<![CDATA[Gorka Erostarbe Leunda | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 06 Dec 2021 10:27:27 +0100 hourly 1 <![CDATA[Gorka Erostarbe Leunda | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Txori errariak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/038/004/2021-12-05/txori_errariak.htm Sun, 05 Dec 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1938/038/004/2021-12-05/txori_errariak.htm
Anabasa askea, armoniatsua nire belarrietara.

Kaosean, hunkidura.

Tristuran, sosegua.

Atzo zen abenduaren 1a. 2008koan partitu zen beste munduren baterat maisua. Txorizalea zen Laboa, arima hauskorren klubeko gehientsuenak bezala. Begiratzen zituen, behatzen zituen, imitatzen zituen. Maite zituen.

Atzo zen abenduaren 1a. Beste munduren baterat partitu zen Panpi Ladutxe, txori kantarien sehaskakoa hura ere.

Musikazalea da tabernaria; komunak garbitzera joan da. Ruper Ordorikaren Sekulaberladiko kantaria utzi du jarrita. Gozo sartzen da belarrietatik, baina begirada eta gogoa kanporantz doaz ezinbestean, arnas itoak denboralean oihu egin nahi balu bezala, barne giro hitsak, kanpokoarekin bat egin nahiko balu bezala.

Ordorikaren kantuak laguntzen du. Tristuran sosegua.

Itsasoaren orroak askatzen du. Kaosean, hunkidura.

Aspalditxoan ez zintudan ikusten. «Zer moduz, bezino?» zenuen beti lehen galdera. Ez dakit txoriak gustukoak zenituenetz, baina zeu txoriak bezala azaltzen zinen, kalean, tabernan, atarian: ezustean, airoso, irribarrea ahoan. Beti presentzia atsegina. Graziako, amultsu, sentibera. Txoria. Hauskorren klubekoa. Munduaren ordena ustel honetan errari.

Atzo zen abenduaren 1a, partitu zinen beste zeruertz baterantz.

Itsas-haizearekin batera irits balekieke besarkada eta babes auzotarra zureei.

Euria eta haizea baretu dira beiratearen beste aldean.

Laino berunean arrakala txikia, urdingunea.

Txori bat irudikatu dut pausaturik leihoan.

Errarien zeruertz bat miran.]]>
<![CDATA[«Zifren eta datuen inperialismoaren menpe bizi gara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/046/001/2021-12-05/zifren_eta_datuen_inperialismoaren_menpe_bizi_gara.htm Sun, 05 Dec 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1946/046/001/2021-12-05/zifren_eta_datuen_inperialismoaren_menpe_bizi_gara.htm Mandamentu hipermodernoak. Egungo inertziak zalantzan jartzen liburura hurreratzeko. Uda ostean plazaratu zuen, Elkar argitaletxearekin, eta bigarren edizioa kaleratu berri dute: «Inondik ere ez genuen halakorik espero». Filosofian lizentziaduna da Martinez, Batxilergoko irakaslea Loiuko Lauro ikastolan (Bizkaia), eta filosofia eta pentsamendu kritikoa gizarteratzeko lanetan dabilen Agora elkarteko kidea ere bai. Mandamenturik gabe solastatu da.

Zure ikasle garaian zer giro zegoen pentsamendu kritikoaz, humanitate zientziaz, filosofiaz?

Ez naiz hain zaharra, eta uste dut aspaldian egon direla krisian humanitate zientziak eta filosofia, orain krisia areagotu egin bada ere. Ordea, krisiak bat egiten du kriterio hitzarekin etimologikoki. Hor dago paradoxa: krisian dira humanitate zientziak, baina, era berean, haiek dira krisian bide egiteko lagungarri. Filosofia bereziki lagungarria izan litekeela uste dut: filosofia mugalaria da, jakintzen arteko loturak bilatzen ditu, eta eman diezaguke ikuspegi zabalago bat.

Desprestigioa pairatzen du filosofiak hezkuntzan eta erakundeen aldetik?

Bitxia da: batetik, prestigioa ematen diote diskurtsoan, baina gero errealitatean ez dute hori aplikatzen. Horren adibide da LOMLOE hezkuntza lege berria, zeinak izugarri murriztu dituen Filosofiaren eta Etikaren orduak. Egia da Eusko Jaurlaritzak oraindik ere eskumena daukala eta aukera duela Filosofiaren eta Etikaren alde egiteko. Espero dezagun hortik joko duela. UNESCOk 1995eko Parisko adierazpenean azpimarratzen du Filosofiaren balio politikoa duela eta elkarbizitzaren aldekoa dela. Hala ere, gobernu gehienek murrizketak egiten dizkiote. Adibidez, Bolsonarok esaten zuen ez duela berehalako etekinik ematen. Agian berehalakotasun horretan dago arazoa.

Berehalakotasunean, eta etekinaren jainkotzean? Produktibo ez denarekin, zenbakietara makurtu ezin denarekin gertatzen ari da debaluazio hori?

Zifren eta datuen inperialismoaren menpe bizi gara. Denak neurgarri behar du izan. Zifrak ondo daude esparru batzuetarako, baina ez bizitzaren esparru guztietarako. Totalitarismo hori da arazoa. Neurgarriak dira zoriontasuna edo maitasuna? Jacques Lacanek zera esaten zuen: «Maite duenak ez du zenbatzen». Digitalizazioaren menpe bizi gara: digituei egiten zaie hor erreferentzia, zenbakiei. Gizarte digitalak dena informazio bilakatu nahi du, eta hor dago big data famatua: horrentzat, objektuak ere zifrak dira: smartkoltxoiak, smartkomunak, smartbainujantziak... Gure eguneroko bizitza datuetara itzuli nahi dute, mugimendu oro, gero horiek ustiatu ahal izateko. Badira bazterturik dauden beste balio batzuk: balio anitzen ideia zabaldu behar dugu. Badaude balio etikoak: ongia, justizia; balio epistemikoak: egia, objektibotasuna; balio estetikoak: edertasuna; balio emozionalak: alabak ez ditu zapata zaharrak bota nahi, kariño berezia dielako; balio existentzialak: solasaldi bat, paseo bat. Horien balioa handia da, baina ezin ditugu zenbakietara murriztu.

Pandemia / sindemiaren aro hau pentsatu liteke datu eta zifretan soilik?

Nik uste dut datuen azpian dauden doluak direla existentzialki garrantzitsuenak. Galdutako senideak, galdutako lanak, egin gabe geratu ziren planak, galdutako lagunak eztabaidak direla eta... Nork bere doluak izan ditu; dolu horiek ezin dira zifratan neurtu, eta dolu horien lanketa egiteko denbora hartu beharko da.

Denbora hartzea ez dago erraz, ordea.

Ez dago oso bermatuta garai hauetan, ez. Adibidez, Sopa de Wuhan liburuan egin ziren pandemia osteko mundua irudikatzeko hainbat saiakera filosofiko. 17 iritzi artikulu izan ziren. 2020ko otsailean jaso genuen ustekabean etxean geratzeko agindua; apirilerako bazeuden pentsalarien, filosofiako rockstar horien, iritzi artikuluak idatzita eta argitaratuta. Interesgarria da irakurtzeko, baina aldi berean uste dut urgentziaz egindako kontu bat izan zela, eta gauzak ulertzeko denbora dela faktore oso inportantea. Slavoj Zizekek planteatzen zuen komunabirusa etorriko dela, eta gugan txertatuko dela sozialismoa eta abar. Beste muturrean, Byung Chul Hanek zioen birusak are indibidualistakoak egingo gaituela, hiperbigilantzia digitala areagotuko dela. Pentsatu nuen gure etorkizunak irudikatzen ditugunean zenbateraino nahasten zaizkigun gure ideologiak, gure beldurrak, gure desirak. Hor korapilo handi bat dago.

Egiten ari dira filosofiaren esparrutik egin behar diren galderak pandemia-sindemia ulertzeko?

Zaila da jakitea zeintzuk diren egin beharreko galderak,baina ondo dago pentsatzea zein den gidatzen nauen galdera. Igual une batean nire bikotekidearekin haserrealdi edo krisi batean nago, eta nire galdera izan liteke maitasuna zer ote den. Eta seme-alabekin une txarren bat pasatu dut eta galdera hau izan liteke: zer da aita ona izatea? Galderak ez dira soilik teorikoak; tripetatik ere ateratzen dira. Baina, hala ere, politikoki esango nuke galdera inportantea dela nola berreskuratu elkarrekiko konfiantza; nola eraiki komunitate bat. Gardentasunaren gizartean bizi gara: denak ikusgarria izan behar du, erakutsi egin behar da, ezin da sekreturik egon. Eta konfiantza guztiz kontrakoa da; ez zaitut guztiz ezagutzen eta zugan konfiantza dut. Hori ezinbestekoa da oso gizarte paranoiko bat eraiki ez dezagun; bestela, etengabe pentsatzen ari gara besteak gure gaitza nahi duela. Horrek ez du laguntzen gure arteko elkarbizitza eraikitzen. Inportantea da elkarrekin galdetzeko tarteak topatzea.

Zure liburutik: «Galileoren eta K. Marxen hariak lotuz, korapiloa eginez gero, zientziaren eta kapitalismoaren arteko ezkontza suertatzen da: egungo jendartea ulertzeko ezinbestekoa. Ikerketa zientifikoa eta kuriositatea industriaren zerbitzura, eta den-dena irabazien kalkuluen menpe jarrita». Testuingurua zedarritzeko balio duen aipua?

Zientzia geroz eta gehiago dago teknologia digitalaren menpe, eta hori guztia etekin ekonomiko jakinetara bideratuta dago. Ematen du gure etorkizun posible bakarra eraldaketa digitala dela, hortik kanpo ez dagoela beste tokirik. Nik uste dut hor dagoen galdera inportantea dela: nor da teknologia horien atzean dagoen subjektua. Zientzia eta teknologia, etikarik gabe, itsu-itsuak izan daitezke. Teknologiaz maila abstraktuan hitz egiten da, baina agian konkretuki esan behar dugu nor ari den hori bultzatzen, eta igual, teknologiari buruz hitz egin beharrean, hitz egin behar genuke teknologiez. Eta agian atera beharko genuke dikotomia horretatik: teknologiaren alde zaude, edo, bestela, goazen kobazuloetara. Eztabaida gezurrezkoa da hori, antzua. Teknologia politikoki birpentsatu behar dugu.

Eta gizartetik egiten dira galderak?

Gure galdera baldin bada nola produzitu gehiago tarte laburragoan, txarto goaz. Hori da azelerazioaren gizartearen ondorio bat. Hori planteatzen du Hartmund Rosa filosofoak. Berak dio gutako bakoitza geroz eta arinago doala, bestela konpetentziak jango gaituen beldurrez. Ez dakigu oso ondo gure norabidea zein den, baina geroz eta azkarrago joan behar dugu, gelditzen bagara jausi egingo baikara. Hori da gure aztoramendu honen zentzugabekeria, berak salatzen duena. Galderentzako tarte bat hartu behar dugu; filosofiak eramaten gaitu gure ezjakintasuna onartzera, eta horrek ekartzen du apaltasuna. Ez dugu jakintsu plantarik egin behar. Ez dakigu. Eta gure zaurgarritasun hori elkarrekin partekatzea inportantea izan daiteke. Horretarako espazioak sortu behar dira. Pentsatu nahi nuke badagoela interes berri bat filosofiarekiko, detailetxo batzuk egon badaude. Adibidez, Agora filosofia elkartean antolatzen ditugu kafe eta pote filosofikoak Bilbon eta Tolosa aldean, eta azken urteetan gero eta jende gehiago hurbiltzen zaigu, askotan filosofiatik kanpoko jendea, eta indarberrituta ateratzen direla esan izan digute.

Galderak kontzeptu gisa indarra galdu du?

