<![CDATA[Hodei Iruretagoiena | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 01 Dec 2021 04:51:42 +0100 hourly 1 <![CDATA[Hodei Iruretagoiena | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«'Bertsolaria naiz' esan behar izan diot neure buruari, sinesteko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/028/001/2021-11-30/bertsolaria_naiz_esan_behar_izan_diot_neure_buruari_sinesteko.htm Tue, 30 Nov 2021 00:00:00 +0100 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/1933/028/001/2021-11-30/bertsolaria_naiz_esan_behar_izan_diot_neure_buruari_sinesteko.htm txapeldun ateratzea ere lortu zuen igandean.

Lehen finala zenuen. Luzeak dira finalak, baina hasieratik ikusi zen indartsu ari zinela. Zer gorputzaldirekin joan zinen, eta zer sentsazio zenituen bertan?

Ez naiz izan bertsolari bat bertsotan hasi eta segituan txapeldun izan dena. Gaztetan ongi ibili naiz, baina ez naiz nabarmendu. Beti jarraitu dut lanean, eta kostatu zait finalera sartzea. Sentsazioa hori zen: «Kostatu zait, baina, behin iritsita, aprobetxatu egin nahi dut». Ez hainbeste lehiatzeko, baizik erakusteko nola egiten dudan bertsotan. Helburu nagusia zen nire bertsokeraren zerbait geratzea, eta nire begirada nabaritzea. Ertzak bilatzea. Gorputzaldi hotzez joan nintzen: «Bertsoz bertso joanen naiz, eta hor bideak ikusten».

Ofizioetan asmatu ahala, horrek ere lagunduko zizun, ezta?

Pentsatua nuen saiatzea gaien atzean dagoen gaiari begiratzen. Ez geratzen lehen geruza horretan: pertsonaia hori naiz, baina zer kontraesan dauzkat, nola kokatzen naiz? Zortziko handian eta txikian ikusi nuen asmatzen ari nintzela, publikoaren harrera ona zela. Horrek indartu egiten zaitu.

Jendetza zegoen, izan ere. Azken urteetan baino gehiago.

Giro beroa zegoen. Aldatu da finala, gaztetu da, eta jendeak eskertzen du beste ahots, gorputz eta izate batzuk egotea oholtzan. Publikoa zoragarria izan zen: bertso guztiak txalotzen zituen, baina onak gehiago. Eskertua zen. Batzuetan lehertzen zen, baina besteetan ez. Hori ona da, kritikotasun bat ere adierazten duelako.

Lehertu egin zen buruz burukorako izenak esatean. Atzetik nola hartzen da hori?

Nire bertso ibilbidean, beti sentitu izan dut inpostorearen sindromea: «Horretan ari naiz, eta igual deskubrituko dute ez dakidala». Hori zaila da: beti zeure burua justifikatu behar duzu. Finalean ikusi nuen ongi ari nintzela, eta hala ere pentsatu: «Tira, igual Euskal Herrikora pasatzeko, lehenengo bosten artean...». Bertsokideek lagundu zidaten tentsioari eusten. Bakarkakoa eginda, kontent geratu nintzen: «Kito». Baina kito ez, «igual berriz...».

Zer dago zeure burua legitimatu behar horren atzean?

Plaza publikoa hartzea ez da gauza bera zis gizonezko hetero baten tokitik edo beste edozein identitatetatik. Zeharlerroengatik eta, batek nola gorpuzten duen hori dena. Ez nuen ikusten nire antzeko inor Nafarroan. Emakumeak bai, baina igual hirikorik ez. Eredu gabe aritze hori. Bertsoa oso modu zurrunean hartu da garai batean, naturaltasunarekin oso lotuta. Zer da naturaltasuna? Noren begietatik? Zeinen ahotan? Gure euskara batua ez da naturala? Inperfekzio horretatik, batzuei gehiago kostatu zaigu geure tokia legitimatzea. Pausoz pauso egin behar izan dut bidea. «Bertsolaria naiz» esan behar izan diot neure buruari, sinesteko.

Ikusi gehiago. Gorka Azkarate: Ahizpatasuna Anaitasunan

Ertz asko gurutzatzen dira hor. Agurrean, bi behintzat nabarmendu zenituen.

Aitortu nahi nuen zein zaila izan den gure auzo erdaldun hauetan euskara ekartzea, eta gure aurrekoek zer lan egin duten langile auzo horietako jende erdalduna politizatu eta seme-alabak euskalduntzeko. Eta gu gara hori. Euskararekin, kultura bat eman digute, mundu ikuskera bat, kritikotasun bat. Hori, ofizialtasunarekin lotuta. Eta gero, LGTBIQ+ kolektiboa. Nondik egin duzun, zer gorputzetatik, espazio publikoa hartzea ez baita gauza bera. Gorazarre egin nahi nien erresistentzia diren gorputz eta izate horiei. Eta bien arteko lotura, horrela ateratzen zaidalako, pertsonalki bizi dudalako.

Bertsogintzan, sortzeko unean, inportantea da gorputza?

Bai, eta batzuetan ematen du ahaztu egiten zaigula bertsolarioi. Deslotzen badituzu arrazoia eta gorputza, ematen du oholtzan ari zarela pentsatzen bakarrik, ez sentitzen, gorpuzten. Dena lepotik gora gertatzen dela. Batzuetan, letra larrizko bertsolaria urrundu egiten da sorkuntza bat egin duen pertsona batengandik. «Bertsotan? Bai, honek egiten du!». Baina pertsona hori koadernoarekin aritu da. Bertsoari atzeko lanketa kentzean, geure teilatuari harrika ari gara. Sorkuntzatik dugu lehiatik baino askoz gehiago. Ez dut ulertzen kirolekin alderatzen dutenean. Poema hau da «bost», hau «sei»... Absurdoa iruditzen zait.

Batzuentzat sorpresa izango zen, baina urteak dira bertsotan ari zarela. Nolakoa izan da bidea?

Nabarmendu egin nahi dut sekundarioon tokia. Badago jendea beti dabilena, inoiz ez dena iristen. Inportantea da jende hori: ez da bigarren mailako sortzailea. Bertsotan, eskatzen da kolpe batzuk jotzea garai jakinetan: eskolartekoan, gazte sariketetan... Baina erritmo horiek agian ez dira guztiekin bateragarriak, agian ez doaz bat zure bizi erritmoekin. Bertsolariak zergatik izan behar du ona gaztetan? Ulertu behar dugu adin diferenteetan sortzen dela. Jende askok sorkuntzaren plazeragatik segitzen du, eta eskerrak. Niri txapelketak ez dit eman segitzeko motibazio hori, baina badut lagun talde bat asko maite dudana. Talde gisa joan gara txapelketara. Bai ahalduntze bertso eskolan, bai Iruñerrikoan... Bide konpartitua izan da, eta lanaren emaitza.

Nabaritu da diskurtsoaren lanketa. Hori ere lantzen duzue?

Beti izan dugu presente. «Pertsonaia hori halakoa izanen bazen?». Edo «gai honen atzean, hau ere bazegoen» esanez aritzen gara elkarri. Asko hitz egiten dugu.

Txapeldun izan zinela entzutean, zer sentitu zenuen?

Buruz burukora pasatu izanaren poza banuen. Txapela, ez nekien etorriko zen. Banekien etor zitekeela. Bila ez zoazenean, errazagoa da lortzea.

Zergatik izan da berezia Estitxu Arozenak janztea?

Berak irakatsi zidan bertsotan. 13 urte nituela etorri zen eskolara. Sortu zuen bertso eskola, eta nik jarraitu egin nuen. Gero, Erika Lagomarekin, Arkaitz Goikoetxearekin, Xabier Terrerosekin... Irakasle asko dabiltza, baina Estitxu finalista gehienen irakasle izan da. Oso polita izan zen, ilusio berezia egin zidan, eta eskertu nion irakatsitako guztia.

Egun batean lortzen da txapela, baina hor geratzen da gero. Zer nahi zenuke ekartzea, edo zer ez zenuke nahi bihurtzea?

Nahiko nuke aukera eman diezadan bertsokera fintzeko, plazan erakusteko, eta nik ere estutu beharko dut neure burua horretan. Baina ez dut inongo presiorik. Saio gehiago etortzen badira, ongi, baina ez dut uste bertsolariak baietz esan behar dienik saio guztiei. Jakin behar da neurtzen helburuak, norbera nola dagoen. Eta Euskal Herrikoa, etorriko da aurrerago. Nahi dut bertsoa izan dadin bidea, eta hori erakusteko toki bat dira txapelketak. Plaza ederra dira, baina, sorkuntzari dagokionez, asko estutzen zaituzte. Akatsa oso zigortua dago, eta erregulartasuna, oso saritua.

Plazak daude gero. Zer gogo duzu?

Nafarroan ibili naiz, baina hemendik kanpo, apenas. Gogotsu nago ikusteko gustatzen ote zaidan, esperimentatzeko. Beti ez da izaten halako aukerarik, eta aprobetxatuko dut.]]>
<![CDATA[Saioa Alkaiza Nafarroako txapeldun]]> https://www.berria.eus/albisteak/206494/saioa_alkaiza_nafarroako_txapeldun.htm Mon, 29 Nov 2021 16:02:26 +0100 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/albisteak/206494/saioa_alkaiza_nafarroako_txapeldun.htm Honela eman du BERRIAk finalaren berri, zuzenean.]]> Gorka Azkarate: Ahizpatasuna Anaitasunan Txapela jantzi ondoren, honela kantatu du azken agurra Alkaizak, bazterretara keinu eginez: "Besarkada bat langile auzoetako aldera
erdaldunen seme-alabok hor ikasi dugu euskera
eta mundu bat da jaso duguna horrekin batera
euskerak behar du ofiziala, Lesakatik Cascantera
eta orain musu handi bat iraultza den gorputzera
ez-bitarra, queer-a, transa, marika eta bollera
mundua ederragoa da hurbilduz bazterrera" Finalista guztiak izan ditu aipagai Arozenak, txapela janzterakoan. Amaieran Alkaiza aipatu ondoren, horrela bukatu du bere bertsoa: "Orain zu zara txapeldun handi ta hor zaudeten beste andana / alaba gisa hasi nintzen ni gaur aunitzen bertso-ama / ohore bat da familia hau hazten ikusi izana". Ofizioz ofizio saio bikaina egin ondoren, Eneko Lazkoz Martinezekin jokatu du buruz burukoa Alkaizak. Saioaren amaieran, honela geratu da sailkapena: -Saioa Alkaiza Guallar, 995 puntu -Eneko Lazkoz Martinez, 992 -Julio Soto Ezkurdia, 627,5 -Joanes Illarregi Marzol, 596 -Xabier Silveira Etxeberria, 592,5 -Xabat Illarregi Marzol, 582,5 -Josu Sanjurjo Altzuri, 580,5 -Eneko Fernandez Maritxalar, 573 Izaban hasi zuen bidea aurtengo Nafarroako Bertsolari Txapelketak, urrian; eta, Tafalla, Zangoza, Doneztebe, Altsasu, Berriozar eta Leitzatik igaro ondoren, Iruñean amaitu da, gaur. → Honela eman du BERRIAk finalaren berri, zuzenean.]]>
<![CDATA[Horrela jarraitu du BERRIAk Nafarroako Bertsolari Txapelketako finala]]> https://www.berria.eus/albisteak/206591/horrela_jarraitu_du_berriak_nafarroako_bertsolari_txapelketako_finala.htm Sun, 28 Nov 2021 21:49:59 +0100 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/albisteak/206591/horrela_jarraitu_du_berriak_nafarroako_bertsolari_txapelketako_finala.htm <![CDATA[«Batez ere bukaeran, uste dut tripatik gehiago egin nuela burutik baino»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1916/028/001/2021-11-16/batez_ere_bukaeran_uste_dut_tripatik_gehiago_egin_nuela_burutik_baino.htm Tue, 16 Nov 2021 00:00:00 +0100 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/1916/028/001/2021-11-16/batez_ere_bukaeran_uste_dut_tripatik_gehiago_egin_nuela_burutik_baino.htm
Momentuan bertan, zer sentsaziorekin aritu zinen?

Eserialdi bakoitza halako barne epaiketa eta psikologo kontsulta txiki bat da, berriz animatzeko hurrengo lanerako. Ofizioetan, aldi oro eseri nintzen pena edo dolu txiki batekin. Geldituko den zerbait utzi nahi duzu, eta ezin lortuz. Puntu erantzunetan lasai gelditu nintzen, nahiz eta ez den klimax bat sortzeko ariketa. Oso zaila da. Bakarkakoetan, aldiro zen bukaera, eta saio osoa hartzen duzu kontuan; orduan bai, nahiko lasai eseri nintzen.

Distantziatik ikusita, bakarkakoekin geratu zinen gustoren?

Zurrunbilo hartan, bakarkakoekin neukan sentsaziorik onentsuena. Distantziarekin, ertz gehiago ikusten dizkiet; gustura nago, baina hiru bertsotan beti dago zer hobetu. Ofizioak, berriz, orain hobeto balioesten ditut.

Zortziko txikikoa polita izan zen.

Bai, arrebarekin zen, eta berezia izan zen: gauza asko kudeatu behar. Zortziko txikiak izaten du eszenifikazio komiko-karikatural bat egin beharra. Eutsi nion gaiari, baina aldi oro ibili nintzen intuituz bazegoela zerbait sakonago, zorrotzago, absurdoago bilatzea. Onesten dut egindakoa, eta pozik nago bien artean dialektika bat osatu genuelako.

Buruz burukoan, Artetxerekin. Hasieratik egin zuen oso saio ona. Atzetik ikus litekeen neurri horretan, nola ikusi zenuen?

