<![CDATA[Hedoi Etxarte | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 14 Aug 2020 19:36:23 +0200 hourly 1 <![CDATA[Hedoi Etxarte | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Urkulluri abesten entzun artean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2020-07-25/urkulluri_abesten_entzun_artean.htm Sat, 25 Jul 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2020-07-25/urkulluri_abesten_entzun_artean.htm Gogoa nun dugu abestu zuen. Susmagarriki azkar abestiaren hautaketaren arrazoiaz jardun zuten ETB2ko kazetariek. Aurrez norbaitek abestiaz egin behar zuten exegesia zein zen esan izan balie bezala. Askatasun gutxi duen alderdi baten propaganda organoko peoiak balira bezala: irribarrea, gorbata, takoiak.

Idatzi da dagoeneko abestiaz, diskoaz eta abar. Niri jada bitan ekarri dudan Terry Eagletonen pasartea itzuli zitzaidan (barka 2016ko uztailean Baionako Zizpara (feat.: Jakin-UEU) eta abenduan Azpeitiko Dinamora gerturatu zinetenoi). Bi une izan zituen abangoardiak. Bata eskandalua, artistaren askatasuna: «Mona Lisari biboteak marraztea». Bestea izan zen Brechtena: bankeroen hormetan eskegitzen diren Picassoen aurrean entzun behar izaten diren ohiko auhenen aurrean artelanak gauza bakarra adierazten digu: «artefaktu iraultzaileak (Gogoa nun dugu) bankuetan (Urkulluren laringean) kokatzen ahal badira gauza bakarra esan nahi du horrek:[...] arte hori ez zegoela nahikoa sustraitua mugimendu politiko iraultzaile batean, ala bazegoela baina masa mugimendu horrek porrot egin zuela. Zenbat idealismo dagoen pentsatzen bada arteak, bere kabuz, asimilazio orori erresistentzia egingo diola! Apropiazioaren kontuak politikarekin du zerikusia, ez kulturarekin; afera da nor ari den irabazten une jakin batean. Haiek irabazten badute, gobernatzen jarraitzen badute, [...] edozer neutralizatu ala irentsiko dute. Zuk irabazten baduzu, haiek ezingo dute haien egin, zeren zuk egingo dituzu zure».

Urkulluren mezua ez zen fidelentzako: arerioentzako mezua zen, hemen nago, lau hamarkadaren ostean, eta nire hizkera hitz egiten duzue (akordioa, auzolana, kudeaketa, Gernikako estatutua) eta zuen arteari nik adierazten diot zer esan nahi duen. Erromatik da horrela, Arendti esplikatzea gustatzen zitzaion bezala: politikak erabakitzen bizitzaren esanahia.]]>
<![CDATA[Transistorea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2020-07-18/transistorea.htm Sat, 18 Jul 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2020-07-18/transistorea.htm crush bat gure familian, amatxik zerbaitengatik zuen sukaldean (eta etxearen beste puntan telebista). Handik urte batzuetara transistore hori bera nerabilen fakultatetik trenera jauzi egiten nuen, arratsalde erdian Gasteiztik Iruñerako Renferen bideetan. Frekuentzia batekin hasten nuen bidaia eta birritan aldatu behar izaten nuen. Han ezagutu nuen Maite Artola: Mezularia-n.

Ongi zekien Hannah Hoch-ek collage-a dela errealitatea adierazteko modu behinena. Niretzat Artola izan zen mendebaldeko lehengusuarekin arteaz hitz egiten zuena (Alainek «zer moduz» galderari «bizirik» erantzuten zion) eta formazio intelektualerako ezinbesteko foro bat (Floren Aoiz eta Fabian Laespadak astero izan zuten eztabaidarik gabe politika, historia eta biolentziari buruzko iritziak dezente pobreagoak lirateke gurean). Gurean modan dago «ezberdinen arteko akordioa». Dezente gehiago interesatzen zait «ezberdinen arteko desadostasuna». Eta zerbait sortu badu bide honetan Artolaren (eta hamaika langileren) Faktoria-k, hori izan da: mugen muturrak eta marren gorriak.

Irudi luke taldekide izan dituzunak ezin direla losintxatu (erresuminetik katixima asko idazten dira baina bakarrak ez luke Spinozaren iragazkia pasatuko). Baina ni Nerea Azurmendiren, Begoña Sanzberroren edota Edurne Eginoren zale egin banaiz, izan da egin zaien foroarengatik.

Zeren txepelkeriaren bilduman jasotzen da denok garela ordezkagarriak. Gauza jakina kontrakoa da, mina duguna hiltzen denean nabarmenen bizi duguna: inor ez da ordezkagarria. Bila ibili naiz 2008aren bueltan Ibarretxeri Artolak egindako elkarrizketa. Ez dut topatu; garai ona litzateke, Nahieran-i buelta bat emateko, anekdota intimoek eusten ez diotenari fonotekak eutsi diezaion.]]>
<![CDATA[Erradikalak eta apaizak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2020-07-11/erradikalak_eta_apaizak.htm Sat, 11 Jul 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2020-07-11/erradikalak_eta_apaizak.htm La balsa y la Medusa bilduma, osorik behar luke Hegoaldeko liburutegi guztietan. Harako gazteleratu berri du Amaya Bozalek Judith Shklar filosofoaren After Utopia.

