<![CDATA[Iban Zaldua | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 27 Oct 2021 14:30:35 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iban Zaldua | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Herenegunerako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2003/020/001/2021-08-29/herenegunerako.htm Sun, 29 Aug 2021 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/2003/020/001/2021-08-29/herenegunerako.htm
Eta, noizko beharko duzu txostena? galdetu dio.

Herenegunerako, noski erantzun dio ugazabak, gailenki.

Nahiz eta biek ondo dakiten Jonek zer erantzungo dion horri:

Herenegun utzi nizun, bada, zure mahaiaren gainean.

Ugazabak hitza ahoskatu behar izan du, edonola ere, kontua abian jartzeko. Jonek, entzun bezain laster, translazio-makinaren gelara jo, eta egun batzuk egin baititu atzera denboran, txostena lantzeko nahikoa margena izan dezan herenegunerako entregatzeko, hain zuzen.

Bere iraganeko niarekin ez gurutzatzeko kontuz ibili, bulegoan kubikulo libre bat topatu, eta lanean hasi zen ahalik eta bizkorren. Teknikari informatikoa ondora etorri eta, beldur zen bezala, esan zion arte:

Datuak kudeatzeko erabiltzen ari zaren plataforma zaharkituta geratuko da aurki, eta aurrerantzean txostenak GammaPlus.12-n egituratzeko aginduko digute.

Eta noiz...? galdetu zuen Jonek.

Sei hilabete barru jarriko dute martxan. Ikastaroa orduan emango dute.

Jonek, beraz, sei hilabete egingo ditu aurrera, 36 orduko ikastaroa burutu, eta iraganera itzuliko da, txostena plataforma berriarekin osatu eta garaiz entregatu ahal izateko, herenegun.

Ugazabaren bulegora bidean, herenegungo Jone zeharretik bistaratu, eta hain presaka nora zihoan galdetu zion bere buruari. A, bai, estresaren kontrako langileentzako mindfulness mintegira, urte eta erdi atzera, edo aurrera, ez zen ondo oroitzen jada.]]>
<![CDATA[Kapitalismoa eta erantzukizunak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2003/019/001/2021-08-22/kapitalismoa_eta_erantzukizunak.htm Sun, 22 Aug 2021 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/2003/019/001/2021-08-22/kapitalismoa_eta_erantzukizunak.htm
Ez soilik argi uzten zuelako, ingurugiroak dauzkan erronken aurrean, marko kapitalista gainditu beharraren (Lopez Uralde) eta «egokitzeko» estrategiaren (Lopez de Guereñu) arteko talka konponezina. Baita kapitalismoaren ezaugarri batzuk ere, ustekabean pasatu ohi zaizkigunak, azaleratzen zituelako elkarrizketak. Adibidez, Lopez de Guereñuk bota zuenean: «Ez dakit errua norena den, baina gauzak ez dira ongi egin» (energia berriztagarrien auziaz ari zen, baina beste edozertaz izan zitekeen). Sistemaren tasun indartsuenetako bat islatzen ari zen: erantzukizunen barreiatze infiniturako joera. Denok parte hartzen dugunez, esku ikusezin dontsuak gidatuta, sistemaren koordinazio gune nagusi den merkatuan, denok gara erantzule. Nahiz eta batzuk neurri handiagoan diren beste batzuk baino (hori, normalean, ez da hainbeste azpimarratzen, esanguratsuki).

Hori abantaila ikaragarria da kapitalismoarentzat, beste sistema ekonomiko batzuen aurrean. Kubako egungo krisi ekonomikoan, adibidez, jokoan dauden faktoreak askotarikoak dira, baina oso erraza da, sistemaren izaera bertikalaren kariaz, erruak norabide jakin batean zuzentzea.

Paradoxikoki, abantaila zaiona, kapitalismoak ahulgune du era berean: erantzukizunen etengabeko atomizazioak sistema koordinazio akats kaotikoetara eramateko joera du, jasaten dituen krisiek ziklikoki erakutsi duten bezala.

Eta parean daukagun krisi ekologikoaren, hots, behin betikoaren aurrean, oker horiek erabatekoak izango dira. Izaten ari dira.]]>
<![CDATA[Informazioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2003/018/001/2021-08-15/informazioa.htm Sun, 15 Aug 2021 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/2003/018/001/2021-08-15/informazioa.htm
Halako eztabaida bat EAEra mentalki ekartzeko aukera baztertu nuen hasieran: azken batean, gure gobernua ez da ezkerrekotzat aldarrikatzen, eta, ondorioz, normala litzateke, kasik derrigorrezkoa (filosofikoki) hezkuntza sailburu batek (edo lehendakari batek) bere ondorengoak pribatura eramatea. Ez dakit hala den; edonola, jatorri profesionalari dagokionez, gure hezkuntza saileko kupularen zati handi bat, esanguratsuki, hezkuntza pribatuarekin dago lotuta.

Baina gero pentsatu nuen baietz, informazio hori ere eman beharko liguketela politikariek, hauteskunde garaian. Edo kazetariek atera beharko lieketela, elkarrizketetan. Ea umeak zein saretan dauzkaten eskolatuta. Auzoko anbulatoriora joaten diren, ala aseguru mediku pribatua duten kontratatua. Pentsio-planak dauzkaten, ala ez. Garraio publikoaren erabiltzaile ohikoak diren. Etab. Labainkorra da, ados. Baina bizitza pribatua publiko bihurtu dugun Instagram aroan ez dut uste hainbeste eskatzea denik.

Niri, susmoa dut, lagungarria gertatuko litzaidake, botoa ematean. Eta, batik bat, agintarien erabaki batzuk ulertzeko orduan.]]>
<![CDATA[El Prat-en hedapenaren hedapena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2003/014/001/2021-08-08/el_prat_en_hedapenaren_hedapena.htm Sun, 08 Aug 2021 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/2003/014/001/2021-08-08/el_prat_en_hedapenaren_hedapena.htm <![CDATA[Lezioak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2003/019/001/2021-08-01/lezioak.htm Sun, 01 Aug 2021 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/2003/019/001/2021-08-01/lezioak.htm
1- Eskuak ondo garbitzen. Nik, argibideak jasotzean, pentsatu nuen ez nintzela gai izango mugimenduak neureganatzeko (psikomotrizitatea ez da sekula nire indarguneetako bat izan). Baina azkenean automatizatu dut kontua, eta pri-me-ran ateratzen zait: zirujau kardiobaskular bat sentitzen naiz kaletik iritsi eta konketara joaten naizen bakoitzean.

2- Gure desindustrializazioaren kontzientzia eguneratu ahal izan dugu: bat-batean ohartu gara, hasierako eskasiei esker, inportatutako zenbat produktuekiko garen mendeko (musukoak, txertoak…). Eta globalizazioa zer den dastatu dugu (hamaikagarrenez).

3- Horrekin lotuta, hauteman dugu zein inportantea den, baita gurean ere, turismoa-ostalaritza binomioa: euskal botere faktiko berritzat hartzea beste erremediorik ez daukagu, kuadrillaren erakundearekin, 1. mailako (gizonezkoen) gure futbol klubekin, bertsolaritzarekin eta eraikuntza enpresekin batera.

4- Barruan daramagun polizia zein erraz azaleratu dezakegun deskubritu dugu, auzoa arrotz bihurtzeko erakutsi dugun aiseria dela medio. Eta kultura ez dela gure salbazioa izan, ezta gutxiago ere.

5- Konspiranoia zenbat heda daitekeen konprobatu dugu. Benetako konspirazioa, maiz, konspirazioen teoriak direla ahaztuta.

6- Jakin dugu oso errebeldeak izan gaitezkeela (murrizketa txikien aitzinean), eta, aldi berean, oso otzanak (injustizia gorien kontra). Eta, ondorioz, nekez egingo diegula aurre sakrifizio handiagoak eskatu ahal dizkiguten egoerei.

Aldaketa klimatikoak ezarriko dizkigunei, adibidez. Edo, gure Herriari buruz genituen itxaropen haien despit, Iraultzaren antzeko edozeri.]]>
<![CDATA[Intsumisioaren nostalgia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2058/018/002/2020-08-30/intsumisioaren_nostalgia.htm Sun, 30 Aug 2020 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/2058/018/002/2020-08-30/intsumisioaren_nostalgia.htm
Orain, ordea, 90eko hamarkadaren txanda da: target berria helduaro betera iritsitako publikoa litzateke. Eta intsumisioa, 80ko hamarkadaren amaieran hasi arren, kontu noventero bat da, batez ere.

Desobedientzia zibila erabiliz, intsumisioaren aldeko kanpainak garaipen ikusgarri bat lortu zuen, noski, halakotzat hartzen badugu Aznarrek 2001ean dekretatutako soldaduskaren suspentsioa. Baina hori al zen mugimendu antimilitaristaren zio nagusia? Ez nago guztiz ziur: soldaduskaren aurkako borrokak jendea aktibatzeko abiapuntu izan nahi zuen, baina helburua armadarik gabeko gizarte bat zen. Eta ez dirudi lortu denik: Espainia eta mundua sekula baino militarizatuago daude. Baita Euskal Herria ere: zaintzen gaituzten polizia guztiei eta gure arma-industriari begiratu bat ematea nahikoa da.

Ba al dago, ordea, nostalgiarako euskarri sendoagorik, hamarkada hartan, egungo adin bateko euskal progreontzat? Leitzarango autobiaren aurkako mobilizazioa? Lizarra-Garaziko hitzarmena? Kale borroka delakoa? «Minaren sozializazioaren» bidean amildutako ETA?

Nekez.]]>
<![CDATA[Estatuak bota]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2058/021/002/2020-08-23/estatuak_bota.htm Sun, 23 Aug 2020 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/2058/021/002/2020-08-23/estatuak_bota.htm
«Badakit —esan du Ekik, garaile—, Miramar jauregiko lorategiko Katalina Erausoren bustoa! Egingarriagoa da, eta sinbolikoki...». Ane, asaldatuta: «Kasualitatea! Emakume batena izan behar...». Bea, bileretara berandu heldu ohi dena, orduan sartu da, jendea agurtuz; eztabaidak segitu du, ordea. «Ja, konta egiezu hori moja alferezak masakratu zituen maputxe guztiei». «Beti berdin, jode. Queer ikono historiko bat eduki, eta horixe eraitsi behar».

