<![CDATA[Hedoi Etxarte | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 17 Oct 2019 10:06:52 +0200 hourly 1 <![CDATA[Hedoi Etxarte | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Rosa Imvrioti eta sei gehiago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-10-12/rosa_imvrioti_eta_sei_gehiago.htm Sat, 12 Oct 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-10-12/rosa_imvrioti_eta_sei_gehiago.htm
Urik eta janaririk gabe utziko zuten hiru egunez, gero torturatuko, eta bere gorputza hamabi orduz soketatik zintzilik utziko zuten. Baina Imvrioti ez zen damutuko. Eta beste erremediorik gabe Makronisosera itzuliko zuten, damutu ez ziren beste emakumeekin. Imvriotiri (Atenas 1898-1977) Rosa gorria esaten zioten eta irakaslea izan zen, pedagogian aditua. 1920an Emakumeen Eskubideen Liga sortuko zuen eta alfabetizazioaren, soldata berdintasunaren eta boto eskubidearen alde militatu zuen. 1923an hasiko zen irakasleen formakuntza lanetan, 1926an Pangalos diktadoreak postutik egotziko zuen arte «historiaren irakurketa marxista» egiteagatik. 1933an, Greziako lehenengo emakume zuzendaria bihurtuko zen. 1936an, berriro, beste diktadore batek egotziko zuen arte. 1946an, Emakumeen Federazio Panhelenikoa elkarte feminista sortuko zuen. Nazio Askapen Fronte antifaxistakoa izan zen nazien okupazioan eta horrek eramango zuen esparruz esparru. Preso zaharrena izaten zen beti. Trikeriko esparruan lantalde bat osatuko zuen: beste 52 irakasle presorekin batera «eskola sekretu» bat egingo zuten. Irakurtzen ez zekiten 600 emakume alfabetatu zituzten kultur programa baten bidez. Torturen ostean bizirik segitu zuen. Eta idatzi zuen emakumeaz Bizantzioren garaian (1924), Hegelen dialektikaz (1933) estetikaren irakaskuntzaz (1965).

Bere lan nabarmenetako bat izan zen beste preso batzuei idaztea eskatzea, gero Victoria Theodorouri pasatuko zizkioten kaier horiek. Emakumeentzako esparruak liburura pasatuko zituzten milaka emakumeren urte horiek.]]>
<![CDATA[Kioseko emakumeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-10-05/kioseko_emakumeak.htm Sat, 05 Oct 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-10-05/kioseko_emakumeak.htm
1948ko ekainean, Kioseko kontzentrazio esparruan 1.350 emakume erresistente, komunistak oro har, giltzapetu zituzten. Guztiak torturatu zituzten. Zaharrak, irakasleak, ikasleak, haur jaioberriekin zeuden amak. 1.350 emakume eta 120 haur. 1949ko martxoan horietako 1.200 Trikeriko uhartera aldatu zituzten. Ia inor bizi ez zen beste uharte bat Solzhenitsynen lagunek aipatzen ez duten Greziako kartzelen artxipelagoan. Beste 2.000 preso iritsiko ziren gero. Aurki izango ziren 4.500 baino gehiago. Horietako asko Makronisoseko purgatoriora eramango zituzten gero. Eta han hilko ziren asko, betirako gaixotu gehienak, eta 1953an askatzen hasiko ziren gainontzekoak.

Makronisosen diziplina militarra segitzen zuten. Ezin zuten kanpoko dirurik, gutunik ezta paketerik jaso. Eta gosez hil ziren bereziki, ez zeukatelako nahikoa janaririk, urik, medikurik eta botikarik. Haurdun zeudenetako askoren seme-alabak hilik jaio ziren. 1949ko irailean mazedoniar bat bikiz erditu zen. Haurdunaldiko azken egunera arte egon zen lan esklaboa egiten. Monasterioko sotoetan bakarrik erditu zen. Handik bi egunera hil zen haurretako bat. Besteari Elefteria izena jarri zioten herrixkan bizi zirenek. Astebetera hil zen. Malariaz, pneumoniaz, tuberkulosiaz, ala alanbre ziztadunean katigatuta hiltzen zen jendea han.

1950ean eraman zituzten beste 1.200 emakume eta haurrak bulgariarrak eta putak ziren Makronisoseko faxistentzat. «Damutze adierazpena» sinatu behar zuten orduan. Bestela haurrak kentzen zizkieten, kolpatzen zituzten, isolatzen, gauez razziak jasanarazten, galdeketetan torturatzen, janaririk gabe uzten. Sei hilabetez izan zituzten bananduta «damututakoak» eta «damutu ez zirenak». Handik sei hilabetera Trikeriko esparrura eraman zituzten bueltan.]]>
<![CDATA[Oker gabiltza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-09-28/oker_gabiltza.htm Sat, 28 Sep 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-09-28/oker_gabiltza.htm
Eta, ordea, gure amonen aholku hori etxe askotan entzungo zen asteon, Kataluniako independentzia zaleen razziaren ostean Hegoaldean ezer ere indignazio digital apurraz salbu egin ez dugunean: kontuz esaten duzunarekin, egiten duzunarekin, kontuz norekin zabiltzan. Zeren gure amonen garaian ez bezala —Hannah Arendt-ek Mary McCarthyri gutun hartan idatzi zion bezala jada ez dute zentzurik ez fedeak ezta zentzu komunak ere. Federik gabeko garaia da hau eta, beraz, jendea zigortzen lan egiten duten agenteek ez dute infernurik espero, ez dute betirako maldiziorik izango. Baina gainera, jada ez dago gaizki zentzu komunaren ikuspegitik jendea besterik gabe kolpatzea, atxilotzea, akusazio larriak egitea, kartzelatzea.

