<![CDATA[Hedoi Etxarte | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 27 Sep 2022 16:10:10 +0200 hourly 1 <![CDATA[Hedoi Etxarte | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Memoria eta 'kitsch'-a]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2022-09-24/memoria_eta_kitsch_a.htm Sat, 24 Sep 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2022-09-24/memoria_eta_kitsch_a.htm kitsch bat, gure munduan artisautza azoketan egoten direnetatik gertuago ikus-entzunezko arteari exijitzen dizkiogunetatik bainoago. Euskal estiloko tipografiarik topikoenekin idatzitako hitzak, 70etan egiten ziren amnistiaren aldeko pegatetako kartzelaren karakterizazio pobre bat, nazionalismo banalaren iruditeria.

2021eko abuztuan eskultoreari egin zioten elkarrizketa bat irakurri nuen eta hara, egile berak, beti antzeko sinboloekin (ustezko etnografiatik hartuak, harri apropos baldarrekin) egin dituela Etxauriko fusilatuen menhirra, Erreniagakoena eta azkena, joan den ostiralean inauguratua, Vicente eta Maravillas Lambertorena. Muga estetiko eta politiko guztiak gainditzen dira harmonia falta horrekin, ahozkoan eta lagunartean esan eta pentsatu daitezkeen baina ohorezko monumentu batek manejatu behar dituen solemnitatearekin bat egiten ez duten esaldi eta formekin. Desagertu diren pop-rock taldeak imitatzen dituzten taldeekin edota lorategietako pottokiekin lotuagoak Berlingo Friedrichsfeldeko udal hilerriko Sozialisten memorialeko obeliskoarekin baino (Die Toten mahnen uns metalezko letrekin).

Segur aski bi modutan bakarrik ebatz daitezke politika askatzaile jakin batengatik errepresaliatu zirenen omenezko irudi eta eskulturak. Ala modu goren eta ez-kitsch batean mugimendu politiko horien sinboloak berrirakurtzen dira (36ko errepresaliatuen kasuan langile mugimenduaren sinboloak, hildako bakoitzaren tendentzian erabili zirenekiko errespetuz) ala heriotzari lotutako seriotasun eta soiltasunean bilatu behar da.

Iruñeko hilerrira noanero ematen dit lotsa 36ko biktimen omenezko memorialaren anodino eta pobrea estetikan, manipulatzailea hitzetan eta hildako faxisten omenezko memorialaren arteko aldeak fidela estetikan eta mezuan faxistekiko.]]>
<![CDATA[Nostalgia eta altxorrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-09-17/nostalgia_eta_altxorrak.htm Sat, 17 Sep 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-09-17/nostalgia_eta_altxorrak.htm
Didi-Hubermanek nostalgia horri aurre egiteko Liga Komunista Iraultzailearen sortzaile izan zen Daniel Bensaiden hitzetara jotzen du. 1990eko urteetatik aurrera Bensaidek «tradizio ezkutu baten indarraz» hitz egin zuen, sobietar proiektuaren porrotak utzi zuen noraezaren erdian. Sakona lurpeko burdinbidea bezalakoa, tradizioa arkeologiaren zentzuan.

Nostalgia ukatzea da dauden aukera negargarrien artean hautatzeari uko egitea, nostalgia ukatzea ibiltzearen zentzuan, pausoz pauso. Pausoak ez dira soilik azalean ematen, pausoak ematen dira ere sakonera, pausoak memorian, pausoak dira datozenak. Didi-Hubermanek indusketa proposatzen du, malenkonia benjamindarraz «neurriz kanpo espekulatu» dela, funtsean, malenkonia hori berez zirela erorketak, estropezuak eta irristadak.

Errautsa da gure oinen azpian dugun guztia? Ez ote da hildakoak berriro lurpean elkarrekin jartzeko garaia? Didi-Hubermanek Walter Benjaminen lezio handia adierazten du: egia da hondamendia dugula aurrean, are hondamendia dugula hondamendiaren gainean, baina denborak metatu dituen hondamendi horien azpira jo behar dugu, bizirik dirauen horren bila, itsas zoruan dauden perlak arrantzatzen dituena bezala. Ustez hildako genealogia horien arrantzale izan, genealogiak altxor bilakatu, azalera perlak atera eta etorkizunari jarri ñir-ñir.

«Galdutako altxorrez» hitz egiteak ez duelako altxorren izaera ukatzen.]]>
<![CDATA[Pikutara musika herrikoia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/014/002/2022-09-10/pikutara_musika_herrikoia.htm Sat, 10 Sep 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/014/002/2022-09-10/pikutara_musika_herrikoia.htm Denok eman behar dugu zerbait batzuek dena eman ez dezaten jartzen zuten horietakoarekin egina: Gora musika herrikoia, pikutara regetoia. Elorrion eskegi omen zuten eta sareratu irailaren 3an.

