<![CDATA[Gorka Arrese | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 18 Apr 2021 05:13:37 +0200 hourly 1 <![CDATA[Gorka Arrese | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Manifestuaren garrantzia gaur]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/032/001/2021-04-17/manifestuaren_garrantzia_gaur.htm Sat, 17 Apr 2021 00:00:00 +0200 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1877/032/001/2021-04-17/manifestuaren_garrantzia_gaur.htm
Erakusketaren katalogoak, artelanen xehetasunen berri ematen hasi aurretik, manifestu bat zekarren gaztelaniaz: «Une honetan bertan sortu gara ezinbestez Euskal Artistak definitzen dituen lau taldeok: Gaur Gipuzkoan, Emen Bizkaian, Orain Araban, Danok Nafarroan». Euskal Eskola eratzera zetozela adierazi zuten. «Kultur fronte batean elkartuta gaude, euskal artista berrien lantaldean (...), bat egiten dugu babes izpirituala eta ekonomikoa emateko gure herriaren alde».

Bidenabar, artistei informazioa, ikerketa aukera eta prestakuntza profesionala emateko institutu aurreratuen eta burujabeen eskakizun bat egin zuten, irakaskuntzako maila guztietan heziketa estetikoaren transmisioa egiteko, tradizio artistikoa suspertzeko eta munduko arte berrien korronteekin biziberritzeko. «Erakusketa hau Bilbora, Gasteizera eta Iruñera igaroko da ondoren, erabakiak eztabaidatu eta bete ditzagun».

Jorge Oteiza, Eduardo Txillida, Nestor Basterretxea, Amable Arias, Remigio Mendiburu, Jose Antonio Sistiaga, Rafael Ruiz Balerdi eta Jose Luis Zumeta margolarien eta eskultoreen artean osatutako talde gisa aurkeztu zen Gaur. Oteizak 57 urte zituen garai hartan, Txillidak eta Basterretxeak, 42; gazteenak Balerdi eta Zumeta ziren, 32 zituen Balerdik eta 27 Zumetak.

Zeruko Argia astekariak, maiatzaren 8ko alean, azala eskaini zien katalogoari eta artisten taldeari. Eta manifestua argitaratu zuen euskarara itzulita.

Maiatz osoan zabalik izan zen erakusketa. Artistek hiruna obra aurkeztu zituzten, eta Txillidak, bi; 23 artelan denera, beraz. Haien guztien berri ematen zuen Javier Usabiagak diseinatutako katalogoak, egile bakoitzaren obretako baten argazkiarekin ilustraturik.

Musika entzunaldiak ere iragarri zituzten erakusketa gelan, maiatzaren 14 eta 21 bitarteko arratsaldeetarako. Prokofiev, Stravinski, Bartok, Schoenberg, Berg, Webern, Messiaen, Boulez, Stockhausen, Varese eta Schaeffer. Parisen erositako diskoak eta Radio Francetik egindako grabazioak eskaini zituen Sistiagak.

Mugimendu bizi eta garrantzitsu baten hastapena izan zen momentu hura, berehala oihartzuna eduki zuena Euskal Herri osoan, eta gero, ibilian eta jardunean, eraginak eta ondorioak ekarri zituena kulturgintzako arlo askotan: musikan, literaturan, antzerkian, dantzan, zineman.

Gaur taldea. Artea eta eraikuntza kolektiboa liburua idatzi du Juan Pablo Huercanosek, Oteiza museoko zuzendariordeak; eta gehigarri gisa, katalogo eta manifestu haren faksimilea eginarazi du berriro, Oteiza Fundazioaren eta Kutxa Fundazioaren babespean argitaratzeko. Gaztelania eta euskarazko edizio elebidunean, Huercanosek kapitulu laburretan aletu ditu Gaur taldearen ahaleginak, jarduerak eta asmoak, beti datu argigarriz beterik eta irudi ugariz lagundurik: argazkiak, liburu eta disko azalak, afixak, gonbidapen txartelak eta abar.

Erakusketako argazkiak

Irekiera hartan argazkiak egiten aritu ziren Arturo Delgado eta Paco Mari. Orain Huercanosek bere liburura ekarri ditu testigantza grafikoak: Delgadorenak 38, eta Marirenak 12. Argazki askotan Xabier Lete eta Joxan Artze ageri dira, Jorge Oteizaren sarrera hitzaldiari adi; baita Carlos Sanz eta Carlos Añibarro pintoreak ere, Ricardo Ugarte eskultorea, Barandiaran galeriako zuzendari Julio Campal poeta, Santiago Aizarna kazetaria, Jose Acosta idazlea, Milagros eta Maria Teresa Ramos liburu saltzaileak, Pilar Beltzuntze, Amaia Hernandorena, eta Dionisio Barandiaran etxegintzako enpresari ataundarra, Gaur taldearen babeslea.

Aurrekari batzuk gogoratzen eta datatzen ditu Huercanosek. Oteizak Sao Pauloko Bienaleko saria jaso zuen 1957an; Txillidak, Veneziako Bienalekoa 1958an; Quousque Tandem...! liburua argitaratu zen 1963an; Sistiagak eta Esther Ferrerrek Euskal Artisten Misio Esperimentalaren (MEAV) asmoa proiektatu zuten Elorrion, 1964an; eta 1965ean Dionisio Barandiaranek Zarauzko Euromar Hotela utzi zion Amable Ariasi, Adierazpen Libreko Lantegiko ikasleen margoen erakusketa egiteko. Horretatik abiatu zen, segidan, Barandiaran galeriaren sorrera Donostian, eta ondoren 1966ko apirileko manifestua eta erakusketa.

Gaur taldea ez ezik, Ez Dok Amairu taldea ere hurbildu zen Barandiaran galeriara. «Gauza berrien bila ari zen jende interesgarria biltzen zen han», kontatu dio Jose Angel Irigarai idazleak Huercanosi. Gaur taldeko artista batzuek Leteren, Iriondoren, Laboaren, Lertxundiren, Valverderen, Oskarbiren liburuen eta diskoen azalen diseinuak egiten parte hartu zuten, eta horien irudi koloretsuak erreproduzituta daude liburuan.

Kultur antolaketarako eta artearen praktikarako eredu alternatibo bat aldarrikatu zuten Gaur taldeko kideek, funtzionamendu modu eta pedagogia berriak arakatu zituzten, sortzaileei lan kolektiborako deia egin zieten, artearen duintasuna eta eraldaketa gaitasuna erakutsi zituzten. Modernitatearen formak iritsi ziren kulturgintzara.]]>
<![CDATA[Fikzio bazterrak eta idazle berriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/024/001/2021-04-10/fikzio_bazterrak_eta_idazle_berriak.htm Sat, 10 Apr 2021 00:00:00 +0200 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1913/024/001/2021-04-10/fikzio_bazterrak_eta_idazle_berriak.htm
Amaia Ezpeldoi 1994an ezagutu zuten irakurleek aurreneko aldiz —Bakean utzi arte eleberrian—, eta Itxaro Borda idazlearen zortzi liburutako protagonista izan da, datorren maiatzean plazaratuko duen Euri zitalari esker nobela berria ere kontuan harturik. Itoiz musika taldearen Ezekielen prophezia kantutik datorkio izenburua. Bi hari agertuko ditu: batetik, soldadu batekin ezkondu eta Landetara bizitzera joandako Maddi bilatzeko mandatua jasoko du Ezpeldoik; eta bestetik, bahitua izan den baina ihes egitea lortu duen emakume baten istorioa garatuko da. Leku askotan ibiliko da ikerlaria hondarreko istorio hauetan: Miarritze, Baiona, Landak, Donibane Garazi, Atharratze, Baigorri, Elizondo, eta baita Lasturko ezkontza jai LGTB batean ere.

Alberdania editorialak hiru eleberri argitaratuko ditu, Goizane Aizpurua, Iñaki Segurola eta Juan Kruz Igerabide idazleenak.

Aizpuruak poema liburu bat plazaratuta dauka lehendik; beraz, aurreneko nobela izango da Izarak. Bi emakumeren —Aneren eta Eleneren— ikuspegiak eta ekimenak dira fikzioaren hezurdura osatzen dutenak. Helburu bera dute biek, norberaren sakoneko izatearen bilaketa: gorputza, intimitatea, rolak, harremanak, maitasuna eta besteekiko identitate eraikuntza.

Iñaki Segurolaren lehendabiziko eleberriak Koiteretzia du izenburua, COVID-19aren gaitzari erreferentzia egiten diona. Kontakizun dialogiko bat dakar, oso-osorik elkarrizketa moldez emana. Pandemia garaian solasean dihardute hiru lagunek: neska eta mutil gazte bik eta gizon heldu batek. Pandemiak ekarri dituen aldaketez ari dira, horietara egokitzeko aukerez, premiaz, ezinaz edo nahirik ezaz.

Juan Kruz Igerabideren zortzigarren nobela izango da Doneaneko alaba. Bi protagonista ditu: poema liburu bat idatzi duen erizain bat eta literatura ikertzaile bat. Bien bilakaera psikologikoak eta existentzialak hari berean bilduko ditu. 36ko gerratik XX. mende amaiera arteko kontuak aletzen dira, Gipuzkoako Beterri eskualdean.

Historia generokoa da Patri Urkizuren hirugarren nobela. Zerain dauka izenburua, eta Erein argitaletxeak editatuko du. 1530 inguruan kokatuta dago trama: hiru liburu erasmista idazteagatik, Inkisizioaren atzaparretan erori zen Zerain, Euskal Herriko lehendabiziko luteranotzat jotzen den idazlea.

Maiatz argitaletxeak urtearen hastapenean plazaratu zuen Amaiur Epher garaztarraren Profeten iruzurra eleberri laburra; funtzionario baten bizitza kontatzen du, gaur egungo giroz eta umore biziz.