Beldur horri irtenbide bat eman behar diogu: biolentziari buruz modu esplizitu eta desatseginean hitz eginda behingoz. Eta ulertuta Espainiako Erreinuko agenteek ezartzen duten beldurraren antzekoa sentituko dutela asteburuon Sanfermin Txikitik etxera bakarrik itzultzen diren emakumeek. Ala atzerritar pobrearen itxura duen edonork, egun argiz, asteazken batean, udaltzain bat ikusten duenero. Egunez, gauez, arratsaldez: beldurra.]]>
<![CDATA[Gure misoginoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-09-21/gure_misoginoak.htm Sat, 21 Sep 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-09-21/gure_misoginoak.htm
Birulés eta Butler biak egon dira, teorian eta praktikan, transmisioarekin arduratuak: «ez bakarrik irakaskuntzarekin (...), baizik eta itzulpengintza terminoaren adierarik zabalenarekin».

Segarrak sintetizatu zuenez, Butlerren aburuz «generoa beti da itzulpengintzaren arazo bat eta, bereziki, itzulpena da generoa azterketa erabilgarrietarako kategoria izan dadin, dagoen baldintza, onartuz itzulpengintza sarritan dela ezinezkoa (...)». Alegia, itzulpenak baduela borroka bat hizkuntzek espazioaz, geografiaz, kulturaz eta politikaz ulertzen dutenarekin. Baina baduela borroka espazio humanoarekin ere: belaunaldiekin, diziplinekin, lengoaiekin.

Elkarrizketa hartan izan zuten gaietako bat izan zen mugimendu feministaren goraldiak (nazioartean eta Katalunian) ote daukan sexualitateari buruz egindako ikerketen eremuak zabaltzearekin lotura. Birulésen aburuz, emakumeak jada ez daude prest biktima izaten jarraitzeko, ez daude «askatasunari uko egiteko prest». Eta hori feminismoaren herentziari legoke lotuta. Birulések Adrienne Rich-en aipua ekarri zuen: «nazkatuta gaude jende guztia hitz egiten ari den emakumeen afera izateaz. Guk nahi duguna da kuestionatzea eta galderak egitea». Ala Birulések aipatutako Ida Dominijanniren hitzegik esanda: gertatzen ari den honek guztiak zerikusia dauka neoliberalismoaren markoan ematen den boterearen, askatasunaren eta sexualitatearen konstelazio berri batekin.

Eta Hego EH ere ez dago erreakzio horretatik libre, jende sano jator eta euskalduna tartean.]]>
<![CDATA[Herriaren margolaria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2019-09-14/herriaren_margolaria.htm Sat, 14 Sep 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2019-09-14/herriaren_margolaria.htm
Bere maisu Andrea Kushiren gomendioarekin, 1928an Italiara joan zen, Torinora. Florentziara gero. «Arrakastaz bukatu zituen ikasketak» eta Albaniara itzuli zen irakasle. Bere maisu Kushirekin eta Paskalirekin batera Tiranako lehenengo marrazkilarien eskola sortu zuten.

Liberazio partisanoa iritsi arte «inolako erakusketetan parte hartzea ukatu zuen». Bere hasierako lanetatik margotu zituen jende arruntaren pobrezia, askatasunaren guraria eta heroiak. Barrikadak Tiranan (1945) margolana izan zen Albaniako errealismo sozialistaren lehengoa. 500 margo ekoiztu zituen eta sariak pilatu zituen 1979ko azaroan, «Herriaren artista» izendatu zuten arte «bere konposizio molde zabalengatik, potretengatik, paisaiengatik, eta arte herrikoia zuten lanengatik».

Altxor bat dauka 1980ko katalogo hark: Dritëro Agolliren sarrerako testua. Bertan Agollik azaltzen du Buza dela «bere tiroak xahutu nahi ez dituen ehiztari bat. Bere margolanak ez dira erreportajeak. Erdigunean beti jartzen du zerbait eusten zaituena, pentsarazten dizuna». Agolliren ustez, Buzaren lanek «umorea eta tragedia daukate, harrotasuna eta poza, esnea eta lurra». Azken batean hori izan zelako Buzak margotu zuena: «ezkontzak, jokoa, sehaskak, amen bularrak, adorea, [...] bizitzako pasarte horiek gabe sozialismoa ezingo litzatekeelako sozialismo deitu. Sozialismoak ez ditu sentimenduak pobretzen: dirdira berri batekin aberasten ditu. Sozialismoak planta hidroelektrikoak eraikitzen ditu eta tentsio altuko indar-dorreak, han goitik sehasketako haurrak hobeto ikusteko, eraikitzen ditu poza zabaltzeko eta ez, besterik gabe, mendiak dekoratzeko».]]>
<![CDATA[Uda eta begiradak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-09-07/uda_eta_begiradak.htm Sat, 07 Sep 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-09-07/uda_eta_begiradak.htm Revelacions. Dos assaigs sobre fotografia zoragarrian berreskuratzen du Xavier Antichek) arriskutsua dela zerbait behar adina baino luzaroagoan begiratzea. Gehiegi begiratzeak ordena ezarria — dena delako ordena — gogaitarazten duela. Zeren begirada ere, begiratzeko daukagun modua, begiratzen pasatzen dugun denbora hori, gizarteak erabaki, eta beraz, kontrolatzen du. Horregatik, argazki askok, bideo askok, irudiek, grafikoek, planoek, eskandalua sortzen duten jakiteko, aski da argazki bideo irudi grafiko plano horiek begiratu dituena begiratzea. So-egileak gutxiegi ala gehiegi begiratu badu irudi horiek eskandalu hutsa dira: ziur.