Egindako irakurketa gehienak oso zorrotzak izan dira. Nahiz eta onena litzatekeen afixa egin dutenekin kafea hartzea. Nahiz eta solasaldian oso zaila izango litzatekeen afixak duen proiektu xenofoboa («regetoia herrikoia da, baina ez herri honetakoa», beraz «pikutara») eta klasista ukatzea.

Bada aldarriaren egileekin, kafean, eskatuko nieke egiteko mesedez haientzako musika herrikoia haragitzen duten hogei abesti. Ia seguru, trikitixatik jotzekotan egongo zela langile klase italiarraren itzala, rock amerikarraren enegarren kopia kaxkarrean zuritutako beltzen musika. Zeren ez da egon, «herrikoi» Euskal Herriari aplikatzen badiogu, inolako ekarpen nabarmenik musikari egin zaiona. Salbuespena Eibarren organoari egindako afera mekaniko bat izan omen da.

Halere, tamalez, afixa egin zutenek arteaz hitz egiteko posizio landurik izango ez dutenez, ziurrenik interesgarriagoa da Martin Ziarrusta abeslariak plazaratutakoa: afixak dikotomia galtzaile bat planteatzen du, borroka armatuaren zikloan egon zen musika ziklo hura bukatuta betikotzearen eta musika behar duelako inolako kriteriorik gabe mainstream-ak botatzen dion edozer irenstearen artekoa.

Eztabaidak badu alde bat gehiago, jakinaren gainean, Badiouk esaten duen bezala, arte piezek konboka ditzaketela gauzak beren testuinguru historikoa erabat agortu eta aldatu denean ere. Gozatzen du ateoak requiema, gudarako deia pazifistak eta dollarraren aldarria austeroak. Afera da, halere, nostalgiak ezin duela funtsean politikak soilik eusten zuen canon bat eutsi. Ion Celestinok esaten duen bezala: «Ereserki berrien garaia da».]]>
<![CDATA[Txantxangorriarena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-09-03/txantxangorriarena.htm Sat, 03 Sep 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-09-03/txantxangorriarena.htm
Egunero laurak eta laurdenean eskuinaldetik txantxangorria iristen zen. Portxea zeharkatu, gelditu, begiratu eta artelatzen eta iratzeen artean desagertzen zen pinuen orratz arreen orbelaren gainean ibili ostean. Txantxangorria bai, baina gainontzeko hegaztiak ez ziren ausartzen. Ez bele beltz, ez basauso gris, ez txirriskila, ez txolarre, ez mika. Egunetako batean Eva Illouz-en desolazioan nengoen, beste batean campingeko liburutegitik hartutako Annie Ernaux-en tapa gogorreko desiran. Azkeneko bi arratsetan Ramón Andrés-en azken aforismo liburuan, non kontatzen duen bere haurtzaroan etxean bizi zuen terrorea. Ohearen azpian Eko markako kotxetxoekin jolasten zuela, kotxetxoen barruan zihoala irudikatzen atekadetatik, apurtzen ziren edalontzietatik, jostailu hautsietatik, irainetatik ihesi.

Baina benetako ihesa, katearen apurketa definitiboa bere birraitonaren aitonarengandik zetorkion tradizioa apurtuta eraiki zuen. Bere aita, aitona, birraitona, guzti guztiak Ramón Andrés deitu ziren, berak semeari Gabriel izena jarri zion eta oihu egin partez ahots hari batekin hitz egitea erabaki zuen.

Munduko landa ederrenean ere hilabetea aldatu zen gero, haurrik ez zen ia, Frantzian eskolak hasi zirelako, igerilekua eta denda ordu erdi lehenago ixten hasi ziren, pizzeria ez zuten eguerdian ireki eta hurrengo astelehenetik ez zen kontzerturik egongo jatetxean. Jubilatuena zen kanpina, urtxintxena, armiarmena, labezomorro eta kakalardoena, nori egingo dio orain bixita txantxangorriak.]]>
<![CDATA[Itsasoaren filosofia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2022-07-30/itsasoaren_filosofia.htm Sat, 30 Jul 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2022-07-30/itsasoaren_filosofia.htm
Goizeko bederatzietako albistegiaren ostean ordubeteko filosofia saio bat Frantziako irrati entzunenean, publikoan, Platonen eguzkipean Laurence Devillairs gonbidatu. Charles Pépin saioaren gidariak ibiltzearen eta gogoeta egitearen lotura klasikotik abiatu du solasaldia. Devillairsek aitortu dio berak ibilian ezetz, igerian pentsatzen duela eta igeri egin ezin duenean pentsatzeko zailtasuna izaten duela.

Devillairsek itsasoa bera aztertu du, itsasoaz filosofatu du harridura bikoitz batengatik: filosofiarentzat itsasoa bestea izan da, lurra norberarena zen bitartean, «akaso itsasoa infinitua delako, formagabekoa delako, akaso itsasoak gure gorpuzkera bera aldatzen duelako, ezin gara ibili, flotatzen dugu». Eta, aldi berean, Epiktetorenera, Spinozarenera, Pascalenera jotzean, giza kondizioaz aritzean itsasoaren metaforak aurki daitezke nonahi. Alegia, Devillairsek aztertutako filosofoentzat batera dela itsasoa bestea eta pentsatzea bera, norberaren kontzientzia.