Elkar etxeak Joxean Agirreren eta Irati Goikoetxearen nobela bana argitaratuta ditu dagoeneko, eta Iñaki Irisarriren Eta infernuko demonioa adiskide eta Alberto Ladron Aranaren Mendekuaren hazia genero beltzekoak ere bai. Txalaparta argitaletxeak Miren Gorrotxategiren Sotoan gordeak plazaratu zuen urtarrilean.

Ipuinen erakarpena

Narrazio liburuak ez dira sarritan albistea izaten, baina udaberri honetan datozenek hotsik aterako dute.

Hamabost kontakizun laburreko bilduma da Ana Malagonen Ez dakit zertaz ari zaren, idazlearen hirugarren liburua Elkar argitaletxean. Dibortzioa, gurasoen zaintza, maitasunaren lausotzea, heriotzaren hurbila..., askotarikoak dira Malagonen ipuinetako gaiak eta giza harreman formak, sarritan kutsu garratz batez bustiak: sentipen mingotsa, frustrazioa, dezepzioa, porrota.

Taxiak ez dira inoiz gelditzen dauka titulutzat Xabier Montoiaren zortzigarren ipuin liburuak. Datorren hilabetean kaleratuko du Susak. Hamar narrazioetatik estreinakoak emango dio izenburua liburuari. Kontakizunetako ahotsak beti dira pertsona berberenak, maitasuna bizitzeko modu ezberdina duten bi emakumezkorenak. Bat mintzo da aurrena, eta ondoren bestea, aldizka liburu osoan; eta, halako batean, irakurleak antzemango du zein den bien arteko harremana.

Haur literaturaren arloan bi argitalpen irakurri zaizkio Nerea Loiolari, eta orain helduentzat idatzitako estreinako ipuinak agertuko ditu Itsasoan basamortu izeneko liburuan. Bikotekideen arteko harreman korapilatsuek, heterosexualek eta lesbikoek, zirrara eragiten dute, estilo fineko zazpi narrazio hauetan. Loiolarenaz gainera, Erein editorialak beste kontakizun liburu bat ere badakar, Nerea Arrienen Jende likidoa.

Hamar poema liburu

Idazle berrien eta beteranoen eskutik, poesiaren uzta zabala eskainiko dute argitaletxeek urtearen lehen erdi honetan. Oihana Arana, Maialen Berasategi, Maixa Zugasti, Jose Luis Agirretxe eta Frantxoa Caset dira euren aurreneko poemategiak plazaratuko dituztenak. Lehendik arituen artean dira Amaia Iturbide, Mikel Taberna, Karlos Linazasoro eta Pako Aristi.

Maialen Berasategi BERRIAko zuzentzaile eta itzultzaile ezaguna da literatura itzultzen aritua den aldetik —Rebecca West, Monique Wittig, Carole Pateman, Adrienne Rich idazleen lan zenbaiten euskaratzailea—. Orain bere aurreneko poema bilduma aurkeztera dator. Izenburua erabaki gabe dutela adierazi du Balea Zuria editorialak.

Erein etxeak bi poema liburu aterako ditu. Amaia Iturbideren zortzigarrena izango da Isiltasunaren ildoetan; mardula da liburua, eta askotarikoak dira poemak tonuz eta formaz. Pako Aristiren zazpigarrena izango da Ni eta Gu; itsasoa du ardatza, itsasgizonak eta haiekin solasean poeta bera. Getariako arrantzaleak izan ditu bidelagun Aristik: portuan izandako solasaldiak, haien giroko hizkera, haien esperientziak.

Maiatz argitaletxeak Jose Luis Agirretxeren eta Frantxoa Caseten aitzineko obrak plazaratu ditu jadanik. Balea Zuria etxeak Maixa Zugastiren poesiazko lehendabizikoa dakar: Hostoen hezurdura unatua; eta Susak Oihana Aranarena: Lazunak azkazaletan.

Balea Zuriak, gainera, sei idazleren antologia bat ere inprimatuko du: Iñigo Astiz, Jon Benito, Beatriz Txibite, Ione Gorostarzu, Hasier Larretxea eta Peru Magdalenaren poema hautatuak, Jon Kortazarrek eta Paloma Rodriguez-Miñambresek apailatutako edizioan.

Saiakera eta memoria

Hamasei argitalpen, gutxienez, badira saiakeraren arloan udaberrian. Hauek dira batzuk.

Kepa Altonagak, zientzia eta literatura harilkaturik, bizitzaren jatorriaz dihardu Pamielak aterako duen Iridioaren mintzoa lanean. Eta Aritz Galarragak, Gogoan dut liburuan, belaunaldi baten erretratua egin du oroimen ariketa intimo eta literario baten bidez.

Xabier Letek bost irratsaio egin zituen 1978an Donostiako Herri Irratian. Inazio Mujika Iraola arduratu da grabazio eta elkarrizketa haien transkripzioa egiteaz Erein argitaletxean.

Emilio Lopez Adanek Borroka armatua Euskadin (1967-2011) aztertu du. Gatazkako ekintzetan hildakoengan oinarritutako ikerketa egiten aritu da sei urtez, eta Maiatz argitaletxeak kaleratu du hiru liburukitan.

Mikel Antzak gatazka politikoari buruzko oroitzapenak eta testigantzak bildu ditu Arroz urez kronika bilduman, Txalapartan.

Gizakiak ote dira hizkuntza dugun animalia bakarrak? Hizkuntzarekin harremanetan egon ez den haurra jabetu al daiteke hizkuntzaz? Era honetako galderei erantzuna topatzen dihardu Beatriz Fernandezek Hizkuntza gogoan liburuan.

Ane Labakak emakumezkoen gorputzetatik umorea erauzteko indarrak aztertu ditu. Antzerkilariak, clownak, aktibista feministak elkarrizketatu ostean, Algara mutilatuak saiakeran azaldu ditu umorearen mugak, joko arauak, noranzkoak eta aukera berriak.

Argitalpen berezien artean, liburu grafiko baten proposamena: Dom Campistron Nafarroa Behereko zazpi lagunekin solastatu zen 2019ko udan, eta 60 irudiz eskainiko du Bekatorosak: gay eta lesbianen borrokak, maitasun esperientziak, eraso homofoboak eta elkartasun ekintzak.

Gazteentzat bilduma berria

16 urte bueltako irakurleentzat Traola bilduma zabalduko du Elkarrek. Lehen nobelen artean dira Jasone Osororen Festa eta Oihana Iguaranen Hormak. Sexu harreman batez idatzi du Osorok, eta eskola bateko horman azaldu den pintada bortitz batek abiatzen duen istorioa, aldiz, Iguaranek.

Mamuak eta bihotzak, Klarisa Lupabitx detektibearen hirugarren abenturak idatzi ditu Arrate Egañak, eta Erein argitaletxeak plazaratuko ditu, Enara Garmendiaren bi liburu berriak bezala: Hiru gara baina niri bost haurrentzat, eta gazteentzat Etxetik Ameriketara nobela.

Eta amaitzeko, benetan eder datozen hiru album ilustratu. Itsasoaren atea, Maite Gurrutxagak eta Miren Agur Meabek egina: 13 urteko Elora Duval neskatilaren ama hil egin da, eta aitak uharte batera bidali du itsasontziz, amonaren etxean bestelako bizimodu bati ekin diezaion. Basoan barna margoztatu du Ainara Azpiazu Axpi-k: aitona ehiztaria zen gaztetan, baina gaur egun argazkilaria. Lapur xomorroa du izenburua Ane Arzelusen eta Irati Garmendiaren albumak.]]>
<![CDATA[Elkarrekin amesteko ordua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-04-08/elkarrekin_amesteko_ordua.htm Thu, 08 Apr 2021 00:00:00 +0200 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-04-08/elkarrekin_amesteko_ordua.htm
Amets giro kolorezkoek eta surrealismo kutsuak bat egiten dute Maruganen eta Zuriarrainen margolanetan. Biek ala biek obra ugari eta ezberdinak ekarri dituzte formaz, teknikaz, asmoz, baina Rita Unzurrunzaga galeristak egoki kokatu eta konbinatu ditu aretoan. «Zuriarrain ezaguna da Donostian; Marugan ez, ordea, munduan barrena ibilitakoa baita, eta gaur egun Bartzelonan lan egiten du. Zuriarrainek aurkeztu zidan Marugan, eta ohartu nintzen bien koadroek ondo emango zutela bata bestearen aldamenean». Tartekatuta daude tamaina handiko eta ertaineko koadroak, eta multzokatuta txikiak. «Bien kolore biziak eta tonu onirikoak apropos datoz».

Bartzelonatik etorri berri

Galeriako sarreran, aurrez aurre, Maruganen Kongo ibaia margolan handi eta bertikalarekin topo egingo du han sartzen denak. «Eszena asko ikusiko dituzue astiro begiratuz gero», esan zuen Maruganek aurkezpenaren egunean. «Joseph Conrad, Ryszard Kapuscinski edo Javier Reverte idazleen kontakizunak irakurri dituena berehala ohartuko da Afrika kontinentea pintatzen aritu naizela». Goialdean emakume maskaradun bat ageri da nabarmen, ahoa tapaturik; beherago, ibaia eta landaredia, kanoak eta uraren islak, Tanzaniako eta Ruandako hotsak, bi pertsona berriketan, diamante zuri bat...

«Bat-batean so eginez gero, ezkutuan bezala egoten dira nire koadroetako formak eta eszenak», azaldu zuen Maruganek. «Begiak pixkanaka deskubritu ditzan nahi nuke, behako bakoitzean zerbait gehiago ikusteko aukera izan dadin, beste detaile bati erreparatzeko, eta kontakizunak iraun dezan denboran».