Sarritan udak —gure gizartean gero eta gutxiago diren haurren eskola egutegiaren menpeko unitate horrek— eskandaluzko begirada horien antzekoak: begiratuegia den garai bat da, zeren gehiegi begiratzen dira paisaiak, paisaietan dauden gorputzak, gorputzek daramatzaten jantziak eta biluztutakoak, jatetxeek afaltzeko proposatutako platerak eta tarifak, lo egiteko hautatu beharreko tokiak.

Eta gero, begirada horretatik itzultzean, dena geratzen da lerroburu zarpail eta topiko gero eta tristeagoetan (gero eta jende gutxiago doalako kondiziotan oporretara, eta gero eta diru gutxiagorekin: aski opor delako etxe bat alokatzea, hipoteka bat ordaintzea, sakelako bat, telefono konpainia). Eta, ordea, udak badu lerroburu eta topiketatik azpiko beste balizko potentzia bat, nahiz eta horretarako behar dugun Paul Austerrek (Revelacionsen Joan Fontcubertak jaso bezala) zioen hura: «Istorioak gertatzen zaizkie soilik kontatzen dakitenei, esan zuen norbaitek noizbait. Modu berean, agian, esperientziak soilik gertatzen zaizkie esperientziak izateko gai direnei». Eta agian, hori da geure buruen diseinuaren garaian gehien falta zaiguna: exibizioa egiten pasatzen dugun denbora udak gu begiratzen gaituen bezala begiratzea: parean dauzkagun mendiak eta lepoak, mesanotxean ditugunak eta hirien kanpokoak.]]>
<![CDATA[#04 Errua erregai]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2019-07-27/04_errua_erregai.htm Sat, 27 Jul 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2019-07-27/04_errua_erregai.htm Eskilo, galtzaile handia. Albaniako Herri Errepublika Sozialistaren azken urteak ziren, Balkanetako azken gerrak piztear ziren oraindik, Jugoslavia bat eta anitza zen, ez zen Kosovoko serbiarren kontrako ehiza hasi (Kadarek salatu eta kontatu zuen hura).

Balkanetako XX. mendeko literatur lan askotan bezala, Eskilok pribilegiozko tratu bat dauka gizateriaren garai ezberdinekin. Sentiarazten du Eskiloren garai urrun hura (urruna lehenaldiaren mespretxuz bizi denarentzat) eta gaur eguna garai bera direla: eraikin bereko, solairu bereko, horma bera partekatzen duten bi gela ezberdin. Hala gertatzen da sarritan Kadarerekin. Berdin kontatzen digunean 1961eko Albaniaz, 1389ko Kosovoz ala duela hogeita bost mendeko poetaz.

Eskilo-n Kadarek bere buruari galdetzen dio ea olioz blaitutako larruzko leihoetatik ze argi sartuko ote zitzaion tragedien idazleari. Ea argi horrek eragingo ote zuen idatzi zituen lanen tonuetan. Zeren bi mila urte beranduago, Shakespeareren tragediek ez zuten argitasun handiagorik, nahiz eta bere leihoak beirazkoak ziren: «Iparralde itzaltsuarengatik izan ote zen, ala ganduak bere barrenean zituelako?»

Kadarek azaltzen du bere aburuz zer ziren Eskiloren garaiko greziarrak. Herrialde ederra zutela, klima onekoa, olibondoekin, itsasoarekin, musikarekin, hildakoei bizia emateko marmolarekin. Argiak zirela, abenturazaleak, edertasuna maite zutela, filosofia, bazekitela zer zen morala, demokrazia, mitologia, patua. Harro zegoen herri bat zela. Baina, bereziki, errudun sentitzen zen herri bat zirela greziarrak. Gaztaroan egindako krimen batek helduaroan sortzen duen sentimendua zutela. Troia ondoratu zuten greziarrek mende batzuk lehenago.

Kadareren aburuz, Troia suntsitu izanaren osteko trauma zen greziar literaturaren sorburu nagusia.]]>
<![CDATA[#03 Iraultzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/002/2019-07-20/03_iraultzak.htm Sat, 20 Jul 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/002/2019-07-20/03_iraultzak.htm
Etapa iraultzaile ezberdinak izan ditu Albaniak. Beren bi heroi nazionalek atzerriko inperioen kontrako borrokarekin dute zerikusia. 1970an Guy Ackermannek eta Pierre Demontek Le defi albanais dokumentala egin zuten (sarean ikusgai). Dokumentalean, Krujëko gaztelutik Robert Escarpit Le Monde-ko kazetari eta PCFko militanteak azaltzen du Albaniako lehenengo heroi nazionalaren historia. Skanderberg izan zen Otomandarren inperioaren kontra 1444tik borrokan aritu zen lehenengo burua. «Albaniarren Joana Arkukoa da», Escarpiten ustez, «berak bakarrik hartu zuen bere gain askapen nazionalerako borroka». Krujë izan zen albaniarren erresistentziaren abiapuntua 25 urtez. Escarpiten aburuz, Skanderberg «heroi europar» bat da, gerora egongo ziren errebolten aitzindaria zelako eta Europako mugak markatu zituelako.