Beak susto aurpegia du ordurako: «Baina... benetan ari zarete estatuak botatzeaz?». Besteen barreak. «Ez zenekien gaur Ezagutu etsaia: Erradikalen ika-mikak rol jokoa tokatzen zitzaigula?». «Ez jarri horrela, neska: zergatik uste duzu irabazten ditugula beti hauteskundeak? Alderdiak egoerak aurreikusteko sekulako ahalmena duelako».Beak ez du ezer esan, baina, afiliatu zenean, EGI zerbait serioagoa izango zela espero zuen.]]>
<![CDATA[Fiskalitatea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2058/020/002/2020-08-16/fiskalitatea.htm Sun, 16 Aug 2020 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/2058/020/002/2020-08-16/fiskalitatea.htm
Ikasleak asko kexatzen zaizkit historia ekonomikoko eskoletan ogasun kontuei ematen diedan garrantziagatik. Oso aspergarriak iruditzen zaizkie, eta, izan ere, badakit zutabe honen izenburuaren beraren aurreneko efektua irakurleak uxatzea izango dela.

Baina oker daude: fiskalitatea borroka politiko-sozialaren erdigune nagusietako bat da.

Covid-19ak ekarritako atzeraldiak, dudarik gabe, eragin itzela izan(go) du zergen jaitsieran. Baina ez da egia osoa: gure agintariek ez dute asko zabalduko, adibidez, erorketaren gehiengoa zeharkako zergen hondoratzeari dagokiola, eta, ondorioz, sistema progresiboagoa izango balitz, eta ondarearen, enpresen mozkinen eta soldata altuenen gaineko zergetan oinarrituago egongo balitz, ez litzatekeela horren larria izango.

Eta Kontzertu Ekonomikoa, gure autogobernuaren harribitxi hori, apenas erabili dela, ahalmena hor egonda ere, progresibitatean aurrera egiteko. Kontrakoa: historikoki, gehienetan, gure eliteen interesak babesteko baliatu dute.

Beste kontu bat da gobernu autonomiko batzuek, Madrilekoak bezala, ikasi dutela, azken urteotan, beren eskumen fiskalak erabiltzen politika are atzerakoiagoak egiteko. Eta globalizazioa hor dagoela, eta paradisu fiskalak, eta kapital ihesen arriskua. Eta horrek guztiak mugatu duela Kontzertuaren eta Nafarroako Hitzarmenaren ahalmena.

Agian ez direla horren harribitxi, alegia.]]>
<![CDATA[Desindustrializazioaren ostean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2058/017/002/2020-08-09/desindustrializazioaren_ostean.htm Sun, 09 Aug 2020 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/2058/017/002/2020-08-09/desindustrializazioaren_ostean.htm Gamesa, Tubacex, Aernnova, kaleratzerik ez!, Desindustrializazioaren kontra!. Ertzaintzaren istiluen aurkako unitateak parean zabaldu dira. Halako batean, harri bat erori da beltzen artera. Talde-buruak lasaitasuna eskatu die kideei, baina manifestariek beste bizpahiru harri bota, eta kargatzeko agindu du.

Une horretan, ordea, ertzainetako batek aurrera egin eta, besoak zabalduz, polizien eta manifestarien artean paratu da. «Geldi dezagun fartsa hau! Zenbat astetako soldata zor dizue tourren antolatzaileak? Ni kokoteraino nago». Manifestarien artetik beste zenbait atera dira, beren epokazko buzoekin, eta zerura seinalatu dute, zaintza-dronetarantz: «Bai, etsaia hor dago!». Eta harri batzuk jaurti dizkiete dronei, ertzainek jaurtigailuekin pilota batzuk botatzen dizkieten bitartean. Haien arteko beste batzuk, ertzainak eta manifestariak, nahastuta, paskinak banatzen hasi dira, bizkor, ikuskizun historikorako bildutako turisten artean. Dronek, edonola, alde egin dute, lurreko unitateei deitu ostean. Polizia-robotak laster agertu dira, guztiak, antzezleak nahiz turistak, sakabanaraziz.

Gauean, aldirietarako tranbian, «ertzainetako» batek jazotakoa kontatzen dio zaldunaz mozorrotutako lankide bati, Erdi Aroan girotutako espektakulua auzoko beste puntan zeukanez, ezertaz jabetu ez dena. «Eskerrak pisu turistikoetako batean atea zabaldu diguten, babesteko. Korearrak ziren. Oso majoak».

Tranbia hamaikagarren lantegi abandonatuaren ondotik igaro da.]]>
<![CDATA[Zerbitzu publikoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2058/020/002/2020-08-02/zerbitzu_publikoa.htm Sun, 02 Aug 2020 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/2058/020/002/2020-08-02/zerbitzu_publikoa.htm
Kaleko afixa batek eman zigun atentzioa. Zerbitzu publikoen defentsan, elkarrekin!, zioen goiburuak. Bat egiteko modukoa. Adiskideak, baina: «Bitxia: ez dago hezkuntza publikoaren aipamenik...». Egia: kartelak osasun eta zaintza sistema publikoak aldarrikatzen zituen, pentsio duinak, etxebizitza eskubidea... Baina hezkuntzaren arrastorik ez. Deitzaileen zerrenda seinalatu nuen, hatza ELA eta LAB siglen gainean ipiniz. Ondo baitakigu zenbat kontraesan sortzen dien hezkuntza publikoa eta, aldi berean, ikastolak defendatu beharrak.

Ez gaizki ulertu: oso eskertuta natzaie ikastolei. Euskara ikastola bati zor diot. Eta Ipar Euskal Herrian eta Nafarroan, gauzak dauden bezala, ezinbestekoak iruditzen zaizkit. Baina batxilergoa publikoan egin nuen, eta badakit, orobat, zein den horren balioa, batez ere berdintasunean aurrera egiteko bidean: institutura joan nintzenean izan nituen, aurrenekoz, harremanak nire klase sozial berekoak ez ziren ikaskideekin, adibidez.

Eta egun, gurean, sentitzen dut, eskola kontzertatua da -kristau eskola barne-segregazioaren auziaren faktore nagusietako bat -ez bakarra, noski-.

Berdin dio nor egon den Jaurlaritzan, EAJ edo PSE: ezin izan dugu eskola publikoarentzako «patronal» arduragabeagorik izan. Historikoki hobeto zaindu duelako, klase arrazoiengatik, kontzertatua.

Eta gauzak konplikatzen dira parean gaudenok publikotasunaren inguruan zalantzak eta kontraesanak badauzkagu.]]>
<![CDATA[Pintadak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/030/001/2019-07-07/pintadak.htm Sun, 07 Jul 2019 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/1918/030/001/2019-07-07/pintadak.htm Volgako batelariak bloga elikatu ere. Narrazioak, nobelak eta saiakerak idatzi izan ditu, baina ipuingintzan nabarmendu da batez ere. Zalduaren lanen artean daude, besteak beste, Ipuin euskaldunak (1999); Itzalak (2004); Etorkizuna (2005); Biodiskografiak (2011); Inon ez, inoiz ez (2014) eta Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak (2018).]]>
Orain ez dute ezer irauten: berehala iristen da udalak bidalitako garbiketa brigada bat, eta kito. Batzuetan egun berean: pintada batzuek orduak baino ez dituzte egiten paretan. Eta lan fina egingo balute sikiera... Dela erabili duten garbitzeko produktuak marka itsusiak uzten dituelako, dela pinturaren kolorea ez delako hormak jatorrian zeukan bera -ia inoiz ez da izaten kolore bera, egia esan-, kontua da pilo bat nabaritzen dela eta, batzuetan, zer esango dizuet, okerrago geratzen dela pintadarekin baino. Joder, ez dut esaten norberaren ezizena edo dena delakoa ezartzera mugatzen diren graffiti horiek ez dutenik ahalik eta bizkorren desagertzea merezi. Kaka hutsa dira. Baina batzuk artelanak dira kasik, ez didazue hori ukatuko. Intsumisioaren aldeko bat zegoen, super-handia, autobiderako irteeran, tanke-irudi eder batzuekin. Horrek ere urteak egin zituen han. Klaro, zuek gazteegiak zarete. Adiskide batzuek pintatu zuten hura; nik pixka bat lagundu nien. Intsumisoa izan nintzen, jakina. Garai hartan denok ginen intsumiso.

Eta, bestalde, interes informatiboa hor dago. Batzuetan ez daukagu ezta argazki bat ateratzeko astirik ere: erredakzioan testigantza hartzeko manatu, eta, iristen garenerako, arrastorik ez. Edo, hobe esanda, badago, baina garbitzaileena soilik: pintadarena batere ez. ETAren aldekoak bezala; bale, geroz eta gutxiago agertzen dira, baina horietako baten berri ematen dutenean, eta argazkia ateratzeko eskatzen badizute, hobe bizkor ibiltzen bazara. Sinetsi egidazue. Ijitoen kontrako beste horiek, trenbidearen beste aldeko auzoan agertu zirenek, gehiago iraun zuten, begira, pare bat aste edo. Horiei ere argazkiak atera nizkien, baina gero egunkariak ez zituen erabili erreportajean. Tira, lana kobratu nuen, behintzat: ez da gutxi. Urteak han, haientzat jo eta ke, eta kontratu iraunkorra egin behar zidatenean, kabroi horiek berritu ez. Autonomo hartu ninduten ondoren, lan berdina egiteko. Bueno, okerragoa izan zitekeen.

