<![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 18 Jan 2021 02:39:55 +0100 hourly 1 <![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Dantza eta osasuna eskutik helduta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1915/030/001/2021-01-13/dantza_eta_osasuna_eskutik_helduta.htm Wed, 13 Jan 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1915/030/001/2021-01-13/dantza_eta_osasuna_eskutik_helduta.htm
Normalean, oinez ibiltzeko agindu ohi dute medikuek; izan ere, edozeinentzat eskuragarria da; edonork egin dezake, eta bakoitzak bere mailan egiten du. Gainera, oinez ibiltzeak eragina du osasun kardiobaskularrean, eta Araolazak dio hori garrantzitsua dela. «Oso gauza onak ditu, baina agian ez da nahikoa», zehaztu du: «Askotan, oinez ibiltzera bazoaz, ez duzu beste ezer egiten, eta badirudi oinez ibiltzea ez dela aski gaitasun funtzional maila altua dutenentzat. Dantzak plus bat ematen dio funtzio kognitibo-motorrari, eta hori oso interesgarria da zahartzaroko narriaduraren prebentzioan». Adibidez, erorikoak prebenitzeko, ikerketek diote oinez ibiltzeak ez duela nahikoa sustatzen orekaren funtzio hori.

Ikerketan, zenbait neurketa egin dizkiete oinez ibiltzen diren 22 emakumeri eta dantzatzen diren 22 emakumeri. «Emakume horiek oso aktiboak dira, eta gaitasun funtzional maila altua dute, eta ikusi dugu funtzio kognitiboa eta fisikoa uztartzen dituen gaitasun ona dutela». Gaitasun hori mantentzeko, jarduera batzuk egokiagoak direla argitu dute.

Oreka eta arreta: bi kontzeptu horiek azpimarratu ditu fisioterapeutak. Ohartarazi du maila kognitiboa jaisten den heinean funtzio motorra ere jatsi egiten dela. Adibidez: oinez ibiltzean, pentsatzeak errendimendua kentzen dio funtzio fisikoari. Zailtasunaren menpe dago: ariketa matematiko bat egin behar bada, baliteke abiadura moteltzea. «Zahartzaroan bereziki handitzen da arrakala hori. Pertsona nagusiak oinez ibiltzen direnean, behintzat gaitasun funtzional hori narriatzen hasten denean, polikiago ibiltzen dira; hitz egiteko gelditu egiten dira, edo ez dute ondo esaten esan nahi dutena». Hori aztertu dute: zer gertatzen da arreta eta oreka maila altuan eskatzen direnean? Araolazaren erantzuna: «Dantzan aritzen direnen egoera hobea da oinez ibiltzen direnena baino».

Euskal dantza da Araolazak aztertu duena, baina egin dira ikerketak beste dantza mota batzuekin ere. Euskal dantzaren esparruan, ikusi du heterogeneotasun handia dagoela: «Urrats guztiak egiten dira eskumarekin eta ezkerrarekin; patroi erritmiko pila bat daude, eta errepertorio zabala: jauziak, balsak, fandango eta arin-arinak, zortzikoa... Adibide oso-oso on pila bat daude lantzeko: mugimendua, desplazamenduak, tokian, bueltekin, aurrera eta atzera, bikotearekin, lerroan, borobilean... Arreta handia eskatzen du horrek, eta hori oso interesgarria da».

Noski, dena ez da maila guzietarako egokia. Adibidez, itzuliak agudo eman behar badira, oreka galtzea ekar dezake, bereziki gaitasun hori ez badago erabat ongi. Malgutasun edo indar handia eskatzen dutenak ere arriskutsuak izan daitezke. Komeni da nor bere mailan aritzea.

Burmuina dantzan

Jose Luis Trejo neurobiologoa da, eta Norbanako Helduaren Neurogenesia taldea zuzentzen du CSIC Espainiako Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusian. Dantzaren alde mintzatu da: «Neurrizko jarduera fisikoa, giza harremana eta dibertsioa biltzen ditu dantzak; beraz, sedentarismoaren kontrako jarduerarik egokiena dela esan liteke». Izan ere, bizi estiloan burmuinari «onura gehien» egiten dioten bi elementuak ariketa fisikoa eta aberastasun kognitiboa direla dio: «Oinez ibiltzeak, dantzatzeak eta halako ariketek burmuinean egiturazko aldaketak eragiteaz gain, haren funtzionamendua hobetzen dute».

Ongi pasatzea garrantzitsua da ekuazio horretan: «Gozamena ezinbesteko elementua da ariketa hauetan, gogo egoera positiboa sortzen dutelako, eta, modu horretan, ariketaren aldaketa estrukturalak bultzatzen ditu». Horregatik, musika nabarmendu du Trejok. Araolazaren aburuz, osasuntsu egoteko, zer egin behar den baino gehiago, zer egin nahi den identifikatzea da garrantzitsua: «Egoera emozionalak badu jarduera fisikoarekin lotura: gogorik gabe ez da jarduera fisikorik egiten». Horregatik uste du euskal dantza erakargarria dela Euskal Herrian, baina, beste toki batzuetan, beste dantza batzuk.

Dantzak gozamena eskaintzen du. Mari Cruz Ugarte duela bi urte hasi zen helduentzako dantza ikastaroetan, Elgoibarren (Gipuzkoa). «Erretiratuta nago, eta beti eduki dut dantza egiteko ilusio handia, baina ez nuen aukerarik eduki ikasteko», kontatu du. Lagun baten bidez hasi zen ikastaroan. «Berehalaxe sortu zen giro oso ona». Dantza «errazak» egiten dituzte: balsak, polkak, jauziak... Ordu eta erdiz aritzen ziren astean, pandemiak eskolak bertan behera utzi zituen arte

Ugalde kontent eta gogotsu aritzen da dantzan: «Gauza asko ematen dizkigu: ariketa fisikoa egitea, gorputza mugitzen dugulako; burua ere bai, pausuekin eta bueltekin burua lantzen dugulako; musikari jarraitzea eta erritmoa lantzea, eta sozialki ere asko ematen digu, dantza asko bikoteka egiten ditugulako, eta gertutasuna sortzen da». Baina, poza da gehien nabarmendu duena: «Gimnasia egin izan dut; oso aberatsa eta polita da, baina diferentea, hotzagoa. Dantzak ematen duen barruko poz hori... Dantzara joaten garenean, serio gaude, baina bukatzen dugunean, denak irribarretsu, kontentu. Beste gauzek ematen ez didaten alaitasun bat ematen dit dantzak».

Juan Pedro Aramendia ere erretiratua dago, eta dantza egiten du; ez du uzteko asmorik. Gazterik hasi zen euskal dantzetan, eta Zangozako (Nafarroa) Rocamador taldean jarraitzen du. «Noski, orain barraskiloak bezala aritzen naiz: lurrari lotuta egiten dut dantza. Jauziak ezin ditut jauzika egin; lurretik gertu egiten ditut».

Ezin dantza utzi

«Harrapatuta nauka». Aramendiak ezin du dantza utzi. «Dena eman dit». Baina, bere pasioa ez ezik, osasun iturri ere bada: «Sasoiari eusten ere lagundu dit: buruarenari eta gorputzarenari». Barize operazioa egin ziotenean, medikuak kirolaria zela pentsatu zuen, zangoengatik. Dantzaria zela argitu zionean, asko dantzatuko zela bota zion medikuak. «Ez dakik ongi», erantzun zion Aramendiak.

Etxealdian ere ez zen gelditu. Egongelako altzariak alboratu, eta dantzan aritzen zen emaztearekin. «Jauziak egiten genituen, baina porrusaldaren bat ere egin genuen». Orain ere badu alternatibarik: «Lokaleko giltzak ditudanez, eta nork bere burua besterik ez duenez behar, tarteka joaten naiz bakarrik dantzatzera».

Osasunerako ona izanagatik ere, behar besteko arretarik ez zaio eman dantzari. Iaz, Munduko Osasun Erakundeak, 900 argitalpen zientifiko aztertuta, ohartarazi zuen arteak osasun fisiko eta mentalean lagun dezakeela, eta, beraz, gobernuei eskatu zien arte eta osasun sektoreen arteko lankidetza hobetzeko estrategiak eta politikak garatzeko. Trejok ere argi du: «Burmuineko osasunean praktikoki sartu eta bultzatu beharko litzateke artea: artearekin gozatzeak ongizatea eta erlaxazioa sortzen ditu, eta, batez ere, estresa baretzen du».

Araolazak uste du osasun sistema publiko oso sendoa duten tokietan gehiago erreparatzen zaiola, baina Euskal Herrira ere heldu da olatua: «Osasun sistemak prebentzioa benetan kontuan hartu behar du. Agian ez da dantza bezainbeste egiten den beste jarduerarik zahartzaroan, eta ez da kontuan hartzen. Berandu dator dantzaren kontua, baina pozik gaude badatorrelako».]]>
<![CDATA[Erriberatik iritsi da elurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/014/001/2021-01-10/erriberatik_iritsi_da_elurra.htm Sun, 10 Jan 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/014/001/2021-01-10/erriberatik_iritsi_da_elurra.htm Filomena denboraleak elurra ekarri zuen atzo Euskal Herrira. 02:00 inguruan hasi zuen elurra Erriberan, eta berehala zuritu zuen inguruetako herrietan. Tuterako Foruen plazaren kioskoaren inguruan alfonbra zuria paratu zuen denboraleak. Erriberatik hasi zena berehala zabaldu zen iparraldera, eta bigarren mailako zenbait errepide itxi behar izan zituzten elurrarengatik eta hormarengatik. Beste errepide batzuetan, kateak erabiltzea ezinbestekoa izan zen.

Goiza lasai joan bazen ere, arratsaldean ugaritu ziren arazoak errepideetan. Elurra eta horma zela eta, Belagua, Iturzaeta (Nafarroa), Urduña, Herrera (Araba), Azurki, Elosua eta Karabieta (Gipuzkoa) portuak itxi zituzten. Bestalde, kateak erabiltzea derrigorrezkoa zen zenbait errepidetan: Nafarroan Izabako, Urbasako, Arasko, Urkiagako, Meanoko, Artesiagako eta Matamachoseko portuetan, baita Izabatik Zurizara (Espainia) doan NA-2000 errepidean eta Aralarren ere; eta Araban, Opakuako, Bernedoko eta Gasteizko portuetan. Gainera, kamioiak ezin ziren Bernedon eta Opakuan ibili.

Nafarroa erdialdean eta Erriberan abisu laranja ezarri zuten, eta Nafarroako isurialde atlantikoan, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan horia. Nafarroako Gobernuak, Babes Zibileko Planaren larrialdiko lehen maila eta Neguko Bide Planeko bigarren fasea ezarri zituen.

Zailtasunak ateratzeko

Espainiara joatekoak zirenek edo Espainiatik etortzekoak zirenek ere arazoak izan zituzten. Madrilen lur hartu behar zuten hiru hegaldi bertan behera gelditu ziren, hango aireportua itxita zegoelako. Madrildik Loiura joan behar zuten beste hiru hegaldi ere bertan behera gelditu ziren.

Trenbideei dagokienez, Zaragoza (Espainia), Castejon (Nafarroa) eta Iruñea lotzen dituen tren zerbitzua bertan behera utzi zuten. Madrilera bidaiatzea ezinezkoa izan zen. Bestalde, A-68 Ebroko autobidea trafiko astunarentzat itxi zuten Nafarroan, Zaragozarako noranzkoan, 84. kilometrotik aurrera, Aragoin (Espainia) elur asko pilatu zelako errepidean.

Euskal Herriko txoko asko zuritu ziren atzo, tartean, Gasteiz eta Iruñea. Nafarroako hiriburuan arazoak sortu ziren arratsaldean billabesekin, eta ibilbide batzuk itxi behar izan zituzten. Hala ere, hiriko autobus gehienak normal-normal ibili ziren errepideetan. Kostaldean ere zuritu zezakeela uste bazen ere, azkenean ez zen hondartza zurien argazkirik izan.

Gaur ere sumatuko da Filomena denboralearen eragina. Hego Euskal Herrian elurra egin dezake goizaldean edozein mailatan, baina, goizean 400 metro ingurura igoko da maila, eta prezipitazio gutxi izanen da seguruenik. Kasu eman beharko da, dena den, hotz handia espero baita lurralde guzian. Iparraldeko eta ipar-ekialdeko haizea izanen da, eta litekeena da egun osoan izotzaldiak izatea toki askotan.]]>
<![CDATA[Jose Ignacio Iruretagoiena omendu dute, ETAk hil eta 23 urtera]]> https://www.berria.eus/albisteak/192044/jose_ignacio_iruretagoiena_omendu_dute_etak_hil_eta_23_urtera.htm Sat, 09 Jan 2021 20:21:33 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/192044/jose_ignacio_iruretagoiena_omendu_dute_etak_hil_eta_23_urtera.htm <![CDATA[«Bizitza asko ditugu bizitzan, eta heriotza diferenteak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-01-09/bizitza_asko_ditugu_bizitzan_eta_heriotza_diferenteak.htm Sat, 09 Jan 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-01-09/bizitza_asko_ditugu_bizitzan_eta_heriotza_diferenteak.htm Salsola Kali: una deriva vegetal. Otsailaren 7ra arte ikusgai izanen da, baina gaur performancea ere eginen du toki berean, 18:30ean, 19:00etan eta 19:30ean.

Zer landare da itsas salsola?

Nafarroako Erriberan ohikoa da: zoru idorretan, basamortuetan hazten da, eta landare zukutsua da. Hemen, belar txartzat daukate. Orain ez da erabiltzen —lehen, xaboiak egiteko eta—; beraz, zapaldetan biltzen da, eta, ez dutenean gehiago biltzea nahi, erre egiten da. Haurtzaroa eta lurraldea gogora ekartzen dizkidalako interesatzen zait.

Zergatik erabili zenuen?