Pentsatzen nuen Miren izan zitekeela. Ongi ikusi nuen zortziko handian; hamarreko txikiko kolpe batzuk iritsi zitzaizkidan, eta bakarkakoan konturatu nintzen momentu oso onak edukitzen ari zela. Oso bertsolari berezia da, txispa eta nortasun handikoa. Konturatzen nintzen finalari beste zerbait ematen ari zitzaiola, konexio momentu handienak bereak zirela. Buruz burukoan, konfiantzan eta indartsu zetorren, eta estimatzen diot. Jokoak behar duen tentsioa muturreraino eraman zuen neure barruan. Uste dut joko hori bizirik zegoela sentitzen zela, eta ederra izan zen. Bertsotan, hotz eta fresko zaudenean, buruak osatzen du dena, baina, batzuetan, tripa sartzen da. Eta final hartan, batez ere bukaeran, uste dut tripatik gehiago egin nuela burutik baino.

Seikotea hartuta, taldea bera nola ikusi zenuen?

Xilaba bera, hasieratik, espiritu kolektibo hori presenteena duen txapelketa dela uste dut. Elkar asko animatzen zuen talde bat osatu genuen. Besteak, orokorrean, ondo ikusi nituen. Ikusi nuen Maddalen ondo hasi zela. Beharbada beste saio batzuetan erregularragoa izan da, baina bertsotan erraz egiteko zera hori badu. Odeik uste dut hasieran ez zuela zorte handirik eduki, egokitu zitzaizkion rolak ez zirela bolbora gehien ateratzekoak, baina behetik gora egin zuen. Estiloa, hizkera eta sentsibilitatea bertsotara izugarri fin eramaten du, eta haren oso zalea naiz. Maddi Anerekin, harritu nau bere progresioak. Potentzial izugarria ikusten diot. Patxik, berriz, bidea lehenagotik dakar, eta, lehen aldiz finalean egoteko, tenpleari ondo eusteaz gain, ariketa batzuetan fin ibili zela uste dut.

Beste batzuk ere finaletik oso gertu geratu dira. Nabaritu da maila hobetu egin dela?

Zaila egiten da konparatzen. Esan nezake Gabadiko final-laurdena, Xilabako final-laurden bat izateko, oso bertso saio ona atera zela. Horrek erakusten du Iparraldeko bertsogintzak bide bat egin duela. Pandemiak hoztu egin du lehen nekez eta ekinez berotzen ari ginen zerbait, baina orain hartuko dugu arnasa pixka bat.

Iaz izan zen pandemiak eragindako eten hori, eta Xilabari ere eragin dio. Zer ekarri zuen?

Kolpe bat. Bide bat moztu zuen erdi-erditik, eta aurten berriz ere altxatu eta eraikitzea, antolatzea, biltzea, ez dut uste erraza izan denik. Jendea inguratzeko, batetik, pasea eskatu beharraren baldintza gogor hori dago, eta horrekiko haserreagatik batzuk, beste batzuk ikara batez ere bizi dutelako... Ez da erraza. Kolpea izan da kulturgintzarentzat. Oinarrizko bizitzaren premietatik oso urruti utzi gaituzte, kontsiderazio nahiko bazterrekoan, eta bazter horretatik zentralitate bat bilatzea, euskaraz, non eta Iparraldean, borroka latza da.

Isilaldi moduko hori ondo etorri omen zitzaizun. Zer zentzutan?

Bertsotan hogei urte pasa badira, gelditu gabe kasik. Segitzen duzu, zeure gogoz, baina inertzia horren haritik. Batetik, arnasa hartu nuen, eta, bestetik, presio bat ere kendu nuen. Konturatu nintzen presio inkorporatu batekin bizi garela beti: zeure buruarengandik espero duzuna, jendeak espero duena... Eta hori korapilo bat dela. Ondo etorri zait hausnarrerako, kokatzeko, norabideak bi aldiz pentsatzeko.

Plazetara itzultze horretan, norberaren aldarteaz gain, plazako baldintzak ere eragiten du, ezta? Jendea maskararekin ala gabe egoteak, adibidez.

Dudarik gabe. Pentsatzen dugun bertso bakoitzaren lehengaia da isiltasuna, eta isiltasun horretan kontzentratuta dagoen arreta eta tentsio hori. Gero, ostean datorren buelta, txaloa edo jendearen aurpegiera. Niretzat oso inportantea da begiak, musua ikustea, balorazio bat izan dezazun, barnekoa ez ezik, kanpokoa. Hori da lehengai animikoa hurrengoa pentsatzeko. Oso baldintzatuta egon gara, baina larunbatekoa ezberdina izan zen: hurbiltasuna, berotasuna eta espresibitatea.

Lehen hiru aldietan jantzi zenuen txapela; azkena duela urte batzuk. Azken hau zertan izan da berezi?

Berezia izan da bi urte hauetako baldintza eta hertsapen guztiengatik. Iparraldean hizkuntzaren aldeko borrokan eta erresistentzian daramagun bideagatik, bizipoz bat zen han elkartzea. Faktore horri gehituta bakoitzaren bizitzako fasea. Nire azken Xilaba duela bost urte izan zen ia. Ordutik, familiako egoera ere aldatu da. Ondoko belaunaldia dator, baina aurreko belaunaldia falta da kasu honetan. Gainera, gure etxean gertatu berria da; amaren hutsune hori, noski, emotiboki hortzak estutu, energia arnastu eta haren indarra sentitu nahi duzun sentimendu puska bat izan zen, eta zaila ere bai, pozari tristura gehitzen diozulako. Halako labadora emozional handi bat izan da. Gainera, han arrebarekin nengoen, eta biok bizipen hori berdin daramagu. Txapela janzteak, alde horretatik, poz handia eta emozioa eman zidan, beste batzuetan baino gehiago.

Agurra bera mugaldera bota zenuen. Zergatik hautu hori?

Bertsoak bere garaiaren eta momentuaren lekukotasuna ematea zor du. Nire kokapena, geografikoki ere, beti izan da muga ertzekoa, eta muga hori gorputz adar anputatu bat bezala eraman behar izan dugu ondoan bizi garen euskaldunok. Garaiak, berriz, kokatu gaitu, euskaldun gisa min hartzeaz gain, euskaldun izan gabe ere muga zenbateraino den gogor, zaurgarri eta kasik hilgarri ere jabetzeraino. Lehen zeneuzkan kezka abstraktu batzuetatik lurrera ekarri zaitu geopolitikaren testuinguru berezi batek, eta orain ja ez da abstraktua, baizik oso konkretua, begi aurrean ikusten duzuna. Izugarri hunkitua eta mindua sentitzen naiz pertsona gisa ikusita nire leihopean nola jendea bizi arriskuan dabilen. Ez bizimodu hobe baten esperantzan, baizik bizitzari berari eustearen beharrak eraginda, ezin libre zirkulatuta. Bertsoa azkenean zure baitatik erditzen da, eta minez erditutakoa da. Min horretatik erditua izan zen azken agurra.

Egoera hori lehendik zetorren, baina pandemiagatik hartutako neurriek areagotu egin dute?

Lehenagotik hasten da, bai. Nik uste, 2018tik edo, errealitate bat are gehiago nabarmendu zela, kopuruak handitu zirela, eta ondorioak, larritasunak eta eszenak gordindu. Gero, pandemiak lehen nahiko trabatua zen muga hori gotortu egin du erabat, eta beldur naiz pandemia nolabait lurruntzen hasten bada ere muga gotor hori ez dela lehengora itzuliko. Gu hemengoak izanik, eta mugak gure historia zenbat markatu duen jakinda, elkartasun eta konplizitate pixka bat uste dut zor diogula Euskal Herria zeharkatu nahi duen edozeini.

Zer ekarpen egiten dio Xilabak bertsogintzari eta euskarari?

Puska bat gehiago da sare oso batean. Hemen, Iparraldean, euskararen egoera nahiko gorria dela esango nuke. Nahiz eta ikastolek kopuruz gorantz segitu, ez nago oso seguru euskararen erabilerak gorantz segitzen duen. Erabilera hori kualitatiboki eta kuantitatiboki aztertuta, nik uste dut larritzeko arrazoiak badauzkagula. Nahiz eta askotan ardura postuetatik eta instituzioetatik mezu baikorrak eman behar diren, uste dut egoera larriaren kontzientzia edukitzea inportantea dela, horren araberako neurriak hartzeko. Askoz neurri zorrotzagoak eta ausartagoak behar dira. Xilabara ni ere horregatik hurbiltzen naiz, eta uste dut kolektiboki ere kontziente garela ahalegin horretaz.

Plazetako martxan jarraitu behar orain, eta Euskal Herrikoa ere laster dator.

Plazetan segituko dut, gauza berriak deskubritzen saiatuz, eta txapelketek laguntzen diote lanketa horri, ez zentzu bat, baina bai ordena bat ematen. Ilusioa badaukat, egia esan. Hau ere atzeratutako txapelketa bat da, eta espero dut berriz ere bertsozaleak, euskaldunak bere burua komunitate handi eta indartsu baten parte sentitzeko plaza bat izatea. Gainera, finala Iruñean izanda, sinbolikoki ere beste ilusio bat sortzen du. Euskararen lurrari handik kantatzeko ilusioa handia neukake. Horretan saiatuko naiz.]]>
<![CDATA[Finalak badu bere zortzikoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2021-11-16/finalak_badu_bere_zortzikoa.htm Tue, 16 Nov 2021 00:00:00 +0100 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2021-11-16/finalak_badu_bere_zortzikoa.htm
Illarregi hasieratik aritu zen ongi; zortziko handiko ariketa indartsua egin zuen, eta ofizioz ofizio eutsi zion mailari. Bikain moldatu zen puntu erantzunetan eta gaia emanda. Silveira ere nahiko ongi hasi zen, baina zortziko txikian erakutsi zuen bere dohaina, umorez erantzunez eta kolpe ederrak emanez. Hamarreko txikian behera egin arren, lan txukuna egin zuen kartzelakoan, eta, hamar urteren ondoren, finalean kantari izango da berriz ere.

Fernandez Silveirarengandik puntu erdira geratu zen, eta hark ere lortu zuen finalera pasatzea. Aurreneko hiruren atzetik sailkatu ziren Sarai Robles Vitas, Iker Gorosterrazu Elizagoien eta Julen Zelaieta Iriarte.

Josu Sanjurjo eta Saioa Alkaiza lehenbizikoz arituko dira txapelketako finalean. Alkaiza izango da emakume bakarra; azken hiru finaletan, gizonezkoak izan dira bertsolari guztiak. 2011n kantatu zuen azkenengoz emakume batek: Estitxu Arozena Albizuk.

Leitzako finalerdian, Illarregirena eta Zelaietarena izan zen lanik aipagarriena zortziko handian. Intsumiso izateagatik elkarrekin espetxean izandako bi lagunen tokian jarri zituzten. Derrigorrezko soldadutza kendu eta hogei urtera, topo egin zuten aspaldiko partez. Kartzelan bi urte egin zituztela oroituz hasi zen Zelaieta: «Bi urte haiek han daude urrun orain bizi gara lasai/ gu biak aske bizi gara ta kontzientzia ere bai». «Ikusi preso ta Altsasukoak askatasunikan gabe/ injustizi bat desegin zen han baina beste mila daude», gogorarazi zion Illarregik. Hirugarrenean, bide beretik jo zuen: «Nahiz kendu ziren soldaduskara derrigor joan beharrak/ orain falta da kanporatzea gure herritik militarrak».

Roblesek eta Silveirak atera zuten txispa gehien zortziko txikiko ariketan. Hauxe izan zuten kanturako abiapuntu: ikasleak dira biak, eta azterketa bat egin berri dute. Silveira, bista luzatuz, Roblesen erantzunak kopiatzen aritu da; lehenengoak gainditu egin du, bigarrenak, aldiz, ez. «Ni zulora joan naiz ta pasa zaitu zu/ ze betaurreko mota erabili duzu?», hasi zen Robles. Silveiraren erantzuna, goitik beherakoa: «Betaurrekoak ere neuzkan zikin xamar/ agian horregatik nota ez zen hamar/ zu beti izan zara nahiko ikasle txar/ begiratzen nuen zer ez zen jarri behar». Bigarrenenean, Roblesek: «Baina sinesgaitza zait bai zure taktika/ nik boligrafoa dut eta zuk barita». Eta Silveirak, berriz notekin jolastuz: «Lehenbailehen ikasi bizilege da hau/ dakienak daki ta ez dakienak lau».

Fernandezek eta Gorosterrazuk ere saio txukuna egin zuten hamarreko txikian. Gai hau egokitu zitzaien: musika talde bateko kide dira biak, eta kontzertuetan aspaldiko kanta bat eskatzen diete beti. Fernandezek pozik jotzen du; Iker, aldiz, zeharo aspertua dago jada. «Ta nik pozik jotzen dut pozik ta seguru/ ez gara deus zer ginen ahazten badugu», hasi zen lehenengoa. Bigarrenak, erantzuna: «Oholtza gainean ezin dut eman onena/ beti ezin da izan lehenago ginena».

Sailkapenean lehenengo egin zuten biak elkarrekin aritu ziren hamarreko txikian. Bikote baten rolean aritu ziren Silveira eta Illarregi: aspaldiko partez haurrak aitatxi-amatxirekin utzita, parrandara atera dira gaur. Poteoan denbora gutxi daramatenean, Illarregik festa atzendu eta haurrengana joan nahi duela esan dio Silveirari. Erdi umorez hasi zen gazteena: «Guraso izateak hamaika arrisku/ ez da mobila gisan Xabier sinistu/ ezin da nahi denean itzali ta piztu». Silveiraren erantzuna: «Zoaz ta ohea berotu ni iristerako/ ni ere nahiko bero joango naizelako».