Shklarrek azaltzen du Ilustrazioaren ezaugarri nagusietako hiru zirela «optimismo erradikala, anarkismoa eta intelektualismoa». Sinesten zuten historiak bazeuzkala legeak eta lege horiek mundua aurrera zeramatela, uste zuten «orainaldia nazkagarria izan zitekeela, baina zalantzarik gabe lehenaldia baino hobea zela, zeren historia, norbanakoa bezala, arrazionala baitzen eta arrazoiak beti egiten baitu aurrera». Horrek pentsalari ilustratua sentiarazi zuen «ziur bere gizartean eta ziur historian ere».

Ilustratuen «esperantzak ziren benetan erradikalak, [...] zeren erradikalismoaren esentzia baita gizakiak bere buruarekin eta gizartearekin nahi duena egin dezakeela. Arrazionala baldin bada, eraikiko du gizarte arrazional bat; ezjakina bada, biziko da basakerian». Intelektualismoa izan zen optimismoaren ataletako bat. Jarrera bikainerako aski zen interes intelektual hutsa izatea. Hala, Marmontelek adierazi zuen filosofoek apaizak ordezkatu zituztela «funtzio gorenenetan» eta «errege-erreginek gutxitan esaten zituzten egiak esaten zituztela beren pulpituetatik».

Eliza katolikoa izan zen Ilustrazioak bilatu zuen oposizio nabarmenena.

Gero etorriko da erromantikoa eta Ilustrazioa ikusiko du «norbanakoa zapaldu eta erdipurdikotasuna» zabaltzen duen mugimendu gisa, eta pentsatuko du politika dela gauza inutil bat.]]>
<![CDATA[Jeloskortasuna eta maitasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/025/002/2020-07-04/jeloskortasuna_eta_maitasuna.htm Sat, 04 Jul 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/025/002/2020-07-04/jeloskortasuna_eta_maitasuna.htm
Antzera gertatzen da Virginia Woolfen korrespondentzian. Baditu esaldiak zuzenean filosofemak direnak, euskarri digital eta fisikoetan mekanikoki errepikatzeko modukoak. Adibidez, idatzi zionean Ethel Smythi esateko «liburu hau bukatzen (ala suntsitzen) dudanean nire lagunekin soilik egongo naiz». Ala Dora Carringtoni idatzi zionean: «Liburu oso bat idatzi eta berriz irentsiko nuke». Harry Crewsek autoarekin (Susa 1993) eta Iñigo Astizek lurrarekin egindakoa liburu batekin egiteko.

Woolfen aitortzetako asko fisiologikoak dira: «nire burmuina hamar minutu jarraian soilik funtzionatzeko gai den makina bat da» edota «jada ez daukat sukarrik eta lasai nago, eta sentitzen hasi naiz errekaren ibilia eta berriro nola mugitzen dituen ihiak. Barkatu metaforengatik, etzanda nagoenean artaldeak bezala datozkit eta ezin ditut uxatu: hamaika eta hamaika sortzen dira nire burmuinean. Pentsatzekoa da ez erabiltzeagatik gertatzen zaidala».

Baina korrepondentzietan desira da toki nabarmena daukana: «Bihar joango naiz Katherine Mansfield-i [Elkar 2011] agur esatera. Bi urterako alde egingo du. Irakurri dituzu bere ipuinak? Jeloskorregi nago irakur ditzazun gomendatzeko, baina merezi dute. Nardagarria da jeloskor egotea. Uste dut zentzuduna den bakarra dela onartzea. Eta berez gauza irrazional bat da zeren guztiontzako tokia dago. Ez maitasunean bezala». Badu gutunak, aitorpenak bezala, zera sakratu bat, belar altuak dauden soroan besoarekin bidea egiten dizunaren antzekoa: ez dakigu nora baina zatoz.]]>
<![CDATA[Maskarak Ajuria Enean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2020-06-27/maskarak_ajuria_enean.htm Sat, 27 Jun 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2020-06-27/maskarak_ajuria_enean.htm Drama e identidad eman zidan.

Mendeak abiada bizian zeharkatzen ditu Triasek. Halako batean, filosofia eta ihauteriaren gai klasikoa dakar, Nietzscheren filosofema ezagunarekin: «Sakona den orok maite du mozorroa... Izpiritu sakon orok du maskara baten beharra». Baina jakina da maskarek soilik ez, maskarei buruz aritzeak ere beste zerbait ezkutatzea duela helburu. Triasen kasuan, ihauteriak eta maskarak Nietzscheren interpretazio okerren kontra egiteko balio du. Trias kexu da nazi eta neonaziek egindako apropiazioez. Baina kexu da berdin psikiatrek, Heideggerren zaleek, Lukacsenek eta abarrek egindakoez. Bere itxaropen bakarra testua idatzitako garaian famatu ziren Derridarengan, Foucaultengan eta bereziki Klossowskirengan dauka. Triasen kexuaren funtsa da Nietzscheren testuak etengabe interpretatzen direla baina inoiz ez direla literalki hartzen.

