<![CDATA[Gorka Erostarbe Leunda | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 22 Nov 2018 12:35:40 +0100 hourly 1 <![CDATA[Gorka Erostarbe Leunda | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA['Quercis oratio']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/040/004/2018-11-18/quercis_oratio.htm Sun, 18 Nov 2018 00:00:00 +0100 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1938/040/004/2018-11-18/quercis_oratio.htm
Bertsozalea izanagatik ere, ez dira asko memorian zehatz gorderik ditudan bertsoak. Lazkao Txikik ispiluaren aurrean kantatutakoak, Maialen Lujanbiok gobara gizarteratu zuenekoa... eta beste pare bat gehiago. Jon Sarasua eta Aitor Sarasua anaiena da bertsoa, 1995eko Fauna txiki bat bertso berritan (Elkar) disko eder eta jada ahantzi samarrean bildua. Quercis Oratio du izenburutzat sortak (Haritzaren otoitza), eta, gaur egungo hainbat kontu ikusita, batere gaurkotasunik galdu ez duena da. Are, gaurko hainbat gai eta gaitzen muin-muinari zizta egiten diona da.

Lau bertsoko sorta. Lehen biak Aitorrek kantatzen ditu, bakarrean eta a cappella. Eta igartzen da jada zein musikalite goxoa duen haren kantaerak, zein dardarizo leuna. Mezuari gehigarri adierazkor bat eransten diona. Eta are indar poetiko eta emotibo handiagoa hartzen du kantuak Jon anaiarekin batera azken bi bertsoak duoan abesten dituenean, eta azken bi ahapaldietan honako hau diotenean: «...sustraiak eta adarrak ez dabiltza aparte/ gizartea herri nahi dut ta herria gizarte».

Ume koxkor ginela Aitor Sarasua ezagutzeko parada izan genuen Zumarraga-Urretxuko bertso-eskolako lagun zenbaitek. Gertutik gerturako tratuz hartu gintuen; grazia eta zirika ederrez xaxatu gintuen bertsotan. Bereganatu gintuen. Gerora, bertsozaletasuna apaldu samarturik nuela iritsi zen Fauna txiki bat diskoaren agerpena. Eta fauna hartako hitz bizi zorrotzek nahiz disko osoaren musikaltasunak berriro txertatu zidaten bertsoarekiko mira. Bertsoa zen hura, kantua zen hura, musika zen hura.

Aitorren heriotzaren berri izan bezain pronto, umetan bertso taldean ibilitako lagunak idatzi zuen WhatsApp-en: «Ez zuen bertsolari bikainaren ospea, baina niri asko gustatzen zitzaidan. Bazuen zerbait oso berezia...».

Bihoakio samurtasunez oratio xume hau, eta ahots goraz taldean kantaturiko azken puntu hura: «gizartea herri nahi dut ta herria gizarte!»]]>
<![CDATA[MTV eta kultur apropiazioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1973/025/001/2018-10-20/mtv_eta_kultur_apropiazioa.htm Sat, 20 Oct 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1973/025/001/2018-10-20/mtv_eta_kultur_apropiazioa.htm
Euskararen eta, nahi bada, euskal komunitatearen gorpuztearen ardatzari lehentasuna ematen diotenek defendatuko dute euskarak nonahi egon behar duela, erakundeetan eta kaleetan, mainstream-ean eta underground-ean, San Mamesen eta gaztetxean... Eta nekez egin dakioke aurre argumentu horri. Euskararen ikus-entzungarritasunaren oihartzunari erreparatuta, Berri Txarrak nazioarteko sona izango duen ekitaldi horretan egoteak badu pisu estrategiko-sinbolikoa-edo. Besterik da, Piztu Bilbo-Itzali MTV herri mugimenduak ondo salatu duen bezala, zer ekarpen kultural, ekonomiko nahiz sozial egiten dion ekitaldiak Bilbori; eta gehituko nuke nik, bertan parte hartuko duten taldeei ordaintzen zaienarekin, baita Berri Txarrak-i ere, zein kultur programazio egin ahal izango zatekeen urte osoan... Zaharrak berri, Guggen Hirian.

Ardatz kulturalari eta, preseskiago, musika kontu soilari erreparatuta, aldiz, oso ulergarria egiten zait Berri Txarrak hor egoteak ezinegona sortzen dienen jarrera; primeran ulertzen dut zauria ireki dezakeela ibilbidea herriko gaztetxe eta plazetan hasitako taldearekiko afektibitatean.

Baina begira dakioke beste talaia batetik ere Berri Txarrak-en fenomenoari: euskal musika panoramak ere, hizkuntzaren sendotzeaz harago, behar ditu bere ikur mainstream-ak, totemak, bai zenbaitek dioen bezala komunitate masa bat badagoela sinisteko, baina, nire ustetan, eta printzipalki, haren fenomenoaren kontraposizioan sortuko direlako talde, musikari eta estetika berriak, kultur mugimendu bizi guztiek behar duten kontrarako mugimendu pendularrean.

Hori bai, Gorka Bereziartua kazetariak Argia-ko bere blogean ttak argitu duen moduan, batez ere MTVk sartutako gola izan da Berri Txarrak egitarauan sartu ahal izatea. Eta horrek bai dakarkidala gogora kultur apropiazioaren eztabaida. Rosaliak flamenkoaren zenbait elementu erabiltzea ez da apropiazioa; Berri Txarrak-ek hardcore yankiarenak erabiltzea ez den bezala. Kultura mugimendua eta kutsatzea baita. Purutasunik ez da kulturan; ez beharrik ere. Baina Universal diskoetxe transnazional erraldoiak Rosaliaren irudia globalizatzea edo MTVk Berri Txarrak bere esparrura eramatea bada kultur apropiazioa. Kapitala kapitain izanik eginiko apropiazioa; eta horretan taldeek/sortzaileek ere badute erantzunkizuna.]]>
<![CDATA[MTV eta kultur apropiazioa]]> https://www.berria.eus/albisteak/158270/mtv_eta_kultur_apropiazioa.htm Fri, 19 Oct 2018 08:56:32 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/albisteak/158270/mtv_eta_kultur_apropiazioa.htm Euskararen eta, nahi bada, euskal komunitatearen gorpuztearen ardatzari lehentasuna ematen diotenek defendatuko dute euskarak nonahi egon behar duela, erakundeetan eta kaleetan, mainstream-ean eta underground-ean, San Mamesen eta gaztetxean... Eta nekez egin dakioke aurre argumentu horri. Euskararen ikus-entzungarritasunaren oihartzunari erreparatuta, Berri Txarrak nazioarteko sona izango duen ekitaldi horretan egoteak badu pisu estrategiko-sinbolikoa-edo. Besterik da, Piztu Bilbo-Itzali MTV herri mugimenduak ondo salatu duen bezala, zer ekarpen kultural, ekonomiko nahiz sozial egiten dion ekitaldiak Bilbori; eta gehituko nuke nik, bertan parte hartuko duten taldeei ordaintzen zaienarekin, baita Berri Txarrak-i ere, zein kultur programazio egin ahal izango zatekeen urte osoan... Zaharrak berri, Guggen Hirian.

Ardatz kulturalari eta, preseskiago, musika kontu soilari erreparatuta, aldiz, oso ulergarria egiten zait Berri Txarrak hor egoteak ezinegona sortzen dienen jarrera; primeran ulertzen dut zauria ireki dezakeela ibilbidea herriko gaztetxe eta plazetan hasitako taldearekiko afektibitatean.

Baina begira dakioke beste talaia batetik ere Berri Txarrak-en fenomenoari: euskal musika panoramak ere, hizkuntzaren sendotzeaz harago, behar ditu bere ikur mainstream-ak, totemak, bai zenbaitek dioen bezala komunitate masa bat badagoela sinisteko, baina, nire ustetan, eta printzipalki, haren fenomenoaren kontraposizioan sortuko direlako talde, musikari eta estetika berriak, kultur mugimendu bizi guztiek behar duten kontrarako mugimendu pendularrean.

Hori bai, Gorka Bereziartua kazetariak Argia-ko bere blogean ttak argitu duen moduan, batez ere MTVk sartutako gola izan da Berri Txarrak egitarauan sartu ahal izatea. Eta horrek bai dakarkidala gogora kultur apropiazioaren eztabaida. Rosaliak flamenkoaren zenbait elementu erabiltzea ez da apropiazioa; Berri Txarrak-ek hardcore yankiarenak erabiltzea ez den bezala. Kultura mugimendua eta kutsatzea baita. Purutasunik ez da kulturan; ez beharrik ere. Baina Universal diskoetxe transnazional erraldoiak Rosaliaren irudia globalizatzea edo MTVk Berri Txarrak bere esparrura eramatea bada kultur apropiazioa. Kapitala kapitain izanik eginiko apropiazioa; eta horretan taldeek/sortzaileek ere badute erantzunkizuna.]]> <![CDATA[Faltsetea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/044/004/2018-10-07/faltsetea.htm Sun, 07 Oct 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1938/044/004/2018-10-07/faltsetea.htm Soul Train saio mitikoko dantzari bihurturik. Zumarraga-Urretxun eman zuten kontzertua, iragan larunbatean; zehazkiago esan, Zumarraga eta Urretxuren arteko mugaldean, muga egiten duen Urola errekaren gainean, hain zuzen ere.

Eta ez da taldearen kantuen kalitate kontu hutsa; argi esan dezadan: faltseteak, mugaldeko ahots horrek, dantzan jartzen nau ni, eta dantzan jartzen ditu nire zenbait barne-korapilo ere.

Nerabezaro aurrean The Communardseko Jimmy Sommervillen Don't Leave Me This Way edo Modern Talking-en Brother Louie entzunez hazitakoak gara. Zer egingo diogu! Gerora ere majo gozatua naiz Thom Yorke, Jeff Buckley edo Bon Iverren ahotsekin, nahiz eta ez izan hain molde dantzagarrian. Baina, ondoen parrandarako dantza saioetan igaro dut: Bee Geesen Stayin' Alive tumatxarekin, Michael Jacksonen Billy Jean hit-arekin eta Princeren hainbat agudorekin. Curtis Mayfield, Marvin Gaye, Smokey Robinson... Gozatu dut musika/musikari horiek sortutako dantzekin, eta baita haiek eragindako hainbat ezerosotasunekin ere.

Faltseteak, garai batean debeku eta zentsura baten ondorio zenak —emakumeek ezin zuten kantatu Europako Erdi Aroan, eta haien ahotsa imitatzen zuten gizonek elizan— egun izan baitezake oso bestelako oihartzunik: faltseteak apurtzen du gizon ahots estandar bat. Eta zergatik ukatu, neure baitako ahots estandarra ere urduritu eta apurtu izan du.

Eta gurean? Honetan ere aitzindari Niko Etxart eta haren Tumatxa, 1983koa; Beñat Axiari eta bere noranahiko ahotsa, eta oraintsuko Asier L.I.-ren boz bakana... Beste askorik ez. Eta izan liteke zerbaiten seinale. Ahots molde baten premia du gure musikak. Atom Rhumbako Iñigo Cabezafuegok Urola gaineko kontzertuan esan bezala: «The Stoges, MC5, The Ramones... gutxiago, eta Prince gehiago, arraioa!».

Ezerosoa den heinean, askatzailea baita faltsetea. Eta zein ederra!]]>
<![CDATA[«Ez zaizkit lubaki estetikoak gustatzen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/032/001/2018-09-29/ez_zaizkit_lubaki_estetikoak_gustatzen.htm Sat, 29 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1923/032/001/2018-09-29/ez_zaizkit_lubaki_estetikoak_gustatzen.htm La soledad (2007), Tiro en la cabeza (2008) eta Hermosa juventud (2014) filmen egilea da Rosales, eta esan du sortzaile gisa bilakaera bat izan duela, baina, batez ere, zinemaren ikusle gisa izan duela garapen hori. Petra filmean hainbat sortzaile jenderen gezur eta egiak kontatu ditu, narratiba eta estetika klasiko batera hurbilduz.