Haragiaren memoria ikerketan, bi alor lantzen ari naiz: lurraldearen memoria, eta familiarena edo gorputzarena. Nire sorterriko landare honen bizi zikloa asko interesatzen zait. Globo baten moduan puzten da, eta, idortzean, ziertzoak erauzi eta airean eramaten du. Landarea itzulika hasten da, eta, biraka mugitzen den bitartean, haziak botatzen ditu, bere familiako hurrengo genealogiak. Mugimendu birakari horri erreparatu diot, nola bere suntsipenetik berriz sortzen den landarea.

Gaztelaniaz salsola kali da landarearen izena. Landare aldareak badu loturarik Kali jainkoarekin?

Duela 15-20 urtetik yoga ikasten dut, eta nire lan guzia zeharkatu eta zipriztintzen du. Nire lana bilaketa bat da, bide espiritual bat. Salsola kali izena ezagutu nuenean, dena konektatu zen. Kali ez da edozein jainko; suntsipenaren jainkoa da: bizitzarena eta heriotzarena. Ekintza guziak maitasunez egiten ditu, suntsipenaren bidez berria sor dadin. Hori da bizitzaren esanahia, sortze eta hiltze betiereko zikloekin.

Zure gorputza instalazioan sartzen denean, zer gertatzen da?

Gorputzera eta eszenikora eramandako erritu bat da. Dei egiten da, eta ospakizun bat egiten da bizitzaren, heriotzaren eta zikloen irrikak bere edertasun guzia aska dezan.

Gorputza bilaketa eta hausnarketa objektu gisa erabiltzen duzu. Nora eraman zaitu gorputzak?

Nik gorputz bat dut; kasu honetan, emakume gorputza, eta gorputz horretatik abiatuta ikertzen eta esperimentatzen dut. Gorputzak, kodifikatutako zenbait mugimenduren bidez, energia bideak ireki ditzake. Adibidez, performanceetan gorputzetik egindako lan bat dago, dantza baten gisakoa, yoga eta Kalari Payattu mugimenduen bidez.

Zer harreman du dantzak yogarekin eta Kalari Payatturekin?

Dena gorputzetik pasatzen dela. Niretzat, gorputza ate bat da, zubi bat, espazio bat energiaren inguruan ikertzeko, baita gorputzak espazio ezberdinetan zabaltzeko dituen gaitasunen inguruan ere, eta nola horrek ireki ditzakeen beste leku eta irudi batzuk, eta publikoari informazioa igorri. Horrek lan praktiko handia eskatzen du; entrenamendu bat gorputza afinatuz joan dadin, instrumentu bat bezala. Praktika horien bidez, geruza sotilagoetan barneratzen naiz, gorputza komunikatzeko materia handi bat izan dadin.

Yoga ezinbestekoa duzu lanean?

Bai. Bilaketa espiritual bat da, eszenara atera eta zabaltzen dudana.

Bizitzari ez ezik, heriotzari eta suntsipenari ere egiten diezu dei. Zer hausnartu duzu bizitzari buruz?

Bada, bizitzaz gehiago hitz egiten dela heriotzaz baino; baina heriotza bizitza bezain presente eta gertu dugu. Ez naiz ari soilik heriotza fisikoaz. Bizitza asko ditugu bizitzan, eta heriotza diferenteak.

Esaterako?

Bikote harreman bat bukatzen denean, zerbait hiltzen da: dolua pasatu behar da, eta berriz ere sortu. Lan bat bukatzen denean, gauza bera gertatzen da. Bizitza ziklikoa da, etengabeko birsortzea, heriotzarekin eta bizitzarekin. Gauzak bukatu egiten direla aldarrikatu nahi dut. Baina heriotza guzietan maitasun eta sortze hazi bat dago, zerbait bukatzen denero tokia uzten dugulako zerbait berria sor dadin.]]>
<![CDATA[Objektiboaren oztopo ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/030/001/2021-01-07/objektiboaren_oztopo.htm Thu, 07 Jan 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1920/030/001/2021-01-07/objektiboaren_oztopo.htm mozal legea onartu zuenetik. Normalki, polizia operazioekin lotuta egon ohi dira, baina ez beti. Hala ere, azkenean epaileek argazkilariei edo bideoen egileei eman diete arrazoia, orain arte. Argazkilari batzuen aburuz, lortu dute beldurra zabaltzea, baina, dena den, badirudi batez ere kaleko jendea dutela jomugan; herritarren objektiboa itxi nahi dute. Axier Lopez Argia aldizkariko kazetaria izan zen lehenbizikoa. 2016ko martxoaren 3an, Ertzaintzak Naroa Ariznabarreta gaztea atxilotu zuen Eibarren (Gipuzkoa), eta une horretako irudiak txiokatu zituen Lopezek. Polizia operazio bati argazkiak «baimenik gabe» egiteagatik 601 euroko isuna paratu zioten mozal legea-ri jarraikiz. Azkenean, isuna bertan behera utzi zuten epaiketa hasi baino egun batzuk lehenago. Kazetaritza ez da delitua. Atxiloketa baten irudiak hartzeagatik jarri zuten lehen isuna Hegoaldean. AXIER LOPEZ Gasteizko Errekaleor auzoan ere trabak jarri nahi izan zizkioten kazetaritza lanari. 2017ko maiatzaren 18an argia mozteko polizia operazioa egin zuen Ertzaintzak, eta Hala Bedi irratiko bi kazetarik bertatik bertara eman zuten gertatutakoaren berri. Herritarrek harresi bat egin zuten argindarra mozteko lanak oztopatzeko, eta polizia oldartu zitzaien. Mikel Saenz de Buruagak 602 euroko isuna jaso zuen Ertzaintzaren jarduna grabatzean mozal legea urratu zuelakoan. Luzeago jo zuen kasu horrek, baina, azkenean, isuna bertan behera utzi zuen epaileak. Nafarroan are bitxiagoa izan zen gertatutakoa: poliziarekin istilurik izan ez arren, isun bat izan zen tarteko. Patxi Cascante Diario Noticias de Navarra egunkariko argazkilaria Sarrigurengo (Nafarroa) eskolaren aldeko gurasoen bilkura batera joan zen argazkiak egitera. Biribilgune baten ondoan elkarretaratze bat egitea erabaki zuten, eta argazkilaria hara joan zen, zer gerta ere, irudiak biltzeko. Guardia Zibilak Cascante identifikatu zuen, eta, honek lanean ari zela esan zien. Ez zen deus pasatu, baina, hilabete baten buruan 6.112 euroko isuna jaso zuen. Azkenean, kendu zioten. Beste isun bat. Guraso talde baten protestan argazkiak egiteagatik, isuna paratu zioten argazkilariari. PATXI CASCANTE Kasu guzietan mozal legea-ren kontrako kanpainak abiatu ziren kazetarien aldetik, baina, gaur-gaurkoz, legeak bere horretan jarraitzen du. Joxe Lacalle argazkilari beteranoak sumatu du legeak ondorioak izan dituela profesionalengan: «Egoera zaila ikusten dut lege hauekin. Oraindik harreman handia dut argazkilariekin, eta argazki batzuk egiteko beldurra dutela esaten didate. Asko freelance gisa ari dira, eta hori besterik ez dute behar, isuna jasotzea». Marisol Ramirez Fokuko argazkilariak ez du alde handirik sumatu haien jardunean: «Beti izan dugu debekatuta aurpegiak ateratzea, eta beti egon gara haien menpe: oztopoak beti jarri dizkigute; legerik gabe ere bai». Hala ere, sumatu du badela polizia operazioetan aldatu den zerbait: lehen poliziek aurpegia estaltzen zuten, eta orain gutxiagotan ezkutatzen dute bisaia. «Ez badute ezer eramaten, kolokan jartzen gaituzte, badakigulako legez ezin ditugula atera, eta, askotan, ezinbestekoa da, bestela ez duzulako ezer ateratzen». Horrelako egoerek normal lan egitea oztopatzen dute: «Azkenean, egoera jakin batzuetan autozentsura egiten duzu, badaezpada ere, tresnak haien esku daudelako». Herritarrak jomugan Ez da horren zaila argazkilariak kontrolatzea: kamera eskuetan daramate. Horregatik, askotan argazkilarien aurrean jartzen dira poliziak haien lana oztopatzeko. «Beti ibili behar izan dugu poliziarekin negoziatzen edo tirabiretan. Ez badute nahi zu han egoterik, badakite nola egin. Gainera, gure argazkiak sinatzen ditugu, beraz, kontrolatuago gaude», azaldu du Ramirezek. Horregatik uste du mozal legea-ren jomuga ez direla bereziki argazkilari profesionalak: «Jendea ez dute kontrolatzen. Orain, edozeinek atera dezake argazki edo bideo bat sakelakoarekin, beraz, uste dut hori dela kontrolatu nahi dutena: hiritarren kazetaritza». Ipar Euskal Herrian kezka piztu du Frantziako Segurtasun Orokorrerako legeak. Oraindik ez dago indarrean: senatuak onartu eta berriz Asanblea Nazionaletik igaro behar du legeak. 24. artikuluak harrotu ditu hautsak: «Poliziaren aurpegiaren edo identifikazioa ahalbidetzen duen beste edozein elementuren irudia» zabaltzea debekatzen du, betiere, haien «integritate fisiko ala psikikoa arriskuan ezartzen badu». Artikulua aldatuko dutela esan dute, baina ez dute zehaztu nola. Kontrolpean. Polizia bat Joxe Lacalle argazkilariaren irudiak grabatzen, manifestazio batean. JOXE LACALLE Guillaume Fauveau BERRIAko argazkilaria kezkaturik dago legeak sor dezakeen egoerarengatik. Dagoeneko izan du arazorik Poliziarekin. Azaroaren 17an, Frantziako Poliziak bere lana oztopatu zion Baionan. Hark berak kontatu du zer geratu zen: «Egun arrunta zen. Konfinamenduan herritarrek baimenak erakutsi behar zizkieten poliziei. Argazkiak egiteko baimena eskatu nuen, prentsa agiria eskuan. Halako batean, bi polizia haserretu zitzaizkidan: esan zidaten aski zela, alde egiteko handik. Nik arrapostu nien lanean ari nintzela. Ez zegoen elkar ulertzerik. Oso haserre mintzatu zitzaizkidan. Ez dakit zergatik, baina beldurtu nahi ninduten». Fauveauk uste du «oso arriskutsua» dela Segurtasun Orokorreko legea. «Kazetariok eta jendeak Poliziaren argazkiak egiteko aukera izan behar dugu. Gure zergekin ordaintzen dugu Polizia, beraz, eskubidea dugu haien jardunaren berri izateko eta hura erakusteko. Izan ere, ikusten ez duguna ez da existitzen». Uste du Jaka Horien mugimenduarengatik hartu dutela neurria: «Jaka Horiak baino lehen, indarkeria anitz zegoen Euskal Herrian edo Parisko aldirietako beltzen kontra. Baina, orain, kamerei eta telefonoei esker, mundu guziak ikusi du Polizia oso bortitza dela». Beti izan dira oztopoak Legerik ez zenean ere, ez da erraza izan argazkilarien jarduna. «Nire arazorik handiena Egin-eko eta Euskaldunon Egunkaria-ko argazkilaria izatea zen», azaldu du Lacallek. Hamaika istorio konta ditzake. Bat: Gorritiko (Nafarroa) autobidean protestan ari ziren gazte batzuk. Halako batean, guardia zibil bat zerura tiroka hasi zen. Argazkia eginda, karretea galtzontzilloetan gorde zuen Lacallek, eta beste bat paratu. Argazkia salbatu zuen, baina egurra jaso zuen karrete hutsa kendu aurretik. Bi: 1995ean Jarraik antolatutako Topa egunean egurtu zuen poliziak, Iruñean. «Grogi utzi ninduten, lurrean». Tiroak. Guardia zibil bat airera tiro egiten, Gorritiko autobidean egindako protesta batean. JOXE LACALLE Atxilotu ere egin dute. EHE-ko kide bat seinale erdaldun bat apurtzen ari zela, argazkia atera zion, Iruñean. Udaltzainburuak kamera kendu, eta atxilotu zuen. Bestalde, Poliziak askotan grabatzen zuen Lacalle lanean ari zela. Berak ere egin zizkien argazkiak bera grabatzen zuten poliziei, eta flasharekin izorratu. Argazkilari askok bizi izan dituzte halakoak: karretea ebastea, jipoiak jasotzea... edota kartzela zigorra. Jon Abril kazetariari gertatu zitzaion. 2000ko abuztuaren 17an Espainiako Auzitegi Nazionalaren atarian irudiak grabatu zituen Ttipi-ttapa telebistarako, beratar batek han deklaratu zuela eta. Horregatik, ETAri laguntzea egotzi zioten. Sei urteko zigorra eskatzen zioten, baina akordioa erdietsi, eta sei hilabetekoa onartu zuen, espetxean ez sartzeko. Epaileari, froga. Segiren aldeko protesta baten argazkiak ukatu egin zuen udaltzainen bertsioa. JAGOBA MANTEROLA / FOKU Epaitegietan froga ere izan daitezke argazkiak. Jagoba Manterola Fokuko argazkilariak bi adibide eman ditu: 2001ean, Josu Beaumont atxilotu, eta autoritateari erresistentzia leporatu zioten. «Erresistentzia balego, mugitua agertuko zen». 2007an Iruñeko udaletxean sartu ziren Segiren alde protesta egiteko. Udaltzainei arrazoia kendu zieten irudiek. Azkenean, demokrazia dago jokoan, Ramirezen aburuz: «Horretan datza demokrazia eta informazioa jasotzeko eskubidea. Guri ez zaizkigu haien aurpegiak interesatzen; ekintza interesatzen zaigu». ]]> <![CDATA[«Aralarko santutegiaren sustraiak kristautasunaren aurretik sakonduta daude»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/038/001/2021-01-03/aralarko_santutegiaren_sustraiak_kristautasunaren_aurretik_sakonduta_daude.htm Sun, 03 Jan 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1954/038/001/2021-01-03/aralarko_santutegiaren_sustraiak_kristautasunaren_aurretik_sakonduta_daude.htm
Aralarko santutegia ez da zernahi zuretzat.

