<![CDATA[Hedoi Etxarte | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 16 Dec 2019 00:40:42 +0100 hourly 1 <![CDATA[Hedoi Etxarte | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Hegel Barakaldon]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2019-12-14/hegel_barakaldon.htm Sat, 14 Dec 2019 00:00:00 +0100 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2019-12-14/hegel_barakaldon.htm cyborg-ak gara). Eta gure bizitzetako azken izkinara arte agintzen du kapitalismoak (feat.: Federici). Eta horregatik, kapitalismoari aurre egiteko modu erradikaletako bat da, gaur egun, sarea eta sakelakoak urrun uztea. Traba egiten digutela sentitzea. Ezin aurkituzkoak izan arte, izar iheskor baten azpian jaio garelako (feat.: Kenny Arkana).

Hori egin du Maisha Mck: biniloan bakarrik zentzua duen salgai bat. Ez streaming-ik, ez CDrik, ez sakelakorik. Lorratzean sartuta soilik dauka zentzua haren diskoak. Zeren azaltzen ahal dizut VMME SAHARrek badituela bi alde. Batean Martitz dagoela erdiko galletan (labean egindako elikagai azukredun izatetik ereserki ironiko izatera pasa zen galleta hip-hopari esker. feat.: Selektah Kolektiboa) eta jartzen du VMME. Beste aldean Lurra agertzen da eta jartzen du SAHAR. Ez da nondik gatozen eta nora goazen. Modernitatea ez da zentrotik periferiarako bide bat (feat.: Susan Buck-Morss), da askapenaren bide partekatu bat: Hegel Kuban, Trapa Barakaldon. Haitiko esklaboen erreboltan bezala. Esklabo beltzak Marseillesa abesten Frantziako kolonialisten kontra. Aitortzen ahal dizut: niretzako, abesti gorena da Alboka Beat (hurrengo Greba orokorrean eraman sound system bat aldamenean) West Coast txistu-rekin batera. Baina nire hautua gutxienekoa da. Gure etxean gehien dantzatu dena Gernikako arbola delako.

Mugak ez dira animoarekin gainditzen. Mugak espirituarekin eta arrazoiarekin gainditzen dira (feat.: Polanyi, Faxistak lurpera!). Eta hori badaki Eneko Axpek. Disko bat uztartzen dena berdin Lurpekariakekin eta Nizuri Tazuneri-rekin. Dialektika hutsa da VMME SAHAR: protoeuskara eta Martitzeko euskalkiak. Kalifornia eta Ipar Korea: ez da pastitxe bat: zentzu osoa dauka: entzuten jakin behar da: besterik ez: soluzioa Ezkerraldetik dator: eta Ekialdetik.]]>
<![CDATA[Irratiari (eta grebari) gorazarre]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-12-07/irratiari_eta_grebari_gorazarre.htm Sat, 07 Dec 2019 00:00:00 +0100 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-12-07/irratiari_eta_grebari_gorazarre.htm
Aste luzeetako lana izan da kontrarreforma neoliberalaren kontrako pitzadura zabaltzea. Eragile nabarmen askoren artean (joan den asteko garraiolarien eta nekazarien errepide blokeatzeekin, adibidez) bada kopiatzeko erreferente bat: Radio France zerbitzu publikoko kazetari ia guztien inplikazioa (hamalau milioi eta erdi entzule egunero, eta gorantza, entzule gazte askorekin, «kulturaren sustapena aldaera herrikoi eta jasoetan, zinema, telebista, antzerkia, telesailak, musika: guztia aztergai, umorea zuzenean, sare sozialetan txapeldun»), norberak bere gaiak, norberak bere tonuak. Ia egunero argudioak eman dituzte entzuleek uler dezaten ze desastre letorkiekeen Macronen proiektuarekin. Thomas Pikettyri ere elkarrizketa grebaren alde. Gobernukoei elkarrizketak soken kontra. Eta Greba orokorraren aurreko astean: aste osoko greba irratian. Imajinatu Euskadi Irratia, Radio Euskadi, Gasteiz Irratia, Gaztea astebetez «grebetako playlist bikainarekin» (feat. Nicolas Demorrand). Programaziorik gabe. Eta itzuleran, esaterako, iragartzen EiTBren webgunean entzuleen 100 iritzi hautatu dituztela greba orokorraren alde. Zerbitzu publiko bat: informazioaren alde, bizitza duinen alde. Posible da, eredu arrakastatsuak dauzkagu, garaiz gabiltza, ogibide guztiak, sukaldeetatik industrialdeetara eta aldrebes: etzi, greba orokorra!]]>
<![CDATA[Natalia Ginzburg eta isiltasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-11-30/natalia_ginzburg_eta_isiltasuna.htm Sat, 30 Nov 2019 00:00:00 +0100 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-11-30/natalia_ginzburg_eta_isiltasuna.htm
Bere bilobari egindako elkarrizketa batean, Lisan aitortu zuen idazlearengan «bazela isiltasun bat, isiltasun sakon eta intimo bat. Bere egun gogotsuetako zaratan sumatzen zen bakardadean idazten pasa zituen orduen oihartzuna». Loari lapurtzen zion denbora bere «nagusia» zenari emate- ko: behar goren bat zuen, berari bakarrik makurtzen zen, berari bakarrik obeditzen zion, idaztea zen bere bizitza. Lisaren arabera, Nataliaren barreneko isiltasuna bere aurpegian irakur zitekeen, «bere begiak erdi-ixteko moduan, bere inguruan gertatzen zena adi entzuteko ahaleginean murgilduta egoten zen, entzun egiten zuen gero digeritzeko. Pentsamenduen hausnarketa omen zen [Nataliaren] gogoko ideietako bat eta hala erabiltzen zuen ezer ere egiten ez zuen aldiak justifikatzeko. Esan ohi zuen nagitasunak ez zuela ezertarako balio, nahiz eta gure buruak soilik hausnar dezakeen ezer ere egiten ez duenean».

