horrek Oscar saria irabazia zuen, eta hura izan zen gerora norabide askotara zabalduko zen fantasiazko unibertsoaren hazia.

Estreinatu bezain laster, Woody bakeroaren, Buzz Lightyear zaindari espazialaren eta gainerako pertsonaien gorabeherek animazio zinema —eta zinema, oro har— irauli zuten. Kritikak ezin hobeak izan ziren, eta mundu osoan 500 miloi euro baino gehiago bildu zituen. Horiek zinema aretoetako kopuruak dira; horri gehitu behar zaizkio filmetik eratorritako mota guztietako osagarriek —panpinek, kamisetek, bideo jokoek...— ekarri zituzten mozkin ikaragarriak.

Urrezko aroa

Diruaz harago, Toy Story Pixarren historiaren aro berriaren hasiera kolosala izan zen. arrakasta itzel horrek ordura arte izandako estutasun ekonomikoei aurre egiteko balio zien, eta, horrekin, urrezko garai bati hasiera emateko moduan egon zen estudioa. Hurrengo urteetan, klasiko berriak ailegatu ziren, ia urteroko kadentziaz: A Bug's Life; Monsters, Inc.; Finding Nemo; The Incredibles; Cars; Ratatouille...

Lehenengo Toy Story-k Oscar sarietarako hiru izendapen jaso zituen: gidoi, soinu banda eta abesti onenarenak, orduan ez baitzen animazio film onenaren saririk. Ez zuen bat ere irabazi, eta, kontsolamendu moduan, propio sortutako teknika arloko sari berezia jaso zuen filmak. Beste hainbat sari jaso zituen, baina horiek baino inportanteagoa izanen zen aurrerantzean filmak izanen zuen eragin neurtezina.

Hala ere, lau urte geroago iritsi zen Toy Story 2-k jatorrizkoaren markak hautsi zituen. Ordurako, Pixar kalitatezko animazioaren erreferente nagusia zen, eta Woodyren bahiketaren gainean eraikitako istorioak are diru gehiago biltzea lortu zuen.

Orain arteko azkena 2010eko Toy Story 3 zen. Hiruretatik lehena izan zen Oscar sariak irabazten, animazio film eta abesti onenarenak eskuratu baitzituen. Horrez gain, ohiko arrakasta alimalekoa eta pertsonaia berriak —Ken eta Barbie, besteak beste— izan ziren trilogia itxi behar zuen filmaren ezaugarri nagusiak.

Hasieran, laugarrenik egonen ez zela ziurtatu zuten, baina orain Disneyren parte den Pixarrek ezin zion horrelako negozio biribil bati ez ikusiarena egin nahi, eta iritsi da laugarrena. Forky pertsonaia berria eta Bo Beepen berragerpena —hirugarrenean ez baitzen agertu— dira Toy Story 4 filmeko nobedade nagusiak.

'TOY STORY 4'

Zuzendaria. Josh Cooley.

Herrialdea. AEB.

Urtea. 209.

Iraupena. 112 minutu.

Generoa. Animazioa.

Ostiralean estreinatuko dute Hego Euskal Herrian.]]>
<![CDATA[Fantasian ezkutatu zen idazlea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/044/001/2019-06-08/fantasian_ezkutatu_zen_idazlea.htm Sat, 08 Jun 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1904/044/001/2019-06-08/fantasian_ezkutatu_zen_idazlea.htm The Silmarillion, The Hobbit eta The Lord of The Rings-ek unibertso berezi eta mugaezin bat sortzeko balio izan dute, eta milioika irakurle gelditu dira alegiazko mundu horretan harrapatuta.

Zinema ere ez da eragin horretatik aparte geratu, eta Tolkienen lan nagusiek pantaila handirako egokitzapenak izan dituzte. Horien artean, Peter Jacksonen moldaketak dira mugarri, baina The Lord of The Rings eta The Hobbit-en moldaketa horiez gain, izan dira liburuen fantasia irudi bihurtzeko beste hainbat ahalegin nabarmenak: esate baterako, 1978an Ralph Bakshik egindako film animatua.

Oraingoan, haren obrari ez, baizik eta pertsonari berari erreparatu nahi izan dio Dome Karukoski zinemagile finlandiarrak, AEBetako Tolkien filmarekin. Izenburuak argi uzten duen moduan, idazlearen gaineko biopic-a da proposamenaren muina; gehienbat Tolkienen gaztaroko urteak dira lanean bildu dituztenak: ikasle garaia,haren bizitza osoa markatuko zuen maitasuna, Lehen Mundu Gerra...

Hizkuntzalari eta irakasle

Idazleak erabili zuen J. R. R. laburdura horren atzean, John Ronald Reuel izena dago. Hegoafrikan jaio zen, 1892. urtean, jatorriz britaniarra zen familia batean. Lau urte zituenean, aita hil zitzaion, eta orduan amak erabaki zuen familia Erresuma Batura itzultzea.

Tolkien oso ikasle ona izan zen, botanika, biologia eta artea zituen gustuko, baina, bereziki, hizkuntzekiko zaletasun handia erakutsi zuen gazte-gaztetatik. Amaren eraginez, fede katolikoan hezi zuten idazlea. Tokienek hamabi urte zituenean, ama hil egin zen; idazle izango zena eta anaia umezurztegi batean sartu zituzten, eta eskola katoliko batean jaso zuten heziketa.

Horren ondoren, Oxfordeko unibertsitatean sartu zen Tolkien gaztea, eta, han, filologia ikasketak egin zituen, arrakasta handiz. Hainbat urte geroago, unibertsitate horretara itzuliko zen, linguistika irakasle lanetan aritzeko. Bere bizitza osoan hizkuntza ugari ikasi zituen, eta, horrez gain, beste hainbat hizkuntza asmatu zituen. Horietako batzuk bere lanik ezagunenetan erabiliko zituen.