Baina Nietzscheren filosofia nahasia eta kontraesankorra dela ebatzi ordez, kontrakoa dio Triasek. Nietzschek «bere identitatea sakrifikatzen duela, irakasle eta filosofo izateari uzten diola, Nietzsche filosofoa izateari utzi eta maskaren prozesu benetako bat askatzen duela. Aforismo bakoitza da orduan mozorro berri bat, maskara berri bat». Triasen aburuz, Nietzschek «muturreraino darama ihauteria, bere burua mozorrotu arte...» Nietzschez bere burua mozorrotzeraino. Descartesengandik zetorren pentsamendu koherentearen kontra, Spinozak ekarritakoaren antipodetatik eraiki zuen Nietzschek. Ez ote duen Nietzscheren maskara ilunenak bentzutu, Spinoza eta Epikuroren kaltetan. Bistan delako maskara bakarra baduzu eta jende guztiak berdina jantziz gero, ez dela ihauteria, uniformea dela inposatzen dena. Eta horrek askapenetik gutxi du.]]>
<![CDATA[Amen eta aiten adinaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-06-20/amen_eta_aiten_adinaz.htm Sat, 20 Jun 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-06-20/amen_eta_aiten_adinaz.htm The Boys from Brazil filma ikusi genuen. Filmean Hitler berri baten etorrera lantzen du neonazi talde batek Latinoamerikan. Hipotesia da haurrek Hitlerren etxeko giroaren antzekoa badute, etorkizunean, nazionalsozialismoaren liderrak izan daitezkeela. Hala, 65 urteko 94 aita hil behar dituzte naziek, Hitlerren aita adin horrekin hil zelako. Aita horiek 52 urte izango dituzte etorkizuneko Hitler horiek jaiotzen direnean. Aitaren adina eta ogibidea (funtzionarioa) funtsezko elementu bat da, amaren adinaren eta ogibidearekin batera (39 urte, etxeko zaintza lanak), baina baita aitak amarekin eta seme-alabekin duen harremana ere (zurruta eta tratu txarrak).

Bitxia iruditu zitzaidan, Susan Buck-Morssek idatzitako lehenengo liburuko lehenengo paragrafoan (1971n ondu zuen The Origin of Negative Dialectics) Adornoren amaren adinak tokia izatea: «Frankfurt am Mainen jaio zen Theodor Wiesengrund Adorno [...]. Bere aita ardoen merkatari arrakastatsu bat izan zen, [...] baina ez zuen bere seme bakarraren hezkuntzan inolako garrantzirik izan. Haurra etxeko bi emakumeekin hazi zen: bere ama Maria Calvelli-Adornorekin (37 urte zituen Theodor jaio zenean) eta Mariaren ahizpa ezkongabe Agatherekin». Frankfurteko eskolari buruzko liburu ederrenetako bat da, besteak beste erkatzen dituelako filosofoen bizitzak eta testuak.

Horietaz-eta oroitu naiz Romain Rollanden Haendel irakurtzean: «Georg Friedrich Händel Hallen jaio zen [...]. Bere aitak hirurogeita lau urte zituen, bere amak hogeita hamalau». Bitxia da Händelen aitak bi emazte izan zituela, lehena bera baino hamar urte zaharragoa, bigarrena hogeita hamar urte gazteagoa. Gurasoen adinek seme-alabengan eragiten duten faites vos jeux!]]>
<![CDATA[Ascona bat zure minari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-06-13/ascona_bat_zure_minari.htm Sat, 13 Jun 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-06-13/ascona_bat_zure_minari.htm
Parisko komunaren porrotaren eta Sobietar iraultzaren arteko negu luze horretan, Europako kontrakulturaren gune nabarmen bat izan zen. Esperimentaziorako gunea izan zen. Bizitzaz beste egiteko toki bat: norbanakoaren mailan ala komunitatean. Emakumearen askapena, maitasun askea, gizakiaren eta naturaren arteko ehun berriak, begetarianoak, nudistak, bazterrekoak, artistak.

Handik pasatu ziren Europako hamaika tokitan langile mugimenduaren aldeko garaipenak eta porrotak lortutakoak, egunkari eta konspirazio taldeen sortzaileak, barrikadak egiten adituak eta bertso ederrenak idatzitakoak, ministro iraultzaileak. Bakunin, Malatesta, Cafiero, Otto Gross, Landauer. Asconaren ekarpen nabarmenena izan zen klase borrokaren gordinenean landu ezin ziren ardatz asko landu zitezkeela han: elkarbizitza komunitatean, sexu harremanak, giza aberea eta natura.