Uste dut digitalizazioak erantzun zehatzak eman nahi dizkigula, eta gure eguneroko bizitzan gidatzeko tresnak: smartkoltxoiak esango dit zelan egin dudan lo eta zer egin behar dudan loaren kalitatea hobetzeko; smartbaskulak esango dit zenbat pisatzen dudan egun horretan eta zelako dieta egin beharko dudan; smartkomunak esango dit txiza egin ondoren nire osasuna zein den eta zein kontsulta egin behar diodan medikuari... Hor ez dago galderarik; gailuak erantzungo digu. GPSak esango digu nondik joan. Azkenean ez dakit gu ez ote garen bihurtu horren merkantzia bat, galderarik gabe. Nahiago dut etorkizunarekiko ezjakintasun sano bat, eta elkarrekin erabakiak hartzeko esparru bat, gida algoritmiko horiek baino.

Zuk zeure baitan sentitu duzu mandamentu hipermodernorik? Zein fuerteen?

Egun esango nuke hirugarren kapituluko Ez ezazu denborarik galdu bereziki pairatzen dudala: umeen eskolaz kanpoko ekintzak direla eta, nire formakuntza saioak direla eta, gure egutegia oso betea dago, hutsune gutxirekin. Nahiko intentso sentitu dut Ez ezazu maitasun konpromisorik hartu ere. Garai batean uste genuen lagun artean mandamentu iraultzaile bat zela hori. Zygmunt Bauman irakurri ondoren maitasun likidoari buruz, pentsatuz erlazioen kontsumoan eta agian neoliberalismoak zelan eramaten gaituen erabili eta botatzeko kleenex moduko erlazio horietara, mandamentu hori zalantzan jartzera eraman ninduen. Gizarte indibidualistegi honetan besteak bihurtu ditugu etekin; ni puztuaren mundu honetan, maitasunaren alde egitea kapitalismoaren kontra egitea da. Kapitalismoarena kontsumo adiktiboaren gizartea da: denak dira ordezkagarri, eta maitasunak ordezkaezin bihurtzen gaitu. Maite dugun pertsona hori ez da ordezkagarria.

Hiper atzizkiak ezaugarritzen du gaur egungo garaia. Hiperpedagogia ere bizi dugu gai guztien gainean?

Hiper atzizkitik eta logikatik atera behar genuke: hiper logika da errendimenduaren eta kontsumoaren menpe bizitzea. Berez, ikastea, sexua praktikatzea, dibertitzea ez dira puntu kritikagarriak; kontua da arriskutsuak direla hiper koordenatuaren menpe sartzen direnean. Eta pedagogiarekin ere igualtsu pasatzen da. Batetik, badago joera bat arazo politikoak pedagogizatzeko. Orduan hitz egingo dugu, adibidez, ekologiaz, baina hitz egingo dugu ia soilik klasean. Baina pedagogiaz gain badago kontu politiko bat; esaterako, legeak egin edo aldatzea. Dena pedagogizatzea ez dut uste bide egokia denik, nahiz eta pedagogiak bere garrantzia daukan.

Politikoki hustu dezakeelako gai bat?

Bai, ardura politikoa alboratzen da, eskolak hartzen duelako pedagogiaren zama ia guztia. Eta horrekin nahiko daukagula uste dugu. Gainera, esango nuke dena ezin dela irakatsi presio pedagogikopean. Utzi behar dugu norberaren askatasunerako tarte bat ere, erratuz ikastekoa, eta horrek ere pedagogoen gaineko zama kenduko luke pixkatxo bat, eta norberaren askatasunarentzako tarte bat utziko luke.

Irratian aritu zara filosofia gaiak lantzen. Euskal Herriko hedabideetan nahikoa lan egiten da pentsamendu kritikoa lantzeko, sustatzeko?

Zaila da hori erantzutea. Pentsamendu kritikoa ez da dogma bat. Hor paradoxa bat dago. Esaten dugu: kritikoak behar dugu izan, eta kuriosoki hori bihurtzen da gure dogma. Aldarrikatu nahiko nuke pentsamendu kritikoa, baina utz diezaiogun bere bidea egiten ere: espazioak topa ditzagun elkarrekin galderak egiteko.

Zer galdera gelditzen zaizu egiteko?

Ondo dago konturatzea zer galderak gidatzen nauen bizitzan. Orain, niretzat inportantea da galdera hau: zer da guraso ona izatea? Etorkizuneko galderak zeintzuk izango diren ez dakit; unean unekoak agertuko dira seguru, eta denbora eman behar zaie galderei ere.]]>
<![CDATA[Historia, traizioa, konpromisoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/034/001/2021-12-04/historia_traizioa_konpromisoa.htm Sat, 04 Dec 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1890/034/001/2021-12-04/historia_traizioa_konpromisoa.htm
Estilo klasikoko estetika eta lengoaia darabiltza Kiyoshi Kurosawak Spy No Tsuma (Wife of A Spy) filmean; 1940ko hamarkada belikoan kokaturik dago, eta orduan Japonian gertaturiko zenbait triskantzaren erretratua egiten du, Alemania eta Italiarekin batera osatzen zuen faxismoaren ardatz hirukoan oinarrituta. Testuinguru politiko eta historiko horrek traizioaren, konpromisoaren, maitasunaren, erotasunaren eta zinemaren inguruko istorioa ehuntzeko osagaiak ematen dizkio Kurosawari; hark estilismo finez eta eduki gordinez ondu du lana.

Bikote dotorea (Yu Aoik eta Issei Takahashik antzezturik) Kobe herrian bizi da, modu erosoan eta pozik. Harmonia hori, etxe txukun eta kolore hautaketa orekatu batek sinbolizaturik, puskatu egingo da une jakin batean. Itxuraz perfektua zirudien horren azpian gertaera lazgarriak egongo dira, bi maitaleen arteko harremana eta konfiantza zalantzan jarriko dituztenak: bada film historikoa, bada thrillerra, espioi jolasetik edaten duena, drama eta erromantizismoa uztartzen dituena. Guztia egiten du Kurosawak lengoaia soil eta iradokitzailez.

Filmaren izenburuak erreferentzia egiten dion emakumearen begiradan jartzen du narrazioaren fokua filmak. Emakumea maitemindua dago, eta argi eta ernetzat erretratatzen du une batzuetan, berekoi eta itsutzat besteetan. Emakumearen bitartez Japoniaren beraren auziak, gertakariak eta erroreak sinbolizatzen ditu Kurosawak; hala argitu dute kritikari batek baino gehiagok.

Zinema bidelagun

Kiyoshi Kurosawa bereziki ezaguna izan da bere beldurrezko eta thriller filmengatik, zeinak sarri aurkeztu izan dituen Sitgesko (Herrialde Katalanak) zinema jaialdian; Cure (1997) eta Kairo (2001), adibidez. Baina bestelako generoak ere landu izan ditu, eta ez iaiotasun eta arrakasta txikiagoz: Akarui mirai (2003, Bright Future) drama abstraktua eta Tokyo Sonata (2008) melodrama familiarra, esaterako; Spy no tsuma filmean, thrillerraren eta maitasun dramaren arteko kontaketa soil, sotil eta neurritsua egin du, eta gehiegizko estridentziarik zein larderiarik gabe bere herrialdearen eta maitasunaren alderik gordin ilunenak azaldu ditu. Ez hori bakarrik: zinemari egindako keinuak ere baditu filmak, fikzio moduko bat filmatzen baitu bikoteak, euren etxeko gonbidatuak entretenitzeko ez ezik, baita tramak ezkutatzen duen sekretuaren babesleku modura ere: alegia, bere garaian propaganda faxistak hain ondo erabili eta ustiatu zuen zinema erresistentziaren eta egiaren hedabide bilakatzen da film honetan.

'SPY NO TSUMA'
Zuzendaria: Kiyoshi Kurosawa.
Aktoreak: Yu Aoi, Issei Takahashi, Ryota Bando, Chuck Johnson, Yuri Tsunematsu.
Herrialdea: Japonia.
Urtea: 2021.
Iraupena: 96 min.
Generoa: Drama familiarra.
Estreinaldia: Abenduaren 8an estreinatuko da Iparraldean.]]>
<![CDATA[Sorrentino errealena, soilena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/034/001/2021-11-27/sorrentino_errealena_soilena.htm Sat, 27 Nov 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1890/034/001/2021-11-27/sorrentino_errealena_soilena.htm È stata la mano di Dio film berrian, zera entzun liteke: «Errealitatea izutzekoa da». Paradoxikoki, Veneziako zinema jaialdian aurkeztu zuen filmean inoiz baino estuago eta gordinago heldu dio errealitateari, bere biografia puska baten errealitateari, gainera.

Urte batzuk igaro dira Sorrentinok Erromaren eta goi klaseko hainbat pertsonaia bitxiren erretratu dekadentea egin zuenetik La grande belleza (2013) laudatu eder hartan. La giovinezza (2015) kritikatuagoan zahartzaroaz, gaztetasunaz eta denboraren iragateaz jardun zuen lengoaia estetiko arranditsuz, eta Silvio Berlusconiren erretratu emozional kritiko, anbiguo eta iradokitzailea egin zuen Loro (2018) hurrengoan.

Bere errealitatera jaitsi du begirada È stata la mano di Dio filmean, ordea, haurtzaroko kaleetara: biluztu egin da Sorrentino, eta bere istorioa kontatu du, nahiz eta protagonistari beste izen bat jarri dion. Gurasoak galduko dituen mutiko nerabea da filmeko protagonista, zeinak salbabidea topatuko duen Maradona futbolari famatuaren partida bat ikustera joan ondotik. Hortik filmaren izenburua, Dio (Jainkoa) deitzen baitzioten Maradonari Napolin eta Italia osoan. Umezurtz geratzearen tragediarekin bat, mutil horrek deskubrituko du istorioak kontatu nahi dituela, molde batez edo bestez, baina bere begiradak gidaturik.

Estetika eta hunkidura

Paradoxikoa gerta liteke, baina bere istorio pertsonalena kontatzeko inoiz baino lengoaia estetiko soil eta biluziagoa darabil Sorrentinok. Ariketa estetiko bisualak murriztu eta neurtu egin ditu, eta neurritasun horrek indar handiagoa ematen die sekuentziarik hunkigarrienei. Film berrian unerik gorenak pertsonaiek beraiek bizi eta azaldutakotik iragazten ditu egileak, eta ez horrenbeste estetizismo hutsetik. Gogoan hartzekoak dira, adibidez, gurasoak oroitzen dituenekoak; arrebarekin batera igarotzen dituen tarteak, eta Maradonak Mexikon, Munduko Futbol Kopan, Ingalaterrari sartutako golak sortzen dizkionak -partida hura Argentina eta Italia osoan bizi izan zuten Malvinetako gerraren mendeku txiki baten modura-. Dolua bizi duen pertsonaia bat da, dolu txikiak bata bestearen atzetik kateatzen dituen gaztetxoa, eta hori transmititzen du filmak.

Sorrentinok Napoli bere jaioterriari egiten dion omenaldi bat ere bada pelikula. Kontrastez beteriko hiria da; hartan, jende xume alaia eta mafia uztartzen dira, baita pobrezia eta komunitatearen poza ere. Argentinako eta Napoliko futbol taldeen banderez josia oroitzen du egileak haurtzaroko Napoli, eta hala erretratatzen du filmean.

Veneziako zinema jaialdian aurkeztu zuten filma; kritikari gehienentzat, Sorrentinoren filmik onena ez bada, gutxi falta zaio hala izateko, eta haren lanik «benetakoena» da gehienen iritzian.

'È STATA LA MANO DI DIO'
Zuzendaria: Paolo Sorrentino.
Aktoreak: Filippo Scotti, Toni Servillo, Luisa Ranieri, Teresa Saponangelo.
Herrialdea: Italia.
Urtea: 2021.
Iraupena. 130 min.
Generoa. Drama.
Estreinaldia. Abenduaren 3an estreinatuko da Hegoaldean.]]>
<![CDATA[Borden harriak mintzo]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2021-11-25/borden_harriak_mintzo.htm Thu, 25 Nov 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2021-11-25/borden_harriak_mintzo.htm
Bera alderik alde gurutzatzen duen Altzate karrikan dago Labiaga ikastola, eta hango erakusketa aretoan paratu du Autopsiak izeneko erakusketa Asier Gogortza (Bera, Nafarroa, 1976) argazkilariak. Galtzear diren bizimoduen argazki sortak bildu ditu, hala nola Portugalgo tren geltoki zahar edo abandonatuen irudiak, herri hustu eta leiho zaharrenak, mairu baratzeenak eta Berako borda guztienak ere bai. Zutik daudenak, erdiak inguru, eta eroriak edo desagertzear direnak, beste erdiak. «Erorita dauden horiek zapi zuri batekin estali ditut, gorpuekin egiten den modura. Erakusketara etortzen denak, borda hori gertu sentitzen duenak sapaia kendu ohi du».