Lehen Mundu Gerran borrokatu zen idazlea. Besteak beste, Sommeko guduan izan zen, eta lagun asko hiltzen ikusi zituen han. Esperientzia horrek arrasto sakona utzi zion, eta lan literarioetan eragin nabarmena izan zuen.

Irakaskuntzan aritzearekin batera, tarteka narrazio fantastikoak idazten zituen Tolkienek, baina, nonbait, ez zuen inongo asmorik horiek argitara emateko. Nolanahi ere, 1937. urtean, The Hobbit argitaratu, eta arrakasta nabarmena lortu zuen.

Lagunek bultzatuta, horren jarraipena idatzi zuen, eta argitara eman zuen: 1954an lehen partea, eta hurrengo urtean bigarrena. Liburuaren izena The Lord of the Rings zen (Eraztunen jauna, euskarazko itzulpenean) eta hortik aurrerakoa kultura garaikidearen historia da.

'TOLKIEN'

Zuzendaria: Dome Karukoski.

Aktoreak: Nicholas Hoult, Lily Collins, Genevieve O'Reilly, Colm Meaney, Tom Glynn-Carney, Derek Jacobi.

Herrialdea: AEB.

Urtea: 2019.

Iraupena: 112 minutu.

Ostiralean estreinatuko dute Hego Euskal Herrian.]]>
<![CDATA[Aniztasuna eta kalitate bermatua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/034/001/2019-06-01/aniztasuna_eta_kalitate_bermatua.htm Sat, 01 Jun 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1904/034/001/2019-06-01/aniztasuna_eta_kalitate_bermatua.htm Gisaenghung bere azkeneko filmarekin Cannesko zinema jaialdian Urrezko Palma irabazi ondoren. Lehen korearra da saria lortzen duena, eta kontua are deigarriagoa da, aurten bereziki maila ona izan omen baitu Okzitaniako zinemaldiak.

Canneskoan ez, Donostiakoan hasi ginen Bong Joon-ho ezagutzen. Bertan, 2000. urtean, bere film luzea estreinatu zuen, Flandersei gae, eta ordurako atentzioa eman zuen zuzendari hasiberriak egindako komedia beltzak.

Nolanahi ere, bigarren filmarekin erakutsi zuen bere kalitatearen neurria. 2003an Donostiako Zinemaldira etorri zen berriro ere, eta bertan aurkeztu zuen lana ez zen nolanahikoa izan: Salinui chueok da azken urteotan egin den thrillerrik beltzena eta biribilenetakoa.

Dena den, halakoetan ohi denez, filmak ez zuen irabazi Urrezko Maskorra, Alemaniako Schussangst filmari ematea erabaki baitzuen epaimahaiak. Bong Joon-ho zuzendari onenaren sariarekin konformatu behar izan zuen.

Bigarrenak izan zuen harrera beroaren ostean, beste maila batera pasatu zen zuzendaria. Horri esker, normalean oso garesti izaten den genero bati ekiteko aukera izan zuen: zientzia fikzioarena. Are garestiagoa izaten da tartean munstroak badira.

Gwoeul zuen izena hirugarren filmak, eta izugarrizko arrakasta izan zuen Bong Joon-horen jaioterrian. Hortik kanpo ere, kritikak ezin hobeak izan zituen erreka batean bizi den izaki beldurgarriaren inguruko filmak.

Polemika Cannesen

Azken urteotan, korearrak argi utzi ditu bere zinemaren bi ezaugarri nagusi: batetik, ohiko autore zinema egin gabe ere, erraztasun handiz mugitzen dela genero batetik bestera; bestetik, bere lan guztiek kalitate handiakoak direla. Parametro horien barnean ailegatu ziren Leos Carax eta Michel Gondryrekin batera egindako Tokyo! film kolektiboa, Madeo drama gordina eta izen bereko eleberrian oinarritutako Snowpiecer apokaliptikoa.

Hala ere, dena ez da loria izan. Aurtengo saria irabazi aurretik, Cannesko zinemaldiarekin esperientzia ozpina izan zuen Bong Joon-hok. Izan ere, duela bi urte Okja film fantastikoarekin lehiatu zen. Arazoa da Netflix zela ekoizlea, eta horrek oraindik amaitu ez den polemika handi bat piztu zuen. Azkenean, Sail Ofizialean parte hartu ahal izan zuen Okja-k, baina ez zuen batere saririk eraman. Hurrengo urtean, berriz, Netflixek ekoitzi eta Alfonso Cuaronek zuzendutako Roma lehiaketatik kanpo uztea erabaki zuen zinemaldiak.

Bi urte geroago, berriz, Cannesera itzuli eta dena izan du alde korearrak. Filmak Urrezko Palma irabazteaz gain, oso kritika onak jaso ditu. Bi familiaren arteko harremanaren inguruko komedia beltza da Gisaengchung. Askoz ere xehetasun gehiago ez dira zabaldu, zuzendariak berak eskatu baitzuen istorioari buruzko nondik norakoak ez jakinarazteko, ikusleari ezustekoa ez zapuzteko.

'GISAENGCHUNG'

Zuzendaria. Bong Joon-ho.

Aktoreak. Song Kang-ho, Lee Seon-gyun, Jang Hye-jin, Cho Yeo-jeong, Choi Woo-sik, Park So-dam.

Herrialdea. Hego Korea.

Urtea. 2019.

Iraupena. 132 minutu.

Generoa. Komedia beltza.

Asteazkenean estreinatuko dute filma Ipar Euskal Herriko zinema aretoetan.]]>
<![CDATA[Espazioa, absentzia, topagunea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2029/032/001/2019-05-30/espazioa_absentzia_topagunea.htm Thu, 30 May 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/2029/032/001/2019-05-30/espazioa_absentzia_topagunea.htm 'Muga deitzen da pausoa'Zuzendaria: Maider Oleaga. Herrialdea: Euskal Herria. Iraupena: 79 minutu.