Hiru koadro handi, bost ertain eta hamar txiki erakutsi ditu Maruganek. Abstrakzio koloretsuak eta argiak dira gehienak, baina figurazioak salto egiten du aldian behin. «Landareak, itsasoa, hodeiak..., hazten ari diren gauzak agertzen zaizkit eskura, edo Mediterraneoko paisaia hori, edo egun amaierako tonu haiek».

Konfinamendu garaian etxean lan egin du, eta horregatik dira koadro berrienak txikiagoak. «Isiltasun barnekoi bat antzemango duzue agian».

Obra grafikoa ere ekarri du: litografiak eta xilografiak, paper mota diferentetan landuak. «Eta hemen ikusten dituzuen pieza lauki txiki-txiki hauek, berriz, imana dute atzealdean. Berrehun baino gehiago dauzkat, baina 80 bat ekarri ditut hona; eros daitezke solte, bi edo bederatzi, eta norberak gustuko duen eran ipin ditzake gaur, eta bihar aldatu».

Ekain galeriaren webgunean artelanak erosteko aukera abiatu dute aurten bertan.

Erretratuak eta oihalak

Ramon Zuriarrain umore oneko azaldu zen galerian, eskaileretan behera, eskuan orri oso handi bat zekarrela. Orrian erretratu txiki sail batzuk erakutsi zituen: «Munduko herrialde ezberdinetako agintari politikoei trukatu egin dizkiet orrazkerak eta jantziak, batarena besteari jarrita. Jolas dibertigarria da: telefonoan begiratzen ditut argazkiak, eta azkar margotu». Izan ere, aldian behin erretratuak egitea maite du. Iazko azaroan liburu bat argitaratu zuen bere kabuz: Ez arte ez parte. Beste artearen historia. Koaderno zabal bateko orrialde ez-pareetan 38 pintore eta eskultoreren erretratu ironikoak eta umoretsuak margotu zituen, eta liburuan inprimatuta dauzka orain. «Ohartuko zarete joko handia ematen dutela», esan zuen, «jolasean ibiltzen naiz haien aurpegiekin eta gorpuzkerekin, baita izen-deiturekin ere. Hemen daude Arteta, Regoyos, Van Gogh, Gauguin, Pissarro, Picasso, Bacon, Hockney, Kahlo, Rivera... Begira! Originalekin oso fidel geratu dira liburuan; ez esan ez dela opari polit bat».

Zuriarrain Durangoko Arte eta Historia Museoan erakusketa handi bat amaitu berritan da orain Donostian. Bi oihal handi, lau ertain, hiru txiki eta zortzi akuarela paratu ditu.

Salaren erdi-erdian nabarmen ageri da oihal handietako bat. «Doble ikustearen sentipena margotu nahi nuen, eta mozkortuta ikusi izandakoa tentuz pintatu. Bikoiztuta daude giza buruak; kolore biziz margo konbinazioak». Hiru atal ditu konposizioak, itsas giroko osagaiekin: ontzia, faroa, portua, ura. «Zorabio moduko bat eta doble ikustea, sentipen bereziak dira».

Aldameneko paretan dago beste oihal handia. Urdinak nagusi, berde distiratsuez markatuta. Abstrakzioa eta figurazioa, bietatik: atzean, itsasoa eta ortzi muga; aurrean, irudi organiko moduko bat, eta erdian, horma. «Traba egiten ari da. Hori zen asmoa: angustia eta itolarria sortzea, kontrastea eginez paisaia zabalean oztopo gotor batekin».

Margolan txiki guztiz figuratibo batez mintzatu zen azkenik. Arboladi bat da, erdian bide luze bat ageri dela. Arbolek gizakien itzalak egiten dituzte lurrean, baina gizaki biluziak ez du itzalik batere.]]>
<![CDATA[Mila aste eta bat gehiago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/022/001/2021-04-07/mila_aste_eta_bat_gehiago.htm Wed, 07 Apr 2021 00:00:00 +0200 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1873/022/001/2021-04-07/mila_aste_eta_bat_gehiago.htm
Literaturari buruzko notiziak, testuak eta agenda eskaintzen ditu ostegunero. Harpidetuek posta elektronikoz jasotzen dute. Eta blog forma ere hartuta dauka 2006az gero, argitara emandako albiste guztien bildumarekin eta bilatzaile azkar batekin.

Literatur Emailuak sortu ziren Armiarma webguneko argitalpenen eta Susaren jardunaren berri emateko, alde batetik, eta euskal literaturaren une bereziak eta historikoak gogoratzeko, beste alde batetik.

Buletin elektronikoaren egileak Leire Lopez, Mikel Elorza eta Patxi Gaztelumendi dira gaur egun.

«Lagunei posta elektronikoz mezu eta jakingarri ugari bidaltzeko ohitura neukan mende hasiera hartan», azaldu du Gaztelumendik; «kaikunews deitzen zien Jose Luis Otamendi idazleak txantxetan. Ordurako, Literatur Aldizkarien Gordailurako ale batzuk digitalizatzen aritua nintzen, eta Armiarma webgunearen sorrera hurretik bizi izan nuen 2001eko martxoan. Hortaz, albistari digital bat abia nezan proposatu zidan Josu Landak. Literaturari buruzko mezuak bidaltzen hasi ginen lagunen posta elektronikoetara; ez eskuz, ez banan-banan, motor baten bidez baizik. Garai hartan ez genekien zer zen spam edo zer zen newsletter bat. Geure kabuz asmatu genuen guretzako moduko komunikazio tresna hura». Harpidedunak batu arau, komunitate txiki bat sortu zen. Eta zenbat eta literatur eduki gehiago digitalizatu eta sarean eskaini, orduan eta funtzio komunikatibo garrantzitsuagoa hartu zuen buletinak.

Albisteak beti oso laburrak izango zirenez, kolpe batean irakurtzeko modukoak, email ordez Emailu hitza asmatu zuten, Gabriel Arestiren «poesia mailu bat da» esaerari keinu eginda.

Asteroko literatur agenda osatzen hasi ziren, eta, ondorioz, beste agente batzuen berri ematen ere aritu dira harrezkero: argitaletxeen argitalpenak, idazleen hitzaldiak eta errezitaldiak, liburu aurkezpenak, literatur jaialdiak, azokak, irakurle taldeak... Literaturaren eta ekitaldien promozio bide bat dira Literatur Emailuak.

«Literaturaren sarea asmatzen hasi ginen. Ohitu egin ginen corpus digitalizatuak sailkatzen, ordenatzen, lantzen, argitaratzen. Dinamika berezi bat sortu zuen horrek», gogoratzen da Gaztelumendi; «esate baterako, Palestinan gertakari lazgarriak gertatzen ari zirelako, Imanol Muruaren Palestina zauritua kronika liburua eskaini genuen osorik sarean. Eta horrenbestez, handik gutxira, astero liburu bat eskaintzera behartu genuen geure burua».

Tresna daukanak baliabideak ditu, eta tresnak berak, aldi berean, elikatzea eskatzen du. «Bestelako jokaera bat ekarri zuen gure artera: Susak bere webgunean liburuak osorik normaltasunez ematea, idazleek sareko argitalpenen aurrean mesfidantza gainditzea». Sareak ematen dituen aukerez ohartzen hasi ziren. «Irakurleek munduko edozein tokitatik irakurtzen ahal zuten. Armiarma-ren eta Susaren liburutegiak zabalik zeuden eguneko 24 orduetan. Liburutegi publikoa baino publikoagoa izaten hasi ginen».

Liburuak sareratu, aldizkariak digitalizatu, audioak grabatu, itzulpenak egin, literatur kritikak bildu..., argitaratzeko beste molde bat bilakatu ziren Armiarma ataria eta Literatur Emailuak. «Merkatuaren martxak ez du posible egiten gure literatura osoaren euskarri fisikoa edukitzea, adibidez, liburu denda batean. Baina sarean posible da liburu guztiak bizirik eta zabalik edukitzea ordu oroz, munduko edozein euskaldunentzat».

Tresna propioak prestatu eta garatu dituztelako egin ahal izan dituzte mila buletin, astero bat, hutsik gabe. «Emailuak bidali izan ditut kaletik, menditik, itsasontzitik, aireportutik, toki guztietatik. Deszentralizatua delako izan da etenik gabekoa. Eta batez ere motibazio ezberdinak dituzten kolaboratzaileak saretu ditugulako. Mila egin ditugu eta beste mila egiteko prest ditugu tresnak eta edukiak».]]>
<![CDATA[Suzko xoriaren hegaldi luzeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/023/001/2021-04-04/suzko_xoriaren_hegaldi_luzeak.htm Sun, 04 Apr 2021 00:00:00 +0200 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1943/023/001/2021-04-04/suzko_xoriaren_hegaldi_luzeak.htm
Igor Stravinski 1939ko irailean joana zen Kaliforniara bizitzera (Aldous Huxley idazlearekin bazkaltzeko ohitura zuen larunbatetan), zinemarako konposatzen aritu zen, eta AEBetako hiritar bilakatu zen 1945eko abenduan. Harrezkero AEBetan bizi izan zen hil arte, nahiz eta hiru asteko bisitaldia egin zuen 1962an Sobiet Batasunean, Nikita Khrustxov lehendakariaren gonbidapena onarturik, agurtu nahi baitzituen bide batez Dmitri Xostakovitx eta Aram Khatxaturian adiskideak.

Errusiatik Parisera

XX. mendeko musikari handienetako bat izan zen Igor Stravinski. San Petersburgotik gertu den Lomonosov herrian jaio zen 1882ko ekainaren 17an. Opera kantaria zuen aita, eta Nikolai Rimski-Korsakov musikari aparta izan zuen irakaslea.