Faxistek bere senarra, Leone Ginzburg, erbestera bidali zutenean, eskutik joan ziren Natalia eta bere bi seme-alabak ere. Gerora idatziko zuen «ez zuela ulertzen nola idatz zitekeen seme-alabak bazenituen». Erbestealdi hark emango zion, ordea, Hirira doan bidea-ren argudioa (Pello Lizarraldek euskaratua: Igela 2001).

Erbestea erbeste, Bigarren Mundu Gerrako une haiek zoriontasunez gogoratzen zituen Nataliak. Ez bere hurrengo nobela idatziko zuenean bezala, poliziak bere senarra hil berritan, «malenkonia sakon batean». Isiltasun bakoitzak baduelako iturburu diferente bat, nahiz eta guztiak izan idazketaren haurdunaldi.]]>
<![CDATA[Clara Schumann gogoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2019-11-23/clara_schumann_gogoan.htm Sat, 23 Nov 2019 00:00:00 +0100 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2019-11-23/clara_schumann_gogoan.htm
Robertek etxean lan egiten zuenean erabateko isiltasuna nahi izaten zuen. Clarak ezin zuen pianoa ikasi. Ezin zuen konposatu. Ezkondu eta urte betera, gutun batean idatzi zuen atzeratzen ari zela pianoaren entseguekin. Robert konposatzen ari zenero «ordu bat bakarrik» zeukala egunean ikasi ahal izateko. Nancy B. Reich biografoaren aburuz, bi ordu egunean zeuzkan soilik ikasteko, eta asko jota. Iluntzeko seietatik zortzietara Robert «auzuneko tabernara joan ohi zen garagardoa edatera».

Robertek bazekien bere emazteari min egiten ziola. Baina ez zitzaion axola. Hala idatzi zuen: «Clarak badaki aprobetxatu behar ditudala albait gehien nire gaitasunak, nire unerik onenean nagoelako, gaztaroko une onenean. Hala behar du izan artistak ezkontzen direnean, eta biek elkar maite dutenean».

Hamalau urtez egon ziren ezkonduta. Azken bi urteetan Robert psikiatrikoan egon zen, Clarak behin bakarrik egin ahal izan zion bisita, hil baino bi egun lehenago. Zortzi seme-alabaz erditu zen Clara. Eta, bitartean, hamalau urte horietan, ehun eta hogeita hemeretzi kontzertu publiko eskaini zituen. Diziplina da menperatuen arma bakarra. Kontzertu horiek eman zioten familiari jaten. Baina Clarak ez zuen diruarengatik egiten. Berarentzat ez zegoen ezer artea ekoiztea baino gorenagorik. Eta, bereziki, ikasten ari zeneko unea atsegin zuen, munduaz ahazteko ordu horietan «soinuaren munduan soilik arnasten zuen». Eta arnasa horiek eman zioten elikagaia kontzertuak, balsak, laukoteak, liedak, kadentziak eta beste hamaika konposizio idazteko.]]>
<![CDATA[Tolstoi sare sozialez eta artistez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-11-16/tolstoi_sare_sozialez_eta_artistez.htm Sat, 16 Nov 2019 00:00:00 +0100 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-11-16/tolstoi_sare_sozialez_eta_artistez.htm
Aitorpena-n (1894) kontatzen du nola joan zen gaztetan Europara bizitzera. Eta han nola elikatu zuen bere anbizioa. Nola egin zuen progresoaren ideiarekin bat. Han hasi zen egiten krak, sentitzen burua zihoakiola bide batetik eta gorputza beste batetik. Garaian, «konbentzituta [zeuden] garrantzitsua zela hitz egitea, hitz egitea etengabe, idaztea, argitaratzea azkar eta ahalik eta gehien, eta horrek guztiak ekarriko zuela gizateriarentzako ongizatea. Eta milaka pertsona ari ziren etengabe elkarren kontra eta liskartzen, argitaratzen, idazten eta gainontzekoak zuzentzen. Eta, jabetu gabe ez zekitela ezer, ezgaiak [zirelako] galdera erraz bati erantzuten, 'Zer da ona eta zer txarra?', denek egiten [zuten] elkarrekin hitz, ezer eta inor entzun gabe, batzuetan miresten eta goraipatzen besteak, baina baldintza batekin, gero besteen laudorioa jasotzea; bestetzuetan, elkar akuilatzen [zuten], bestea zorotzat tratatzen».

Absurdoa iruditu zitzaion, gerora, garai hura Tolstoiri. Laudorioa eta dirua jaso nahi zutela bakarrik (Leninek kapitalismoko adierazpen askatasunaz zuen iritzi oso antzekoarekin). Eta horretarako, gau eta egun milaka langile jartzen zituztela lanean, inprimatzeko milioika hitz. Artikuluak idatzi, liburuak. Tolstoiren aburuz, «lan inutil hori egiteko, oso pertsona garrantzitsuak zirela sentitu behar zuten; horrez gain, [beren] ekintzak justifikatzeko arrazoi bat behar zuten».