54 borda orotara.

Ezin liteke izan gida hoberik, aproposagorik, borda horietako batzuk gertutik gertura ikusi eta bakoitzari darion istorio txatala kontatzeko, eta behar denetan estalki zuria altxatzeko; itxurari soilik dagokiona, praktikotasunari erreparaturikoa, jabe edo jabe ohiei dagokiena, eta baita sortzaileari bururatzen zaizkion gogoetak ere. Autoaren eta txango zirkularraren gidari Asier Gogortza.

1. ELARRALDEKO BORDA
Giltzarrapoz itxia, eta ez da ohikoa

Beratik Sara aldera, Lapurdirantz. Lau kilometro egin ostean aparkalekua Lizuniagako mendatean, izen bereko bentaren albo-alboan. Errepidearen beste aldean, 36. mugarrian, Mahai-harria. Bost metro luze. «Bost urtean behin, inguruko herrietako mugakideak biltzen dira hemen; partzuergo akordioa berridazten dute, belardiak eta beste partekatu ahal izateko». Bera, Etxalar, Azkaine, Sara, Urruña eta Biriatu dira herriok.

Euri langarra. Larhun lainopean. Mugaren lerroari jarraituz, egurrezko ehiza postuak 25 metroan behin. Bi haritz handiren azpian, Elarraldeko Borda. 14 bat metro luze, bost bat zabal, eta hiru garai. Giltzarrapoz itxia dago: «Salbuespena da itxita egotea.Utziko zioten errepidetik eta bentatik hurbil dagoelako, eta sarritan zikin eta hankaz gora azalduko zelako. Bordak herri lurretan egoten dira, baina borda bera, eraikina, pribatua da. Baserri batek kanon bat ordainduko du udalean borda erabiltzeagatik. Hark baldintza bat jartzen du: uzten dizuegu lurra, baina bordak irekia egon behar du edozein ganadu sartzeko, edo edonork, mendizale batek adibidez, babesleku bat behar balu ere».

Lokatzezko xenda batean gora. Euri fina, goitik-behetik. Berriro bordetara gogoak. «Arkitektorik gabe egindakoak dira bordak. Asko auzolanean eraikiak edo berreraikiak dira, zurgin edo hargin baten laguntzarekin».

Herri arkitekturaren ondare dira bordak, Pirinioetako lerro guztian -eta harantzago- barreiatzen direnak, gutxien-gutxienik Behe Erdi Arotik. Patziku Perurena idazleak, Bordarien sorrera eta bilakaera Leitzan eta Areson (1427-1925) saiakera liburuan, 1614an kokatzen du Leitzako bordarik zaharrena; Franki, Manuel Lasarte bertsolari handia jaio zenekoa.

2. ZIMIZTA / SALDESBERE
Borda bikoitza: bat itxia, bestea irekia

Berrehun bat metro gora eginda, garoz estalitako zelaiaren oinarrian, borda luze bat: «Luzea da bikoitza delako. Bi borda daude elkarri itsatsirik». Zimizta eta Saldesbere, hurrenez hurren. «Kasu bakana da hemen inguruotan». Zimizta itxirik dago. Leihate txiki bat du aurreko horman. Barrura begiratu, eta huts-hutsik, adar zahar batzuk baino ez zoruan. Igartzen da, ordea, berritua dagoela. Zergatik, erabiltzen ez badute? «Hor badago lotura sentimental berezi bat, ia telurikoa, familiaren eta bordaren artean. Bordek izena ere baserritik hartzen dute. Baserritar askok onartu didate minez ikusi dutela borda erortzen. Ez zuten erabiltzen, gastua baizik ez zen, baina hor dira umetako oroitzapenak, familiari eta lurrari loturikoak».

Saldesbereko bordak bizitza du, animalia gorotzaren eta garo lehorraren usaina, edo, parajeotan dioten moduan, iratzearena; «Iratze metak egin izan dira inguruotan; gero, bordara ekarri, eta ohatze bat egiten zaio ganaduari, kasu honetan behorrei. Iratze hori animalien gorotzarekin nahasten dute gero, eta ongarri bikain bilakatzen da».

3. ALKEBEREKO BORDA
Errekastoa eta ardiak dituena

Pauso lasaian, olgetarako tartea, bordak zedarritzen duen paisaiaren inguruan: «Zer mugimendu, zer trafiko, ardi eta artzain izango zen hemen garai batean, eta nola eragin duen paisaian! Guk ezagutzen dugun paisaia hortik heldu da. Borda bat da gure paisaia idilikoaren irudikapena: zelaia, borda eta errekatxoa. Baina hori ideia erromantizatua da. Baserritarrarentzat ez da hain polita. Harentzat lana da, hotza da, eta gorotza da».

Alkebereko Bordak bat egiten du iruditeria erromantikoarekin. Bordak bizia du: egurrezko ateak, bi zutabe mardul zurezkoak, eta bi sarde edo «aitzin-arraztelu» barruan. Kanpoan, gaztainak lurrean. Zubitxo bat eta errekastoa. Mapan begiratu du Gogortzak: Alkebere Bordako Erreka. Ia goizero bordara joaten da Isidoro Errandonea (Bera, Nafarroa, 1948), baserritarra. «Ardiak bordara bildu, haiek begiratu. Baditut 100 pasatxo. Esnetarako dira, eta gazta gutxi batzuk egiten ditugu gero». Borda lana du, baina baita gomuta ere: «Txiki-txikitatik etorri izan naiz, nire aitarekin lehenik, neu bakarrik gero: ondorengoek ez dakit jarraituko duten...».

4. MENDIGORRIKO BORDA
Gerrako alkatearen borda

Kilometro erdi bat, baso itxian gorantz, bide lokaztu eta malkarra. Zuhaitz artean, erabat eroritako borda; horma bat zutik, bi egurrezko pilare eroriak eta goroldiotan berdetuak: «Borda paisaiarekin erabat ezkonduta doa, eta erortzean naturarekin bat egiten du».

Naturarekin bat eginda dago Mendigorriko Borda egun; historiarekin loturiko harri orbainak ere baditu, ordea: «Borda hau Berako familia famatu batena izan da, Mendigorri baserriko familiarena. Hangoa zen Juan Jose Irazoki; gerra zibilaren garaian Berako alkate izandakoarena; Zerruki zuen izengoitia, eta ez zuen oso fama ona». Pio Barojaren La guerra civil en la frontera oroitzapen liburuak dakar pasarte zehatza: «...Se fusila de noche. El alcalde del pueblo, un indiano, gordo con aire estupido, se presta a ayudar en las ejecuciones generosamente, y va con un farol a iluminar el sitio donde semata. ¡Que bajeza!». Eneko Aizpuruaren Bidasoan gora saiakera-kronika liburu ederrak ere ematen du testuinguruaren berri: «Herrigunetik nahiko gertu dago Argaitzeko harrobia. Edo hilerria esan beharko genuke? Gutxienez 130 pertsona fusilatu zituzten bertan. Nafarroan fusilatu gehien duen tokia. Zenbat hezur, zenbat gezur ez ote dira pasatu Argaitzetako morgetik. Odola isuri zeneko harri hotzek hitz egingo balute...».

5. KATALINENEA BORDA
Bordaren borda, maiztertzatik jabetzara

Hitz egiten dute harriek, mintzo dira, molde batez edo bestez. Berriro autoan Berara, albo batean utzirik borda hauen jatorrizko baserriak, Garaitarreta auzoan. Aparkalekutik oso hurre, Barojatarren harrizko etxea: Itzea. Eta, handik metro gutxira, harrizko beste etxe eder bat: Katalinenea. Eta ezustean, ibilaldia amaitzera zihoala zirudienean, bordekin loturiko beste istorio bat, kontu eskean. Borden kateatze istorio bat. «Etxe honetako nagusiak Donostiakoak ziren, eta Ibardinera bidean baserri-borda bat bazuten: Katalineneko Borda. Han maizter hartu zuten Berako familia bat: beste borda bat zuten txikiagoa, Katalinenea Borda. Hura eroria da, eta berriz altxatzeko proiektua dute egun», azaldu du Gogortzak.

Patxi Lazkanotegi artzain eta albaitariak (Bera, Nafarroa, 1968) du borda berreraikitzeko desira: «Aitatxi eta amatxi kanpotik etorri ziren Berara, eta Katalineneko Bordan ezkondu ziren; errentan hartu zuten baserria». Baserri hark bere bordatxoa zuen, arditarako. Baina ez zuten zailtasun gutxi izan hura mantentzeko. «1939an, gerra amaituta, militarrek kendu baitzieten. Kanpamentu bat zuten ingurune horretan, Frankismoko presoekin eta abar... 1950eko hamarkadara arte ez zieten itzuli. Garai hartako gutun ofizial batean azaltzen da istorioa; niri duela bi urte eman zidaten gutuna».

Artaldea du egun Lazkanotegik, eta harendako atondu nahi du berriro ere borda: «Filosofia izango da bertako materiala erabiltzea: egurra, haritzarena, burdina, behar bada, eta noski, harria».

Beti harria, istorioak bizi eta gordetzen dituena: borden harriak ere mintzo dira, behin estalki zuriak altxatuta.]]>
<![CDATA[Kritika (eta III): Balkoipera jaitsiz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/034/004/2021-11-21/kritika_eta_iii_balkoipera_jaitsiz.htm Sun, 21 Nov 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1938/034/004/2021-11-21/kritika_eta_iii_balkoipera_jaitsiz.htm Sakoneta saioan kritikaz esandako hura; gutxi-asko orain ez zaiola hain interesgarria egiten norbanako batek kritikoaren posiziotik egindako jarduna, gehiago estimatzen duela taldetasunean eraikitako kritika; ulertzen dudanaren arabera, irakurle talde batean edo zineklub bateko foro batean sor litekeen (eta litekeen diot, zeren gero sarri agertzen baitira halakoetan ere hierarkiak eta botere zein lotsak) kritika sare moduko bat. Baditu zailtasunak molde horrek ere noski, formal-pragmatikoak, estilistikoak zein efizientziari dagozkionak; esaterako, egunkari edo aldizkari batez ari bagara, txandan-txandan ehundutako kritika kolektiboa osatu nahian, hiru minutuko pop pieza eraginkorra bihur liteke sinfonia amaiezin bat ere; eta, badakigu, gaur gaurko denborek ez dute ia baimentzen arnas luzeko olgeta piezarik. Edonola ere, halako formulak saiatzearen alde, dudaren izpirik gabe. Nago, kritika marxista materialistak, kulturalistak eta ziur aski feminismotik eratortzen den komunitaristagoak zedarritzen duten espazio horretan -irudika dezagun triangelu bat- sor litezkeela dialektika eta talka interesgarrienak, eta energia berri horrek aldeetakoren bat apurtu ere bai, leihate berriak zabalduz eta estetika nahiz eduki irudimentsuko ekarpenak eginez. Gainontzean, iruditzen zait, oraintsu gertatu den moduan, alde batetik ez bada bestetik eskapo egingo digutela, Chill Mafia fenomenoaz harago, Iruñea eta inguruetan gertatzen ari den musika eta kultur mugimenduaren tankerakoek, handik ez bada hemendik herren egingo dugula gisakoak aztertzean. Rosaeneatik irtetean Billie Holiday; egunero kafea hartzera datorren postaria doinua txistukatuz atera da, ogia besapean duela. ]]> <![CDATA[Luxuaren barrunbe ilunak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/042/001/2021-11-20/luxuaren_barrunbe_ilunak.htm Sat, 20 Nov 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1890/042/001/2021-11-20/luxuaren_barrunbe_ilunak.htm The Last Duel epikoa, batetik, eta burura eramatea asko kostatu zaion House of Gucci proiektu polemikoa, bestetik. Ibilbide profesionalaren azken atarian sartu denarentzat ez da gutxi.