Kartzelakoak, ausartzeaz

«Ausart sartu zara. Jada ezin duzu atzera egin». Horixe zen kartzelako ariketako gaia. Maitemina aitortzeko pausoaz aritu zen Silveira. Laguna afaritara gonbidatu zuela kontatu zuen lehen bertsoan. Azkenengoan, hauxe kantatu zuen: «Goizero zure whatsapp bat jaso ta jaten dut trena/ gauez whatsapp-ik ez bada trena da irensten nauena/ zure zain infinitua liteke ordu laurdena/ punttu-punttuan egon naiz errateko hori dena/ baina ez diot ja erran ordaintzea da onena/ ez al da laguntasuna maitasunik handiena».

Fernandez, berriz, homosexuala dela iragarri duen futbolari baten ahotik aritu zen. «Gelara sartu ta aitortu diet homosexuala naizela/ futbol munduan beste aunitzek aitortu ez duen bezela». Homofobiari «gol bat» sartu ziola kantatuz biribildu zuen lana.

Illarregik 13/13 sumarioko auzipetuen rola hautatu zuen; Espainiako Auzitegi Nazionalera nola sartu zen azaldu zuen. Honela amaitu zuen azken bertsoa: «Nahiz epaiketa bukatu arte ezin den hartu atseden/ sakon egin dut hasperen/ merezi gabe akusatuen aulkitxoan nago hemen/ baina herriak ederki daki arrazoia zeinek duen».

Gurasoei neskak gustatzen zaizkiola kontatzera jo zuen Roblesek. Bigarren bertsoa biribila izan zen: «Amari esango diot urtea nuela aurten/ aitari aurreiritziak guztiak ja ditzala ken/ buelta erdia emango nuke nik aitaren baten/ baina etxeko atean naiz giltzari buelta ematen/ ausarta izan beharra haiek onartu nazaten/ ispilu aurrean egon naiz 'posible duzu' esaten/ baina ispilutik kanpo ez da erreza izaten».]]>
<![CDATA[Amets Arzallusek irabazi du Xilabako txapela, laugarrenez]]> https://www.berria.eus/albisteak/205893/amets_arzallusek_irabazi_du_xilabako_txapela_laugarrenez.htm Sun, 14 Nov 2021 10:58:25 +0100 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/albisteak/205893/amets_arzallusek_irabazi_du_xilabako_txapela_laugarrenez.htm Zuzenean ere kontatu du BERRIAk.]]> horrela kontatu du BERRIAk finaleko saioa. Buruz burukora bidean, lehen bi sailkatuez gain, Odei Barroso eta Maddalen Arzallus nabarmendu dira gehien, eta Maddi Ane Txoperenak eta Patxi Iriartek ere ale ederrak utzi dituzte han-hemenka. Guztien artean, final ederra osatu dute Donibane Lohizuneko (Lapurdi) Jai-Alai pilotalekuan, 1.200 entzuleren aurrean. Amaieran, Andoni Iturriozek jantzi dio txapela Arzallusi, eta, besteak beste, Ziburun (Lapurdi) trenak harrapatuta hildako migranteak izan ditu gogoan azken agurrean: «Biriatuko mendira lore bat eta musu bi/ beste bat urte osoko bertsozale maite zuri/ muga madarikatu bat erantsi ziguten guri/ jendea han ibiltzen da itolarrian urduri/ zuriak ez baikara beltz, beltzak ez baitira zuri/ har dezadan makila hau ta mugak bihurtu zubi/ Bidasoak ez dezala beste malkorik isuri/ primaderan hiru lore baietz hazi Zibururi». Zortziko handian hasi dute saio puntuagarria. Afganistango bi emazte gazteren ahotik aritu dira Maddalen Arzallus eta Txoperena. «Haiek ikusi nahi didate bakarrik nere begia/ ta nik etsaien aurrean eman nahiko nuke aurpegia», hasi da Arzallus, eta halaxe eman dio segida Txoperenak, talibanak aipatuz: «Ta manifara joan nahi nuke nahiz ta ez nagoen lasai/ hola bizitza arriskatzen dut, baina bertzela ere bai». Irakurri gehiago: Bertsolariak eta zaleak elkartasunak loturik Iriartek eta Artetxek, berriz, eskuin muturreko militante batzuk ikusi dituzte tindaketa faxista bat egiten. Lehen bertsoa eta azkena lotuz, ofizioaren haria ongi josi du Artetxek. Hala hasi da: «Liberte hitza idatzi dute haiei begira ginela/ ta nork erranen zigun aspaldi egun batean horrela/ askatasuna hitza faxista bilakatuko zutela». Lagunaren erantzuna: «Faxisten kontra borrokatuko gira, Miren, biak tinko/ askatasuna ez dugu soilik hitzekin irabaziko». Besterik ez baina, «karrikak geureak» direla kantatuz biribildu du saioa Artetxek: «Egin dezagun zerbait batera, etorri nirekin, Patxi/ liberte hori ezabatu ta askatasuna idatzi». Ironia finez bete dute Maddalen eta Amets Arzallusek zortziko txikiko ariketa. Lagun batek utzitako etxean dira oporretan, eta haurrak pareta margotzen aurkitu ditu Ametsek; horiek filmatzen ari da Maddalen. Aurrekoen gaiari aipamen eginez ekin dio Maddalenek: «Hara Patxik idatzi du askatasuna/ Amets ez al da hori eskatzen duguna?». «Zeren esan ziguten etortzean hala/ lasai egon gintezen etxean bezala», jarraitu du gero. Ametsek, erantzuna: «Hain zuzen ere hori ari naiz esaten/ nik ez dut nahi etxean hau egin dezaten». Irakurri gehiago: Artzaina nagusi, Gorka Azkarateren iritzia Kartzelako lanean bertso ederrak utzi dituzte. Hauxe izan dute bakarkako gaia: «Orain arte, besteen begiradak arranguratu izan zaitu». Transexualitateaz aritzeko baliatu dute batzuek. «Baina berdin zait ni izango naiz orain mutil bat osoa/ eta norbaitek ez badu ulertzen ez da nere arazoa», kantatu du Maddalen Arzallusek. Barrosok, bide beretik, puntu motzak dotore lotuz: «Ta azken aldian burua eta gorputza orain bat gara/ lehen beldurti nenbilen nonbait/ baina gaur egun hori berdin zait/ maite dudalako hara/ nere barne begirada». Migrazioen eta arrazismoaren ertzetik heldu dionik ere izan da. Halaxe egin dute Amets Arzallusek eta Artetxek, eta lan indartsuak utzi dituzte biek ala biek. Txapeldunaren bigarren bertsoa: «Elkartasun jende eta progresisten elkarte/ denek ustez badituzte bihotz ta borondate/ inertziak begirada mugitzen dien arte». Artetxek, berriz, «beltza nintzela ikusi nuen zuen denen begietan», kontatu du lehen bertsoan, eta hirugarrenean: «Ze arriskua homosexuala, puta, beltza, arabiarra/ aberatsena da arriskutsua den minoria bakarra». Sabeletik eskuetara Bizia izan da finala, baita buruz burukoa ere. Seiko motzean, jendea barrez jartzea lortu dute Artetxek eta Arzallusek, estralurtarren begiradatik, gizakien miseriak aletuz. Bakarkakoan, bertso indartsuak kantatu dituzte biek. Hona gaia: «Beste batzuen haurra zure sabelean eraman duzu. Oraintxe, haien eskuetan utziko duzu». Bangladeshko neska baten bizia xehe deskribatu ondoren, horrela bukatu du Artetxek: «Haurra utzita berriz hartuko dut nire ohe epela/ sabela hutsik nekatuta ta horren triste nagoela/ nire buruari sinestaraziz nire hautua izan dela». Arzallusek, bigarrena: «Ukraniara haurra erostera datoz europar ta gringo/ baina ahalko baldin banu hau ez nuke inoiz egingo». Azkena, berriz: «Agur haur txiki luzea izan zazula bizi jolasa/ eta nik pasa behar izan dudan hontatik ez zaite pasa». Sailkapena Amets Arzallus Antia. 1.012 puntu.
Miren Artetxe Sarasola. 975 p.
Odei Barroso Gomila. 605 p.
Maddalen Arzallus Antia. 586,5 p.
Patxi Iriart Hiribarren. 562,5 p.
Maddi Ane Txoperena Iribarren. 561,5 p.]]>
<![CDATA[Hitzaren jarioa, goitik behera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2014/032/001/2021-11-14/hitzaren_jarioa_goitik_behera.htm Sun, 14 Nov 2021 00:00:00 +0100 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/2014/032/001/2021-11-14/hitzaren_jarioa_goitik_behera.htm
Ikusi gehiago: Bertsolariak eta zaleak elkartasunak loturik

Buruz burukora bidean, lehen bi sailkatuez gain, Odei Barroso eta Maddalen Arzallus nabarmendu dira gehien, eta Maddi Ane Txoperenak eta Patxi Iriartek ere ale ederrak utzi dituzte han-hemenka. Guztien artean, final ederra osatu dute Donibane Lohizuneko (Lapurdi) Jai-Alai pilotalekuan, 1.200 entzuleren aurrean. Amaieran, Andoni Iturriozek jantzi dio txapela Arzallusi, eta, besteak beste, Ziburun (Lapurdi) trenak harrapatuta hildako migranteak izan ditu gogoan azken agurrean: «Biriatuko mendira lore bat eta musu bi/ beste bat urte osoko bertsozale maite zuri/ muga madarikatu bat erantsi ziguten guri/ jendea han ibiltzen da itolarrian urduri/ zuriak ez baikara beltz, beltzak ez baitira zuri/ har dezadan makila hau ta mugak bihurtu zubi/ Bidasoak ez dezala beste malkorik isuri/ primaderan hiru lore baietz hazi Zibururi».

Zortziko handian hasi dute saio puntuagarria. Afganistango bi emazte gazteren ahotik aritu dira Maddalen Arzallus eta Txoperena. «Haiek ikusi nahi didate bakarrik nere begia/ ta nik etsaien aurrean eman nahiko nuke aurpegia», hasi da Arzallus, eta halaxe eman dio segida Txoperenak, talibanak aipatuz: «Ta manifara joan nahi nuke nahiz ta ez nagoen lasai/ hola bizitza arriskatzen dut, baina bertzela ere bai».

Iriartek eta Artetxek, berriz, eskuin muturreko militante batzuk ikusi dituzte tindaketa faxista bat egiten. Lehen bertsoa eta azkena lotuz, ofizioaren haria ongi josi du Artetxek. Hala hasi da: «Liberte hitza idatzi dute haiei begira ginela/ ta nork erranen zigun aspaldi egun batean horrela/ askatasuna hitza faxista bilakatuko zutela». Lagunaren erantzuna: «Faxisten kontra borrokatuko gira, Miren, biak tinko/ askatasuna ez dugu soilik hitzekin irabaziko». Besterik ez baina, «karrikak geureak» direla kantatuz biribildu du saioa Artetxek: «Egin dezagun zerbait batera, etorri nirekin, Patxi/ liberte hori ezabatu ta askatasuna idatzi».

Analisia. Gorka Azkarate: Artzaina nagusi

Ironia finez bete dute Maddalen eta Amets Arzallusek zortziko txikiko ariketa. Lagun batek utzitako etxean dira oporretan, eta haurrak pareta margotzen aurkitu ditu Ametsek; horiek filmatzen ari da Maddalen. Aurrekoen gaiari aipamen eginez ekin dio Maddalenek: «Hara Patxik idatzi du askatasuna/ Amets ez al da hori eskatzen duguna?». «Zeren esan ziguten etortzean hala/ lasai egon gintezen etxean bezala», jarraitu du gero. Ametsek, erantzuna: «Hain zuzen ere hori ari naiz esaten/ nik ez dut nahi etxean hau egin dezaten».

Kartzelako lanean bertso ederrak utzi dituzte. Hauxe izan dute bakarkako gaia: «Orain arte, besteen begiradak arranguratu izan zaitu». Transexualitateaz aritzeko baliatu dute batzuek. «Baina berdin zait ni izango naiz orain mutil bat osoa/ eta norbaitek ez badu ulertzen ez da nere arazoa», kantatu du Maddalen Arzallusek. Barrosok, bide beretik, puntu motzak dotore lotuz: «Ta azken aldian burua eta gorputza orain bat gara/ lehen beldurti nenbilen nonbait/ baina gaur egun hori berdin zait/ maite dudalako hara/ nere barne begirada».

Migrazioen eta arrazismoaren ertzetik heldu dionik ere izan da. Halaxe egin dute Amets Arzallusek eta Artetxek, eta lan indartsuak utzi dituzte biek ala biek. Txapeldunaren bigarren bertsoa: «Elkartasun jende eta progresisten elkarte/ denek ustez badituzte bihotz ta borondate/ inertziak begirada mugitzen dien arte». Artetxek, berriz, «beltza nintzela ikusi nuen zuen denen begietan», kontatu du lehen bertsoan, eta hirugarrenean: «Ze arriskua homosexuala, puta, beltza, arabiarra/ aberatsena da arriskutsua den minoria bakarra».

Sabeletik eskuetara

Bizia izan da finala, baita buruz burukoa ere. Seiko motzean, jendea barrez jartzea lortu dute Artetxek eta Arzallusek, estralurtarren begiradatik, gizakien miseriak aletuz. Bakarkakoan, bertso indartsuak kantatu dituzte biek. Hona gaia: «Beste batzuen haurra zure sabelean eraman duzu. Oraintxe, haien eskuetan utziko duzu».