Halere, Skanderbergen berritasuna, Albaniatik eta Balkanetatik kanpokoentzat, bere estrategia militarra izan zen: «Ez zen Feudalismoko printzeak bezala gotorlekuen baitan geratzen». Larreetan eta mendietan itxaroten zituen suntsitu nahi zituen otomandarren erretagoardiak: bera da gerrillaren aitzindaria.

Iraultza asko izan dituzte albaniarrek Kristo baino lehenago sortu zirenetik. Eta Skanderberg eta gero, berriro jaio ziren XIX. mendeko berpizkundean, eta Lehen Mundu gerraren osteko independentzian. Baina kultur iraultza nabarmenena 1944tik aurrera etorriko zen. Iraultza partisanoaren funtsa irakurtzen ez zekiten 10 gizonetik 8 eta 10 emakumetik 10 alfabetatzea zelako. Dritëro Agolli poetak etorkizuneko poetei idatzi bezala, beren bertsoetan ez ziren maitasunaz aritzen (nahiz eta gurinaz eta behiez aritu) zeren beren «inprimatzaileak lanpetuak ziren gauza garrantzitsuagoekin».]]>
<![CDATA[Albania #02 Atzerriak etxe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-07-13/albania_02_atzerriak_etxe.htm Sat, 13 Jul 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2019-07-13/albania_02_atzerriak_etxe.htm
Ekialderago, Turkian, Jugoslaviako albaniarren komunitate handia bizi da. 230.000 bat ziren 1990eko hamarkadaren hasieran jada. 1953an eta 1966an egotzi zituzten. Baina aurretik, XX. mendearen hasierako Balkanetako Gerretatik alde egindako beste 100.000 baten ondorengoekin batu ziren. Halere, XX.a baino dezente lehenagotik, Otomandar inperioaren garaietatik jada baziren albaniarrak egungo Turkian. Barne Ministerioaren arabera 1,3 milioi biztanlek dute jatorri albaniarra Turkian (beste iturri batzuen arabera 5 milioi dira) eta 500.000 lagunek hitz egiten dute egun.

AEBetan, Australian, Kanadan eta Argentinan ere badira albaniarrak. Ernesto Sabato idazle argentinarrak, Alderdi Komunistako militanteak, bere italiar jatorriaren azpian arberësh bat zuen.

Albaniako literaturan, hizkuntza paisaia ez da soziolinguistika soila. Albokoetan landu dira bertako literaturako ahots behinenak. Autore askok haragitzen dute hori. Lasgush Poradeci XX. mendea baino egun batzuk zaharragoa zen (18991987) eta errumanierazko eskolan ikasi zuen Monastirren (Mazedonia). Atenaseko Lizeo katoliko frantsesean gero. Beste erbesteratu batzuekin batera, Bukaresteko Arte ederren akademian bukatu zuen. Errumaniako hiri buruzagian ezagutu zuen Asdreni poeta albaniar erromantikoa eta handik hasi zen munduko albanierazko aldizkarietan publikatzen (Shqipëri e reKonstantza-n eta Dielli Boston-en). Bere lanak, Mihai Eminescu poeta liriko errumaniarrarenetik gertu ei daude.]]>
<![CDATA[Albania #01 Hizkuntza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-07-06/albania_01_hizkuntza.htm Sat, 06 Jul 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2019-07-06/albania_01_hizkuntza.htm
Sei bat milioi hiztun dauzka albanierak. Erdiak bizi dira egungo Albanian. Bi dialekto oso markatu dauzka (Gheg iparraldean eta Tosk hegoaldean: Shkumbin ibaiak banatzen ditu biak). Eta egungo estandarra 1972ko «erabaki politiko batek ebatzi zuen». Bi dialektoen konbinazio honen oinarria, %80, Tosk dialektoa da. Hori da estandar ofiziala Albanian, Kosovon eta Mazedonian. Eta atzerria albanierarentzat ez da inoiz nolanahiko kontua izan. Jugoslaviaren garaietan serbokroazieraren ostean albaniarrak ziren bigarren hiztun komunitatea: Pristinaren eskualdean, alegia Kosovon, baina ez soilik. Bai Kosovon nola Mazedonian, albaniarrek ugaltze tasa altuagoak dauzkate haien auzokideen aldean. Hala, Mazedoniako populazioaren laurdena baino gehiago dira albaniarrak. Ironikoki esaten omen dute Skopje dela munduan albaniar gehien dauzkan hiria.

Eslieren aburuz Tirana, Pristina eta Skopje dira albanierazko literaturarako hiru gune nagusiak. Nahiz eta Montenegron ere baden albaniarren komunitate garrantzitsu bat (populazioaren %10).