Gorabehera handiko ekoizpen prozesua izan da House of Gucci-rena, hamabost urtetik gora behar izan baitu Scottek lana ontzeko. 2006ko ekainean aurreratu zuen Gucci familiaren dinastiaren erortzearen inguruko film bat egitekotan zela. Familiaren onespenik gabekoa zen Andrea Berloffek idatzitako gidoia; Angelina Jolie eta Leonardo Dicaprio ziren aktore gisa aritzekoak, Patrizia Reggiani eta Maurizio Gucciren roletan, hurrenez hurren. Ez zuen aurrera egin proiektuak: Jordan Scott, Ridleyren alaba, eta Wong Kar-wai zinemagileen eskutik ere igaro zen filma zuzentzeko aukera, baina horiek ere bertan behera geratu ziren. Azkenean 2019ko neguan jakinarazi zuten Ridley Scottek hartu zuela berriro zuzendaritzaren lema, eta filmaren ardatza Maurizio Gucci enpresa gizon italiarraren -moda eta luxuzko produktuen enporioa eraiki zuen familiak- hilketa izango zela, oinarri eta inspirazio nagusi Giannina Facioren The House of Gucci: A Sensational Story of Murder, Madness, Glamour, and Greed liburua hartuz. Orduan jakin zen aktore protagonistaren rolean, Reggianiren larruan jarrita, Lady Gaga ariko zela. The Wall Street Journal egunkariari emandako elkarrizketa batean Gagak adierazi zuen Reggianiren ahoskera, keinuak eta jarrera xehe aztertu zituela lana egin aurretik: «Pertsonaia erreal bat marraztu nahi nuen, ez karikatura bat». Adam Driverrek jokatu du Maurizio Gucciren rola.

Filmaren gidoia Roberto Bentivegnak idatzi du, eta figura nagusia Patrizia Reggiani da. 1980ko hamarkadan Reggiani eta Gucci ezkonduta egon ziren. 1995ean Gucci erail egin zuten, buruan tiro eginda. Mertzenario bat izan zen tirokatzailea.

Istorio erreala

Urte batzuk geroago, Reggianiri egotzi zioten hilketaren ardura, hiltzailea kontratatzearena, hain zuzen ere. 1998an errudun deklaratu zuten, eta 29 urteko espetxe zigorra ezarri zioten. Preso zegoela suizidatzen saiatu zen behin, bere burua urkatzen ahaleginduta. 2011n atera zen presondegitik, 18 urteko zigorra beteta, jokabide ona izan zuela argudiatuta.

Lehen ere hainbat ikus-entzunezko proiektutan parte hartu du Lady Gaga musikariak, American Horror Story telesailean (2015etik aurrera) eta A Star is Born filmean (2018), adibidez. Estreinatzeke du David Leitchen Bullet Train lana.

Sona handiko beste hainbat aktorek parte hartu dute House of Gucci-n. Jared Letok antzeztu du Paolo Gucciren papera; Jeremy Ironsek jokatu du Rodolfo Gucciren rola, Maurizioren aitarena, hasieran Robert de Niro izatekoa bazen ere; eta Al Pacino sartu da Aldo Gucciren larruan.

Orain artean plazaratu diren kritika apurrek nabarmendu dute «mafia giroko» film sendoa dela, Ridley Scotten The Godfather moduko bat.

'HOUSE OF GUCCI'
Zuzendaria: Ridley Scott.
Aktoreak: Lady Gaga, Adam Driver, Jared Leto, Al Pacino, Jeremy Irons, Salma Hayek, Jack Huston.
Herrialdea: AEB. Urtea: 2021.
Iraupena. 150 min.
Generoa. Drama.
Estreinaldia. Azaroaren 24an estreinatuko da Iparraldean, eta 26an Hegoaldean.]]>
<![CDATA[«Argi guztiak ikusi nahi ditut itsasoan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2021-11-19/argi_guztiak_ikusi_nahi_ditut_itsasoan.htm Fri, 19 Nov 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2021-11-19/argi_guztiak_ikusi_nahi_ditut_itsasoan.htm
Iritsi orduko, argazkilariaren kamerarekin jolasten aritu zara. Inbidia eman dizu?

Kamera oso polita zen, Sonny bat, eta aprobetxatu egin dut.

«Gaur horrela». Gaur nola ikusten duzu zure ohiko paisaia?

Kolore bizikoa. Urdina eta zuria nabarmentzen dira gaur. Zerua urdin ederrez dago, eta olatuak zakar dabiltza.

Hondartza, itsasoa, zerua. Hirukote magikoa. Zein proportziotan?

Zatitxo bat hondartza; beste zati bat itsasoa, marearen araberakoa: gora bada, ur gehiago, eta behera badago, ur gutxiago. Eta gainerako guztia zerua. Hirurak dira beharrezkoak, hirurek batera transmititzen dute. Irekitasuna nahi nuen, beste inolako elementurik ez: ez Getariako San Anton, ez Mollarri...

Eta pertsonarik gabe hobeto?

Ezinbestekoa da ez ateratzea; ez du egon behar, ahal dela, ez pertsonarik, ez itsasontzirik, ez txakurrik, ez objekturik... Natura bakarrik.

Zeure buruari jarritako premisa da?

Bai. Normalean, pertsonei ateratzen dizkiet argazkiak, kalean. Oso gustuko dut pertsonak behatzea eta euren begiradak harrapatzea, baina serie honetan ezinbestekoa da inor ez ateratzea. Serie hau erabat desberdina da; beharbada, nire proiekturik pertsonalena da, eta hemen ez dago pertsonarik.

Zergatik alboratu dituzu?

Duela zortzi urte itzuli nintzen Zarautzera, bi hamarkada pasatxoz Italian bizi ondoren. Lehenago, Madrilen ere izan nintzen ikus-entzunezkoak ikasten. 19 urte nituela alde egin nuen Zarauztik. Hala ere, ez naiz itsasokoa, baserrikoa baizik, Aian jaio eta hazitakoa. Itzuli nintzen, eta nire bizitza kaotiko samar horretan, itsasoak babesa ematen dit, hari begiratzeak, beste ezeren beharrik gabe. Segurtasun bat ematen dit.

Egunero atera nahi zenioke argazkia itsasoari?

Ez da hori asmoa. Oso gustuko dut Smoke filma. Harvey Keitelek antzezten duen pertsonaiak goizero argazkia ateratzen dio jendeari izkina beretik. Argazkiari erreparatuta ikusten da asteguna den, asteburua den, negua den, uda den... Nik edozein ordutan egiten ditut, marea nola dagoen berdin zait, euria, elurra, eguzkia berdin zait, baina egiten dut malekoi ertzetik. Ez beti leku zehatz beretik, baina bai malekoi ertzetik. Eta jabetzen naiz beti hor dagoela paisaia hori, baina beti desberdin. Babesa ematen dit, baina baita ihes puntu bat ere.

Koadroak dirudite; margolanak.

Pintura gustatzen zait, baina ez naiz gai margotzeko. Espresionismo abstraktuan, Rothko eta horiek, lerro horizontalak marratzen zituzten; nik hori daukat begien aurrean: hondarraren marroia, itsasoaren urdina eta zeruko urdin argia.

Noiz erabakitzen duzu kameraren botoia sakatzea?

Proportzio zuzenak hondarraren, uraren eta zeruaren artean, eta zerumuga zuzen topatzea. Itsasoaren mugimendua gustatzea; orduantxe, klik.

Xuxurlatuaz ezizena darabilzu Twitterren. Argazkiak ere hala ateratzen dituzu, xuxurlatuz?

Pertsonei argazki asko ateratzen dizkiet serie honetatik kanpo, eta lortu dut pertsona horiek ni ez ikustea; saiatzen naiz kamera jartzen ni egongo ez banintz bezala.

Jendeari bidalitako postal modukoak dira?

Hasieran neuretzat egiten nituen argazkiok; gero Twitterren jartzen hasi nintzen, eta ikusi nuen jendeak pozik ikusten zituela. Bai kostako jendeak, bai barnealdekoek, bai Euskal Herritik kanpokoek estimatzen dutela ikusteak betetzen nau.

Zein urtarok ematen dizu aukera gehien?

Urtaro guztiek ematen dizkidate aukerak; arazorik gehien udan izaten dut, jende gehiago egoten delako, hori bai. Nik argi guztiak ikusi nahi ditut itsasoan, itsaso guztiak ikusi nahi ditut. Argazkigintza aldetik udazkeneko eta udaberriko koloreak dira beroenak, baina besteak ere bildu nahi ditut.

Pentsatu duzu argazkiak bildu eta liburu batean edo beste nolabait argitaratzea?

Iaz iradoki zidan horrelako zerbait Xabier Gantzarainek. Ez dakit, kontu potoloa iruditzen zait hori. Oraingoz, argazkiak hor dauzkat jasota, eta ikusiko da. Harvey Keitelek Smoke filmean 4.000 eginda zeuzkan. Nik ere bildurik dauzkat, 300 bat. Eta datarik ez daukate; egunean bakarra jar dezaket. Une bat harrapatu nahi dut, ez besterik. Ez dute dataren beharrik.

Noiz arte Gaur horrela-rekin?

Gogoa dudan artean jarraituko dut. 80 urterekin malekoian paseatzen baldin badut, jarraituko dut argazkiak ateratzen.]]>
<![CDATA[Gizontasuna westernaren ispiluan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/042/001/2021-11-13/gizontasuna_westernaren_ispiluan.htm Sat, 13 Nov 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1890/042/001/2021-11-13/gizontasuna_westernaren_ispiluan.htm The Power of the Dog film berriko lehen sekuntzietako batek biolentzia sozialeko eszena bat dakar; filmaren istorio eta tesi posibleen inguruko argi printza batzuk emateaz gain, zinemagile zeelandaberritarraren filmografia osoaren zertzeladak ere ematen ditu. Gizon zabar-zabar batek, westernetako maskulinitate estandarraren ezaugarriak zuzen eta zintzo demonio konplitzen dituenak, gogor eta gordin jokatzen du bere begietara «femeninoegi» den mutil batekin; nazkaz eta erdeinuz begiratzen dio. Inguruko gainerako gizonek ere alfa arraren jarrera hartuko dute, eta isekaz eta burlaizez tratatuko dute mutikoa.

Filmak, oinarrian, Thomas Savageren izen bereko nobela dauka, eta westerntzat har liteke, bai kokapenarengatik eta bai pertsonaien profilengatik; dramarantz egiten duen western deseraikitzat, nahi baldin bada. Phil eta George Burbank anaien istorio dramatikoa kontatzen du, Benedict Cumberbatch eta Jesse Plemons aktoreek antzezturik, hurrenez hurren. AEBetako Montanan girotutako istorioa da, 1920ko hamarraldian.

Bi anaiak etxalde handi bateko nagusiak dira, cowboy saldoa dute morrontza lanetan, eta Philen tratu lakar, manipulatzailea eta nagusikeria pairatu beharko dute. Haren rolaren ifrentzua jokatuko du Georgek; atsegina da langileekin, ulerbera, berak ere anaiaren larderiazko jarrera pairatu behar izan baitu bizitza osoan. Bai janzkeran eta baita itxura fisikoan ere, guztiz desberdinak dira bi anaiak.

Merkatura egindako bidaia batean, jatetxe batean sartu eta Rose (Kirsten Dunst) eta haren seme Peter (Kodi Smit-McPhee) ezagutuko dituzte. Philek jarrera oldarkorra eta desatsegina izango du, hasiera-hasieratik, bai Rosekin eta baita Philekin ere; George, aldiz, erabat liluraturik geratuko da. Roserekin ezkonduko da.

Behin ezkontza hori gertatzen delarik, Phil are desatseginago eta arriskutsuago bilakatuko da, eta bi-biei, Roseri eta Peterri, tratu txarrez jazarriko zaie, abusu psikologikoz eta abarrez. Rose hondoratu egingo da, eta alkoholismoan jausiko da.