Bangladeshko neska baten bizia xehe deskribatu ondoren, horrela bukatu du Artetxek: «Haurra utzita berriz hartuko dut nire ohe epela/ sabela hutsik nekatuta ta horren triste nagoela/ nire buruari sinestaraziz nire hautua izan dela». Arzallusek, bigarrena: «Ukraniara haurra erostera datoz europar ta gringo/ baina ahalko baldin banu hau ez nuke inoiz egingo». Azkena, berriz: «Agur haur txiki luzea izan zazula bizi jolasa/ eta nik pasa behar izan dudan hontatik ez zaite pasa».]]>
<![CDATA[Txapeldunak ez du hutsik egin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/044/001/2021-11-07/txapeldunak_ez_du_hutsik_egin.htm Sun, 07 Nov 2021 00:00:00 +0100 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/1942/044/001/2021-11-07/txapeldunak_ez_du_hutsik_egin.htm
Sotoren ondoren, bigarren eta hirugarren egin dute Saioa Alkaiza Guallarrek (480 puntu) eta Josu Sanjurjo Alzurik (474,5), eta puntuazioak ikusita, aukera handiak dituzte biek Iruñeko finalean aritzeko. Izan ere, Altsasuko lehen finalerdian baino puntu gehiago lortu zituzten atzo. Lehenengo hiruren atzetik, halaxe geratu zen sailkapena: Alazne Untxalo Erregerena (428,5), Mikel Lasarte Cia (422) eta Patxi Castillo Graciarena (414,5).

Zortziko handian, kuadrillako batek minbizia duela eta, elkartasun keinu gisa, ilea erabat moztea erabaki dute Sanjurjok eta Untxalok. «Horrela behintzat erranen zaio badela gainditzeko gai/ polit ez dakit egongo garen, baina indartsu behintzat bai», hasi du lehenak ofizioa, eta ilea moztearen metafora baliatuz zabaldu du bidea Untxalok: «Elkarri moztu diogu ilea, eta elkarrekin hazi/ sinbolikoki nahi dugulako bizitza berritik hasi».

Adinean gora egindako bi lagun dira Castillo eta Lasarte, bakarrik bizi direnak. Garbi dute ez dutela zahar egoitza batean bukatu nahi. «Halare hemen baserri hontan nahi dut hiltzen naizen arte/ zahar etxean sartu ezkero bizitza kentzen didate», hasi da Castillo, eta seme-alabak ekarri ditu gaira bigarrenean: «Zainduko al naute bere garaian nik egin nuen antzera». Lasarte, bide beretik: «Esaten dute: 'Onena duzu, aitona, zahar etxea'/ baina ederki kostako zaie ni hemendik ateratzea».

Zortziko txikian hitz joko politak utzi zituen Sotok, piano ikaslearen rolean. Sanjurjo irakasleak, laugarren astez jarraian, etxerako lan bera errepikatzeko esan dio. «Laugarrengo aldikotz etxera Vivaldi/ autoestima altxatzeko onena biba hi», bota du lehena Sotok, eta «nahiz bost hatzetan dauden sola eta doa/ behar dut teklatu bat luzexeagoa», bigarrenean. Irakaslearen agindua, berriz, «diziplina ta lana, hori da musika». Bide beretik eman dio errematea Sanjurjok: «Hasi zaitez lanean nahiz ez den justua/ edo bertzeen gisan jo zazu txistua.»

Ariketa horretan egin zuen lanik osoena Lasartek, Alkaizarekin batera. Dantza latinoen klase batera joan da bikotea, eta Lasartek segidan hartu du erritmoa. Alkaiza, berriz, geldirik dago. Testuingurua ondo baliatu du Lasartek: «Aditu erritmoa alaitu bizitza/ hau dantza dugu eta ez bertsolaritza». Ezinaren arrazoia eman dio Alkaizak, umoretsu: «Saltsa eta batxata ni penaz beteta/ bi ezker oinekin jaio nintzen noizbait eta». Egoki erantzun dio lagunak: «Saltsan zu ez zabiltza modu seguruan/ baina saltsa galanta daukazu buruan». Lasarteren hasierako bertsoa baliatuz biribildu du ofizioa Alkaizak: «Hobe joaten banaiz gaur oholtzarantza/ maite dudana baita mingainaren dantza».

Hamarreko txikian, Untxalok eta Alkaizak egindakoa izan zen ofiziorik aipagarriena. Ahizpak dira, eta medikuak haien 88 urteko aitari gomendatu dio egunean erretzen duen zigarro bakarra uzteko. Untxalok medikuari kasu egitea nahi du; Alkaizak, berriz, ez. Hara azken horren argudioa: «Ducados beltza baita haren argi printza/ sua kea txinparta alaitzeko grisa/ biziorik ezean zer dugu bizitza». Untxalok, berriz, kontrako bidetik: «Kearekin bizitza badoa ta ihes/ proposatu zaiogun, Saioa, mesedez/ pattarra utzi zuen ta hau zergatik ez?».

Beldurrak eta zalantzak

Beldurren inguruan jarri zieten bakarkako gaia: «Ustez gaindituak zenituen beldurrak itzuli zaizkizu». Hiru bertsoen haria ondo lotuta, saio sinesgarria osatu du Alkaizak. «Mamuak bueltatu zaizkit zer nahi duzu esatea/ ez baita gauza samurra depresioa izatea». Bigarrena, ariketa horretan erakutsitako erraztasun eta jarioaren erakusle: «Azkarregi joan egin zen nire bizitzaren trena/ senarra ta seme-alabak hitz batean daukat dena/ zurrunegia zait baina hautatutako eskema/ eta barne desordenen eragile da ordena/ neronek garraiatzen dut barnean daukadan pena/ ze egin ahal dut malko betez baldin badaukat barrena/ ta nere burua bada nere etsairik handiena».

Gizon homosexual baten roletik jo du Sotok bakarkakoan, guraso izateko bideen inguruko zalantzak aletuz: «Baina balantzan jarri ostean mesede eta kalteak/ nire beldurrez ezetz izan zen, ta egin genitun pakeak/ baina berriro ikaratu nau guraso ez izateak». Zalantzak aipatu dizkio bikotekideari, hirugarrenean: «Momentuz behintzat ahaztu nahi nuke egin gutxinez ahalegin/ ze adoptatzeko bidexka hori, nahiz eta eman atsegin/ ziurtasunik izan ezean, beldurrez ezin da egin».]]>
<![CDATA[Lazkozek gainditu du testa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2021-11-02/lazkozek_gainditu_du_testa.htm Tue, 02 Nov 2021 00:00:00 +0100 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2021-11-02/lazkozek_gainditu_du_testa.htm
Saioko irabazleak Eneko Fernandezen ordezko kantatu zuen atzo, hura osasun arazoekin baitzebilen. Bigarren abizena esatean aurkezlea nahasi zela eta, hari erreferentzia eginez hasi zuen saioa Lazkoz Martinezek, agurrean entzuleen lehen algarak eraginez. «Nahastu zara Lazkoz ta Fernandezen kontrastean / desberdin gara bertsotan, desberdin janztean (...) nere amaren herrian zuendako abestean / zuei hitzak isurtzean nik listua irenstean / emaitza positiboa nahi nuke gaurko testean».

Lazkozekin batera, saio txukuna egin zuen Xabat Illarregi Marzolek ere, eta, 465 puntu eskuratuta, finalera sartzeko moduan dagoela esan liteke. Berriozarko eta Leitzako puntuazioen zain geratu beharko du, dena den, gainerako bertsolarien gisan. Lehen bien atzetik, halaxe geratu zen sailkapena: Erika Lagoma Pombar (442), Ekhiñe Zapiain Arlegi (427), Endika Legarra Nuin (392) eta Oier Lakuntza Irigoien (388,5).

Zortziko nagusian baino, hortik aurrerakoetan egin zuen gora saioak, eta neurri txikian iritsi ziren ziztadarik onenak eta ofiziorik osoenak. Handian, Lagomak eta Illarregik gurasoen rolean egindakoa izan zen aipagarriena. Azkenaldian alabarekin eztabaida gogorrak izan dituzte, eta bi egun dira hura etxean falta dela. Gaiak egoera berean jarrita ere, postura ezberdina hartu zuten; kezkatuago agertu zen Lagoma, hotzago Illarregi. «Gauza bat argi dago, laztana, ez dugula ongi egin / edozer gauza emango nuke etxera etorri dedin», hasi zen Lagoma. «Etorri dedin nik ere emango nuke, bai, eta ez gutxi / baina ezingo diogu beti nahi duna egiten utzi».

Zortziko txikian, bertsolariek asmatu zuten kolpe politak jotzen. Ultratrail batean atera, eta elkarrekin egin dute bidea Lazkozek eta Lagomak. Iristen azkenak izan arren, Lagomak esprinta egin du helmugara heltzean. «Esprinean joanda oraintxe jo ta su / motelenen artean txapeldunena zu», zirikatu zuen Lazkozek laguna. Hark, erantzuna: «Motibazioren bat behar nun, ordea / oain badakit naizela zu baino hobea».

Legarrak eta Lakuntzak, aireportuan kafe bat hartzen hasi eta oporretara joateko hegaldia galdu dute. Shock egoeran geratu da Lakuntza, irriz Legarra. Egoerari punta ateratzen asmatu zuen azken hark: «Ahaztu Big-Ben ondoan bion argazkia / ta oroitu ordaindu dugun zenbakia / kafeana izan da bion erabakia / ta zuretzat izan da kafe ebakia». Lakuntzak, ordea, aurkitu zion aterabidea egoerari: «Londreseko bidaia guk orain galduta / goazen Berlinera Luftansa hartuta».

Illarregi euskara irakaslearen ahotik aritu zen zortziko txikian; Zapiain ikaslea, seigarren urtez jarraian, lehen mailako klasera hurbildu zaio. «Xabat, ez hartu gaizki hau, diot benetan / igual problema dago zure azalpenetan», egotzi zion Ekhiñe Zapiainek. «Honekin klasea ez da joanen arina», erantzun zion Illarregik, haren izenarekin hitz jokoa eginez: «Eta izenak ere belarriko mina / zure ezina ez da ekinez egina».

Bakarkako txukunak

Ofizio gustagarriak utzi zituzten guztiek hamarreko txikian ere. Anai-arreben rolean Lazkozek eta Zapiainek egindakoa, esaterako: etxean aspaldiko arbasoen gauzak gordeak dituztela eta, bota egin nahi lituzke Lazkozek; ez, ordea, Zapiainek. Guztiak salduko lituzkeela bota zion lehenak, eta erantzuna, bigarrenak: «Utzi zazu dirua, ez nago gustura / sentimendurik ere ez ote duzu ba?». Lazkozek, segidan: «Inork hustu ez eta etxea bete zen / orain saia gaitezke patrikak liraintzen / sentimenduak ez du sabelik betetzen».

Gai irekia izan zuten bakarkakoan, hiru bertso osatzeko: «Erreparoa ematen dizun arren, baietz erantzun diozu». Lagun argazkilari batek barruko arroparekin argazkiak egiteko proposatu diola kontatu du Lazkozek. «Tripa beteta pentsatzen hasi ta konbentziturik nago / erakusteko gutxi dut baina estaltzeko gutxiago».

Bakarkako lan txukunak utzi zituzten Illarregik, Zapiainek eta Lagomak ere. Bertso ibilbidean izandako erreparoak hartu zituen gaitzat azken hark. «Bertso eskolan gazte-gazterik, gazteegi beharbada» hasi zen gaia kokatuz, eta bigarren bertsoan, esplizituago: «Mutilek beti izaten zuten gogoa eta indarra / eta ni berriz kinkan negoen, sentitzen nuen dardarra». Hirugarrenean, gaiak aipatutako eskaerari helduta, errematea: «Nere laguna nere maisua beti iristen zen garaiz / ta Manoloren animo ozen hoiek entzuten nitun maiz (...) Erika, berriz kantatu zazu, gainera aurpegi alaiz / eta Manolok eskatzen badit oholtzara irtengo naiz».]]>
<![CDATA[Eneko Lazkoz nagusitu da Nafarroako Bertsolari Txapelketako lehen finalaurrekoan]]> https://www.berria.eus/albisteak/205315/eneko_lazkoz_nagusitu_da_nafarroako_bertsolari_txapelketako_lehen_finalaurrekoan.htm Mon, 01 Nov 2021 09:22:41 +0100 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/albisteak/205315/eneko_lazkoz_nagusitu_da_nafarroako_bertsolari_txapelketako_lehen_finalaurrekoan.htm Xabat Illarregi Marzol 465 puntu
Erika Lagoma Pombar 442 puntu
Ekhiñe Zapiain Arlegi 427 puntu
Endika Legarra Nuin 392 puntu
Oier Lakuntza Irigoien 388,5 puntu Bigarren finalaurrekoa Berriozarren jokatuko da, heldu den larunbatean, eta Alazne Untxalo Erregerena, Eneko Fernandez Maritxalar, Josu Sanjurjo Alzuri, Mikel Lasarte Cia, Patxi Castillo Graciarena eta Saioa Alkaiza Guallar ariko dira. Maialen Belarra Eneterreanak egingo ditu aurkezpen lanak. ]]>
<![CDATA[Hitza bide eta bidea helmuga]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/040/001/2021-10-31/hitza_bide_eta_bidea_helmuga.htm Sun, 31 Oct 2021 00:00:00 +0200 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/1942/040/001/2021-10-31/hitza_bide_eta_bidea_helmuga.htm
Taldekakoak izan dira azken bi txapelketak. Banaka jokatutako azkena 2016koa izan zen, eta Sustrai Colinak jantzi zuen txapela orduko hartan, buruz burukoan Amets Arzallusekin aritu ondoren. Aurtengo seikotetik lau lehen ere finaletan aritukoak dira, baina badira bi estreinakoz kantatuko dutenak: Maddi Ane Txoperena eta Patxi Iriart. Seigarren postua ez zegoen merke aurten: puntu erdiren eta puntu eta erdiren faltan geratu dira Aitor Servier eta Egoitz Zelaia.