20 urterekin konposatu zuen pianorako aurreneko sonata, eta 25ekin lehendabiziko sinfonia. Sergei Diagilev ballet ekoizleak Stravinskiren ikasle garaiko Su artifizialak pieza entzun zuenean, txunditurik geratu zen; eta Suzko xoria balleta konposatzeko eskatu zion, gero Parisen 1910eko ekainean estreinatua, Mikhail Fokin dantzariaren koreografiarekin. Berehala etorri ziren, segidan, Petruxka (1911) eta Udaberriaren sagaratzea (1913) balletak.

Esan ohi da Udaberriaren sagaratzea obraren estreinaldia izan dela musikaren historiako eskandaluzko unerik handiena. Parisko Eliseoko Zelaietako Antzokian zurrumurruak, irriak, txistuak eta oihuak hasi ziren. Florent Schmitt konpositoreak garrasi egin zuen:«Isildu zaitezte, hamaseigarreneko putak!». Eta hortik aurrera, gogoratzen zuen Gertrude Stein idazleak, ez zen musikaren soinurik aditzen ahal. Borroka bizian hasi zen jendea.

Kalapitatik arrakastara, hegan egiten hasi zen Stravinski. Munduko musikari ezagunena bihurtu zen denbora gutxian. Time aldizkariak, 1923an, eragin handieneko ehun pertsonetako bat izendatu zuen.

Miarritzeko konposizioak

Igor Stravinski, Ekaterina Nosenko emaztea eta lau haurrak Angelura joan ziren bizitzera 1921eko maiatzean, baina laster aldatu ziren Miarritzera. Urte hartako udaberritik 1924ko udazkena bitartean Fregate karrikako Les Rochers txaletean bisitan hartu zituen adiskideak: Maurice Ravel, Arthur Rubinstein, Georges Auric, Pablo Picasso, Blaise Cendrars, Jean Cocteau, Coco Chanel; edo bestela denak joango ziren Eugenia Huici mezenas txiletarraren La Mimoseraie txaletera. Maurice Ravel lagunari «musikako erlojugilea, gure perfekzionista» deitzen zion.

Miarritzen konposatu zituen: 1921ean Petruxkaren hiru mugimenduak Arthur Rubinsteinentzat; Mavra opera bufo laburra, 1922ko ekainean Parisen estreinatua; 1923ko udaberrian Ezteiak balleta; Haizezko instrumentzako zortzikotea, 1923ko urrian jendaurrean emana; eta 1924an Piano eta haizezko instrumentuentzako kontzertua.

1924ko irailean, Stravinskiren familia Nizara bizitzera joan zenean, amaitu ziren musikariaren Euskal Herriko egunak.

Etienne Rousseau-Plotto historialariak 2016an plazaratutako Stravinsky à Biarritz liburuan (Atlantica argitaletxea) jakingarri gehiago aurkituko ditu irakurleak.]]>
<![CDATA[Gogoeta eta edertasunaren ernagarri]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1882/032/001/2021-03-23/gogoeta_eta_edertasunaren_ernagarri.htm Tue, 23 Mar 2021 00:00:00 +0100 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1882/032/001/2021-03-23/gogoeta_eta_edertasunaren_ernagarri.htm
Adam Zagajewski 75 urte zituela hil zen igandean Krakovian. Hamazazpi poema liburu argitaratu zituen, eta hiru eleberri.

Lviv hirian (gaur egungo Ukrainan) jaio zen 1945ean. Bigarren Mundu Gerraren ostean Poloniako Gliwice hirira lekualdatu zuten haren familia. Krakovian egin zituen filosofia eta psikologia ikasketak. Komunikat (1972) izan zen bere lehen poema liburua, eta Cieplo, zimno (Beroa, hotza) aurreneko eleberria, 1975ean.

Agintari komunistek 1976an Zagajewskiren liburuak plazaratzea debekatu zutenean, Houstonera (AEB) joan zen irakasle lanetan aritzeko, eta Parisera gero, 1982an. Erbestealdi luze baten ondoren, 2002an itzuli zen Krakoviara.

«Niretzat, poesia da», adierazi zion Adam Zagajewskik Iñigo Astizi, «gogoetaren eta edertasunaren beste bizitza horretara iratzartzen gaituen esnagarri gisako bat, baina ez gaituena apartatzen benetako bizitza historiko eta ekonomikotik. Poesiak, beste edozein artek bezala, osoago egiten gaitu, beste dimentsio hori eskaintzen digulako».]]>
<![CDATA[Esate baterako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2021-03-21/esate_baterako.htm Sun, 21 Mar 2021 00:00:00 +0100 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2021-03-21/esate_baterako.htm
Gehien gustatzen zaizkidan hitzak dira aditzak. Esaldietan eragiketa nagusiak egiten dituzten giltzak dirudite; gehi, ken, bider, zati, berdin eta halako matematika ikurren tankerako operazioak egiten jarduten dute.

Pierre Helie (1150): «Aditzak gobernatzen du perpausa».

Thomas Hobbes (1654): «Subjektuaren eta predikatuaren arteko hitzak, aditzak eratzen du ideia».

Jacob Grimm (1851): «Badirudi aditzak eta izenordainak direla hizkuntzaren benetako palankak».

Behin eta berriz erabiltzen ditugu: izan, egin, egon, ari, behar, nahi, ahal, eduki, hasi, ibili, etorri, joan, jan, jo, jakin, ikusi, ikasi, ekarri, sartu, irten, hartu, eman, entzun, esan... Ez esan ez direla ederrak!

Paul Valery (1916): «Aditzaren obra dira esaldiak. Hizkuntzen miraria da aditza».

Michel Foucault (1966): «Aditza da diskurtso ororen kondizio ezinbestekoa. Aditzik ezean, ezin esan liteke hizkuntza dagoenik. Baieztatu egiten du aditzak, adierazi eta juzgatu». [Uste dut Claude Lancelot gramatikalari eta pedagogoak 1660an idatzitako ideia berreskuratu zuela Foucaultek].

Agidanez, tresna funtsezkoak dira aditzak: klabeak.

Metaforak.

Batzuek uste dute mintza daitezkeela metaforarik gabe. Harrituta nago, benetan zaila (ezinezkoa) baita metaforarik gabe hitz egitea. «Harrituta nago»: geldi, ez atzera ez aurrera; harri bat naiz. «Sututa zaude»: ez hotz ez epel, eta oso bero baino gehiago; suzkoa zara.

Adiera aldatzea da metaforaren eragiketa, adiera finkotik lerratzea adiera itxurazkora. Ekibalentziak egiten ditugu metaforen bidez: sututa zaude = haserretu egin zara; lehertuta nago = arnasarik gabe.

Metaforekin mintzatzen gara egunero. «Denbora galtzen ari zarete» (denbora galdu, irabazi, topatu, gastatu edo amaitu ahal izango balitz bezala). «Eramanezina da bizitza modernoaren erritmoa». «Maldan behera doa ekonomia». «Desagertu egin da nire bizikleta». «Gure herriaren etorkizuna dago jokoan». «Itsutu egin dira Euskal Telebistan». «Albisteen egarri bizi gara». «Garesti saltzen da zoriona». «Arrastoa utzi du bere nortasunak». «Odol berria behar du literaturak». «Txoratuta naukazu». «Gora Euskadi askatuta!». Esaldi horiek guztiak arruntak direnez, ez zaigu iruditzen metaforak direla; lexiko bihurtu ditugu, hiztegian jasota daude.

Hitzak, esaldiak, ideiak, pentsamenduak... objektuen modukoak dira. Eta egin litezke: atera, sartu, ezkutatu, erakutsi, eman, kendu, erabili, eta abar. «Ideia ona eman didazu», «Ez du hitzik atera», «Ezin zaio ideia berririk buruan sartu», «Zuk esandakoak erabili ditut», «Hitza kendu diote», «Ideiak lapurtzen dizkigute», «Denen ahotan dabil zure izena».

Kontzeptuak.

Metaforek egituratzen dute kontzeptuen gure sistema. Hitzek ez dute errealitatea aldatzen, baina kontzeptuek (zaharrek eta berriek) errealitatea egituratzen eta espresatzen dute, mundua pertzibitzeko forman eragiten dute.

Eta gure gorputzaren arabera, gure lurraldearen edo bizitokiaren arabera, gure hizkuntzaren kulturaren arabera osatzen ditugu kontzeptuak.

Adibidez, makina bat da gure gogoa: «Gauetan ez dit buruak funtzionatzen», «Kontrola galtzen ari naiz», «Pitzatu egin al zara?», «Amatatu egin zaio gogoa», «Erabili burua!», «Herdoilduta nago gaur», «Adimena zorroztu behar genuke», «Orain ere lantegi ederra eman diozu buruari», «Begia baino lasterrago dabil beti gogoa».

Gure esaldiak, sinboloak, pentsamenduak egituratzen dituzte metaforek. Gure ikuspuntua eta klasea salatzen dituzte metaforek, ikuskera eta ideologia.

Pertsuasioa.

Hitzarekin egiten da kontakizuna. Hitzarekin egiten da diskurtsoa. Eta diskurtsoak asmoa du beti: batek besteari ideia txertatzea.

Konpreniarazi: hurbildu, harrapatu, lotu. Buruan sartu: geureganatu, menderatu. Konbentzitu: gailendu, bentzutu. Bakea egin: amore eman, atzera egin. Onartu: ontzat eman, aintzat hartu, etsi.

«Hitza daukanak ezpata dauka», esan omen zuen Gorgias sofistak. Kritika egiten ari ote zitzaion Demokraziako propagandari?, botereari?

Izan ere, hitzarekin gailentzen da bat, edo talde bat, edo komunitate bat. Esaldien bitartez informatzen, konbentzitzen, antolatzen, gidatzen, kontrolatzen da jendartea.