Aralarko santutegia Uhartekoa da. Uhartearrok badugu zerbait San Migelekin eta San Migelek uhartearrekin.

Frankismoak gogor jo zuen zure familia, ezta?

Aita elbarria zen. Lan istripua izan zuen, eta ezin zuen lanik egin hanka ortopediko batekin zebilelako. Herriko alkateak aguazil izendatu zuen. Etorri zen 1936ko uztailaren 18a, eta lehendabizi agindu zioten fusilatuko zituzten hiru lagunen etxeetara laguntzea. Gero, udalbatza osoa kanpora bota zuten, eta alkate eta zinegotzi berriei abisatzea berari tokatu zitzaion. Hurrengo egunean esan zioten udaletxeko giltzak uzteko, kanpoan geratzen zela.

Horrek egoera txarrean utzi zuen familia?

Bi anai-arreba nituen. Gerrako miseriak pasatu ondoren, biak hil ziren, eta, ondoren, ni gelditu nintzen hemen. Oso gaizki pasatu genuen, gosea ere nahikoa, gerra denboran batez ere, baina gero ere urte txarrak izan genituen.

Aralarko santutegia zure etxea bihurtu zen 11 urte zenituenean. Nolatan?

San Migelgo kapilaua Don Inozenzio Aierbe zen. Nire lehengusina batek hango sukaldean lan egiten zuen, eta esan zion gurasoei ea nahi nuen berarekin eliz mutil moduan laguntzera joan, 11 urterekin, pantaloi motzekin. Gurasoak ez zeuden batere konforme hemengo eskola nola zebilen, eta ez zuten zalantzarik han ongi hezi eta elikatuko nindutela. Inozenziorekin konfiantza osoa zuten, pertsona argia eta jantzia baitzen.

Zazpi urtez izan zinen han. Tarteka jaisten zinen herrira?

Bakarrik jaisten nintzen festak baldin baziren, eta bi hilabetetik behin edo kalparrak moztera, orduan ile motzarekin ibiltzen ginen eta. Han denetarik ikasi genuen, beste mundu bat zen hura.

Denetarik egin behar zenuten?

Bai, bai. Garai haietan ez zegoen errepiderik. Uharte dago gertuen,eta zortzi kilometro baino gehiago daude mendia barna; orduan, autosufiziente izan behar genuen. Hori dela eta, denetatik ikasi genuen. Meza lagundu eta elizkizunetako lanez kanpo, han egiten genituen lanak gaur egingo bagenitu mundu guztiko telebistetan aterako ginen. Horrek izateko modu bat eman zigun. Gauero estudiatzen aritzen ginen.

Irakasle ona izan zenuten?

Dudarik gabe. Don Inozenzio Aierbe bere adinekoetatik ehun urte aurreratuta zegoen. San Migelen egon aurretik egon zen Luzaiden eta Urdiainen, eta mundu pixka bat bazuen, eta biblioteka oso ona zeukan. Horrek guri ere eman zigun halako prestakuntza.

Aurreratua zertan?

Idealetan eta kulturalki. Horrendako ez zegoen aurkakorik, jende guztia onartzen zuen, berak bezala pentsatu edo ez. Oso zabala zen izateko moduan.

Euskaltzalea zen Aierbe. Hori ere transmititu zizuen?

Dudarik gabe. Bitxia da, ez zuelako euskara etxean ikasi, seminarioan baizik. Xabier Peñarekin batera euskaraz ikasteko gramatika egin zuten, eta lan egin zuen alde horretatik. Beti egon zen mugimendu aurrerakoi guztietan. Ehun apaizek egindako karta ere sinatu zuen. Gure aita balitz bezala tratatu gintuen.

Aralarren emandako denbora arnasgunea izan zen zuentzat?

Horrek sendotu egin zizkigun ideiak. Kultura aldetik beti izan du esanahia San Migelek. Han euskaraz aritzen ginen gure artean, eta hainbat tokitako jendearekin topatzean, oraindik gehiago aberasten zen gure hizkuntza.

Neguak gogorrak ziren?

Elurte handiak izan ziren urte haietan, eta ikasi genuen lehendabiziko ofizioa-edo eskiatzea izan zen. Zenbait lehiaketatan parte hartu genuen ere. Ni 16 urterekin Nafarroako txapeldunordea izan nintzen, Aralarren egin zen txapelketa batean. Militar batek irabazi zidan [irri egin du]. Orduan ez genuen dirurik: udan lizarrik onenak bilatu, eta eskiak guk egiten genituen. 16 urte nituelarik, bi artzain atera genituen elurretatik eskien gainean arrastaka. Gero, gozatzen genuen. Bakartuta egoten ginen, baina ez genuen egun bat ere utzi elurretara atera gabe; inoiz ez. Jatekoak izaten genituen: behi bat edo bi, esne asko; gazta egiten han ikasi nuen, eta gurina ere egiten genuen neguan. Behar genituen gauzak eta korrespondentzia eske eskiekin jaitsi behar izaten genuen.

18 urterekin itzuli zinen herrira. Zer moduz egokitu zinen?

Ama gaixotu zen, eta jaitsi behar izan nuen. Bestela ere ez nuen denbora askorik egingo. Gero ezkondu nintzen, eta hemengo lantegi batean aritu nintzen saltzaile. Bestalde, Don Inozenziok eman zigun grinarekin, 12-13 lagunek Aralarmendi elkartea sortu genuen, gure kultura defendatzeko, eta herriaren alde lan egiteko.

Hor dago Artzain Egunaren sorreraren hazia?

Antolatu genuen Nafarroako artzain txakur lehiaketaren bigarren aldia. Uste genuen lau edo bost urtean jendeak interesa galduko zuela, baina ez zen horrela izan; beraz, pentsatu genuen beste gauza batzuk zeudela artzaintzaren inguruan. Ikusten genuen mugak eroriko zirela, kanpotik gaztak etorri, eta hemengo gaztagileak bazterrean geratuko zirela; beraz, erakutsi nahi genuen gure gaztak kanpokoak bezalakoak ez, hobeak zirela. Horregatik abiatu genuen artesne gaztaren lehiaketa. Lehen urtean mehatxuak bildu genituen, baina hemengo alkatea artzain gaztagile baten semea zen, eta hark babestu gintuen.

Zergatik jarri zituzten trabak?

Gaztagileak ez ziren ilegalak, baina alegalak bai. Pentsa ezazu noraino zeuden ikaratuta: lehendabiziko urtean inguruko gaztagileak deitu genituen, eta ez ziren trebatu etortzera, beldurra zuten kalean saltzen jartzen baziren guardia zibilak etorriko zirela eta eramango zituztela. Hirugarren urtean beharrezkoa zela ikusi, eta laguntzen hasi zitzaizkigun.

Ardi latxaren erakus-lehiaketa zer dela eta abiatu zenuten?

Hasi ziren kanpoko arrazak sartzen, eta esan genuen: «Ez, ez; ardi latxa bertakoa da; mantendu behar da. Hobetu behar dugu, genetikoki selekzioa egin eta hainbat gauza». Denborak esan digu bide zuzenean genbiltzala.

Zein zen zure lotura artzaintzarekin eta gaztagintzarekin?

Gazta egiten ikasi nuen Aralarren, eta han artzainekin harreman handia izaten genuen. Igandero mezetara joaten ziren, eta beraiekin hitz eta putz. Harreman ona genuen, beraien txaboletara joaten ginen... beti izan nuen halako lotura berezi bat.

Nola hasi zinen Idiazabal sor-markako lehendakaritzan?

Artzain eguna dela eta, tokatzen zitzaigun Euskal Herri guztian ibiltzea. Lana utzi behar nuen, eta proposatu zidaten lehendakaritza. Probatzea erabaki nuen, eta laugarren agintaldian gaude orain. Hor ere borrokatzea tokatu zaigu.

Zein izan dira zure lan eta borroka nagusiak?

Dudarik gabe lehiaketak aurrera eraman, baina, batez ere, kontrola: arrazen kontrola, kalitatearena, trazabilitatea, zertifikazioa lortu dugu, eta borroka handia izan genuen kanpoko arrazak sartu nahi zituztela-eta. DNA bidez gaztak nola eginak dauden jakiteko sistema ere ezarri genuen. Gero, gure kontseilua ez da beste batzuk bezala. Idiazabal jatorri izena bi erkidegotan dago; horregatik, gure burua [Espainiako] ministerioa da; ez da ez Eusko Jaurlaritza ez Nafarroako Gobernua. Azkena, denak bezala, Europa. Horrek lana dakar, eta beste pauso bat gehiago eman beharra.

Zer garrantzi du sor-markak?

Sor-marka bat ezin da deslokalizatu: gu hemendik ezin gara joan. Gure ardiek hemengoak izan behar dute, eta hemen jan behar dute hemengo janaria. Dena gure lurraldeari erabat lotuta dago. Gazta ere hemen behar da egin eta ondu. Ezin da gaztarik atera 60 egun bete baino lehen.

Ardi latxaren iraupenerako zergatik izan da garrantzitsua sor-markaren lana?

Jatorri izenak ardi latxaren aldeko apusturik egin izan ez balu, desagertuta egongo zen. Gure gaztak badu nortasun bat, ardi latxak ematen diona. Zalantzarik ez dago gure gazta desberdina eta berezia dela. Londresen World Cheese Awardseko zuzendariarekin egon ginen, eta esan zigun: «Inork ez ditu lortu zuek lortu dituzuen emaitzak lehiaketa honetan. Guretako izan da aurkikuntza bat. Topatu ditugu beste inongo gaztatan topatu ez ditugun berezitasunak».

Hemendik aurrera zein dira erronkak eta zereginak?

Elikadura aldetik, beste pauso bat egin behar dugu. Oraindik posible da ardiek jaten dutenaren ehuneko bat gure lurraldetik kanpotik ekarri, hemen ez dagoela erakusten badugu, baina hori gainditu beharra dago. Erabateko elikadura burujabetza behar dugu defendatu.

Bertako produktuak kontsumitzeko beharra gehiago azpimarratzen bada ere, gehiago kontsumitzen da?

Oraindik asko falta zaigu. Pandemiako garai honetan ikusi da garbi jendeak bertako gauzei beste modu batean begiratu diela, baina, oraindik kultura falta zaigu. Frantsesetatik ikasi beharko genuke zerbait honetan. Haientzat lehendabizi dira frantsesak, gero frantsesak eta gero frantsesak.

Omenaldia egin dizu Idiazabal sor-markak. Nola hartu duzu?

Dudarik gabe pozgarria da, eta eskertzen dut egiten den guztia. Hainbat oztopo, hainbat borroka urte hauetan guztietan, eta esaten duzu: kontxo, zerbaiterako balio zuen. Ikusi dute lan hau zuzena zela, eta denen artean gauzak aurrera atera ditugula. Gure sor-marka erreferentzia da Europan.

Aralarrera bueltatuta, nolakoa izan da santutegiarekin izan duzun harremana herrira itzuli ondotik?

Guztiek beti mantendu dugu harremana. Inozenziori laguntzen zion emakumea gaizkitu zen, eta ikusirik laguntza behar zuela, eliz laguntzaile zaharrok erabaki genuen behar zen guztietan joatea; batez ere jaiegun eta igandeetan. Segitzen dugu joaten, batez ere jendeari harrera ematea beharrezkoa delako. Urte batzuetan ez zen izan merezi zuten atentzioa, meza hasi arte ez zegoelako inor. Horregatik joaten gara goizetik.

Zergatik da hain garrantzitsua Aralar euskal mendizaleentzat?

Han zerbait badago. Aralar mendi sakratu bat da euskaldun guziendako. Garai batean Nafarroako mendigoizaleek egiten zuten lehendabiziko mendia San Migel zen, eta gero ingurukoak.

Aingerua Iruñera jaisten denean batzuek ez dute begi onez ikusten erakundeetako bisita. Zer iritzi duzu horren inguruan?

Uste dut San Migel aingerua Euskal Herrian kristau ikur bat baino gehiago dela. Francoren garaian ez ginen batere ongi ikusiak izan hemengo autoritate ofizialen aldetik; gorri eta nazionalistatzat gintuzten. Zenbait arazo ere izan genituen urte batzuetan, eta Corpus eguna zela eta, kontrolak izan ziren. Aralarko santutegiak badu zerbait, eta santutegiaren sustraiak kristautasunaren aurretik sakonduta daude; historiaurreko sustraiak ditu.

Kristau ez direnentzat ere baliagarria da Aralarko santutegia?

Bai, bai, dudarik gabe.]]>
<![CDATA[«Nire aitatxi nor zen jakin zenezan nahi nuen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2020-12-31/nire_aitatxi_nor_zen_jakin_zenezan_nahi_nuen.htm Thu, 31 Dec 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2020-12-31/nire_aitatxi_nor_zen_jakin_zenezan_nahi_nuen.htm Entre rejas liburuan (Pamiela, 2020). Katakraken aurkeztu du preso haien hiztegi biografikoa.

Aitatxiri segika murgildu zara memoria historikoaren ikerketan?

Etxean txikitatik hitz egin zidaten Ezkabako gotorlekuaz, eta 2008an ezagutu nuen bertatik bertara. Izebak gotorlekuko ereserkia erakutsi zidan, pentsa.

5.917 presoren izenak ez ezik, izanak ere bildu dituzu, ezta?

Mikrobiografiak daude. Ageri da norekin ezkondu ziren, seme-alabak, jaioterria, baina, haien bizitza pertsonalari bainoago, kartzelako ibilbideari eta bizitza politikoari eman diet garrantzia. Jende garrantzitsu asko ageri da, eta argigarria da jakitea zergatik atxilotu zituzten.