Izpurako azken finalaurrekoan, 150 entzuletik gora izan dira Faustin Bentaberri gelan. Joana Itzainaren esanetara, saio polita egin dute sei bertsolariek, eta honela geratu da sailkapena azkenean: Odei Barroso Gomila (516,5 puntu), Patxi Iriart Hiribarren (494,5), Egoitz Zelaia (493), Maindi Murua Berra (470), Gillen Hiribarren (468) eta Johaine Sarraillet (441,5).

«Hitza neurtzen hasten delarik ez da izaten librea/ baina libreki egin nahi nuke gaurko saioan nirea/ Lohizunek eta finalak ditu hainbat bertsolari beha/ baina helmugarik ez dut jarri nahi helmuga baitut bidea», kantatu du saioko irabazleak lehen agurrean. Eta egin du berea Barrosok. Hasieratik amaierara erakutsi du bere maila, eta nabaritu da azken emaitzan ere. Iriartek, berriz, berezko duen umoreari heldu dio ahal izan duen ariketa guztietan, baita bakarkako lanean ere, eta, kolpe ederrak utziz, saio txukuna osatu du azkenean.

Eutanasiaren aldeko bi militanteren azalean jarri dituzte biak zortziko handian: «Gaur, lagun batek hiltzeko laguntza galdegin dizue». Egoeraren larria ondo irudikatu dute ofizioa hasterako. «Nahiz ideian arras sinplea galdegin digun gestua/ bere galdea aditu eta dardarka daukat eskua», kantatu du Iriartek. «Taupaka daukat bihotza», esanez hasi zaio erantzuten Barroso: «Bizi luzea ez du izan ta, nahi luke heriotz motza/ eutanasia batzuentzako nahiz ta dugun gai arrotza/ hari beraren bi punta dira bizitza ta heriotza». Egin beharrekoa nola egin, ados jarri dira biak. «Nik muxu emanen diot kopetan, zuk itzal zazu makina», proposatu du Barrosok, eta «atea zaindu ezazu zuk ta makina hori nire kondu», esanez amaitu du Iriartek.

Zelaia eta Sarraillet, berriz, etxeko terrazatik autoei begira jarri dituzte, eta ohartu dira gidaria besterik ez dela auto guztietan. «Natura oso jakintsua da, gizakia ez hainbeste», esanez hasi da Zelaia, eta bide beretik jarraitu dio Sarrailletek: «Keinu ttipiek ingüamenai untsa ez egiteko traba/ auto handiak ez du balio, hutsik-hutsik egoiten bada».

Hiribarrenek eta Iriartek saio polita egin dute zortziko txikian. Lehenak bigarrenari landareak eskaini dizkion guztietan, ihartu eta hil egin zaizkio. Gaur ere berriz heldu zaio landare bat eskuan. «Hortan ona zirela pentsatua dut nik/ Laborantza Ganberan langile izanik», zirikatu du laguna Hiribarrenek. Erantzuten asmatu du Iriartek: «Hau're ustelduko da eta bapatean/ zuzenean ezarri zazu konpostean».

Bide ugari bakarkakoan

Hamarreko txikian, ikaskide izandako bi lagunen rolean aritu dira Iriart eta Murua. Lehenak bi hamarkada igaro ditu preso, eta lehenengoz egin dute topo kafe baten bueltan. «Kafe hau berdin pixkat zaila izango da/ aipatu nahi al duzu lehengo denbora», galdetu dio Muruak. Iriartek: «Nik oraingo denbora nahi nuke aipatu/ mundua ez duzue biziki aldatu».

Kartzelako bakarkako gaiak honela zioen: «Suhiltzaile bolondresa izatea erabaki duzu. Lehen deia ukan berri duzu». Bide beretik hartu dute lehen bi bertsolariek: haurdun zen emakume bati laguntzeko deia jaso dutela kantatu dute Hiribarrenek eta Muruak. Pandemiaren testuingurua baliatuz osatu du haria Zelaiak: «Halakoetan pertsonak eman behar du bere onena/ eta nik ere egin nahi nuke nire esku dagoena». Sarrailletek, aldiz, familia bat laguntzeko deia jaso duela kantatu du, eta katu bat erreskatatu behar zuela eta, umorez heldu dio Iriartek.

Bakarka ere Barrosok egin du lanik osoena, sute batera deitu dutela azalduz: «Lehen deia izan da hau sua bertan eta ni han/ horrenbeste kezka daukat ene barnean dilindan/ sua itzaltzera noa ta sua daramat nigan». Hari berari tiraka biribildu du lana: «Erakutsi beharko nuke jarrera ona segurra/ mangera atera eta itzali suan muturra/ baina biak sentitzen ditut ardura eta beldurra».]]>
<![CDATA[Odei Barroso Gomilak irabazi du Xilabako azken finalerdia]]> https://www.berria.eus/albisteak/205270/odei_barroso_gomilak_irabazi_du_xilabako_azken_finalerdia.htm Sat, 30 Oct 2021 22:05:03 +0200 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/albisteak/205270/odei_barroso_gomilak_irabazi_du_xilabako_azken_finalerdia.htm <![CDATA[Bide luzea eginda ere, aurrera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/041/001/2021-10-24/bide_luzea_eginda_ere_aurrera.htm Sun, 24 Oct 2021 00:00:00 +0200 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/1942/041/001/2021-10-24/bide_luzea_eginda_ere_aurrera.htm kalatzea baino, aurrera egitea nahiago zuela esanez bota du hasierako agurra, eta halaxe egin du azkenean. Berak irabazi du Xilaba Bertsolari Txapelketako bigarren finalerdia, 513,5 puntu eskuratuta, eta Donibane Lohizunen izango da hilaren 23an. Datorren larunbatean izango da azken finalerdia, Izpuran.

Kasik berrehun lagunek bete dute Bardozeko Ezker Pareta, eta saio bizia osatu dute bertsolariek, Pantxika Solozarno gai jartzailearen esanetara. Arzallusen ondoren, Miren Artetxek egin du bigarren, 500,5 punturekin, eta haien atzetik sailkatu dira Xumai Murua (488,5), Ramuntxo Christy (481,5), Iker Altuna (468) eta Irati Alcantarilla (461,5). Saio parekatua izan da oro har, baina, ofizioak hutsik egin gabe osatu ondoren, Arzallusek koska bat gora egin du kartzelako ariketan.

Elkarrizketa hunkigarriarekin osatu dute zortziko handiko ariketa Christyk eta biek, elkarren aurka baino, elkarri bidea irekiz. Duela hamar urte harremana moztu zuten haurrideen rolean jarrita, aitaren hilobian egin dute topo. «Sentimenduak elkartu gaitu, aitak hala nahiko zuen/ eta gaur antxu ahantzia dut zerrek banatu gintuen», hasi da Arzallus, eta «zerotik hastearekin» ados dela esanez jarraitu dio Christyk. Haren erantzuna, bigarrenean: «Utzi ezazu zure lorea harri hortan eroria/ bi lorerekin ederragoa da aitaren hilobia».

Umorez heldu diote gaiari Muruak eta Artetxek. Erosketak egiten ari direla, ordaintzeko unean ilara luzeak direla eta, zalantzan dira autoordainketa kutxa erabili edo ez. Jabeen helburua langileei ez ordaintzea dela esan ondoren, lapurretarako proposamena egin dio Artetxek lagunari: «Goazen makina aldera biak, astiro baina seguru/ hori bai, Xumai, horra bagoaz zerbait lapurtu behar dugu». Hark, hala ere, nahiago izan du ilaran itxaron: «Baina ikusten dut lerro luze hau gaur guri zaigu pasako/ makina hori orain nola den guk biok ulertzerako».

Bizi aritu dira bertsolariak zortziko txikiko ariketan, eta ahalegina eskertu dute entzuleek. Christyk eta Altunak egin dute lehen ofizioa: jatetxe ospetsu batera gonbidatu du lehenak bigarrena, baina gustua galdua zuela aitortu dio Altunak. «Imajinatzeko» eskatu dio Christyk lagunari, eta menuari begiratzeko ondoren: «Irakurri izena, hortxe dena dago/ ez du izenak baino gustu gehiago». Ezin gozatu duela, «baina bai, bai, maitea, oso ona dago», esanez erantzun dio Altunak. Christyk ez du atzera egin: «A, ta ez dautzut erran, zuk duzu pagatzen/ segur naiz sentituko duzula pasatzen».

Aurrekoek ezarritako langari ongi eutsi diote Alcantarillak eta Muruak ere. Bikotekide truke batera gonbidatu dituzte lagunek; pozik da Alcantarilla, kopeta belztuta Murua. Gogor egin dio hasieratik Alcantarillak: «Ezagutu nahi ditut hemengo ta hango/ zu baino okerragoak ez dira izango». «Ez nuen uste nik», erantzun dio Muruak: «Honen beharra hain goiz etorriko zenik». Lagunak, ordea, erruki handirik gabe jarraitu du berean: «Aukeratu zintudan, ta beraz barkatu/ bikoterikan gabe ezin baitzen sartu».

Hamarreko txikian, Artetxe ironiaz. Altuna bizi den uhartean sumendi bat piztu da, eta etxea galdu du. Artetxe turistak sumendiaren ikuspuntu ederrena non den galdetu dio: «Pena beranduegi iritsi naizela/ eta laba gorria marroindua dela». Haserre hartu du Altunak: «Ze hemen familiak ari dira apurtzen / gasta ezazu dirua horiek laguntzen». Artetxek, berriz, lehengo bidetik: «Nahiz ta portretak baino, paisaiak nahiago/ argazkirako oraindik aukera bat dago/ jartzazu aurpegia, pixkat tristeago».

Begirada aldatzeaz

Kartzelakoan, lehen bi sailkatuak nabarmendu dira gaia emanda: «Gaur itsu bat lagundu duzu bidearen zeharkatzen. Harekin hizketan egon ondoren, sekulako indarra sentitu duzu». Errima estuekin, baina goitik beherako etorria behartu gabe bota du lehen bertsoa Arzallusek: «Zer baliosa azken ordu hau edo azken segundua/ nik ere beste modu batera ikus nezake mundua». Halaxe biribildu du bigarrena: «Berak argitu dit nere baitan itsu zen alaitasuna».

Itsuarengatik hasieran «pena» sentitu arren, dotore irudikatu du Artetxek: «Ta elkarrizketak bidaiarazi dit nere baitan barrena/ ta orain indar bat ikus dezaket, lehen ikusten ez nuena». Jasotako lezioa azalduz biribildu du ariketa: «Nahiz ta itxura itsusia izan, munduak penaz ta beste/ mundua ezin da aldatu, baina begirada alda daiteke».]]>
<![CDATA[Maddalen Arzallus gailendu da Xilabako finalerdian]]> https://www.berria.eus/albisteak/204961/maddalen_arzallus_gailendu_da_xilabako_finalerdian.htm Sat, 23 Oct 2021 21:51:12 +0200 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/albisteak/204961/maddalen_arzallus_gailendu_da_xilabako_finalerdian.htm <![CDATA[Amets Arzallus, lehen finalista]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/035/001/2021-10-17/amets_arzallus_lehen_finalista.htm Sun, 17 Oct 2021 00:00:00 +0200 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/1872/035/001/2021-10-17/amets_arzallus_lehen_finalista.htm
Haien atzetik, modu honetan geratu da sailkapena: Aitor Servier Etxexuri (494 puntu), Maddi Sarasua Laskarai (477,5), Karlos Aizpurua Etxarte (460,5) eta Kerman Diaz Franco (454). Donibane Lohizuneko finalera zuzeneko sarrera du, beraz, Arzallusek, eta datozen bi finalerdietako puntuen zain geratu beharko dute gainerakoek.

Zortziko handian, zahar etxe batean duten amatxi maiteminduaz aritu dira Sarasua eta Arzallus senideak, hunkidura eta umorea nahasiz. «Ezagutu nahi nuke gizona, ta nolakoa den jakin/ bere ikustera joan gaitezen, lore sorta eder batekin», proposatu dio Sarasuak senideari. Hasieratik atera dio txispa Arzallusek, erantzunez eta bertsokideak irekitako bideari buelta emanez: «Amatxi beti errebeldea izan dugu Maddi, arren,/ nolakoa den ezaguturik dudan nago gizona den». Haren hariari tiraka biribildu du ariketa Sarasuak: «Imajinatu nezake neska, ta han ze irri kopuru/ (...)/ elkar zainduko dute horiek, ta guk zainduko ditugu».

Bertsoaldi txukuna egin dute Servierrek eta Aizpuruak ere zortziko nagusian. Gosearen aurkako elkartasun bazkari batean hartu dute parte, eta amaitu ondoren, zaborretara botatzen ari diren janariari begira dira biak. Gosearen aurka ekiteko prest badira, «soberakinak gose direnei» eman behar zaizkiela proposatu du lehenak, eta hala erantzun dio Aizpuruak: «Baina jadanik zabor biltzeko kamiona da iritsia/ (...)/ ederki asko zuritu dugu gure burges kontzientzia». Servierrek, ordea, ongi eutsi dio bere bideari, egiten ari zenarekiko sinesmena indartuz: «Karlos gurean sinetsiko dut, sinetsiko dut gero're/ beti izanen da gure etxean gelditzea baino hobe».