Fikziozko euskal zinemaren azken urteotako loraldiak eta arrakastak (nolabaitekoa, betiere) duen arriskuetako bat zera da, estaltzea garai berean fikziotik kanpo egiten ari den bide zinez interesgarria. Ez da gure arazo propioa, zinematografia guztietan ematen baita; bigarren edo hirugarren mailako hartu ohi dira gisa horretako proposamenak. Eta, jakina, zenbat eta pertsonalagoak, libreagoak izan, orduan eta lurpekoagokoak dira.

Alde horretatik, pozgarria da oso ikustea Maider Oleagaren filmak zinema aretoetako bidea egitea lortu duela, modu mugatuan bada ere. Izan ere, Elbira Zipitria andereñoaren gaineko filma ez da ohiko biopic-a, inondik inora; halakorik nahi duenak beste nonbait bilatu beharko du.

Espazioaren eta absentziaren gainean eraikitako begirada pertsonala eta intimoa eskainiko du Muga deitzen da pausoa-k. Interpretazio oteizarretan erori gabe, hutsune bat da protagonista; iraganetik dator, eta, bere izate horretan, espazioa betetzen du.

Espazioa; egilearena, eta pertsonaiarena, jakin nahi duenarena eta joan ez den mamuarena, memoriarena eta ahanzturarena. Espazioa berriro ere etxea da, gure filmografia laburrean oso presente dagoen osagaia; ez da Man Rayren euskal bizilekuaren sigi-sagako bilaketa hura, baina Oleaga ez dabil handik urrun. Hemen, ordea, etxea etorri zaio, eta harekin batera, presentzia.

Etxe horren barruan, ongi bereizita daude egongela, garai bateko ikastokia eta logela, norberaren espazio intimoa. Baina hor ere gauzak ez dira uste bezalakoak, espazioa ere, memoria bezala, moldakorra baita.

Filmak amaiera ez den klimax bereziki hunkigarri bat du, pertsonak eta pertsonaiak, orainak eta oroimenak bat egitean. Oleaga desagertuko da, eta espazioa hustuko, eta ordura arteko elkarbizitza aberatsak memoria moduko bati utziko dio lekua.]]>
<![CDATA[Akzio klasikoa eta arrakastatsua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/036/001/2019-05-25/akzio_klasikoa_eta_arrakastatsua.htm Sat, 25 May 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1904/036/001/2019-05-25/akzio_klasikoa_eta_arrakastatsua.htm
Askoren harridurarako, lehenengo film horrek harrera ezin hobea izan zuen. 1980ko hamarkadako akzio filmen energia eta estetika bere egiten asmatu zuten Ched Stahelski eta David Leitch zuzendariek. Horretaz landa, istorioa ez zen bereziki originala: John Wick New Yorken erretiratuta bizi den gangster bat da, eta mendekua hartu nahiko du dena kendu zion gangster talde baten kontra.

Abiapuntu sinple hori aski izan zen filma arrakasta komertzial errentagarri bihurtzeko; 30 milioi dolarreko ekoizpena izan zen, eta 90 milioi inguru bildu zituen mundu osoan. Era berean, aspaldiko partez, Keanu Reeves aktoreak asmatu egin zuen rol bat aukeratzeko orduan.

Horiek horrela, denbora kontua zen bigarren partea egitea. 2017an ailegatu zen, eta aukeratutako izenburuak argi adierazten du sailaren izaera sinplea: John Wick: Chapter Two. Ched Stahelskik bakarka ekin zion zuzentze lanari, eta, aktoreen artean, Keanu Reevesenaz gain, hainbat izen ezagun agertzen hasi ziren: Ian McShane, Laurence Fishburne eta Franco Nero bera.

Istorioak ez zituen askoz ertz gehiago: John Wickek aspaldiko adiskide bati lagundu beharko dio nazioarteko hiltzaile talde baten kontrako borrokan. Misio horrek Erromaraino eramanen du gangster ohia. Berriro ere, formulak ongi funtzionatu zuen, eta bigarren John Wick are arrakasta handiago bihurtu zen: 40 milioi dolarreko aurrekontua izan zuen filmak, eta 170 milioi dolar inguru bildu zituen. Ordurako, gainera, kultuko pertsonaia bihurtua zen Wick; beste behin ere, ahoz ahokoa izan zen marketin kanpainarik eraginkorrena.

Aktore beteranoak

Orain, hirugarrenaren txanda iritsi da. Itxuraz, aldaketa gutxi: Stahelskik segitzen du zuzendari lanetan, Reeves da erabateko protagonista, eta istorioa ere ez da sotiltasunetan galtzen. Hori bai, izenburua zertxobait landuago egin dute: John Wick: Chapter 3 - Parabellum.

Gainerakoan, Ian McShanek eta Laurence Fishburnek haien roletan segitzen dute, eta bi fitxaketa berri egin dituzte: Halle Berry eta Anjelica Huston. Filmaketa, berriz, New Yorken eta Marokon egin dute, eta, besteak beste, Michael Curtizen Casablanca film ezagunari omenaldia egiten dio filmak.

Sari handia dago John Wick harrapatzen duenarentzat: 14 milioi dolar. Dirutza hori tartean izanda, hamaika hiltzaile abiatuko dira Wicken bila, eta hura batetik bestera ibiliko da, inorekin fidatu gabe.

'JOHN WICK: CHAPTER 3 - PARABELLUM'

Zuzendaria. Chad Stahelski.

Aktoreak. Keanu Reeves, Halle Berry, Ian McShane, Anjelica Huston.

Herrialdea. AEB.

Urtea. 2019.

Iraupena. 130 minutu.

Ostiralean estreinatuko dute Hego Euskal Herrian.]]>
<![CDATA[Haurtzaro galduaren bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2027/041/002/2019-05-19/haurtzaro_galduaren_bila.htm Sun, 19 May 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/2027/041/002/2019-05-19/haurtzaro_galduaren_bila.htm 'The Sisters Brothers'Zuzendaria: Jacques Audiard. Herrialdea: Frantzia. Iraupena: 121 minutu.