Ja. Tira, bi kopa besterik ez dira izan. Hiru, asko jota. Eta duela denbora dezente. Berdin zait alkoholemia probak zer dioen, orain berehala ematen duzu positibo hutsaren hurrengoa edanda. Joder, auto bat gidatzen ibili izan banintz, edo motor bat sikiera, baina, mutilak, patinete elektriko bat besterik ez da. Gehien jota nire buruari egingo nioke kalte, istripu bat edukitzekotan. Bai, bai, irakurri nuen, nola ez, egunkari puta horrentzako egiten dut lan: atsoak eta aldakak, zer esango dizuet ba. Gure amak ere, goian bego, apurtu egin zuen, erresidentzian sartu berria genuela, gaixoa, eta ikaragarri kostatu zitzaion sendatzea, orduan. Baina asko aurreratu da alor horretan, orain berehala konpontzen diete aberia, ezta? Dena den, benetan diotsuet, kontu handiz ibiltzen naiz, sekula ez naiz espaloitik joaten, errepidetik edo bidegorritik beti. Oso goapoa da, bai horixe, eta behar dudanerako, hirian hara eta hona ibiltzeko, primerakoa. Di-da batean edozein lekutan, pilaketak saihestuz, eta aparkatzeko arazoa gainetik kenduta, ze hiri honetan aparkatzea... Bizikleta baino hobeto, a ze aldea; ni lehen bizikletaz mugitzen nintzen leku guztietara eta ondo dakit zer diodan. Baina neuzkan bietatik, bata, ona, lapurtu zidaten, badakizue lapurrak nola dabiltzan hiri honetan; zerbait egin beharko duzue, behingoz. Eta bestearekin Nekane geratu zen, urdanga hori. Nik erosi nuen arren. Baina berak erabiltzen zuenez... Decathloneko merke horietako bat zen, baina hala ere amorrua ematen dit.

Bai, Nekane Martinez, horixe. Gezurra, dena. Gehienez bultzadatxo bat, kontua berotu zen hartan. Ni baino gehiago sumintzen zen baina! Haren garrasiak entzun beharko zenituzketen. Teatro hutsa. Eztabaidetan normala da halakoak gertatzea, ziur nago zuei ere... Ikusten? Horixe diot nik, gehiegi esajeratzen ari dira kontua. Gainera, ikusiko bazenute: ni baino dezente altuagoa da-eta! Baina guardiako epailea emakumea tokatu behar, eta urrutiratze-agindua eman. Gero kontuak ez zuen aurrera egin epaitegietan; esaten dizuet, txorrada bat izan zen. Baina orbana hor dago, hortxe agertzen da fitxa begiratzen duzuen bakoitzean. Sumintzeko modukoa, ezta? Bai, badakit, zer egingo diogu...

Esaten nizuena ba: ez garela garaiz iristen, batzuetan. Ezta patinete elektrikoarekin ere. Begira aurrekoan zer gertatu zitzaidan zinegotzi horren kontrako pintadekin: horiek ezabatzeko bai, presaz ibili ziren, alajaina. Sare sozialetan zabaldu zituen norbaitek, eta erredakziotik deitu zidaten ea argazki batzuk egin niezazkiokeen. Iritsi nintzenerako, ba horixe, ezertxo ere ez. Auzo osoa korritu nuen ea besterik topatzen nuen, baina kia. Twitterren aritu nintzen bila, eta bizpahiru aurkitu, nahiko kalitate txarrekoak. Jendeak ez daki argazkiak egiten. Txukunena aukeratu -hitz egiteko modu bat da-, Photoshoparekin pixka bat zuzendu, eta egunkarikoei bidali nien. Dena ondo. Baina, nonbait, jatorrizkoa egin zuena ohartu, eta Twitterren hasi zen protestaka. Eta niri sekulako errieta egin zidaten, noski. Morroiaren nicknamea ipini behar izan zuten argazkiaren oinean, atontze lan guztia nik egin arren. Ez, hura ez nuen kobratu, alproja halakoak. Ezta txiolariak ere: ziur nago bere izenordetxoa hor ikustearekin kontent baino kontentago geratu zela. Alu halakoa.

Ulertzen zergatik egin dudan? Hortxe zegoen pintada, hortxe bertan. Ez ni margotzen aritu naizen hormaren puntu berean, badakit, pixka bat ezkerrerago baizik. Hor garbitzaileek utzitako markak baitaude. Ikusten? Fresko daude oraindik: ez dakit horren gainean pintatzeko gai izango nintzatekeen ere. Baina hor zegoen, begira Twitterren duela sei ordu argitaratutako argazkia. Letra mota eta guzti imitatzen saiatu naiz. Bai, «ESKERRIK ASKO, ETA». Atzoko komunikatuagatik, badakit, nola ez dut jakingo ba. Baina ni ez naiz ETAren aldekoa, ezta gutxiago ere. Argazkia atera nahi nion, egunkaritik eskatu didate. Eta badakizue nolakoak diren nire egunkarikoak: horiek baino ETAren aurkakoagorik... Artikulu zorrotz bat ilustratzeko nahiko dute, seguru. Joder. Badakit. Baina txorakeria bat da, zer nahi duzue esatea. Total, berehala etorriko dira ezabatzera garbiketa zerbitzukoak. Eta hortxe bertan zegoen, zin dagizuet. Begira berriro Twitterreko argazkia, begira. Berdin-berdina atera zait...]]>
<![CDATA[Pareko tabernan]]> https://www.berria.eus/albisteak/151770/pareko_tabernan.htm Wed, 09 May 2018 10:47:01 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/albisteak/151770/pareko_tabernan.htm Neskak telebista seinalatu du une horretan. –Ai, barkatu: jaitsi dezakezu musika pixka bat, eta bolumena igo? Eguraldiaren partea eman behar dute-eta… –Oraintxe bertan, Liliana –erantzun dio, irribarre batez, tabernariak–. Zuri zer jarriko dizut, aita? Betikoa? ]]> <![CDATA[Pareko tabernan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1863/024/002/2018-05-09/pareko_tabernan.htm Wed, 09 May 2018 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/1863/024/002/2018-05-09/pareko_tabernan.htm
Zerbeza bat, mesedez.

Horia, tostatua, beltza, alkoholgabea…?

E...? orduan erreparatu dio, harritu samar, barra gaineko kañeroen oparotasunari. Keler bat.

Ez daukagu.

San Miguel bat orduan.

Tabernariak errukior begiratu diola iruditu zaio, botilatxoari tapa kendu eta berarengana bultzatu bitartean. Ez dio galdetu edalontzirik behar duen.

Zaila du erabakitzea lehenengo tragoa gustatu zaion ala ez.

Tabernaren izkina batean kokatutako telebistako koloreen argitasunak eman dio atentzioa: irudiak izugarri gardenak dira. Albistegi bat dirudi, baina soinua kenduta dago; salsaren antzeko musika batek betetzen du lokala. Goizegi iruditu zaio, hala telebistan albistegia egoteko nola bezeroen entzumena horrelako musika ozenarekin zauritzeko, baina eskumuturreko erlojuari begiratu bat eman dionean ohartu da pantaila hutsik dagoela; pila ahituko zitzaion. Barra gainekoan berretsi du, egiazki, goizegi dela halako edozertarako.

Bigarren hurrupak zapore hobea dauka. Bere onera itzultzen ari dela sentitu du.

Bezero bakarra da, neska sartu den arte; tabernariak pozik agurtu du, elkarren arteko tratua ohikoa duten seinale. Kafesne bat eskatu du, eta -bitxia begitandu zaio- tostada bat tomate eta olioarekin. Ez dio azentua ezagutu: hegoamerikarra edo? Aurpegia oso pintatuta dauka, zilborra airean uzten dion tixerta estu-estu batekin, eta izter mardulak apenas estaltzen dizkion minigonarekin. Puta bat ote? Barra gaineko ordulariari so egin dio berriro, badaezpada. Goizegi da, bai.

Berehala damutu da halakorik pentsatu izanaz, Senpereko etxean Begorekin eta Mattinekin izandako eztabaidez oroituta. Bego asko haserretzen zen Mattinek prostituten zerbitzuen erabilera defendatzen zuenean. Berak, gehienetan, Begoren alde egiten zuen, apal, baina gustura joango zen Mattinekin Baionara egiten zituen eskapadetan. Batzuetan, eztabaida haien erdian, «Hogeita bi urte dauzkat, eta birjina naiz oraindik» esateko gogoa edukitzen zuen. Baina lotsa ematen zion, eta ez zuen ikusten aitorpena txertatzeko abagunerik, ez bazen Mattinen argudioei, zuzenean edo zeharka, arrazoia emanez.

Hirugarren tragoa eman dio San Miguelari. Kamamila eskatu behar zuen, baiki.

Orduan gogoratu da. Dei bat egin beharko luke lehenbailehen.

Non daukazue telefono-aparatua?

Tabernariak harrituta erantzun dio:

Ez daukagu telefonorik... jope, aspaldidanik... Gure aitak taberna pasatu zidanean ez zegoen jada, pentsa -azken ohar hori, berarentzat baino, neska hegoamerikarrarentzat dela uste du.

Erakusleihotik so egin du, alde batera eta bestera. Ezkerraldeko izkinan, pareko espaloian, kabina bat zegoela gogoratu du, baina ez dago haren arrastorik. Ezta ondoan zegoen Citroënen kontzesionarioarena ere, bide batez esanda.

Berriro galdetu du, urduriago.

Kabina bat? Inguruotan? -tabernariak are zurtuago ematen du-. Ez dut uste... Tren geltoki ondoan bat geratzen dela uste dut, baina...

Behar baduzu nirea utziko dizut esan dio neskak, barra gainean zeukan eta noizean behin ukitzen aritu den aparatu beltz zapal bat erakusten diola. Ezetz esan dio, eta, isiltasun une agian luzeegi baten ondoren, bere jendetasun ezaz ohartuta, eskerrak eman dizkio.

Telebistako albisteei egin die kasu orduan. Egiazki, denbora bat zeraman esatarien eta irudien azpian agertzen eta desagertzen zihoazen azpitituluak begi-bazterraz irakurtzen, baina ez ditu orain arte prozesatu. «ETAren behin betiko amaiera». «Lehendakariaren adierazpenak». «Biktimen elkarteek ez dute nahikotzat jotzen barkamen eskaera». «Gobernuak kartzela-politikari eutsiko dio».