Paradoxan sakondu nahian, itsasoaren metaforaren presentzia ezintasun batekin lotzen du Devillairsek: filosofoak zehaztasunera jo behar duenean, sententziara gerturatzen denean, gaitasunik ez eta itsasoa ekartzen du metaforaren tokian. Antzeko erreakzioa omen du sententziara gerturatu beharrean larritzen denean, hor ere metafora dakar.

Norbanakotasunera egin dute gero solasaldian, singularitateak intsularitatea-rekin duen loturara, norbera izatea irla izatea dela, eta ezin solasaldia lotu gabe utzi Anariren abestiekin eta Eider Rodriguezen aspaldi irakurritako Sarrionandiari buruzko saiakerarekin, Petite philosophie de la mer, liburua irakurtzeke irratsaio zoragarria eguna sofatik hasteko.]]>
<![CDATA[Gizonen komunetako usainaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/002/2022-07-23/gizonen_komunetako_usainaz.htm Sat, 23 Jul 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/002/2022-07-23/gizonen_komunetako_usainaz.htm
Zuriz jantzitako gizonez inguratuta konturatu nintzen komunen hautaketa kontraesankorraz. Txikitan, amarekin, emakumeen komunetan sartzen ginen, bera emakumea zelako. Baina ni, orain, alabak libratu behar zuenean ez nintzen gizonen komunetan sartzen. Nire hautaketa justifika daiteke esanaz alaba dela pixa egingo duena, baina atzean duen arrazoi bakarra da badakidala beti egongo direla nazkagarriago gizonen komunak.

Orduan gogoa joan zitzaidan Marina Beloki editoreak udazkenean, komunen aferaz ari ginela, nola aipatu zidan Paul B. Preciado-ren Je suis un monstre qui vous parle hitzaldi-liburuko pasarte bat, komunena: «Trantsizio prozesu honetan hasi nintzenean, maskulinitate nagusiaren kodeak ulertzeko denbora behar izan nuen. Baina, nahiz eta gezurra irudituko zaizuen, egin zitzaidan zailena gizonen komunetako kiratsera eta zikinkeriara ohitzea izan zen. Martirizatzen ninduen usainak, komun zuloen barnean eta kanpoan berdin banatzen zen gernua, eta asmo onez banindoan ere nazka gainditzeko asteak behar izan nituen. Konturatu nintzen arte zikinkeria eta kirats hori harremantzeko molde erabat homosozial batena zela: gizonek zirkulu nazkagarri bat sortu zuten bertatik balizko emakumeak uxatzeko eta zirkulu horren barruan, isilpean, libre ziren besteen genitalak begiratzeko, elkar ukitzeko, libre beren fluxuetan bainatzeko, errepresentazio heterosexual guztietatik kanpo. Emakumeak komunetara maskarada heterosexuala berregitera sartzen diren bitartean, gizonak komunera doaz beren heterosexualtasuna ahazteko une batez eta berresteko bakarrik egonda gozatzen dutela».]]>
<![CDATA[Edozein herriko jaixetan ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2022-07-16/edozein_herriko_jaixetan.htm Sat, 16 Jul 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2022-07-16/edozein_herriko_jaixetan.htm <![CDATA[Bandera gorria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-07-09/bandera_gorria.htm Sat, 09 Jul 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-07-09/bandera_gorria.htm
Argi dago Marxen Klase borroka Frantzian-en idazleen oso bestelako irakurketa egiten dela. Marxek landu nahi duen galdera da nola ote den posible garaile izan den iraultza batek aste gutxitan huts egitea. Marxek jaso zuen nola Lamartinek barrikadetako jendearekin eztabaidatu zuen eta esan zien boza eman zezakeen gehiengoari utzi behar zitzaiola Errepublikaren etorkizuna erabakitzen. Adierazi zuen proletarioen barrikadek ekarri zutela iraultza eta iraultzaren garaipena gero, burgesiak hori bere egin zuen arte zilegitasunari zalantza jarrita: proletarioek zuzenean boterea bere egiten bazuten garaipena zikintzen ariko lirateke. «Burgesiak usurpatze bakar bat onartzen die proletarioei: borroka». Eta, beraz, burges eta proletarioek monarkiaren kontra egindako borroka haren helburua «dominazio burgesa osatzea izan zen». Esfera politiko osoa «klase jabeen» esku uztea. Langileen borrokak burgesen errepublika sortzeko balio izan zuen, eta Parisko proletarioek lortu zuten bakarra Errepublika hark erakunde sozial batzuk izatea izan zen.