Bere 1905eko bidaiaz idatzi zuen Erich Mühsam kazetari, poeta, antzerkigile eta 1918-1919ko Bavariako iraultzaile nabarmenak. Zeren Asconak 1934an Oranienburgeko kontzentrazio esparruan torturatu eta hilko zuten egunera arte lagunduko zuen Mühsam. Baina iritsi eta izan zuen lehenengo talka, nolabait, kulturala izan zen. Alemanek nola ematen zioten tokia «ongi egindako lanari» eta italiarrek nola hartzen zuten lana «maldizio bat bezala». Bere lagun Johannes Nohlekin batera Monte Veritàn kokatu ziren, kolonia etiko-sozial batean, begetarianoa eta komunista. Mühsamek ulertzen zuen baietz, hasi behar zela mundu berria loratzen, burgesiatik eta integrazio sozialdemokratatik kanpo: «lurrean kondenatuekin, nekazari azpiproletarioekin, lapurrekin, prostitutekin, kapitalismoaren biktimekin». Esku zikinekin kultura berri bat.]]>
<![CDATA[Eustea ez da erraza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/028/002/2020-06-06/eustea_ez_da_erraza.htm Sat, 06 Jun 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/028/002/2020-06-06/eustea_ez_da_erraza.htm Gaixotasuna metafora gisa. Handik hamar urtera metaforek argitzen eta zailtzen dutenari buruz pentsatzen jarraitu zuen HIESa eta bere metaforak-en. Elementu berriak bildumatu zituen; adibidez, politikaren alorrean zer presentzia duen espazioaren metaforak Frantziako Iraultzatik: ezkerra, eskuina, goikoak, behekoak, aurrekoak. Politikak ere, sarritan, gorputzaren beraren metafora landu du, politikak badauzkalako «buruak» eta buruak gorputzaren gainontzeko atalen gainean agintzen duelako «diziplina zorrotzez». Sontagen aburuz, Platon eta Aristotelesen garaitik dator gorputzaren metafora politikan, «errepresioa justifikatzeko oso erabilgarria delako ziurrenik». Zeren, gizartea familia batekin konparatuz gero, ez litzateke hain erraza izango «ordenamendu autoritario bat ezinbesteko gisa» aurkeztea.

Garai batean, sendalarien lana zen «gaixotasunaren kontrako gerra; orain gizarte osoarena da». Orain gerraren metafora da «sendatzeko edozein kanpainarako» erabiltzen dena, «etsai» baten kontra ariko bagina bezala. Eta ez soilik gaixotasunen kontra: «gerra pobreziaren kontra, gerra drogaren kontra, gerra gaixotasunen kontra». Sontagen aburuz, metafora militarra «ezinbestekoa da gizarte kapitalistan, etikaren deiaren sinesgarritasuna eta asmoa gero eta gehiago mugatu denean».

Halako batean, Euskadi Irratian Espainiako Gobernu aurrerazalearen iragarkia: «Eustea ez da erraza, baina borrokalariak gara, eta borrokatzean konturatzen gara uste baino indartsuagoak ginela. Atea irekiko dugu eta mugitzen hasiko gara, indar horrekin irtengo gara, honek guztiak indartsuago egingo baikaitu». Eta Sontagen liburura bueltan: metafora militarrak balio du etsai baten kontra borrokatzen dela nabarmentzeko, eta «gaixotasuna deabrutzetik gaixoari zerbait aurpegiratzera jauzi bat besterik ez dago, nahiz eta biktima gisa tratatu». Baina biktima ezin da erruduna izan, eta, beraz, gaixoa bada erruduna: ez da zaindu, zaharra da, ahula. Eta beraz ez dugu berarekin kontatuko, indartsuago izateko. Metaforen gauzak.]]>
<![CDATA[Quindio arkupeetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-05-30/quindio_arkupeetan.htm Sat, 30 May 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-05-30/quindio_arkupeetan.htm
Jairok Kolonbian okindegietan eta barazki dendetan lan egin zuen. Horregatik, behin bururatu zitzaidanean konpetentziari buruz galdetzea (Iruñean dauden dozena erdi kafetegi kolonbiarrak aipatuz) aitortu zidan berak ez duela beretzen hitz hori inondik ere. Konpetentzia. Eskertuta dagoela antza izan dezaketen kafetegi guztien artean ñabardurak daudelako: «norberak bere estiloa dauka, produktua aurkezteko modua, harrera mota, edertasunaren kontzeptua». Jairori logikoa iruditzen zaio halako solasaldi bat nahiago baduzu batengana joatea eta bestelakoa nahiago baduzu bestearengana. Artez esaten dizu kritiketatik ikasi duela eta antzeko eskaintza duten kafetegien artean elkarri lagundu behar diotela: «gaur nik utziko dizut falta zaizuna, bihar zerbait behar badut zuregana joko dut».

Kauserak dauzka, bonozko ogia, oilasko pastela, enpanadak, arekipak, patata beteak, kolonbiar ogia. Baina deigarriena irabiakien eta zukuen eskaintza da; «duela hogei urte fruitu hauek ezin ziren hemen eskuratu, banana arra, adibidez, baina jendea moldatzen da, eta gaur egun iristen zaigu ia denetarik». Eta hala dasta dezakezu guanabana, guaiaba, marakuia, kuruba ala tamarindoa, unean bertan irabiatua.]]>
<![CDATA[Inbidia eta erresumina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2020-05-23/inbidia_eta_erresumina.htm Sat, 23 May 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2020-05-23/inbidia_eta_erresumina.htm
XL Semanal-ekin batera, Roger Scrutonen Wagnerri buruzko liburukotea nuen beste kanalean (El anillo de la verdad, Acantilado 2019). Jakina da erresuminaren gaia konstante bat dela Wagnerren operetan, konpositoreak ideologikoki txarresten zituen pertsonaietan. Hala, Scrutonen liburuan ere erresumina behin eta berriz aztertzen den kontua da, baina beti inbidiatik bereizita: «Hierarkia orok sortzen du inbidia. Epaileak togekin jantzita ikustea, artzapezpikuak prozesioetan, nobleak tronuaren inguruan eta Gatsby bere igerilekuan, irudi horiek guztiak puñalak dira inbidia dutenen haragian. Baina inbidiak ez du erresuminarekin zerikusirik. Erresuminduak bestearen jabetza suntsitu nahi du, ez zaio axola berak ere jabetza hori izan dezakeen ala ez. Bada zeure burua inbidiatik defendatzerik [...], baina erresuminaren kontra, ordea, ez dago defendatzerik. Pertsona erresuminduak ez du zure zorte ona partekatu nahi, suntsitu egin nahi du».