Eta areago. «Albisteak konfirmatzen ari dira». «La Cepa tabernan bart orientazioa galduta agertutako gizona Gregorio Ordoñez da». «'Yoyes bera da, zalantzarik gabe', adierazi dute familiaren bozeramaileek». «Heriotzaren unean zeukaten adin berarekin». «Datozen egunetan berpizkunde gehiago espero izateko motiboak daude, adituen arabera». «Konfirmatuta: lehenengo itzulera, M.A. Blancorena, ETAk desegitea ofizialdu zuen unean bertan jazo zen».

Zein urtetan dagoen galdetzeko tentazioa eduki du. Back To The Future filmaz oroitu da; ikusi zuen azkenekoa dela esango luke. Begorekin eta Mattinekin batera, Biarritzeko areto hartan; Mattini txorakeria galanta iruditu zitzaion. Baina ez du galdetu behar izan, botilen apalategiaren artean dakusalako Kutxabankeko egutegi bat, 2018. urtea tamaina handian aurkezten diona.

Kutxabank. Maiatza. 2018.

Barra gainean txanpon batzuk utzi, aulkitik altxatu eta aterantz jiratu da; ia-ia estropezu egin du tabernara sartu berri den agurearekin. Barkamena eskatu dio, labur, eta harridura moduko keinu bat sumatu du haren aurpegian. Gero tabernatik irten da, ziztu bizian. Kalea zeharkatu du, baina, espero zuen bezala, bere Ford Fiesta ez dago bertan. Ezkerrera egin du orduan, kabina zegoen lekurantz.

Tabernan geratu direnek bistaz galdu dute hortik aurrera. Orduantxe ohartu da tabernaria pezetekin ordaindu duela mutilak. Hogeita bosteko bi eta bi ogerleko. Gizon zaharrari begirada esanguratsu bat bota dio, txanponak erakustearekin batera.

Aita, zuk uste duzu morroi hori ere…?

Joder, horregatik egin zait ezaguna! Aurpegi hori... Ni izan nintzen hurbildu nintzen aurrenetarikoa; berehala jaitsi nintzen etxetik. Bonba batek egin zion eztanda eskuetan, hortxe bertan, gau batez, duela... ufa... Erakusleiho erdia aldatu behar izan genuen.

Bonba batek? galdetu du neskak.

Bai. Hor ondoan zegoen auto-saltzaile baten aurka ipini asmo zeukan, ezta, aita? Nik ere gogoan dut gau hura. Gero lekuz aldatu zuten denda...

Ze izen zeukan mutilak? Koldo? Juankar? Garai batean plaka bat egon zen hor parean, horman; egunero ikusten nuen. Baina hura ere aspaldi kenarazi zuten.

Neskak telebista seinalatu du une horretan.

Ai, barkatu: jaitsi dezakezu musika pixka bat, eta bolumena igo? Eguraldiaren partea eman behar dute-eta...

Oraintxe bertan, Liliana erantzun dio, irribarre batez, tabernariak. Zuri zer jarriko dizut, aita? Betikoa?]]>
<![CDATA[Nobelagile britainiar bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1961/029/002/2017-10-06/nobelagile_britainiar_bat.htm Fri, 06 Oct 2017 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/1961/029/002/2017-10-06/nobelagile_britainiar_bat.htm Idazlea

Badaude pozten zaituzten sari-emateen albisteak, are Nobela bezalako sarien kasuan, hots, berez mainatsuak, politikoak, edo mainatsuak eta politikoak izan ohi diren horien artean -horrek ezartzen duen zama eta aurreiritzi guztiekin-. Kazuo Ishigurorena eguna alaitzen dizuten horietakoa izan da, niretzat behintzat.

Ishiguro, izen eta abizen horiek izanda ere, oso idazle britainiarra da. Izan ere, agian horregatik beragatik, bere kide batzuk baino are da britainiarrago: soilik idazle oso britainiar batek idatz dezake The Remains of the Day (Egunaren hondarrak, 1989) bezalako lan hiperbritainiarra, hots, landa-etxalde handiko azpigeneroaren erakusle ilunabarreko samar hori, jende askok izenburu bereko filmagatik ezagutuko duena (James Ivory, 1993; Anthony Hopkins eta Emma Thompsonekin), eta, legendak dioenez, lau asteko itxialdi batean idatzi zuena, 32 urte zituela, Tom Waitsen abesti baten inspiraziopean -musikak, bide batez esanda, garrantzi handia izan du Ishiguroren bizitzan eta literaturan-.

1960 eta 1970eko hamarraldietako esperimentalismoa -neurri batean- albo batera utzi eta narratibitaterako gustu klasikoagorantz itzuli zen belaunaldi arrakastatsu horretako partaide dugu Ishiguro, Salman Rushdie, Ian McEwan, Martin Amis, Julian Barnes, Graham Swift, Jeanette Winterson edo Hanif Kureishi bezalakoekin batera -ezagunenetako batzuk aipatzearren-. Izan ere, ziurrenik lehen buruko talde horretako kiderik apal eta ezkutuenetakoa da Ishiguro, eta alde horretatik ere poztu nau albisteak: Nobel sariak izaten du, batzuetan, justizia poetikorako nahikunderik.

Ipuingintzan aritu bada ere -Nocturnes 2009ko liburuan, musika mota ezberdinek harilkatutako narrazioek osatua-, nobelagile sena da nagusi Ishigurorengan. Nik bi lan azpimarratuko nituzke, bere ekoizpenetik, aipaturiko Egunaren hondarrak horretaz gain: batetik, Never Let Me Go (Ez nazazu sekula joaten utzi, 2005), zientzia-fikzioa eta literatura serioa bateragarriak direla erakusten duen enegarren adibidea -belaunaldi horren ezaugarri bat dena, bestalde: haientzat, oro har, generoa ez da jada, aurrekoentzat bezala, azpiliteratura-, eta, bestetik, The Unconsoled (Kontsolaezinak, 1995), estilo-ariketa kafkatar petoa, tour de force latza, lehenago aipatu dudan esperimentalismoaren ustezko bazterrera uzte hura zalantzan jarriko lukeena -hau bezalako urgentziazko artikulu orokortzaileei ez zaie kasu handirik egin behar-. Euskarara lan bakar bat itzuli beharko balitz, eta komertzialtasunari begiratu behar balitzaio -halakorik existitzen bada euskarazko literatura itzuliaren alorrean-, Ez nazazu sekula joaten utzi aukeratuko nuke -horrek ere bere filma dauka, 2010ekoa-; goi-literaturaren izpiritu fantasmatikoaren deiadarrei kasu egingo beharko balitzaie, ordea, Kontsolaezinak.

(Zerbaitek gehiagok ere poztu nau sari honetan, maltzurki bada ere -gogoratuz, esaterako, zenbat herrialdek aldarrikatu zuten Elias Canettiren aspaldiko Nobel saria: Espainiak, Bulgariak, Turkiak, Britainia Handiak, Alemaniak eta Austriak, gutxienez, segun eta bere txikitako hizkuntzari, jaioterriari, pasaporteari, bizilekuari edo literatura-hizkuntzari erreparatzen zioten...-: idazlearen jatorriari begiratzen dionik egongo denez, baita Akademia Suediar txit gorenean bertan ere, Haruki Murakamiren aukerak murriztu direlako, poxi bat bada ere, saria eskuratzeko orduan. Urte batzuetarako, behintzat).

Edonola ere: congratulations, Mr. Ishiguro.]]>
<![CDATA[Erdizka esnatzen hasi denean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/034/001/2017-09-03/erdizka_esnatzen_hasi_denean.htm Sun, 03 Sep 2017 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/1918/034/001/2017-09-03/erdizka_esnatzen_hasi_denean.htm Ipuin euskaldunak (1999) izan zen euskaraz argitaratu zuen lehen lana. Ondorengoak dira Gezurrak, gezurrak, gezurrak (2000), Traizioak (2001), Itzalak (2004), Etorkizuna (2005), Idazten ari dela idazten duen idazlea (2012) eta Inon ez, inoiz ez (2014), besteak beste. Harenak dira Euskaldun guztion aberria nobela eta Euskal literaturaren alde (eta kontra) saiakera ere. Historia ikasitakoa da, eta Volgako Batelariak blog literarioaren kideetako bat izan zen.]]>
Halako batean, bere sakelakoak jo du, eta ikuspegi guztia desegin da supituki: bibrazio moduan jarrita zeukan arren, durduzatuta altxatu du burua, eta Maiderren gorputza ere mugitzen hasi da, nagi antzean, izerdiz blaitutako izara zimurtuz.

Gauak ez du batere freskatu.

Ohe ertzean eseri da, nahasi samar oraindik. Ez du gogoan non utzi zuen telefonoa. Jakaren poltsikoan, baina non dago jaka? Aulkian zintzilik, Maiderrek mesanotxe gisa erabiltzen duen eserleku txikiaren bizkarraldean txukun ipinita: besoa luzatu baino ez. Baina zalantza egiten du. Smartphoneak dar-dar egiten jarraitzen du, hertsagarriago agian.

Ez duzu hartu behar? Maiderrek, ohearen beste hemisferiotik.

Ordu hauetan?

Hain zuzen ere.

Eta Alba bada?

Zer kontatu diozu gaurkoan zure emazteari?

Lankideekin nindoala Errioxako bodega batera. Haro inguruko landa etxe batean geratu behar genuela lotan.

Erantzun, badaezpada.

Telefonoa isildu egin da bat-batean. Orduan atera du Iñakik jakaren poltsikotik, eta zerbait tekleatu du bertan.

Uxue da…

Zure alaba?

Ez dut ulertzen… Zer demontre ari da ordu hauetan…? Albari dagokio ardura… Bazekiten ni kanpoan nengoela…

Dei egiozu.

Iñakiren hatzak telefonoaren pantaila gainean dabiltza irristaka.

Laugarren deia da denbora gutxian…

Dei egiozu, gizona.

Ari naiz. Ari naiz.