Otsaileko egunen ostean etorriko ziren ekainekoak, inolako aukerarik izango ez zuen iraultza batean sartu ziren: «Afera zen gosez hiltzea ala borrokan hastea». «Adorea eta adimena» izan zuten, eta armadaren, guardia nazionalaren eta guardia mugikorraren kontra bost egun iraun zuten, porrotaren ostean hiru mila preso masakratu zituen burgesiak. Ordutik dator egun ia mitologiko bilakatu den sekuentzia iraultzailea: otsailekoa bandera trikolorearen iraultza izan zela (burgesa) eta ekainekoak ireki zuela, Europa osora, bandera gorriaren iraultza (langileena).]]>
<![CDATA[Beherantz hasten den landarea bezala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2022-07-02/beherantz_hasten_den_landarea_bezala.htm Sat, 02 Jul 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2022-07-02/beherantz_hasten_den_landarea_bezala.htm
Lotuta ditudan orrialdeen artean daude honezkero hemen eta beste nonbait ekarri ditudan Hannah Arendten Rahel Varnhagen. Emakume judu baten bizitza-ko aurreneko biak. 1956ko udan liburuari egin zion hitzaurrean, Arendtek onartu zuen 1933an naziengandik ihes egin behar izan zuenean liburuko lehenengo hamaika kapituluak idatziak zituela. Hogei urte beranduago idatziko zituen azken biak, eta argitara emango, 1957an Ingalaterran eta 1974an AEBetan, eguneratuta.

Efemerideen kontua, via crucis laikoa da askorentzat. Adibidez, irakurtzen dudanean Rahel Varnhagen 1771n jaio zela, buruak segituan egiten du 1871rako jauzia: Rosa Luxemburg jaio zen urtea. Biak kultuak, biak idazleak, biak juduak, biak emakumeak, nahiz eta politikoki eta sozialki aski diferenteak. Eta 1871, noski, Parisko Komunaren urtea ere bada. Antzera gertatzen zait Varnhagen-en heriotza urtearekin (1833), Arendt iheslari egin zen urtea, nazien boteretzearena.

Badira beste pasarte batzuk, non nabarmen edukia begiradari gailentzen zaion. Varhagen-ek aipatzen duenean: «Zer da gizona bere historiarik gabe? Naturaren produktu bat da, ez pertsonaia bat». Eta Arendt-ek erantzuten du: «Edozein pertsonaia jakinen historia norbanakoa naturaren produktu gisa baino puskaz aintzinakoagoa da, norbanakoaren bizitza baino puskaz lehenago hasten da eta sustatu dezake ala suntsi ditzake oinordetzan jaso dituen elementuak. Historiaren laguntza eta babesa nahi duenak [...] ezagutu eta ulertu beharko du. Historiak buruan kolpeak ematen dizkio naturaren produktuari, bere ezaugarri erabilgarrienak itotzen ditu, zoratzen du: lurraren barnerantz hazten den landare bat bezala: bere ezaugarririk onenak nazkagarriak bilakatzen dira».]]>
<![CDATA[Sagardui eta 389.000 lapurrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2022-06-25/sagardui_eta_389000_lapurrak.htm Sat, 25 Jun 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2022-06-25/sagardui_eta_389000_lapurrak.htm
Sakoneko azterketa nork egingo zain. Nola izan daiteke legala ez soilik sindikatu korporatiboak egotea baizik eta mailakakoak. Alegia, nola da posible egotea medikuen sindikatuak erizainen interesen gainetik, erizainenak laguntzaileen gainetik, laguntzaileenak garbitzaile, sukaldari eta zinpekoen gainetik. Nola da posible osasungintzako funtzionario izanda alor pribatuan ere lan egitea. Ze sistema klase da langile publikoek mutua eta erretreta pribatuak dituztena, seme-alabak itunpekora daramatzatena, ala publikora eramanda eskolaz kanpo hezkuntza atalasea pribatuki goratzen dutena. Klase ertaina da. Ezkerrekoa ala eskuinekoa, diskurtso errepublikarrekoa ala neoliberalekoa.

Nietzschek esan omen zuen osasunaren auzia, filosofiarena ez bezala, jende guztiari interesatzen zaiola. Baina osasuntsu egotea ez dela soilik azterketa mediko bat gainditzea. Filosofo alemanaren aburuz, osasuntsu dagoenak ingurua dominatu dezake, indarkeria erabiltzeko prest dago.

Horregatik, klase ertainetik kapitalismoko zera publikoarekiko nostalgiaren gainetik, osasunaren aldeko indarkeria ordena berri baten abiapuntua izan liteke, egungo esklabotzak ukatuko dituen borroka baten hastapena bertan genuke (ikus.: B. Groys).]]>
<![CDATA[Lambertotarren bandera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-06-18/lambertotarren_bandera.htm Sat, 18 Jun 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-06-18/lambertotarren_bandera.htm Agirretarren bandera. Antzezlanaren hasieran, 1924an jaio eta hil berri den aitonaren hiru bilobek haiek jaio aurreko aitonaren bizitzako pasarteak gogoratzen dituzte. Nabarmen uzten dute aitonaz dakitena sarritan fantasia bat dela (36ko gerran, 12 urterekin, hiru faxista hil zituela) baina aski eztabaidaezina dena dela askapenaren eta irakurtzearen alde jarri zela, polizien eta eskirolen kontra. Eta hala nahastu zaizkit fikziozko pieza bat Josefina Lambertoren bizitzaz eta heriotzaz han eta hemen idatzi direnekin.