Zaila da Wagnerri buruz milaka lan idatzi direnean ezer berria esatea, eta Scrutonek lortzen du, besteak beste, Alberichen pertsonaiari (eta horrek diruarekin, maitasunarekin, erresuminarekin eta Wotanekin duen harremanari) buruz gogoeta egiten duenean.]]>
<![CDATA[Grafofobia ala eskriptofilia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-05-16/grafofobia_ala_eskriptofilia.htm Sat, 16 May 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-05-16/grafofobia_ala_eskriptofilia.htm
Zadie Smithek aitortu izan du idazteko duen beste zailtasunetako bat distrakzioa dela. NW London 2012an argitaratu zuen, eta eleberria idatzi bitartean Internet blokeatzeko bi programa erabili zituen. 2016an Slate aldizkari liberalean elkarrizketa egin zion Isaac Chotinerrek, eta galdetu zion Internetek bere irakurketa ala idazketa ohiturak aldatu ote zizkion. Smithek esan zion baietz, aldatu zizkiola eta horregatik utzi behar izan zuela. Aitortu zuen «zeharo miresten dituela» sarean murgiltzen eta liburuak ere irakurtzen dakiten pertsonak. Baina berak bietako bat hautatu behar izan zuela. Bere «burmuina bete-betean lanean izateko» aldendu behar zela eskuko sutondoetatik. Jakinaren gainean zen galduko zituela gauzak, baina nahiago zuela galera hori, konpultsiboki idazteko izu hori bere alde jartzea.

Elkarrizketa hartan aitortu zuen ez zuela smartphone sakelakorik: «ez delako interesgarria». Ordea, badauka ordenagailu eramangarri bat, ez delako klausuran bizi, ez duena nahi dela e-posta begiratzea une oro «egun osoan zehar bere poltsikoan daukalako» telefono bat. Nonbaitera joan aurretik bertaratzeko mapa inprimatzen du. Eta bere seme-alabekin dagoenean ez du pentsatzen «Zer gertatzen ari ote da Twitterren?». Bere bizitzan egon nahi duela, maite duelako.]]>
<![CDATA[Mutazio antropologiko bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2020-05-09/mutazio_antropologiko_bat.htm Sat, 09 May 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2020-05-09/mutazio_antropologiko_bat.htm Ragazzi di vita eleberriaren argitalpena: asko saldu zen, eta prentsako iruzkinetan jipoitu egin zuten (berdin komunistek eta atzerakoiek). Handik aurrera ezin izan zuen hedabideen fokua gainetik kendu. Handik aurrera argitaratutako filmak, idazki bakoitza eta liburuak zaleen eta etsaien begietatik pasatu ziren. Egingo zituen lanen artean alderdi komunistari lotutako Vie nuove aldizkariari lotutakoa zegoen: 1960tik 1965era irakurleek bidalitako galderei erantzun zien (Macciocchik gonbidatu zuen). «Mutazio antropologiko» bat jasan zuen garai hark: erresistentzia antifaxistaren hegemoniaren krisia.

1960ko urriaren 15eko alean, sinadura irakurrezina idatzi zuen Vicenzako irakurle batek galdetu zion Brigitte Bardoten suizidio saiakerari buruz: «Nola da posible [...] bizitzan den-dena izan duenak bere bizitza aurretik kendu nahi izatea?»

Pasolinik esan zion ezetz. Ez zuela uste Bardotek bizitzan den-dena izango zuela. Gainera, kazetari burgesek egiarekiko duten konpromiso exkaxa salatzen zuen: «kazetari burgesak ez dio inoiz egiari zerbitzu eman nahi [...]. Zeharo despertsonalizatzen da; bere ordez, balizko iritzi publikoari hitz egiten uzten dio». Baina kazetari horrentzat jende arrunta «ongipentsatzailea da, baina ergela».

Ospeaz esan zuen: «besteek faltsutzen duten bizitza bat zeuregana faltsututa iristen dena, eta azkenean benetan eraldatzen zaituena. Sarritan esaten da norbaitek 'ez duela jakin arrakasta jasaten', horrekin esan nahi denean berekoia bihurtu dela eta handiustekoa». Arrakasta izan dutenen bizitza sarritan jasanezina dela erantzun zion Pasolinik, «arrakastaren neurosia» sortzen duela, ospetsuarekiko harreman guztiak beti direlako gezurrezkoak, beti dagoela esplotazio bat, bi norabidetakoa egunkari editore eta ekoize burgesen eta ospetsuaren artean.]]>
<![CDATA[Militantzien isiltze neurtua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-05-02/militantzien_isiltze_neurtua.htm Sat, 02 May 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-05-02/militantzien_isiltze_neurtua.htm Viento Sur aldizkari marxistarentzat Sobietar iraultzaren mendeurrenerako egin zuen koadroa zegoen (koadroaren goiko bostenean Picasso margolari komunistaren kriseilu eta beso ezaguna, koloreen azpian 1917-2017), agur bertsoen azpian ohar bat: Hire lagunok (LKI). Eta, ordea, Xabier Gantzarainek emandako zaldien pistaz gain, inon ez da esan lagun horiekin Zumetak izan zuen harremana (Iraultza Taldeetarako egindako Che-ren posterra, Hertzainaken diskoa Durrutiren hitzak euskaratuta, Hika aldizkari troskistarentzako azalak).