Ezpata erabiltzen duenak gorputzak menderatzen ahal ditu, baina oraindik libre dabilke jendearen gogoa. Esaldiak erabiltzen dituenak, ordea, gogoak menderatzen ahal ditu, eta honela morroi bihurtzen ditu gorputzak ere.

Arte bat da hitzaren erabilera. Eta hitzaren artearen bidez dator pertsuasioa: influentzia soziala. Filosofia bezain aspaldikoak dira Erretorika eta Dialektika.

Hitzaren jabea denak zer egiten du? Edukitzen eta erabiltzen ditu hitzak, eduki eta erabili beharrik gabe gauzak.

Hitzaren jabetzak ematen ditu autoritatea eta boterea. Nork du autoritatea?: hitzak eta ekintzak praktikatzen dituenak. Nork du boterea?: hitzak eta ekintzak menderatzen dituenak.

Roland Barthes idazleak abisatu zigun: «Signoak eta armak gauza bera dira; semantikoak dira gudu guztiak».

Eztabaidak izan ohi ditugu elkarrekin hizketan: dialogoa eta dialektika.

Eta iritzien trukea izan liteke lehiazkoa edo kooperaziozkoa.

Gerra edo dantza.

Borroka edo besarkada.]]>
<![CDATA[Gauzen ahalak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/026/001/2021-02-21/gauzen_ahalak.htm Sun, 21 Feb 2021 00:00:00 +0100 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1918/026/001/2021-02-21/gauzen_ahalak.htm
Objektuek erraztu egiten digute bizimodua. Horretarako izan ziren asmatuak, diseinatuak, eginak, errepikatuak. Komunitatearen zerbitzuko.

Badira gauza txikiak: artaziak, lapikoa, aulkia, liburua, eskailera, bizikleta. Badira handiak: etxea, ubidea, parkea, lantegia, trena, portua. Badira ezinbestekoak: jantzia, iturria, ohea, leihoa, bonbilla, komuna. Eta zaratatsuak, zabalak, sendoak, zurrunak, estatikoak, iraunkorrak..., eta justu kontrakoak! Izan ere, identifikatu eta deskribatu egiten ditugu gauzak, eta ondoren sailkatu, ordenatu, kategorizatu, harik eta haiei buruzko juzgu moduko bat osatu arte, historiaren arabera, jabetzaren arabera, erabilgarritasunaren arabera, estetika, materia, bakantasuna, balioa, kutsadura, eta abar.

Eginak izan diren horiei deitzen diegu gauzak: premia bat objektu bihurtua, helburu baten ekoizpena, ideia bat zeinari eskuz edo makinaz forma eman zaion funtzio bat efizientziaz betetzeko eta maiz erabiltzeko.

Objektuak, tresnak, diseinuak gizateriaren aitzinamenduaren eta bizitzeko moduaren erakusleak dira (signoak). Sozialak dira, ekonomikoak eta praktikoak, politikoak eta artistikoak.

Historia osoan, sekula, ez da jendarterik izan gureak bezainbat gauza eduki duenik.

Berebizikoa da objektuen erakarmena.

Protesiak.

Oraindik sardez eta aiztoz jaten dugu, gure eskuok ez dira-eta aski zorrotzak jakiak ahorako neurrian mozteko.

Arkatzez marrazten dugu, orratzez josi, orraziz apaindu, basoz edan, sarez arrantzatu, txiskeroz isiotu sua, giltzez zabaldu ateak, mailuz sartu iltzeak, eskuilez garbitu hortzak, betaurrekoz ikusi, oinetakoz ibili, gurpilez mugitu, aterkiz estali, poltsaz eraman, telefonoz hots egin. Gero eta artifizio gehiago darabilgu: protesiak, azken batean.

Adarra jo zidan adiskideak: Aizu, orduan, protesiak al dira dardaragailu atsegingarri hauek ere?

Asmamena ez dago gelditzerik, gauza berriak sortzen dihardute une oro. Jaioberri oso goiztiarrak hazteko, biobag edo umetoki artifizialak baliatzeko asmotan dira laster; eta hogeita bost urte barru, amaren sabelik gabe, jaiotza prozesu guztia osatzeko agian. Ordurako gizaki formako errobotekin biziko gara (lan egin eta haserretu, hitz egin eta adiskidetu); ziborg edo organismo zibernetikora hurbiltzen hasteko lehendabiziko urratsak izango dira.

Zelan bizi zara?, zein funtzio falta zaizu?, ongi moldatzen al zara? Objektuak, diseinuak, protesiak etengabe galderak egiten ari zaizkigu. Zer nahi duzu eta zer ahal duzu?, nolako portaera duzu ingurukoekin?, zer egin zenezake ezintasunak gainditzeko?

Objektuek asko esaten dute gutaz.

Geure gauzak gara.

Ikusezina.

Liluratuta geunden motorrekin, palankekin, gurpilekin, uhalekin, kateekin, hortzekin. Hogeigarren mendean mekanikaren modernotasunari begiratzen zitzaion. Torlojuak eta kableak, giltzadurak eta hodiak; ederra iruditzen zitzaigun azalgabetutako anatomia hura guztia. Baina bukatu zen lilura, ez zaizkigu asko axola karrankak, takatekoak eta taupadak. Orain leuntasunaren kilika espero dugu, eskemaren forma soila, funtzioaren promesa. Miniaturaren zale amorratuak bihurtu gara: geruza bezain fina, grafenoa bezain elastikoa, argia bezain azkarra, arina, gardena, isila.

Mekanismo baten indarra, zehaztasuna edo lana estimatzearen aldean, interes sofistikatuak ditugu gaur egun. Zer da ba ikusi nahi duguna? Ausazko mutazioa, antigorputzen estrategia, kode genetikoaren transferentzia, molekularen dibortzioa, hidrogenoaren nanoneurria.

Mirariaren trikimailua antzeman, fantasiaren fisiologia filmatu, enigmaren ekuazioa formulatu... Zeren bila gabiltza? Ikusezinaren aljebra.

Diseinua.

Italo Calvino idazleari aspaldi irakurri genion: lehen astunak eta handiak ziren makinak, orain txikiak eta arinak. Burrunbatsuak ziren tresna haiek isilak bilakatu dira. Altzairuzko eta burdinazko makina itzelak badira orain ere, noski (hegan egiten dute hegazkinek), baina bit jario batek mugitzen ditu.

Zama pixka bat askatu eta arin, zalu, malgu, mehe, leun, sotil, zoli, labain, laster, elastikoak bihurtu behar genituzke agian sorkuntza eta diskurtsoa? Horrek ez du esan nahi ugari, balios, zorrotz, jori, doi, oparo, emankor, zehatz, konkretua izateari uztea solasean, idazketan, marrazketan, doinuan, kantuan. Ez. Erreminta zeinuzkoak egituratzeko eta erabiltzeko moduak egokitzea baizik.

Azken mendeetan, bi borondate lehian izan dira literaturan, musikan, plastikan. Horietako baten joera da, komunikatzeko tenorean hizkuntzari ematea gorputzen eta gauzen luze-zabalera guztia, pisu totala, materia osoa. Besteak joera du, hizkuntza izan dadin pisu arinekoa: hodeia, hautsa, izpia, erakarpen magnetikoa bezalakoa.

Eta, honela, amaitutzat ematen dut gaurko artikulua. Iaz urrian argitaratutako liburu dotore baten gomendioa eginez bukatu nahi dut orria. Jean Louis Iratzoki, Eki Solorzano, Mikel Martin eta enparauen Hemendik liburuak azpititulu hau dakar: «Euskal Herriko 50 objektu ikonikoren istorioak». Zorionak eta mila esker.

Gure kulturako diseinu guztien artean ederrena, dudarik gabe, euskara da.]]>
<![CDATA[Fikzioaren artea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2021-01-17/fikzioaren_artea.htm Sun, 17 Jan 2021 00:00:00 +0100 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2021-01-17/fikzioaren_artea.htm
Hitz egiteko modu erraz batean esan ohi da: errealitateak fikzioa gainditzen du. Zertara dator klixe hau?

Bizitza beti da gordina, biologikoa; kontakizuna beti da egosia, apailatua. Asmatuzko kontakizunak gertaera eta esperientzia batzuen pasarte labur eta aukeratuak josten ditu, besterik ez. Errealitatea, kontrara, akzioen eta erreakzioen kate amaiezin eta konplexua da, Historiak eta Fisikak beren baitan hartu ezinezkoa.

Zergatik errepikatzen da, orduan, hainbestetan klixea?

Kontakizuna beti da zati bat, mendrea. Aldiz, infinitu bat da gorputza (gizakiaren azalaren zentimetro batek hiru milioi zelula dauzka, hotzaren detektore sentsorial bi, beroarenak hamabi, hamar ile, hamabost sebo glandula, odol-hodi metro bat ia, ehun izerdi glandula, nerbio-zuntzen bukaeran hiru mila zelula errezeptore, ia lau metro nerbio, ukimen estimuluetarako hogeita bost presio detektore, oinazea erregistratzeko berrehun nerbio-zelula); eta gainera automatikoa da: bihotzaren taupada, arnasaren hauspoa, urratsaren oreka, entzumenaren radarra, begiaren izpia, garunaren miraria. 70 urte bizi izan den pertsonak 645 milioi bider baino gehiagotan hartu du arnasa, 2.000 milioi bihotz taupada izan ditu, etc.

Ooo! Konturatuta gaude... Isis, Gilgamex, Elektra, Ikaro, Medea, Iami Oxoronga, Jesu Kristo, Xerezade, Hamlet, Kixote..., pertsonaia literarioa ez daiteke izan heroi miko eta alderrai bat besterik. Werther, Frankenstein, Jane Eyre, Ahab, Alizia, Anna Karenina, Josef K., Jay Gatsby, Pippi..., pertsonaiak asaldatu egingo gaitu, gure oroitzapenetan katigatuko da, konpainia egingo digu bolada batean, laguna bagenu bezala mintzatuko gara berari buruz, eta kito.