Zortziko txikiak ere utzi du kolperik. Sukalde berria dute Arzallusek eta Diazek, eta gozatzen ari da Diaz. Arzallusek, ordea, ahal bezain gutxi erabiltzen du, ez zikintzeko, nonbait. Ironia finez aritu dira bi bertsolariak, eta halaxe ekin dio Diazek erasora: «Ez kozinatu eta orbanak ezin ken/ orain gutxi duzula berrian ekiten/ lehen ere ez zenuen sobera egiten». Bere burua zuritzeko umorean aurkitu du bidea Arzallusek. «Zu dena prestatzen hor ari zara larri/ nik eiten dudana da umorea jarri».

Hamarreko txikian, lehen bi sailkatuen bertsoaldia izan da kolore gehien izan duena. Zientzialariak mamutak berpiztekotan direla eta, atzera begira jarri da Txoperena: «Zientziak aldatu du dugun begirada/ dena berrasmatzeko, badugu parada/ igual itzul gaitezke kobazulotara». Kobazuloak aspaldiko altxor direla, baina berak hizkuntzarena nahiago duela esanez erantzun dio Arzallusek: «galdu zirenak pizten ari badira hor/ ekar bezazkigute Etxahun ta Xalbador».

Mugak itxitakoak

Pandemiaren ondorioz Biriatuko mugan izan den egoeraren inguruan eman dute kartzelarako gaia, eta migranteen egoeraz aritzeko baliatu dute ia denek. Ale ederrak utzi ditu azken ariketa puntuagarriak, nabarmenenak, Txoperena eta Arzallusenak. Halaxe formulatu dute gaia: «Hainbat hilabetez muga fisikoki itxia ikusi duzu. Batzuen arrangura, ezantza eta tabakoa ezin erostearena izan da, baina zurea sakonagoa da».

Lehenengo bertsoan, gaiari heldu, eta Ziburun (Lapurdi) trenak harrapatutako migranteen paperean jarri da Txoperena. Horra osorik: «Zurien kezkak izaten dira, tabakoa, minbizia/ ta gureari deitzen diote, soilik migrante-krisia/ mugak itxita izan dituzte eta a ze malizia/ Bidasoatik eta nonahitik a ze ezin iritsia/ bostek pasatu genuen muga nahiz eta izan itxia/ aitzinean zen trenbidea ta gibeletik polizia». Bizirik atera zen migrantearen ahotik ari zela zehaztu du bigarrenean: «Bestela ere jasanen ditut mila zapalkuntza mota/ Parisera joan, lana lortzea izanen baitut erronka/ nahiz ta batzuek egiten duten gure alde ere borroka/ erranen dute guztientzako eraiki zela Europa».

Erreferentzia ugari erabili ditu Arzallusek egoera hori azaltzeko, hesiz jositako mundua gorputz batean irudikatuz. «Nola edo hala pasatu ditut Gibraltar eta Kantauri/ baina munduko muga guztiak ene gorputzeko zauri», amaitu du lehen bertsoa. Minaren geografia hori osatuz, baina elkartasunari eta esperantzari ere leku utziz amaitu du bertsoaldia: «Pasa ditudan leku guziez markatua dut gorputza/ Libia aldean zenbat tortura, han esperantza zen jutsa/ gero Aljeria eta Maroko, ta gero segi honuntza / ta itsasoan negar eginik, horra bidean goruntza/ Espainia ere osorik pasa, ez da zakurraren putza /kasik utzi dut norbait alargun eta haur bat umezurtza/ baina beharrik jaso dudala euskaldun baten laguntza».]]>
<![CDATA[«Komunitate batentzat erresistentzia tresna bat da bertsolaritza»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/024/001/2021-08-28/komunitate_batentzat_erresistentzia_tresna_bat_da_bertsolaritza.htm Sat, 28 Aug 2021 00:00:00 +0200 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/1855/024/001/2021-08-28/komunitate_batentzat_erresistentzia_tresna_bat_da_bertsolaritza.htm
Bostak dira Psikologian graduatuak. Graduondoko baten harira elkartu ziren, eta IEPH Ikerketa Ekintza Parte Hartzailearen metodologiarekin aritu dira lanean. 50 lagunek erantzun zioten hasierako galdetegiari, eta hiru eztabaida saio ere egin dituzte aurten, iaz Mintzola beka jaso ondoren. Uztailean aurkeztu zuten prozesuaren emaitza.

Bertsolaritzaren erresistentzia eta komunitate funtzioak aztertu dituzue. Bi kontzeptu horiek nola kokatu dituzue?

INES HUARTE: Komunitatea ulertzen dugu banakoek osatutako gizatalde gisa: identitate kolektibo bat, helburu, interes eta espazio batzuk, eta momentu historiko bat elkarbanatzen dutenena. Bertsolaritza euskal kulturaren adierazpen garrantzitsua denez, komunitatearen eraikuntzarako tresna garrantzitsua da. Erresistentzia, berriz, menderakuntza posizio batetik boterea desafiatzeko jarrera edo ekintza da. Artefaktu kulturalak tresna bat dira erresistentziarako.

MIREN AIERTZA: Hori lotuko litzateke berrexistentzia terminoarekin, boterea eta bizitza sortu eta hartzeko gaitasuna ematen duen elementu bat baita erresistentzia.

Emakumeak, bertso munduko agente ezberdinak eta belaunaldi ezberdinetakoak dira parte hartzaileak. Zergatik?

I.H: Emakumeak, hala nahi genuelako. Teorizatzen hasita, hainbat arrazoirengatik: erresistentzia plano batean baino gehiagotan egin beharra dutelako, memoria kolektiboari egin dioten ekarpenagatik eta isilpetze bat egon delako bertsolaritzan ere. Bestetik, aditu orokor gisa kontuan hartu nahi genituelako, ez bakarrik beren zapalkuntzaren inguruko aditu gisa.

LEIRE AMENABAR: Bertsolarien eta bertsozaleen inguruko harremana interdependentea da, eta biak dira aktiboak. Gai jartzaileek, berriz, bitartekari lana egiten dute.

M.A: Belaunaldi artekoena, bertsolaritza transmitituz joan den zerbait delako, geldirik geratu ez dena.

ANE BENGOETXEA: Azken batean, metodologia honen funtsa da subjektu aktiboak parte hartzaileak eurak direla, eta eraldatzailea izatea espero dutela. Espero dugu haiei ere ekarpen bat egin izana.

Esan duzue erresistentzia badagoela bertsolaritzaren izaeran, baina euskaldun mota bat betikotzeko modua ere izan daitekeela.

M.A: Bertsolaritza, euskaraz egina, bat-batekoa eta ahozkoa izanik, erresistentzia tresna bat da komunitate batentzat. Baina, aldi berean, komunitate konkretu horrek ezaugarri jakin batzuk ditu: gipuzkoarra, klase sozial antzeko jendea, euskalduna, ezkertiarra... Zapalkuntza bati aurre egiteko joera badu, baina baita, horren barruan, komunitate hegemoniko bat sortzekoa ere.

Eta erresistentzia sexuatuaz aritzean, zertaz ari zarete?

L.A: Emakume paperetik bizi da sistemaren zapalkuntza heteropatriarkala, eta bertsolaritzaren barruan ere, hegemonia bat hautsi behar dute emakume bertsolariek.

I.H: Bertsolaritzaren komunitatearen barruan ere erreproduzitzen dira jendarteko dinamika berberak. Baina, batez ere bertsolariek, esaten zuten bertsolari izate horrek plazara eramaten zaituela, eta esposizio horrek ja erresistente izatera behartzen zaituela.

Komunitate hori klase sozial berdintsuko jendeak osatzen duela aipatzen da lanean, eta ezkerreko ideologia nazionalista batekin lotua dagoela. Ze inplikazio ditu horrek?

M.A: Ideologia baino, elementu konkretu batzuk konpartitzen dituen jendarte bat da. Imajinario batean, elementu konkretu batzuekin lotzen dela esan nahi dugu.

L.A: Hori izan daiteke muga bat guretzat, baina izan liteke, hein berean, arnasgune bat, eremu ez hain euskaldunetan adibidez. Hor galdera da ea prest gauden hori aldatzeko: klase sozial desberdinetakoak etortzeko, ez hain euskaldunak hurbiltzeko... Estrategia zehatzak sortu behar direla bildu da ikerketan, bestelako diziplina eta kultur adierazpenekin harremanak sortuta.

Euskararen lurraldetasunari begiratuta, bazterretan aniztasun handiagoa ikusten da?

M.A: Orokortu gabe, baina hainbesteko tradiziorik ez dagoen toki batean, agian ja ez dago iruditeria definitu bat bertsolaritzaren inguruan, eta horrek kentzen ditu muga batzuk jendea hurbiltzeko. Errazago hurbil zaitezke aurreiritzirik edo erreferenterik ez duzun toki batera.

L.A: Hor erakarpena beste bat dela aipatzen da, ez hainbeste bertsolaritzarekikoa, baizik eta artearekikoa edo sormenarekikoa.

Erresistentzia diskurtso eta gai modu batzuekin lotzen zen lehenago? Hori aldatu dela diozue.

A.B: Orain dela urte batzuk, garai politikoaren eraginez, indarra zuen gai jakin batek, eta hori bajatuz joan da: gai gehiago sartu dira, gizartera egokituz.

M.A: Adarkatu dira gaiak, baina hau lotzen genuen galdera batekin, zenbateko zilegitasuna dagoen gai batzuei buruz kantatzeko.

L.A: Emakumeak plazaratzearekin ere lotzen da hori: eremu pribatutik publikora salto egitean, beste gai batzuk ere ekarri dira kanporantz.

M.A: Ez da hainbeste gaia, baizik gai ezberdin batzuen barruan harremanak nolakoak diren, boterea nola dagoen banatuta... Hori da nukleoa ertzetako gai horietan.

Horrek badu harremanik estetikarekin, bertsoaren egiteko moduarekin, ahotsarekin? Beste modu batera osatzen da diskurtsoa?

I.H: Oso subjektiboa da hori ere. Batzuek esaten zuten mezu zuzenak nahiago dituztela, eta beste batek metafora batean tartea uzten duzula bakoitzak imajinatu ahal izateko, zurera ekartzeko eta hausnarketa bat eragiteko.

L.A: Gainera, ahozkotasunean oinarritzen da bertsolaritza, eta ahozkotasunak berak berez badu azpimarratzeko gaitasun handia. Gero, kode batzuk oso zehaztuta daudenez, zalantzan jartzen zen biolentoa den diskurtsoari edo bertsoari txalo egin behar zaion edo ez, ea prest gauden txalotze kode hori ere aldatzeko... Entzuleak eta antolatzaileak ere badutela ardura bat hor, betiere kontuan hartuta bertsolaria inprobisatzen eta artea egiten ari dela.]]>
<![CDATA[Eskola baino gehiago diren eskolak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1911/024/001/2021-08-21/eskola_baino_gehiago_diren_eskolak.htm Sat, 21 Aug 2021 00:00:00 +0200 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/1911/024/001/2021-08-21/eskola_baino_gehiago_diren_eskolak.htm
«Bertso eskola hots egin izan diogu beti, baina bertsotan ikasteko lekua da hori. Guk bultzatzen ditugun egiturak hori baino gehiago dira», azaldu du Artetxek: «Elkartean garrantzitsua ikusten genuen bertso eskola batek ez betetzea ikasteko funtzio hori bakarrik, izan behar lukeelako tokiko bertso mugimenduaren eragile nagusi, edo behintzat, erreferente nagusi, lekuan-lekuan transmisioa eta sustapena egiteko». Tokiko talde eta eragile horien funtzioak bezala, bertso mugimendua aipatzean, asko baitira hura osatzen dutenak ere: antolatzaileak, irakasleak, bertsolariak, gai jartzaileak, epaileak... Artetxe: «Entzule hutsak zergatik ez izan bertso eskola bateko kide?».

Lekuan leku, aldatzen dira barne hartzen duten lurralde eremua eta adin tartea, tamaina eta baliabideak. Badira azken urteetan eskualde mailako elkarte gisa egituratu direnak ere. Herri mailan izan arren, Zarauzko Motxian eta Etxebeltz bertso eskolek indarrak batzeko ariketa egin, eta egitura bakarrean antolatzeko prozesua egin dute aurten. Uztaileko Bertso Astean aurkeztu zuten Motxian-Etxebeltz Bertsogunea, eta omenaldi txiki bat ere egin zieten Etxebeltzen sortzaile Rosa Lertxundiri eta Pello Esnali.

«Bi jatorri ezberdinetatik zetozen bertso eskolak ziren», azaldu du Aitor Urbieta kideak: «Etxebeltz erabat ikastolari lotutako mugimendua izan da, 16 urte artekoentzat. Motxian, aldiz, herrian ezer egituraturik ez zegoela eta, gazte kuadrilla batek sortu zuen helduen bertso eskola modura: gelditu, kantatu, ondo pasatu, ekitaldiak antolatu...». Elkarte bakarrean bilduta, besteak beste, bi bertso eskolei «beste martxa bat» eman eta belaunaldien arteko zubia erraztea izan dute helburu.

Gaztetxoena, ikastolan kokatuta zegoena, udalaren lokal batean daukate orain, gainera: «Garai batean ez bezala, gaur egun, ikasleak beste eskola askotatik ere badatoz. Errealitatea aldatu da, eta zaletasun hori beste leku batzuetatik ere badator». Helduen bertso eskolan ere, talde bat baino gehiago aritu izan dira azken urteetan: «Elkarte berean antolatzeak elkar ezagutza bat edo hori errazago eramateko modu bat eman behar lukeela uste dugu. Hala nahi genuke behintzat».