Irudi luke Maravillas Lambertoren talde bortxaketa eta hilketa antolatua (bi guardia zibilek, bi zibilek, falangista batek, karlista batek, udaleko funtzionario batek). Irudi luke bortxatu zutenean aita zuen Vicente Lambertoren hilketa. Irudi luke familiatik bizirik geratu zirenei errekisatutako guztia. Irudi luke Josefina Lambertorekin elizak bizitza osoan egin zituen tratu txarrak. Irudi luke Paulina Yoldi amari egindako atxiloketa. Irudi luke ehunka lagun, herri bat, eskualde bat, herrialde oso bat inplikatuta egon zen prozesu historiko bat gauetik egunerako zoroaldi bat izan zela. Kronologia horien atzean ez dago historiarik. Dago zerutik inolako azalpen astronomikorik gabe erori den zerbaiti buruzko kontaketa. Eta daude biktima batzuk zeinei beren izaera politikoa zuztarretik ukatu zaien: beren memoriaren monopolioa izan dutenek ez dituztelako beren hipotesi politikoak partekatu.

Afera ez zen Josefina, Maravillas, Vicente, Paulina eta Pilar ontasunaren haragitzea zirela eta gaizkia polizia, zibil eta estatu burges bateko gorputzetan haragitu zela haien kontra basati. Afera zen lurraren banaketa, afera zen garaiko kapitalaren aliantza langile mugimenduaren kontra. Eta, beraz, genealogia politiko hori egin partez kronologia soil bat planteatzen duenak, ez duenak azaltzen nola 1936ko Larragan eta 2022an UGT direla hiru hizki berdin bezain antagoniko, adibidez (batean iraultzaile, bestean erreakzionario), bigarrenez hiltzen ditu hildakoak.]]>
<![CDATA[Guardia Zibilaren auzia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/026/002/2022-06-11/guardia_zibilaren_auzia.htm Sat, 11 Jun 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/026/002/2022-06-11/guardia_zibilaren_auzia.htm
Botere eta erakunde burgesak defendatzen zituzten Errepublikarekin zeuden guardia zibilek. 1844tik Guardia Zibilaren egitekoa langileen kontrako errepresioa izan zen: antolakuntzari eta elkartasunari kontra egitea. 1901ean Coruñan hil zituzten grebalariak. 1931n Ategorrietan zazpi langile. 1932an Salvaleon hiru. 1934an Fuente del Maestren lau. 1934ko iraultzaren kontra 2.000 iraultzaile. 1936an Aranda de Dueron 700 lagun fusilatu, Nafarroan 3.500. Portugesen ehiza Bidasoa ertzean. Almeria 1981. Endarlatsa 1985. Tarajal 2014ko hamabostak. La Manada 2016. Altsasu 2016.

Zeren Euskaldunon Egunkaria-ren itxieraren kontra egotea, milaka tortura kasu errefusatzea, ez bada krimen horiek exekutatu zituen erakundea desegitea exijitzen, estetika da. Eta afera ez da Iruñea-Gasteiztik kudeatzea krimena: demostratu du Ertzaintzak badakiela hiltzen eta torturatzen Guardia Zibilak bezala, eta foruzainek egiten dituztela gobernu progresista batekin nazionalek gobernu fatxa batekin egiten zizuten gaztetxe husteak bezain bortitzak. Mintza gaitezen poliziaren amaieraz.]]>
<![CDATA[Oparitu gabeko oparia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2022-06-04/oparitu_gabeko_oparia.htm Sat, 04 Jun 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2022-06-04/oparitu_gabeko_oparia.htm opari-ri presente esaten zaiola (orainaldia): «Denbora presentatzen zaigula presentzia gisa, presente (opari) gisa» (jatorrizko hitz jokoa alemanezkoa da, baina gazteleraz ere funtzionatzen du).

Groysek azaltzen du orainaldia dela «par excellence» jasotzen dugun oparia, opari horren baldintza delako oparia jasotzearen oroitzapenaren absentzia. Ezinezkoa da denbora den oparia jaso izanaz oroitzea, zeren opari bat jaso dugula gogoratzeko jaso duena presente egon behar da, ala norbaitek esan behar dio oparia jaso duela. Hala da, beraz: norberaren presentzia da oparia, eta, hala, ezin da oroitu denboraren oparitzea bera.