Baina Albaniatik kanpoko gutxiengo bitxiena, eta luzaroan literaturari ekarpen nabarmena egin diona, Italia hegoaldeko arbëreshen komunitatea da. Skanderberg 1468an hil eta gero bertara joan ziren errefuxiatuen ondorengoak dira. Hobeto bizi ei ziren han Balkanetan baino. XIX. mendean arbëreshen komunitateak berebiziko ekarpena egin zion albaniar literaturari eta mugimendu nazionalistari. Funtsean, «albaniar literatura zaharrena arbëresh literatura baita». Egun 90.000 bat hiztun ei daude Cosenzako mendietan eta Palermon. Beren hizkuntzak ez du Italiako errepublikaren inolako errekonozimendurik (alemanak, frantsesak eta eslovenierak ez bezala) eta «kinka larrian dago italieraren eragin handiarengatik eta emigrazio ekonomikoarengatik».]]>
<![CDATA[Testosterona]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2019-06-29/testosterona.htm Sat, 29 Jun 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2019-06-29/testosterona.htm
Duela bederatzi urtetik finasterida kontsumitzen dut egunero. Farmako antiandrogeniko bat da. Testosteronaren eragina baretzen du dosiaren arabera. Zhoe ile apaindegiko Rauli esker jakin nuen substantzia honen berri. Antza, 3-4 gramorekin prostatako minbiziari aurre egiten diote. Jabetu ziren, dosi txikiagoekin, lor zitekeela gizonen alopezia, aldi batez, atzeratzea. Egunero finasterida gramo bakarra hartzeak, ordea, badauzka albo kalteak. Raulek ongi azaltzen ditu. Bularrak handitzen ahal zaizkizu, sexu grina gutxitu ala gal dezakezu, bularreko minbizia sor dezake, eta depresioa. Gizon izateari uzten diozu: ez burusoiltzea da efektuetako bat.

Boris Groysek idatzi bezala, Jainkoa hil osteko munduan diseinuak dimentsio etiko bat dauka. Diseinuak etika estetika bihurtu du. Ilea buru gainean izatea afera formal bat da. Aurpegiari muga bat ematen dio gainetik. Horregatik da funtsezkoa. Eta estetika, gaur egun, etika denez, obligazio batzuk dauzka. Ez dira erlijioak jartzen dizkizun berdinak, baina autodiseinua, nork bere gorputza eta emozioak kudeatzea, badira gaur egungo diseinu arauak. Horregatik, ziurrenik baita eztabaida publikorako, hobe litzateke masiboagoa izatea finasteridaren kontsumoa gizonentzat.

Baina. Handizkako merkatariak ez dira ergelak. Eta merkatu prezioan hiru bider garestiagoa da 1 g erostea 3 g erosi beharrean. Horregatik eman behar da botikari onarekin: berak egingo dizkizu 90 pilula 43 €-ren truke.]]>
<![CDATA[Juduak eta txirrindulariak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2019-06-22/juduak_eta_txirrindulariak.htm Sat, 22 Jun 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2019-06-22/juduak_eta_txirrindulariak.htm
Arendtek azaltzen du sobietar proiektuaren ifrentzu izan zen nazismoak hasieratik jokatu zuela nazioarteko gudu-zelaian. Antisemitek hasieratik egin zituzten nazioarteko kongresuak, esaterako. Eta nazionalismo historikoa probintzialismo mota bat iruditzen zitzaien. Juduen kontrako gorroto horretan Arendtek analogia egiten zuen Tocquevillek Frantziako iraultzan aztertu zuen gorroto bortitzarekin. Antza, gorroto handiagoa zegoen aristokraten kontra erregetzaren erakundeen kontra baino. Noiz eta botere politiko gehiago galdu, orduan eta gehiago gorrotatzen zituzten aristokratak. Hain justu, botere politikoaren galerarekin ez zituztelako, aldi berean, aberastasunak galtzen. Legediak aristokratak babesten zituenean jendearen errespetua zuten. Nobleziak pribilegioak galdu zituenean herriarentzat bizkarroi izatera pasatu ziren. Arendten hitzetan, «ez zapalkuntzak, ezta esplotazioak ere ez dira erresuminaren arrazoi nagusiak; funtziorik gabeko aberastasuna askoz asaldagarriagoa da, zeren ez da ulertzen zergatik onartu behar den». Analogia eginda, antisemitismoaren maila gorenak zerikusia izan zuen juduen funtzio publikoaren galerarekin. Hitler boterera heldu zenerako juduek gutxi agintzen zuten Alemaniako bankuetan.

Arendtek jasotzen du Lehen Mundu Gerrak Europa errautsekin berdindu ostean, antisemita batek galdetu omen zuela zeintzuk ziren gerra sortu zutenak: «Juduak eta txirrindulariak izan ziren». Batek galdetu omen zion «zergatik txirrindulariak?» eta beste batek «zergatik juduak?». Ezin da, noski, kotxeek hildako oinezkoen eta txirrindularien tragedia II. Mundu Gerrakoekin alderatu. Nahiz eta polemika iturrietako bat Pio XII.a izan, antisemitismoa eta bizikleten kontrako klima lotzen dituen Iruñeko etorbidea.]]>
<![CDATA[Nork bere gezurrak sinestearen kontra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2000/017/002/2019-06-15/nork_bere_gezurrak_sinestearen_kontra.htm Sat, 15 Jun 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/2000/017/002/2019-06-15/nork_bere_gezurrak_sinestearen_kontra.htm
Platon irakurrita, Arendt jabetu zen antzinako sofisten eta modernoen artean aldea zegoela. Antzinakoak gogoase egoten ziren, argudioek behin-behineko garaipen bat baldin bazuten. Garaipen partzial hori egiaren kaltetan izaten zen. Sofista modernoek betiereko garaipenak bilatzen dituzte. Garaipen horrek kaltetu bat dauka: errealitatea.

2019ko maiatzean entzun nuen Bartzelonako gizon bat «Errepublika inplementatu» behar zela azaltzen. Gizona ez zen enteratu Errepublika ez zela martxan jarri. Are gehiago, ez zegoela martxan jartzeko inolako planik 2017an. Jendeak fedea zuela, baina ez zela inolako bide orririk. Eta epaiketa lotsagarria da eta aurrekari latza desobedientzia zibilaren alde gaudenontzat. Baina, aski da, errealitatea ez da eraldatzen gezur atseginak errepikatuz. Diagnosi egokirik gabe, agendarik gabe, ez dago eraldaketarako inolako aukerarik. Guztiz kontrakoa egiten da: injustizia betikotu.