Artea ez ulertzeko modu bat da artistek politikan duten parte hartzea (ala axolagabekeria) ez aipatzea. Célinen obra ulertzeko, ia ezinbestekoa da bere ogibidea eta bere hautu faxista harremantzea (ikus Christine Lecerf-ek France Culture-ntzako egin pentalogia). Txillida artista litzateke 36an faxistek irabazi ez balute? Ikus Manterola, Basterretxea eta Valls. Virginia Woolfik ez dago bere lagun giroko sexu esperimentaziorik gabe. Zergatik egin zen Angela Davis AEBetako Alderdi Komunistakoa? Bere obraren hazia erabaki horretan dago.

Sarrionandiak Jone Guenetxeari kontatutakoak ez dira pasadizo pertsonalak: dira bere obra irakurtzeko ezinbesteko arrastoak. Arrastoak isiltzea exegetaren negligentzia da. Maurice Blanchot moralaren zaindariak bazuen kezka «gizakiaren suntsiketa mugarik gabekoarekin». Zeren «ardura gezurtaezin» bat daukagu artistak kokatzean. Eta isiltasunaren agentzien aurrean gure lana da esatea: LKIk esan nahi du Liga Komunista Iraultzailea. Ez dezagun pentsa Gabriel Aresti izan zela «poeta konprometitu» bat, komunista izan zen, Jon Juaristik gogoratu bezala.]]>
<![CDATA[Haurtzaroaren kontra (eta alde)]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2020-04-25/haurtzaroaren_kontra_eta_alde.htm Sat, 25 Apr 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2020-04-25/haurtzaroaren_kontra_eta_alde.htm Interpretazioaren kontra).

Mason Curreyk nabarmentzen du Sontagen obrak bere «energia amaigabearekin» duela zerikusia: «New Yorken oina jarri zuen unetik liburu guztiak irakurri nahi izan zituen, film guztiak ikusi, festa guztietara joan eta solasaldi guztietan parte hartu». Bere lagun batek, Sontag hildakoan, esan zuen «egunean liburu bakarra irakurtzea gutxi iruditzen zitzaiola» Sontagi. Bere semeak ere gauza bera idatzi zuen: «Ez zegoen ezer ez zuena ikusi, egin ala ezagutu nahi».

1970eko eguneroko batean Sontagek berak onartzen zuen: «Nahi dudana da: energia, energia, energia. Utzi noblezia, baretasuna, jakituria nahi izateari, ergelak!» Kaosa, ziurgabetasuna, mundua ulertzeke geratzen zaizula, pasio erabatekoa joko txikienean: izan daitezke haurtzaroa definitzeko moduak. Eta, ordea, Sontagek haurtzarotik alde eginda haurtzaro berri bat eraiki zuen, gaztelu batetik bestera.]]>
<![CDATA[Auzoko gailurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2020-04-18/auzoko_gailurra.htm Sat, 18 Apr 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2020-04-18/auzoko_gailurra.htm ozunak-ak txukuntzen ari da. Iaz mila berrehun saldu zituzten Aste Santu ortodoxoaren aurretik. Aurten erdia. Trukean legamia gehiago ari dira saltzen. Sartu da hirurogei urteko andre bat, «dobro utro» esan du eta legamiarekin mendazko goxokiak erosi ditu. Kostadinovak dio orain denbora daukala jendeak, erositakoen partez etxean egiten dituzte kuzonak-ak. Hutsak dauzka eta lokum saltsa gozoarekin egindakoak, intxaurrekin eta fruitu azukreztatuekin, «turkiarrak gurean izan ziren eta arrastoak dauzkagu elikaduran. Saltsa hau glukosa naturalarekin egina dago». Bulgariako produktuak dauzka bereziki, senarrak laguntzen dio dendan. Rila deitzen da denda. Rila Balkanetako gailurra da eta dendaren sarreran ongi etorri jartzen du: hiru hizkuntzatan. Auzoan jogurtengatik da ezaguna, gehienak Bulgariatik datoz, asteazkenetan, Urbiako mandarinak bezala. Marka ezberdinak dauzka, esne ezberdinekin eginak, koipe kopuru ezberdinarekin. Eta pedagogia egiten dute. Zeren jogurta (Kadareren ipuin hartan bezala) ia edozerekin nahastu daiteke: entsaladekin, okelekin, arrainekin, fruituekin. Ostiral santuan ez dute garbigailurik jartzen, ez dute garbitzen, Jesus gurutziltzatu zutelako. Kostadinovak dio bere herriko melodia zaharrek eta euskaldunek badutela antz handia. Kyustendilekoa da bera; Bulgariako lorategia dira, herrialdea hornitzen dute barazki eta fruituekin, gereziekin bereziki. Rilan badira txerrikiak, txokolateak, gozogintza, marmelada: zirilikoz. Yannis Ritsosek idatzi zuen Nikola Vaptsaroven poesia zela «azkarra, kalekoa, zehatza, argudiozkoa», Rilako solasaldiak ere halakoak dira. Zeren «badaki[gu] bizitzan nongoak garen eta ez gara erraz errendituko, besterik gabe». Vaptsaroven poeman nola «hilko gara askatasunaren eta [kuzonak]aren aldeko borrokan». ]]> <![CDATA[Liburuei bilgarria kentzeaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/11892/021/002/2020-04-04/liburuei_bilgarria_kentzeaz.htm Sat, 04 Apr 2020 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/11892/021/002/2020-04-04/liburuei_bilgarria_kentzeaz.htm feat.: Benjamin in Arendt), bildumazaleak «ez du soilik urruneko mundu batekin amets egiten, baizik eta, aldi berean, mundu hobe batekin non hornituko zaizkion ez soilik mundu arruntean beharrezkoak diren» gauzak, baizik eta, baita ere, «erabilgarritasunaren egiteko monotonotik libratutako» gauzak ere. Are gehiago, irakurtzea bera ez da ezinbestekoa benetako liburuzalearentzat. Anatole Franceren liburutegiaren zale batek galdetu zion behin ea «guztiak irakurriak» ote zituen. Nobel saridunak erantzun zion «ezta hamarrena ere. Ez dut uste zuk ere zure Sevres portzelana egunero erabiliko duzunik».