Inork segituko ez zuen bide bat marraztu zuen Tolstoik. Feudalismoaren basakeriarekin bukatu nahi zuen, baina ez zuen iraultzarik nahi. Bere aburuz, eraldaketa zen aberatsek aberastasunari uko egitea eta intelektualek urguiluari, eta ez aberastasuna bortxaz banatzea eta eskolak zabaltzea.]]>
<![CDATA[102 urte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-11-09/102_urte.htm Sat, 09 Nov 2019 00:00:00 +0100 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-11-09/102_urte.htm
Baina garrantzitsua zer den jakin aurretik, begiratzen jakin behar da. Eta begia zorrozten du, gaurkotasun osoz, Georg Lukacsen Lenin. Bere pentsamenduaren batasunaren azterketa liburuttoak. Bertan dago, besteak beste, normaltasunak krak egiten duenero egoera irakurtzen ez dakitenei buruzko kritika ezaguna. Alegia:«Jende arruntak lehenengoz ikusten du proletarioen iraultza langileen masak jada barrikadetan daudenean, eta (marxismo arruntean heziak izan badira) ezta orduan ere. Marxista arruntarentzat, gizarte burgesaren oinarriak hain dira irmoak, dardara egiten dutenean ere, haren itxaropenak eta otoitzak direla normaltasuna itzul dadin, krisiak iruditzen zaizkio behin-behineko gertaerak, eta behatzen du borroka bat gauza irrazional eta ezarduratsu bat dezala, sistema kapitalista ahalguztidunaren kontrako matxinada bat bezala. Berarentzat, barrikadetako borrokalariak zoroak dira, huts egin duen iraultza akats bat da eta sozialismoaren eraikitzaileak, arrakasta izan duen iraultza batean (oportunisten begientzat beti da behin-behineko) erabateko gaizkileak dira».

Eta ez da hurrengo azaroaren 7ra itxaron behar. Egunero gertatzen da: jendea kalera ateratzen denean (Igorreko lantegi baten itxieran, Printzerriko Tsunamian, Bizkaiko metalean, jaka horietan, grebetan) jabetzen dira ikusle asko mundu makurraren amaiera izan daitekeela eta oportunistek errepikatzen dute ezetz.]]>
<![CDATA[40 bake urte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-11-02/40_bake_urte.htm Sat, 02 Nov 2019 00:00:00 +0100 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-11-02/40_bake_urte.htm
Hala heldu da ere Gernikako Estatutuaren urteurrena, euskaldun guztiok lepagogorra hartuta gauzkana, eguzkia mendebaldetik ateratzen dela uste baitugu. Eztabaidaezina da eskuin abertzalearen garaipen erabatekoa. Eztabaidaezina ondarea: ustelkeria gaindikina eta egiturazkoa; ekidade soziala lortzeko bere burua Zeutarekin (espainiar kolonia bat Afrikan) alderatzen duena; kapitalaren presio fiskalean Trumpen paradisuekin lehiakorra dena; polizialki Europan parekorik ez duena; diglosia egonkortu duena eta jende xehenari euskara ikastea ezinezko egin diona (ezin duelako ordaindu); hezkuntzan, ekologian eta garraioan Madrileko eredu klasistarekin lehiatzen duena; lurralde desorekan maisu, munduaren hiriburu Loiu.

Eta, ordea, tristeena da bataila partidistetatik aparte, ez dela Estatutuaren azterketa xehetasunez beterik egingo (ETAren zikloaz egin ez den bezala). Zeren, funtsean, denon ustea baita hau dela izan zitekeen munduetan tokatu zaigun onena: eta horregatik kopiatzen da ahal bait gehien Nafarroa Garaitik EAE. Frakismoak aberastu zituen milaka lagunen ondareari lore eskaintzekin aurre egiten dion eskuin abertzalea da Uberri, MTVri, masa turismoari, Glovori eta Airbnberi atea zabaltzen diona. EAJk saltzen du ez dela Erregimena. Eta bere ezkerrekoek erosten duten EAJ ez dela PP bezain eskuina: eta inor ez da kexu, denok jasotzen dugu marmeladaren ttanttaren bat.

Ekainean hemen bertan aipatutako Hannah Arendten hitzak errepikatuko ditut: «Gezurrekin historia bera suntsitzen da eta bere ulermena [...] arriskuan jartzen da, egitateak ez direlako lehenaldiko eta egungo munduaren parte gisa kontsideratzen, manipulatzen dira iritzi hau ala bestea demostratzeko». Gaur egun, Estatutuaren garapenaren azterketa fidel bat egitea, ariketa iraultzaile bat litzateke.]]>
<![CDATA[Laranjak, garagardoa eta sardinzarrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2019-10-26/laranjak_garagardoa_eta_sardinzarrak.htm Sat, 26 Oct 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2019-10-26/laranjak_garagardoa_eta_sardinzarrak.htm
Munduko abeslari kuttunenetakoa zenean galdetzen zioten nola zaintzen ote zuen bere musika tresna. Oso pragmatikoa zen: «Ez dut ezer berezirik egiten. Ez dut erretzen. Ardo gutxi eta garagardo gutxi edaten dut. Besterik gabe, guraso egokien alaba naiz». Beste behin, Tristan eta Isolda interpretatu ostean esan zuen bere arrakastaren arrazoia «zapata erosoak» zirela.