Asimetria bat aurkezten digu orduan Groysek: ahaztearen eta oroitzearen artean dagoena. Ahazteak badu gogoratzeak ez duen zerbait: oroitu ezin den zerbait ahaztera eraman gaitzake: denboraren oparia, hain zuzen. Horrela, jatorrizko oparia (denbora) jatorrizko ahaztearekin lotzen da.

Gero afera lerratzen dute ekonomiarekin, txanponekin, literaturarekin, artearekin, baina ohar horietan, ekain hasierako buruko min honetan bezala, alergiaren eta euriaren artekoa, ordenagailuaren bentilagailuaren eta kaleko zabor bilketarako kamioiaren artekoa, noiz hasi diren gauzak gure opari honetan, noiz arte iraungo duten.

Eta jarraitu dut oharrak irakurtzen.]]>
<![CDATA[Odola iraultzaren alde]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-05-28/odola_iraultzaren_alde.htm Sat, 28 May 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-05-28/odola_iraultzaren_alde.htm
Hala, Sorelek defendatu omen zuen indarkeria iraultzaile erradikalena zela greba orokorra. Ez lege berri bat indarkeriaz inposatzea Frantziako iraultzak egin zuen bezala, baizik eta, kontrara, ordena zaharra kolapsatzeko moldea, kolapsatutakoan zerbait berria sortzeko espazioa irekiko delako». Eta halako irri bat atera zidan Groysek: «Iraultzak sortu behar du arintze bat, ez betebehar berri bat».

Politika iraultzailea 1912an utzi zuen Bogdanovek, ordura arte Errusiako Alderdi Sozialdemokratako buru nabarmenetako bat zen Leninekin batera. Iraultzaren ostean Proletkult talde kulturaleko buruetako bat izan zen, Proletkult-ak langileak eta nekazariak artea ekoiztera jarri nahi zituen. Muga estetikorik gabeko mugimendu bat izan zen; artearen desprofesionalizazioa zuten helburu, marxista askok eta langile mugimenduko iraultzaile nabarmenek adierazpide artistikoekin eta aisialdiarekin zuten ideiarekin bat eginez. Artea, azken batean, norberak bere burua diseinatzeko duen bidea bilakatu behar zen, baita proletarioena ere. Gero, Alderdi Komunistak ia desagerraraziko zuen Proletkult 1920an, eta Bogdanov Hematologia eta Odol Transfusioen Institutuan aritu zen. Garai hartan oso zabalduta egon zen odol transfusioa iraultzarekin batzea: iraultzaile zaharren ondarea eta iraultzaile gazteen garraren aldaketa, zaharberritze gisa ulertzen zen, eta Lunakharski eta Trotski bezalakoek ere bat egin zuten.]]>
<![CDATA[Isiltasun militanteaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-05-21/isiltasun_militanteaz.htm Sat, 21 May 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-05-21/isiltasun_militanteaz.htm
Paradoxikoa da Amaia abeslariaren Yamaguchi pieza. Iruñean milaka langilek izerditu eta zauritu arte behar egin zuten toki hartan, baina parkea ezabaketa militantearen pieza bat da: han zegoen Imenasa fabrika eta konplexua. Gaur egun hor ez dago arrastorik. Bistan da horren ardura ez duela pop abeslari batek, ez harakinek, ezta udalaren lorazainek ere. Horretaz arduratu direla udal arkitektoak, irakasle publiko eta kontzertatuak, idazle neurotiko eta engaiatuak, zinemaren industria. Langile mugimenduaren eta, oro har, mugimendu askatzaileen isiltasuna ongi landuta zerbitzen da goizetik gauera.

Horregatik da ere nabarmena, duela hiru astetatik Nafarroa Garaiko 59 lantokitan dagoen (eta 103 lantoki posibleetatik 77tan babesten den) greba mugagabeak lehen aipatutako foro horietan duen hutsaren hurreneko tokia. Ia edozein ikuspegi askatzailetatik begiratuta (lan gatazka, klasea, generoa, lurraldetasuna, sindikalgintza, euskara, boteretzea, zaintza, hezkuntza, heziketa) gorriaren edota morearen edozein tonutan bere burua kokatzen duen pertsona edo erakunde oro entusiasmoz legoke ehunka langile pobretu horiek azken urteotan egin duten lanarekin.

Beraz, tamalez, Carlos Gimeno ez da estralurtar isolatu bat, gaur-gaurkoz klase ertainaren sentsibilitatearen ordezkaria da, 3 urtetik beherakoen irakasleei irakasle izatea ukatzen diena, lehen eta bigarren hezkuntzaren arteko soldata arrakala babesten duena, langile jendearen arteko arrakalari meritokraziatik eusten diona. Neurrigabeko isiltasuna.]]>
<![CDATA[Ilargia, ekografiak eta marrazkiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/025/002/2022-05-14/ilargia_ekografiak_eta_marrazkiak.htm Sat, 14 May 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/025/002/2022-05-14/ilargia_ekografiak_eta_marrazkiak.htm Iconic turn esaten diote Gottfried Boehmek 1994an osatu zuen kontzeptu eztabaidatuari.