Ikuspegi iraultzaile batetik ezin da defendatu duintasuna duen pertsona batek ez duela liburu berririk behar, adibidez. Ez dago bizitzarik zoriari tokirik utzi gabe. Liburu berriak behar dira «lehenaldia lehenaldiarengatiko pasio horretan» geure buruen tradizioak eraikitzeko, ondarea lehen mailako behar bat delako. Klinikoki hilda ez egotea ez delako bizirik egotea. Horregatik egon behar dute oiloek aske: zeren tradizioak ordena jartzen du lehenaldian, kronologiak proposatzen ditu eta «ikuspegi sistematiko batetik baikorra eta ezkorra bereizten ditu, ortodoxia eta heresia» (Arendt). Liburu batetik bestera joatea «modu desorientatu eta zentrifugatuan», muntaketa egitea, «lan egitea liburu guztiak zabalik [...] elkarren artean hitz egin dezaten» (Didi-Huberman), «irakur dezagun inoiz idatzi ez dena ere» (Hofmannsthal).]]>
<![CDATA[Udaberriko lili garbia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-03-28/udaberriko_lili_garbia.htm Sat, 28 Mar 2020 00:00:00 +0100 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-03-28/udaberriko_lili_garbia.htm
Kantek 1790ean atea zabaldu zion naturaren fruituari. Bere aurretik Thomas Whatelyk argitaratu zituen lorezaintza garaikidearen oharrak. Hurrengo urterako bazuen itzulpena frantsesez. Christian Cay Lorenz Hirschfeldek bost liburukitan argitaratu zuen, aldi berean alemanez eta frantsesez bere Lorategietako artearen teoria. Eta Jacques Delillek poema batean bildu zuen izpiritu hura Lorategiak lau abestiko sortan. Afera zen «ahalik eta modu perfektuenean atontzea naturaren objektuak». Eta Whatelyk zalantza gutxi zuen: «Lorategiak osatzeko arteak, azkenaldian Ingalaterran izaten ari zen perfekzioarekin, arte liberalen sailkapeneko goiko aldean egotea merezi zuen». Galdera da zer gertatu ote zen urte horietan, aspalditik zetorren naturaren lanketa horri jauzi bat onartzeko. Alegia, garbi dago begirada aldatu zela Frantziako Iraultzaren ateetan, eta Rancièrek konpilazio eder bat egin du. Baina ez da arrazoirik eskaintzen. Saint-Lamberten olerki ezagunean bezala «Antzinakoek maite zuten eta abesten zioten landari; guk miresten dugu eta abesten diogu naturari». Zergatik pasa zen landa natura izatera?

Paisaiaren borroka bat hasiko zen orduan Frantziako eskolaren eta Ingalaterrakoaren artean (Edmund Burkek Frantziako Iraultzaz idatzi zuen «legelariak lorategietako dekoratzaileen moduan [ari zirela], gauza guztiak berdin-berdin uzten [zituztela]»). Burkeri fanatikoak iruditzen zitzaizkion frantsesak, «lege abstraktuen eta lorategi lerrozuzenen» zaleak, ingelesen jeinua oso bestelakoa zela, tokira eta baldintzetara moldatzen zirela.]]>
<![CDATA[Telefonoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-03-21/telefonoa.htm Sat, 21 Mar 2020 00:00:00 +0100 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2020-03-21/telefonoa.htm
Zuntz optikoa gurera iritsi denetik akustika zeozer aldatu da: orain ez da elektrizitate bidez garraiatzen gure ahotsa, orain informazio paketeak bidaltzen dira. Horri esker ikus ditzakegu senideak gure gailu elektronikoetan. Baina telefono arruntaren lineak alde nabarmen bat du zuntz optikoarekin: elektrizitateak huts egiten badu, routerraren bidezko internetik gabe ez ezik, telefonorik gabe ere geratzen gara, biak bat dira. Ez zen hala telefonoaren linearekin; oso ohikoa zen, orain gutxi arte, Iruñeko Alde Zaharretako kale askotan argia joatea une batez, baina telefonoak ez, telefonoak irauten zuen sare elektrikorik gabe ere.