Desira.

Badakigu denok, zer esaten ari zaigun iragarkia: ni naiz onena, egokiena, praktikoena; ni naiz gozoena, ederrena, desiragarria; eros nazazu.

Zer diosku kontakizunak?: hauxe naiz ni, hau da nire mundua, zatoz nirekin abenturan. Sedukzio eragiketa bat da kontakizun literarioa: eros nazazu.

Nola egiten da? Bi esanahi eta gehiago dituzten testuen bidez, adieraziz eta iradokiz, jarriz eta kontrajarriz. Erritmoa, tonua, herrialdea, subjektua, objektua, antzezpena, metafora, paradoxa. Agertzez eta ezkutatzez, dialektikaz eta poetikaz. Irrika, kilika, borroka, porrota, ezustea, itxaropena, festa, heriotza.

Errealitateak fikzioa gainditzen duelako, horregatik hain zuzen ere, gustatzen zaigu harroxko plantak eginez esatea: arteak errealitatea gainditzen du noizean behin. Luxorko obeliskoak, Iliadako gerrak, Odiseako abenturak, Beethovenen Fuga Handia, industria kutsatzaileari buruzko Bizente Ameztoiren koadroa...

Irauteko desirak sortua da obra piktorikoa, teatrala, musikala, literarioa. Laburra da bizitza, iraunkorra da artea.

Jakin-mina.

Literaturak ez du helburu praktikorik; ez da eskola liburua, ekonomia txostena, legezko araudia, senda-agiria, albistegia. Literatura ez da guztiz argia; ez da instrukzio kaiera, telefono gida, jatetxeko menua.

Literatura jolastia da, bihurria, zolia. Musikaren antza dauka. Ez du gizartea ordenatzeko funtziorik, jendea leziatzeko asmorik, mundua aldatzeko anbiziorik.

Literatur testua ez da masiboa, ez da ekuaziozkoa, ezta ere neutroa. Arraroa da, arauzkoaren eta ohikoaren bestelakoa, salbuespen moduko bat, klixearen aurkakoa, suspentse kutsukoa, ulergaitz samarra batzuetan, konnotatiboa. Edertasun suerte bat dauka, toxikotasun maila bat, pozoi bizigarriren bat. Jakin-mina pizten du, negar eragin, beldurra eman, grazia egin; hunkigarria da, dramatikoa edo komikoa.

Zer akats dauka? Literaturaren forma konplexuen aniztasuna laster iraungitzen da gure memorian, efektuak arrastoa luzaroan utzi arren adimenean.

Eta zein akats dauzka errealitateak? Denboraren pisua lehenik (gehiegizkoa), eta denboraren lausoa gero (difusoa).

Iragana ez da izan zen hura guztia, oso-osorik; izandakotik irauten duen hau baizik: oroitzapenak.

Horregatik esaten dugu: musika gailendu egiten zaio literaturari, melodia gogoangarria daukalako, errepikagarria: festa eta dantza; eta gainera ez du itzulpenik behar: tumatxa.

Hala eta guztiz ere, literaturak egoskor segitzen du aurrera, ez du amore ematen: kadentzia dauka, hoskidetasuna, oihartzuna, ñabardura, hitz jokoa, esaldi harrigarria, tentsioa, ideia bat, zentzu bi, milaka pertsonaia: jendea bizitzen, maitatzen, hiltzen.

Iheskorra.

Munduari begiratuz eta jendearen bizimodua deskribatuz, galderak askatzen ditu literaturak (zer zentzu dauka hondamendi honek?, zein ideiekin aterako gara onik desastre honetatik?, etorkizunaren iragana ote da presentea?, zergatik maite dut gure garai hau?).

Tamalez, mundua toxikatzen eta suntsitzen ari garen aro honetan, estu dabil jendea, ez dago galderetarako, erantzunen gose da, presa dauka, arazoa desegin nahi du segituan. Eta kasu honetan, literatura ez da oso praktikoa. Literaturak bere kontuen anbiguotasunarekin arnasa besterik ez dizu emango, adore apur bat, zalantza unean egonarria, amultsutasun dosi bat.

Idazleak aspaldi ikasi zuen: solidoa izan behar da sintaxian, zehatza egituran; eta zentzuaz den bezainbatean likidoa, iheskorra, multiplea.]]>
<![CDATA[Denboraren gurpilean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-12-20/denboraren_gurpilean.htm Sun, 20 Dec 2020 00:00:00 +0100 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2020-12-20/denboraren_gurpilean.htm
Hogeigarren mendeko traste zabalduenen artean zein den bereziena ez dago esaterik. Zein dauzkazue etxean?: irratia, telefonoa, telebista, disko jogailua, arropa garbigailua, ordenagailua, automobila. Zein da onena? Ez gara ados jarriko.

Eta zein ote da literarioena? Agian... kotxea. Noiz iritsi ote zen autoa gure literaturara? Auskalo.

Eskualduna kazetan 1905eko urtarrilean bertso hauek datoz: «Donapaleu hiritik, Lartzabalen barna / jitekotan omen da garaztarrengana / karrusa berritto bat ber-bera doana. / Ai, ai, ai mutila / hor, hor tomobila». Eta segitzen du: «Zerk darama holako karrusa bipila? / Berekin, diotenaz, tripan badabila / akelartar hetarik bizpahiru mila! / Ai, ai, ai mutila / hor, hor tomobila». Eta abar, denera hamabost ahapaldi baititu.

Kazeta berean, Jean Hiriart-Urrutik 1909ko apirilaren hondarrean, Beribil izenburua jarri zion artikulu bati. Elkarrizketa moldean, hau du hastapena:

—Nahi duzue hitz berri bat emogun euskarari?

—Zer hitz?

—Beribil.

—Zer da beribil?

—Deus ez oraino; bizkitartean, zuek nahi duzuelarik, izanen da zerbait.

—Baina zer?

—Erraiten dautzuet bada, hitz berri bat; izen bat, euskarak ez duena orain arte, eta guk eman diezaiokeguna.

Automobila.

Pedro Migel Urruzunok Euskal Esnalea aldizkarian 1912an idatzi zuen Automobil gauzak kontakizuna; hor ere solasean ari dira, Joxe eta Anton:

—Oraindik ere ez zara automobilean sartu?

—Ez diat uste, bizi naizen artean, sartuko naizenik.

—Hildakoan ere ez zara ba noski sartuko.

—Nerau ez; bestek sartuko nauen, ez zakiat.

Bi mila hitz inguruko Urruzunoren ipuinean kotxea da protagonista.

Batxik (Juan Bautista Bilbaok) kronika bitxiak bidaltzen zituen beti atzerritik. Rotterdametik idatzi zuen 1914ko urtarrilean, han skiting jolasean aritzen direla izotz gainean. «Mila lagun baino gehiago ibili dira Harta Straat kaleko ibaian larrapastaka». Eta hara non, zulo batean sartu ei da emakumezko bat. «Hau ikusirik, badatoz neskatila bi berari helduten, eta berehala honeek be sama-samaraino sartu dira. Han ibili dira hirurak zarataka eta negarrez». Etorri da polizia bat laguntzera, «eta bera be zaust! sartu da; putz nahikoa egiten izan du, baina ezin irten, eta gero sokatxo bategaz atera dabez laurak, sokatxoa automobil bati lotu atzetik eta tiratuta tatarrez. Gero automobil bertan sartuta joan dira laurak».

Toribio Altzagaren antzerki batean, Bernaiñoren larriak, 1915eko abenduan estreinatuan, hizketan dihardute bi andrek:

PILARTXO: Begira; niri, nire senargaiak ekarriko dit automobila.

IÑAXI: Nireak berriz niri, pastel kremazkoa.

PILARTXO: Baina...

IÑAXI: Nolakoa den ez dakien mutila senargaitzat hartu? Nik behintzat, ezagutu gabeko batekin automobilean baino, nahiago dut gustuko batekin oinez.

Modeloak.

Automobiletan bidaiatzen ikusi genituen idazleak 1929ko irail amaierako egun oskarbi batean: Xabier Lizardi, Orixe, Jautarkol, Antonio Maria Labaien, Bonifazio Etxegarai, Gillermo Rekondo, Jose Eizagirre eta Ixaka Lopez Mendizabal.

Donapaleura joan-etorria kronika honela hasi zuen Xabier Lizardik: «Goizeko nagi goxoak ohean nindukala —jaikiko al, ez al?—, telefono hotsa. Neskameak: ¿Quiéeen?... Neskamerik ez da Euskal Herrian telefonoz euskaraz dakienik. Harian barrena ibiltzeko ere lakatza eta baldarra dugu, noski, mintzoa! Baina, horratik, euskarari heldu behar izan dio quién-aren hurrengo. Agidanez deitzailea ez da nornahi».

Beraz, Lizardik telefonoa du Tolosako etxean. (Neskamea ere bai). Nork deitu ote dio? Lopez Mendizabalek. Honek, telefonoaz gainera, inprimategia dauka, eta automobila! Donapaleura abiatu da gizon taldea; «beribil bi daude gerturik», baina ez dakigu nolakoak ziren makina haiek.

Euskal Herrian gerra batzuk igaro eta gero arte, ez ditugu autoen markak irakurriko liburuetan.