Mito(ar)en eraikitzailea izan da western generoa eta, mito guztiek bezala, gezur handi-txikien gainean egina da. Herrialde baten historia asmatzen eta sinetsarazten lagundu du; herrialde bat non basatiek tindatutako azal gorria zuten, non emakumeek oso bigarren mailako rola zuten, non (armen laguntzaz) indartsuena zenak egiten zuen aurrera...

Urte luzez hala izan da: zinematografoa, batzuen historia kolektiboaren mesedera jarrita, iruditeria eta ustezko balio batzuen zabalkunderako tresna ezinbesteko bihurtu zen. Zorionez, izan dira joera nagusi horren salbuespenak; azken hamarkadotan genero sakratua beste modu batera kontatzeko ahalegin argigarriak izan dira, horietako batzuk kalitate gorenekoak: gehiago jakin nahi duenak, hor du Deadwood telesail bikaina.

The Sisters Brothers joera deseraikitzaile horren barruan sartu behar da. Itxuraz, filmak bere egiten ditu western generoaren moldeak zein gaiak, baina hori amarru bat besterik ez da, horien gainean bihurrikeria bat ontzeko. Kameraren atzean kultura estatubatuarretik urrun sentitzen den zuzendari bat izateak zerikusi zuzena du aurreiritzirik gabeko begirada garden eta zintzo horrekin.

Izan ere, ezeren gainetik hori baita The Sisters Brothers: gardentasun ariketa bat, biluzte erabatekoa, generoaren apaingarri guztiak —urrearen bilaketa, aurrez aurreko tiroketa, gizonkeriaren mitoak...— banan-banan erantziko dituen ariketa gozagarria.

Desmitifikaziora jo duten beste filmen aldean, egitura da The Sisters Brothers guztiz desberdin egiten duena, istorioa amaieratik hasiko baita —tiroketa klasiko batetik—, eta hortik aurrera mitologiatik atzera eginen du, haur handi batzuek galdutako haurtzaroaren bilaketarekin bat.]]>
<![CDATA[Europako zinema garaikidearen historia bizia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/043/001/2019-05-18/europako_zinema_garaikidearen_historia_bizia.htm Sat, 18 May 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1890/043/001/2019-05-18/europako_zinema_garaikidearen_historia_bizia.htm Greta honez gain, bere parte hartzea izan duten beste bost filmen estreinaldia iragarria dago. Azken urteotan, lan erritmo bertsuan ibili da Huppert, lauzpabost film urteko.

Dena dela, ez zaio kantitateari erreparatu behar, kalitateari baizik. Frantziarrak betidanik erakutsi du intuizio berezia proiektuak eta zuzendariak aukeratzeko, eta, urteen poderioz eskuratu duen estatusari esker, gaur egun are selektiboagoa da. Hori bai, salbuespenak salbuespen, beti lehenetsi izan du zinema europarra. AEBetatik eskaintza asko eta onak izan ditu, baina bakanak izan dira han egin dituen filmak.

Hirurogeita hamarreko hamarkadaren hasieran ekin zion aktore lanari. Bigarren mailako roletan, hainbat film frantziarretan trebatu zen, harik eta 1977ko Claude Goretta zuzendari suitzarraren La Dentellière-k sariak eta ospea ekarri zizkion arte.

Chabrol eta Haneke

Hurrengo urtean, Claude Chabrol handiarekin elkarlan emankorra hasi zuen, Violette Nozière filmarekin. Gerora, elkarrekin film ahaztezinak eginen zituzten: Une affaire de femmes, Madame Bovary, La cérémonie, Rien ne va plus...

Chabrolez aparte, 1980ko hamarkadatik aurrera, Huppert Frantziako zuzendaririk inportanteenekin hasi zen lanean: Maurice Pialat, Bertrand Tavernier, Jean-Luc Godard, Andre Téchiné, Benoît Jacquot, Claire Denis, François Ozon... Horrez gain, ordukoa da Michael Ciminoren Heaven's Gate ospetsuan jokatu zuen rola, Kris Kristofferson eta Jeff Bridgesekin.

Frantzian eta AEBetan ez ezik, Hupperten ofizio onak gero eta jarraitzaile gehiago zituen Europa osoan ere. Horrela, Marco Ferreri, Andrej Wajda, Valeria Sarmiento eta Taviani anaiekin lan egiteko aukera izan zuen, besteak beste.

Nolanahi ere, mende berrian, zinemagile austriar bat izan zen Hupperten ibilbidea markatuko zuena: Michael Haneke. La pianiste ahaztezina egin zuten 2001ean, eta, horren ostean, Wolfzeit, Amour eta Happy End etorri ziren.

Urteak pasatu arren, lan erritmoari eusten dio aktoreak. Azken urteotan egin dituen film ugarien artean, Hong Sang-soo zuzendari korearrarekin hasi duen elkarlana nabarmendu behar da. Horrekin batera, aspaldian izan duen arrakasta komertzialik handiena: Paul Verhoevenen Elle thriller psikologiko gogoangarria, Hupperti sari asko eman zizkion lana.

Greta Neil Jordan irlandarrarekin egiten duen lehen lana da. Piano jotzaile alarguna da Greta; New Yorken bizi da, eta lagunen premia handia du. Halako batean, poltsa galduko du metroan, Frances gazteak aurkituko du, eta itzultzen dioenean, bien arteko harreman korapilatsua hasiko da.

'GRETA'

Zuzendaria. Neil Jordan.

Aktoreak. Isabelle Huppert, Chloe Grace Moretz, Maika Monroe, Stephen Rea.

Herrialdea. Irlanda.

Urtea. 2018.

Iraupena. 98 minutu.

Generoa. Thrillerra.