Aktore lanak, goraipatuta

Benedict Cumberbatch aktorearen lana nabarmendu egin dute filma aurkeztu duten jaialdietan, hala nola Veneziakoan eta Torontokoan, eta Oscar sarietarako hautagai nagusien zerrendan dago dagoeneko. Era berean, goraipatu egin dute Campionen beraren lana: hamabi urte igaro dira Bright Star (2009) orain arteko azken film luzea ondu zuenetik. Netflix plataformaren bitartez zabalduko da han-hemenka film berria, eta The Piano-z geroztik ez du jaso hain kritika lausengarririk. Protagonisten profilak modu iradokitzailean marraztu dituela diote kritikek.

Jane Campionek berak nobelaren edertasunari egotzi dio arrakasta: «Nobela bikaina da: merezi zuen pantaila handian bizia hartzea. Ezin nion istorioan pentsatzeari utzi; benetan tormentatzen ninduen. Maskulinitatearen, biolentziaren eta traizioaren gaiek nahasketa oso iradokitzailea dakarte. Lehen aldia da protagonista maskulinoa dudala, eta hori erronka izan da».

'THE POWER OF THE DOG'
Zuzendaria: Jane Campion. Aktoreak: Benedict Cumberbatch, Jesse Plemons, Kirsten Dunst, Kodi Smit-McPhee, Thomasin McKenzie. Herrialdea: Zeelanda Berria.
Urtea: 2021. Iraupena: 128 min.
Generoa: westerna.
Estreinaldia: azaroaren 19an estreinatuko da Hegoaldean.]]>
<![CDATA[Lo arnasaren kulunka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/046/001/2021-11-13/lo_arnasaren_kulunka.htm Sat, 13 Nov 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1918/046/001/2021-11-13/lo_arnasaren_kulunka.htm
Duela bi hamarkada pasatxo inguru, boladan egon zen Estivill metodoa. Eduard Estivill mediku katalanak Neurofisiologian, pediatrian eta loaren medikuntzan espezializatua da Duermete niño (Egizu lo haurra) liburua plazaratu zuen 1998an; Richard Ferber mediku pediatra estatubatuarraren metodo konduktistaren berrirakurketa egiten zuen. Umearen autonomia ikurtzat hartu, eta haiek logelan bakarrik uztearen aldeko agertzen zen. Arrakasta komertzial izugarria izan zuen; 22 hizkuntzatara itzuli dute, eta hiru milioi aletik gora salduak ditu.

Kontrara, eztabaida asko sortu izan du pediatriaren munduan; kontrako iritziak ere saldoka. Azken urteetan, berriz, eta metodo horren ifrentzu modura, indarra hartu du beste joera eta praktika batek: haurrarekin ohea partekatzeak, edo haurrarekin batera lo egiteak gaztelaniazko colecho edota frantsesezko cododo kontzeptuak estandarizatu dira gurean. Haurraren loak ibilbide diskurtsibo oso bat eraiki du azken hamarkadotan. Eta, zergatik ukatu, baita marketin estrategiek sustatu eta bultzatutako pedagogiak ere.

Lo barea, prozesu kimikoa

Autotik atera eta solaskidea nor-nolakoa izango ote den; kazetariaren enigma. Bihotza eta arnasa azkarturik. Zizurkilgo (Gipuzkoa) sarrera; elizpe eder batean frontoia eta iturria; eskuinetara, Juan Gorritiren Baserriko argia eskultura. Belkoain, Andatza eta Hernio mendien inguruneak; zeruan miruak hegan. Errepide bazterrean 100 metro eskasetara, etxe zuri eder bat. Atarian zain Nahia Alkorta Elgezabal (Baiona, 1986), eta Miru haurra du besoetan. Etxe barnerantz egin orduko jesarri, eta Miru bularra hartzen hasi da. Bihotz taupadak lasaitu dira.

Alkortak Sabeletik mundura webgunea sortu zuen duela hamarkada bat, eta gurasoentzako aholkularitza lanak egiten ditu bai haien etxeetara joanez eta baita bere etxean jasoz. Edoskitzea eta haurraren loa dira garaiotan gurasoen kezka nagusiak. Estivill metodoari dagokionez, erabat kritikoa da. Solasaldiarekin batera, lehen galdera: «Noiztik jarri da indarrean haurrarekin ohe berean lo egiteko joera?». Erantzuna, azkar: «Alderantziz galdetu behar da: Noiz eten genuen hau? Kultura moderno deitzen ditugun horietan bakarrik eten da. Haurrak logela bat, ohe bat, beretzat bakarrik izatea herenegungo gauza bat da. Lehen ez zegoen denentzako logelarik, oherik, eta oso ohikoa zen anai-arrebekin edo lehengusuekin lo egitea. Eta ez zen ezer gertatzen. Kontua da gure babeserako neurri bat galdu dugula indibidualizazio prozesu horretan».

Pertsonak izaki sozialak dira, «baita lotarakoan ere». Zehaztapena Alkortak: «Lo gaudenean, oso zaurgarriak bihurtzen gara; edozein arrisku biderkatu egiten da. Tribuetan bizi ginenean, pertsona batzuk erneago egoten ziren gauez, zer gerta ere, eta etxean gaudenean ere erneago egoten gara. Munduko leku gehienetan, jendeak elkarrekin lo egiten du gaur egun ere ; bai Asia gehienean, bai Latinoamerikan, eta zer esanik ez Afrikan. Gu gara modernitatearen izenean umeak abandonatzen ditugunak. Azkenean hori baita: pertsonarik zaurgarrienak bakarrik uzten ditugu garairik zaurgarrienean».

Arrazoi historiko-antropologikoek babesten dute elkarrekin lo egitearen ideia, beraz; baina «arrazoi biologiko-kimiko» bat dute oinarrian. Alegia, antsietatea jaitsi egiten da. «Logelan elkarrekin gaudenean, elkarren babesa sentitzen dugunean, kortisola edo antsietatearen hormona jaitsi egiten da. Guztion loaren kalitatea hobetu egiten da babes horretan. Lo egiteko, egoera hormonal jakin bat behar dugu; haurrak oxitozinatik gehiago eta kortisoletik gutxiago baldin badu, loaren kalitatea hobea izango da: lo sakonagoa izango da, eta umeak ez du lotuko loa esperientzia txar batekin. Haur bati bere gelara joanarazten zaionean prest egon gabe, edo beldurrak dauzkanean bakarrik uzten baldin bada, beldurra har diezaioke lo egiteari. Orduan, haren bizi osoko loaren patroiak aldatu egingo dira».

Miruk aitarekin joan nahi duela adierazi dio amari; jaitsi da haren altzotik, eta joan da aitarekin etxeko beste gela batera.

Nahia Alkortak eta Asier Goikoetxea Ojanguren bikotekideak hiru haur dituzte, Aner (9 urte), Xuhar (5 urte) eta Miru (16 hilabete). Hasieratik erabaki zuten umeekin ohea partekatzea, Rosa Joveren Dormir sin lagrimas (Malkorik gabe lo egitea) liburua irakurri ostean. Jove idazle katalana haurren psikologian eta zaintzaren antropologian espezializatua da, eta argudiatzen du umeak euren logelan negarrez uzteak bilakaera emozionalean kalteak eragin ditzakeela.

Joera bakarrak ez dira, baina, Estivill metodoa eta ohea partekatzearena. «Muturreko bi jarrera» dira, Susana Martinez Vinuesa psikologo, irakasle eta ProCC Metodologian espezialistarentzat autonomia-prozesuak berreskuratzeko eta berreraikitzeko gogoeta esparruak sortzea dute xede. Negarraren fenomenoa ulertzea kontu zentrala da Martinezentzat. «Negarra komunikazio tresna bat da; gauza asko transmititzen dira negar eginez. Haur batzuk ondo lokartzen dira negar egin eta gero ere, emozio asko bizi izan dituztelako egun osoan, eta negar egiteak lasaitu egiten ditu. Negarra ulertu eta lagundu behar da».

Negarrak lotura zuzena du haurraren bakardade sentimenduarekin. Haurrak «bakarrik egoten ikasi behar du», Martinezen iritzian: «Bakarrik egoteak ez du esan nahi abandonatua izatea. Hasieran, haurrak bakarrik egoten ikasten du erreferentziazko heldua presente dagoenean, eta, geroago, ez du behar. Heldutasun emozional baten seinalea ere bada. Ez dira nire hitzak, Winnicott (Donald) pediatra eta psikoanalista famatuak esan zituen. Haurtzaroaren irudi idealizatu batean, negarrak ez du lekurik, baina bizitzaren parte da, irribarrea bezain inportantea».

Autonomia vs babesa

Negarraren eta banatzearen albo-alboan, derrigor ateratzen den kontzeptu bat: autonomia. Elkarrekin lo eginez autonomia primeran gara liteke, Alkortaren aburuz: «Orain dauzkagun atxikimenduaren teorien arabera, 3 urtera arte, eta batzuetan 6ra arte, komeni da babesik handiena ematea haurrari, orduan izaten baita garunaren garapenik handiena. Eskaintzen badiogu segurtasunetik eta babesetik, askoz ere autonomoagoak aterako dira: kontsumorako joera txikiagoa izango dute, autoestimu hobea... independenteagoak izango dira, eta errazago toleratuko dituzte aldaketak. Haurrak bakarrik egoteko beharra duenean, autonomia behar duenean, adieraziko du. Iritsiko da garaia».

Haurrek autonomia garatzeko arazorik ez dutela izango pentsatzen dutenetakoa da Maitane Jauregi Mendizabal ere (Ordizia, Gipuzkoa, 1988). Eider (4 urte) eta Maren (18 hilabete) alabekin ohea partekatu du jaio zirenetik, baina, aldi desberdinetan, «praktikotasunak bultzatuta». Orain txikienarekin lo egiten du: «Maren jaio zenean izan zen garairik gogorrena, zalantza gehienekoa. Eider beste leku batera eraman edo ni joan Marenekin beste gela batera. Azkenean, Maren eta biok mugitu ginen beste gela batera, eta senarra (Jon Ander Olañeta) geratu zen Eiderrekin. Gau batzuk egin zituzten elkarrekin, eta, gero, Eider bere logelara joan zen. Ondo egokitu zen». Guraso bakoitzak sarri egiten duen galdera. Noiz arte, noiz arte egingo dute lo elkarrekin? «Denborak esango du; pentsatzen ari naiz, baina oraingoz uste dut ni neu ere ez nagoela prestaturik banatzeko».

Besterik pentsatzen den arren, «malgutasuna ematen du» haurrekin batera lo egiteak. «Ez du esan nahi aldiro, etxeko guztiek elkarrekin batera lo egitea, beharraren arabera baizik», dio Jauregik. Egunean eguneko praktika esperientziaren eta ikasketaren aldeko aldarria da harena: «Guraso gehienek ez dute jotzen metodo batera kontzientzia oso jakin batetik, baina beharrak erakusten du. Eiderrek ez zuen ondo hartzen esnea, eta gauetako demanda ondo betetzeko sartu nuen nire ohean. Ondoren, bigarrenarekin berdin».

Hori bai, denek argi dute segurtasun neurri batzuk kontuan hartu behar direla haurrarekin batera lo egitekotan. Euskadiko Pediatria Elkarteak ere aipatzen ditu: haurra goiztiarra ez izatea; haurra oso txikia bada, buruz gora jartzea; gurasoek drogarik eta alkoholik ez kontsumitzea; gurasoek larregizko pisurik ez izatea; tapaki gehiegi ez jartzea, lastairaren eta sehaskaren arteko hutsunea txikia izatea...

Nork bere ondorioak. Alkorta: «Izugarrizko pribilegioa da autonomia garatuz doazela aldaketak nola egiten dituzten ikustea, eta, niretzat, izugarrizko askatasuna izan da». Martinezentzat, haurraren autonomia «gaitasun sortzaile eta eraikitzailea da». Jauregik familiako kide guztien «lasaitasuna eta atsedena» estimatzen ditu.