Bestela esanda, antzinakoek «giza pentsamenduaren duintasuna suntsitzen zuten», modernoek «giza ekintzaren duintasuna suntsitzen dute». Logikaren antzinako manipulatzaileekin kezka izaten zuten filosofoek. Manipulazio garaikideekin historialariek. Gezurrekin «historia bera suntsitzen delako eta bere ulermena [...] arriskuan jartzen da, egitateak ez direlako lehenaldiko eta egungo munduaren parte gisa kontsideratzen, manipulatzen direlako iritzi hau ala bestea demostratzeko». Nafarroa Garaian Katalunian bezain beharrezkoa den sintonia.]]>
<![CDATA[Erregina izatekoa zen diputatua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2019-06-08/erregina_izatekoa_zen_diputatua.htm Sat, 08 Jun 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2019-06-08/erregina_izatekoa_zen_diputatua.htm aldaketaren zikloan nahita bosgarren planoan egon garenon analisi gaitasunetik. Porroten ostean dena oso garbi ikusteak ez du meriturik, arrakeroa da, eta ez du askapenerako inolako fase berririk iragarriko. Ez dugu funtsezko ezer aztertu.

Horregatik, oraingoz, fikzioan aurki dezakegu kontsolamendua. Rudyard Kiplingen Errege izatekoa zen gizona eleberrittoan, adibidez (Denon Artean 2015: Iñigo Roquek ekarria). Narrazio famatuak bi pikaroren abentura kontatzen du. Eta pasarte eta gai asko ekar genitzake Nafarroako aldaketara. Kiplingen bi karrika-zorriek Afganistanen iparraldeko eskualde batean boterera iristeko plana abiatuko dute Indiatik. Oso gaizki bukatuko dute. Baina ederra da gainbehera hori nola igartzen den gailurrean daudenean hartutako erabaki eta gobernazio moldeengatik. Halako batean Danielek dio: «Ez gaitezen liskartu, Peachey [...]. Heu ere errege haiz, eta erresuma honen erdia hirea duk, baina ez al haiz konturatzen, Peachey, gu baino gizon buruargiagoak behar ditugula orain... halako hiruzpalau gure ordezkari gisa banatzeko lurraldean zehar? Herrialdea handiegia duk, eta nik ezin diat beti esan zer den egokiena, eta ez zaukaat astirik egin nahi dudan guztirako, eta, horra, negua laster etorriko duk, eta badakik». Handiak handiekin elkartzen direlako eta ez obedienteekin. Nahiz eta handiek handien handitasunari itzal egin.

Ferrazi kandelak piztu baino, hobe genuke Kafiristaneko porrot hartatik ikasten hasi. Eta agenda bat izan behingoz: jendartearen beharrei begiratu eta ez bulegoei.]]>
<![CDATA[Marx eta bere alabak II]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2019-06-01/marx_eta_bere_alabak_ii.htm Sat, 01 Jun 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2019-06-01/marx_eta_bere_alabak_ii.htm
Karlek ez zuen aitzakiarik jarri Laurak eta Jennyk politikan aktibo ziren bikotekideak izan zitzaten. Bigarrena iraultzaile frantses batekin ibili zen. Baina ez zuen nahi izan Lissagaray jauna, Eleanorrekin ibil zedin: hamazazpi urte zaharragoa zen frantsesa.

Rowbothamek dioenez, Karlen alabek ez zeukaten beren aita tiranotzat. Etxeko giroa beroa zen, dibertsioa eta samurtasuna zegoen, nahiz eta bizitza materiala, sarritan, oso urria zen.

1881ean Jennyk bere arrebei kontatzen zien gutun batean zorigaiztokoa sentitzen zela, fisikoki ez zegoela eroso, ezta mentalki ere. Bere hiru semeetako batek esnatzen zuela edonoiz gauero, eta beste bat tripako gripeak jota zegoela. Urtebete beranduago egin beharreko etxeko lanez kexu zen, ba omen zirela etxeko lanak gustura egiten zituzten emakumeak, «baina ez zirela denak pasta berarekin eginak». Bere senarra, Charles Longuet, sarritan egoten zen etxetik kanpora. Jennyren amak bazekien, eta hala idatzi zion Laurari 1882an: politikan dabilen bikotekidea duen emakumeak berezko kezkak eta arazoak dauzka.

Nabarmena zen Jennyrentzat eta Laurarentzat babesten zituzten politika sozialistek eta beren etxeko egoerek elkarren artean egiten zuten talka. Biek jaso zuten pentsalari handiak izateko formazioa. Baina zaintza lanaz arduratzen hasten diren unetik ez dute gutunak idazteko astirik ere. Dena egin behar dute haurrak lo dauden bitartean, ala paseatzera doazenean. Egoera hark ia ezinezko egiten zuen garapen intelektuala. Eta ordea, bai Jennyk eta bai Laurak berea desgrazia pertsonal bat bezala ikusteko joera zuten gutunean. Politikoa pertsonala balitz bezala.]]>
<![CDATA[Iraultzen kontrako iraultzaile onak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2019-05-25/iraultzen_kontrako_iraultzaile_onak.htm Sat, 25 May 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2019-05-25/iraultzen_kontrako_iraultzaile_onak.htm L'ofici d'historiador: Arcadia 2018*). 1789ko iraultzaren oinordekoek 1830eko iraultzaren ostean irakurri zuten: kitto. Aski zela, «guztien askatasuna lortzeko burgesiaren ekimenak lortu zuela jada aurrerapen sozialaren emaitza izugarria». Guizot eta Barnaverentzat historia amaitua zen jada. Burgesiak askatasuna eskuratu zuen. Ez zen iraultza gehiagorik behar.