Greziar tragedia klasiko modura aurkeztu duzu Petra. Zure lanetan ohikoa duzunarekin alderatuz, narratiba konbentzionalago bat frogatu nahi zenuen?

Gidoiak badauka narratiba klasiko eta ortodoxoago bat: greziar tragedia klasikoan dago oinarriturik, Aristotelesen garaitik hasi eta [David] Mamet eta egile modernoagoen egokitzapenetaraino. Baina, gero, puskatu egiten dut denboraren linealtasuna; kapituluak sartzen ditugu... Eta horrek egiten du filmaren proposamena izan dadin klasikoa eta modernoa. Hibrido bat da klasikoaren eta modernoaren artean.

Ikusleengandik gertuago azaltzeko gogoa izan duzu?

Bai, erabat. Filma diseinatua dago publiko zabalago batengana iristeko. Emakumezko eta gizonezko aktore ezagunek lan egin dute filmean, esaterako. Eta, beste alde batetik, ez diot muzin egin nahi autore estilo bati, autore estetika bati. Eta hori ere inportantea da niretzat: gauza pertsonal bat izan dadila.

Iruditzen zaizu zure aurreko filmetan publikoa, neurri batean, alboratu egin izan duzula?

Nik film guztiak egin izan ditut ikusleengan pentsatuz; kontua da ni lehen nintzen ikuslea aldatu egin dela denboraren joanean. Lehen film mota bat interesatzen zitzaidan, eta orain ez zait hainbesterako interesatzen. Orain, beste film batzuk ikusten ditut. Jaialdietara eta zinema aretoetara ikusle gisa noanean ere, beste film mota bat ikusten dut, gai unibertsalagoak eta estetika irisgarriagoak darabiltzatenak.

Zer aldatu da zure baitan?

Ez dakit; esperimentazioarekiko interes oso bizia nuen lehen, zinema forma oso artistiko bat zela ulertzen nuen, eta, akaso, beste leku batera igaro naizela orain. Konturatu nintzen bide horretatik aterabiderik gabeko kale batean sartzen ari nintzela; eta, bestalde, haurtzaroko zinema esperientzia horiek guztiak itzuli zaizkit, Hollywoodeko zinema klasikoa... Petra-ren asmoetakoa bada zinema estatubatuar klasikoa eta Europako zinema modernoa uztartzekoa. Ez zaizkit lubaki ideologikoak gustatzen, ezta lubaki estetikoak ere. Gustatzen zait besteen aukera estetikoak ikusi eta arakatzea ere. Gustatzen zaizkit abentura film klasikoak, eta zinema esperimentalaren zati bat ere bai; eta tartean gris sorta handi bat dago.

Botere handiko gizon artista bat da filmeko protagonistetako bat. Etengabe gaizkia egiten du. Sorkuntzaren eta gizakiaren alde ilunaren arteko dikotomia interesatzen zaizu?

Gaur egun, Erromantizismotik datorren artista malditoaren figurak indarra du oraindik; are, baita dena onartzen zaion artista abusatzaile eta munstroarena ere. Egia da hori gertatzen dela batzuetan; egia da, halaber, artea ez den esparru gehiagotan ere gertatzen dela fenomeno hori: politikan, finantza giroetan, medikuntza eta ikerketako goi esparruetan... Gizon agintari tiranoaren figura hori aztertzeko interesgarria egiten zait; eta, gainera, greziar tragediara itzultzen gara, han ere azaltzen baita figura hori.

Artearen eta artistaren autonomian sinesten duzu?

Bai, dudarik gabe: gauza bat da obra, eta bestea sortzailea. Desmitifikazio garai bat bizi dugu, eta ni penatzen nau horrek. Obra baten aurrean nagoenean, ez zait batere axola egilearen biografia. Nik obrarekin elkarrizketa moduko bat ezartzen dut; ez zait inporta bera nolakoa den, ez eta zer esan nahi izan duen ere. Obra artistiko bat misterio bat da sortzailearentzat berarentzat ere. Egon liteke artista bat munstro bat dena, eta egon liteke pertsona zoragarri bat ere artista handia dena.

Bestelako artista eredu batzuk ere azaltzen dituzu filmean, ordea.

Bai, hiru sortzaile mota dago, hiru etika eta estetika hauturi erantzuten dietenak: batetik, ondo funtzionatzen duen horretan zentratzen dena dago. Bigarrenik, obra oso pentsatua sortzen duena dago, terapia moduan hartzen duena ia, eta obraren erdigunean jartzen dena; eta hirugarren bat dago eduki sozialetan oinarritzen duena lana, eta besteekiko sentsibilitate bat agertzen duena...

Eta zu, non kokatzen zara?

Ni horietako bakoitzean eta, era berean, inon ere ez. Uste dut arteak baduela terapiatik, baina ez dela bere egiteko behinena. Uste dut arteak gizarte batean zer gertatzen den kontatzen duela, baina ez naiz identifikatzen zinema sozialeko autore batekin ere; eta jendearengana iristea eta filmaren alderdi ekonomikoa ere interesatzen zaizkit, baina ez naiz zinemagile komertziala ere.

Gezurra da filmeko ardatz gidaria?

Gezurra, edo zehatzago esanda, ezkutatzen dena. Ezkutatzen dena loratzear den gezurra da, oraindik ez da gezurra, baina sarri gezur bilakatzen da, eta gero gezur hori azaleratu egiten da, egia bihurtuz. Azaleratze horrek gertakari batzuk sorrarazten ditu. Oso fenomeno gizatiarra da; uste dugu ezkutatzeak babesten gaituela, edo ingurukoak babesten dituela, baina, gero, egiazki, ez da horrela izaten. Hala ere, denok erortzen gara horretan.

Zinema da ezkutatzen den hori azaleratzeko modu bat?

Bai, artearen egitekoa da gizatiar den horren egia azaleratzea. Kontua da egiak misteriotsuak direla, eta ez dela hain erraz haietara ailegatzea.]]>
<![CDATA[«Ez genuen zinema ikasi, eta horrek askatasuna ematen du»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/032/001/2018-09-28/ez_genuen_zinema_ikasi_eta_horrek_askatasuna_ematen_du.htm Fri, 28 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1885/032/001/2018-09-28/ez_genuen_zinema_ikasi_eta_horrek_askatasuna_ematen_du.htm La casa lobo animazio filmak. Txileko alemaniar erlijio-fanatikoen sekta batetik ihes egin ondoren, basetxe batean babestuko da Maria. Han bi txerri izango ditu bizikide bakar. Astiro, animaliak gizaki bihurtuko dira, eta etxea, amesgaiztoko mundu. Objektu errealak, mugitzen diren hormak, etengabe desegiten diren pertsonaiak... Mundu erreala eta fantasiazkoa, fantasiazko lan mardul batean. Joaquin Cociñak (Santiago, 1980) 2007tik darama animazioa lantzen.

Mugimendua, transformazioa eta irudimena; lan honen gakoak?

Transformazioa da gakoa, bai istorioena, baita erabilitako materialena ere. Filmak bi gidoi ditu: bata, narratiboa da, istorioaren hariari jarraitzeko balio duena, nolabait. Eta bestea materialen istorioa da, materialen performancearen istorioa. Istorio narratiboa bera baino lehenago genuen buruan materialen transformazioarena. Txileko kolonia alemaniarretik alde egiten duen neskatxaren istorioa baino lehenago zegoen materialen eta margolanen eraldakuntza plano batean kontatzearena. Dena transformatuz joatea dago jatorrizko ideiaren erdigunean. Transformazioa, eraikuntza eta berreraikuntza dira gakoak.

Sorkuntza lanaren metafora ere bada hori; transformazioa eta berreraikuntza, birziklatzea...

Filmean ia ez dago animaziorik zentzu tradizional batean; eszenak sortu eta desegin egiten dira aldiro. Storyboard baten modura egituratu genuen istorioa, baina trantsizioekin. Bost urte behar izan ditugu istorioa ontzeko. Hainbat galeria eta museotan ibilbide moduko bat egin genuen, bertan egindako tailerretan obra aldatu eta osatzen genuen, eta horrek ere luzatu zuen sorkuntza prozesua. Tailer ibiltari hori egiteak urte eta erdi gehiagoko lana ekarri zuen.

Ipuin klasikoa, otsoarena, adibidez, antzaldatu nahi izan duzue?

Haurrentzako ipuinaren egitura erabili eta berrerabili dugu, geure erara. Ipuin europar tradizionala hartu dugu oinarritzat. Interesatzen zitzaigun mundu horretan sartzea, nolabait kontaera zedarritzen dutelako ipuin klasikoek, eta munduan gertatzen dena ondo laburtzen dutelako. Haurrentzako ipuinen topikoek badute gauza oso on bat; jende guztiak identifikatzen ditu otsoa, neskatila... eta guretzat babes oinarri sendoak ziren horiek. Teknika eta materialetan dagoen kaos eta aldaketa erabatekoan ordena pixka bat jarri dugu ipuinen egituraketa eta erreferentzia horiekin.

Baina ipuin klasikoa gainditzeko helburua ere badu filmak.

Bai, gutxi-asko ipuin klasikoa jan dugu, digestioa egin dugu, eta gero geurea bota dugu. Oraindik ere ipuin gisa ikusten da, baina...

Metamorfosi bat gertatzen da Kafkaren ildoan, baina alderantziz: bi txerriak pertsona bihurtzen dira, eta pertsona ilun...

Hara, ez nuen pentsatu erreferentzia horretan. Baina bai, lotua dago guztiz, bai. Pertsonaiak nahiko hutsalak dira; hasieran erreferentzia naturalistagoak genituen, baina, gidoia idatzi ahala, konturatu ginen pertsonaia horiek ez direla existitzen, eta oso azalekoak behar zutela izan, batere sakontasunik gabeak; horrek berak bihurtzen ditu pertsonaia nahiko ilun eta perbertso.

Materialekin, teknikekin egindako collagearekin sakontasuna, bolumena eman nahi izan diozue animazio sorkuntzari?

Bai, eta guztiak lotura dauka ez Cristobalek eta ez nik ez dugulako jaso animazio hezkuntza formalik. Berak diseinua ikasi zuen, eta bere burua hezi du animazioan, eta nik ez dut neure burua hezi oraindik... Ikusizko arteak ikasi nituen, baina sekula ez nuen animazio ikastarorik egin. Deformazio mordoa du filmak, ezagutza faltak eragindakoak. Ez genuen zinema ere ikasi, eta horrek askatasun handi ematen du.

Zer zentzutan?

Produkzio metodoekiko oso sinesgaitza naiz. Ez didate konfiantzarik ematen. Zinemaren handitasuna da, baliabide eta aurrekontua gorabehera, dena formatu berean ateratzen dela: mugitzen den errektangulu bat da zinema. Film bat norberak nahi duen bezala egin liteke. Modu handinahi batean, guk pentsatzen dugu etengabe ari garela animazioa berrasmatzen. Badakigu ez dela horrela, agian efektu batzuk-eta asmatu ditugu, baina ariketa mental hori egiten dugu. Hayao Miyazakik esaten zuen ia ezinezkoa dela baliabide berriak ikustea animazio film batean. Guk ere badakigu ia ezinezkoa dela, baina horretan saiatzen gara.

Animazio sorkuntzak berritu beharra du?