Ez nekien ezta ere Ilargia ez ezik tintarekin paperean paisaiak marraztu zituela Galileo Gaileik, XXI. mendeko edozein komikitan ager zitezkeen. Marrazkilari nabarmena izan zela dio Bredekampek; ibaiertzeko paisaia batzuetako irudia aztertu zuen, 1610ekoa, eta igarri daiteke nondik zetorren haizea belontzien oihaletan. Kontua da medikuntzako ikasketak eten eta gero Galileok Florentziako arte akademian ikasi zuela, Ilargiaren azalera irregularrak erregistratzen ikasi zuen; horri esker —alegia, marrazten jakiteari esker— asmatu zuen, orduko kosmologiako arauen kontra, gure planeta ez dela laua.

Itzalen sakontasuna marrazten lortu zuen Ilargiaren azaleraren kontzientzia izatea. Marrazteak begirada trebatzen du eta hala lortu zuten Ilargiko kraterren sakonera zein izango zen ikertzen hastea. Orduko marrazki horien aldean, garai berean mekanikoki egindako grabatuak puskaz okerragoak dira. Marrazkiekin eta ur-margoekin hasi zen ñabardura hori. Hala idatzi zuen Galileoren lagun Ludovico Cigolik: «Pentsatu dut sarritan, eta gauza bera pentsatzen jarraitzen dut, matematikari batek, nahiz eta oso matematikari handia izan, marrazten ez badaki matematikari erdia izango dela eta, gainera, begirik gabeko pertsona».

Cigolirentzat errealitatearen erregistroa ez zen soilik pertzepzio kontu bat, birsortzea ere ezinbestekoa zen, birsortzea eraikitzea delako eta eraikitzea delako ezagutzea.]]>
<![CDATA[Euskara klase ertainaren mugetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-05-07/euskara_klase_ertainaren_mugetan.htm Sat, 07 May 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2022-05-07/euskara_klase_ertainaren_mugetan.htm
Baina bada beste eremu bat, misterioski ahaztua, euskaraz Nafarroa Garaian hitz egiten denean, eta da historia. Egiten da kontakizun hertsiki legalista bat, baina kontakizun horrek ez du Nafarroako kasuan ia ezer esplikatzen: euskarak jendearengatik egin du aurrera Nafarroan, ez legeengatik. XIX. mende hasieratik beheraldian zen euskarak bi hamarkadatan bereziki: 1920koan (kulturalki, izendegian) eta 1970ekoan (politikoki, hezkuntzan, euskaltegietan, administrazioetan), bi une erradikal eta eferbeszente. Aztertuko bagenu euskararen 70etako bultzadaren genealogia, gehiago zegoen langile mugimenduak frankismoaren kontra zuen antagonismoaren baitan. Eskolak, liburutegiak, emakumeen arreta zentroak, estolderia eta kaleetako argiontziak, mendigoizaletasuna, osasun etxeak, amnistia, armaden kontrako borroka, aberastasunaren banaketa, elkarteak: pack horretan zetorren euskara.

Ziklo kontserbadorean darama euskalgintzak bi hamarkada, tautologian, oso arduratuta medikuak euskara jakitearekin, baina ba ote daki zer zure lantokiko komuna garbitzen duenak, zahar etxekoak, landako sasi-esklaboak, muntaia katekoak. Historia ez da mito bat, baina euskarak aurrera egin duen bi garaietan behera begiratu du: Osasunara, Potasasera, Motor Ibericara, etxekoandreengana, Pamplonicara. Klase ertainaren aspirazioak aspirazio indibidualak (ala familiarrak) izaten dira baina bake sozialak ez ditu etorkinak, emakumeak edo bestelako langileak inoiz salbatu; euskaldunekin antzeko. Borroka pack batean ez badoa, ezagutzen ditugu euskaldunon mugak, honezkero ez direnak Arestirenak.]]>
<![CDATA[Maiatzaren Lehena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2022-04-30/maiatzaren_lehena.htm Sat, 30 Apr 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2022-04-30/maiatzaren_lehena.htm La incompleta, verdadera y maravillosa historia del 1 de mayo) eta, ordutik, behintzat hastapena lotzen dut beste tonu batekin. Europan udaberriaren etorrera modu askotan ospatzen zen. Grezia zaharrean basoak sakratuak ziren, erromatarrek Flora jainkosari ohore egiten zioten, Eskoziako artzainak suaren inguruan dantzatzen ziren, Eskandinavian ere suak pizten zituzten. Gizonez janzten zen Joana Arc-ekoak bere epaileei esan zien zein zen maiatzeko makila ateratzen zuten «zuhaitz ederra», erritu animistei egin zien erreferentzia 1431ko maiatzean erre zuten arte. Maiatzaren Lehena ortu onean, golde-nabarrean eta laietan, udaberriaren hasiera 1886an Haymarketen, odolaren gorria berdeari gailendu zitzaion arte. Maiatzaren Lehen hartako aldarrikapena izan zen zortzi orduko laneguna, ekoizpen baliabideen jabe ez direnek berdeaz gozatzeko duten eskubidea. Baina 1886ko maiatzaren 4ko mobilizazioetan parte hartzeagatik epaitu zuten Albert Parsons tipografoak esan zuen: «Zer da sozialismoa eta anarkismoa? Funtsean, langile guztiek libre eta berdin dutela ekoizpen tresnak erabiltzeko eskubidea eta ekoizten dutenaren gaineko eskubidea». Maiatzaren 4 hartan hitz egiten azkena San Fielden apaiz eta sindikalista izan zen, haurtzaroan oihal fabriketan egin zuen lan Ingalaterran. Hitz-hartzea 22:30ean amaitu zuen eta 176 poliziak azken 200 manifestarien kontra egin zuten. Aurrenekoz erabili zen Nobelek asmatutako dinamita klase gatazka batean.