Baina inork ez du hartzen beste aldetik, seinaleak jotzen badu ere.

San Ignazio auzoko festetara joatekoa zela uste dut… Nik ez nion baimena eman nahi, baina Albak…

Probatu berriro.

Ez du erantzuten. Zergatik ez dio Albari deitu…?

Begiratu Whatsappean.

Iñakik aplikazioa irekitzen du. Ez zaio Whatsappa gustatzen, bere hatz potoloekin ez du askotan teklatuarekin asmatzen, zuzentzaileak akats irrigarriak eginarazten dizkio mezuetan, eta bera amorratzen da, zuzen idaztea gustatzen zaiolako. Maiderrek asko erabiltzen du, gehiegi bere gusturako. Adin kontuak, pentsatzen du Iñakik. Izan ere, trufa egin ohi dio bere erantzunen lehortasunagatik. Eta bien arteko mezu-kateak maiz ezabatu behar izaten ditu, badaezpada ere.

Arnas faltan geratu da istant batez. «Aitaaa, erantzun mesedez», dio Uxueren lehendabiziko mezuak, jaso duen aurreneko deitik segundo batzuetara idatzitakoak. «Bortxatu egin naute», bigarrenak. «Aitaa, erantzun deia», hirugarrenak. «Ibarrekolandako komisariarako bidean noa», laugarren eta azkenak.

Nola hala azaldu dio kontua Maiderri, totelka. Sorgortuta dago, oraindik erdi lo jarraituko balu bezala. Mekanikoki, aulkitxoaren parean egoki tolestuta utzi dituen arropak hartu eta janzten hasi da, baina operazioaren erdian eten bat egin du Uxueri atzera deitzeko. Berriz ere, dei-seinalea baino ez zaio iristen entzungailuaren beste aldetik. Alkandora ipintzeari ekin dio atzera, baldar.

Maider guztiz jantzita dago ordurako.

Albari deitu beharko zenioke.

Albari…? Ezta pentsatu ere…

Ez izan baboa, Iñaki. Ziurrenik ez dizu erantzungo, Uxuek zuri hots egin behar izanak erakusten duen bezala. Baina dei hori egin, egin behar duzu.

Maiderrek aurreikusi bezala, Iñakiren emaztearen telefonoa ere mutu dago.

Segi saiatzen Uxuerekin kontaktuan jartzen, eta abia gaitezen. Zure autoan joango gara? Edo nirean nahiago? Ez bazara gidatzeko gai sentitzen ni prest nago.

Ez dakit ideia ona den… Gainera, nora…

Benga, Iñaki. Badakigu nora doan. Nik lagunduko zaitut.

Eta gizona kaleko aterantz bultzatu du.

Baina nik Errioxan egon beharko nuke, berez… Nola…

Maiderrek ez du azkeneko iruzkin hori erantzuteko lanik hartu.

Lortu beharko genuke, ahal dela, komisariara iritsi baino lehenago aurkitzea. Aurrena ospitale batera eraman behar dugu, bertan artatu dezaten, eta ondoren denuntzia ipini. Bidali egiozu hori Whatsappez, edo esan egiozu, berarekin hitz egiten lortzen baduzu. Eta iritsi bada, itxaroteko komisariaren atarian.

Baina… zergatik…? Ez da hobe Ertzaintzak…?

Ertzainek goitik behera kakaztuko dute: ez dakite neska bortxatuekin aritzen. Eta kasurik onenean, ez dute zuzen egingo, frogak alferrik galduko dituzte. Sinets egidazu: protokoloa hobekien kontrolatzen dutenak larrialdietako medikuak dira. Basurtura eraman dezakegu, edo, agian hobeto, hurbilago dagoenez gero, Deustuko anbulatoriora, zerbitzua irekita izaten dutela uste dut.

Etxe parean aparkatuta zegoen Maiderren ?koda zaharrean sartu dira arrapaladan, emakumea gidari. Iñakik ez du eragozpenik ipini.

Segi saiatzen. Erantzuten al dizu…?

Gizonak ezezkoa egin du buruarekin. Maiderrek autoa martxan jarri eta maldan behera abiatu dira bizkor. Kalea hutsik dago guztiz.

Nola dakizu hori guztia…?

Zer guztia?

Protokoloarena, hobe dela lehenengo ospitalera joatea…

Ni ere bortxatu ninduten.

Zu…? Noiz…?

Batxilergoko bigarren kurtsoan. Tira, selektibitate ostean izan zen, uda hasieran. Parranda egitetik nentorren. Gure etxeko atarian. Okerrena da tipoari neuk utzi niola sartzen, ateari eusteko eskatu zidalarik.

Zergatik ez didazu inoiz kontatu?

Ez didazulako galdetu. Gainera, gizonezkoek ez duzue halakoez hitz egin nahi, berez.

Ez ezazu orokortu, Maider.

Ez dut zurekin eztabaidatzen hasteko asmorik, Iñaki. Ez orain, behintzat.

Kaleargiek zerrenda distiratsu hotz bat osatzen dute autoaren alboko leihatila bietan.

Dena dela, lasaitu zaitez, Iñaki. Badakit orain bost axola izango zaizula esango dizudana, baina sinetsi egidazu: bortxaketatik ateratzen da. Uxue onik aterako da. Ikusiko duzu.

Momentu horretan telefonoak jo du.

Uxue al da?

Ez: Alba.

Erantzun, Iñaki. Benga.

Hatza pantaila gainetik mugitu eta belarrira eraman du aparatua, azkenean. Komunikazioa ondo finkatu aurretik, taupada arin batzuk entzun ditu. Eta orain ziur dago lehengoak ez zirela Maiderren bihotzarenak, beraren odolaren barne-zirkulazioaren oihartzunarenak baizik.]]>
<![CDATA[Ezer gertatu izan ez balitz bezala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/035/001/2016-08-07/ezer_gertatu_izan_ez_balitz_bezala.htm Sun, 07 Aug 2016 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/1918/035/001/2016-08-07/ezer_gertatu_izan_ez_balitz_bezala.htm Ipuin euskaldunak (1999); Gezurrak, gezurrak, gezurrak (2000); Itzalak (2004); Etorkizuna (2005); Biodiskografiak (2011); eta Inon ez, inoiz ez (2014).]]>
Duela hamahiru urte López de la Calleren aurkako atentatuaz eztabaidatu zuten... ala Pagazaurtunduarenaz izan zen...? Andoainekin zeukan zerikusia, hori seguru, Martin Ugalde kultur parkeko aparkalekuan egin zutelako topo; Ander iritsi berria zen eta bera bazihoan, bilera batetik atera berri. Bai, Pagazaurtunduarenaz behar zuen, zeren eta Berria martxan zegoen ordurako, Egunkaria-ren itxiera gauzatua zen ordurako ?Ander Berria-ko zerbaitetara zihoan, horretaz ondo gogoratzen da?, eta Andoaingo udaltzaingoaren hilketa pixka bat lehenago izan zen; beraz hari buruz arituko ziren ia ziur, baina litekeena da Elik López de la Calle ere hizpidera atera izana, Ander zirikatzeko, ondo baitzekien herra berezia ziola El Mundo-ko zutabegileari, eta harekin izan zitzakeen hika-miketan dena baitzen zilegi, ordurako. Egunkaria-ren itxierarena aipatu zion Anderrek ?hantxe bertan zegoen erredakzioa, oraindik prezintatua?, eta Batasunaren ilegalizazioarena, eta Elik erantzun bera ere egon zela Donostiako manifestazioan, ea zer uste zuen ba. Anderrek argudiatu zuen ezker abertzaleak defendatzeko eskubidea zeukala, egoera horretan, eta kazetari bat edo zinegotzi bat hiltzeak defendatzeko eskubidearekin ze lotura izan zezakeen arrapostu egin zion Elik, eta Anderrek, orduan, ez desitxuratzeko bere hitzak, mesedez. Bere autoa sekulako ate danbatekoaz itxi zuela gogoan du Elik, eta agurtu gabe alde egin zuela Martin Ugaldetik. Ander ez du orduz geroztik ikusi. Gaur arte.

Duela hogei urte, 1996an beraz, taberna batean izan zen, fakultateko ikaskide ohien afariaren ostean: otorduan zehar ez zuten hitz egiteko aukerarik izan, mahaiaren alderik urrunenean kokatu zelako Ander ?edo agian bera izan zen??. Baina afari osteko azkeneko poteetako batean, taldea sakabanatzen eta murrizten hasi zenean, barra baten ondoan suertatu ziren biak, eta, musikak utzi zien heinean, hitz egiten hasi ziren. Auskalo nola iritsi ziren gaira, hasieran ?Eli ziur dago? beste batzuk jorratu baitzituzten, baina aurrera egin ahala, ohartuta edo ohartu gabe, hura ere atera zen. Aldayaren eta Ortega Lararen bahiketak izan zituzten solasgai ordukoan ?Elik batez ere?, eta esplotazio kapitalista, tortura eta sakabanaketa politikaren krudeltasuna ?Anderrek?. «Mueca por la paz»-en kontzentrazio horietako batera joan ote zen galdetu zion, orobat, eta Elik hari ea kontra-kontzentrazioetako batean egon al zen, «Nazkagarriak!» bezalakoak oihukatzen. «Beraz, egon bazeunden...», erantzun zion Anderrek, eta ondoren, musikaren gainetik entzuten hasi zitzaienean, kasik banatu egin behar izan zituzten gainontzeko lagunek. Gaua hantxe amaitu zen, Elirentzat bederen.