Zenbaki hutsetik harago, pertsonak agertzea zen zure asmoa?

Noski. Helburu nagusia presoak humanizatzea zen. Aitatxirekin nor egon zen jakin nahi nuen, eta nire aitatxi nor zen jakin zenezan nahi nuen, eta, bera bezala, gainerako 5.916ak. Izan ere, jende askok ez daki zein izan zen haien senideen kartzelako ibilera.

Gotorlekuan gatibu egondako pertsona ia guziak bildu dituzu?

Oraindik ehun eta piko izen ditut erkatzeko, baina ez ziren askoz gehiago izanen. 500 inguru falta direlakoan nago; Ezkaban ez ziren izan 7.000 preso baino gehiago.

«Eskerrik asko nire aita behar den tokian jartzeagatik: bibliotekan». Zer sentitu zenuen esker hitz horiek aditu zenituenean?

Hitz horiek... Hunkitu nintzen, eta merezi izan duela sentitu nuen. Emakume hori 1936ko abenduan sortu zen. Bere bilobak liburua oparitu dio Eguberrietan, 84 urte bete berritan. Andaluziarra da, eta ez da inoiz Iruñean egon. Liburua hartu eta argazkiak begiratu zituen. Bere aita aurkitzean, negarrez hasi zen.

Liburutegia da pertsona horiei luzez ukatu zaien tokia?

Lehenbizi familiako sekretua izan da; ez zuten nahi kontu horiek etxetik ateratzerik. Ez zaitezte nabarmendu esaldia garai hartan oso ohikoa zen. Baina orain, hor dago, hor daude, liburuetan, seme-alaben eta biloben eskura.

Zergatik ez dizute utzi Iruñeko espetxe agiriak kontsultatzen?

Duela urte anitz eskatu nuen baimena, baina ez didate erantzuten. Ana Ollori ere ohartarazi nion. Badakit hor daudela, presoak hildako tokian geratzen direlako agiri horiek. Agiri bakoitzetik hiruzpalau izen atera ditzaket, horregatik dut interesa. Ez dut ulertzen zergatik jartzen duten hainbeste traba.

Zer falta da egiteko?

Esandakoez gainera, izenak bilatzen jarraitu eta dauden hutsuneak betetzen saiatu. Eta deskantsatzeko beharra dut, denbora anitz eskaini baitiot honi. Barne-barnetik atera den lan bat da hau.]]>
<![CDATA[«Gogoa dugu ikuslea zutik egon dadin»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-12-24/gogoa_dugu_ikuslea_zutik_egon_dadin.htm Thu, 24 Dec 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-12-24/gogoa_dugu_ikuslea_zutik_egon_dadin.htm Plastic drama diskoa aurkezten ari dira pandemiak uzten dien baldintzetan. Bihar Iruñeko Nafarroa Arenan izanen dira, 19:30etik aurrera, Santas Pascuas jaialdian. Diskoaz, letrez, musikaz eta feminismoaz mintzatu da abeslari bizkaitarra.

Auto zinemetan kontzertu bira egin zenuten etxealdia bukatzean. Zer moduz esperientzia?

Orduan ez genekien zer zetorkigun, beraz, leiho bat izan zen, haize freskoa. Momentu hartan esperientzia oso katartikoa izan zen, baina orain beste une batean gaude.

Esperimentatzea maite duzuenez, hortik etorri zen gogoa?

Bai, esperimentazioa maite dugu, eta gure managerrari kontzertuetarako toki bereziak bilatzea gustatzen zaio. Promoziorako baliatu genituen, diskoa aurkeztu eta geldirik ez geratzeko. Dirua galdu genuen.

Ahal den bezala, baina itzuli zarete oholtza gainera. Zer moduz disko berriaren aurkezpena?

Jotzeko aukera izatea opari bat da, baina gogoa dugu askatasunez mugitzeko; izan ere, aurten atzerrian aritu behar genuen. Jendea eserita dagoenez, ikasten duzu publikoarekin berrelikatzeko beharra ez izaten, baina gogoa dugu jendea zutik egon dadin.

Giroa hotzagoa da, beraz?

Ezinbestean, baita ikusleentzat ere, ezin baita berdin transmititu. Hala ere, kontzertu batzuetan, eserita eta maskara ahoan, jaso ditugu jendearen berotasuna eta animoak.

Zer dira plastikozko dramak?

Benetako dramak ikustearen eta zure drama propioak sortzearen anbibalentzia hori. Gure belaunaldiak informazio eta datu pila bat dituenez, alde batetik, nagusitasun moral batetik eta epaiketatik eztabaidatzen dugu, eta, era berean, errudun sentitzen gara guztiz eta ez gara espazio-denboran kokatzen. Lehen munduko dramez ari gara.

Edo millennial-en arazoez?

Hori da. Hausnartu dugu feminizidioez, genitalen mutilazioaz, transfobiaz... benetako dramez, baina ez dugu irakasbiderik eman nahi, ez gara etorkorrak; autokritikaz heldu diegu gai horiei.

Lehen deskribatu duzuna ez al da Twitter?

Bai, noski. Twitterren inspiratutako hitzak dira, Twitterrik ez duen baten eskutik. Agian horregatik ez naiz hor sartu; gehiegi litzateke.

Gizarte honek dena plastikotan bildu beharra du?

Planetak ez du jasango gehiegizko kontsumo hau. Izugarriena da oraingo krisiaren modukoetan berehalakotasuna dela lehentasuna. Sortzen ari garen plastiko guziarekin ari gara beste krisi handi hori elikatzen: ingurumenarena.

Eduki sozial handiko letrak dira. Horrela ulertzen duzue musika?

Prozesu naturala izan da. Hasieran ez genekien nora iritsiko ginen, beraz, intuizioz egiten genituen letrak, barnetik. Gero hasi ginen nerabezaroko oskola apurtzen, eta kontzientzia hartzen duzu: pertsonala politikoa dela eta zer gauza gertatzen diren inguruan. Hala ere, ez dugu panfleto bat izan nahi. Aktibismoa eta aldarrikapenak taldetik kanpo ere egiten ditut.

Maitasun kantetan gerra deklaratu diozue erromantizismoari?

Maitasunaz aldarri guziekin aritzen gara. Sistema heteropatriarkala sostengatzeko beste modu bat da botere rolak onartzea.

Musikaren munduko eta kazetarien aldetik jasotako matxismoa salatu zenuen eskutitz batean. Nola ikusten duzu orain egoera?

Ez dakit ohitu naizen edo ez dudan lupa hain zorrotz. Pentsatzen dudana esateko beldurra galdu dut, baina ez naiz optimista, orduan salatu nituen pertsonek hizkera bera erabiltzen jarraitzen dutelako. Argi dago zein aldetan dagoen prentsa.

Zer egoera bizitzen dituzu?

Galdera hauei erantzun behar izatea, adibidez.

Tratu txar psikologikoa jaso duten emakume gazteen bizipenak bildu dituzu fanzine batean. Horrelako bizipenak irakurtzeak lagundu diezaieke beste batzuei?

Oso harro nago. Lagunekin bizipenak partekatuz ohartu nintzen errazago zela hori aztertzea besteen istorioak adituta, enpatiatik. Psico Womanek esango lukeen bezala, erreminta kutxa bat da; truke bat, beste truke batzuk bultzatzeko.

Fanzinearen alde egin duzu kontrakulturaren parte delako?

Batzuetan ez da beste aukerarik. Fanzinea aterki handia da, eta jende asko sartzen gara. Berrogeialdian erabaki nuen bukatzea: Haizeak maketa ederra egin zuen, eta Culomalak memeak. Pikararen lehen esperientzia editoriala da, eta flipatu dugu: hirugarren edizioa dugu. Pikara niretzat erreferentea da, haien testuen bidez konektatu nuen lehenbiziko aldiz espiritu kritiko feministarekin. Beraz, haiekin egin beharra nuen.]]>
<![CDATA[Elurrarekin, auto jausia ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/030/001/2020-12-17/elurrarekin_auto_jausia.htm Thu, 17 Dec 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1928/030/001/2020-12-17/elurrarekin_auto_jausia.htm Ez da kontu berria, baina orain arte ez zuen halako tamainarik izan arazoak. Otegik kontatu du: «Orain lehertu da; hori bider hamar gertatu da, baina urte asko darama gertatzen. Beste urte batzuetan ikusi izan ditut Mezkirizko edo Erroko portuan errepidean bertan aparkatutako autoen bi kilometroko ilarak, errei bakarra libre utzita. Halakoetan ez dago ez foruzainik ez ezer». Polizia ahotan izan du Aurizko alkateak ere. Eskutitz bana idatzi die Nafarroako Barne Departamentuari eta Espainiako ordezkaritzari: «Haiek kontrolatu behar dute». Juan Serrano Nafarroako Zainketa Zerbitzuko zuzendariak «zentzuz jokatzeko» deia egin du halako egoeretan. Izan ere, bigarren mailako errepideetarako sarbide batzuk itxita geratu ziren autoak gaizki aparkatzeagatik. «Elurra kentzeko makinek 3,5 eta 4 metro arteko laminak dituzte. Alboetan utzitako autoek ez dute pasatzen uzten, eta ez dute tokirik uzten errepidetik kendutako elurra areketara botatzeko. Beraz, bidea estutu egiten da», azaldu du. Elurra egiten duenean beti izaten dira gorabeherak edo ezustekoak. Ez dira istripu handiak izaten: autoa gurutzatuta gelditu daiteke edo bazterretik ezin aterata. «Trafiko handirik ez badago, agudo konpondu daiteke, baina, bestela, auto ilarak sortzen dira, eta elurra kentzeko makinak bertan ez aurrera ez atzera gelditzen dira, errepideetan elurra metatzen den bitartean». Ez dago elurra kentzeko makina gehiagorik; beraz, egun horietan lanak ez oztopatzea eskatu du Serranok. Hala ere, gogorarazi du herri askok badituztela L itxurako palak, gobernuak utzitakoak, eta batzuetan ez dituztela baliatzen. Negu gorria Kontuan izan behar da ere inguru horietan lanak zaildu egiten direla neguan. Angelines Munarriz Aurizko erizaina da, eta egun osoa errepidean ibili behar izaten dutela dio: «Gure autoekin ibili behar dugu, eta egun batzuetan zaila da. Beharrezkoa badugu, suhiltzaileak etortzen dira laguntzera. Beste batzuetan, errepidea ongi badago ere, herria itxita dago, eta autoa han utzita oinez joan behar izaten dugu». Abenduaren 6an, esaterako, suhiltzaileei esker ailegatu ziren osasun etxera. Inguru hartan negua gorria da, eta egoera horretara egokituta egiten dute lan. Tarteka argirik gabe ere gelditu daitezke. Baina han dira, jendea artatzeko prest. «Zerbitzu hauek beharrezkoak dira. Ez dugu beste gauzarik, gainerako kontuetarako Iruñera joan behar dugu; beraz, hemengoa zaindu eta babestu behar dugu», esan du Munarrizek. Jesus Diges / EFE Elurra ari duenean arazoak saihesteko, norbanakoengan jarri du arreta Serranok. Ohartarazi du elurra kentzeko makina orduko 30-40 kilometroko abiaduran joaten dela. Beraz, 10 kilometroko portu batean, 30 minutu inguru behar du aurretik pasatako lekutik berriz pasatzeko. «Elurra mara-mara ari badu, denbora horretan berriz zurituko da errepidea». Horregatik, elurra ari duenean autorik ez hartzeko gomendatu du; eta, hartzekotan, neurriekin. «Ez baduzu neguko gurpilik edo katerik, ez baduzu halako egoeretan gidatzeko ohiturarik, arriskutsua da. Seguruenik arekan bukatuko duzu». Auritzen jendea hartzeko prest dira, baina, zentzua da eskatzen dutena. «Egoera hauetan ez da berdin hirian edo herrian egotea; hirietatik atera behar dira, baina buruarekin jokatu behar da», esan du Irigaraik. Berdin dio Otegik: «Gu ohituta gaude modu honetan bizitzera; bisitariak agian ez. Kontua ez da ez dugula jendea etortzerik nahi, baina besteengan pentsatu dezaten nahi dugu». ]]> <![CDATA[«Matraila ireki ahal izateko maskara bilatu behar duzu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2020-12-17/matraila_ireki_ahal_izateko_maskara_bilatu_behar_duzu.htm Thu, 17 Dec 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2020-12-17/matraila_ireki_ahal_izateko_maskara_bilatu_behar_duzu.htm Hor zaude nonbait kontzertuan, 19:00etan. Antton Valverde, Joxan Goikoetxea eta Francisco Herrerorekin ariko da.

Nor da zuretzat Xabier Lete?

Bere kantu ezagunenak ezagutzen nituen: Xalbadorren heriotzean, Nafarroa arragoa... Lu eta Le antzezlanean hasi nintzen bere poesian eta hitzetan murgiltzen, eta pixkanaka maitemintzen. Joxeanek deitu ninduenean Hamabostaldian kontzertu bat egiteko, kantetan gehiago sartzen hasi nintzen, eta, egia esan, izugarri gustatzen zait. Ez bakarrik musika, ederra dela; hitzak izugarriak iruditzen zaizkit.

Lan honetan aurkitu duzu ezagutzen ez zenuen Leteren alderik?

Bai, bai. Xabier Lete euskal kantautoreetako bat kontsideratzen nuen, baina ez nuen pentsatzen haren poesia hain sakona zenik, eta nola jolasten zuen hizkuntzarekin. Balio izan dit bera ezagutzeko eta bereganako maitasuna handitzeko.

Kantua ez da soilik musika, hitza ere bada.

Hori du kantuak berezia: musikak jendeari mugitzen dizkio barrenak, baina musika eta hitza bateratzean, hori areagotu egiten da, batez ere, ondo eginda dagoenean; musika eta hitza ondo lotzen direnean, barrenak txoratu egiten dizkizu.