Baina, funtsean, Nillsonen sekretua oso tradizionala zen: «Idazle batek ala margolari batek inspirazioa duenean egin dezake lana. Baina abeslari batek ez du zorte hori. Abeslaria jaiki daiteke buruko minez eta gorputz txarra izan; horrek urduri jarriko du eta dena kontra duela sentituko du, baina indarrak aurkitu behar ditu gauean duen ekitaldirako. [...] Baina, sarritan, agertokira igotzen zarenetan arazo guztiez ahazten zara, benetan miragarria da. Pentsatzen dut erditzea bezalakoa dela: jaioberria besoetan duzunean, dena iruditzen zaizu ederra eta ahazten zaizu aurretik zenuen mina». Bere hitzak irakurtzean ezin izan dut ekidin abeslariaren prestaketaren eta iraultzaile batenaren arteko antzekotasuna ikustea.

Zeren Nilsson ez zen soilik musikari eredugarri eta distiratsu bat izan. Izar bat izateari uko egin zion, bere burua «soprano langile» bat bezala ikusten zuen. Operako ekitaldien artean laranjak xurgatzen zituen. Eta bukatutakoan garagardo pitxer bat edaten zuen, aquavit pixka bat eta sardinzar suediarra.]]>
<![CDATA[Zifrak eta letrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2019-10-19/zifrak_eta_letrak.htm Sat, 19 Oct 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2019-10-19/zifrak_eta_letrak.htm
Komunismoa hitzek eratzen dute, filosofiak. Beraz, pertinentea da zalantza: nola sortu eraldaketa dauzkazun hitzek ez badute balio? Izan daiteke bide bat Käthe Kollwitzek bere senar Karli 1916ko ekainaren 13ko gutunean esan zion hura: «Nire sentimentuen artean kontraesanak neuzkan. Azkenean, inpultsozko pentsamendu batetik ekin nion: jauzi egin igerilekura, moldatuko zara gero igeri egiten ikasteko». Hori da astelehenetik Mediterraneoko satorrak erakusten diguna: egin eta gero ulertu, azaleratu eztabaida zaharrak Instagramen garaian, ez obeditu mundu zaharrari.

Azken batean, ongi esplikatu zuen Brechtek: komunismoa ez da aberastasunaren banaketa justu bat, pobreziaren banaketa da. Onar dezagun. Gure askatasun parabolikoak, pantailak gure intimitatearen azken txokoraino sartu dituenean inoizko esperientzia pobreenak dauzkagula. Horrek azaltzen du zergatik hainbeste bidaia. Hainbeste pintxo-pote. Hainbeste running. Pobreak gara esperientzietan, baina are pobreagoak izan behar gara oraindik, Walter Benjaminek aldarrikatu zuen bezala «zerbait errespetagarria» sor dadin guregandik.]]>
<![CDATA[Rosa Imvrioti eta sei gehiago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-10-12/rosa_imvrioti_eta_sei_gehiago.htm Sat, 12 Oct 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-10-12/rosa_imvrioti_eta_sei_gehiago.htm
Urik eta janaririk gabe utziko zuten hiru egunez, gero torturatuko, eta bere gorputza hamabi orduz soketatik zintzilik utziko zuten. Baina Imvrioti ez zen damutuko. Eta beste erremediorik gabe Makronisosera itzuliko zuten, damutu ez ziren beste emakumeekin. Imvriotiri (Atenas 1898-1977) Rosa gorria esaten zioten eta irakaslea izan zen, pedagogian aditua. 1920an Emakumeen Eskubideen Liga sortuko zuen eta alfabetizazioaren, soldata berdintasunaren eta boto eskubidearen alde militatu zuen. 1923an hasiko zen irakasleen formakuntza lanetan, 1926an Pangalos diktadoreak postutik egotziko zuen arte «historiaren irakurketa marxista» egiteagatik. 1933an, Greziako lehenengo emakume zuzendaria bihurtuko zen. 1936an, berriro, beste diktadore batek egotziko zuen arte. 1946an, Emakumeen Federazio Panhelenikoa elkarte feminista sortuko zuen. Nazio Askapen Fronte antifaxistakoa izan zen nazien okupazioan eta horrek eramango zuen esparruz esparru. Preso zaharrena izaten zen beti. Trikeriko esparruan lantalde bat osatuko zuen: beste 52 irakasle presorekin batera «eskola sekretu» bat egingo zuten. Irakurtzen ez zekiten 600 emakume alfabetatu zituzten kultur programa baten bidez. Torturen ostean bizirik segitu zuen. Eta idatzi zuen emakumeaz Bizantzioren garaian (1924), Hegelen dialektikaz (1933) estetikaren irakaskuntzaz (1965).