Kanpora atera, eta miruak hegan dabiltza oraindik. Bihotza eta arnasa berriro baretu dira.]]>
<![CDATA[Kritika (II): herrena non]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/043/004/2021-11-07/kritika_ii_herrena_non.htm Sun, 07 Nov 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1938/043/004/2021-11-07/kritika_ii_herrena_non.htm Hankak lurrin irratsaio axal-sakonekoan dioten bezala, bigarren solairutik ezpada, hirugarrenetik zein laugarrenetik. Eta bitartean, han behean, bizitza gertatzen da. Kultur kritikari sarritan, sarriegitan, eskapo egiten dion bizitza.

Lehenari estimatzen diot ikuspegi materialistaren bidez nondik-norentzat galdegaietan jartzea fokua, testuinguru historikoaren garrantzia, irabazle eta galtzaileen dialektika zedarritzea, obraren produkzio moldeen etekin zein galerak; obra jendetasun xume baten alde jartzeko apeta. Baina, batetik, kapitalarekin ezartzen duen dialektika zuzen horretan, beti galtzaile irteteko arriskua ikusten diot, hark (kapitalaren molde desberdinek) ezarritako joko zelaiko lokatzetan itzulipurdika gustura aritzekoa, handik sekula ezin aterata. Eta, bestetik, sarri darabilen lengoaia-kodea, jendetasun xume horrengandik urrunekoa, arrotza, kontzeptu abstraktuetan itoegia dela, auzoa bera gogoan izanik, hura urruntzen duena, akademizismo barroko baterantz lerratuz.

Bigarrenari eskertzen diot kultur kode autonomoen ikasketa eta erreferentzialtasuna, nork-nola nabarmentzea, ikuspegi manikeistetatik aldentzeko jaidura, onberatasun mozorrotuen identifikatzea, eta artea bera esparru aski emantzipatzaile eta askatzaile izan litekeela erakustea. Baina herrena ere leku komunetan: kanon akademikoak eta izen-deitura sonako, bakan eta prestigiodunak gailentzen baitira bizi taupaden gainetik, hizkera aski panpox zein meta-artistikoz, auzoarentzat bainoago artista eta haren munduarentzat idatziz, eta undergroundik undergroundena ere merkatuaren morrontzetara makurtuz, nahita ala nahi gabe...

Eta, hala ere, kritikaren lur-eremu emankor poliedriko bat marraztu beharko bagenu, bi-biak lirateke beharrezko...

Zein lirateke beste aldeak?]]>
<![CDATA[Negu baten azken argi printzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/034/001/2021-11-06/negu_baten_azken_argi_printzak.htm Sat, 06 Nov 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1890/034/001/2021-11-06/negu_baten_azken_argi_printzak.htm Gran Torino atera zuenetik, askorentzat Eastwooden azken film handia baita.

Hamahiru urte igaro dira orduz geroztik, eta beste hamar film egin ditu zinemagile estatubatuar klasiko bihurtuak. Ohikoak izan dira gizaki xume estatubatuar ondraduaren rola izan duten heroi anonimoen erretratuak -American Sniper (2014), Sully (2016), Richard Jewell (2019)- pertsonaia ezagunagoen argi-itzalekin osaturiko profil biografikoak -Invictus (2009) J.Edgar (2011)-, eta Gran Torino-ko Walt Kowalski zaharraren sokari tiraka bere nola-halako alter ego baten oihartzunak dakartzaten pertsonaien istorioak-The Mule (2018) eta oraingo Cry Macho (2021)-.

Texas, 1978. Rodeoetako izar ohi eta zaldi-hazle den agure erretiratu bat da protagonista: Mike Milo (Eastwood); bere nagusi izandakoaren enkargua onartuko du: haren semea Mexikotik etxera itzultzea, ama alkoholikoarengandik urrundu dadin. Bidaia horretan ezusteko abentura bat biziko dute biek.

Gidoia aitzakia bat da Eastwoodek bere bizitzaren negu ondo sartuan kontatu nahi dituen zenbait gauza kontatzeko. Western leun bat da, ia intrigarik ez duen thrillerretik ere baduena, errepideko film haustua ere badena, ia ezer ere ez dela gertatzen dirudiena, baina su geldoko narrazio goxoa duena -zenbaitek naif eta kurtsitzat jo du-. Agur esaten ari dela dirudi, eta, horretarako, ia 40 urtez tiraderan gordetako gidoi bat darabil. Jada hilda dagoen N. Richard Nashek idatzi zuen gidoia, 70eko hamarkadan. Ez zuen lortu inongo ekoiztetxek eros zitzan egile eskubideak, eta, azkenean, nobela bilakatu zuen. 1980ko hamarkadaren amaieran, Eastwood bera filma zuzentzear izan zen, baina azkenean beste 30 urte igaro behar izan dira filmatu duen arte. Ez da kasualitatea Gran Torino-n eta The Mule-n gidoigile izandako Nick Schenck berberak lagundu diola Cry Macho-n ere Eastwoodi.

Mike Miloren pertsonaiak cowboyaren mitoaz gogoeta egiteko balio dio Eastwoodi, eta western klasikoari atxikitzen zaion maskulinitate eredua nola-hala auzitan jartzeko ere bai. Berak zineman hainbestetan jokaturiko pertsonaien argi-itzalak hots kirrinkaririk gabe azaltzeko. Egungo begirada agure jakintsu eta jakitunarena du; erredentzio moduko bat bilatzen duena eguneroko gauza txiki xumeei erreparatuz eta giza harremanen emozioei helduz. Etorri badatorren neguaren amaieran argi printza batzuen xerka dabil.

Filmaren zuzendari eta protagonista da Eastwood. Azkena ote?

'CRY MACHO'
Zuzendaria: Clint Eastwood. Aktoreak: Clint Eastwood, Eduardo Minett, Natalia Traven, Fernanda Urrejola, Dwight Yoakam, Sebestien Soliz. Herrialdea: AEB. Urtea: 2021.
Iraupena: 104 min.
Generoa. Drama, road movie.
Estreinaldia. Azaroaren 10ean estreinatuko da Iparraldean.]]>
<![CDATA[Filosofiak behar du haurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2021-11-04/filosofiak_behar_du_haurra.htm Thu, 04 Nov 2021 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2021-11-04/filosofiak_behar_du_haurra.htm
Hormek hitz egiten dute; eta haurrek galdetu egiten dute. Zer da hiltzea? Denborak berdin irauten al du guztiontzat beti? Jakingo ote dut noizbait orain ametsetan ari ote naizen? Galdera nahiz ohar existentzialak dira, bizitzaren uneren batean, molde batez edo bestez, edozein pertsonak plantea ditzakeenak. Baina badute berezitasun bat: 9 eta 12 urte bitarteko haurrek egindako galderak dira, Oihartzun Filosofikoak egitasmoaren barruan aurten egindako saioetan atera diren galderak.

Haurren berezko gaitasun eta jakin-nahi hori pizteko, lantzeko eta elkarrekin partekatzeko asmoz sortu zuten Oihartzun Filosofikoak lau lagunek: June Retegi Uriak, Xabi Salaberria Gonzalezek, Maddi Nazabal Etxebestek, eta Izaro Toledo Retegik. Laurak dira Oiartzungoak, irakasletza ikasitakoak lehen biak, filosofian graduatuak beste biak: «Tabakaleran egin zen ikastaro filosofiko batean topo egin genuen; laurok genuen haur filosofiaren inguruan interesa; herrian bazen haur talde bat, eskolatik abiatuta, filosofian interesa zuena; horrek ireki zigun bidea», azaldu du Toledok.

Hormek hitz egin; haurrek galdetu. Haurrekin osaturiko solasaldi filosofiko horiek badute erritu bat. «Zirkulu forman jartzen gara, komunitatea sortzeko denok denon aurpegia ikustea balioesten dugu; garrantzitsuena da haiek sentitzea komunitate horretan hitza har dezaketela, eta gainera onartuak izango direla esaten dutena esaten dutela ere». Hitza hartzeko aukera eman bai, baina behartu gabe. «Bakoitzak bere moduak eta erritmoak dauzka; haur batzuek ez dute asko parte hartzen hitzaren bidez, baina parte hartzen dute begiradarekin, marrazkiekin, presentziarekin... Ume batek lehen saioan egin ditzake galdera oso sakon eta originalak, eta beste batek zortzigarren saioan hartuko du hitza, baina hori asko da beretzat».

Hormek hitz egiten dute; eta haurrek galdetu. Baina galderak egiteko gaitasun hutsak, edota jaidurak, filosofiaren esparruan barneratzen al du haurra, filosofo bilakatzen al du zuzenean? «Galdera beharrezkoa da, baina ez da nahikoa». Hala uste dute aditu gehienek; hala uste du Imanol Alvarez Varela Jakinmin Elkarteko lehendakariak eta filosofia irakasleak ere (Bilboko Ignacio Ellacuria institutua): «Gaur egungo gizartean ematen du ahaztu egin dugula galderaren garrantzia; galdera beharrezkoa da, abiapuntua da, baina ez da nahiko filosofian barneratzeko. Galderatik abiatuta dialektika bat sortu behar da. Argudiaketan oinarrituriko erantzun baten eraikitze saiakera bat da filosofian egiten dena».

Galderatik abiatutako dialektika hori sortzeko, eta haurrek filosofiarekin izan lezaketen harremana estutzeko asmoarekin sortu zen Jakinmin elkartea, hain zuzen ere, 2017an (bertako kide da Oihartzun Filosofikoak taldea ere). Hamar bat kidek osatzen dute egun elkartea; ez dago hezkuntza sistema arautuan txertatua. Haurrentzako tailerrak, irakasleentzako formakuntza saioak eta urtean behineko haur filosofia jaialdi bat antolatzen dituzte.

Tradizio eta material urria

Haurrentzako filosofiaren praktikak tradizio urria izan du Euskal Herrian, bai behintzat inguruko herrialdeekin alderatuz, Frantziarekin, Espainiarekin eta, batez ere, Kataluniarekin. Korronte filosofiko modura AEBetan sortu zen 1960ko hamarkadan. Matthew Lipman filosofo eta pedagogiaren ikerlariak (1923-2010) sortu zuen korrontea, eta Ann Sharp filosofoa (1944-2010) izan zuen laguntzaile. Abiaburua garbia zen, Alvarezen hitzetan: «Ikusten zuen bere ikasleek ikasten zutela filosofia, pentsalarien bizitza eta obra ikasten zutela, baina filosofatzeko oso gaitasun eskasa zutela. Beraz, planteatu zuena izan zen filosofatzen ikastea».

Nola? Hartarako pizgarriak emanez. «Pertsonaiak haurrak edo gaztetxoak zituzten nobelak idazten zituen, ondoren bere ikasleekin lantzeko». Eredu horren analogiaz hasi zen elkarlanean Oihartzun Filosofikoak herriko hainbat sortzailerekin idazleak, artistak, bertsolariak, ilustratzaileak..., haiek egindako lanetatik abiatuta haurrekin solasaldi filosofikoak eraikitzeko. Ez hori bakarrik, Euskal Herrian gaia lantzeko dagoen material urritasuna ikusita, 11 Kutixi Filosofiko izeneko proiektua jarri dute abian aurten. Toledok azaldu du: «Binaka jarri ditugu sortzaileak, gai filosofiko bat emanik hura landu dezaten, testu eta irudiekin; filosofiaren gai unibertsalak landu dituzte: bizitza eta heriotza, kulturak, etika, natura...». Finantzaketa kolektiboa abiatu zuten, eta dagoeneko lortu dute gutxienekoa zuten 4.000 euroko kopurua. Autoedizioz plazaratuko dute lana gabon jaien aurretik.

Ikasmaterialetan zein praktiketan zegoen gabeziaz ohartzen aitzindaria izan da Miren Camison Goienetxea filosofiako irakaslea eta pedagogoa, duela hamabost urte inguru hasi zen haurrentzako filosofia tailerrak ematen; Jakinmin elkartearen sortzaileetakoa izan zen, baita Oihartzun Filosofikoak egitasmoaren sustatzaileetako bat ere. Gerora bere bideari ekin zion, eta orain Filosofia Faktoria ekimenaren gidaria da: tailerrak eta formakuntzak ematen ditu bai hezkuntza arautuan, eta baita espazio informaletan ere (kultur etxe, liburutegi...). Egun Mexikora joana da urtebeterako, baina Mexikon bertan emango ditu gisako tailer eta eskolak.