Kantu lirikoa ongi uztartzen da Xabier Leterekin?

Kantatzen ditudan piezak nahiko lirikoak dira, egia esan. Badira kantak egin ditzakezunak tesitura batean edo igo ditzakezunak eta kantatu inpostazio liriko batekin, eta ondo gelditzen direnak. Amodio amore oso lirikoa da, edo Izarren hautsa Straussen obra batetik ateratakoa da, orduan, oso klasikoa da. Gero Schuberten lied bat kantatzen dut, Letek letra aldatu ziona.

Maskara jantzita kantatu behar izaten duzu?

Aretoaren dimentsioen arabera. Kontzertuetan, normalean, distantzia badago, maskara kendu dezaket. Aurrekoan maskararekin kantatu behar izan nuen, eta oso-oso deserosoa da, ezin duzulako ahoa ireki. Batez ere solistentzat: koroan denen artean gehitzen da bolumena, baina, bakarrik, behar baduzu jendeak entzutea eta inposatzea, maskara oztopo handi bat da.

Orain, maskararekin kantatzen ikasi behar izan duzu?

Azkenean, estrategiak bilatzen dituzu. Maskarak matraila eusten dizunez, ezin duzu ahoa ireki, bestela sudurra ikusten zaizulako. Orduan, matraila irekitzen uzten dizun maskara bilatzea da, besterik gabe.

Ez dira garairik onenak elkarrekin kantatzeko. Nola daramazue?

Orfeoi Txikiarekin zortea izan dugu Donostiako Orfeoia sartzen delako eliteko profesionalen taldean; orduan, entseatu dezakegu, eta eskolak ematen jarraitu. Ezin dugunez kontzerturik eskaini, grabaketak egiten hasi gara. Egunetik egunera bizitza berrasmatzen ari gara.

Kantatzeko ohitura du Euskal Herriak. Erraza da harrobia egitea?

Geroz eta zailagoa da, haurrek geroz eta estimulu gehiago dauzkatelako. Uste dut mundu birtualago batean zentratuta daudela, eta ez egiazko munduan. Konfinamenduak horretan ere ez du lagundu, azkenean, denak bihurtu gaituelako birtualagoak. Gainera, eskolaz kanpoko jarduerak debekaturik daude, are gehiago abesbatzak, eta hortik haur asko hartzen genituen.

Pandemiak zer egoeratan utzi zaituzte?

Alor guztietan sentitu dugu pandemiaren kolpea, baina kulturaren alorrean are gehiago, eta gehiago jarraituko du. Kapitalismoan bizi gara: testuinguruak bermatzen du ekonomiaren sustapena, baina ez kulturaren sustapena. Beti izango gara azkenak eta kaltetuenak.

Sektorea gaizki dago, baina denek nahi zuten kultura kontsumitu itxialdian. Kontraesan bat da?

Agian guk ere gure artea eskaini dugu, eta kultura modu altruistan, itxialdiak iraun duen bitartean. Gero jendeak pentsatzen du edozeinek egin dezakeela edozer gauza. Mundu honetan profesional asko daude, eta haien ogibidea hau da.]]>
<![CDATA[AHTa eraikitzeko dirua gastu sozialera bideratzeko eskatu dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/013/001/2020-12-13/ahta_eraikitzeko_dirua_gastu_sozialera_bideratzeko_eskatu_dute.htm Sun, 13 Dec 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1914/013/001/2020-12-13/ahta_eraikitzeko_dirua_gastu_sozialera_bideratzeko_eskatu_dute.htm
Elefante zuririk ez leloarekin atera ziren kalera AHTaren kontrakoak. Elefante zuriak onurak bainoago galerak ekartzen dituzten jabetzei egiten die erreferentzia, edo jabeari kalte eta besteei onura ekartzen dietenei. «AHTa da Euskal Herriko elefante zuririk handiena. Antzinako Thailandiako elefante zuriek bezala, ustezko onuradunak hondamendira eramaten ditu, eta etorkizuneko belaunaldiei betiko hipoteka eragiten diete», azaldu zuen Vianak.

Bozeramaileak esan zuenez, azpiegitura hori egiteko 12.000 milioi euro gastatu behar dira, eta diru publikoarekin «eliteei soilik mesede egiten dien» proiektu bat ordaintzea «iraingarria» dela salatu zuen. «Denok dakigu azpiegitura honek ez duela inoiz funtzionatuko; eraikitzen jarraitzea dirua zakarrontzira botatzea da. AHTarekin jarraitzeak ez zuen inolako justifikaziorik inoiz, are gutxiago azken ehun urteetako krisirik handienaren erdian». Horregatik eskatu zuten diru hori gastu sozialera bideratzeko.

Herrietan ere bai

Iruñean bildu zen jende gehien: 500 lagun, antolatzaileen arabera; Nafarroako jauregitik Espainiako ordezkaritzara egin zuten manifestazioa. Hiriburuetako protestez gainera, AHTaren kontra kalera atera ziren Atxondon, Abadiñon (Bizkaia) eta Ribabellosan (Araba).]]>
<![CDATA[AHT eraikitzeko dirua gastu sozialera bideratzeko eskatu dute Iruñean eta Bilbon]]> https://www.berria.eus/albisteak/191063/aht_eraikitzeko_dirua_gastu_sozialera_bideratzeko_eskatu_dute_irunean_eta_bilbon.htm Sat, 12 Dec 2020 16:06:39 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/191063/aht_eraikitzeko_dirua_gastu_sozialera_bideratzeko_eskatu_dute_irunean_eta_bilbon.htm <![CDATA[Betiko azoka, ezohiko postala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2020-12-12/betiko_azoka_ezohiko_postala.htm Sat, 12 Dec 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2020-12-12/betiko_azoka_ezohiko_postala.htm ostal ezberdin bat, ezohiko Eguberritarako. Eskuz idatzitako hizkiek hala diote Iruñeko Eguberrietako azokako postu batean dagoen kartelean. Ongi laburbiltzen du azokaren egoera: betikoa baita, baina ezohikoa aldi berean. Ezohikoa, sartzerakoan eskuak garbitu behar direlako, lurrean dauden seinaleei jarraitu behar zaielako, maskarak eta distantziak derrigorrezkoak direlako eta postu gutxiago ikusten direlako. Ezohikoa, karpa irekita dagoelako albo guztietatik. Baina betikoa, ohi bezala, zezen plazan muntatu dutelako, eta ez direlako falta galtzerdiak, txanoak, diru zorroak, belarritakoak, errotuladorez margotzeko belusezko koadro zuri-beltzak, buruari eragiteko egurrezko jokoak, gozoak eta haziz beteriko zakutxo goxoak.

Klak. Klak. Sarreran gizon batek eskuetan duen kontagailuari eragiten dio norbait sartu edo ateratzen den bakoitzean. Ohiko edukiera murriztu dute: kabitzen direnen %40 baino ezin dira sartu. Klak. Klak. Ostiral goiza da, kanpoan zaparrada, eta azokan tantaka sartu eta ateratzen da jendea. Postuak lasai ikusteko ordua da. Asteburuetan ilara luzeak daude, baina jendea prest dago euripean zain egoteko. Pandemiaren irakasgai nagusietako bat: ilaran zain egoten ikastea. Barruan, ez da jende pilaketarik asteburuetan ere, osasun neurriek hala agintzen baitute. «Ez dago jendetzarik; beraz, lasai ikus daitezke postuak. Jendea seguru sentitzen da hemen», esan du Maria Esparza eskulangileak.

Normalki azaroaren 29an irekitzen dute azoka, Iruñeko egunarekin batera, baina, aurten abenduaren 3an zabaldu dute, Nafarroako egunarekin batera. Ez zekiten irekitzerik izanen zuten ere. «Beldur handia nuen, azoka muntatzeak diru asko balio duelako, eta ez genekien jendea etorriko ote zen. Eta bai; kontent nago, etorri direlako», jakinarazi du Esparzak.

Bezeroei eskertuta

Antzekoak izaten dira urtero postuak, baina aurten batzuek huts egin dute. Urtero egoten direnetako bat da Antonio Peciña; 27 urtez paratu du galtzerdien erakusmahaia zezen plazan. Aurten ere bai. «Azoka da gure itxaropena. Azoketan aritzen garenontzat hau da urteko lehenbizikoa eta bakarra. Urte zaila izan da, egokitu behar izan dugu, aurrezkiekin aurrera egin, eta hau egiteko baimena izanda, ezin genuen hutsik egin». Egoera latza dela argi izanda, itxaropentsu mintzatu da, eta, batez ere, esker onez. «Jende gutxiago dago edukiera mugengatik, baina, hala ere, bezeroak itzultzen dira, leialak dira; beraz, kontent gaude».

Ikuspegi kontua da: botila erdi hutsik edo erdi beterik ikustea. «Ez dakit nolakoa izanen den aurtengoa, baina, edozein modutan, azoka ona izanen da. Beste aukera azokarik ez izatea baitzen». Egoeraren berri eman bitartean, bezero batzuk bildu dira galtzerdi eskaintza zabala begiratzera. Dena ongi begiratu arren, gehienek betikoak eramaten dituzte. «Ezagutzen gaituzte, eta ezagutzen dute produktua. Horregatik itzultzen dira».

Agertu diren bezero horien moduan, pandemia betean azokara joatea erabaki dutenentzat esker hitzak besterik ez du Peciñak: «Mila, mila, mila eta mila esker». Gertukoa da bezeroek eta saltzaileek duten harremana, eta, batzuetan, pasadizo bitxiak ere gertatzen dira; belarritakoen postuan bezala. Gazte bat agertu da: «Belarritako faltsurik baduzue?». Saltzaileak ezetz, ez duela deus faltsurik. «Zulorik gabe jartzekoak esan nahi nuen», argitu du bezeroak. Belarritakoak ongi begiratuta, saltzaileak zerbait erosteko gomendatu dio, jarriak dituenak dagoeneko «amortizatu» dituela. Baietz, erosiko diola esan dio: «Aurten, gainera, erosi beharko dugu zerbait ere». «Noski, utzi Interneten eta ostia-tan erosteari, eta erosi txikiei», aholkatu dio saltzaileak. Eta buruarekin baiezko keinua eginez, arrazoia eman dio gazteak.

Atentzioa gehien ematen duten postuetako bat Esparzarena da. Hiru dimentsioko postalak ditu erakusmahaian: Olentzero, Mari Domingi, katua, zuhaitzak, itsasontziak, bizikletak, trenak... «Iaz baten bat egin nuen, baina aurten erabaki nuen postal hauen alde egitea. Sanferminetarako entzierroarena prestatu nuen, baina...», azaldu du eskulangileak. Berak zeramikak eta belarritakoak egiten ditu normalki. «Zeramika gutxi egin nuen, beldurrez, eta, azkenean, oso ongi saltzen ari dira».

Mari Carmen Goñi da postalei begira liluraturik geratu direnetako bat. «Gaur begiratzera etorri naiz, eta beste egun batean erosiko dut», azaldu du. Urtero-urtero han izaten dela kontatu du: «Nola ez nintzen aurten etorriko?». Postutik postura ibili da, poliki ibili eta begiak zorrotz interesgarriak diren produktuak ehizatzeko gertu. Antzera dabiltza bezero guziak, bat eta gero beste bat, pasatu dira denak salmahaien aurretik, betiko moduan. Baina ezohikoa da postala.]]>
<![CDATA[«Kapitalismoak ingurunea eta gizakia bera suntsitzen ditu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2020-12-11/kapitalismoak_ingurunea_eta_gizakia_bera_suntsitzen_ditu.htm Fri, 11 Dec 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2020-12-11/kapitalismoak_ingurunea_eta_gizakia_bera_suntsitzen_ditu.htm Bideak dokumentalak jaso du, eta hilaren 17an estreinatuko dute Iruñean, 18an Izaban, eta 19an Altsasun (Nafarroa).

Erronkariko gazta ona zegoen?

Ez dakit. Trukea egin arren, han gelditu zen. Zozketa egin genuen.

Egun bakar batean egin zenuen ibilbidea. Nola gogoratzen duzu?

Disfrutatu nuen, sufritu ere bai, eta jendea batu zen. Emozio asko izan ziren. Baina, korrika, zure buruak ez du beste ezertan pentsatzen.

Izaban, jende askok egin zizun harrera, heroi baten gisan kasik.

Jende asko zegoen, jende askok parte hartu zuelako erronkan. Irudi horretan ez dago superheroirik; dagoena zera da: elkartuz eta proiektuak partekatuz erronkak aurrera atera ditzakegula, baita ni bezalako memelo batek ere.

Dokumentalarekin, ondareari balioa eman nahi zenion?

Helburu nagusia zen nire arbasoei omenalditxo bat eginez garena eta izan nahi duguna aldarrikatzea: landa eremu bizia. Elikagaiak eskaintzen dizkigu; ezinbestekoa da, baina pentsatzen dut hiritar kulturak bizkar eman diola, eta modu erromantikoan eta folklorikoan bakarrik begiratzen zaiola.

Zergatik egiten da hainbeste lasterka kultur transmisioaren alde?

Ikerketa antropologiko batzuen arabera, korrika egite horrek konpromisoa, lana eta esfortzua islatzen du. Horrek hizkuntzarekin lotura du gurean: Kilometroak, Nafarroa Oinez edo Korrika bera. Zentzu gehiago du ikuspegi horretatik korrika egiteak, kirol eta lehiaketa huts gisa baino.

Kameren aurrean ohituta jada?

Biba Zuek saioan, leiho bat zabaldu nahi zuten landa eremura, eta hasieran beldur pixka bat eman zidan.

Zure artaldea izanen da Euskal Herriko ospetsuena, ezta?

Telebistan agertzeak alde onak eta txarrak ditu, eta ospea ez nuke alde onean jarriko. Balio badu atzean dagoen munduari prestigioa eta balioa emateko, ongi etorria; bakarrik azaleko argazkia erakusten badu, estetika hutsa bada, ez dut nahi.