Bere lan nabarmenetako bat izan zen beste preso batzuei idaztea eskatzea, gero Victoria Theodorouri pasatuko zizkioten kaier horiek. Emakumeentzako esparruak liburura pasatuko zituzten milaka emakumeren urte horiek.]]>
<![CDATA[Kioseko emakumeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-10-05/kioseko_emakumeak.htm Sat, 05 Oct 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-10-05/kioseko_emakumeak.htm
1948ko ekainean, Kioseko kontzentrazio esparruan 1.350 emakume erresistente, komunistak oro har, giltzapetu zituzten. Guztiak torturatu zituzten. Zaharrak, irakasleak, ikasleak, haur jaioberriekin zeuden amak. 1.350 emakume eta 120 haur. 1949ko martxoan horietako 1.200 Trikeriko uhartera aldatu zituzten. Ia inor bizi ez zen beste uharte bat Solzhenitsynen lagunek aipatzen ez duten Greziako kartzelen artxipelagoan. Beste 2.000 preso iritsiko ziren gero. Aurki izango ziren 4.500 baino gehiago. Horietako asko Makronisoseko purgatoriora eramango zituzten gero. Eta han hilko ziren asko, betirako gaixotu gehienak, eta 1953an askatzen hasiko ziren gainontzekoak.

Makronisosen diziplina militarra segitzen zuten. Ezin zuten kanpoko dirurik, gutunik ezta paketerik jaso. Eta gosez hil ziren bereziki, ez zeukatelako nahikoa janaririk, urik, medikurik eta botikarik. Haurdun zeudenetako askoren seme-alabak hilik jaio ziren. 1949ko irailean mazedoniar bat bikiz erditu zen. Haurdunaldiko azken egunera arte egon zen lan esklaboa egiten. Monasterioko sotoetan bakarrik erditu zen. Handik bi egunera hil zen haurretako bat. Besteari Elefteria izena jarri zioten herrixkan bizi zirenek. Astebetera hil zen. Malariaz, pneumoniaz, tuberkulosiaz, ala alanbre ziztadunean katigatuta hiltzen zen jendea han.

1950ean eraman zituzten beste 1.200 emakume eta haurrak bulgariarrak eta putak ziren Makronisoseko faxistentzat. «Damutze adierazpena» sinatu behar zuten orduan. Bestela haurrak kentzen zizkieten, kolpatzen zituzten, isolatzen, gauez razziak jasanarazten, galdeketetan torturatzen, janaririk gabe uzten. Sei hilabetez izan zituzten bananduta «damututakoak» eta «damutu ez zirenak». Handik sei hilabetera Trikeriko esparrura eraman zituzten bueltan.]]>
<![CDATA[Oker gabiltza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-09-28/oker_gabiltza.htm Sat, 28 Sep 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-09-28/oker_gabiltza.htm
Eta, ordea, gure amonen aholku hori etxe askotan entzungo zen asteon, Kataluniako independentzia zaleen razziaren ostean Hegoaldean ezer ere indignazio digital apurraz salbu egin ez dugunean: kontuz esaten duzunarekin, egiten duzunarekin, kontuz norekin zabiltzan. Zeren gure amonen garaian ez bezala —Hannah Arendt-ek Mary McCarthyri gutun hartan idatzi zion bezala jada ez dute zentzurik ez fedeak ezta zentzu komunak ere. Federik gabeko garaia da hau eta, beraz, jendea zigortzen lan egiten duten agenteek ez dute infernurik espero, ez dute betirako maldiziorik izango. Baina gainera, jada ez dago gaizki zentzu komunaren ikuspegitik jendea besterik gabe kolpatzea, atxilotzea, akusazio larriak egitea, kartzelatzea.

Beldur horri irtenbide bat eman behar diogu: biolentziari buruz modu esplizitu eta desatseginean hitz eginda behingoz. Eta ulertuta Espainiako Erreinuko agenteek ezartzen duten beldurraren antzekoa sentituko dutela asteburuon Sanfermin Txikitik etxera bakarrik itzultzen diren emakumeek. Ala atzerritar pobrearen itxura duen edonork, egun argiz, asteazken batean, udaltzain bat ikusten duenero. Egunez, gauez, arratsaldez: beldurra.]]>
<![CDATA[Gure misoginoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-09-21/gure_misoginoak.htm Sat, 21 Sep 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-09-21/gure_misoginoak.htm
Birulés eta Butler biak egon dira, teorian eta praktikan, transmisioarekin arduratuak: «ez bakarrik irakaskuntzarekin (...), baizik eta itzulpengintza terminoaren adierarik zabalenarekin».

Segarrak sintetizatu zuenez, Butlerren aburuz «generoa beti da itzulpengintzaren arazo bat eta, bereziki, itzulpena da generoa azterketa erabilgarrietarako kategoria izan dadin, dagoen baldintza, onartuz itzulpengintza sarritan dela ezinezkoa (...)». Alegia, itzulpenak baduela borroka bat hizkuntzek espazioaz, geografiaz, kulturaz eta politikaz ulertzen dutenarekin. Baina baduela borroka espazio humanoarekin ere: belaunaldiekin, diziplinekin, lengoaiekin.

Elkarrizketa hartan izan zuten gaietako bat izan zen mugimendu feministaren goraldiak (nazioartean eta Katalunian) ote daukan sexualitateari buruz egindako ikerketen eremuak zabaltzearekin lotura. Birulésen aburuz, emakumeak jada ez daude prest biktima izaten jarraitzeko, ez daude «askatasunari uko egiteko prest». Eta hori feminismoaren herentziari legoke lotuta. Birulések Adrienne Rich-en aipua ekarri zuen: «nazkatuta gaude jende guztia hitz egiten ari den emakumeen afera izateaz. Guk nahi duguna da kuestionatzea eta galderak egitea». Ala Birulések aipatutako Ida Dominijanniren hitzegik esanda: gertatzen ari den honek guztiak zerikusia dauka neoliberalismoaren markoan ematen den boterearen, askatasunaren eta sexualitatearen konstelazio berri batekin.