Ikusgarria da Txillardegik zekarren mundua Elsa Scheelen nobelan (1967an idatzia, 1969an argitaratua). Dibortzioa, barbiturikoak, belaontzia, txaleta eta igerilekua... Belgikan girotua. Gure literaturako lehen DJ edo disko jartzailea ere nobela horretakoa da: Antwerpen hirian, Metro izeneko pub batean, «neska gazte bat, ilea gorri (...), disko pila bat du bere aurrean, bostehun bat disko, mila beharbada (...), neska horrek aukeratzen ditu entzuten diren ahaireak, bar guztiko altabozak eta tresneria guztia (ez urria) berak gobernatzen ditu».

Tira, goazen gaurko gure gaira: nolakoak dira Txillardegiren nobelako autoak? Simca Aronde urdina (Dubois auzokidearena), Volvo urdina eta Toyota zuria eta Porsche bat (Luc De Potter senarrarenak), Mercedes urdina (Jean Vanden Broeck), Jaguar gorria (Antoine Vanhamme), DS urdin zaharra (Lacoste), Volkswagen bigarren eskuko berdea (Romain). Denak gizonezkoen eskuetan.

* * *

Hurrengo baterako: Juan Luis Zabalaren Sakoneta ipuineko Dyane 6 urdina, Koldo Izagirreren Hiru gurutze ipuineko Renault 9 zuria, Mikel Antzaren Atzerri liburuko Simca 1200 laranja, Xabier Montoiaren Autoen maitalea, Itxaro Bordaren Amorezko pena baño eleberriko kotxe bonbardatua, Eider Rodriguezen Erle begiak ipuineko taxia, Katixa Agirreren Atertu arte itxaron nobelako BMW 1 bluewater, etc.]]>
<![CDATA[Liburua buruan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2020-11-15/liburua_buruan.htm Sun, 15 Nov 2020 00:00:00 +0100 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2020-11-15/liburua_buruan.htm
«Alfabetoa da gizakiaren asmakizun handiena», idatzi zuen Galileo Galilei matematikari, fisikari, ingeniariak 1632an. «Paper baten gainean hogei karaktere xume konbinaturik, edozein pentsamendu komunika diezaioket edonori, nahiz eta bion artean espazio eta denbora tarte oso handia egon. Mintza naiteke oraindik jaio ez direnekin ere, mila urte barru jaioko direnekin».

Ehunka hieroglifikoetatik eta piktogrametatik bi dozena hizkitara pasatzea aurrerapen txundigarria da. Soinuak irudikatzeko sintesi gaitasun berezia eduki behar da: abstrakzio gaitasuna alde batetik, sormen gaitasuna bestetik.

Sinplifikatu eta erraztu egiten dugu sinbolo txiki hauen bitartez, erruz biderkatzen segitzeko haien konbinatoriaz. Sekulako grabaketa moldea eta komunikazio tresna da alfabetoaren (eta zenbakien) jolasa.

Iraultza.

Suaren konkistarekin historiaren garai bat hasi zen. Elektrizitatearekin beste bat. Antzeko zerbait esaten dugu inprimategiaz jardutean; idazketarekin edo alfabetoarekin aro bat abiatu zen, liburuak osatzeari ekin zioten, eta halako batean aldaketa itzela ekarri zuen inprimategia asmatzeak: iraultza kulturala.

Antzina jende gutxik zekien irakurtzen eta idazten; eta haiena zen boterea, kontrolatzen baitzituzten idazkiak: legeak, ikerketen notazioak, beste kultura batzuetako jakintzak, eta abar. Liburua inprimatzeko mekanika asmatu zenean 15. mendean, biderkatu egin zen informazioaren hedapena; hizkuntzak estandarizatu ziren, burgesiaren eskolatzea zabaldu, zenbaki hinduarabiarrak nagusitu. Zientzia enpirikoak laster garatu ziren liburuari esker, ikertzaile ugariren eskura geratu baitziren obserbazio kopuru handiak. Industriaren garaia abiatu zuten 18. mendean, 19.ean etorri zen elektrizitatea, eta ondoren beste guztia.

Nahiz eta eskolatze eta alfabetatze masiboa kontu berri samarra den, nabarmena da 20. mendean kultura batetik beste kultura batera igaro ginela. Batzuen ustea da, elektronika digitalak eta informatikak historiaren beste aro bat abiatu dutela. Satelite artifizialez saretuta daukate mundua.

Altxorra.

Liburuari esker metatu eta hedatu izan ditugu jakintzak azken mendeetan. Liburuen laguntzaz ikasten dugu oraindik. Liburuaren inprimatzetik eratorri dira aurrerapen nagusiak. Grabatu eta gorde egin ziren esperientziak, jakitateak, espresioak; trukea egin zen itzulpenen bidez, elkarrizketan jarri ziren liburuak eurak; dialektika horretatik garatu dira ideia berriak, aurkikuntzak, komunikazio globala.

Hezkuntza, linguistika, filosofia, arkitektura, hidrologia, botanika, agrikultura, osasuna, ekonomia, politika, legea, historia, antropologia, psikologia, matematikaren zientziak, astronomia, teknologia, musika, literatura..., gure sentipenak, oroitzapenak, ohiturak, ikerketak, ezagutzak, gogoetak era askotako liburuez bildu eta zabaldu ditugu, edonork balia ditzan.

Zer ez da ikasten eskoletan eta unibertsitateetan liburuen bitartez! Automobila eta aeronautika estudiatzen dira, elektrika eta energiak, fisika eta kimika, medikuntza eta hirigintza, mekanika eta arteak, biologia eta soziologia, denetik ikasten da liburuekin. Ez dut ulertzen nolatan oraindik ez den liburua bera xehetasunez estudiatzen eskola eta fakultate guztietan, harrigarria da.

Organismoa.

Zer irakatsi, sinplea da. Aurrena, labur: alfabetoaren eta zenbakien historia, liburuaren eta inprimategiaren historia, editatzearen eta argitaratzearen arteko diferentzia. Ondoren, astiro: objektuaren forma eta egitura (arkitektura), idazlea, argitaletxea, tresneria, inprimatze makinak, zabalkundea, promozioa, denda, eta honen guztiaren ekonomia gaur egun. Jarraian: idazlearen eskubide sozialak, intelektualak, artistikoak. Gero: liburua hezkuntzan, zientzietan, historian, musikan eta literaturan. Azkenik: liburutegia, entziklopedia, internet.

Xeheago landu nahi izanez gero, adibidez: testuaren gorputza (morfologia eta funtzioak), kaligrafia eta tipografia (letraren anatomia eta fisiologia), konposizioa eta diseinua (hizki eta lerro kopuruak, tarteak, marjinak), paper eta tinta motak (kolorea, CMYK), liburuaren gorputza, azalak eta hegalak. Adibidez: edizio moldeak, inprimaketa erak, plegatzea eta koadernatzea, ale kopurua eta berrargitalpena, liburuaren kostuak, biltegia, garraio eta banaketa sistemak, dendak (herrian eta interneten), salmentaren kobrantza eta partiketa. Adibidez: argia eta RGB, edizio digitala, programak eta formatu estandarrak (html, pdf, epub), web argitalpenak, tresna eta traste numerikoak. Baita ere: kontratuak, propaganda eta promozio ekintzak, azokak, itzulpena eta nazioarteratzea, legezko arauak (zergak, ISBN, lege gordailua), dirulaguntzak, babesleak, mezenasgoa.

Baina kontu guztien gainetik, idazlea da parte printzipala. Liburuaren fabrikazioak, finantziazioak, merkaturatzeak nahastu egiten gaitu sarritan, ahanzteraino libururik ez dagoela idazlearen ofizioa gabe eta honen testu talentuz atondua gabe.

* * *

Zenbat bider esan ote dit Koldo Izagirrek: noiz egingo dugu liburuaren hiztegia?; eta beraz, bide batez, gure liburugintzaren historia sinoptiko bat, 20. mendetik gaur arte.