Ez da ohikoa artzain bat telebistan agertzea. Balioko du aipatu duzun ikuspegi erromantikoa hausteko?

Uste dut kontraesan bat dagoela saioan agertzean: arriskua dugu exotismoan gelditzeko, ez delako ohikoa. Nahiko nuke hori gainditu. Kontraesan horretan, arratsaldero saiakera zintzo, umil eta konprometitua egiten dugu sektoreari eta herriei euren tokia emateko.

Bertako produktuak eta salmenta sustatu ohi dituzu. Aukera hori indartzen ari da pandemiarekin?

Ez nuke horrekin lotuko; egiturazko arazoa da. Merkatu arau askean oinarritutako sistema kapitalistak porrota dakar bata bestearen atzetik. Horrek ingurunea suntsitzen du, baita gizakia bera ere. Horren aurrean, erantzun sozial bat dago, eta eskaintza bat egin behar dugu.]]>
<![CDATA[«Pirinioak ez dira muga bat; alderantziz, batzen gaitu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2020-12-04/pirinioak_ez_dira_muga_bat_alderantziz_batzen_gaitu.htm Fri, 04 Dec 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2020-12-04/pirinioak_ez_dira_muga_bat_alderantziz_batzen_gaitu.htm Erronkari Ibaxako ainariak (Xibarit, 2020). Gaur Iruñean aurkeztuko dute, 20:00etan, Nuevo Casinon. Bihar, Izabako herriko plazan (Nafarroa), 12:30ean.

Erronkaribarreko gaiak non, Fernando Hualde han.

Etnografiak eta antropologiak liluratzen naute, eta Nafarroa eta [Espainiako] estatu osorako lanak egiten ditut. Nola ez diot denborarik eskainiko nire lurrari? Hainbeste lekutako etnografia, antropologia eta ohiturak ezagututa, berehala ohartzen zara ibar hau bereziki aberatsa dela horretan. Europa mailako harribitxiak ditugu, hiru behien zerga bezala, edo hizkuntza.

Zure amatxi ainara izan zen. Gehiago lotu zaitu horrek gaiari?

Noski, horrek gehiago bultzatu nau, eta ohartu naiz zergatik jakin nuen horri buruz orain dela gutxi. Bizilagun askok orain jakin dute haien arbasoak espartin egileak izan zirela, gutxik kontatzen baitzuten. Ikusi zuten beste lanbide batzuk omentzen genituela, baina haiek isilik ziren. Eta isilaraziak.

Estigmaren bat zutelako?

Normalki familia soiletakoak joaten ziren: kanpora atera behar zuten etxera gauzak ekartzeko. Gainera, onura bikoitza zen, tarte horretan etxean ez zirelako gastu bat.

Zer ekartzen zuten Mauletik?

Diru gutxi irabazten zuten, baina ezin zuten dibisarik ekarri, debekaturik zegoen. Beraz, inbertitu egiten zuten: ekartzen zuten baxera, mahai tresnak, brodatuak, oihalak...

Lan gogorra zen?

Volkswagenen aritzea gogorra da? Lan mekanikoa zen. Lanaldiak hamabost ordutik gorakoak ziren, eta etxera lana eramaten zuten, pixka bat gehiago irabazteko. Denak pilatuta bizi ziren. Hori bai, haien artean batasun eta elkartasun handia zuten: bat erituz gero, besteen artean egiten zuten haren lana.

Joan-etorriko bide hori askotan aipatzen duzue. Gogorra zen?

Ainarez hitz egiten dugunean, espartinak egiteko lanean bainoago, giza esfortzuan jartzen dugu arreta. Zure 12-13 urteko alaba Maulera bidaltzeak esan nahi zuen ibarra oinez zeharkatu behar zuela euria, elurra, horma edo hotza egin arren, eta mendira igo, amildegi horiekin. Batzuetan, ez zekiten ailegatu ote ziren. Adibidez, Jaurrietako neska batzuk hotzez hil ziren bidean.

Nolakoa zen lanera joaten zirenek Maulerekin zuten harremana?

XVIII. mendean Maule erreferentzia zen Europako espartin ekoizpenean, eta 1850ean langile gehiago behar zituzten. Hemengo gehienak senideak ziren, eta denek egiten zuten euskaraz. Ez zen arazorik. 1920an ja migrazio bat da, lan harreman bat, eta euskararen erabilera galtzen da; beraz, batzuk frantsesak dira eta besteak espainiarrak. Lana kentzen zietelakoan, espainiarrak baztertzen hasi ziren.

Urretabizkaiaren argazkiek garrantzi handia dute liburuan. Ainaren ondorengoak agertuta, lekukoa pasatzen da, nolabait?

Bai, noski. Sekulako argazkiak egiten ditu, eta aukera eman digu aurten ere ainaren irteera antzezteko. [Koronabirusarengatik ezin izan zuten urteroko antzezpena egin]. Bestalde, omenaldi hori egiten ari garenak haien ondorengoak garela jakitea garrantzitsua da. Emakume horiek erreferenteak dira. Urteetako ahanzturatik atera behar ditugu eta esan: eskerrik asko.

Egun, zein harreman du Erronkaribarrek Maulerekin?

Mauleko biztanleen erdiak baino gehiago dira Zaraitzu, Erronkari eta Anso ibarretako ondorengoak. Zilbor heste batek lotzen gaitu Pirinioaren beste aldeari eta Nafarroaren hegoaldeari. Orain errepidea dugu, eta inguruko ibarren arteko nahasketa ohikoa da. Nire kuadrillan askok dute bikote frantsesa, baina guretzat ez dira kanpokoak. Erdian Pirinioak ditugu, baina ez da muga bat; alderantziz, batzen gaituzte erabat, elkarrekin bizi gara hor.]]>
<![CDATA[Askatasunez jantziak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1912/030/001/2020-12-02/askatasunez_jantziak.htm Wed, 02 Dec 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1912/030/001/2020-12-02/askatasunez_jantziak.htm
Soka luzea ekarri du Bilboko gertakari horrek, eta institutu eta eskola askotan gona jantzita joan ziren egun batez neska-mutil batzuk, norberak nahi duen bezala jantzi daitekeela aldarrikatzeko. Hala ere, ez da ohikoena mutilak edo gizonak gona edo soinekoak jantzita ikustea. Gizarteak argi bereizten ditu jantziak generoaren arabera, eta araua betetzen ez duenak epaia eta zigorra jasotzen du.

Iban Albizu Alvarez haur hezitzailea da, eta Steilas sindikatuko LGTBIQ+ lantaldeko kidea. Argi esan du: «Norma da mutilek ezin dugula gona jantzi, eta norma apurtzeak dakar zigorra». Gizontasuna zehazten duen norma, hain zuzen: «Maskulinitatearen erroak zalantzan jartzen ditu, eta hemen zalantzan jarri ezin daitekeena maskulinitatea da». Horregatik, errazago onartu liteke emakume bat maskulinotzat hartzen den horretara gerturatzea, alderantziz baino.

Horrelakoetan, norma apurtzen duen horietan ez, norma betetzen dutenetan jarri beharko litzateke fokua Albizuren aburuz; alegia, norma bera auzitan jarri. «Zer dut nire buruan barruraino sartuta oihal zati bat, gona bat, halako pareta handi bihurtzeko. Mikelek janzten badu, nik ere egin dezaket, baina ez naiz gai, orduan, zer egiten dut? Norma apurtzen duena zalantzan jarri edo gutxietsi, nirea salbatzeko». Egoera horren aurrean, Steilas sindikatuak planteatu du hezkidetza kontzeptua gainditu eta pedagogia feministak martxan jartzea, gaizki edo erdizka ulertutako berdintasunean ez erortzeko.

Bilboko institutuko kasuan, hautsak harrotu zituen irakaslearen eta psikologoaren jarrerak. «Gizartearen parte dira, eta uste dute gona janztea gaizki dagoela. Pedagogia asko falta da», esan du Albizuk. Eskola barnean, baina, irakasle asko ari dira norma hori gainditzeko saiakerak egiten. Horietako bat da Jon Lizarribar Lasarte. Lehen Hezkuntzan genero estereotipoen gaia lantzen hasi zen, tartean, itxura eta janzkera. «Hasieran hitz egiten dute mutilez edo neskez janzteaz, baina, landu ondoren, teorian badakigu norberak nahi duena jantzi dezakeela», azaldu du irakasleak. Horren ondoren, proposamen bat egiten die: normalki neskek erabiltzen dituzten jantziak mutilek janztea, eta alderantziz. «Lehen erantzuna baietz da, baina, orain arte ez dut lortu mutilak gonarekin janzterik. Ariketa neskek eta nik egiten dugu».

Inguruaren eraginari erreparatu dio irakasleak: «Etxean mutilek diotenean neskak bezala jantzi nahi dutela, uzkurtasuna sumatzen dute: 'Beharrezkoa da? Zertarako?'. Neskei inork ez die ezer esaten». Eskolan, inor ez da ohartzen neskek ariketa egiten dutenik, Lizarribarren gonak hartzen du arreta guztia. Egun horretan inoiz baino guraso gehiago joaten dira haurren eske. Berak ikusi du haurrek barneratuta dutela nahi duten bezala jantzi daitezkeela, baina ideia hori ez dela praktikara eramaten.

Zergatik?

Hori izaten da gona janzten duen gizonari egin ohi zaion galdera: Zergatik? «Berdin azazkalak margotuz gero: zergatik? Beti helburu bat izan behar du, ezin du gustu kontu hutsa izan», esan du Lizarribarrek. Noski, guraso askok galdera hori egiten zieten haurrei etxean: «Zergatik mozorrotu da Jon?» edo «Zergatik jantzi da neskaz?». Ez zen mozorroa, aitzitik. Jantzia zen.

Aski ongi ezagutzen dute galdera hori egunerokoan edo nahi dutenean kalera gona jantzita ateratzen diren gizonek. Haien armairuan gonak edo soinekoak dituzte Aritz Arrondo Mujikak, Igor Zabalza Gazteluk eta Iñaki Perez Fernandezek. Oso ezberdinak badira ere, bizipen batzuk partekatzen dituzte.

25 urterekin jantzi zuen lehenbiziko pareoa Arrondok, baina 30 urterekin Indiara bidaiatu ondoren, eta han gizonek pareoa janztea ohikoa zela ikusirik hasi zen pareoa normaltasunez janzten. Gero gonak erabiltzen hasi zen, eta, azkenean, soinekoak. Lehenbizikoa, Berlinen erosia. «Azkenean oihal zati bat da, eroso egiten zaidana. Soinekoak ere zabalak eta erosoak dira; tira, badut bat estua festarako». Askoren begiak iltzatu egiten dira bere gonetan. «Batzuetan zentzu onean, beste batzuetan tortikolisa eta halakoak sortzen dituzu. Batzuetan barre ere egiten dute». Hala, batzuetan erabaki izan du gonarik ez eramatea, ez duelako gogorik halakoei erantzun behar izateko.

Zabalzak tarteka jantzi izan du gona; gustuko duen arropa da, baina ez du eguneroko jantzitzat: «Hasieran harrotasun egunean eramaten nuen, egun horretan babestuago sentitzen nintzelako, eta gero udan eramaten hasi nintzen, jaialdiren batean edo seguruago sentitzen naizen toki batean». Bestela, kalean, gutxitan. «Atentzioa ematen dizu. Nik ez dut arazorik izan, baina lagun batzuek, bai». Gogoaren arabera izaten da. Zabalzak berak egindako gonak erabiltzen ditu, bere estiloko jantzia eramateko. Gonaren alde egin du: «Eramateko orduan, askatasun handia ematen du, eta oso erosoa da».

Perezek hiru urte darama gona erabiltzen. Hasieran, lotsa ematen ziola aitortu du, baina maite du gona. Orain, arazoak ditu berak maite duen diseinua aurkitzeko. Gona ez da oharkabean pasatzen: «Janzten dudanetan ia beti badago komentarioren bat. Lanean adibidez, komentario onak dira, baina, hori ere bada presio moduko bat, gona eramateagatik ez dudalako laudoriorik jaso behar». Gaztetxoekin lan egiten du ere, eta haiek errazago azaleratzen dituzte aurreiritziak: galdetzen diote ea homosexuala den. «Ez dut gona jartzen transgenero kontuengatik: mutila naiz eta heterosexuala», azaldu du.

Gonak dena hausten du gizonen gerriaren bueltan jantzita badago, eta, horrek, epaia eta zigorra ekartzen du askotan. Eneko Oroz Ormazabalek, zoritxarrez, utzi dio gona janzteari. Ez du indarrik: «Gauza traumatikoa izan da, guztiz gurutzatu du nire bizitza. Jazarpen sistematikoa jasan nuen, eta horrek suntsitu ninduenetik, beste pertsona bat naiz». Bizipen gogorrak izan ditu jendeak ez ziolako onartzen nahi zuen bezala janzteko aukera.

Lagun baten janzkera imitatuta hasi zen gona janzten. Hasieran, minigona galtzen gainetik, geroago bestelakoak, soinekoak ere bai. «Erosoa egiten zait, eta sentitzen nuen mutilentzako ulertzen zen arropa askoz ere mugatuagoa zela. Fantasiak erakartzen nau, eta ahalik eta gauza gehien janztea gustatzen zait».

Ingurukoekin babesturik sentitzen zen, onarpena zuen. Baina, burbuila horretatik ateratzea latza izaten zen; are, bortitza. «Porrot egin nuen eskolan, mila aldiz errepikatu dut, eta urte askoan jende berria sartzen zen nire bizitzan. Beti nintzen moldatzen ez zena eta arraroa». Jende berriak berari buruzko aurreiritziak izaten zituen: aurretik eginda zegoen epaia. «Nire inguruan, oso eroso eta gustura nengoen, baina kanpoan, aurkakotasuna nuen beti». Harreman sozialak mugatzea ekarri dio horrek.