Aldaketen banderak hartzeko joerarik eta zaletasunik ez dugu. Irudipena daukat jada ezin dela joera orokorrez hitz egin arteetan. Gehiegi dago, eta denetarik. Egia da Txilen azken hamabost urteetan sortu dela animazio zinema; lehenago apenas egongo ziren bi lan, eta hor gure ekarpentxoa egin genezake, agian.

Lan esperimentaltzat duzue zuen obra hau, edo hori gehiegi murriztea litzateke?

Prozesuari dagokionez esperimentala da, dudarik gabe, etengabeko prozesu sortzaile baten emaitza baita, eta egin ahala joan baikinen ikasiz, baina, era berean, saiatu gara obra gisa batere esperimentala izan ez dadin. Emaitza ikustean izan dudan sentsazioak ez dit gogorarazi zinema esperimentala esaten zaiona ikustean sentitu izan dudana. Gu saiatzen gara ikuslea besarkatzen, eta ez dezala sentitu abandonua.

Herenegun gauean aurkeztu zenuten filma, Tabakaleran, Zabaltegi sailean. Jendeak besarkatu egin zintuzten?

Bai, oso ondo sentitu ginen. Ederra da halako zinema jaialdi batean egotea; ez izatea soilik eta bereziki animazio jaialdi bat. Era guztietako zinema jaialdietan izatea gustatzen zaigu.]]>
<![CDATA[«Zineman egin den narrazio hegemonikoa amaitzen ari da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/026/001/2018-09-27/zineman_egin_den_narrazio_hegemonikoa_amaitzen_ari_da.htm Thu, 27 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1885/026/001/2018-09-27/zineman_egin_den_narrazio_hegemonikoa_amaitzen_ari_da.htm El abrazo de la serpiente lanean (2015), eta apustua mantendu du Cristina Gallego ekoizle eta bikotekidearekin (Bogota, 1978) batera ondutako Pájaros de verano film magiko-errealistan.

Herri indigena baten antzinako balioen eta indartzen ari den kapitalismoaren arteko talkak egituratzen du filma?

CIRO GUERRA: Kolonbiako narkotrafikoaren hastapenak islatzen ditu filmak; 70eko hamarkadatik aurrera nazioarteko drogen trafikoa bihurtu zenaren hazia kontatzen da nolabait, Bonanza Marimbera deitu zen aldi hura. Ikusten da kapitalismoak nola funtziona dezakeen komunitate baten mikrokosmos horretan. Wayuu komunitateak hamabost urtean bizi izan zuen, hasi eta buka, beste zenbait tokitan mende eta erdi iraun zuen prozesua. Emaitza berbera da: balio tradizionalak ordezkatu egiten dira dirua tarteko dagoenean, belaunaldien arteko talkak gertatzen dira, eta komunitateak suntsitu egiten dira: gizakiak bere ingurunearekin harremana galtzen du.

CRISTINA GALLEGO: Boterearen gaineko pelikula bat da, komunitatearen izaera tradizionala hausten duen boterearena. Beti sortu izan dit irrika, eta kuestionatu ere egin izan dut gertaera hori, baina orain hobeto ulertzen dut. Hasierako marihuana negozio hori, kapitalismo hori, negoziazio baketsuan eta hitzetan oinarritzen da, baina filmak azaltzen du kapitalismo molde hori erabat lehertzen deneko unea.

Antzinako balio horiek ere ezin baitiote aurre egin kapitalismoari, saldukeriari.

CRISTINA GALLEGO: Balio zahar horiek lurraldearen egonkortasuna mantendu dute hamarkadetan; eurak izan dira euren lurraldeen jabe. Mundu guztiarekin negoziatu izan dute: piratekin, ingelesekin, danimarkarrekin, espainiarrekin... Oso indartsuak eta borrokalariak izan dira, baina oreka mantendu ahal izan dute negoziazioari esker. Dena hautsi zen marihuana negozioaren hasiera harekin, ordea. Lurralde oso aberatsa da baliabideetan Guajira, baina era berean pobrezia izugarria du. Kontraesan handien lurraldea da.

Kontatzen denak zerikusi gutxi dauka gainerakooi heldu zaigun narkotrafikoaren irudiarekin.

CIRO GUERRA: Bai, gero iritsi zen historia oso ezaguna da, kartelen historia da, Pablo Escobar eta abar... Baina iruditzen zitzaigun historia hori batez ere kanpotik kontatua izan dela, ez guk geuk kolonbiarrok kontatua. Eta biolentziaren nahiz mafia kulturaren loriatze moduko bat bilakatu da guztia. Gaur egun hainbatek istorio horiek ikusten dituzte film eta serietan, eta pentsatzen dute Escobar heroi bat izan zela. Ez zaigu iruditzen hori irudikatze egokia denik. Guk ez dugu kontatu nahi narkotrafikoaren loriatzerik, baizik eta gure gizarte oinarrien dekadentzia erabateko hori.

Ikuspegi femeninoak indar handia du. Filma hasten da amatik alabarenganako errezu baten transmisioarekin.

CRISTINA GALLEGO: Guri gizonen narrazioetatik iritsi zaizkigu istorio horiek, baina kontua ikertzen hasi, eta ikusi genuen wayuuen kulturan emakumeek indar eta garrantzi handia dutela, bai ekonomiaren kudeaketan, bai erabaki politikoetan, bai kontu izpiritualetan. Eta, hortaz, oso kuestionagarria egiten zitzaigun filma soilik gizonezkoen ikuspegitik kontatzea. Nahi genuen gertatzen zenaren ikuspegi femeninoa ere azaltzea, sakonekoa hobeto islatzen delako.

Bai lan honetan eta bai El abrazo de la serpiente aurrekoan, herri indegenekiko interes agerikoa azaldu duzue. Baina haiek idealizatzeko tentazioan erori gabe.

CIRO GUERRA: Bai, hala da. Orain artean zineman kontatu zaiguna, eta kontatu diguten modua, ikuspegi bakar batetik etorri da. Perspektiba aldatzen denean, mundua oso desberdin ikusten da. Zineman egin den narrazio molde hegemonikoa amaitzen ari da. Narrazio hegemoniko horretan film bera ikusten dugu etengabe, izenburu desberdinekin. Begirada aldatzea, eta begirada nahiz ahotsa komunitate isilduei eta ez ordezkatuei ematea da guri dagokiguna; istorioak beste ikuspegi batetik kontatzea. Mundu konplexu eta zabalago bat marrazteko. Uste dugu badela garaia horretarako. Narratiba aldatzean zinema aberastuko dugu. Ameriketako herri indigena askoren istorioak ez dira kontatu beraien talaiatik, eta gauza bera emakumeen istorioak ere. Alde horretatik, zinemak asko du aberasteko, aldatzeko.

CRISTINA GALLEGO: Bestalde, komunitate horiek ez idealizatzeko asmoak azaltzen du beraiekiko errespetua; hitz egiten dugulako beraietaz, baina zuri-beltzak saihestuz. Errespetatzeko modua da beraien konplexutasun guztia erakustea. Komunitateak dira, baina gizabanako konplexuz osatuak, eta horrela azaltzeak eurengana hurbiltzen gaitu. Ezagutzen dugun begirada kanpotikoa da, exotikoa, zuri-beltzetakoa...

Fabulazioa ere erabili duzue lan honetan. Narratiba berri horiekin lotuta?

CRISTINA GALLEGO: Wayuu komunitateak mundua nola ikusten duen azaltzeko baliagarria izan zaigu amets giro hori. Euren mundua eta Gabriel Garcia Marquezen errealismo magikoa erabili ditugu narratiba ontzeko eta euren mundua kontatzeko: erreala denaren eta intuitzen denaren artekoa, jakin bai baina azaltzen ez denaren artekoa, femeninoaren eta maskulinoaren artekoa... Gangsterren zinema, westernak eta greziar tragedia dira beste iturri nagusiak.

Wayuuen hizkuntzan grabatu duzue ia dena.

CIRO GUERRA: Wayuu hizkuntza ez zen existitzen orain artean zineman. Akaso eszena gutxi batzuetan azaldu da. Oso garrantzitsua da herriak euren hizkuntza propioetan errepresentatzea zineman, askoz ere hobeto uler baitaiteke ahozkotasunak zer transmititzen duen, ulermen arrazionaletik harago. Gainerakoan, dena homogenizatu eta ahuldu egiten baita.]]>
<![CDATA[«Ez diet uko egiten lan eskaintzei, berriro deituko ez didaten beldurrez»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1897/024/001/2018-09-26/ez_diet_uko_egiten_lan_eskaintzei_berriro_deituko_ez_didaten_beldurrez.htm Wed, 26 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1897/024/001/2018-09-26/ez_diet_uko_egiten_lan_eskaintzei_berriro_deituko_ez_didaten_beldurrez.htm
Aktore lanak noiz eta zergatik hasi zituen galdetuta, Dench atzera begira jarri zen: «Gogoratzen dut Shakespeareren King Lear-en muntaketa bat ikustera joan ginela gazterik, Michael Redgrave aktore zela, eta hor sortu zitzaidala harra; gogoratzen dut gurasoei esan niela ez nuela neure burua gai ikusten hain diseinu ederrak egiteko, eta, aurretik nire anaiak egin zuen bezala, antzerki eskolan izena eman nuen».

Lehen urratsak Old Vic konpainian eta Royal Shakespeare Companyn eman zituen, eta 1970 eta 1980ko hamarkadetan antzerkian aritu zen buru-belarri. Zinemarako lehen proba ondo oroitzen du, ez baitzitzaion nahi bezain ondo atera. «Jada bizi ez den pertsona batek zera esan zidan: 'Eskerrik asko etortzeagatik, baina inoiz ez duzu film bat egingo, dena baitago oker zure aurpegian'». Froga hura egin ziona nahastu bazen, nahastu zen, eta nola, gainera. Kosta egin zitzaion zineman lehen lana egitea: Charles Crichtonek zuzendutako The Third Secret filma izan zuen estreinakoa, 1964an, baina azken hamarkadetako zinemagilerik handienetako batzuentzat lan egin zuen gerora. James Ivoryrentzat A Room With A View-n (1985); Kenneth Branaghentzat hamar bat filmetan -biak ere oso baitira Shakespeareren obraren zaleak-, Stephen Frearsentzat Mrs Henderson Presents-en (2005) eta Philomena-n (2013)... Richard Eyreren Iris-en (2001) eta Notes on A Scandal-en (2006) ere parte hartu zuen. Guztira ehun filmetan baino gehiagotan parte hartu du. Ospea areagotu egin zitzaion 1995etik aurrera, James Bond agentearen sagako filmetan parte hartzen hasi zenetik, M-ren rola jokatuz, Erresuma Batuko Inteligentzia Zerbitzuetako nagusiarena, alegia. 2012ko Skyfall-era arte egin zuen rol hori.

Curriculum hori du, eta ezin konta ahala sari eskuratu ditu: emakumezko taldeko aktore onenaren Oscar saria irabazi zuen John Maddenen Shakespeare in Love-ko Elizabeth erreginaren paperean; beste sei aldiz izendatu dute Oscar sarietarako; bederatzi Bafta sari irabazi ditu; bi Urrezko Globo; eta Antzerki Ingeleseko zazpi Lawrence Olivier sari. Bada, halere, Dench umil agertu zen, eta adierazi zuen bera ez dela boteretsu sentitzen. «Nik ez daukat botererik; zortea izan dut deitu egiten didatelako lana egiteko, baina berdin-berdin jarraitu nahi dut. Ez diet uko egiten lan eskaintzei, berriro deituko ez didaten beldurrez. Aurrerantzean ere lana izateak baino ez nau arduratzen ».