Ostiralean estreinatuko dute Hego Euskal Herrian.]]>
<![CDATA[Zineman ez da bikote ezinezkorik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/044/001/2019-05-11/zineman_ez_da_bikote_ezinezkorik.htm Sat, 11 May 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1890/044/001/2019-05-11/zineman_ez_da_bikote_ezinezkorik.htm Long Shot filma horren adibide garbia da. Seth Rogen eta Charlize Theron dira bi protagonista nagusiak; aktore ezagunak dira biak, baina oso ibilbide diferenteak izan dituzte.

Rogen komediaren erregeetako bat izan da, eta Theron drama gordin askotan egin da ezaguna. Oraingoan, baina, proiektu zinematografiko berean egotea tokatu zaie.

Seth Rogenek ez du lortu bere belaunaldiko hainbat aktorek —Ben Stiller, Will Ferrell, Owen Wilson, Jack Black, Steve Carrell...— lortu duten onarpen maila, baina azken urteotako komedia estatubatuarraren ezinbesteko osagaia izan da.

Gaztetik ezagutu zuen arrakasta, Freaks & Geeks telesail ezagunaren protagonistetako bat izan baitzen. Telebistatik zinemara egin zuen salto, komedia estatubatuar garaikidearen izen handi bati esker: Judd Apatow. Harekin, The 40-Year-Old Virgin egin zuen, 2005ean, eta film horrek oihartzun handia lortu zuen. Hurrengo urteetan, Apatowrekin lanean segitu zuen, eta, elkarrekin, Knocked Up eta Funny People egin zituzten.

Theron, drametan trebatua

Rogenek ez ditu aktore lanak bakarrik egin: hainbat filmetako gidoiak idatzi, ekoizle lanak egin, eta komedia pare bat ere zuzendu ditu, Evan Goldbergerekin. Animazio filmetan ere ohikoa da haren ahotsa entzutea.

Bestelako bidea da Charlize Theronek segitu duena. Hegoafrikan jaio zen, eta AEBetara jo zuen modelo lanak egitera. Hainbat urtez zeregin horretan ibili ostean, zineman rol txikiak jokatzen hasi zen. Hasiera batean, ez zuen zorte handirik izan, harik eta 1997an The Devil's Advocate filma egin zuen arte, Al Pacino eta Keanu Reevesekin.

Hortik aurrera, ibilbide gorabeheratsua izan du, baina zenbait film garrantzitsutan parte hartu du: Celebrity, The Cider House Rules, The Italian Job, The Road, Young Adult... Nolanahi ere, 2003an iritsi zen bere ibilbide zinematografikoaren gailurrera, Monster film gogorrarekin. Bertan egin zuen lanak emakumezko aktore onenaren saria eman zion.

Jonathan Levineren Long Shot filmean, bi aktore horiek elkarrekin egin dute lan lehen aldiz; nahasketa berezia, baina erakargarria. Aurretik, Levinek eta Rogenek elkarrekin egin zuten lan, 2011ko 50/50 komedian.

Charlotte Field munduko pertsonarik boteretsuenetako bat da, eta bere herrialdeko presidentea izateko prestatzen ari da. Halako batean, Fred Flarsky sartuko da berriro haren bizitzan; Flarsky gaztaroko lehen amodioa izan zen. Fieldek oso gustuko du haren izaera ezohikoa, eta bere lantaldean hastea proposatuko dio. Izaera guztiz desberdinak dituzten arren, laster berpiztuko da bien arteko erakarpena.

'LONG SHOT'

Zuzendaria. Jonathan Levine.

Aktoreak. Seth Togen, Charlize Theron, O'Seha Jackson Jr., Andy Serkis.

Herrialdea. AEB.

Urtea. 2019.

Iraupena. 120 minutu.

Generoa. Komedia erromantikoa.

Asteazkenean estreinatuko dute Ipar Euskal Herrian, eta ostiralean Hego Euskal Herrian.]]>
<![CDATA[Frantziar moldeko western bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/034/001/2019-05-04/frantziar_moldeko_western_bat.htm Sat, 04 May 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1890/034/001/2019-05-04/frantziar_moldeko_western_bat.htm Un prophète filmak Jacques Audiard nazioartean ezagutarazteko balio izan zuen. Kartzela giroko istorio ilun hark arrakasta handia izan zuen, eta sari ugari eskuratu, horien artean Cannesko zinemaldiko epaimahaiaren saria.

Nolanahi ere, ordurako jada ibilbide oparoa eta interesgarria egina zuen zinemagile frantziarrak. Izan ere, 1994koa da haren lehenengo film luzea, Jean-Louis Trintignant eta Mathieu Kassovitz protagonista zituen Regarde les hommes tomber.

Horren ostean, Un heros très discret eta Sur mes lèvres iritsi ziren, 1996an eta 2001ean, hurrenez hurren. 2005ean, berriz, ospea emanen zion filma egin aurretik, oihartzun dezentekoa izan zuen beste drama bat estreinatu zuen, De battre mon coeur s'est arrêté. Frantzian zein atzerrian sari eta izendapen ugari izan zituen filmak.

Un prophète-n ostean, ikusmin handia zegoen Audiarden hurrengo pausoa zein izanen zen ikusteko. 2012an Craig Davidsonen eleberri batean oinarritu zen De rouille et d'os drama erromantikoa egiteko, Marion Cotillard eta Matthias Schoenaertsekin. Filmak harrera ona izan arren, ez zen izan askok Un prophète-ren ondoren espero zuten film mota.

Hiru urte geroago, Jacques Audiardek zinemagile gehienen ametsa bete zuen: Cannesen Urrezko Palma irabaztea. Dheepan ez da haren filmik onena, baina, askoren ustez, munduko zinemaldirik ospetsuenak zor handi bat zuen zuzendariarekin; 2012an gehienek uste izan baitzuten Un prophète izan zela edizio horretako filmik onena.

Topikoetatik ihesi

Orain, AEBetara egin du salto frantziarrak. Eta ez nolanahi, gainera, The Sisters Brothers-ekin zinema estatubatuarraren berezko generoan murgildu baita bete-betean, westernean alegia.