Praktikaren deskripzioa, prozesuen sailkapena, materialen erabilera, objektuaren biologia aletuko ditugun egunean, zerbait aldatuko da gure kontzientzian eta kulturan.]]>
<![CDATA[Inteligentziaren markak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2020-10-18/inteligentziaren_markak.htm Sun, 18 Oct 2020 00:00:00 +0200 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1918/025/001/2020-10-18/inteligentziaren_markak.htm forma: inteligentziaren marka. Formak organikoa bihurtzen du ideia. Hara!, ezkertia zara marrazten! Zure begiaren distira, asmamenaren doinua, eskuaren dantza, borondatearen arrastoa, eta... ustekabean, zer agertu da hemen?: «hau ez da arbola bat», «hau ez da txabola bat», «hau ez da pistola bat». Aizu, zer da ba orduan? Marrazki bat da: itxura, irudia, ikonoa, ikurra, sinboloa. Halako batean, esku horren hezurrak eta lotailuak, giharrak eta nerbioak, bost atzamarren gaitasunak eta trebeziak hasi dira, baita ere, hizkuntzaren artikulazioaz arduratzen: alfabetoa! Tira, orain... demagun eskuina zarela zu. Bi marrez, mesedez, egizu L bat (segaren antzekoa) edo T bat (mailuaren tankerakoa). Hizki larri eta sinple horiek osatzeko, ziur aski, lehendabizi goitik beherako marra egin duzu, eta ondoren ezkerretik eskuinerakoa. Berdin egingo zenuke H bat: goitik behera bi marra aurrena, eta ezker-eskuin gero; horixe da zehazki zure ohitura, sekuentziaren ordena; asmatu dut, ezta? Jolas bat baino zerbait gehiago da marrak egiten jardutea. Adibide bat, ipuin arin hau: «Oi!, zeinen marrazki polita! Egingo al zenidake itsasontzi bat?». «Zer nahi duzu, oporretara joateko?». «Ez, arrantzarako, gose daude-eta haurrak». Edergintzan. Idaztea, lehen, marraztea zen, esatearen eta egitearen arteko edergintza. Marrak eta lerroak irristatzen zituen eskuak, formaren bila zebilen akzio muskularra, teknikaren memoria errepikatzen zuen, kaligrafia bat zeukan (edo kalegrafia, hormetan eta komunetan), nortasunaren estiloa igartzen zitzaion. Han zeuden: paperaren eta arkatzaren arteko fereka, puntuaren desplazamendua marraren sigi-sagarantz, akatsaren zuzenketaren zirriborroa, hitzen arteko espazio isilak, dena xuxurlan. Tailerrean. Idazmakinak inprimategia imitatu zuenean eta tramankulua etxean zarataka sartu zenean, tipografiak ordezkatu egin zuen marrazkia. Mekanografoak ginen: qwerty botoiak sakatzen genituen, palanka bultzatu, arrabola mugitu. Han zeuden: paperaren kontrako kolpe tindatuak, atzamarren pultsazioak, hitzen arteko espazioen hotsak, ertzeko txilina, kalko orriaren kopia, mekanikaren taupadak, perkusioaren erritmoa. Idazmolde batetik bestera (arkatzetik makinara) gauza asko aldatu ziren: ukimena, tresna, soinua, marraren zentzua, lerroaren zuzena, irudiaren eitea, espazioaren neurria, denboraren arnasa, eskuaren teknika, begiaren dinamika, testuaren plastika, ulermenaren abiadura. Argitan. Gaur egun, pantailaren argiaren eta botoiaren sentikortasunaren arteko konexioak obratzen du mirakulua. Papera ez da arbola, orain hodeia da. Hor daude: leihoaren dirdira, hizki numeriko zehatzak, tipografia ugariak, tamaina aldagarriak, italiko iradokitzaileak eta bold nabarmenak, bilatzailea eta ikur zenbatzailea (3.589 karakter, hutsuneak barne). Botoi berriek berreskuratu dituzte aspaldiko fereka eta xuxurla. Baina ez dago akatsaren arrastorik; edozein esaldi da mugikorra edo ordezkagarria; moztu, kopiatu, txertatu, ezabatu; abolituta dago zalantza, automatikoa da zuzenketa. Dena multi(a)plikazio bizkorraren mesedetan. Tailerra baldin bazen idazmakina, laborategia da pantaila. Akabo zaratak eta azantzak. Isil-isilik idazten da orain berriro, sekretuak kontatzen ariko bagina bezala, baina mundu guztiak irakur ditzan. Globala izan nahi du zurrumurruak. Argi geratu da: teknika artistikoak, musikalak, literarioak ohartezina izan behar du, gogoeta bidez bakarrik antzemateko modukoa. Izan ere, makina onak ez du zaratarik egiten. ]]> <![CDATA[Zergatik gustatzen zaizkigu kontakizunak?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2020-09-20/zergatik_gustatzen_zaizkigu_kontakizunak.htm Sun, 20 Sep 2020 00:00:00 +0200 Gorka Arrese https://www.berria.eus/paperekoa/1918/023/001/2020-09-20/zergatik_gustatzen_zaizkigu_kontakizunak.htm
Mitografia da literatura: gizakiak marrazten ditu. Jendeari begiratzen dio, pertsonaiak gorpuzten ditu, gaur egungo mitoak: Elsa Scheelen, Iñaki Abaitua, Metxa Agirre, Amaia Ezpeldoi, Diego Lazkano, Nagore Vargas, eta zuk maite (edo gorroto) dituzun beste guztiak, are oraindik ezagutzen ez dituzunak ere.

Biologia eta psikologia ezaugarriak dituzte pertsonaiek; inguru sozial, ekonomiko, geografiko batean kokatuta datoz, lurralde batean, komunitate batean; kooperazioan eta gatazkan jarduten dute, historiako une labur batean, munduko txoko batean, ahalen eta ezinen arteko kinkan.

Gizon-emakumeen esperientziak, beren iraganaren erregistroa, gaur egungo bizi kondizioa, etorkizunerako itxaropenak aletzen ditu literaturak.

Nolakoak ote dira gure nobeletako protagonistak? Mitografia horren deskribapena egingo ahal du norbaitek! Non bizi diren, norekin egiten dituzten tratuak, zeri buruz eta nola mintzo diren, zertan diharduten, zer arazo duten, nor maite duten, zein asmo dauzkaten.

Bizimoduengatik.

Jendearen ametsak eta desirak kontatzeaz arduratzen da literatura. Pozak, kezkak, aurkikuntzak, komunikatzeko formak, trukeak, helburuak. Kooperazio zailtasunak, inbidiak, ikarak, ahaleginak, lorpenak, derrotak. Egiteko erak eta egoteko jarrerak: elkarren arteko antolamendu bat, borroka eta traizio batzuk, kultura bat.

Bizitzeko moduen ikerketa, kritika, edergintza obratzen du literaturak, pertsonaien ekintzen eta elkarrizketen bidez, sentipenak eta pentsamenduak islatzez, dialektikak eta metaforak jokoan jartzez. Portaeren motiboak erakutsi arau, gizon-emakumeen irudiekin eta esperientziekin gure kontzientzian eragin bat probokatzen dute idazleek. Gure imajinazioa eta desirak asaldatzen dituzte.

Keinuez eta solasez gure bizitzak jokatzen dituzte pertsonaiek, eta geure buruak definitu ere bai bidenabar: identitatea, une historikoa, rol soziala, xede kolektiboak, krisi psikologikoa, kezka sinbolikoak, objektu praktikoak, dialogo politikoa, boterekeriari kritika, alternatiba aukerak, ziurgabetasun existentziala, zalantza emozionalak, bulkada estetikoa, garapen intelektuala, maitasun grina.

Jolasarengatik.

Poetak, idazleak, kantariak, aktoreak... gure kontzientziaren eta inkontzientearen historiografoak dira.

Denboran, memorian eta kulturan irauten duten pertsonaiak asmatzen eta gorpuzten dituzte. Eta aldi berean, garai bakoitzean gure mintzoa, hizkuntza, sintaxia, signoak nolakoak izan diren erakusten digute: gure beldurrak eta gure desirak hitzetara eta ekintzetara ekarriak.

Narratzailea izan liteke: pertsonaia nagusia bera, edo lekuko bat, edo gertakariez aparteko ahots bat. Baina kontalaria da gidari nagusia: abiatuko eta antolatuko du istorioa, agertuko eta ezkutatuko ditu pertsonaiak, hitza emango edo kenduko die, mintzaera propioak egokituko dizkie, iradokiko dizkigu pentsamenduen eta sentimenduen bulkadak, bizkortuko edo motelduko ditu akzioak, erabilaraziko dizkie objektuak, bihurrituko eta askatuko ditu korapiloak, garatuko ditu ideiak eta estetika bat.

Konfiantza izaten dugu, kontalariak benetan jardungo duela beti, egiaren antzeko pasadizoak azalduko dizkigula, logikaren baten barruan sinesgarria egingo zaigula fikzioa, nahiz eta kontaketa berdin egin dezakeen gezurrez, amarruz, fede txarrez. Edozein dela jolasa, derrigorrezkoa da irakurleok konplizitate mailaren batez konektatzea narratzailearekin, honen eskutik egingo baitugu bidaia kontatuaren harian edo testuaren traman.

Zientziak eta ekuazioak jolas daitezke neutralak izan nahi izatera. Literatura ez, ordea. Gizakiaren baitan bizien dagoen eta borrokan diharduen hartaz arduratzen da idazlea..

Denborarengatik.

Atsekabetu egiten gaitu iraganak, harritu orainak, ikaratu geroak. Denboraren kaptura da kontakizuna, esaldien kadentziaz harrapatua.

Askotarikoak dira denboraren formak: dilatatu egin liteke, luzatu edo laburtu, azkartu edo moteldu, ordenatu edo nahasi, barreiatu, eliditu. Elastikotasuna du denborak, malgua eta plastikoa dela dirudi. Zenbat eta luzeago iraun edozerk (eztabaidak, maitasunak, gorrotoak, festak, lasterketak, konfliktoak, kontakizunak), orduan eta urrunago amaiera.

Xaman bat da kontalaria; hark lortuko du (edo ez) pertsonaiak izan ditzan mitoaren gorputza eta kategoria; baina, batez ere, lortuko du irakurlearen arretari eustea, atsegin suerte bat ematea, suspentse eta duda era ezberdinekin.

Zer egiten du sintaxiak frase batean?: denbora menderatu, harrapatu, iradoki, definitu, iragarri, erakutsi, salatu. Sintaxian ote daude denboraren kaptura eta erritmoaren sekretua?

Estiloarengatik.

Estilo kontu bat da literatura.

Psikologia eta fisiologia, zientzia matematikoak eta soziologia, biologia eta politika, musika eta plastika, teknologia eta poesia, ekonomia eta kalegorria..., jakintza askotariko hizkerak baliatzen dituzte narratzaileek.

Eta lineala da kontakizuna: esaldi bati segitzen dio besteak, aurrekoak baldintzatu egiten du ondorengoa, elkarren ondoan osatzen dira. Josiz eta ehunduz hedatzen da kontakizunaren testua edo oihala: jantzia.

Estiloa du jantziak, testua du estiloak. Linealtasunez albaintzen hasi den hori, pixkanaka, geometrikoki konposatzera heldu da; eta orain egitura, tamaina, bolumena eta itxura dauzka: irudia, gorputza; eta denborazko espazio bat, memoriazko bizitza bat, zirrara estetikoa, organikoa bihurtutako ideia.

Zalantza da: formak jantzi behar du gorputza?, edo gorputzari egokitu behar zaio forma?; zenbat airez, zein kontrastez, zein neurritan? Beharbada horretan datza literaturaren sekretuaren abentura.]]>