Haurrak eta jakin-mina

Haurrek eta filosofiak, filosofiak eta haurrek «egitate komun bat dute, oso berezia eta zehatza», Camisonen iritzian: «Harridura da ezaugarri hori. Harridurarekin hasten da filosofia, eta umeak ere harridura du bere-berea, mundura datorrenetik. Inguruan duen guztia ezagutuz eta ulertuz joan behar baitu: haurrak ikerlari eta esperimentatzaile sutsuak dira jaiotzen direnetik». Ingurunea behatu eta ulertzeko beharretik, hiruzpalau urte dituenetik aurrera, galdera existentzialak ere badatozkio: «Haurrak behar du, beraz, filosofia. Baina berdin gertatzen da alderantziz. Filosofiak behar du haurra ere. Haurrak galdera ematen dio filosofiari, eta freskotasun handia, begirada purua duelako, aurreiritzirik gabea. Bere burua ezagutu eta munduan kokatu nahi duelako».

Ideia horretan sakondu du Imanol Alvarezek ere: «Filosofiak behar du haurraren begirada. Haurren jakin-mina eta galdetzeko premia handia da, eta askotan helduek mozten diegu, erantzunak emanez, baina gure galderetatik abiatuta, ez euren galderetatik abiatuta. Haurrentzako filosofia metodologia bat da, galderak abiaburu, pentsamendu kritikoa eta pertsona kritikoak osatzeko».

Hormek hitz egiten dute. Haurrak galdetu. Galderei pizgarriak emanez, filosofia haurrengana hurbiltzen da, edo Toledok zehaztu bezala, «herrira, azken batean». Hormak eta galderak haurrenak eta herriarenak dira.]]>
<![CDATA[Harremanak eta enkontruak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/034/001/2021-10-30/harremanak_eta_enkontruak.htm Sat, 30 Oct 2021 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1890/034/001/2021-10-30/harremanak_eta_enkontruak.htm magia horretaz, eta lilura hori desagertzearen beldurraz. Ryusuke Hamaguchi zinemagile japoniarraren Guzen to sozo (La ruleta de la fortuna y la fantasia Hego Euskal Herriko zinema aretoetako bertsioan) filmeko lehen sekuentzietako bat da, eta lanaren hainbat ezaugarri erakusten ditu: sekuentzia luze soilak, elkarrizketa arin bezain gizatiarrak, kokapen urbanita ez-lekuzkoak...

Film iradokitzailea ondu du Hamaguchik, eta kritikaren eta publikoaren onespena eskuratu ere bai: besteak beste, Berlingo Zinemaldian Epaimahaiaren Zilarrezko Hartza saria jaso zuen, eta Donostiako Zinemaldiko Perlak sailean izan zen ikusgai; urte oparoa izan du Hamaguchik, eta, orain estreinatuko den filmaz gain, Zinemaldiko Perlak sailean aurkeztu zuen Doraibu mai kâ filma ere. Ez da nolanahiko lana hura ere, hiru ordu irauten duen obra bat baita. Guzen to sozo-k bezala, elkarrizketarako jaidura du, baina giza arimaren sakontasunera egiten du modu nabarmenagoan. Kritiko askorentzat aurtengo film bikainenetako bat da, Hamaguchi egungo zinemagile puntakoenen artean kokatzen duena. Ikusteko dago zinema areto komertzialetan estreinatuko duten Doraibu mai ka.

Bai batean eta baita bestean ere Hamaguchik kasualitateez hitz egiten du, ilusio printzez eta etsipenez, damuez, beldurrez eta maitasun askotarikoez, bizitzaz azken batean. Ez dago artifiziozko surik, ez dago ekintza asaldagarririk, solas-hizketa naturalistak dira gidari, gogoeta eginarazten dutenak baina biziak era berean; gidoiak erraz eta interesez egiten du aurrera.

Filma hiru istorio edo fabulek osatzen dute, eta hiruretan emakumeak dira protagonista: maitasun triangelu batean murgilduko diren bi adiskide; sedukzio jolas betean erabat barne biluztuko den emakumea; eta, elkarren ezezagun izanik, bestearen presentzian iraganeko mamuak ikusiko dituzten beste bi emakume. Goxotasuna eta sarkasmoa kontrastean, hiru istorioen bidez Japoniako klase ertainaren erretratua egingo du egileak, beldurren, etsipenen eta damuen galeria unibertsal bat haizatuz.

Eszenaratzea soila da; filmeko hiru istorioek gorantz egiten dute apurka, harik eta ikuslea erabat harrapatzen duten arte. Pertsonaiak mimoz eraikitzen ditu Hamaguchik; apenas kamera mugitu gabe, haien barne psikologian barneratzeko bideak irekitzen ditu. Ezusteko gertakari txikien aurrean jolasean jarriko ditu, eta agertzen dira orain lotsagabe, orain hauskor, batean zirikatzaile eta hurrengoan barnerakoi.

Hamahiru urte igaro dira Passion (2008) estreinako lana aurkeztu zuenetik, eta, orduz geroztik, pixkana-pixkana, estiloa doituz eta lengoaia propio bat eraikiz joan da Hamaguchi, duela zenbait urtetako Happî awâ- Happy Hour-ekin (2015) erakutsi zuen bezala. Hura ere Zilarrezko Hartzarekin saritu zuten Berlinalen.

'GUZEN TO SOZO'
Zuzendaria: Ryusuke Hamaguchi. Aktoreak: Kotone Furukawa, Kiyohiko Shibukawa, Katsuki Mori, Ayumu Nakajima, Fusako Urabe. Herrialdea: Japonia.
Urtea: 2021. Iraupena: 121 min.
Generoa. Drama.
Estreinaldia. Azaroaren 5ean estreinatuko da Hegoaldean.]]>
<![CDATA[Kritika (I)]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/037/004/2021-10-24/kritika_i.htm Sun, 24 Oct 2021 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1938/037/004/2021-10-24/kritika_i.htm Sakoneta saioan.

Ezohikoa baita, atentzioa ematen du; atentzioa ematen du halako gai konplexu mardulari erreplika modukoa emateak, zer eta molde idatzian, nola eta errespetu tonu dialektikoan; halaxe egin baitzuen Paul Beitia idazle eta GKSko militanteak Gedar aldizkarian, kultur kritikari buruzko bere ikusmoldea haizatu zuen, Sakoneta-n agerturikoetatik abiatuta, argudioak eta kontra-argudioak gehituz.

Ezohikoa baita gisako jarduna zarata eta farfailaren garai hiperazeleratuotan, sententzia erraza, egozentrismo konpultsiboa, bestea-ren erridikulizazioa ez denean anikilazio intelektuala bilatzen den garai deshumanizanteotan, eskertu egiten da molde horretako ariketa arnas-emangarria.

Gai interesgarri baten inguruan dinamika dialektikoa, tonu onean, eta edukiari helduz! Tumatxa!

Ez naiz GKSko militantea, baina interes biziz irakurri izan ditut Beitiak konbikzio bezainbateko elegantziaz han-hemenka idatzitakoak, baita mugimendu horretako kide izan ala ez, tradizio-ikuspegi marxista-materialistatik kulturaz idatzi izan dituztenen testuak ere. Ez hori bakarrik, aldi oro zerbait ikasi dudala iruditu izan zait. Garai prekarizatuok lagunduko zidaten horretan, zer duda egin, kultura jarduerak (musika tartean, nola ez) ikuspegi sozial-materialistagotik behatzen. Beharrezko begirada iruditzen zait, analisi osoago baterako elementu ezinbestekoak biltzen dituena, baina ez begirada oso bat ehuntzeko nahikoa.

Gauzak zer diren; antzekoa gertatzen zait gaur-gaurkoz nire baitan ohikoagoa eta pisu handiagoa izan duen begirada esteta-kulturalistarekin, Matxainek eta Urzelaik euren saioan nolabait lehenesten duten artearen autonomiaren aldarriarekin; ezinbestekoa begitantzen zait hura ere, baina ez nahikoa...

Eta, elkarren antagoniko ez, osagarri balira?

Edo beste zerbait...

Hasi da dialektika...]]>
<![CDATA[Haurtzaroaren denboratasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/034/001/2021-10-23/haurtzaroaren_denboratasuna.htm Sat, 23 Oct 2021 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1890/034/001/2021-10-23/haurtzaroaren_denboratasuna.htm Portrait de la jeune fille en feu (2019) bere aurreko lanarekin. Hainbeste, ezen Frantziako zinemaren ahotsik berezienetakoa eta erreferente nabarmena bilakatu den orduz geroztik, are, film hura estreinatu zen urte berean Agnes Varda zendu zela kontuan hartuta.

Erregistroa, tonua eta neurria guztiz aldatu ditu Petite maman film berrian, baina hari lauso batek lotzen ditu: bi emakume gazte eta elkarren harremana ziren ardatz aurrekoan; bi neskatoren artekoa du muina oraingoan, bere ibilbideko bosgarren filmean.

XVIII. mendeko amaieran kokaturiko drama sentimental apasionatu eta suzkoa zen hura, bi ordu inguru irauten zuena; ordu eta laurdenera iristen ez den istorio txiki, sotil, leun eta amets girokoa, berriz, hegoaldean estreinatzear dena (Donostiako Zinemaldiko Perlak sailean eman zuten).

Zortzi urteko neskatoa da Nelly (Josephine Sanz), amona galdu berria du; bere ama umetan jolasten zen leku berean maxixatzen dabilela, hainbatetan entzundako zuhaitz etxea deskubrituko du. Ez hura bakarrik, baso ingurune horretan ezagutuko baitu bere adintsuko beste neskato bat ere, eta bien artean zuhaitz etxe bat eraikitzen saiatuko dira.

Sciammak konfinamendu garaian idatzi zuen filmaren gidoia, Parisen eta udazkenean, bere haurtzaroa igaro zen espazioetatik oso gertu: «Agian horregatik dauka amets giro hori; filma muntatu nuenean, nire editoreak ohartarazi zidan Nellyk ez duela lorik apenas egiten, eta etzanda dagoenean ere begiak zabalik dituela beti. Ez nuen hori trikimailu modura egin, baina ikusleak plantea dezake ikusten ari den guztia ez ote den protagonistaren amets bat. Film onirikoa da, mamuen ingurukoa, denboran bidaia egiten duena? Ez du inporta, eta generoa zehaztu beharrik ere ez dut sentitzen», adierazi du Sciammak berriki emandako elkarrizketa batean.

Haurtzaroa, adin batetik besterako trantsitua, eta haur horien denboratasuna lantzen ditu, besteak beste, Sciammak, ondo desberdina izaten baita haurrak duen denboraren pertzepzioa helduenarekin alderatuz: «Iragana eta oraina desagerrarazi nahi nituen Petite maman-en, belaunaldien arteko harremanetan sakondu; horien denboratasuna erabat dago ainguratua orainaldian, eta hori gauza ederra da bai bizitzarako eta bai zinemarako. Haurren denboratasun horren poetika harrapatu nahi nuen».

Pertsonaienganako txera

Haurren ekintzetatik jariatzen den unean uneko poetika bizigarri horrek sarri helduen mundua ulertzeko erarekin egiten du talka, eta kontraste horretan topatu du Sciammak filmaren hari narratibo poetikoa ehuntzeko oinarria. Horretan eta pertsonaiengana hurbiltzeko modu arduratsu eta errespetuzkoan. Hala egin zuen Water Lillies (2007) estreinakoan, Tomboy (2011) bigarrengoan, bai eta Girlhood (2014) hirugarrengoan ere, zeinetan elkarri babesa ematen dioten neska kuadrilla baten istorioa kontatu zuen.