Nonbait, John C. Reilly aktorea bera —filmetako protagonistetako bat dena— izan zen Audiardi lehenengo proposamena egin ziona. Reilly filmaren oinarri izan den Patrick deWitt idazlearen eskubideak erosiak zituen, eta Audiardi horren moldaketa zinematografikoa egitea proposatu zion.

Hasieran, zinemagileak ez omen zuen garbi ikusten: sobera estatubatuarra iruditzen zitzaion istorioa. Azkenean, baina, zalantzak uxatu, eta baiezkoa eman zion The Sisters Brothers egiteari.

Western garaikide eta berezia da, Audiardek argi baitzuen ez zuela topikoen gainean eraikitako film bat egin nahi. Pertsonaien alderdi psikologikoa landu nahi izan zuen, eta, ohiko paisaietatik aldenduta, Espainian eta Errumanian egin zuen filmaketa.

Eta, berriro ere, estreinatu eta berehala hasi dira kritika onak eta sariak ailegatzen. The Sisters Brothers-ek zuzendari onenaren saria irabazi zuen iazko Veneziako zinemaldian. Halaber, lau Zesar sari irabazi zituen, horien artean zuzendari onenarena ere.

'THE SISTER BROTHERS'

Zuzendaria. Jacques Audiard.

Aktoreak. Joaquin Phoenix, John C. Reilly, Jake Gyllenhaal, Riz Ahmed, Rebecca Root.

Herrialdea. AEB.

Urtea. 2018.

Iraupena. 121 minutu.

Generoa. Westerna.

Ostiralean estreinatuko dute Hego Euskal Herrian.]]>
<![CDATA[Eta Gloria estatubatuar bihurtu zen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/044/001/2019-04-27/eta_gloria_estatubatuar_bihurtu_zen.htm Sat, 27 Apr 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1890/044/001/2019-04-27/eta_gloria_estatubatuar_bihurtu_zen.htm behar izaten dute. Gehienetan, beste zuzendari batek hartu ohi du filma berrituaren ardura; bakar batzuetan, ordea, bestela gertatzen da: zuzendari berak egiten du filmaren remake edo bertsio berritua.

Sebastian Lelio ez da lehena hori egiten, eta ez da azkena izanen. Denboran oso urrutira joan gabe ere, hor da Michael Hanekek egin zuena: 1997. urtean, jatorrizko Funny Games austriarra egin zuen, eta, handik hamar urtera, AEBetako merkaturako bertsioa egin zuen, Michael Pitt, Naomi Watts eta Tim Rothekin.

Lehenengo Gloria 2013ko filma da. Txileko ekoizpena, aurrekontu txikikoa, zinemaldiz zinemaldi oihartzuna lortuz joan zena. Tartean, Donostiakoan, bertan izan baitzen urte hartako edizioan. Txaloekin batera, sariak ailegatu ziren, bai filmarentzat, bai Paulina Garcia protagonistarentzat ere.

Dantza eta kanta

Nolabaiteko arrakasta horrek beste aukera batzuk eman zizkion Sebastian Lelio zuzendariari. Horrela, hurrengo proiektua, Erresuma Batuko ekoizpen bat izan zen; Disobedience zuen izena, eta Rachel Weisz eta Rachel McAdams zituen rol nagusietan. 2017an estreinatu zen, eta, kritika onak izan arren, filma nahiko oharkabean pasatu zen.

Kontua da, urte berean, Leliok Txilen egindako beste film bat estreinatu zuela: Una mujer fantástica. Berlingo zinemaldian aurkeztu zenetik, transexual baten inguruko istorioak sari ugari eskuratu zituen; besteak beste, ingelesez besteko film onenarena. Horrekin, beste bultzada bat jaso zuen Lelioren ibilbideak, eta AEBetako ateak parez pare zabaldu zitzaizkion.

Han egin duen lehendabiziko filma Gloria Bell da, 2013an estreinatu zuen Gloria haren bertsio estatubatuarra. Istorioa zertxobait moldatu, Los Angelesera lekualdatu, eta sona handiko aktoreekin lan egin ahal izan du zinemagileak. Haren esanetan, 2013an estreinatu zenean, bere garaiei aurreratu zitzaien film bat izan zen Gloria, eta horregatik egoki iruditu zaio beste aukera bat eskaintzea istorioari.

Errutinazko lan bat egiten du Gloriak, baina, lantokitik ateratzen denean, hiriko dantzalekuetan kantatzea eta dantzatzea maite du. Horretan ematen ditu gauak, eta, halako batean, Arnold ezagutuko du. Harekin harremanetan hasi, eta bizimodua goitik behera aldatuko du.

Julianne Moore aktore ezagunak hartu dio lekukoa jatorrizkoan Gloriaren rola egiten zuen aktoreari, Paulina Garciari. Arnoldena, berriz, beste aktore beterano batek egin du, John Turturrok. Gloria Bell egin aurretik, biek beste film batean elkarrekin egin zuten lan, Coen anaien The Big Lebowski ezagunean.

'GLORIA BELL'

Zuzendaria. Sebastian Lelio.

Aktoreak. Julianne Moore, John Turturro, Michael Cera, Jeanne Tripplehorn, Holland Taylor.

Herrialdea. AEB.

Urtea. 2018.

Iraupena. 102 minutu.

Generoa. Drama.

Asteazkenean estreinatuko dute Ipar Euskal Herrian.]]>
<![CDATA[Euskal drametako bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2030/041/001/2019-04-21/euskal_drametako_bat.htm Sun, 21 Apr 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/2030/041/001/2019-04-21/euskal_drametako_bat.htm 'Soinujolearen semea'

Zuzendaria: Fernando Bernues. Aktoreak: Eneko Sagardoi, Frida Palsson, Xabier Perurena, Joseba Apaolaza, Miren Arrieta, Cristian Merchan, Aitor Beltran, Mireia Gabilondo, Laia Bernues, Iñaki Rikarte, Bingen Elorza. Herrialdea: Euskal Herria. Iraupena: 95'.