Eta Hego EH ere ez dago erreakzio horretatik libre, jende sano jator eta euskalduna tartean.]]>
<![CDATA[Herriaren margolaria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2019-09-14/herriaren_margolaria.htm Sat, 14 Sep 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2019-09-14/herriaren_margolaria.htm
Bere maisu Andrea Kushiren gomendioarekin, 1928an Italiara joan zen, Torinora. Florentziara gero. «Arrakastaz bukatu zituen ikasketak» eta Albaniara itzuli zen irakasle. Bere maisu Kushirekin eta Paskalirekin batera Tiranako lehenengo marrazkilarien eskola sortu zuten.

Liberazio partisanoa iritsi arte «inolako erakusketetan parte hartzea ukatu zuen». Bere hasierako lanetatik margotu zituen jende arruntaren pobrezia, askatasunaren guraria eta heroiak. Barrikadak Tiranan (1945) margolana izan zen Albaniako errealismo sozialistaren lehengoa. 500 margo ekoiztu zituen eta sariak pilatu zituen 1979ko azaroan, «Herriaren artista» izendatu zuten arte «bere konposizio molde zabalengatik, potretengatik, paisaiengatik, eta arte herrikoia zuten lanengatik».

Altxor bat dauka 1980ko katalogo hark: Dritëro Agolliren sarrerako testua. Bertan Agollik azaltzen du Buza dela «bere tiroak xahutu nahi ez dituen ehiztari bat. Bere margolanak ez dira erreportajeak. Erdigunean beti jartzen du zerbait eusten zaituena, pentsarazten dizuna». Agolliren ustez, Buzaren lanek «umorea eta tragedia daukate, harrotasuna eta poza, esnea eta lurra». Azken batean hori izan zelako Buzak margotu zuena: «ezkontzak, jokoa, sehaskak, amen bularrak, adorea, [...] bizitzako pasarte horiek gabe sozialismoa ezingo litzatekeelako sozialismo deitu. Sozialismoak ez ditu sentimenduak pobretzen: dirdira berri batekin aberasten ditu. Sozialismoak planta hidroelektrikoak eraikitzen ditu eta tentsio altuko indar-dorreak, han goitik sehasketako haurrak hobeto ikusteko, eraikitzen ditu poza zabaltzeko eta ez, besterik gabe, mendiak dekoratzeko».]]>
<![CDATA[Uda eta begiradak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-09-07/uda_eta_begiradak.htm Sat, 07 Sep 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-09-07/uda_eta_begiradak.htm Revelacions. Dos assaigs sobre fotografia zoragarrian berreskuratzen du Xavier Antichek) arriskutsua dela zerbait behar adina baino luzaroagoan begiratzea. Gehiegi begiratzeak ordena ezarria — dena delako ordena — gogaitarazten duela. Zeren begirada ere, begiratzeko daukagun modua, begiratzen pasatzen dugun denbora hori, gizarteak erabaki, eta beraz, kontrolatzen du. Horregatik, argazki askok, bideo askok, irudiek, grafikoek, planoek, eskandalua sortzen duten jakiteko, aski da argazki bideo irudi grafiko plano horiek begiratu dituena begiratzea. So-egileak gutxiegi ala gehiegi begiratu badu irudi horiek eskandalu hutsa dira: ziur.

Sarritan udak —gure gizartean gero eta gutxiago diren haurren eskola egutegiaren menpeko unitate horrek— eskandaluzko begirada horien antzekoak: begiratuegia den garai bat da, zeren gehiegi begiratzen dira paisaiak, paisaietan dauden gorputzak, gorputzek daramatzaten jantziak eta biluztutakoak, jatetxeek afaltzeko proposatutako platerak eta tarifak, lo egiteko hautatu beharreko tokiak.

Eta gero, begirada horretatik itzultzean, dena geratzen da lerroburu zarpail eta topiko gero eta tristeagoetan (gero eta jende gutxiago doalako kondiziotan oporretara, eta gero eta diru gutxiagorekin: aski opor delako etxe bat alokatzea, hipoteka bat ordaintzea, sakelako bat, telefono konpainia). Eta, ordea, udak badu lerroburu eta topiketatik azpiko beste balizko potentzia bat, nahiz eta horretarako behar dugun Paul Austerrek (Revelacionsen Joan Fontcubertak jaso bezala) zioen hura: «Istorioak gertatzen zaizkie soilik kontatzen dakitenei, esan zuen norbaitek noizbait. Modu berean, agian, esperientziak soilik gertatzen zaizkie esperientziak izateko gai direnei». Eta agian, hori da geure buruen diseinuaren garaian gehien falta zaiguna: exibizioa egiten pasatzen dugun denbora udak gu begiratzen gaituen bezala begiratzea: parean dauzkagun mendiak eta lepoak, mesanotxean ditugunak eta hirien kanpokoak.]]>
<![CDATA[#04 Errua erregai]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2019-07-27/04_errua_erregai.htm Sat, 27 Jul 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2019-07-27/04_errua_erregai.htm Eskilo, galtzaile handia. Albaniako Herri Errepublika Sozialistaren azken urteak ziren, Balkanetako azken gerrak piztear ziren oraindik, Jugoslavia bat eta anitza zen, ez zen Kosovoko serbiarren kontrako ehiza hasi (Kadarek salatu eta kontatu zuen hura).