Hazi, «gainezka» egin gabe

Zarautzen, borondatezko lanean oinarritu izan dira bertso eskolak, bai kudeaketan, bai irakaskuntzan. Gaur egun, gutxi dira irakasle gisa aritu eta ordainik jasotzen ez dutenak, eta badira kudeaketarako langileak soldatapean dituzten tokiko elkarteak ere. Albe Algortako Bertsolari Eskola, esaterako. Hura ere «lagun talde baten moduan, euskaltzaleak elkartzeko leku baten moduan» hasi zela kontatu du Jone Uriak, baina 1995 aldera elkarte bihurtzea erabaki zutela: «Hasiera batean, kudeaketa lana Joseba Santxok egingo zuen batez ere, eta momentu batean, lan gehiegi izango zuelako ziur aski, taldetxo bat hartu zuen. Haiei ere gainezka egin zien lanak, eta, gogoeta baten ostean, erabaki zen zuzendaritza bat sortzea eta kudeaketa lanetarako langile bat lortzea».

Gaur egun, gaztetxoen taldeak dituzte, heldu hasi berrienak, bat-batekoak, eta bertso saio ugari antolatzen dituzte urte osoan, asko, beste elkarte batzuekin eta udalekin elkarlanean. «Hasiera batean, nahi zuten guztiak etortzen ziren bertso eskolara, baina gainezka egiten zigun apur bat. Orain, saiatzen gara DBH3 arte eskolaz kanpoko jarduera gisa ematen hezkuntza arautuan, eta gero, Albera etorriko lirateke hortik aurrerako gaztetxoak».

Izenak bestelakorik iradoki dezakeen arren, bertsolari eta bertsozaleak biltzen ditu gaur egun Algortako Bertsolari Eskolak. 1980ko hamarkadatik Uribe Kostan bertsolaritzak eduki duen garapenaren isla izan daiteke hori ere. «Hautu kontziente bat izan zen. Hasieran, bertsozale eta euskaltzale asko elkartzen ziren, baina nahi bagenuen eskualdean bertsolaritza sustatu, bertako bertsolariak ere beharrezko ziren. Hortik etorri zen Bertsolari Eskola jartzearena». Gaur egun ere saioak antolatzea edo bestelako eragileei antolatzen laguntzea zeregin garrantzitsua dela dio Uriak: «Bertso eskolako gazteei plazak emateko, bertsolari ezberdinak ekartzeko... Horrek ere hezten du bertsozalea eskualdean».

Lekuan lekuko egoera eta bertso eskola bakoitzaren ahala asko aldatzen bada ere, borondatezko lana eta soldatapekoa uztartzea mugimendua hazteko gakoa izan dela uste du Artetxek: «Bertso mugimendua bizirik baldin badago, bada biak uztartzeko ahalegina egin delako, eta lan denak ez direlako utzi ez boluntarioen, ez langileen gain. Bestela aritzen gara bertso eskolako eta umeen taldeak sortu eta sortu, eta irakaslerik ez dugu izaten. Horrek ekarri du bertso eskolak asko haztea: bai ikasle gehiago edukitzea, bai beste seriotasun bat ematea.]]>
<![CDATA[Bertsoak bustitako herria ikergai]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1858/032/001/2021-08-14/bertsoak_bustitako_herria_ikergai.htm Sat, 14 Aug 2021 00:00:00 +0200 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/1858/032/001/2021-08-14/bertsoak_bustitako_herria_ikergai.htm Gabiriako bertsolaritza eta Gabirian bertsolaritza ikerketa proiektua aurkezteko dokumentuan. Gaur bertan, urteroko jaialdiak bilduko ditu zaleak plazan, urte luzeetako tradizioari segida emanez. Ekitaldi eta zale berriak badatozen bezala, ordea, badira badoazenak ere, presentzia horren lekuko bizi izandako asko tartean. «Hogei urtean galdu ditugu pertsona asko, ederrak, eta beste hogei urte pasatzerako zerbait egin beharra zegoen», azaldu du Aratz Igartzabalek. «Gure bizitzaren parte izan da bertsolaritza, etxean eta herrian», aho batez, Aloña Muruak eta Marian Bidegainek: «Askoren inbidia da Gabiria, baina nahi dugu galdetu: Zergatik? Zaila da jakitea, baina intuizioz badakigu».

Galdera horri tiraka, bertako bertsolaritza eta bertsolaritzak herrian izan duen eragina aztertu nahi dute. Ez dira bakarrak: belaunaldi askotako herritarrak elkartuta, talde lanean egin nahi dute ikerketa, Mintzola Ahozko Lantegiak eta Kilometroak zein Gerriko kultur elkarteek emandako beka akuilu hartuta. Lan horretan dabil, besteak beste, Eresti Oiarbide ere. «Interesa eduki zezakeen jendeari esan diogu, ahalik eta gehien», azaldu du: «Lehen bileran jende dezente elkartu ginen, eta saiatu ginen lanak banatzen. Kontziente gara bekak laguntza emango digula, baina borondatez egin beharreko lana izango dela».

Elkarrizketak eta dokumentazio lana izango dira urtebeteko epean gauzatu beharreko proiektuaren ardatza. Goierrin ahozkotasuna ikertzeko beka da eskuratu dutena, baina zehazki, Gabirian eta bertsolaritzan arreta jartzea erabaki dute. «Eta, hala ere, iruditzen zaigu aukeratu egin beharko ditugula gaiak», dio Oiarbidek. Elkarrizketatu zerrenda luzea dute buruan, eta dokumentazioa biltzen ere hasiak dira: «Gero ez dakigu oso ondo zer izango den, zer forma hartuko duen horrek guztiak».

Bertsolariei ez ezik, bertsoaren inguruan mugitu den guztiari ere egin nahi diote leku, heldu nahiz gazteei. Bidegain: «Gabirian, bertsozaletasuna eta, gainera, bat-batekotasun hori, errimekin hitz egin eta erantzuteko joera hori nabarmena izan da egunerokoan». Goitizenak jartzeko ohitura ere lotu dute horrekin. Igartzabalen esanetan, «profesionalak» ziren familian hizketa eta adar jotze horretan: «Goitizenak jartzen ere ikaragarriak».

«Gabiria osoa, nik uste», erantzun dio Bidegainek: «Nik entzundako gaitzizenik ederrena, edo bitxiena: Astopentsamentue. Jarri egin behar zaio pertsona bati Astopentsamentue!». Muruak ere baditu gogoan halako batzuk: «Gure osabak jarri zion bati Puxkalehor. Zen gizon txiki-txiki bat, argal-argala, baina zitala... Bera bezalakoa. Eduki zuen haserrealdiren bat, eta hala jarri zion».

Oro har, emakumeei gutxiago jartzen dizkietela uste du Oiarbidek; gaur egun behintzat, andreei goitizenez deitzeko ohitura gutxiago dagoela. «Astopentsamentue emakumea zen, baina agian, hori galdu egin da orain». «Eta goitizenak jartzen ere gutxiago aritu dira», azaldu du Muruak: «Heziketagatik edo, errespetua-eta... Hegoak motz-motz eginda egon direla betidanik, nik uste. Eta naturaltasun hori falta». Igartzabalek gogoratu du, dena den, bazela ausartzen zenik ere: «Gure amona Bixenta-eta gogorrak ziren horretan!».

Bertsotan bat-batean egiteko ohitura ere zabaldua da herrian: bertso ekitaldietan nahiz bestelakoetan, eta baita egunerokoan ere. Makina bat bada egiteko gai dena, nahiz eta gero herritik haragoko plazetan askorik aritu ez. «Lehengoan, adibidez, festa bat egin zen gau batean, eta dozena bat lagun hemen [herriko plazan] bertsotan aritu ginen, puntuka. Gu baino gazteagoak, 16-20 urte ingurukoak», kontatu du Igartzabalek. «Gure kuadrillan ere pasatu da; herrian, kantatu askok, baina herritik kanpora, ez», Oiarbidek.

Transmisioa eta jarrera

Hor ere nabari da herrena, ordea, Bidegainen hitzetan: «Emakumeak batere ez; lehen ez, eta orain ere ez». «Hori ere transmititu egingo zen», erantsi du Muruak. Urretxuarra izan arren, plazetan dabilen eta Gabiriako partea duen bakarretako bat Maialen Akizu izango dela aipatu dute, hura ere ikerketa proiektuan dabilena.

Gaur egun, 500 bat lagun bizi dira herrian, eta uste dute horrek ere zerikusia baduela ahozkotasunaren eta bertsolaritzaren transmisioa indartsu egotean. Etxean, nahiz etxetik kanpo. Murua: «Herri txikietan, kuadrilla ez da izaten homogeneoa, adin tarte ezberdinak egoten dira. Horrela, transmisioa errazagoa da. Garraioa helduagoek izaten zuten, eta haiekin joaten ginen gu batera eta bestera. 16 urtetik 30era, denak ibiltzen ginen kuadrilla berean. Bizi genuen haiek bizi zutena».

Ez da zaletasun hutsa belaunaldiz belaunaldi pasatzen dena, Muruaren hitzetan; bertsoarekiko jarrera bat ere bada. «Bertsoarekin batera, haren inguruan eduki behar den errespetua ere transmititzen ziguten aurrekoek. Bertso saioa egiten zenean, esaten zen: 'Zer okerrago, bertsoak isiltasuna behar zuen garaian, tontoarena egiten hasten zen bat baino gehiago'. Denok jiratuko ginen; hori zen izugarrizko bekatua».

Errespetu horren adibide da, esaterako, Osinalde sariketako finala, urtero Gabirian egiten dena; inoiz han kantatu duenak sumatzen du zera berezi hori. Bertsozaletasunaren transmisioan ez ezik, herria trinkotzeko bidean ere Osinaldek eta bertsoaren inguruko bestelako ekitaldiek zeregin garrantzitsua bete dutela uste dute ikerketa taldeko kideek. Oiarbide: «Jaso nahi dugu horiek antolatzean herrian zer giro sortzen den. Bertsozalea ez dena ere hor ibiltzen da lanean, eta, azkenean, busti egiten zaitu».]]>
<![CDATA[Bi aroren arteko lokarri]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/036/001/2021-07-31/bi_aroren_arteko_lokarri.htm Sat, 31 Jul 2021 00:00:00 +0200 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/1885/036/001/2021-07-31/bi_aroren_arteko_lokarri.htm Zepai. Basarri zenaren hitzekin hasi zuten haren heriotzaren 50. urteurreneko omenaldia, joan den larunbatean, Idiazabalgo (Gipuzkoa) Zepai ostatuaren atarian: «Ez zen itzali su guztia, hauei esker». Hura hil berritan idatzi zuenez, 1936ko gerrak eragindako eten hartan, Zepai bera eta Eusebio Eizmendi Urdanpileta Txapel izan ziren Txirritaren garaiaren eta Uztapideren eta Basarriren belaunaldiaren arteko lotura bakarrenetakoa. «Uztapidek eta biok urte asko egin genituen elkarrekin herriz herri, haien bideari jarraituz». Azpeitian jaio zen Zepai, 1906an, eta Errezilen hazi, eta gerora Idiazabalen finkatu zen. Tabernari lanean eman zituen azken urteak, 1971ko uztailaren 24an hil zen arte.

Gaur egun, itxita dago garai batean bertsozale ugariren topaleku izandako ostatua, baina Idiazabalgo Udalaren plaka bat du atarian joan den larunbatetik, Zepairen bizitzaren oroigarri. «Oso kuttuna izandako leku bat» zela dio Izaro Intxausti Zinkunegi kultura teknikariak: «Garai batean, bertsolari asko ibili ziren hemen», gogoratu du, eta azaldu du omenaldi xume bat egin nahi izan ziotela, haren heriotzatik mende erdi igaro zela ikusita. «Lehenengo jo genuen herriko eragileengana, eta dantzariek eta kantu taldeak ere segituan eman ziguten baiezkoa». Eskertuta jaso zuen Axari dantza taldearen eta Birigarro elkarteko txistularien agurra Mari Karmen Esnaola Garmendiak, Zepai zenaren errainak, familiaren izenean. «Bizi zenean, ez zuen merezi zuen bezalako aitortzarik jaso. Orain, bai».

Aratz eta Eusebio Igartzabal osaba-iloba gabiriarrek bertso banarekin jarraitu, eta, amaitzeko, Mikel Arozamenak Zepai hil berritan jarritakoak abestu zituzten kantu taldekoek. Eusebio Igartzabalek tabernan bertan ezagutu zuen ahots indartsuak eta ateraldi zorrotzek nabarmentzen zuten bertsolaria: «Beti elkar tentatzen ibiltzen ginen hemen. Garai hartan, jotzera izaten zen dena; besteari ahal zen handiena botatzea zen kontua». Gogoan du «indarrean» abesten zuela, baina doinu berriak ikasteko ez zela oso abila: «Harekin egindako saio batean, 'hasiko nauk ni' esan zidan. Gero geuri pasatu zaigu antzeko zerbait doinu berriekin».

Gazterik nabarmendu zen Zepai bertsolari jardunean, Antonio Zabalak hari eskainitako liburuan kontatzen duenez. 16 bat urterekin botatako bertso bat badu jasoa, eta, 25 urte zituenerako, «oraingo gazteetan, zu zaude onena» esanez famatu omen zuen Juan Zabaleta errenteriarrak. Ordurako, herriz herri aritua izango zen, nahiz eta urte gutxira ibilia eten behar izango zuen 36ko gerraren ondorioz. Haren aurretik, 1935eko eta 1936ko Bertsolari Guduetan egin zen ezagunagoa Euskal Herri mailan; hirugarren egin zuen bietan, Basarriren eta Mattinen atzetik lehenengoan, eta Txirritaren eta Uztapideren ondotik hurrena.