Dagoeneko filmografia txiki bat du Bernardo Atxagak; orain artean lau dira bere liburuen gainean egin diren moldaketa zinematografikoak -horietako bat telebistarako egina zegoen-. Egile, ikuspuntu eta estilo desberdinetakoak izanik, zaila da egokitzapen horien artean ezaugarri komunak aurkitzea, baina denek jakina zen gauza bat utzi dute agerian: zaila dela oso liburuetan agertzen den unibertso berezia hortik kanpo eramatea.

Horixe bera da Soinujolearen semea-k duen zamarik handiena, istorio nagusia zuzen kontatuta egonik ere, horren azpian ezkutatzen diren geruzek eta korronteek ez baitute apenas tarterik aurkituko filmean. Lehengaia errespetuz landua, kontakizunak bide jakinetatik, azaletik, eginen du aurrera.

Horrelako eleberri baten aurrean, nahitaezkoa da aukera egin behar izatea. Kasu honetan, David eta Josebaren istorioak dira filmaren ardatza, eta liburuan dauden beste batzuk kanpoan gelditu dira. Kontu kitatze sentimentala izanik, istorioari nostalgia kutsua dario; hain zuzen, AEBetan gertatzen diren pasarteak dira atzera begirakoari indarra emanen diotenak.

Horietan, besteak beste, joandako denbora, galdutako adiskidantza, herriaren mina eta historiak irentsitako istorio posibleak ageriko dira. Obabako tartea, berriz, eskematikoagoa gertatuko da, bai narrazioan, baita pertsonaien sakontasunean ere.

Memoria idazteko manerez horrenbeste hitz egiten den honetan, filmak ez dio izkin eginen gure herriaren historiaren zati baten zati bat kontatzeari. Drama bat bai, baina ez ikuspuntu bakarrekoa, ertz askotarikoa baizik.]]>
<![CDATA[Eguneroko integrismoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2125/033/002/2019-04-13/eguneroko_integrismoa.htm Sat, 13 Apr 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/2125/033/002/2019-04-13/eguneroko_integrismoa.htm 'Boy Erased'Zuzendaria: Joel Edgerton. Aktoreak: Lucas Hedges, Nicole Kidman, Russell Crowe, Joel Edgerton, Xavier Dolan. Herrialdea: AEB. Iraupena: 115 minutu. .

Puri-purian dago gaia, eta urruneko kontua dirudiena uste baino gertuago dagoela erakutsi digute azken egunotako albisteek. Ez da estatubatuar pitzatu batzuen afera; gertuko errealitatea da Boy Erased-ek kontatzen digun istorioa: homosexualitatea sendatzeko ikastaroak, eskolak, klinikak, eta horien atzean dagoen sare fanatikoa.

Hain zuzen, hori da filmak duen indargunea. Batzuetan sinestea kosta egiten den arren, benetako gertaerei pega-pega eginda dago filma; eta kritika sozialaz harago, beldurrezko generoaren itxura hartuko du behin baino gehiagotan. Lehengai aproposa, faktura itxurosoa, baina horrek duen potentzialitateari ihes egiten utziko dio Joel Edgerton zuzendariak, neurri handi batean bederen.

Horren ondorioa da filmari darion hoztasuna, pertsonaienganako gehiegizko distantzia. Gisako gaiekin arriskuak badira, jakina; manikeismora jotzearena bereziki, baina hori saihestu nahian, istorioak gizatasuna galduko du, artifizialegia gertatuko da tonua.

Horri kontrapuntua eginez, bi aktore beteranoren interpretazio nabarmena. Kidmanek eta Crowek haien onena eman, eta izan direnaren gainetik, egun ere badirela erakutsiko dute. Ezin gauza bera esan, ordea, Edgertonek berak jokatu duen terapeutaren rolaz.

Gauza gehiegi kontatu nahi izaten duten film gehienek bezala, Boy Erased honek ere azkenean ez du jakinen zein bide aukeratu, eta erdibidean geldituko da gehienetan: aukera sexuala, ingurune sozial eta familiakoaren presioa, fanatismo erlijiosoa, kartzelaren gisakoak diren terapiak... Tumatxa, film bakar baterako.]]>
<![CDATA[Isiltasunaren kontrako borroka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/042/001/2019-04-13/isiltasunaren_kontrako_borroka.htm Sat, 13 Apr 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1890/042/001/2019-04-13/isiltasunaren_kontrako_borroka.htm
Aurretik ere aritua bazen ere, zinema ere hasi da gaiari heltzen, eta,, azken urteotan sexu abusuen eta Elizaren jokabide konplizearen inguruko pelikula ugari ikusteko aukera izan da. Horietako bakar batzuk aipatzearren, hor dira Pablo Larrainen El Club lazgarria, Pedro Almodovarren La mala educación autobiografikoa edota Spotlight saritua.

Orain, François Ozon zinemagile frantziarra da gaiari heldu diona, Grâce à Dieu filmarekin. Istorioa benetako gertaeretan oinarrituta dago: gutxienez 1986. urtetik Preynat abadeak egin zituen sexu erasoak ditu ardatz. Salaketak ezagutarazi zirenean, 2016an auzipetu egin zuten apaiza, eta Frantzian zeresan handia eragin zuen afera izan zen.

Pil-pilean dagoen gaia izanik, François Ozonek sekretu handiz egin behar izan du filmaketa. Izan ere, hasieran asmoa zuen Lyonen filmatzekoa, baina berehala ohartu zen ezinezkoa izanen zela halakorik, eta eliz barruko sekuentziak, Elizaren baimena behar zutenak, Belgikan eta Luxenburgon filmatu behar izan zituen. Zuzendariaren arabera, filma egin bitartean konturatu da zenbaterainokoa den eta noraino ailegatzen den egun Elizak Frantzian duen boterea.