Oraindik sasoiko

83 urteko aktorea sasoiko dago egun, eta horren seinale da Zinemaldian bertan aurkeztuko duela Trevor Nunnek zuzendutako Red Joan lana. Bertan, Melita Norwooden rolean sartzen da, KGBn espia britainiar modura luzeen iraun zuenaren rolean, alegia. Eta, horrez gain, oraindik estrenatzeko dauzka Kenneth Brannaghen Artemis Fowl eta Andy Goddarden Six Minutes to Midnight.

Hala ere, Denchek atzo aitortu zuen momentu txarrak ere igaro dituela; esaterako senarra hil zitzaionean, eta, hura gogora ekarriz, keinu egin zion Kevin Spacey aktore estatubatuarrari. «Eskoziara joan ginen The Shipping News lana filmatzera, 2001ean, eta asko lagundu zidan garai hartan». Galdera ezinbestekoa atzetik: ea zer iruditzen zaizkion Spaceyk Me Too mugimenduaren ildoan izan dituen jazarpen salaketak. Eta Denchek honako hau: «Inola ere ez ditut babesten halako gertaerak. Ez dakit Kevinen [Spacey] egoera zein den zehazki, baina betirako baztertuko dugu norbait hanka sartu edo gaizki jokatzeagatik, are, krimen bat egiteagatik? Historian atzera egin behar dugu», adierazi zuen.]]>
<![CDATA[«Ez dut sekula izan aktore lana uzteko krisialdirik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/035/001/2018-09-25/ez_dut_sekula_izan_aktore_lana_uzteko_krisialdirik.htm Tue, 25 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1924/035/001/2018-09-25/ez_dut_sekula_izan_aktore_lana_uzteko_krisialdirik.htm Jainkoak ez dit barkatzen filma estreinatzeaz gain, Zinemira saria emango diote Ramon Agirre aktoreari (Donostia, 1954). 1986an Zinemaldian izan zen, Montxo Armendarizen 27 ordu lanarekin; lan hark Zilarrezko Maskorra irabazi zuen. Orduz geroztik, bertatik bertara ezagutu du euskal zinemaren bilakaera.

Oier Aranzabal Margolaria filmaren egileak aipatzen du ia sortzaile guztiek izan duzuela bazkari gatazkatsu samar bat familiakoei esateko artista izan nahi duzuela... Zeuk arkitektura ikasi zenuen. Gogoratzen duzu garai konfliktibo hori?

Ez zen izan egun batetik besterako erabakia. Nik txikitatik banuen aktoretzarako zaletasuna. Zazpi anai-arreba ginen, eta ama oso antzerkizalea zen. Ni hirugarrena naiz, eta eramaten ninduen berekin antzerkira eta zinemara, batez ere udatan, aita ez baitzen oso zalea. Komedia espainiarrak izaten ziren gehienetan. Bera bakarrik ez joatearren, ni eramaten ninduen, jada zalea bainintzen. Zaletasuna hor zegoen; beste kontu bat da aktore izatearena. Gaztetan, eten batzuk izan nituen: soldaduska, batetik. Parisera ere joan nintzen bolada batez, eta hasi nintzen pantomima egiten. Hor hasi nintzen ikusten niretzat egon zitekeela arkitektura ez zen beste bide bat...

Hortaz, etxean ez zenuen izan erresistentzia handirik?

Ez, ez bainuen nik ere oso argi. Ez nuen sekula esan «arkitektura utzi nahi dut aktore izateko». Ez dago egun zehatzik; pixkanaka-pixkanaka joan ginen bidea eginez.

Zeure buruari askotan berritu behar izan diozu gerora erabaki hori?

Inkontziente samarra izan naiz hasi nintzenez geroztik. Banuen adina bizibidea nonbaitetik ateratzeko, eta, ez dakit nola, baina ateratzen genuen, moldatzen ginen. Antzerkia egiten genuen, eta ez dakit zer irabaziko genuen, eta ez dakit nola iristen ginen hilabete amaierara, baina nik ez dut izan aktore lana uzteko krisialdirik. Zetorrena zetorrela konformatu izan naiz, eta aurrera.

Zinemira saria emango dizute. Sari handiena, ordea, ez al da azken bolada luzetxoan daramazun lan erritmoa?

Bai, dudarik gabe. Ni saritua sentitzen naiz aspaldi. Aktore bat ez da ezer zuzendari batek esaten ez badio «rol hau zuk egitea nahi dut». Azken urteetan, bereziki, oso rol politak eskaini dizkidate, eta ni saiatu naiz aprobetxatzen. Eskaintzen didaten rol bakoitza saria balitz bezala sentitzen dut. Ni bezalako asko daude, eta deitzen didatenean harritu egiten naiz, baina gero pentsatzen dut, «tira aurrera».

Michael Hanekerekin Amour filmean egindako lana mugarri bat izan al zen zuretzat? Beste oihartzun bat eman zizun?

Nik uste dut garapena hemen bertakoa izan dela gehiago, kanpoko kontuez apartekoa. Salto handirik gabekoa izan da, baina konstantea; agian Aupa Etxebeste! [2005] izan zen hor tranpolin lana egin zuena, baina ni pixkana-pixkana joan naiz bidea egiten. Hanekerena izan zen halako ibilaldi bitxi moduko bat, bizitzan behin egiten diren horietakoa. Horrek ekarri zuen, akaso, Almodovarrek deitzea gero, ze Almodovar bada inbidioso samarra [barreak]. Hori bai, Amour-ek distira berezia dauka nire curriculumean, nola ez!

Sareko foroetan bakarren batek egin du arrapostu: «Zinemira saria eman diote; eta zergatik ez, adibidez, Donostia saria?».

Tira, nik ez dut horren inguruan ezer esatekorik. Ematen didatenarekin poz-pozik ni. Ez dakit gehiago merezi dudan, edo hau ere ez dudan merezi.

Baina, merezimenduaz harago, euskal komunitatekook ere bere horretan ez ote genuen onartu albistea, gure txikitasuna nolabait aurreonartuz...

Egia da bertakoari askotan ez zaiola balio bera ematen, baina hori arlo askotan gertatzen da, eta ez soilik hemen, leku askotan. Ni asko pozten naiz hemengo bati bere lana aitortzen zaionean.

Iaz eta aurten ere oso presente zaude Zinemaldian. Handia aurkeztu zenuten iaz. Zer irakurketa egiten duzu urtebete geroago?

Norbaitek zalantzarik bazuen guk ere egin genezakeela zinema ona, egin dezakegun horren beste froga bat da Handia. Eta batzuetan asmatzen dugula istorio bikainak egiten. Hor geratuko da, mundu osoan lasai-lasai ibiltzeko pelikula modura, eta ez da bakarra.

Oreina estreinatuko da gaur; Koldo Almandoz zuzendariak aipatzen zuen, besteak beste, interesgarria egin zaiola aktore profesionalen eta aktore ez direnen arteko lankidetza. Zer eman dizu zuri lankidetza horrek?

Hori maiz gertatzen da hasiberriak direnekin. Hasieratik oso harreman ona izan nuen Laulad Ahmedekin [Khalilen papera jokatzen duen aktorea], eta saiatu nintzen ahal nuen neurrian laguntzen. Filmaren mesederako eta norberaren mesederako ere izaten baita. Halakoetan, gogora etortzen zaizkit nire hastapenak eta urduritasunak, eta poza ematen du ikusten duzunean besteak zer gogo jartzen duen, zer irrika duen ikasteko, zer irekia den, zer sentsibilitate duen... Gustua ematen du.

Inoizko garairik onenean dago euskal zinema?

Bai, ziur aski; Aupa Etxebeste! izan zen mugarri bat, mugarri txiki bat. Ez bakarra, baina... Hala ere, azkenaldian asko aipatzen da loraldia, baina ez dakit hitz dakit egokiena den. Loraldia aipatutakoan, irudikatzen dut lorez betetako zelai bat... Euskal zinemagintza oso gaztea da, oso pieza gutxi ditu oraindik ere. Astebetean ikus liteke euskal zinemaren historia osoa, ziklo bat egingo balitz. Autokonplazentzian ezin gintezke erori, baina, hala ere, onartu behar da ziur aski inoizko momenturik onena badela.]]>
<![CDATA[Bazkari gatazkatsua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1896/038/001/2018-09-25/bazkari_gatazkatsua.htm Tue, 25 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1896/038/001/2018-09-25/bazkari_gatazkatsua.htm Leto filmak voyeurrari arreta eman diona. Perestroika aurreko Leningraden, 1980ko hasieran, rock eszena indartsu bat azaldu da. Ahaire anglosaxoi berriekin liluratutako rockzale gazte saldoak Led Zeppelin, T-Rex, Velvet Underground eta David Bowie entzuten pasatzen ditu orduak eta egunak; ingelesez entzuten dute rock eta pop musika hori, eta beraiek sortu eta osatutako taldeetan ere ingelesez abesten dituzte kanturik gehienak. Aitzitik, bada 1970eko urteetako rock anglosaxoi hori nolabait gainditu nahi duen mutil bikote gaztexeago bat. New wavearen ildoari helduz, bai euren kantuei bai euren estetikari molde neoerromantiko bat eman, eta euren kide rockzaleen joeratik bereizi nahi dute, «ahots propio bat» bilatuz. Bikote hori entseatzen azaltzen den bakoitzean, oholtzaren gainean agertzen den bakoitzean, errusieraz kantatzen dute.

Itxura batean modernoagoa zatekeena, ingelesez kantatzea, irauli egiten du bikote gazteagoak, zer eta errusieraz abestuz! Filmean ez da ageri esplizituki bikote horren hizkuntza hautuaren inguruko solasaldirik, eta horregatik voyeurrari ez zaio garbi geratu zuzendariak aliritzira egin duen hautaketa, edo mezu kontzienteago bat bidali nahi izan duen.

Edonola den, bikote gazte horren ekimenak gogorarazi dio voyeurrari Oier Aranzabalek Margolaria filmaren harira esandako hura; musikari guztiek izaten dutela bazkari-afari gatazkatsu samar bat zeinetan azaldu behar izaten dieten gurasoei musikatik bizi nahi dutela; «eta zer esanik ez euskal musikariek». Eta ez soilik, tentsioz beteriko bazkari lege hori bizi izaten dutela, baizik eta erabaki ausart hori, aldiro-aldiro hartu behar izaten dutela beraien musika ibilbidean. Eta are, oroitu da, gurean ere izan badirela erdaretatik euskararako urrats ausarta egin izan duten musikariak ere; Kortatu eta BAP!! 80ko urteetatik hasi, eta oraintsuagoko Mikel Uraken, Vulk, Saioa, La Basu, Oso Fan eta beste hainbateraino.