Ez epaitu

Bere gustuko gauzak egiteko, batzuetan bakarrik joaten zen tokietara. «Hori traumatikoa izan da. Egun batean hiru aldiz jo ninduten, eta uste nuen hor hilko nintzela. Askotan pentsatu dut: 'Hau da azken eguna, bakarrik noalako eta horiek gaizki begiratzen ari zaizkit'». Epaiketa etengabekoa izan zen. Gero etorri ziren: «Hara, normala zara» edo «hara, jatorra zara». Paradoxikoki, gona janzteari utzi zionean galdetzen zioten ea zergatik ez zuen janzten. «Aizu, ni ez naiz zirku bat. Egiten dut gogoa dudanean eta gogoa dudalako».

Horregatik, eskari argia egin du: «Ez epaitu eta babestu. Norbaitek gauza batengatik epaitzen duen bezala, norbait hori beste konturen batengatik epaitu dezakete eta gaizki pasatuko du. Normatik koma bat mugitzeagatik epaitzea oso ohikoa da, eta ez du inolako onurarik». Azken finean, gona bat jantzi bat baino ez luke izan beharko. Perezek pentsatu izan du gizonentzako gonak saltzen hastea, ez baitago halakorik dendetan: «Espero dut geroz eta gizonentzako gona gehiago ikusten bada eta gehiago egiten badituzte jende gehiago animatzea, zaila baita bat-batean beltzetik zurira pasatzea».

Komunikabideetan jarri du arreta Arrondok: «Telebistan edo irratian ez dago normaltasunez gona eramaten duen gizonik, eta dagoenean, askotan irri egiteko hartzen du jendeak». Eta, noski, urratsa egitera ausartzen ez diren gizonentzako mezua: «Bat gehi bat gehi bat multzoa sortzen da, eta multzoak normaltasunera garamatza».]]>
<![CDATA[Egia, elkarbizitza eraikitzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/013/001/2020-11-29/egia_elkarbizitza_eraikitzeko.htm Sun, 29 Nov 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1942/013/001/2020-11-29/egia_elkarbizitza_eraikitzeko.htm Tortura jartzen du, baina marra gorri batek ezabatu du beltzez idatzitako hitza. Parean, bi guardia zibil daude haien autoaren aurrean, begira. Kultur etxearen atariko bi kontzeptuak elkartu ziren duela 35 urte ere, Mikel Zabalza Bidasoa ibaian hilik topatu zutenean. Guardia Zibilaren esku zegoen hil zenean, eta tortura zantzuak zituen haren gorpuak. Zabalza oroitzeko ekitaldia egin zuten atzo Auritzen, eta egia argitara ateratzeko exijitu.

«Denok argi dugu: Mikel ez zuen Bidasoko urak hil. Mikel Intxaurrondoko kuarteleko bainuontzi bateko urak hil zuen. Gaur-gaurkoz, Mikel bera ez da inon biktimatzat hartzen. Gaur-gaurkoz, bere senideek ez dute ez egiarik, ez justiziarik, ezta erreparaziorik ere. Kontakizunaren parte da Mikeli gertatutakoa, eta hala aldarrikatzen dugu». Argi azaldu zuen Eneko Villegasek omenaldi horren xedea. Mikel Zabalza Gogoan taldearen izenean hartu zuen hitza ekitaldiaren hondarrean. «Egia jakin nahi eta behar dugu», borobildu zuen. «Lan egin dezagun elkarbizitzaren alde, bai, baina zoru beretik, maila beretik. Horretarako, Mikelen kasuan zerbait gehiago behar da: egia hori argitara ateratzea».

Ez zen ohiko ekitaldia izan. Antzerkiaren, musikaren, dantzaren eta poesiaren bidez salatu zuten erakundeek ez daukatela biktimatzat Zabalza, tortura kasuak ez direla behar bezala ikertu eta oraindik ez dela Zabalzaren hilketa aitortu. Oholtza gainean maleta bat zegoen, eta kutxa bat, lapiko bat aulki baten gainean, pitxer bat eta estalitako koadro bat. Orbaizetako (Nafarroa) etxe bateko sabaia zen. Zoruko orbela zanpatu zuten Irune Costak eta Begoña Garaikoetxeak. Haiek arduratu ziren antzerkiaren bidez saioaren puskak harilkatzeaz. Oroitzapenen bila ari ziren sabaian.

Halako batean, estalitako koadroa agertu zuten. Mikel Zabalzaren argazkia zen, omenaldietan inoiz falta ez den irudia. «Irudi batek ez dit deus esaten pertsona baten inguruan», bota zuen Garaikoetxeak. «Baina memoria dugu», arrapostu Costak. Jarraian piztu zen memoria, Zabalzaren gertukoak bideo batean agertu zirenean. Bidasoan hilik aurkitu zuten orbaizetarra nolakoa zen kontatu zuten, goxo, eskuzabal. Hori baitzen atzoko helburu nagusietako bat: sabaia parez pare irekitzea, Zabalzarekin gertatutakoa atzendu ez dadin.

Tortura. «Ez izan beldurrik hitz hori esateko. Tortura errealitate bat da», esan zuen Garaikoetxeak poltsa bat eskuetan zuela. Cuestak erantzun zion: «Horrelako batekin torturatu zuten Ion Arretxe. Plastiko horrek min handia eragiten du». Gogorarazi zuten jende «gehiegi»torturatu dutela Euskal Herrian, eta, jarraian, oholtzara igo zen torturak eta espetxea jasan zituen beste Mikel bat: Mikel Soto. Nestor Salabarriaren biolontxeloaren notek lagunduta, gau eternal batez mintzatu zen poemen bidez.

Torturaz hitz egin zuen Villegasek ere, ekitaldiaren bukaeran: «Mikelentzat bezala, torturatu guztientzat gauza bera eskatzen dugu: egia, justizia eta erreparazioa». Horretarako, 1978. urtetik aurrerako torturak ikertzea galdegin zion Nafarroako Gobernuari, Poliziak 1960tik 1978ra eragindako biktimekin egin duen bezala. Han zen gobernuaren ordezkaritza: Eduardo Santos Migrazio Politiketako eta Justiziako kontseilaria, Martin Zabalza Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen zuzendari nagusia eta Blanka Burusko Biktimen Arretarako Bulegoaren ataleko burua. Ana Ollo Herritarrekiko Harremanetarako kontseilariaren ordez Itziar Gomez Landa eta Garapeneko eta Ingurumeneko kontseilaria agertu zen. Ez, aitzitik, PSNko parlamentaririk, ezta Navarra Sumako kiderik ere. Bai gainerako talde parlamentarioetako kideak.

Musikaren eta dantzaren bidez ere mintzatu ziren torturaz eta Zabalzaz: Itxaso Etxepeteleku dantzaria, Nuvole bianche kantaren piano doinuei jarraikiz, eta Marianitoz Blai taldea, bere kanta bat joz: Lore bat, beste bat. Txalo zaparrada batek itxi zuen ekitaldia.

Gaur, lore eskaintza

Zabalzaren omenaldiak segida izanen du gaur. Urtero lore eskaintza egiten dute, igandearekin, Zabalzaren sortetxearen ondoan dagoen oroitarriaren aitzinean. Pandemiak, baina, beste modu batera egitera behartu ditu antolatzaileak: lore eskaintza autoz eginen da. Gainera, duela 35 urteko erantzuna gogora ekartzeko ere balioko du. Izan ere, Zabalzaren hiletaren egunean, abenduaren 18an, jendea traktoreekin eta autoekin atera zen errepidera, eskualde osoa zeharkatuz. «Bat-bateko ekitaldi hunkigarria» izan zela azaldu dute antolatzaileek. Gaur Orbaizetako olara autoan joateko deia egin dute, beraz. 11:00etan izanen da hitzordua.

Irakurri gehiago: Etxeko txoko guztietan]]>
<![CDATA[«Pedagogiak independentzia lortzen ez badu, ez dugu sekula aurreratuko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2146/054/001/2020-11-29/pedagogiak_independentzia_lortzen_ez_badu_ez_dugu_sekula_aurreratuko.htm Sun, 29 Nov 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/2146/054/001/2020-11-29/pedagogiak_independentzia_lortzen_ez_badu_ez_dugu_sekula_aurreratuko.htm Ahobizi txapa golkoan ireki du Iruñeko Magnolioen eraikineko bulegoko atea Jaione Apalategi Nafarroako Unibertsitate Publikoko Didaktika eta Eskola Erakuntza irakasleak (Ataun, Gipuzkoa, 1956). Hezkuntzaz eta euskaraz ari dira paretan itsatsiak dituen artikuluak; arteak badu tokirik ere. Gai horiei buruz izan da solasaldia, baita Oteiza fundazioaz ere, urtarrilean izendatu baitzuten bertako lehendakari.

Ataundarra zara, baina Nafarroan denbora asko daramazu. Lan kontuengatik etorri zinen?

Ataundarra alde guztietatik naiz, mendez mende. Unibertsitate aurreko urtea egitera etorri nintzen. Ordura arte Iruñera sekula etorri gabea, bertan gelditu nintzen. Medikuntza ikastea zen nire aukera, Opuseko unibertsitatean sarrerakoa egin nuen, baina ez ninduten hartu. Beraz, Bilbora joan nintzen pedagogia ikastera, Deustuko Unibertsitatera.

Medikuntzak badu oraindik tokirik zure bizitzan?

Gogoko dut, baina ez naiz sekula damutu hartutako erabakiaz. Egia esan, ez nekien zer zen pedagogia. Norbaitek proposatu zidan, eta interesatu nintzen. Oso gustura aritu naiz. Patua izan da.

Iruñeko Irakasle Eskolan hasi zinen lanean. Nolakoa izan zen hasiera hura?

1982an bukatu nituen ikasketak, eta lehenengo lana Sakanako [Nafarroa] zortzi ikastolen zuzendaritza eramatea izan zen. Lantokia Altsasuko Iñigo Aritza ikastolan nuen. Haurdun nengoela, Iruñeko Irakasle Eskolara joateko aukera izan nuen. Harrigarria izan zen hasiera. Pedagogiaren barruan nire espezializazioa izan dira ikastetxeen eraketa eta zuzendaritza.

Hasieratik euskaraz?

Euskarazko taldean aritu nintzen, nahiz eta gaztelaniaz eman behar izan nituen bi edo hiru urtetan. Baina, euskaraz aritzeko sartu nintzen, eta hori zen nire asmoa eta gogoa. Zortzi ikaslerekin hasi ginen, hurrengo urtean hamar, hamaika, hamabost... Gaur egun 70 ditugu lehenengo mailan. Oparo-oparo hezkuntzarekin zer ikusia duten gradu ikasketetan, hauek bi hizkuntzetan egin daitezkeelako oso-osorik.

NUPeko lehenbiziko plaza elebiduna lortu zenuen.

Doktoretza tesia 1994an irakurri nuen, eta ondoren oposizioa etorri zen lehenengo plaza elebiduna izateko: gaztelaniaz eta euskaraz. Ez zen batere gozoa izan, hiru helegite jarri zizkiotelako. Lankide batek jarri zituen, bazuen posizio bat, ezaguna zen. Geroztik ez da egon modu horretako ofizialtasuneko plazarik. Badaude euskarazko irakasle asko, eta gero badaude, sarbiderako eskatu ez bazaie ere, euskaldunak direnak. Baina euskarazko soslai garbia duen beste plazarik ez da atera. Jurisprudentzia ezarri zen, eta askoz gehiago egin zitekeen.

NUPen beti aritu zara euskara sustatzen eta defendatzen, baita ardura postuetatik ere. Nolakoa izan da lan hori?

Euskalduna naiz, eta euskara ezinbestean bizitzarako hizkuntza izatea nahi dut. Hori izan da nire konpromiso pertsonala eta intelektuala. Gaur egun NUPen hezkuntza alorrean euskarak akademikoki duen tokia ez da izan egun batetik besterako kontua. Tokatu zait zuzendaritzan egotea, dekano izatea... eta ez dugu [euskara] aparteko gauza bat bezala erabili: joaten zen joan behar ziren gaien artean hori ere. Gogo bat izan da itsuari laguntzeko ikus zezaten [euskara] ez zela batzuen gauza bat, baizik eta denona. Ezin da apartheid bat egin, ezin da batzuen gustuko eta besteen gorrotozko zerbait izan.

Lan horrek eman du fruiturik?

Nik uste asko egin dugula askoren artean. Asko lasaitu da egoera edozein bilkura edo foro akademikoetan, bai irakasleen aldetik eta bai administrazio eta zerbitzuetako langileen aldetik.

Hala ere, asko dago egiteko NUPen? Asko du euskarari eta euskaraz emateko?

Dudarik gabe badu egiteko, baina EHUk ere asko dauka egiteko, eta hori aitortzen zaionik euskarari ofizialtasuna autonomia erkidegoaren lurralde osoan. Euskal Herriko lurralde bakoitzak baditu bere aniztasuna eta hezkuntza premia bereziak, eta tratamendu berezi batzuen beharra, baina bata bestea gabe ez gara ezer. Osagarriak gara erabat. Ipar Euskal Herriak alor askotan lezio asko eman diezazkiguke, eta beste batzuetan bat ere ez. Eta alderantziz. Hegoaldeko unibertsitateak espainiar estatuko unibertsitateak dira, legedi horretatik sortuak eta baimenduak daude, eta araudi horren barruan egin behar dute lan. Beraz, hor egiten ditugun lorpen guztiak handiak dira. Ez hor gelditzeko, noski.

Oraingo errektoretza badirudi ez dagoela euskararen kontra, hala azaltzen du bere burua, baina, hala ere, hankamotz geratu ohi da. Zer iritzi duzu?

Euskara alor guzti-guztietan egoteko gogoeta hori egin behar da, eta, behintzat, oraingo errektoretza horren kontra ez dago. Agian, ez dira hurbildu euskarara; beraz, asko dugu egiteko, baina horrelako pertsonen artean gauzak egiten jarraitzen ahal dugu.