Hura baino lehenago gaiari buruzko eztabaida gehiago izan zituzten, zer esanik ez, baina hura izan zen gogorrena, Elik amore eman ez zuen lehenengoa. Guztien artean aurrenekoa, edonola ere, hogeita hamar urte lehenago eduki zuten, Eliren beraren ikasle pisuko logelan. Hotz egiten zuen, ohean baitzeuden sartuta, kaleko arropaz jantzita ?Elik Anderrek koadrozko galtzerdiak zeramatzala gogoratu zuen, xehetasun bitxia iruditu zitzaiolako, ziurrenik?; udazken betea behar zuen, hortaz, azaroa edo abendu hasiera agian. Anderren ahalegin ez bereziki kartsuei aurre egin behar izan zien une batez ?Elik ez zeukan maite-jolasetarako gogo handirik, eta, edonola ere, eskuliburuaren atal hura irakurtzen amaitu behar zuen?, baina gustura zegoen haren ondoan. Halako batean, Anderrek Egin-eko orrialdeak itxi eta zerbait murduskatu zuen; Elik ez zion ondo ulertu. Yoyesen inguruko albiste bat zela argitu zion, omenaldi baten ingurukoa; «traidoreak» hitza ere atera zen Anderren ahotik. Gogorregia begitandu zitzaion Eliri, eta hala adierazi zion, indar ez oso handiz, mutilari; Yoyesen hilketa akatsa iruditzen zitzaiola gehitu zuen, eta ez zuela ekintza hura ulertzen: azken finean iritziz aldatzea zilegi zela, edo are nekatzea ere. Yoyes ez zen edonor, ordea, defendatu zuen Anderrek, sinbolo bat zen, buruzagi bat, jeneral bat. Eta gerra batean ezin zaio etsaiari ahuldaderik batere erakutsi; hori ulertzen ez zutenek hobe zutela isiltzea, eta trabarik ez jartzea. Are gehiago GALekoen basakeriak gertatzen ari ziren garai batean. Elik ez zuen jakin zer erantzun, eta hortxe amaitu zen, ordukoz, eztabaida ?hark ere, 2003ko azkenekoak bezala, izendapen hori merezi bazuen behintzat?. Baina ondorengo askoren aurrenekoa edo atarikoa izan zen, Eli handik denbora batera ohartu zen bezala.

Berriro begiratu du Ander eserita dagoen aldera: bizkarra ematen dio, kafea jelarekin dauka mahai gainean, zerbait ari da begiratzen sakelakoan: hatzak keinu dorpez mugitzen ditu pantailaren gainetik. Gai izango al da Eli hurbiltzeko eta berarekin esertzeko, bakarrik dagoela probestuz? Posible izango dute azken hamahiru, hogei, hogeita hamar urtetan ezer gertatu izan ez balitz bezala hitz egiten hastea?

Bai, posible dela uste du. Eta bere burua Anderrengana hurbiltzen ikusten du, eta bi muxu ematen, eta harekin terrazan esertzen, eta beste kafe bat eskatzen. Eta harilduko duten hutsalkerien ondorengo ohiko trukea: seme-alaben, dibortzioen, lanen edota jabego higiezinen ingurukoa. Eta, azkenik, gaira iristean, nola Anderrek esango dion, irribarre zabal edo estu batez, beti egon dela bake prozesuaren alde, beti egon dela biolentziaren kontra. Eta Elik bere burua ikusten du erantzuten bera, ordea, biolentziaren alde egon zela, bai horixe, eta horregatik lotsatzen dela gertatutako guztiaz. Nahiz eta ondo ez duen jakingo erabili beharko lukeen hitza lotsa den, edo besteren bat.

Posible dela uste du, bai, eta horregatik erabakitzen du aurrera jarraitzea pasealekutik, gelditu gabe, Ander agurtu gabe. Ezer gertatu izan ez balitz bezala.]]>
<![CDATA[Zer (ez) den euskal kritika]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2074/032/001/2015-04-08/zer_ez_den_euskal_kritika.htm Wed, 08 Apr 2015 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/2074/032/001/2015-04-08/zer_ez_den_euskal_kritika.htm Izan gabe denaz. Hogeita hamar urte hedabideetako literatur kritikan liburua egilearekin berarekin, Iratxe Retolazarekin eta Leire Lopez Ziluagarekin mahai inguru batean aurkeztu ondoren, Donostian, bururatu zitzaidan euskal kritikagintza definitzeko agian zuzenago dela, zer den edo zer izan daitekeen eztabaidatzea baino, zer EZ den azaltzen saiatzea. Eta Gasteizerako itzulerako autobusean zerrendatxo bat osatu nuen mentalki. Ahaztu ez dudana, artikulu honen irakurlearen zorigaitzerako. Hauxe da:

• Euskal kritika ez da gure komunikabideei bereziki interesatzen zaien sail bat. Ez dute sustatzen ibilbide luzeko kritikorik, ez dira arduratzen kritiko txar batek astez aste testu irenstezinak sinatzen baditu ere —gogoan hartu zein luze eutsi zion Gara-k olerki liburuak apenas aipatu gabe olerki liburuak iruzkintzen zituen kritiko hari—, kritiko berdina berrerabiltzen dute —hori da Vocento taldeak azkeneko urteetan bultzatu duena El Correo-n eta DV-n: medio bakoitzak bere kritiko propioak izatea gaiari ematen zaion garrantziaren isla iruditzen zait—, asteroko kritikaren gutxieneko usadio osasuntsua abandonatu dute —Deia-k eta Gara-k, helduen literaturari dagokionean behintzat—, zentsura ezartzen dute edo ez dute kritikoa erasoen aurrean babesten —gogoan hartu Maider Ziaurrizen, Aritz Galarragaren edo Ibon Egaña beraren kasuak, BERRIAn eta Gara-n—. Ados, toki guztietan egin du behera kultur gehigarrien lodierak —BERRIAn ezik, akaso— eta, horrekin batera, kritiken ugaritasunak eta luzerak. Baina inon ez da gehiago nabaritzen lehendik alor hori ahula zen leku batean bezainbeste.

• Tira: truke-balio handiagoa zukeen jarduera balitz, agian aintzagotzat hartuko lukete. Baina kontua da euskal kritika ez dela, inolaz ere, aberasteko bide bat. Mundu osoko kritika bezala, gaizki ordainduta dago —diruz behintzat—, eta horri euskalgintzaren sarrera-eredu estandar berez apala eta aberriaren-alde-ari-naiz sindromea gehituz gero... Ez pentsa, dirutan ez ezik, maitasunean ere eskas ordainduta dago, globo osoko kritika bezala hori ere, nahiz eta euskal kritikoak baditu, alde horretatik, aringarriak eskura: kritika negatibo gutxi edo, ahal dela, batere ez argitaratzea. Kontrakoa eginez gero ondo dakielako kritika ez dela adiskideak egiteko edo mantentzeko modu bereziki eraginkorra.

• Izan ere, euskal kritika ez da liburuen kalitateaz informatzeko bide bat, oro har, ez behintzat kritika positiboen edota gatzgabeen masibotasuna kontuan hartzen badugu. Ez kazetaritza mailako kritikan —horixe da, hain zuzen ere, Egañaren ikerketaren interesgunea—, eta are gutxiago kritika akademikoan, soziologia, psikologia eta antropologiaren arteko nahaski bat egitean gero eta interesatuagoa dirudiena eta zeinarentzako, ondorioz, maila berean koka baitaitezke hala Bernardo Atxaga nola Jon Arretxe, hala Toti Mnez. de Lezea nola El Caserío zarzuela, hala Goenkale nola Materraren Doctrina christiana (The Director's Cut). Eta, ahal dela, hori guztia eta gehiago batera mordoilatuta, baldin eta ikertzailearen helburura iristeko baliagarri bada —testu-kritika…? Kanona…? Kanon alternatiboa…? Mesedez: zer da hori...?—.

• Horrela, egia esan, euskal kritika ez da bihurtzen mailaketak egiteko bide aproposena, berdin dio irakurlea —interesa izan dezakeena, akaso, mesanotxerako liburuaren hautaketan— edo irakaslea —DBHko bere ikasleekin ez duena errepikatu nahi, agian, aurreko urtean klaustroak gauzatutakoa, gaztelaniazko eskoletan Fuenteovejuna agindu zielarik, eta euskarazkoetan, aldiz, Kutsidazu bidea, Isabel— mailaketa horren bila badabiltza gose eta egarri... Kasu: ez naiz esaten ari Joxean Sagastizabalen lana txarra denik, baina onartu behar da ez dagoela Lope de Vegarenaren maila historiko eta literario berean... eta ez dakidala, ondorioz, ikasleak seinale kontraesankorrak jasotzen ari diren gaztelaniazko eta euskarazko lanen balio erlatiboari buruz —adibidea erreala da, eta ez bakana, tamalez—.

• Areago, euskal kritikan, askotan, ez dago alderik —edo gero eta alde gutxiago dago— oinezko kritikaren eta unibertsitate mailako kritika garaiaren artean, beste une eta esparru batzuetan ohikoagoa gertatzen zen bezala. Bien arteko mugak geroz eta lausoagoak direla esango nuke: kritika arrunta, kritikaren intelektual organiko-zibernetiko gisa aritzen den Kritiken Hemerotekaren bitartez nagusiki, produkzio-kate akademikoaren oliobide nagusienetako bat bihurtu da azken urteotan. Eta kritika akademikoa, bestalde, gero eta presenteago ageri da, bere ordezkarien bitartez, egunkarietako kritiketan, aurretik nagusiago ziren idazleak edo kritiko amateurrak ordezkatuz: horrek, oro har, kritiken kalitate teknikoaren maila hobetu du, baina beldur naiz eremu horretara ez ote dituen, hein batean, isuraldatu ikasketa kulturalen efektu oro har berdintzaileak.

• Horrekin lotuta, inpresioa daukat —agian erratua— euskal kritika ez dela idazle jarduerarekin bateragarria, edo, behintzat, gaizki ikusten dela idazleak kritiko lanak ere bere gain hartzea; garai batean, ordea, normalagotzat hartzen zen idazleen lan kritikoa: «Zertarako sartu sasibide horretan? Zer irabazten duzu...?». Kurioski, aurreiritzi hori ez zaio aplikatzen liburuen aurkezpenei edo hitzaurreei, nagusiki idazleei enkargatzen zaizkienak eta ez aurkezle profesionalei edo aktoreei; izan ere, literatur kritikak ez diren arren —inolaz ere ez dira, argi gera dadila hori—, ez litzateke gehiegikeria izango animalia-erreinu berekoak direla konstatatzea, behintzat —hainbeste ezen Kritiken Hemerotekak, deskuidoan, halako bat edo beste kooptatu baitu kritika oso gisa, irakurleari iruzurtxoa eginez, nire aburuz—.