Bazkari eta afari lege asko egindakoak denak ziur aski, hautu ez hain natural baten alde egiteko. Bi voyeurrek lantoki alboan, lasaitasun apur bat ematen dien taberna batean, egin dute gaurko bazkari legea. Euskaraz zehaztu diote hautatutako bazkaria tabernariari: «Petxuga, kroketak eta...». Tabernariak ez ulertzearen aurpegia ez ezik, amorru moduko bisaia jarri du. Nahiagoko zukeen ingeles modernoan eskatu izan baliote...]]>
<![CDATA[«Musikari izatea egunero berritzen den boto moduko bat da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/026/001/2018-09-22/musikari_izatea_egunero_berritzen_den_boto_moduko_bat_da.htm Sat, 22 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1873/026/001/2018-09-22/musikari_izatea_egunero_berritzen_den_boto_moduko_bat_da.htm Margolaria dokumentaleko protagonista, edo «kanala»; eta Oier Aranzabal (Bilbo, 1988), filmaren zuzendaria. Kazetaria ere bada, eta hainbat ikus-entzunezko lan egin izan ditu, musikarekin loturikoak zenbait. Lou Topet taldearen sortzaile eta gidaria da: «Azken hiru urteak nahiko indartsuak izan dira Lou Topetekin. Hor bizi izandakotik gogoa piztu zitzaidan kontatzeko musikatik edo artetik bizi dena nola bizi den egiazki». Ibilbide horretan ezagutu ditu Joserra Senperena eta Rafa Rueda, adibidez. «Lehen ezagutzen ez nuen musikari espezie bat». Haien istorioa kontatzeko gogoa piztu zitzaion: «baina ez agertoki gainekoa; ez nuen kontatu nahi fokuen azpiko historia. Kontatu nahi nuen artistaren egunerokoa. Denok bizi behar ditugun 24 ordu horiek, beraiek ere bizi behar dituztenak eta normalean ikusten ez ditugunak». Ordu mordoa grabatu zuen. Ez daki zehazki zenbat. «Ez dut zenbatu ordu kopurua, baina 20 terabyte (20.000 gigabyte) bete ditugu. Bi kopiatan. Kontzertu asko, entsegu asko. Diskoa grabatzeko hamar egunak bost kamerarekin jaso genituen, ia dena. Elkarrizketa asko. Bidaia bakoitza kamera altzoan hartuta grabatu dugu». Kontatu du Urdangarinen istorioa, eta, harekin batera, beste hainbat sortzailerena ere bai. Gaur, Zinemaldiko Zinemira sailean aurkeztuko dute.

Baldintza batzuk bete behar zituen zure dokumentaleko pertsonaiak?

Bai, ibilbide zabala izan behar zuen. Disko asko argitaratu dituen norbait. Izena lortu duen norbait. Mikelek [Urdangarin] baldintza guztiak betetzen zituen. Hala ere, Mikel da Margolaria-ko protagonista, baina izan zitekeen beste edonor.

Zein izan zen Urdangarinen lehen erreakzioa?

Hasieran distantzia pixka batekin hartu zuen ideia, baina azaldu nion ez nuela asmoa Mikeli buruzko dokumental bat egiteko, eta bera ere lasaitu egin zen. Berak ez baitzuen horretarako gogorik. Nik esplikatu niona gustatu zitzaion: Mikel hartzea artista moduan. Mikel izatea bide bat, eta ez helburua. Hari gustatu zitzaion ideia, eta esan genuen: «bagoaz». Hasi ginen grabatzen eguneroko moduan; oraindik Margolaria diskoa ideia sorta bat baino ez zen, eta horri esker harrapatu dugu diskoaren prozesu guztia.

Foku azpikoa bezainbat interesatzen zitzaizun handik kanpokoa. Dokumentala bera hasten duzu Urdangarin bere etxeko bakardadean dagoela.

Grabatzeko prozesu horretan, atentzioa eman zidan nola Mikel bakarrik bizi den, eta, Arriagan bertan jende mordo baten aurrean jo eta gero, adibidez, nola iristen den gaueko ordu txikitan etxera, eta orduko bakardadearen kontrastea. Mikel horrek denbora asko pasatzen du bakarrik; haren bizimoldeak baditu alde ilunak edo ez hain ederrak ere. Segituan ikusi nuen horrek zer potentzial izan zezakeen, eta horregatik erabaki genuen dokumentala momentu horrekin hastea. Gainera, momentu hori da ideia berriak sortzen diren unea ere. Kontatu nahi genuen oholtzaren gainekoa, baina ez genuen nahi oholtza gainekoa izatea dena. Oholtzaren gainekoa une puntual bat da, oso une ona artistarentzako, baina oso laburra, era berean.

Sortzaileak bakardade askori aurre egin behar izaten die. Zuk zeuk ere bakardade zenbaiti egin behar izan diezu aurre dokumentala egiteko?

Bakarrik hasi nuen proiektua. Gerrilla formatuan grabatua dago asko, kamera altzoan... Gero, taldea osatuz joan gara. Bi urteko prozesua izan da, eta egon dira momentu onak eta ez hain onak, konfiantzazko momentuak gure inkontzientzian eta baita zalantza momentuak ere. Nik uste dut edozein artistak dauzkala momentu horiek. Egiten ari zarena nahikoa egoki den ala ez jendeari gustatzeko: orduan sentitzen zara bakarrik.

Nola sortu zen Alain Urrutia margolariarekin izandako solasaldiak bideratzeko aukera?

Mikel joan zen Eskoziara lagun batzuei bisita egitera. Eta ni harekin joan nintzen, berarekin egon bainaiz denbora askoan. Gero, Alaini [Urrutia] ere egin genion bisita, Londresetik pasatuta, han egon baita urte luzez. Laguna dugu biok. Bisita hartan, koadro bat oparitu zion Mikeli, eta esan zion baldintza bakarra zela berriz ere Londresera joatea koadroaren bila. Pentsatu genuen «ostra, hemen bidaia bat dago». Hor sortu zen dokumentalaren bizkarrezurra. Gero. Skypez birsortu genuen momentua, baina benetan gertatutakoa oinarri hartuta. Nik uste dut bidaia horrek gauza asko kontatzen dituela zeharka.

Truke bat dago, beraz; sortzaileen arteko truke bat.

Bai, halaxe da, eta Mikelek Alainengan inspiratua idatzi zuen Margolaria kantua. Artisten artean ere harreman asko sortzen dira, eta uste dut pelikulak jasotzen duela hori, bai Alainekin, baita gurutzatzen diren artista guztiekin ere.

Margolaria izenburua izanik, filma, zuri-beltzean. Zergatik hautu hori?

Arrazoi nabarmenetako bat Alainen hautu artistikoa bera da. Zuri-beltzean margotzen du, eta badauka obsesio moduko bat kolore horiekin. Jantzi ere hala egiten da. Berak aldarrikatzen du zuriaren eta beltzaren artean badela kolore gama bat, grisen gama oso bat. Horrek ekarri zuen hautua: neuk egin dut muntaketa, eta grabatu ahala muntatuz joan naiz. Haren sekuentzia muntatzen ari nintzela, ez dakit zergatik, zuri beltzeko aukera egin nuen, eta ordutik aurrera pelikula guztia zuri-beltzean egitea erabaki genuen. Hautu estetiko bat da; izan zitekeen koloreetan ere, baina zuri-beltzekoa aukeratu dugu guk.

Urdangarinen istorioaz gain, artisten istorio txiki paralelo dezente daude dokumentalean.

Mikel da bide bat, kanal bat. Mikelen bizitzan gurutzatzen den jendea ageri da; hor saiatu nintzen narrazioa deszentralizatzen hasieratik. Esaterako, une batean Nika Bitchiasvili biolin jotzailearen bizitzan sartzen gara, eta orduan Mikel desagertu egiten da. Eta kontatzen dugu beste artista baten bizitza, beste artista baten bizimoldea, beste artista baten hautua, paraleloan. Gero, berriro Mikelengana itzultzen gara, baina ikusten dira kontrapuntu batzuk, jabetzeko zein desberdina izan litekeen artetik bizitzea kasu batean edo bestean, eta, era berean, zenbat gauzatan bat egiten duten.

Familiako kideen testigantzek garrantzia berezia dute.

Sortzaile bakoitzak bere modua du artea bizitzeko. Mila modu daude, eta batzuk ikusten dira pelikulan, baina artista guztiek dituzte gauza asko, eta, askotan, gainera, gauza harrigarriki antzekoak. Artista ia gehienek eduki dute bazkari bat edo afari bat gurasoei esateko: «aizue, musikatik edo artetik biziko naiz». Oso kuriosoa egin zitzaidan hori, erabakia hartzeko une hori. Apustu irmo baten berri ematen du. Kontua da erabaki hori —eta batez ere euskal artisten kasuan— ez dela egun batean hartzen, baizik eta ia-ia egunero berritzen. Norian goian edo behean egon, artistak zalantza garai asko izaten ditu: «Jarrai dezaket honetan? Noiz arte bizi naiteke honetatik?». Aldian-aldian berritze den boto moduko bat da.

Mikelentzat, hasiera gogorra izan zen.

Mikelek duela hogei urte hartu zuen musikatik bizitzeko erabakia. Mikel ez zen inor, ez zuen ibilbiderik, baina irakasle postu finko bat utzi zuen, eta musikatik bizitzea erabaki. Erabakiak zoroa ematen du pixka bat, ezta? Baina, hogei urteren ondoren, beste modu batera ikusten da. Baina ikusten da, gainera, ez dela erabaki erraza, ze pasatu daitezke lau hilabete kontzerturik gabe, eta ez da dirurik sartzen kaxan. Ni haserretu izan naiz irakurritakoan Gatibuk edo beste hark 15.000 euro kobratuko dituela ez dakit non jotzeagatik, eta jendea kexaka hasi dela. Euskal Herrian lauzpabost talde egongo dira lortu dutenak musikatik bizitzea, eta, hala ere, prekarioenak dira beste zenbait lanbiderekin alderatuta. Hasierako zifra horrek inpresioa ematen du akaso, hasieran, baina ez da kontatzen hilabeteak eman ditzaketela batere kontzerturik gabe, horra iristeak etengabe lan egitea eskatzen duela, lan ordu asko direla, talde baten atzean jende gehiago dagoela...

Sortzailearen lana ez dago behar bezala baloratua.

Ez dago ondo ikusia zure obratik bizitzea, sorkuntzatik bizitzea. Oraintsu gertatu zaie Grises taldekoei ere: esplikatu behar izan dute herriko kontzertu baterako udalak emandako dirua nola banatu behar izaten duten, eta ia ezerezean nola geratzen den. Hori ez daukate esplikatu beharrik ere. Sortzailearen ofizioa ez da ofizio zilegitzat hartzen. Estigma hori oso presente dago oraindik, eta deseraiki beharra dago: nola egurtzen ditugun gure artistak, eta nola ez diegun uzten duin bizitzen beren obratik. Grazia egiten dit: gero, Tom Waits etorri, eta Kursaalera joaten gara, 130 eurotik gora ordaintzeko prest. Badugu horretan zer hobetua.

Urdangarinek entzutearen beharraz hitz egiten du Kirmen Uriberekin. Sortzaileak ere asko entzun behar du, zuk zeuk kasu honetan, adibidez?

Bai, entzun, ikusi eta ahal den dena barneratu. Muntaketa egiteko orduan, oso presente eduki behar genuen grabatutako guztia: diskurtsoak... Grabatzen ari zaren bitartean ere jabetu egin behar duzu grabatzen ari diren horretaz, esaten ari diren horretaz, eta hori diskurtso batean integratu, edo horrekin narrazio bat egin. Nire ustez, funtsezkoa da entzutea eta ikustea, eta gaur egun nahiko distraituta bizi gara orokorrean, edo zirkunstantziek distrakziora garamatzate: ez da hain erraza kontzentratzea.

Musikaria eta dokumentalista. Dokumentalaren generoa bereziki duzu gustukoa. Egileren bat izan duzu buruan?

Ideia asko izan ditut buruan. Erronkarik zailena da nola ez egin generoko dokumental tipikoa. Nik neure buruari erronka jarri diot ez erabiltzea betiko bustoak, eta narrazio bide desberdinak planteatzea. Bustoak erabiltzea guztiz zilegi da, eta oso ondo dago; sekulako filma egin daiteke horrela ere. Gauza asko eginak daude musikaren munduan; adibide mordoa dago, eta guretzat erronka da euskal musikari bat nola aurkeztu munduko beste musikari bat bezala. Edo nola egin ulergarri eta disfrutagarri ez, eta ez bakarrik hemen, Euskal Herrian, baizik eta beste edonon ere berdin. Ni horretan saiatu naiz, Mikel pertsonaia generiko baten gisara aurkezten.