Arazoak ez ziren horretara mugatu, filma Frantzian estreinatu behar zutenean estreinaldia debekatzeko hainbat saio izan baitziren. Azkenean, horiek ez zuten aurrera egin, eta Gràce à Dieu estreinatu ahal izan da. Are gehiago, filma Berlingo zinemaldian aurkeztu zuten, eta epaimahaiaren sari nagusia eskuratu zuen.

Filmografia oparoa

Filmean, Alexandre Lyonen bizi da, emaztearekin eta bien seme-alabekin. Halako batean, jakinen du txikitan abusuak egin zizkion apaizak oraindik ere haurrekin segitzen duela lanean. Hortik aurrera, haren kontrako borroka hasiko du. Alexandrerekin bat eginen dute Françoisek eta Emmanuelek, haiek ere apaizaren biktimak izandakoak. Kosta ahala kosta, haren jokabidea ezagutarazi nahiko dute.

Gràce à Dieu ale berezia da François Ozonen filmografia luzearen barruan. Izan ere, zuzendariak maitasun harremanekin eta pasioarekin lotutako filmak egin izan ditu gehienbat. 1997an egin zuen Regarde la mer lehenengo film luzea, eta orduz geroztik film ugari egin ditu. Horietako batzuek oihartzun nabarmena lortu dute: 8 femmes, Dans la maison, Jeune et jolie edota Frantz, besteak beste.

'GRâCE à DIEU'

Zuzendaria. François Ozon.

Aktoreak. Melvil Poupaud, Denis Menochet, Swann Arlaud, Eric Caravaca.

Herrialdea. Frantzia. Urtea. 2019.

Iraupena. 137 minutu.

Generoa. Drama.

Ostiralean estreinatuko dute Hego Euskal Herrian.]]>
<![CDATA[Atxagaren unibertso berezia, iruditan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/043/001/2019-04-06/atxagaren_unibertso_berezia_iruditan.htm Sat, 06 Apr 2019 00:00:00 +0200 Gontzal Agote https://www.berria.eus/paperekoa/1890/043/001/2019-04-06/atxagaren_unibertso_berezia_iruditan.htm Obabakoak. Euskal Herrian ez ezik, atzerrian ere harrera ezin hobea izan zuten Obabako alegiazko lurraldeko biztanleen gorabeherek. Gaur egun, hamaika hizkuntzatara dago itzulia narrazioa eta eleberria nahasten dituen liburua: poloniera, gaztelania, albaniera, katalana, koreera...

2005ean, berriz, Montxo Armendarizek liburua pantaila handira eraman zuen. Berez, moldatzeko lan ia ezinezkoa da Atxagak idatzi zuena; hortaz, zuzendari nafarrak egokitzapenerako, liburuaren hainbat istorio aukeratu zituen.

Protagonista nagusietako bat zinemagilearen aktore kutuna izan zen: Juan Diego Botto. Aurrez, biek Historias del Kronen eta Silencio Roto filmetan egin zuten lan elkarrekin. Diego Bottorekin batera, Barbara Lenniek, Pilar Lopez de Ayalak eta Eduard Fernandezek jokatu zituzten beste rol nagusiak. Fotografia zuzendaria, berriz, Javier Agirresarobe izan zen.

Armendarizen filmak kritika onak izan zituen arren, ez zuen bere aurreko beste proiektuen arrakasta komertziala lortu. Hala ere, Goya sarietarako hamar izendapen lortu zituen, eta bakar bat eskuratu, soinurik onenarena.

Berriki, orain dela bi urte, Calixto Beitiok liburuaren antzerkirako bertsioa zuzendu zuen, euskarazko eta gaztelaniazko bertsioetan.

Telebista, antzerkia, zinema

Armendarizen filma estreinatu eta gutxira, asteasuarraren beste lan baten egokitzapena ailegatu zen, Aizpea Goenagak zuzendutako Zeru horiek. Berez, telebistarako pelikula zen Goenagak egin zuena, baina 2006an hainbat zinema aretotan ere estreinatu zen.

ETAkide ohi baten etxerako itzulera kontatzen du istorioak espetxetik atera ondoren, eta Nagore Aranburuk egin zuen pertsonaia horrena. Harekin batera, besteak beste, Joseba Apaolaza, Aitor Merino eta Loli Astoreka aktoreek egin zuten lan film horretan.

2011n, berriz, Atxagaren beste klasiko baten txanda izan zen, Bi anai. 1985ean argitaratu zen liburua lehen aldiz, eta berehala euskal literaturaren klasiko garaikide bihurtu.

Imanol Rayo izan zen eleberri laburraren egokitzapen zinematografikoaren zuzendaria, eta Lesaka, Zubieta, Ituren, Artikutza eta Zudairin (Nafarroa) egin zuten filmaketa. Bingen Elortza, Aitor Koteron, Kandido Uranga eta Amaia Lizarralde izan ziren rol nagusietan.

Armendarizekin gertatu moduan, Rayoren filmak ere kritika onak izan zituen, baina are oharkabeagoan pasatu zen.

Orain, Fernando Bernues da Atxagaren unibertsoan murgildu dena, Soinujolearen semea eleberriaren egokitzapena egiteko. 2003an argitaratu zuten eleberria oso ongi ezagutzen du Bernuesek, orain dela zazpi urte antzerkirako bertsioa zuzendu baitzuen.

Orduan bezala, Patxo Telleriarena da gidoia, eta, aktore nagusien artean, Eneko sagardoi, Joseba Apaolaza, Xabier Perurena eta Miren Arrieta daude.

'SOINUJOLEAREN SEMEA'

Zuzendaria. Fernando Bernues.

Aktoreak. Eneko Sagardoi, Frida Palsson, Xabier Perurena, Joseba Apaolaza, Miren Arrieta, Cristian Merchan.

Herrialdea. Euskal Herria.

Urtea. 2019.

Iraupena. 95 minutu.

Generoa. Drama.

Ostiralean estreinatuko dute Hego Euskal Herrian.]]>