'PETITE MAMAN'
Zuzendaria. Celine Sciamma.
Aktoreak. Nina Meurisse, Stephane Varupenne, Margot Abascal, Josephine Sanz, Gabrielle Sanz.
Herrialdea. Frantzia.
Urtea. 2021.
Iraupena. 72 minutu.
Generoa. Drama.
Estreinaldia. Urriaren 27an estreinatuko da Iparraldean.]]>
<![CDATA[«Musikan dena dut egiteko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2021-10-22/musikan_dena_dut_egiteko.htm Fri, 22 Oct 2021 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2021-10-22/musikan_dena_dut_egiteko.htm
Ikusita duzu Les choristes filma?

Bai, ez dut askorik gogoratzen tramaz, baina gustura ikusi nuela bai. Musikalki oso efektiboa iruditu zitzaidan. Agian orain beste begi batzuekin hartuko nuen.

Izan zara inoiz abesbatza bateko kide?

Bai, gaztetan Mungiako Jose Maria Arregi abesbatzan aritu nintzen lau bat urtez. Talde lana eta kantatzearen plazera zen hura.

Despistaturen bat harrituko da: Pi.L.T-eko kantaria orain abesbatzaz lagunduta?

Oso despistatua beharko luke. Bada denboratxo bat Pi.L.T-ren ia ifrentzuan bide batzuk jorratzen ari naizela. Abesbatzarena oso loturik dago azken lanarekin, Rueda-rekin. Hiru oinarri ditu, ahotsa, elektronika eta gitarra. Ahotsaren esperimentazio prozesu horretan pentsatu genuen abesbatza batekin jolastu zitekeela hainbat kantutan, eta horixe da zuzenekoan egingo duguna.

Rueda-ri beste bira bat?

Bai, diskoak zuzenekoekin biribiltzen dira. Diskoa kaleratu zenetik hona ezin izan dugu behar bezala aurkeztu, eta orain aukera hau iritsi zaigu, kantuak berpizteko, berrasmatzeko. Eta, bide batez, kantuak ekarriko ditugu egunerokotasun berri honetara.

Zer eskatu diezu abesbatzakoei?

Disfrutatzeko, batez ere. Abesbatzekin edo orkestrekin lan egiten denean jendeari etor dakioke burura gauza handi eta anpuloso bat: hau ez doa bide horretatik. Zerbait orekatua egin nahi genuke. Denok egin dezagula bat kantuarekin.

Topikoak dioen moduan dena da musika, edo beste topiko batek dioen moduan, bi lengoaia al dira?

Niretzat, dena musika da. Ez dago hainbesteko distantziarik lengoaia batetik bestera. Besterik da jendea zenbateraino ohiturik egon litekeen espazioz aldatzera. Ni oso ohitua nago leku aldaketa horietara; Pi.L.T-etik orain egingo dugun emankizun honetara. Jakin behar da mugitzen eta leku bakoitzari probetxua ateratzen.

Ahotsak eman dizu buruhausterik gehien zure ibilbidean?

Batzuk jaiotzen dira dohain horrekin, ahotsarekin adiskidetuta, ia lanketarik gabe ondo abesten dute. Beste batzuek landu egin behar dute. Ni bigarren taldekoa naiz, eta oraindik prozesu horretan nago.

Pandemia hasi zenetik zenbat bira eman ditu Ruedaren (Rafa) buruak?

Oraingoz, lepotik ateratzeko beste ez, baina ez dakit zenbateko tartea geratuko zaidan. Buelta asko izan baitira. Baina ez soilik nire buruak, imajinatzen dut edozeinen buruak eman dituela bira asko, biztanleriaren %99arenak. Honek guztiz irauli baitu gure egunerokotasuna, eta gure mundua ikusteko era.

Tarte horretan noizbait utzi diozu musikari sentitzeari?

Ez, ez naiz inoiz iritsi puntu horretara; kontrakoa, musika helduleku bat izan da. Dugun ogibidearekin ohiturik gaude desoreka batean bizitzera, baina jasotako kolpea hain izan da handia zalantzak eta ezegonkortasuna handitu egiten direla. Eta neure buruari galdetzen nion: «Zer egin dezaket nik orain»?

Eta zer egin dezakezu? Zer duzu egiteke musikaren munduan?

Musikan dena dut egiteko. Sentsazioa dut gauza gutxi egin dudala musikan.

Hurrengoa orkestrarekin?

Ez, ez dut uste. Ez dut ezer baztertzen, eta erronka izan liteke hori ere, baina epe ertain-laburrean ez zait oso erkargarria egiten halako gauza anpuloso batean sartzea.]]>
<![CDATA[Lau une musikal udatiar]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/035/001/2021-10-10/lau_une_musikal_udatiar.htm Sun, 10 Oct 2021 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1938/035/001/2021-10-10/lau_une_musikal_udatiar.htm Las espigas de oro napar jota, edo Hermanos Cuberok finki gaurkoturiko Ya se está poniendo el sol, edo Pier Paul Berzaitzen Baratze bat. Lizarrara iritsi eta ezin muzin egin sakelekoa begiratzeari. Adiskideak bidaliriko bideo bat; Rodrigo Cuevas estimatua eta Gelita del Cabanon 88 urteko andere asturiarra, eskusoinuarekin bata, kantuan bestea. Titularra: Bideetan kantatzeko artea. Hunkitu nau eta amama Mariarengana gogo-bideak. Baserri lanetan ari zela, edo baserri atarian josten zuen bitartean, Maria de la O edo Triste bizi naiz eta kantatzen.

Biga) Abuztuak igandea du; Igandeak arratsa. Hotel txiki familar bat; piszina eta taberna dekadente bana. Gogoa urrun, burua alfer. Irratia piztu du zerbitzari uniformedunak. «Si yo pudiera ser perra, por favor dejadme serlo, solo pido ir sin correa a pasear...», entzun dut, eta melodia erritmoek gorputza hartu didate. Gerora jakin dut Rigoberta Bandini dela, eta batzuek maitatu bezala besteek destainatzen dutela. Bidera atera zaidan kantuak eguna salbatu dit. Eta nire buruari: «Hori ere bada musika».

Higa) Lizarratik Zarautzerako bidean, autoan irratia jarrita. Joseina Etxeberriaren Kantu kontari. Musika beltzeko ahots bat; zirrara hezurduran. Little Simz kantari ingelesa esan du, ohiko ahots enfatikoz. Etxera iritsi orduko Youtubera. Tiny Desk itzela. Berriro ere musika bidera azaldu zait, aurreiritziak hankaz gora jartzera, kasu honetan saio eta aurkezle batekikoak baizik.

Laga) Xabier Montoiak idatzi zuen beretzat historia David Bowiek ilea moztu zuen egunean hasi zela. Indar handiko esaldia, pop belaunaldi baten leloa. Landakanda hil da goiburua irakurri dut Urola-Kostako Hitzan. Niretzat Landakanda izan zen lehen pop ikonoa. Ez dakit zer zehazki, baina nire historiaren parte bat, bide bat, hil dela sentitu dut.

Aurreiritzirik gabeko haurtzaro bat hil zait ziur aski.]]>
<![CDATA[Sua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/032/004/2021-06-27/sua.htm Sun, 27 Jun 2021 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1938/032/004/2021-06-27/sua.htm esira basati batek harrapaturik, suzko eraztun batean jausi nintzen... Suak itzali zizkiguten baina. Kafetegira sartu orduko esan dit Rosak jendearen begietan sua falta dela aspaldian, eta udaren etorrerak ere piztuko dituen esperantzarik ez duela. Sua, sua, sua... Ez ezazu itzaltzen utzi. Eta oihu egin ezazu. Sua. Manten ezazu bizirik. Sua. Ez ezazu hiltzen utzi, ez ezazu hiltzen utzi... Arrazoi duela esan diot. Festak bere horretan ez ditudala bereziki faltan sentitu, baina bai elkartze erritu zenbaitzuk, eta horietako bat, ezbairik gabe berezienetako bat, udari ongietorri olesa egiten dion San Joan suaren ingurukoa dela. Ekainak 24/ Jon deunaren eguna/ herri guztietan ohitura zaharra/ zakar pilo bateri eman sua... Umetan dantza egiten nuela haren inguruan, lagunekin batera, ipuin batean barneratuko banintz bezala, haren gainetik jauzi egitera ausartu gabe; nerabezarotik gaztaro luzatura artekoetan izkin egin geniola propio eta maleruski. Pandemia aurreko azken urteetan, aldiz, neure kasarako erritu txiki bat berreskuratua nuela: behin parranda amaitutzat eman ostean, etxerako bidean herriko enparantzara berriro hurbildu eta suaren azken hondar goriak bizi zirela artean, alboetara ondo begiratu eta inor zelatan ez zela ziurtaturik, jauzi egitea. Sua, sua, sua, sua, itxaropen hazia...

Byung Chul Hanek esana eta guk edana: errituetatik erauzten ari da norbanakoa eta harekin gizartea. Sua; elkarrengana biltzea, dantzatzea, kantatzea. Bestarekiko miraren ezabatzea. Eros-aren akidura. Geroz eta ezezagunagoak zaizkigun hitzak. Okerrena dena: kontu zaharkitu, demode zein atzerakoitzat hartuak dira, gainera. Baina zuk ere nola basoa adina sua maite duzun...

Esan diot Rosari, su txiki bat piztuko dugula auzoan, nahiz eta imajinarioa izan, Lehoien iturriaren albo-alboan, eta nahi duena bilduko dela bertara, dantza egitera, kantatzera... eta goizalbarekin batera begiratuko dudala supindarrik geratzen den, eta jauzi txiki bat egingo dudala gu guztion alde. Eta geuk piztutako sutan erreko gera berriz, eta su zaharren ke beltzetan biderik aurkitu ezinik, ihesi.]]>
<![CDATA[Bidegurutzean (eta III)]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/035/004/2021-06-20/bidegurutzean_eta_iii.htm Sun, 20 Jun 2021 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1938/035/004/2021-06-20/bidegurutzean_eta_iii.htm Bidegurutzean saioak asteazkenero, Euskal Telebistaren lehenengo katean. Urte askoko hutsunea betetzera zetorren saioa, oso urriak izan baitira telebista publikoan musikari buruzko saioak, are gutxiago zuzenean beren-beregi grabaturiko emanaldiak biltzen dituztenak. Oso urrun geratzen dira musikazalearen memorian, ia zokondoan, Popazoro (Kaki Arkarazok gidatua) eta Katukale (Edurne Ormazabalek gidatua).

Deabruarekin hizketan jarri ditu Galder Izagirre saioaren zuzendariak musikariok, eta euskal musika eszenaren —eszenen esan behar genuke akaso— erradiografia zabal samar bat osatzeaz bat, hainbat elkarrizketa iradokitzaile sorrarazi ditu. Estetikoki nahiz teknikoki, soinu zein irudi, gaindiezina iruditu zait saioa, bai kabina barruko elkarrizketetan zein handik kanpoko musikarien topaketa-emanaldietan. Aldika deabruak niri ere egin dit zimiko, ordea. «Tira, ondo, baina, nirekin izandako solasaldiek ez al dute hartu bide mistiko errepikakorra sarriegitan?». Alegia, zenbaitetan galdera zehatz-lurtarragoak izan ditut faltan, eta behin musikariak bidegurutzera ekarrita, zergatik ez jarri elkarri galde-erantzunez, zatiren batean bederen. Gauza interesgarriak aterako ziratekeen.

Abestien topaketa-gurutzaketan jo du goia saioak, nire irudikotz. Hiru artisten bidegurutze horretan gauza aski eder eta aberastuak atera baitira. Bi saioren faltan, gogoangarriak egin zaizkit, besteren artean, Mursegok, Vulkek eta Joseba Irazokik egindako piezen molde zein intentsitatea, Afrika Bibangek, Juantxo Arakamak, Lorea Argaratek eta Unai Muguruzak sorturiko atmosfera eta flowa, eta Belako, Sara Zozaya eta Amoranteren artean egindako azken honen Ama hil zaigu-ren bertsioa.

Egingarrien artean, faltan sumatu dut bidegurutzera musikari beterano gehixeago eta pop-rock ildo nagusitik kanpokoak ere ekartzea, kontraste politak sor zitezkeelakoan. Edonola den, saio mugarria begitatzen zait, eta oraindik, aukera emanez gero, bidegurutze gehiago sor ditzakeena.]]>