Pertsonaia generiko modura, baina bere ezaugarri propioei uko egin gabe. Okinawara egiten duen bidaian ikusten da hizkuntza gutxituen errealitatea ere.

Bai, saihestu nahi genuen esplizituki gaia ateratzea. Okinawara egindako bidaia iruditu zitzaigun ideia ona. Okinawak hiru hizkuntza propio ditu japoniera ez direnak, eta hor ispilu bat zegoen. Iruditu zitzaigun bidaia hori aproposa zela errealitate hori kontatzeko: inplizituki film osoan ikusten dena, Mikel euskaraz abesten, hor kontatu egiten da. Eta John Potterrek kontatzen du. Potter unibertsitateko irakaslea eta kritikaria da. Folk Roots aldizkarian egiten ditu folk musikaren inguruko kritikak, eta txundituta dago euskal musikarekin; euskal musikaren friki bat da. Mikelen diskoa asko gustatu zitzaion, eta kontatzen du zergatik eraman zuen Mikel Okinawara. Hor kontatzen da euskarak eta Euskal Herriak zer leku duten munduan; niretzat, erronka da nola kontatu Oskorriren istorioa, edo Berri Txarrak-ena, edo ez dakit zer talderena, baina ez zaleentzat soilik, baita gustatzen ez zaion edo ezagutzen ez duen norbaitentzat ere. Euskal Herrian, horrek behar luke erronka; nola kontatu ez guretzat, baizik eta ikusi nahi duen edonorentzat.]]>
<![CDATA[Bachata guztiak ez baitira berdin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1896/032/001/2018-09-22/bachata_guztiak_ez_baitira_berdin.htm Sat, 22 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1896/032/001/2018-09-22/bachata_guztiak_ez_baitira_berdin.htm El amor menos esperado filmean. Ez dute ageriko arrazoirik bizikidetza eteteko; errutinaren gurpilak bizipoza ostu die. Beste munduko arazorik ez duen bikote bat da.

Las herederas lanean, Chela (Ana Brun) eta Chiquitaren (Margarita Irun) arteko bikote harremana hondatzen ari da, batez ere haien egoera ekonomiko zailari aurre egiteko oinordekotzan jasotako ondasunak saltzen hasi zirenetik. Ez dute beraiek erabaki banatzea. Chiquita, bien arteko dinamikoena, espetxeratu egingo dute, iruzurra leporaturik.

Marcos eta Ana bizitza berregiten saiatuko dira, nor bere aldetik. Ez dute eragozpenik jende berria ezagutzeko, nork bere uneko desioak gorpuztu ahal izateko. Harreman berriek ez dituzte asebeteko; nahi bezala aldatu ahal izango dute aukeraz, ordea. Nekez agertuko dira pasio horien eszenak filmean; musu eta besarkada konbentzional gutxi batzuk.

Chiquita emakumeentzako presondegian dago, hango girora nola hala egokituz. Chelak bertan behera utzi beharko du burges txikiaren bizitza, eta andrazko aberats helduentzako taxilari hasiko da. Desio ezezagun bat sentituko du haietako baten alaba gaztearekiko, eta zinemagileak ausardiaz erakutsiko du desio hori; adineko emakumea masturbatu egingo da sekuentzia batean.

Anak Marcosi esango dio «Borges eta Freud gutxiago, eta bachata gehiago». Lehen filmak badu bachata. Bigarrenak ere bai, espetxean dantzatzen baitute. Baina bigarrenak Borges eta Freud ere biltzen ditu, besteak beste. Ana eta Marcos elkarrengana itzuliko dira; Chelak ihes egingo du.

Lehenak Sail Ofiziala estreinatu du. Bigarrena Horizontes Latinosen eman dute. Bachata guztiak ez dira berdin.]]>
<![CDATA[Angel Badosi eman diote Espainiako Arte Plastikoen Sari Nazionala]]> https://www.berria.eus/albisteak/156829/angel_badosi_eman_diote_espainiako_arte_plastikoen_sari_nazionala.htm Wed, 19 Sep 2018 19:00:44 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/albisteak/156829/angel_badosi_eman_diote_espainiako_arte_plastikoen_sari_nazionala.htm elkarrizketa sakona eman zion BERRIAri. ]]> <![CDATA['Alter ego'-ak. Aurreiritziak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2039/036/005/2018-09-16/alter_ego_ak_aurreiritziak.htm Sun, 16 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/2039/036/005/2018-09-16/alter_ego_ak_aurreiritziak.htm G Puntoa sartu du CD irakurgailuan. Bere burua abangoardistatzat duen alter ego-a aztoratu egin da. Etxera iristerako bospasei aldiz entzun du Aita fandangoa. Oroitu egin da aitaz, haurtzaroko doinuez. Oroitu ez, hezur-haragitan sentitu du bi eskusoinuen botoietatik ateratako minorreko melodia, baita botoien beren zapaltzea ere. Alter ego berrizalea hunkituta, are, malkotan; belarriak jaitsita atera da autotik. Pozik.

Uztailaren hirugarren astean, Tolosako plazan. Bere buruari pop-rockaz aspertuta dagoela sinetsarazi nahi dion alter ego-ari aldakak mugitzen hasi zaikio ia oharkabean Don Inorrezen musikarekin, eta kantuan hasi da, boz gora. Topa egin du ezagutu ez arren han zeuden guztiekin, Bloody Mary bat, Bloody Mary bi... Bakea gurekin izan bedi!

Mukuru betetako jendarteak, musika ekitaldi masiboak, gorroto dituela uste duen alter ego-ak, bederatzi urteko neskatoaren ekimenez itsaso barean sartuta entzun ditu Ruben Bladesen doinu beroak, Jazzaldian. Elkarri helduta dantza egin dute, elkarri ura botaz. Musika paisaiarekin urtu da. Musika badago baina ez dago. Da. Arrastiri udatiarra musika da. Musika arrastiri udatiar da. Pedro Navaja. La vida te da sorpresas, sorpresas te la vida: ai ai...

Borroka betean sartu dira Dabadabara alter ego heterodoxoa eta alter ego pureta. «Hor moderno-ustekoak baina ez dituk egongo, benetako herri musika estimatu ez, eta berniz psikodelikoa emanda, modernitatearen lehen lerroan kokatu uste direnak», bigarrenak lehenari. «Isildu hadi dinosauro alaena, benetako esentzien dastatzaile eta jakitun bakan haizela pentsatuko duk, baina hemen haiz gaur ere!». Meridian Brothers kolonbiarren cumbia berriztua dantzatzen bukatu dute bi sorbaldek, eta haien gainean paratuta bi alter-ego marmartiek.

Iraila. Sorbalden gainean aspaldi erantzitako jaka jarri du; musikaz idazteko zerbait baduela uste duen alter-ego-aren jaka. Aurreiritziz josita. Bloody Mary bat, Bloody Mary bi...]]>
<![CDATA[Urbanoa hipodromoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/022/001/2018-09-14/urbanoa_hipodromoan.htm Fri, 14 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1891/022/001/2018-09-14/urbanoa_hipodromoan.htm
Jaialdiaren apustua «sendotuta» aterako dela eta, «gustura» agertu zen Cruzado. Aurtengo jaialdiak estilo urbanoa deituaren aldeko joera erabatekoa hartu du: «Publiko gazteak erreakzionatu egin du, eta, ditugun datuen arabera, jaialdira etortzen ez zen 20 eta 30 urte arteko jendea sarrerak erosten ari da, eta publiko osoaren zati handi bat hartuko du». Era berean, interesgarritzat jo zuen aukera izatea publiko helduagoari ere jakin-mina pizteko musika genero berriagoei buruz: «Publiko hori erosoago sentitzen zen talde klasiko eta nostalgikoekin, baina orain hip-hopa, trapa eta abar probatu ahal izango ditu. Duela 30 urte 80ko hamarkadako musikarekin gozatzen genuen moduan, orain, XXI. mendeko musikaz gozatzeko garaia da».

Antolakuntzak jaialdiari eman nahi dion jite gazte eta urbanoago horren adibide dira, esaterako, gaurko egitarauko kartelburutzat jarri dituzten bi musikari espainiar: Kase.O eta C. Tangana. Violadores del Verso hip-hop talde erreferenteko kantaria izan zen Kase.O, eta, egun, gaztelaniaz egiten den hip-hoparen ikurretako bat da. C. Tangana madrildarra, berriz, traparen eta genero urbanoen astintzaile bihurtu da oso urte gutxian; Donostiako Lurrazpiko jaialdian izan zen, 2016an, oraindik halako sonarik ez zuenean.

Euskal Herrian makina bat aldiz eta molde aski desberdinetan izan den Niño De Elche heterodoxoa, Nathy Peluso musikari argentinar joera askotarikoduna (jazz, saltsa, soula, rapa...), Riot Propaganda Madrilgo talde subertsiboa (Los Chicos del Maiz eta Habeas Corpus elkartzetik sortua) izango dira aurtengo apustu berrizaleetako batzuk, antolatzaileen hitzetan. Hala ere, egongo da gitarretan oinarrituriko rock gordinik ere: Berri Txarrak bihar ariko da oholtza nagusian, eta haien aurretik, berriz, Pussy Riot rock talde feminista errusiarra eta No Age AEBetako rock noise bikotea.

Euskal talde asko

Kontzertuak arratsaldeko 18:30ak aldera hasiko dira, ohi zen baino beranduxeago. Aurten, gainera, lau agertoki izango dira; ondorioz, iaz baino hamabost bat talde gutxiago ariko dira. Orotara, 30 bat talde izango dira jaialdian, eta bakoitzak denbora gehiagoz aritzeko aukera izango du. Cruzado: «Konturatu ginen ez zuela zentzurik talde asko programatzeak jende asko ez dagoenean edo elkar estaltzen ari direla; kontrakoa, etsia eragiten zuen. Gainera, hemen ez dugu jaialdietara egunez joateko ohiturarik».

Bi agertoki nagusiak, Keler eta Thunder Bitch izenekoak, hipodromoaren zelaigunean egongo dira. Hirugarren oholtza bat izango da harmailen atzealdean, eta hiriko bertako Dabadaba eta Le Bukowski aretoek antolatu eta programatuko dituzte kontzertuak. Dabadaba aretoan Lester y Eliza, Betacam eta Pet Fennec ariko dira; Bukowskin, Pelax, Liher eta Señor No. Horietako asko Donostiakoak bertakoak edo Euskal Herrikoak dira. Egun bakoitzaren amaieran hiru disko jartzaile ariko dira festa amaitzeko.

Bi egunetarako bonuak 52 euroan daude salgai, eta egun bakarrerako sarrera nahi duenak 28 euro ordaindu beharko ditu. Egindako aldaketekin eta apustuarekin pozik daude antolatzaileak: «Orain bai, jaialdiak etorkizun oparoa duela uste dugu».]]>
<![CDATA[Magrebeko musikaren ikur, etorkinen boz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1980/029/002/2018-09-13/magrebeko_musikaren_ikur_etorkinen_boz.htm Thu, 13 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1980/029/002/2018-09-13/magrebeko_musikaren_ikur_etorkinen_boz.htm
Oranen (Aljeria) jaio zen, 1958an, baina 10 urte zituela Alsaziara mudatu zen, Frantziako ekialdera. 1980ko hamarkadatik aurrera, ibilbide arrakastatsua ondu zuen, musika genero zenbaiten uztarketa eta berrirakurketa propioari esker. Magrebeko tradizio musikala -rai-a eta Aljeriako chaabia, batez ere- rockarekin, punkarekin edota elektronikaren hainbat elementurekin antzaldatzen zuen.