• Euskal kritika ez da genero literariotzat hartzen. Beste era batean esanda, kritikoak ez dira, salbuespenak salbuespen, maila handiko testu literarioak sortzen saiatzen, eta iruzkinak egitera mugatzen dira. Kritika literarioak fikzioa —fikzio ona— bezain berezia eta interesgarria izaten saiatu beharko luke, ordea: soilik horrela —eta ildo homogeneo eta zintzo bati eutsiz— harrapatu eta fidelizatu ahal izango du irakurlea, kritikara hurbilduko dena ez soilik ematen dion informazioagatik —ez litzatekeena beti positiboa izan behar, logikoki—, baizik eta baita bertatik atera ahal izango duen plazer estetikoagatik ere.

Behin euskal kritika zer EZ den ebatzi ondoren, irudipena neukan epifaniara iritsiko nintzela eta ondorioztatuko nuela, azkenik, zer den, zertan datzan zinez euskal kritika. Baina une horretan amets apokaliptiko horretatik esnatu egin nintzen, autobusa Gasteizko geltokira heltzean, eta ondoriorik gabe geratu nintzen, miserableki. Artikulu honen irakurlea geratuko den bezala, alegia.]]>
<![CDATA[Lekukotasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2014-08-02/lekukotasuna.htm Sat, 02 Aug 2014 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/1918/022/001/2014-08-02/lekukotasuna.htm Etorkizuna (2005), Biodiskografiak (2011), Idazten ari dela idazten duen idazlea (2012) eta Inon ez, inoiz ez (2014) argitaratu ditu azken urteetan. Euskadi saria hiru aldiz irabazi du: Etorkizuna-rekin, euskal literaturakoa, 2006an; Azken garaipena-rekin, haur eta gazte literaturakoa (Julen Ribas marrazkilariarekin elkarlanean), 2012an; eta Ese idioma raro y poderoso-rekin, gaztelaniazko saiakerakoa, 2013an.]]> goikoek bakarrik hitz egingo ba. Memoriak eta kontu horiek ondo daude, Madariagarenak, eta Txillardegirenak, eta, estutzen banauzu, baita Antzaren nobela ere. Are Onaindiaren bi liburukiak. Baina zer gertatzen da ni bezalako peoiekin? Kanoi-bazka guztiarekin? Ez al dugu merezi gure egia kontatzea, koplarik gabe? Bai, zer esanik ez. Asko eskertzen dizut, bada.

Bai, familian bazegoen giro hori. Abertzaletasuna, mendigoizaletasuna... Aita preso egon zen luzaro, El Dueson. Baina hamasei urte edo bete nituenetik ez ginen ondo konpondu. ETAz izan nuen lehenengo albistea? Parrokiko kanpandorrean agertu zen ikurrina hura: aitak oso argi utzi zigun ez zela «gureek» jarritakoa.

Txabi Etxebarrieta? Behin bakarrik ikusi nuen. Sarrikon izan zen. Asanblada batera eraman ninduten, baina egun hartan behintzat ez zuen hitz egin; norbaitek seinalatu zidan. Handik urtebetera edo hil zuten. Ni ordurako ETAn nengoen, lan txikiak eginez, zelatatze kontuak, badakizu. Oso gutxi entrenatzen gintuzten, ni behintzat pare bat aldiz baino ez ninduten eraman tiro batzuk botatzera mendira, Pagasarri atzera, pentsa. Hutsaren hurrengoa. Ba ote zuten nire «dohainaren» berri? Orduan ni neu ere ez nengoen seguru eta...

Ez, ez zen txikitatik zetorkidan zerbait, nik banekien zer edo zer berezia neukala, gauzak adi-adi eta luzaroan begiratuz gero lausotu egiten zirela, eta ez zela bistaren arazo bat, nik izugarri bista ona neukalako, kalearen beste puntan jostorratz bat lokalizatzeko gai nintzen garai hartan. Ez, gauzak lausotzen nituen, gardendu eta forma galarazten nien, segundo gutxi batzuetan. Ez nintzen ohartu Burgosko epaiketa ostera arte. Amorratuta geunden, beldurrak itota, baina oso haserre aldi berean. Kalean, kasik aurreneko aldiz, aldekoak genituela sumatzen hasi ginen. Jendea herri bihurtzen hasi zen, norbaiti garai hartan entzun nion bezala. Etxe seguru batean eman nituen epaiketa osteko egun horiek, kide batzuekin batera. Eta, halako batean, ordu erdiz edo begiratzen neraman kafeontzia desagerrarazi nuen, bertan geundenon guztien begien aurrean. Besterik gabe desmaterializatu zen, zaratarik ere atera gabe. Ni beste guztiak bezain harrituta nengoen, baina aitortu behar dizut gertatu zenean «hauxe zen, beraz» bezalako zerbait pentsatu nuela.

Bai, erakundea informatu genuen, nola ez. Eta zuzendaritzak Ekialdeko Alemaniara bidali ninduen, Europan zehar sekulako itzulingurua eginez, Segurtasunerako Estatu Ministerioko Abteilung XXIIIaren egoitzetan nire kasuaren inguruko ikerketa sakona egin zezaten. Hango adituek ez zuten zalantzarik izan nire dohainari zegokionean, eta erabiltzeko entrenatu ninduten; ez zen lehenengo aldia botere bereziak zituen norbait artatzen zutena, nahiz eta nik, bertan pasatutako hilabeteetan, ez nuen nire antzeko beste fenomenorik ezagutu. Neurketa zehatzak egin zizkidaten zientzialari aleman haiek: dohainaren mekanismoak deskorapilatzea ezinezkoa suertatu zitzaien, eta atera zuten ondorio ziur bakarra izan zen ikusmenarekin lotutako mutazio bat zela. Objektuekin egin genituen lehendabiziko frogak; ondoren untxiekin eta zakurrekin. Ez zen arrastorik geratzen. Rostockeko portura eraman ninduten halako batean, espioi estatubatuar baten kontrako operazio batera. Eta hartan ere ez nuen hutsik egin.

Zerbait sentitzen ote nuen? Ez gehiegi, egia esan. Hustasun moduko bat barnean. Baina ez zen sentimendu moral bat, uler nazazu, zerbait fisikoa baizik. Ekintza, azken batean, ez zen odoltsua. Eta espioi amerikar hura etsai bat zen, denok zapaltzen gintuen inperialismoaren morroia. Gainera, nik ez dakit nora bidaltzen nituen helburuak: nork esaten zigun hilik zeudela, edo ez zirela berragertuko geroago, urteak pasatuta? Ez, ez da halakorik gertatu, nik dakidala behintzat…

Bai, alemanek haiekin geldi nendin nahi zuten, noski. Baina nik ez nuen nahi izan. Gure aberriaren alde egin nahi nuen borroka. Erakundeak, gainera, itzultzeko agindu zidan. Ez, ez nuke esango ihes egin behar izan nuenik, baina… tira, konplikatua izan zen. Euskal Herrira iritsi eta dena zapuztu zen, ordea.

Nik pentsatzen nuen berehala hasiko nintzela ekintzetan parte hartzen. Nire dohaina aprobetxatuko zuela erakundeak, etsaiak ezabatzeko. Baina ez zen horrela izan. Nahiko argi utzi zidaten gure helburuetarako ez zela batere erabilgarria arrastorik batere uzten ez zuen ekintza bat. Etsaiak jakin egin behar zuela nor zen erantzulea, zauria sentitu behar zuela. Eta baita herriak ere, noski. Beraz, baztertu egin zen nire dohaina atentatuak egiteko erabiltzeko ideia. Eta, bestalde, ez zidaten uzten, ezta ere, ekintza «konbentzionaletan» parte hartzen: baliotsuegia bide nintzen, eta oso babestuta izaten ninduten.

Bai, gehienetan Ipar Euskal Herrian. Babes-etxe gehiegi ezagutu nuen erromesaldi eterno hartan. Ni, ordea, ez naiz teorikoa, ezta bulego-gizona ere, eta jarduera ezak barruak jaten zizkidan. Denbora luzeegia izan zen, eta azkenean nazkatu egin nintzen. Tarteko gora-beherek ere zer ikusia izan zuten, jakina: gero eta deserosoago nengoen. 1982an, erakundearekin akordio batera iritsi ostean, Mexikora erbesteratu nintzen. Han apenas izan nuen harremanik euskal diasporarekin. Bai, nire erabakia izan zen.

Bai, soilik bi aldiz. Garai nahasiak ziren. Zaila zen jakitea zein zen burua, nork ematen zituen aginduak; orduz geroztik askotan pentsatu izan dut infiltrazioaren kontuan, polizia guk uste baino infiltratuago ote zegoen erakundean. Baina jarraibideak ontzat eman nituen une hartan: ez nuen zalantzarik egin. Damutzen naizen? Orain, hainbeste urteren ondoren, bai, baina zer inporta dio jada? Ez da hori kontua. Pertur eta Naparra: bai, hala da. 1976an eta 1980an, hurrenez hurren. Ordu erdi bakoitzarekin, gutxiago agian. Ez ginen gela berean ere egon, ispilu berezi baten atzetik egin ahal izan nuen. Ez dut uste ezertaz ohartu zirenik. Baina oraingoz ez dut horretaz gehiago hitz egin nahi. Agian hurrengo saioan; nekatuta nago. Ez, ez da gai atsegina, aitor dut.

Mexikon? Gauza askotan. Baina luzaroen zabortegi baten kudeatzaile gisa, Aztapotzalcon. Urte askotan Distrito Federaleko eraginkorrena izendatu zuten, pentsa. Domina bat eta guzti jaso genuen. Bai, kar kar, ohartu naiz gaia boladan dagoela hemen; Diputazioari asko izango nioke irakasteko… Baina erretiratuta nago. Horregatik itzuli naiz Euskal Herrira, neurri batean. Baita giroa aldatu delako ere, noski. Eta familiagatik, urte asko dira. Zer? Ez, ezertxo ere ez. Zero. Presbizia, bai, bistaren nekea: horrekin, akabo. A, hori zientzialari aleman haiei galdetu beharko zenieke; auskalo non ibiliko diren orain... Sentitzen dut. Bai, zer esango dizut nik ba. Nire hitza baino ez, halaxe da.