Bizimodua ateratzeko, baso lanetan aritu zen gaztetan, hargin ondoren, eta Donostiako Cervezas El Leon garagardo lantegian ere ibili zen bost bat urtez, Uztapiderekin batera. Gerratik itzuli eta lantokian berriz ere Zepairekin topatu zenekoa kontatzen du hark Lengo egunak gogoan liburuan: «Bai al duzue guretzat lanik?», galdetu, eta berezko zuen umorez erantzun omen zion Zepaik: «Bai, hori zegok hemen ugariena. Lanez osatuko haizela uste diat hemen! Apaizak eta goardia zibilak ere ez dituk hasi oraindik, eta hortik pentsa ezak, ba, ez dela oso ona izango. Bestela, hasiko hituen horiek ere».

«Esan nahi, ta ezin esan»

Gerraosteko lehen urteetan, Hegoaldean ezin, eta, Ipar Euskal Herrian piztu zen nabarmenago bertsolarien mugimendua. Teodoro Hernandorenak bultzatuta, 1944 edo 1945 inguruan hasi ziren berriz txapelketa batzuk egiten, Donibane Lohizunen. Hegoaldean, 1935-1936koen oroitzapena bazen oraindik, eta 1946an Tolosan egindako «txapelketa-moduko» saio bat aipatzen zuen Manuel Lekuona zenak gerra ondorengo lehenengotzat. Gai jartzaileak «Generalisimoari bertso bat botatzeko» eskatu zien bertsolariei saioaren aurretik, eta etxera alde egitekotan egon omen zen Zepai.

Geldiarazi zuten azkenean, eta puntuari erantzun behar izan zion: «Francisco Franco degu/ Españan gizona...». Eta Zepaik, Bertsotan liburuan datorrenez: «Aspaldi hontan hemen, agintzen dagona/ esan nahi, ta ezin esan, hau bai dala lana/ anai maite bat nuen, gerran galdu zana». Lekuonak aipatzen zuenez, geroztik ez zen urteetan plazan gehiegi azaldu. 1959ko eta 1962ko Gipuzkoako txapelketan behintzat kantatu zuen, ordea, eta 1969an eta 1970ean Donostiako Loiolan egindako bi saio ere aipatzen ditu Antonio Zabalak.

«Hau isilik ez zen egongo, nahikoa bizi izan zuen gerran eta», dio Igartzabalek ere, hildako anaia hari buruzko bertso bat ere bazuela gogora ekarrita, Igeldon kantatua. Gogoan du Zepairekin Abadiñora joandako batean izandako pasadizoa ere: «Goizean egin genuen bedeinkazioa, eta arratsaldeko saiorako, agoazila zegoen atean jarrita; cariz político-edo ez dakit zer, eta ez zegoela egiterik. Gizarajoak laster alde egin zuen handik».

Zela esan nahi eta ezina, zela garaitsu hartan hasitako tabernari lanari lotua egon beharra, azken urteetan ez zen gehiegi aritu Zepai. Hura hil ondoren, Zepai saria antolatu zuten Idiazabalen, 1971 eta 1979 artean. Florentino Goiburu zenak irabazi zuen lehen edizioa, eta, omenaldi hasierako Basarriren hitzek bezala, hutsune baten erdian Zepaik egindako lokarri lana eta garai hartako giroa ilustra ditzake idiazabaldarrak Bertsolari aldizkarian kontatzen zuenak: hura izan zela ezagutu zuen lehen bertsolaria, eta Txirritaren liburu bat eman ziola, ardiak zaindu bitartean, udaberrirako denak buruz ikasteko.]]>
<![CDATA[BURTSARATZE HISTORIKO BAT]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2106/016/001/2019-11-10/burtsaratze_historiko_bat.htm Sun, 10 Nov 2019 00:00:00 +0100 Hodei Iruretagoiena https://www.berria.eus/paperekoa/2106/016/001/2019-11-10/burtsaratze_historiko_bat.htm
Ekialde Hurbileko petrolio ekoizle handien egonkortasunik eza ere zalantza iturri da azkenaldian. Saudi Arabiaren aurkako iraileko erasoa izan da handiena, baina petroliontzien aurkako sabotajeak ugariak izan dira. Atzo bertan, Iranek salatu zuen drone atzerritar bat sartu zela Persiar golkotik, eta Ahvaz hiritik ehun bat kilometrora bota zutela, hego-ekialdean. Irango petrolio ekoizle nagusia da eskualde hori.

Burtsaratzea baieztatu ondoren, askok agertu dute Aramcoren akzioak erosteko interesa. Oraingoz, Txinako Estatuaren konpainia batzuen inguruan atera dira datu zehatzenak: 9.000 milioi jartzeko prest leudeke. Ostegunean, Aramcok baieztatu zuen akordioa egin dutela bost bezero txinatarrekin, 2020rako petrolio salmentak handitzeko. «Fedea dute gure egonkortasunean», nabarmendu zuen konpainia arabiarrak. Txinak inportatzen du petrolio gehien, eta Saudi Arabiak saltzen die gehien.

ZER DA ARAMCO?

Aramco Saudi Arabiako petrolio konpainia da, estatuarena, eta munduan etekin handienak dituen enpresa. Oraintsu eman ditu 2019ko irailera arteko datuak: 60.000 milioi euro irabazi ditu. Sektoreko beste enpresa handi askok batera baino gehiago, iazko datuekiko beherakada handia izan arren. Esate batera, Mendebaldeko lehiakide handienak elkartuta ere (Exxon Mobile, Shell, British Petroleum, Chevron eta Total), ez lirateke iritsiko haren negozio bolumenaren bi herenera. Burtsan, berriz, Applek, Amazonek, Googlek eta Microsoftek baino gehiago balioko du. Harena da munduko petrolio ekoizpenaren hamarren bat.

NOLA EGIN DA HAIN HANDI?

1932an herrialdea bateratu eta sei urtera, gordailu erraldoiak aurkitu zituzten Persiar golkoaren kostaldean, eta Saudi Arabiako Gobernuak diru sarreren %90 lortzen ditu hortik. Aurrez, Al-Saud errege dinastiaren agintepean gertatu zen bateratze prozesua, Britaniar Inperioaren babesarekin. Hark kontrolatzen zituen protektoratuaren mugak, eta gerora ere harreman onak izan ditu xaria lege islamiarra ezartzen duen monarkia absolutistarekin, beste potentzia askoren gisan.

1938an lehen petrolio putzu handiak aurkitzean, konpainia estatubatuarrei eman zieten esplotazio eskubidea, baina, pixkanaka, Saudi Arabiako Gobernuak eskuratu zuen konpainia, 1980an erabat erosi arte. Geroztik, urre beltzetik aberastu da Mohammed bin Salman printze oinordekoak kontrolatzen duen herrialdea.

ZERGATIK BURTSARA?

Estatuarena da Aramco. Mendekotasuna errentagarri izan zaio Saudi Arabiari, baina ez da arriskurik gabea. Erregaiaren prezioak aldakorrak direnez, gastuari eusteko modu bakarra zuen pilatutako diru eta erreserba handietatik hartzea.2030erako herrialdeko ekonomia modernizatzeko Riaden planaren gakoetako bat da operazioa. Urre beltzarekin aberastu dira, baina petrolio esportazioekiko dependentzia murriztu nahi dute. Hau da, petrolioak emandako dirutza beste sektore batzuetan ere inbertitu nahi dute, balizko ustekabeak aurreztu eta aberats izaten jarraitzeko.

NOLA EGINGO DUTE HORI?

Dibertsifikazioa bilatuz. Egin kontu: Saudi Arabiaren BPGaren %60 sektore publikotik ateratzen da, gehienbat, petrolioari lotuta. Beraz, horri buelta eman eta enpresa txiki eta ertainen sarea sustatzea da Bin Salmanen erronka. Bi ondorio lortu nahi ditu bereziki: petroliotik kanpoko diru sarrerak handitzea, eta gazteentzat lanpostu publiko berriak sortzea. Hori bai, burtsaratzearekin, orain arte ez bezala, Aramco behartuta egongo da kontuak hiru hilabetean behin argitaratzera. «Modernizazioa» sustatu nahi du, azken batean. Baina, noski, monarkia absolutista eta erlijioaren nagusitasuna zalantzan jarri gabe

ZERGATIK ORAIN?

2016an aipatu zuten lehenengoz burtsaratzea, eta New Yorkeko eta Londresko burtsetan ere agertu zuten interesa. Atzeratu egin zaie, ordea. Arrazoiak? Gorabehera batzuk izan dituzte azkenaldian. LPEEn, adibidez. 2016. urteaz geroztik, beste hamar aliatu biltzen dituen talde baten parte ere badira. LPEE hedatu horretan dago orain Errusia ere, eta erabakiak aldebakarrez hartzea egotzi die Iranek Saudi Arabiari eta biei.

Iazko urriko Jamal Khaxoggi kazetariaren hilketak ere ekarri dizkio arazo batzuk Bin Salmani, eta eraso handi bat jasan zuen irailean. Abqaiq-eko findegiak (munduko handienak) eta Khurais putzuak (handienetan bigarrena) jo zituzten matxino huthi yemendarrek, droneen bidez. Ondorioak ez dira nolanahikoak izan: ekoizpena erdira jaitsi behar izan zuten, eta hamabi dolar garestitu zen Brent upela egun batetik bestera. Arabiarrek Abqaiq-eko putzutik ateratzen dute esportaziorako petrolioaren %70. Munduko armada handienetakoa duen herrialde batentzat, zaurgarritasun hori erakusgarri ona da negozioak dibertsifikatzeko beharra ulertzeko.

ZERGATIK DA HAIN GARRANTZITSUA PETROLIOA?

Munduko energiaren herena baino gehiago ematen du, eta plastikoetarako lehengai nagusia da. Baina, eta hau da garrantzitsua, ekonomia modernoaren oinarria da. Edwin Darkek aurkitu omen zuen lehen aldiz, Pennsylvanian (AEBak), 1864an. Balea olioa ordezkatu zuen pixkanaka, eta haren eskutik etorri zen, esaterako, garraioaren garapena. Eta, horrekin batera, egungo munduaren antolaketa modua. Ez da harritzekoa, beraz, petrolio upelena izatea mundu mailako ekonomiaren erreferentziazko prezioa.

1973ko krisia da, esaterako, horren adierazle. Arabiar estatu batzuek bahitu egin zituzten herrialde batzuetako salmentak, eta upelaren prezioa laukoiztu egin zen hilabete gutxitan. Gerra Handien ondorengo oparotasun garaiko lehen lurrikara ekonomikoak ekarri zituen horrek, eta mundu mailako dezelarazioa izan zen emaitza.

PETROLIOA, NOIZ ARTE?

Oraindik badaude erreserbak, eta askorako ematen du garapen teknologikoak. LPEE Lurralde Petrolio Esportatzaileen Erakundearen arabera, inoizko handiena da kontsumoa. Eguneko 99 milioi upel erabili ziren iaz, eta 100 milioira iristea da aurten aurreikuspena. Dena den, kontsumitzen dena baino azkarrago deskubritzen da oraindik. Fracking teknikarekin, esaterako, gehien ekoizten dutenen artean sartzea lortu dute AEBek. Eta, hala ere, Erreserba Estrategikoak dauzkate, larrialdi garairako.

Beste faktore batzuk ere badaude, ordea. LPEEren aurreikuspenen arabera, «petrolioak menperatuko du merkatua 2040an ere». Baina badago beste datu bat ere: munduak ezin ditu gaur egun dituen ikatz, petrolio eta gas erreserba guztiak erre kliman ondorio katastrofikoak eragin gabe. Hau da, ezagutzen diren erregai fosil erreserben %70 lur azpian gelditu behar liratekeela.

ZER DIRA AEB-EN ERRESERBA ESTRATEGIKOAK?

Mexikoko golkoan, itsas mailatik kilometro erditik gorako sakoneran, lau biltegi handi omen dituzte AEBek petrolioz beteta. Datu ofizialen arabera, 645 milioi upel inguru dauzkate han, eskasian geratuko balira ere. 1991n baliatu zituzten lehen aldiz, Iraki eraso ziotenean. Batez beste estatubatuarrek kontsumitzen dutena aintzat hartuta, kalkulatzen da hilabeterako erreserbak izango lituzketela.

ETA USTIATU GABEKO ERRESERBAK? NON DAUDE?

Ez da erraza jakiten, baina CIAk egina dauka zerrenda bat. Horra sailkapena: Venezuela, Saudi Arabia, Kanada, Iran, Irak, Kuwait, Arabiar Emirerri Batuak, Errusia, Libia, Nigeria... Zerrenda horretan Ekialde Hurbileko herrien nagusitasuna ikusita, agian, hobeto uler daiteke hango egoera. Hara beste zerrenda bat, lagungarri gisa: nork inbertitzen du BPGaren zatirik handiena gastu militarrean? Saudi Arabiak (%8,8), Errusiak (%3,9) eta AEBek (%3,2).

Kontuan hartzekoa da, batez ere herrialde pobreenentzat, oso handia dela nazioarteko erregai merkatuen gorabeherekiko menpekotasuna. Gaitasun gutxi dute diru iturriak dibertsifikatzeko, eta aurrekontuen zati oso handia ordaintzen dute erregaietatik datorkien diruarekin. Nahiz eta halakoetan estatuaren konpainia bat izan ohi den erreserben jabea, arrisku gehiago hartu ohi dituzte konpainia pribatuen aldean. Haiek, lizentziak amaitzean, beti egin dezakete alde.]]>