Carte de Séjour taldea osatu zuen 1981ean, eta ezagun egin ziren Charles Trenet konpositore eta kantari frantziar klasikoaren -batzuek chanson-aren aita pontekotzat hartzen dute- Douce France piezaren moldaketarekin. Gero, bakarka ekin zion musika ibilbideari. Musika lengoaia original eta propio bat sortu zuen Rhoromanie (1984), Barbés (1991) eta Olé Olé (1995) lanen bitartez, besteak beste. Tahak ohiko bihurtu zuen beste artisten moldaketak egitea -bai arabiar tradiziokoak, bai rock anglo-saxoikoak-. 1997an, Ya Rayah chaabi aljeriarreko klasikoaren moldaketa egin zuen, musika elektronikoarekin eta ekialdeko doinuak gehituz. Mundu osoan sona hartu zuen kantu horrekin, eta ereserki moduko bat bilakatu zen Europan duintasunez bizitzea aldarrikatzen zuten etorkin magrebtarrentzat.

Disko berria prest

Aurten bertan, martxoan egindako elkarrizketa batean, Taha oso kritiko agertu zen Europaren migrazio politikaren inguruan: «Txarretik okerragora doa. Europa anti-arabiarra da erabat; arabieraz hizketan entzuten bazaituzte, esango dizute terroristen lengoaia dela. Atzeraka goaz. Interneti esker, orain badakigu nork gorrotatzen dituen arabiarrak, kalean ez baita hori hainbeste antzematen. Ez irratietan ez hedabideetan apenas dagoen arabiarrik; agian futbolean, baina hor ere gutxi. Frantziak ez du asimilatu Aljeriarekin gertatutakoa; kontrako-eztarrian geratu zaie». Ez zuen sekula Frantziako herritartasunik izan. 2008an emandako elkarrizketa batean azaldu zuen sekula ez zuela eskatu, «Aljeriako gerran militar frantsesek hildako osabaren omenez». Frantziako arabiar gazteentzako erreferente izan zen Taha, bere letretan ez baitzien muzin egiten ideologiari, faxismoaren aurkako bertsoaldiei.

Ahots kraskatu eta garratz berezia zuen Tahak, eta horrek ere kutsu desberdina ematen zion berak landutako rai-ari -generoa 1920ko hamarkadatik aurrera sortu zen-. 1997an, Carte Blanche lanean, bere kanturik arrakastatsuenak bildu zituen, eta Diwan-ekin (1998) rocka eta punk ukituak alde batera utzi eta tradizio arabiarrerantz jo zuen berriz ere. Alabaina, kolaborazio ugari egin zituen beste herrialdeetako hainbat musikari miretsirekin. Tékitoi diskoan (2004) The Clashen Rock The Casbah kantuaren bertsioa egin zuen. The Clasheko Mick Jonesekin, Brian Enorekin -Elvis Presley omenduz- edota Um Kulsum musikari egiptoarrarekin kolaboratu zuen, besteak beste. Orain artean kaleraturiko azken lana 2013ko Zoom zuen; Le Parisien egunkariaren arabera, beste disko baten grabaketa bukatua zuen, ordea. 2019ko hasieran argitaratzekoak dira lan berri hori.

Hilondoko diskoa izango da. BERRIAk Tahari eginiko elkarrizketa argitaratu zuen 2010eko uztailaren 13an. ]]>
<![CDATA[Errealitatea hezurtzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2018-09-12/errealitatea_hezurtzen.htm Wed, 12 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2018-09-12/errealitatea_hezurtzen.htm Inon ez, inoiz ez (2014)—, bai kritikak eta bai lagunek esan edo iradoki omen zioten ipuin luzeak nabarmentzen zirela, hori zuela nolabait segitu beharreko bidea. «Egiten dizkidaten aholkuei kasu ez egiteko joera dudanez, ipuin luzeak, laburrak eta tartekoak idatzi ditut oraingoan. Eta ez eroso nagoelako testu laburrekin, baizik eta niretzat erronka delako ahalik eta hitz gutxienekin errealitatearen hezurdurara jotzea; errealitatea hezurretan uzteko ahalegin bat da nire ipuingintza».

Azken lau urteetan idatzitako 32 ipuin bildu ditu Iban Zalduak Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak liburu plazaratu berrian (Elkar). Ibilbideko 11. ipuin liburua du, eta, besteak beste, bi liberazioren ondorio ere badira ipuinok. Narrazioen luzeraren ingurukoa da bata: «Zergatik ipuin luzeak? Zergatik nobela? Idatziko dut ateratzen zaidana eta ateratzen zaidan moduan». Zalduak literatura generoarekin loturikoa izan du bigarren lotsa-galtzea: «Nik joera bat izan dut, iragan bat daukat; zientzia fikzioaren fan baten iragana da. Hori geratu zait betirako markatua. Horrek lotsa ematen zidan lehen; gaur egun ez dit lotsarik ematen ia. Ez daukat lotsarik zientzia fikziozko ipuinak sartzeko ipuin ustez serioago edo errealistagoen ondoan».

Edonola ere, banaketari erreparatuta «inoizko libururik orekatuena» egin du Zalduak. «Nik uste dut lehen aldiz atera zaizkidala ipuin errealistak eta fantastikoak %50ean gutxi gorabehera». Ez da berria Zalduak ipuinari eta fikzioari dion txera, eta, are, haien aldeko aldarria. Liburua aurkeztearekin batera, ohikoak dituen manifestuetako bat zabaldu zuen atzo, zeinetan ipuina aiztoarekin alderatzen duen: «Poesia, beste hark esaten zuen bezala, mailua bazen, ipuinak aiztoak direla aldarrikatu nahi dut. Poesiak errealitatea kolpatu dezake, ez naiz ni kontrakoa esaten ausartuko, baina fikziozko narrazioek, ondo egiten badute beren lana, erditik moz dezakete errealitate hori bera, edo behintzat, albo batetik, azalaren —eta, batzuetan, are gantz ehunaren— azpian dagoena agerian utziz. Dotoreagoa da, maiz, mailu batek eragin ditzakeen koskorrak baino».

Fikzioaren onurak

Fikzioarekin errealitatearen arrakalak hobeto isla daitezkeela eta literaturarekin errealitatean aiztoa sar daitekeela, alegia. Eta izenburuak berak literaturaren ahalmen horri egiten dio erreferentzia. «Ipuin batzuetan, akaso ez guztietan, badaude errepikatzen diren zenbait egoera. Daude errebelatzen diren edo ez diren eta ondorioz pisu handia hartzen duten sekretuak». Eta izenburuak badauka beste zentzu orokorrago bat ere: «Nire ustez, fikzioaren bitartez adierazten ditugu hobekien eguneroko bizitzaren hizkuntzan kontatzen ausartzen ez garen gauzak, edo kontaketa autobiografikoan edo sare sozialetan, edo are, geure buruei kontatzen ez dizkiogun gauzak edo kontatu beharko ez genizkiokeenak... eta fikzioaren bidez, epifania txiki eta askotan mingarri horien bitartez, hobeto azaltzen direnak».

Xabier Mendiguren Elizegi Elkar argitaletxeko editorearen hitzetan, «egunerokotasunari azpilak bilatzen» dizkioten kontakizunak dira liburukoak: «Fantasiari zirrikitu bat irekitzen diotenak, bikoteen arrakaletan arakatzen dutenak, euskal gatazkari geruza berriak bilatzen dizkiotenak, elkarrizketa bidezkoak, txosten gisakoak, jostalariak, dramatikoak, ironikoak... Fikzioaren festa bat, azken batean».

Ana Malagon idazle eta adiskidea ere izan zen atzo Donostian egindako aurkezpenean. Hark ere bat egiten du ipuinen ugaritasuna azpimarratzean. «Zaila da oso liburua zertaz den esatea, gauza asko baitira, Ibanen gauzak. Niretzat interesgarrienetakoa familiaren gaia da. Denok dakigu familia guztiak direla disfuntzionalak, baina ipuinotako familietan disfuntzio bereziak ageri dira... Alabek presentzia handia dute ipuinotan, eta sekretuak, misterioak oso modu aberatsean jorratzen ditu Ibanek».

Euskal gatazka edo Zalduak berak «gure Gauza» deitu izan duena ere ageri da. Honela azaltzen du Malagonek: «Ikuspegi desberdinak jorratzen ditu, eta euskal gatazkaren absurdoa erakusten du». Zalduak berak egiten du ñabardura: «Ez da Gauzari buruzko liburu bat, baina egia da bere agerpena duela, liburuko ipuinen herenek edo ukitzen dute gaia. Euskal gatazka bera baino gehiago da Gauzaren kontaketaren gaineko kontaketa edo gogoeta, errelatoa deitzen duten horren ingurukoa, alegia. Hor kokatuko nuke nire ahalegina».

Zalduak ohikoak ditu literaturaren edo metaliteraturaren inguruko gogoetak eta narrazioak. Oraingoan ere sarriak dira idazleen aipuak, literatur munduaren gogoetak. «Niri bizitzak bezainbat eragiten dit literaturak idazteko. Niretzat, literatura, zinema, artea... bizitza dira, eta horrek guztiak badu bere isla». Malagonek zehazten du kontua: «Jakina da Ibanek ni-aren literatura ez duela bereziki gustuko. Bere ipuinetan oso modu eraginkorrean banatzen ditu autorea eta obra».

Bizitzak bezainbat eragin dio Zalduari arteak. Aitor Arregi zinemagile (Moriarti etxea) eta Mondragon Unibertsitateko irakaslearentzat, Zalduaren ipuingintzak «asko dauka zinematografikotik», baina ez hark erabilitako irudien indarragatik, «baizik eta kontatzen denaren garapenagatik», besteak beste. «Badago Zalduaren narrazioetan zerbait oso erakargarria egiten zaidana, ia misteriotsua-edo. Denontzat identifikagarria den egoera batean sartzen du elementu bat estrainioa, eta badakizu mehatxu moduko bat dela, baina egiten du oso modu isilean, sotilean. Ezerosotasun bat sortzen du. Zinemagileok beti ibiltzen gara arrantzan material bila, eta Ibanen ipuinak beti dira egokiak esploratzeko».

Arregiri hain iruditu zaizkio egokiak Zalduaren ipuinak, ezen film labur bat prestatzen ari den bere aurreko liburuko Ama ipuina oinarritzat hartuta, Jose Mari Goenagarekin batera. Mateoren ama izango du izenburu.]]>
<![CDATA[Iban Zalduak 'Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak' ipuin bilduma plazaratu du]]> https://www.berria.eus/albisteak/156506/iban_zalduak_039sekula_kontatu_behar_ez_nizkizun_gauzak039_ipuin_bilduma_plazaratu_du.htm Tue, 11 Sep 2018 09:54:49 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/albisteak/156506/iban_zalduak_039sekula_kontatu_behar_ez_nizkizun_gauzak039_ipuin_bilduma_plazaratu_du.htm <![CDATA[«Ikuslearengan beste begirada bat sortu nahi nuke»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/032/001/2018-09-09/ikuslearengan_beste_begirada_bat_sortu_nahi_nuke.htm Sun, 09 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1938/032/001/2018-09-09/ikuslearengan_beste_begirada_bat_sortu_nahi_nuke.htm Reset erakusketa (urriaren 2ra arte). Zuri-beltzeko dozena bat lanek osatzen dute bilduma.