Marxentzat historialari haiek ziren «klase borroka aurkitu zuten» pertsonak. Ezin zuen ulertu nola ez ziren jabetzen klaseak egon artean egongo zela borroka. Eta baietz, Frantziako iraultzak hirugarren estatuarekin akabatu zuela, baina abian zela burgesiaren eta proletarioen arteko talka. Ziklo historiko horren aldaketak inspiratu zuen, Fontanaren aburuz, 1848ko manifestu komunista. Tamalez borroka politikora dedikatu ziren, bizitza pertsonalak erabat sakrifikatuz, bai Engels, bai Karl eta Jenny Marx eta baita beren alabak ere. Eta bazterrean geratuko zen historiaren ikasketa, nahiz eta historialari askotan eragingo zuen gerora. Historia ekonomikoa eta soziala ikasi zuten «Annales» eta «marxista britainiarrak» batetik (Fontanaren hitzetan, Marxen ondorengo legitimoak). Eta, bestetik, irakurketa «dogmatiko eta estuak», SESBeko akademikoak, Frantziako estrukturalismo marxista («hitzezko formulazioen bilduma bat baino gutxi gehiago») edota katezismo gisa zabaldu zena, bereziki Latinoamerikan, Althusserren bidez.

*Demagun urtebeteko su-eten bat egiten dutela EHko udaletako, aldundietako eta gobernuetako itzultzaileek. Txosten eta ebazpenak euskaratzeari utzi eta historia, artea eta kimika; nobelak, ipuinak eta poesia ekar ditzatela. Eta 2 milioitik gora fakturatzen duten enpresek funts bat egin dezatela editoreak, zuzentzaileak, maketatzaileak, diseinatzaileak eta inprentako lanak ordaintzeko. Urtebeteko simulakro bat.]]>
<![CDATA[Marx eta bere alabak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2019-05-18/marx_eta_bere_alabak.htm Sat, 18 May 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2019-05-18/marx_eta_bere_alabak.htm The daughters of Karl Marx. Family correspondence 1866-1898 gaztelerara eraman zutenean.

Gutun trukearen aurretik bada Sheila Rowbotham-en sarrera suntsitzaile bat. Bertan jasotzen da, esaterako, korrespondentzia lehenengoz argitaratu zenean (1913an) Bebel eta Bernstein bezalako sozialdemokratek nola baztertu zituzten gutunak: ez zen Marx bezalako pentsalari baten subjektibotasuna erakutsi behar. Gizon handi hark ezin zuen hutsik egin inon, ezin zen zaurgarria izan, ezin zuen tokiz kanpoko ezer adierazi.

Rowbothamen sarrerari esker badakigu Marxen emaztea, Jenny, mitin politikoetara zihoala, Marxen idazkaria zela, berak kopiatzen zizkiola artikuluak eta idazten gutunak, etxeko kontuak zeramatzala. Karl eta Jennyrena bizitza gero eta miserableagoa zen, pobreziatik pobreziara. Jennyk ezin zuen jasan bere hiru alabak hazten eta hazten ari zirela nola bizi ziren.

Alaben gutunetan ikusten da aitarekiko zuten pasioa. Eta aita hura ez zen soilik aita politiko eta filosofiko bat izan. Bere lan behinena, Kapitala, idazten ari zenean, Engelsi gutun batean esan zion «kontradikzio gehiegiren ostean, bazuela bere kuttunei milika suabe bat emateko gogo naturala». Marx iraultzailearen eta Marx aitaren kontraesan handietako bat bere alabekiko tratuan nabarmendu zen. Laura Paul Lafarguerekin ibili zenean, Pauli zuen diruaz galdetu zion. Marxek ez zuen nahi hautu politikoengatik berak bizi izan zituen miseriak jaso zitzaten alabek. Eta berdin pentsatzen zuen Jennyk: berak zuen fortuna guztia galdu zuen iraultzarengatik, ez zen damu, baina bere «asmoa» zen bere alabek amaren naufragioan ez zezatela jarraitu.]]>
<![CDATA[Non daude aitak?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/024/002/2019-05-11/non_daude_aitak.htm Sat, 11 May 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/024/002/2019-05-11/non_daude_aitak.htm
Eva Illouzek nabarmentzen duenez, gaur egun, ohikoa da gure pentsamenduak arrazionalki eta, aldi berean, emozionalki artikulatzea. Gure bizitza kalkulua da. Harremanei buruz pentsatzean, kalkuluak egiten ditugu, merezi du emozionalki? Ekonomiki? Tenporalki? Geure burua gobernatzen dugun pertsonak bihurtu garela kontatzen diegu geure buruei. Geure buruen lehendakari eta lehendakariorde. Illouzen hitzetan «kapitalismoak arrazionalitatea giza ekintzen adierazgarri ia omnipresentea bihurtu du». Eta, beraz, afera jada ez da norbaitekin kafe bat hartzeko gogoa duzun, ala seme-alabak izango zenituzkeen. Afera da, lehenago, kalkulatu behar duzula ia merezi duen, egun egiten dituzun zenbat gauza ezingo dituzun egin. Zure bizitzaren kudeatzailea zarelako, eta ongi egin behar duzu, topera probestuz berdin aisia zein lana. Eta hor, kalkulu horretan, inguruko gizon askori ez zaizkie kontuak ateratzen ongi.