Odolez gainezka eta trabaz traba lortu zuten AEBetan maiatzaren 1a izatea May Day, maiatzeko eguna, Langileen Nazioartekoa izango zena 1917tik aurrera: Lehen Mundu Gerran, inperioetako langileen arteko odolustean, kapitalek kapitalen kontra hamar milioi lagun hil eta boltxebikeek Chicagorekin lotura egin zutenekoa, lanuztez lanuzte, Mexikotik Kenyara, Txinatik Frantziara, Bostonera iritsi arte 1919an: sozialistak, anarkistak, boltxebikeak, sindikalistak. Txirikorda gorriaren hari berde, more eta beltz guztien eguna, maitatu behar dugu lehen maiatza.]]>
<![CDATA[Liburuen kalteaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-04-23/liburuen_kalteaz.htm Sat, 23 Apr 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2022-04-23/liburuen_kalteaz.htm
Gaztelerazko itzulpenean iritsi zitzaidan, Brumariak argitaratuta Pascal Gielen artearen soziologiako irakaslearen lana: Sorkuntza eta beste fundamentalismo batzuk (gazteleraz nahi ez izatera ingelesez eta nederlanderaz jatorrian argitaratua). Atsegin ditudan saiakera gehienetan bezala, liburua beste liburuetatik hartutakoen ordenaketa bat da, humilitas hutsa. Gielen-ek ikusten du egungo arte plastikoen mundua (ikus-entzunezkoena ere hor sar daiteke) zeharo dagoela makina neoliberalaren jokamolde diskurtsoak biderkatzen. Komisario independentearen figura aztertzen du, bira exhibizionistaren garaian atelierra, artistaren lantokia, estudioa, desagertzera bidean doala. Lehen han egiten zen ikerketa, gogoeta, han egiten zitzaion mundu materialari aurre, baina gaur egun zentralagoa da mugikortasuna, nomadismoa, bidaiak, sustraitze falta, kontaktuak, harremanak, loturak, komunikazioa, banaketa: «Komisarioek [...] aldi berean kapitalismo berantiarraren eskrezientziak kritikatzen dituzte artearen munduan jende gehiena neoliberalismoaren hari musikalarekin bikain dantzatzen den bitartean».

Mailukadaz mailukada sartzen zaitu zingiran Gielen-ek, nostalgikoki aski ulerkor eginez artearen diziplina askotan, salbuespenekin baina historia duela mendea ala mende erdia geratu zela. Ordutik ez dela zera nabarmenik egin ahal ala egin nahi izan.]]>
<![CDATA[Gerra, artaziak, zeloa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2022-04-09/gerra_artaziak_zeloa.htm Sat, 09 Apr 2022 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/002/2022-04-09/gerra_artaziak_zeloa.htm
Eta gauza bat hain basikoa gure amonak egiten zuena: artaziak, zeloa, papera, data eta tokia idatzi, artxiboa egin. Dokumentatu jendearen alde, gerraren kontra, Gerraren abezedarioa osatzeko: hiltzen da jendea ez bankariak ez jeneralak. Ze «emozioak historikoak dira, ez dira inondik ere unibertsalak eta garairik gabekoak». «Liburu-dendetatik/ Hiltzaileak ateratzen dira. Ergel,/ Beren seme-alabak besoetan estutzen,/ Amek begirada zeruan jartzen dute/ Zientzialarien asmakizunen bila./ Ganduak biltzen ditu/ Errepidea,/ Zurzuria,/ Herrixka./ Artileria».

Jostailuzko pistolekin hasi, gerra jokoekin segi, historia ikasi eta irakasteko moduekin, ekonomia eta gizarte antolakuntza ulertzeko moduekin dago lotuta gerraren basakeria. Esaten dizuna hautatu behar duzula Putin ala Zelenski. Baina Brechten abezedarioak dakar eginkizuna: «Zehatzaren eta orokorraren ezagutza: errealitatearen inguruko jakintzatik soilik alda daiteke errealitatea».]]>