Mexikotik Euskal Herrira etorri, eta jada ez duzu kolorea erabiltzen lehen bezala?

Hamabi urtez Mexikon bizi izan naiz. Berez izan naiz kolore zalea, beti erabili izan dut asko kolorea, ilustraziotik eta komikigintzatik nator eta. Mexikoren eraginez, oso kolore artifizialak erabili izan ditut, baina heldu da momentu bat non saturatu egin naizen. Orain ez nuen kolorearen beharra. Kolorea alde batera uzteko gogoa nuen, baita irudien bitartez kontatu beharrekoa uzteko eta husteko ere, biak.

Edukiz, kontzeptuz husteko ahalegina dago azken obra honetan?

Bai, azken urteetan konturatzen ari naiz irudien artista naizela, irudiak egitea dela nire jarduera. Irudi horiek egiteko hau da nire bidea: argazkietatik hasi eta marrazki edo pinturaren bidez bukatzea; eta hortik irudi poetikoak edo emozio estetiko bat sortzen duten irudiak sortzea. Irudiak bere kabuz izan behar du autonomia bat gauzak manifestatzeko, eta konturatu naiz, akademiaren edo unibertsitatearen eraginez, eta baita arte garaikidearen joeren eraginez ere, eduki dudala halako konplexu bat eta gauzak justifikatzeko behar bat. Halere, gaur egun lan metodologia bat lortu dut, oso garbia, eta paradoxikoa da hori, nire lana oso eklektikoa baita, baina lan egiteko modua, aldiz, beti bera izaten da. Erabaki dut lan egiteko metodo hori erabiliz, gauzak ez kontatzea ia hitzez, eta irudiak ahalik eta garbien edo hustuenak izatea. Irudiak berak izan behar du halako aura independente bat.

Zein da metodologia hori?

Izen bezala jarri diot Collage hustua, trantsituen arteko bide bat delako. Askotan abiatzen naiz argazki batetik, bai neuk egindakotik edo bai Interneten edo aldizkari batean topatutakotik; hori hartu, fragmentatu, manipulatu ordenagailuan; gero hori berriz ere inprimatu oihal batean; ateratzen den hori berriz ere ordenagailura eraman; han berriro interbenitu, eta berriro inprimatu... Lanketaren errepikapen horretan irudiaren esentziara joaten zara. Errepikapen horretan beti galtzen da zerbait, baina beti irabazten da zerbait. Irudia garbitu egiten da horrela, hustu, hondarra kendu. Hori da nire bidea, urteen poderioz ikasi dudana, eta nire metodologia bihurtu da.

Margolaritzat duzu zeure burua oraindik ere?

Bai, baina egia da Mexikon neure burua deskubritu dudala marrazkilari gisa ere, konplexurik gabe. Ohartu naiz hobeto mugitzen naizela marretan, puntuetan... Bai, margolaria naiz: gustatzen zait margoa, gustatzen zait pinturaren potentzia; hori ez dut ukatzen, baina esango nuke orain gehiago naizela marrazkilaria.

Diskurtsoz gainkargatua sumatzen duzu artea garaikidea?

Artea etengabe ari da eraldatzen, eta argi dago: urte batzuetatik hona, eskuaren erabilerak garrantzia galdu du. Egun, artean gauzak askoz ere gehiago intelektualizatzen dira, memoriarekin, filosofiarekin eta beste adar batzuekin erlazionatzen dira, eta hortik sortutako ideiei tratamendu artistikoa ematen zaie. Garai batean eskulan ariketa bat zen gehiago, eta egun ariketa intelektual bat da. Niri beti gustatu izan zait irudiaren indarra, beti gustatu izan zait telebista, zinema, komikia. Irudia azken batean, eta ni hor mugitzen naiz. Heldutasunak hori ematen dizu: badakizula zer gustatzen zaizun eta zer egin nahi duzun. Ni konturatu naiz irudigilea naizela. Nire kasuan ez dut beharrezkotzat ikusten diskurtsoa garatzea.

Zure proposamenean badago begiradaren mantsotze baten aldarria?

Bai, uste dut, ariketa honekin, beste begirada baten beharra bilatzen ari naizela. Ikuslearengan beste begirada bat sortu nahi nuke. Begirada urduria dugu egungo gizabanakook, gainazaleko begirada darabilgu... Nire asmoa litzateke behin hori gaindituta, kuriositatea sortzea beste begirada bat erakartzeko. «Hau zergatik egin du?»; «Honek zerbait iradokitzen dit, baina ez dut garbi ikusten...», eta halakoak pentsatzen dituenari beste begirada baterako nahia eragitea.

Giza irudien erretratuak darabiltzazu abiapuntutzat.

Bai, oinarrian erretratua dago, teknika oso fotoerrealistarekin egindako hamar erretratu dira. Horrek esanahi eta konnotazio oso garbia dauka: estereotipo artistiko bat hartu, erretratua bisturiarekin txikitu, eta sortu zerbait guztiz berria dena, giza irudiaren zati bat bezala ulertzeko kode batzuk mantentzen dituena, baina sentsazio berriak sortzen dituena. Batzuetan dira oso naturalistak, beste batzuetan oso pultsionalak, sentsitiboak, eta besteetan oso paisajistikoak, baina gehienak abstraktuak eta iradokitzaileak. 1980ko hamarkadan nik zurrupatu nuen komikigintzaren eragina sumatzen dut, teknikan, Daniel Clowes etortzen zait asko gogora...

Erretratuak antzaldatu eta gizaki modernoaren isla bat ageri da, keinu urduriak, ia eskizofrenikoak...

Bai, eta ni neu talde horretakoa naiz. Ni neu telebistarekin hazitakoa naiz, eta lau gauza batera eginez egiten dut lan. Ikusten dut gaur egungo eskizofrenia horren semeetako bat naizela. Horregatik, zerbait terapeutikoa ere bada niretzat sorkuntza ariketa, baina bilatzen dut ikuslearengan ere, nik bezala arreta gabezia duen gizaki horrengan, jakin-mina sortzea, jakin-min horretan harrapatu, eta horretatik esperientzia kontenplatibo bat sortzea. Jakinik ni neu ere haietako bat naizela: asko kostatzen zait kontzentratzea, mila gauza egiten ditut aldi berean, beti irudien jarioan nabil murgilduta...

Kontenplaziorako ahalmena galdu dugu behatzaile gisa?

Bai, Monica Galban komisarioak esaten du egunero sortzen direla hainbat irudi ez dutenak begirik topatuko, jarioa hain da handia... Horrenbeste demokratizatu da irudiak sortzeko ahalmena; denok gara irudigileak. Oso zaila da begirada bat topatzea. Irudia lantzen duen artista izanik erronka itzela da begirada bat topatzea. Baina neu naiz lehen gaixoa.

Reset izenburuak erreferentzia egiten dio zure ibilbide artistikoari edo artearenari berari orokorrean?

Uste dut pertsonala dela gehiago kontua, baina... Agian orain sentitu dut unea gauzak berrasteko. Mexikotik itzultzea erabaki dut, eta nire lanean ere eragina du horrek. Kolorearen erabileraren saturazio bat daukat. Bizitza eta artea paraleloan doaz ,eta behar nuen hasiera berri bat. Baina Reset izan liteke baita irakurketa orokorrago bat ere: bigarren begirada, esperientzia kontenplatiboa artean...]]>
<![CDATA[Musika korronte anitz eta gurutzatuak ekarriko ditu Atlantikaldiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1867/033/001/2018-09-07/musika_korronte_anitz_eta_gurutzatuak_ekarriko_ditu_atlantikaldiak.htm Fri, 07 Sep 2018 00:00:00 +0200 Gorka Erostarbe Leunda https://www.berria.eus/paperekoa/1867/033/001/2018-09-07/musika_korronte_anitz_eta_gurutzatuak_ekarriko_ditu_atlantikaldiak.htm Itsas Korronteak du izenburu. Honela azaldu du aurtengoaren filosofia Julen Mendoza Errenteriako alkateak: «Itsas korronteek izaera ezberdinak dituzte, aldakorrak dira, norabide asko dituzte, eraldaketan eta eraldatzen dihardute, elkartu eta banatu egiten dira, gurutzatu egiten dira, mugarik ez dute ezagutzen, mugimendua eta joerak irudikatzen dituzte... baina denak itsaso beraren zati dira eta Atlantikaldiak ere itsaso horretan eragin nahi du».

Ohikoa denez, jaialdia bi zutabetan oinarrituko da: kultur topagunea eta musika jaialdia. Kultur topagune den aldetik, «kulturen arteko trukeak ahalbidetuko ditu herriko zein kanpoko eragileen arteko elkarlana bultzatuz». Musika jaialdia ere izango da, baina « ez edonolakoa», antolatzaileen hitzetan: «Kanpotik etorritako eta bertako artisten arteko elkarlanetik sortutako kontzertu berezi eta bakarrak eskainiko baitira».

Taldeen arteko elkarlana

Oiartzun ibaiaren inguruan egingo da jaialdia, iaz Itsas Topaleku izenarekin sortutako hainbat gune berezitan. Agertoki nagusia Lehendakari Agirre plazan dagoen Itsasargi Nagusian egongo da, eta musika izango da gune horretan ia erabateko protagonista. Oholtza horren gainean ariko dira kartelburu modura izendatu dituztenak: Nneka, Bebe, Esne Beltza eta 47Soul.

Nneka musikari eta kantari nigeriarra afro-soularen ordezkari nabarmenetako bat da; igbo hizkuntzan, nigeriar pidgin hizkuntzan nahiz ingelesez kantatzen du. Irailaren 22an ariko da, larunbatarekin. Egun horretan ariko dira Serrulla (Iñigo Serrulla) musikari donostiarra, Hakima Flissi aljeriar sustraiak dituen musikari bilbotarra, eta Bebe kantari espainiarra. Festari amaiera DJ Makalak emango dio.

Esne Beltza taldea disko berria prestatzen ari da, eta kantu berrietako batzuk lehen aldiz emango ditu Atlantikaldian, antolatzaileek azaldu dutenez. Irailaren 21ean ariko da, ostiralarekin. Haien aurretik izango da emanaldi berezienetako bat. 47Soul Palestinako eta Jordaniako kidez osaturiko musika taldea da, Shamstep mugimenduaren ikurretako bat: Sham herrietako (Palestina, Jordania, Siria, Libano) mendeetako kaleko musika tradizionala erritmo elektronikoekin nahasten dute funkaren, hip-hoparen eta rockaren eraginpean. Atlantikaldian «emanaldi dantzagarri eta indartsua» egingo dutela iragarri dute, eta, gainera, La Basu hip-hok kantari etxebarriatarraren (Bizkaia) kolaborazioa izango dute.

Ez da izango Euskal Herriko eta kanpoko taldeen arteko elkarlan bakarra. Thierry Biskarik gidatzen duen Manez eta Kobreak taldea Aiace Brasilgo kantariarekin (lengoaia kaletarra, jazz eta pop-rock ukituekin) eta herrialde bereko Duo BAVIrekin ariko da Atlantikaldian, irailaren 20an, ostegunarekin. Aurrez elkarrekin egonaldi artistikoa egin dute guztiek.

Formatu txikiko kontzertuetan ere islatu nahi izan dituzte artisten arteko elkarlan eta elkarrizketa horiek. Keu Agirretxea ondarroarrak (Bizkaia) eta Pablo Novoa galiziarrak jaialdirako espresuki prestaturiko emanaldia egingo dute herriko plazan, irailaren 21ean. Gainera, besteak beste, Olatz Salvador, Pauline eta Juliette eta DZ DJ izango dira jaialdian, baita zenbait tailer, erakusketa eta bestelako kontu ere. ]]>