Paradoxa bat sortu zaigu. Walter Benjaminek, Marx zorroztuz, idatzi zuen «agian iraultza dela une bat trenean doan gizateriak larrialdi palankari eusteko». Orain larrialdi palankak trena geratu du ia. Baina ez dago iraultzarik. Vladimira CerepkoavrenTelefonoa poeman (1983) bezala: hirugarren pertsonak itsaso zurbildura egiten du ihes. Iritsi den hondartza horretako «harea ale bakoitzean antzematen du trilobites historikoa, eta itsas kurkuilua belarrian jarri eta etxera deitzen du telefonoz». Hondartzan dagoenari ahots bat iristen zaio «etengabe mozten [dena] meteorologoen argibide berriak jasotzeko».

Olerkiaren amaieran, telefonoa itsaso asaldatura bota du hondartzakoak. Telefonoak ozeanotik «erantzuten die erantzun baten zain zeuden guztiei».]]>
<![CDATA[Ez da zerbitzu publiko bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2020-03-14/ez_da_zerbitzu_publiko_bat.htm Sat, 14 Mar 2020 00:00:00 +0100 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2020-03-14/ez_da_zerbitzu_publiko_bat.htm
Ospitaleko leihoak, komun-zuloak, pasilloak garbitzen dituzte, beraien esku dago ia egunero bakterioz eta birusez betetzen den toki horretan bakterioak eta birusak kentzea. Baina ez dira zerbitzu publikoko langileak: eta oso sarri, erakunde publikoetako bereko zuzendaritzek destainaz tratatzen dituzte, galdetu EHUko garbitzaileei.

Ospitaleko modulu berria eraiki dutenak, teilatua berritu, gelak margotu, itoginak eten, hodietako buxadura konpondu: ez dira zerbitzu publikoko langileak, dira AHTko beharginak bezalakoak.

Ospitaleko kafetegiko pintxoak egin, kafeak zerbitzatu, mahaiak jaso, kobratu: ez dira zerbitzu publikoko langileak.

Ospitaleko medikuak botika baten errezeta egin eta marka jakin bat gomendatzen dizunean: ez dizu laborategi publiko batek lantegi publiko batean egindako botika bat gomendatzen.

Ospitalera joan zara eta odola atera dizute: ez du laborategi publiko batek egingo odol horren analisia, laborategi pribatu batek egingo du.

Bizitza salbatzen diguten anbulantzietako gidariak eta erizainak, garbitzaileak, igeltseroak, margolariak, iturginak, zerbitzariak, sukaldariak, medikuntza industriako langileak: ez dira zerbitzu publikoak. Ez dituzte trebatzen ez koronabirusaren ez ezeren kontra. Gizarte guztiaren kalterako, bertan lan egiten duten langileen kalterako.

Eten ditzatela EAEko hauteskundeak. Ea horrela norbaitek bere programan osasun publiko osoa publiko egiteko asmoa behintzat adierazten duen. 2020ko neoliberalismotik 2007koak (%11,18ko murrizketak egin dituzte ordutik) ongizate estatua baitirudi.]]>
<![CDATA[Auzoko altxorrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/025/002/2020-03-07/auzoko_altxorrak.htm Sat, 07 Mar 2020 00:00:00 +0100 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/025/002/2020-03-07/auzoko_altxorrak.htm
Bidaiatzen duenero zerbait dakar dendara. Salamancara badoa, handik dakartza txerrikiak. Arbizuko txistorra eta hirugiharra dauka. Italiatik ekarritako pasta. Frantziako Emmentala. Valentziara joan zen behin. 2012tik 500 kiloko paleak bidaltzen dizkiote laranja eta mandarinekin. Zitrikoen pedagogia egiten du: mandarina sasoian zehar aldaera desberdinak iristen dira. Abenduan klementina dakar, urtarril-otsailean clemenvilla, martxoan clemenmiel. Azkenaldian ezin izaten ditu orri deitutakoak ekarri, Alemaniatik 2,50 euro ordaintzen omen diote laborariari kiloa, 3,50ean saldu beharko lituzke berak. Gauza goxoen paradisu bat. Auzoa asko aldatu da hiru hamarkadatan. 80koan «Plaza gorria» deitzen zen horretan gogor sartu zen heroina. Lapurreta egin zioten. Kontatzen du: «Europan merkataritza gune handiak krisian sartu eta gutxira hasi ziren Iruñerrian zabaltzen». Baina Madinak garbi ikusten du etorkizuna duela bere ereduak. Soldata ateratzen du hilero. Eta pasako lioke denda nahi duenari. Bi urte barru nahi du erretreta hartu. Ohiko bezero asko zahartuta hil dira, orain seme-alabek erosten diote. Arabako patata agroindustriaren partez, Valentziako zitrikoak Hego Afrikakoen ordez. Aldatu da haizea, mendebalarekin atea ixten du euria barrura sar ez dadin.]]>