Lehen aipatu dizudana? Halako batean itzuliko ote diren, besterik gabe? Aukera bat da, noski, baina ez daukat arrastorik ere. Agian ni hiltzean: bururatu izan zait inoiz. Ni hil, eta, une berean, desagertutako objektu eta laborategi-animalia eta pertsona horiek guztiak itzultzea, orden berean, edo alderantzizkoan. Ezabatu nituen egunean zeuden egoera berean. Edo zahartuta, batek daki. Ez galdetu zergatik, baina orduan bezala itzuliko liratekeela irudikatzen dut. Ondo pentsatuta, hori ere zigor modukoa izango litzateke haientzat, ezta? Pertsonentzat, diot; animaliei eta gauzei berdin zaie. Tira, utz ditzadan burugabekeriak behingoz…

Dena den, ez daukat laster konprobatzeko asmorik, ulertuko duzun bezala. Izan ere, ez nuke sekula jakingo, berez. Edo bai, auskalo: zer dakigu ba heriotzaz? Ez, ez daukat presarik. Batere ez.]]>
<![CDATA[Egonarriaren saria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1650/031/001/2013-10-11/egonarriaren_saria.htm Fri, 11 Oct 2013 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/1650/031/001/2013-10-11/egonarriaren_saria.htm epifania deitzen zion horri, eta Munrok maisuki menderatzen duen artea da, are gehiago kontuan izanda une hori ez duela kokatzen, gehienetan, ipuinaren azken paragrafoan, lehenago edo ondoren baizik. Eta irakurleak egonarri minimo horren saria jasoko du, bikoiztuta edo hirukoiztuta: saria, edo madarikazioa, Munroren ipuinek, irakurlearen aldetiko berreraikuntza ahalegina eskatu ohi duten neurrian, zer pentsatua ematen dutelako, eta haien baitan gordetzen duten pozoia mantso zabaltzen doazelako, liburua itxi ondorengo orduetan eta asteetan. Ipuina, bere txikian, nobela oso bat dela dioen argudio ezagunak zentzurik badu, Munroren obran da.

Egonarriaren eta pertseberantziaren ibilbidea izan da Munrorena. Ama eta etxeko andre bezala zegozkion betebeharrei lapurtutako idazmahai orduena, pixkanaka modernizatzen ari zen Kanadako hiriko eta landako gizarte tradizionalean —lehenengo ipuinak 1950eko hamarraldian argitara eman bazituen ere, aldizkarietan, ez zuen aurreneko liburua osatuko 1968 arte, 36 urterekin—. Genero ustez minor baten menderakuntzari eskainitako ahaleginarena, nobelagintza ororen buru bihurtu duen Letren Errepublika —edo Merkatu— batean: are bere sartu-irten bakarra alor horretan, Nesken eta emakumeen bizitzak (1971), ez da zinezko nobela bat, ipuin-ziklo bat baizik. Emakumeen —eta gizonen— bizitzen gorabeherei zorrotz behatzeko ohiturarena: bakardadeari, dominazioari, alienazioari, bazterrekoari... besteak beste Eudora Welty edo Flannery O'Connor AEBko Hegoaldeko idazleengandik ikasi zuen gisan, Munroren beraren aitorpenak sinetsi ezkero. Idazketari, eta soilik idazketari, emandako denborarena, idazleon agenda gero eta gehiago hornitzen dituzten betelan eta txerpolari eginkizunetara jo gabe; behin bakarrik aritu zen, urtebetez, unibertsitate bateko idazketa lantegi batean irakasle, eta ez dirudi errepikatzeko gogoa geratu zitzaionik.

Guztiaren emaitza, hamalau narrazio liburu, 1968ko Itzal zoriontsuen dantza izenekotik, pasa den urteko Bizitza maitea arte. Eta, idazteari utziko ziola iragarri ostean —81 urte bete berritan—, amaiera bitxi eta pozgarri bat, 2013ko Nobel Sariarena. Baina, bere ipuinetan bezala, amaiera horrek gutxi gehitzen dio bere ibilbideari: argialdia aldez aurretik gauzatu da, eta ondoren gauzatzen jarraituko du, sariak ekarriko dizkion irakurle berriek bere edozein ipuin hartu eta irakurriko dutelarik.]]>
<![CDATA[Fenomeno bati buruzko bost ohar]]> https://www.berria.eus/paperekoa/3060/031/001/2011-07-17/fenomeno_bati_buruzko_bost_ohar.htm Sun, 17 Jul 2011 00:00:00 +0200 Iban Zaldua https://www.berria.eus/paperekoa/3060/031/001/2011-07-17/fenomeno_bati_buruzko_bost_ohar.htm inbiriyaz —ai, bekaizkeria, ekonomiaren eta artearen motor doilor hori.—. Kirmen Uriberen karreraz ari zen, jakina. Ez dut tesi baterako espaziorik, zer esanik ez, baina ohar —eztabaidagarri— batzuk aurreratzen saiatuko naiz idazle ondarrutarraren arrakastaren gakoak ulertzeko.

1.- Alde batetik, gogoratu behar da Uriberen literatur karrera ez dela atzoko kontu bat; niri grazia egiten didate kide batzuen espantuak Uriberen ibilbide «laburregiaz» edo argitalpenen urritasunaz kexatzen direlarik. Albo batera utzita liburu kopuru handi bat publikatu izana ez dela ezeren bermea, ez da ahaztu behar Uribe 1990eko hamarraldiaren hasieratik ari dela kanten letrak idazten, poemen itzulpenak egiten, artikuluak eta saioak argitaratzen eta, oro har, mota ezberdinetako ikuskizun literarioetan parte hartzen, hots, Euskal Herriko geografia osoan barrena ibiltzen eta, B. Atxagak esaten —eta egiten— zuen bezala, irakurleak banan bana bereganatzen.

2.- Soiltasun literarioaren aldeko apustua ere garrantzitsua izan da irakurle askoren abegi ona lortzeko orduan: Uribe idazle gardena eta iritsi-erraza da. Ez da beti horrela izan, ordea: Ekografia bere plaquettea (1998) Bitartean heldu eskutik poema liburuarekin (2001) konparatzea besterik ez dago horretaz jabetzeko. Uribek berak ondo azaldu du apustu horren funtsa, Bilbao-New York-Bilbao nobelaren (2008) 51-52. orrialdeetan, esaterako.

3.- Susmoa dut, bestalde, gure herriak bizi dituen garai itxaropentsuontzako baino idazle egokiagorik ez dagoela Uribe baino. Bere hasierako ibilbide politikoa ezkerreko mugimendu alternatiboekin lotuta egon zen, eta intsumisioaren borrokan bete-betean parte hartu zuen, hori batere erraza ez zen une batean —kartzela-zigorra jasan behar izan zuen horregatik—. Baina, bestalde, malgutasun handiarekin jokatu du azken urteotan, PSEko lehendakari berriaren keinuei muzin egin gabe, adibidez, edo zentralismo linguistikoaren berpiztearen aldarrikapen gogorrenaren aurrean jarrera ulerkorra erakutsiz —Manifiesto por la lengua común delakoaz ari naiz, cfr. El País, 2008-VIII-15—. Hori guztia, ordea, euskaraz idazteari utzi gabe egin du, eta euskal kulturaren defentsa sendoa baina aldi berean adeitsua egiten jarraituz. Ez da harritzekoa, beraz, bere inguruan eragiten duen aldekotasun zabala.

4.- Bestalde, Uribe idazle optimista da, are gauza tristeak kontatzen dituenean ere, eta hala gizakiaren nola gure herriaren, kulturaren eta historiaren bertsio positibo bat eskaintzen saiatzen da, samurra eta gatazkarik gabea; honetan ez naiz gehiegi luzatuko, I. Retolaza zutabe honetan bertan aritu zelako kontu horietaz —ikus BERRIA, 2009-XI-1—. Uriberena kontsolamendurako literatura da, nagusiki, eta onartu behar da, gauzak dauden bezala, irakurle gehienek optimistak dituztela maiteago, egun, itxaropenik eskaintzen ez dizkioten idazle zapuztaile horiek guztiak baino.

5.- Bere irudiaren proiekzio publikoa asko zaintzeaz gain, Uribe izan da atzerriko merkatua azken helburutzat izanik literatur karrera bat eraikitzen lortu duen aurreneko euskal idazlea. Atxagak bide hori jorratu du, egia da, eta baita, neurri txikiagoan, beste idazle batzuek ere, baina hori kasualitatez gertatu dela esan daiteke; Atxagaren kasuan Espainiako Narratiba Sari Nazionala lehenengoz irabaztearen ondorio logikoz. Hurrengo belaunaldiek bide hori irekita zegoen kontzientzia izan dute, baina Uribe izan da horretan urrunen iritsi dena.

Alde horietatik guztietatik, inpresioa daukat Uribe dela hobekien kokatuta dagoena, une honetan, idazle nazional berriaren rola betetzeko. Dubravka Ugresiçek esaten duen bezala, «oraindik ere idazleak funtzioa baitauka herriaren arima gisa (.). Herri baten arimak errazago komunikatzen duelako beste baten arimarekin. (.) Gaur egun, idazle periferikoa inoiz baino prestago dago halakotzat jokatzeko (.). Horren arrazoia eskaintza eta eskaera artistikoa da. Literatur merkatu europarrak ezin du jasan berrogeita hamar idazle lituaniarren luizia (eta lituaniarrak ere ezin du bi egile holandar baino gehiago absorbitu, esaterako), eta horregatik bat edo bi izango dira ongi etorriak, soilik». Herriaren arima hobekien islatzen —edo eraikitzen— asmatzen dutenak, alegia.]]>