Birsortzea garesti jarri da, eta ez soilik kapitalismoak sortutako prekaritateak bizitza bideragarri egiten ez duelako.]]>
<![CDATA[Kartzela digitala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-05-04/kartzela_digitala.htm Sat, 04 May 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-05-04/kartzela_digitala.htm Le Monde Diplomatiquen jaso duenez- gizateriak aurrera egiten duela muga sozial eta geografikoak gainditzen dituenean. Eskala gero eta zabalekoago komunitateak sortzean hobetzen dela gizateria. Tributik, hirira, hirietatik herrialdeetara. Bakarka ezingo genukeena taldean eginda egin duela aurrera gure espezieak.

Donald Trumpen hauteskunde prozesuaren ateetan, Zuckerbergek «errefuxiatuei eta laguntza behar zuten pertsonei ateak zabalik» uzteaz jardun zuen. Facebook-en misioa -gure datu pribatuak saltzeaz gain- garai autoritarioetan gizartea berregitea delako. «Guztion beharretara moldatuko den» gizarte bat. 1970eko hamarkadan sortutako egituren alternatiba, krisiari alternatiba, denok, denbora guztian, sareari konektatuak egotea litzateke: «Azpiegitura sozial bat geure komunitatearentzat garatu behar dugu». Nondik eta AEBetatik idatzitako gurariak dira. Eta irtenbideek ez dute beste garai batzuetako filantropiarekin zer ikusirik. 1883an, Andrew Carnegie altzairuaren magnateak 1.679 liburutegi eraiki zituen AEBetan, adibidez.

Baina afera gaur ez da Facebookek ordaintzen ez dituen zergak, ala benefizientzia. Afera da sarea ez dela loturei deitzeko modu eder bat. Sarea da ludopatia. Justin Rosensteinek asmatu zituen Facebookeko like-n botoiak eta sare sozialak heroinarekin konparatu ditu (Ingrid Guardiola, El ojo y la navaja, Arcadia: e z i n b e s t e k o a), adierazi du koefiziente intelektuala jaisten dutela, etengabeko distrakzioa sustatzen dutelako. Liseriketa, sedimentazioa, ideien garapena eta sakontzea ekiditen dute. Facebookek, adibidez, denboraren kronoskopioak, kanpoko esteka bat jartzean gure ingurukoei ezkutatzen die. Facebooketik alde egin dezagun. Ez gaitezen jabetu, birtualean gaudela, aldamenean jendea dugula, ala bakarrik gaudela, ala komunzuloan eserita, ala bazkaltzen. Itzali sakelakoa, utzi etxean. Ez itzuli etxera hiru ordutan. Itzulitakoan, ez kontatu sarean. Ez esan «zaindu zaitez», esan «utzi sakelakoa etxean».]]>
<![CDATA[Waldorf eta askatasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2019-04-27/waldorf_eta_askatasuna.htm Sat, 27 Apr 2019 00:00:00 +0200 Hedoi Etxarte https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2019-04-27/waldorf_eta_askatasuna.htm
McCarthyren ipuinean kontrakonferentziari buruz jarduten zuen. Benetako pertsonaiak agertzen ziren: Fred Dupee, Kultura Askatasunaren Batzorde antikomunistako presidente izan aurretik teorialari marxista ohia izan zen Sidney Hook, 40ko hamarkadan HUAC eta SACB batzorde antikomunistako kolaboratzailea izan aurretik Alderdi Komunistako burua izan zen Louis Budenz.

McCarthyk ipuinean defendatzen zuen «kultura askatasuna» ezin zuela batzorde batek ebatzi. Baina Dupeek esan zion batzordeen benetako lana Europan komunismoari kontra egitea zela, afera «neutraltasunaren kontra borrokatzea» zela. Hookek eta konpainiak adi egoteari uzten bazioten estalinismoa gobernura eta hezkuntzara itzuliko zela. McCarthyk ez zion zilegitasuna kendu beldurrari, baina estalinismoa 1950eko AEBetan? Bere irudipena zen, funtsean, artista ezkertiarrak zigortzeko batzordeekin kolaboratu zuten artistak 30eko hamarkadatik zetozela erretxinduta. Garai hartan, sobietarren bidelagunek bazuten nolabaiteko tokia «hezkuntzan, argitaletxeetan, teatroan» eta komunista ez zirenek «gabezia txikiak, esamesak» jasan behar izan zituzten. Eta artista horiek arrakasta soilik nahi zutenez, bi hamarkada beranduago ari ziren mendeku hartzen, «traumatizatuta zeudelako 30eko hamarkadarekin», beren aburuz, «estalinismoak eragin handia izan zuelako liburu-saltzaile eta langile arrunten artean».

McCarthy ez zen inoiz pozik geratu ipuin harekin: ez zuen argitaratu. Ordea, adierazi zuen, «benetako kultura askearentzako mehatxua Joseph McCarthy senatari paranoiko antikomunista zela, eta ez konspirazio komunista gisa ezagutzen zena». Orduan ere, iraganeko terrorea —eta iraultzaren aukerak—gero eta urrunago orduan eta irmoago nabarmentzen zuten kontrairaultzaileek.]]>