Balkanetako XX. mendeko literatur lan askotan bezala, Eskilok pribilegiozko tratu bat dauka gizateriaren garai ezberdinekin. Sentiarazten du Eskiloren garai urrun hura (urruna lehenaldiaren mespretxuz bizi denarentzat) eta gaur eguna garai bera direla: eraikin bereko, solairu bereko, horma bera partekatzen duten bi gela ezberdin. Hala gertatzen da sarritan Kadarerekin. Berdin kontatzen digunean 1961eko Albaniaz, 1389ko Kosovoz ala duela hogeita bost mendeko poetaz.

Eskilo-n Kadarek bere buruari galdetzen dio ea olioz blaitutako larruzko leihoetatik ze argi sartuko ote zitzaion tragedien idazleari. Ea argi horrek eragingo ote zuen idatzi zituen lanen tonuetan. Zeren bi mila urte beranduago, Shakespeareren tragediek ez zuten argitasun handiagorik, nahiz eta bere leihoak beirazkoak ziren: «Iparralde itzaltsuarengatik izan ote zen, ala ganduak bere barrenean zituelako?»

Kadarek azaltzen du bere aburuz zer ziren Eskiloren garaiko greziarrak. Herrialde ederra zutela, klima onekoa, olibondoekin, itsasoarekin, musikarekin, hildakoei bizia emateko marmolarekin. Argiak zirela, abenturazaleak, edertasuna maite zutela, filosofia, bazekitela zer zen morala, demokrazia, mitologia, patua. Harro zegoen herri bat zela. Baina, bereziki, errudun sentitzen zen herri bat zirela greziarrak. Gaztaroan egindako krimen batek helduaroan sortzen duen sentimendua zutela. Troia ondoratu zuten greziarrek mende batzuk lehenago.

Kadareren aburuz, Troia suntsitu izanaren osteko trauma zen greziar literaturaren sorburu nagusia.]]>
<![CDATA[#03 Iraultzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/002/2019-07-20/03_iraultzak.htm Sat, 20 Jul 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/002/2019-07-20/03_iraultzak.htm
Etapa iraultzaile ezberdinak izan ditu Albaniak. Beren bi heroi nazionalek atzerriko inperioen kontrako borrokarekin dute zerikusia. 1970an Guy Ackermannek eta Pierre Demontek Le defi albanais dokumentala egin zuten (sarean ikusgai). Dokumentalean, Krujëko gaztelutik Robert Escarpit Le Monde-ko kazetari eta PCFko militanteak azaltzen du Albaniako lehenengo heroi nazionalaren historia. Skanderberg izan zen Otomandarren inperioaren kontra 1444tik borrokan aritu zen lehenengo burua. «Albaniarren Joana Arkukoa da», Escarpiten ustez, «berak bakarrik hartu zuen bere gain askapen nazionalerako borroka». Krujë izan zen albaniarren erresistentziaren abiapuntua 25 urtez. Escarpiten aburuz, Skanderberg «heroi europar» bat da, gerora egongo ziren errebolten aitzindaria zelako eta Europako mugak markatu zituelako.

Halere, Skanderbergen berritasuna, Albaniatik eta Balkanetatik kanpokoentzat, bere estrategia militarra izan zen: «Ez zen Feudalismoko printzeak bezala gotorlekuen baitan geratzen». Larreetan eta mendietan itxaroten zituen suntsitu nahi zituen otomandarren erretagoardiak: bera da gerrillaren aitzindaria.

Iraultza asko izan dituzte albaniarrek Kristo baino lehenago sortu zirenetik. Eta Skanderberg eta gero, berriro jaio ziren XIX. mendeko berpizkundean, eta Lehen Mundu gerraren osteko independentzian. Baina kultur iraultza nabarmenena 1944tik aurrera etorriko zen. Iraultza partisanoaren funtsa irakurtzen ez zekiten 10 gizonetik 8 eta 10 emakumetik 10 alfabetatzea zelako. Dritëro Agolli poetak etorkizuneko poetei idatzi bezala, beren bertsoetan ez ziren maitasunaz aritzen (nahiz eta gurinaz eta behiez aritu) zeren beren «inprimatzaileak lanpetuak ziren gauza garrantzitsuagoekin».]]>
<![CDATA[Albania #02 Atzerriak etxe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-07-13/albania_02_atzerriak_etxe.htm Sat, 13 Jul 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-07-13/albania_02_atzerriak_etxe.htm
Ekialderago, Turkian, Jugoslaviako albaniarren komunitate handia bizi da. 230.000 bat ziren 1990eko hamarkadaren hasieran jada. 1953an eta 1966an egotzi zituzten. Baina aurretik, XX. mendearen hasierako Balkanetako Gerretatik alde egindako beste 100.000 baten ondorengoekin batu ziren. Halere, XX.a baino dezente lehenagotik, Otomandar inperioaren garaietatik jada baziren albaniarrak egungo Turkian. Barne Ministerioaren arabera 1,3 milioi biztanlek dute jatorri albaniarra Turkian (beste iturri batzuen arabera 5 milioi dira) eta 500.000 lagunek hitz egiten dute egun.

AEBetan, Australian, Kanadan eta Argentinan ere badira albaniarrak. Ernesto Sabato idazle argentinarrak, Alderdi Komunistako militanteak, bere italiar jatorriaren azpian arberësh bat zuen.

Albaniako literaturan, hizkuntza paisaia ez da soziolinguistika soila. Albokoetan landu dira bertako literaturako ahots behinenak. Autore askok haragitzen dute hori. Lasgush Poradeci XX. mendea baino egun batzuk zaharragoa zen (18991987) eta errumanierazko eskolan ikasi zuen Monastirren (Mazedonia). Atenaseko Lizeo katoliko frantsesean gero. Beste erbesteratu batzuekin batera, Bukaresteko Arte ederren akademian bukatu zuen. Errumaniako hiri buruzagian ezagutu zuen Asdreni poeta albaniar erromantikoa eta handik hasi zen munduko albanierazko aldizkarietan publikatzen (Shqipëri e reKonstantza-n eta Dielli Boston-en). Bere lanak, Mihai Eminescu poeta liriko errumaniarrarenetik gertu ei daude.]]>
<![CDATA[Albania #01 Hizkuntza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-07-06/albania_01_hizkuntza.htm Sat, 06 Jul 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-07-06/albania_01_hizkuntza.htm
Sei bat milioi hiztun dauzka albanierak. Erdiak bizi dira egungo Albanian. Bi dialekto oso markatu dauzka (Gheg iparraldean eta Tosk hegoaldean: Shkumbin ibaiak banatzen ditu biak). Eta egungo estandarra 1972ko «erabaki politiko batek ebatzi zuen». Bi dialektoen konbinazio honen oinarria, %80, Tosk dialektoa da. Hori da estandar ofiziala Albanian, Kosovon eta Mazedonian. Eta atzerria albanierarentzat ez da inoiz nolanahiko kontua izan. Jugoslaviaren garaietan serbokroazieraren ostean albaniarrak ziren bigarren hiztun komunitatea: Pristinaren eskualdean, alegia Kosovon, baina ez soilik. Bai Kosovon nola Mazedonian, albaniarrek ugaltze tasa altuagoak dauzkate haien auzokideen aldean. Hala, Mazedoniako populazioaren laurdena baino gehiago dira albaniarrak. Ironikoki esaten omen dute Skopje dela munduan albaniar gehien dauzkan hiria.

Eslieren aburuz Tirana, Pristina eta Skopje dira albanierazko literaturarako hiru gune nagusiak. Nahiz eta Montenegron ere baden albaniarren komunitate garrantzitsu bat (populazioaren %10).

Baina Albaniatik kanpoko gutxiengo bitxiena, eta luzaroan literaturari ekarpen nabarmena egin diona, Italia hegoaldeko arbëreshen komunitatea da. Skanderberg 1468an hil eta gero bertara joan ziren errefuxiatuen ondorengoak dira. Hobeto bizi ei ziren han Balkanetan baino. XIX. mendean arbëreshen komunitateak berebiziko ekarpena egin zion albaniar literaturari eta mugimendu nazionalistari. Funtsean, «albaniar literatura zaharrena arbëresh literatura baita». Egun 90.000 bat hiztun ei daude Cosenzako mendietan eta Palermon. Beren hizkuntzak ez du Italiako errepublikaren inolako errekonozimendurik (alemanak, frantsesak eta eslovenierak ez bezala) eta «kinka larrian dago italieraren eragin handiarengatik eta emigrazio ekonomikoarengatik».]]>
<![CDATA[Testosterona]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2019-06-29/testosterona.htm Sat, 29 Jun 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2019-06-29/testosterona.htm
Duela bederatzi urtetik finasterida kontsumitzen dut egunero. Farmako antiandrogeniko bat da. Testosteronaren eragina baretzen du dosiaren arabera. Zhoe ile apaindegiko Rauli esker jakin nuen substantzia honen berri. Antza, 3-4 gramorekin prostatako minbiziari aurre egiten diote. Jabetu ziren, dosi txikiagoekin, lor zitekeela gizonen alopezia, aldi batez, atzeratzea. Egunero finasterida gramo bakarra hartzeak, ordea, badauzka albo kalteak. Raulek ongi azaltzen ditu. Bularrak handitzen ahal zaizkizu, sexu grina gutxitu ala gal dezakezu, bularreko minbizia sor dezake, eta depresioa. Gizon izateari uzten diozu: ez burusoiltzea da efektuetako bat.

Boris Groysek idatzi bezala, Jainkoa hil osteko munduan diseinuak dimentsio etiko bat dauka. Diseinuak etika estetika bihurtu du. Ilea buru gainean izatea afera formal bat da. Aurpegiari muga bat ematen dio gainetik. Horregatik da funtsezkoa. Eta estetika, gaur egun, etika denez, obligazio batzuk dauzka. Ez dira erlijioak jartzen dizkizun berdinak, baina autodiseinua, nork bere gorputza eta emozioak kudeatzea, badira gaur egungo diseinu arauak. Horregatik, ziurrenik baita eztabaida publikorako, hobe litzateke masiboagoa izatea finasteridaren kontsumoa gizonentzat.

Baina. Handizkako merkatariak ez dira ergelak. Eta merkatu prezioan hiru bider garestiagoa da 1 g erostea 3 g erosi beharrean. Horregatik eman behar da botikari onarekin: berak egingo dizkizu 90 pilula 43 €-ren truke.]]>