Gaur egun NUPek funtziona lezake euskaraz?

Posible da funtzionatzea? Ez dut inongo dudarik. Baina, oraintxe bertan, hori ezinezkoa da. Baina ezta Donostian edo Baionan ere.

Zer urrats egin beharko lirateke euskarari dagokionez?

Bakoitzak gure ahotan, ekintzetan eta pentsamenduan eraman behar dugu tokatzen zaigun tokira. Guk ikusten dugu zer falta zaio euskara falta duenari, baina euskara falta duenak ez du horrela bizi, uste du ez zaiola deus falta. Hor giza eta gizarte alderdietatik egin behar dira gogoetak berritu. Hiru hankako aulkia da: bat errealitatea. Denek ez dute ezagutzen osotasunean, eta zati batetik ez dago osoaz hitz egiterik. Bigarrenik, legedia. Eta errealitatea eta legea orekatzeko beti dago pentsamendua, ikerketa, azterketa...

Hezkuntza beti ezbaian dagoen gaia da. Zergatik gertatzen da?

II. Mundu Gerraren ondoren, gobernuek gaur egun ezagutzen ditugun hezkuntza sistemak bere egin zituzten. Adituak egon behar dira hezkuntzan eta hezkuntzak aurreikusi behar ditu gizarte baten errealitate konplexu horren beharrak. Medikuntzan bezala. Gripearen txertoa edo COVID-19arena egongo balitz bakarrik agintaritza politikoen esku, ez litzateke batere fidagarria izango. Hezkuntza egin behar da despolitizatu. Gaur egun irakaslea ikastetxe batean kokatzen dugu, eta horrek ondorioa du formakuntzan.

Antolakuntzaz ez, eskolaren eraketaz hitz egiten duzu zuk. Zein da aldea?

Eratu behar den zerbait askoz ere libreagoa da, egin gabeko zerbait egiteko kontzeptu gisa dut. Antolatu, badirudi beste batzuek eratutakoa antolatu behar dela.

Horren inguruan aritu zara. Zein izan da lan hori?

Nire ahalegina zen gaia ez tratatzea irakaslearen lanbidetik, ikasleari zuzendutako ikuspegitik, baizik eta eraketatik: zer antolatzen da eta funtzionarazten da? Nork baimendu du ikastetxe hauek sortzea eta modu honetakoak izatea? Zeinek erabaki du curriculuma eta araudia? Hori izan da nire lana, ikustea noiztik hitz egin dezakegun eraketaz eta haren eraginaz ikastetxegintzan. Unibertsitate eta ikerketa zentroetara eramanda, oso gutxik egiten dute, gobernuak arduratzen direlako. Pedagogiak independentzia lortzen ez duen bitartean ez dugu sekula aurreratuko. Eskandinaviako hezkuntza sistemak hain deigarriak dira, eta ondorio onak dituzte, eta konturatzen gara gobernuen esku hartzea oso txikia dela, batik bat diruz hornitzea, baina bertan ari direnek hezkuntzan adituen benetako lan jarraitu bat egiten dute.

Euskal curriculuma aldarrikatzen da, baina Espainiaren eta Frantziaren muga dago, ezta?

Ez daukagu hezkuntza sistema euskaldunik. Irakaslea lanean hasterako prestatu da, jaso du ikasketa plan bat, eta guk ere unibertsitateetan ez dugu irakasten iruditzen zaiguna, baizik eta agintzen digutena. Antzeko gauzak agintzen dira Oregonen edo Lisboan, onartuta dagoelako halako lanbidek behar duela halako formakuntza, baina formakuntza ez da gauza neutro bat, hor kultura bat dago, eta kulturak egiten du modu batera gogoetatzea, ikastea, eta horrekin zuk zure saiakerak egitea edo ez. Orduan, hor hutsuneak dauzkagu.

Hasieratik zara Oteiza patronatuko kide, eta urtarrilean fundazioko lehendakari izendatu zintuzten. Nola hartu duzu kargua? Zer espero duzu?

Lekuko bat hartu dut. Talde lana da hau, baina egia da aldian aldiko kargu batzuek ekartzen dutela zeregin batzuk. Zeregin horiek ilusio handiz hartu ditut, baina jarraitutasunez betetako ilusioa da. Egoerak markatu diguna markatu badigu ere, erronkak hor daude, eta horiek lantzeko eta garatzeko tresna eta gogoeta egiteko bide ezberdinak jarri dira. Ezberdintasunak ekartzen ditu ohitura berriak eta dedikazio handiagoa, baina ez dut ikusten orain arte gauza bat eta hemendik aurrera beste bat denik.

Zein dira patronatuaren erronka nagusiak?

Oraintxe hiru erronka nagusi ditu, ekintzei edo proiektuei begiratuz. Lehenengoa, Oteiza erakustea Hego Amerikan, bera bizitzen egon zen lurraldeetan. Oteiza Ameriketara itzultzen da du izena erakusketak, eta oraingoz badago halako lankidetza bat Txilerekin, Kolonbiarekin eta Argentinarekin. Bigarren erronka da Oteizaren hitzaren katalogoa. Hori lauzpabost urteko lana izango da. Hirugarrena litzateke Oteizaren izena eramango lukeen master bat diseinatzea eta planifikatzea. Master propio bat izango da, haren obra eta pentsamendua jasoko duena.

Museoetan ez ezik, unibertsitatean ere egon behar delako?

Oteizak bere esperimentazioa eta ikerketa egin zuen, baina ikerketa gaiak unibertsalak dira. Uste dugu unibertsitatea dela belaunaldiz belaunaldi horrelako artista baten pentsamendua eta obra eskaintzeko agertokia.

Patronatuan buruhauste handiak izan zenituzten. Dagoeneko urak bare daude, ezta?

Bai, askoz ere bareago. Fundazioa bideratuta dago betidanik izan behar zituen eginkizunetara. Ez dago halako adar politiko-ideologikorik, boterea duelako edo indar faktiko eta formal batzuk dituelako, [Oteizaren lana] gutxiesten edo txikitzen duena. Hau, zorionez, gertatu zen Rafael Moneo lehendakaritzan sartu zenetik, eta hala jarraitzen dugu.

1990eko eta 2000ko hamarkada haietan gatazka handiak izan ziren patronatuan. Perspektibarekin, nola ikusten dituzu orduan bizitakoak?

Gertatutakoek erantzuna izan zutelako, gauza ona izan zen. Jorge Oteizak Nafarroako herriari eman zion bere ondare artistiko guztiaren jabetza, eta jabetza hori kudeatzeko patronatu bat sortu zen. Gehiegi iraun zuten hasierako garai zail haietan urei eusten aritu ginen dikea hautsi ez zedin, jakinda ia beste ezer ezin zela egin. Hori gelditzea zegokion lekuan. Garbi ikusten da bazirudiela beste plan batzuk zeudela hori ezerezean edo garatzen ez uzteko. Gure ahalegina da hori bizi-bizirik edukitzea, eta bere ekarpen hori ere hor presente egon dadila kulturan hortik atera daitezkeelako irtenbideak edo tresnak erronka berrietarako. Sekulako altxorra dugu, eta umezurtz jarraitzen dugu. Nola da posible?

Nola liteke horrelako ondare bat izanda gutxietsi nahi izatea?

Hori garai guztietan... Hartzen duzu Goethe edo Schiller, edo Rousseau eta Voltaire... Sormena eta pentsamendua ez da neutroa, sortzen da elementu batzuetatik, eta horien alde edo kontra egon zaitezke. Batik bat pertsona batek egiten duen hura ez badu egiten munduko hiritar moduan, egiten badu tokian tokiko pertsona moduan, inplikatuz gertatzen ari denarekin, iritzi bat edukiz eta bere egiteko horrekin adieraziz.]]>
<![CDATA[Arrautza atzean uzteko oholtza bat ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1862/036/001/2020-11-27/arrautza_atzean_uzteko_oholtza_bat.htm Fri, 27 Nov 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1862/036/001/2020-11-27/arrautza_atzean_uzteko_oholtza_bat.htm Oskola web telebista saioak eskaini nahi duena: estaltzen dituen oskola hautsi, eta oholtzara igo nahi ditu ezagunak ez diren musikariak. Urko Saenz de Buruagak zuzentzen duen elkarrizketa saio bat da Oskola, eta, solasaldiaz gainera, gonbidatuek hiru kanta eskaintzen dituzte. Lehenbiziko saioa joan den astean estreinatu zuten Youtuben, eta beste hiru saio sareratuko dituzte urtea bukatu aurretik.   Beitia kantautore gasteiztarra izan da lehenbiziko gonbidatua, eta ordu erdiko saioa Interneten ikus daiteke bit.ly/oskola-beitia helbidean sartuta. Saenz de Buruagak elkarrizketa pertsonala egin dio lehenbiziko saioan, eta Sugarretan, Badakit eta Izaro kantak eskaini ditu Bittor akordeoilaria lagun. Ondoren etorriko dira Irune Goñi bakarlaria, Ziakhus rap abeslaria eta Red Iron Squad rock taldea. Proiektua Gasteizko Udalak eta Arabako Foru Aldundiak antolatzen duten Gazte Sortzaileak bekari esker egin du Saenz de Buruagak, eta 2019an grabatu ziren saioak Zabalganako gizarte etxean. Lehenbiziko lau saioek harrera ona badute, gehiago egiteko asmoa azaldu du proiektuaren bultzatzaile eta aurkezleak. Lehenbiziko saioetan gasteiztarrak agertuko badira ere, saioarekin aurrera egiteko aukerarik balu, Euskal Herri osoko musikariak eraman nahiko lituzke kamera aurrera. Are, ez lirateke taldeak edo bakarlariak izan beharko, musikaren inguruan lan egiten duen edozeinek izanen luke tokia Oskola-n. Saioa erruten Pandemiak jo duela eta, oholtza faltan dabiltza musikariak azken boladan, eta hasi berri diren taldeek falta are handiagoa sumatzen dute. Pandemiaren aurrekoa da ideia, baina: ezagunak ez diren musikari euskaldunak ikusaraztea. Alor horretan hutsune bat zegoela iruditzen zitzaion Saenz de Buruagari, eta horregatik pentsatu zuen proiektua aurkeztea: «Taldeak sakonean ezagutzeko aukera ematen duten saiorik ez zegoen, eta egin direnean talde ezagunei edo dinosauroei ematen diete aukera. Talde interesgarriak ezagutzera ematen zituzten saioen falta sumatzen nuen, bai musikari gisa eta baita entzule gisa ere». Hortik tiraka hasi zen Oskola-ri forma ematen. Aukera bat ematea du helburu web telebista saioak, bidea zaila izaten baita ezagunak ez diren musikarientzat: «Askotan, lehentasuna du saltzeak edo audientzia jakin bat izateak: noski, jende gehiagok ikusiko du Berri Txarraken moduko talde bat aterata inork ezagutzen ez duen Barakaldoko talde bat gonbidatuta baino», azaldu du saioaren aurkezleak. «Baina haiek dira laguntza gehien behar dutenak. Hasieran, oso zaila da ibiltzen hastea». Saenz de Buruagarekin batera ari dira Mikel Ezkerro argazki zuzendaria eta errealizadorea, Josu Campo kameraria eta Eder Herreros soinu teknikaria. Elkarrizketa saioetako solasaldietan gonbidatutako musikarien ibilbidearen eta lanaren nondik norakoak xehe aletzen dituzte. Elkarrizketak euskaraz badira ere, gaztelaniazko azpidatziak paratzea erabaki dute, «jende gehiagorengana iristeko». Proiektuaren sortzaileak uste du azpidatziak lagungarri izan daitezkeela euskara ulertzen ez duten edo euskara ikasten ari direnentzat gaztelania baldin badakite. Horixe baita saioaren helburua: arrautza atzean uzten duten musikari horien doinuak ahalik eta urrunena ailegatzea. ]]> <![CDATA[Agenda Nagusi planak web telebista jarri du martxan, erdaraz oraingoz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1860/036/002/2020-11-24/agenda_nagusi_planak_web_telebista_jarri_du_martxan_erdaraz_oraingoz.htm Tue, 24 Nov 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1860/036/002/2020-11-24/agenda_nagusi_planak_web_telebista_jarri_du_martxan_erdaraz_oraingoz.htm
Euskaraz irakur daiteke webgunea, eta euskaraz idatzirik daude saioaren atalak, baina Agenda Nagusi TVren hizkuntza gaztelania da. Sarean ikusgai diren bi saioetan ez dira euskaraz ari behin ere; kaleko inkestan euskarazko azpidatziak paratu dituzte, ez besterik. Hala ere, aurrerago euskaraz ere ariko direla esan du Nerea Goikoetxea web telebista kudeatzen duen 3D Social Movement aholkularitza etxeko kolaboratzaileak: «Asmoa daukagu beste saio batzuk euskaraz ere egiteko. Presaka ibili gara, eta batzuetan ez da erraza, parte hartzen duen jende denak ez dakielako euskaraz».

Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketarako Sailaren Agenda Nagusi programaren helburua zaharren parte hartzea sustatzea da, haien kezkak eta esperientziak jaso, eta haien ekarpenak politika publikoetarako baliagarri izan daitezen. Hori da orain web telebistaren bidez egin dezaketena. Hala ere, behin-behineko neurria da: «Gure asmoa da lehenbailehen aurrez aurreko formatua berreskuratzea. Pertsona nagusiei buruz ari gara, eta badakigu teknologiaren oso lagunak ez direla batzuk. Beste batzuk bai: ikusi dugu guk uste baino hobeto moldatzen direla batzuk».

Arrakala digital horretaz jabeturik, Goikoetxeak uste du interesgarria izan daitekeela eduki horiek beste modu batera ere eskaintzea: «Beharbada interesgarria litzateke telebista kateren batean ematea eta ezagutaraztea. EITBrekin berba egin da Eusko Jaurlaritzaren bidez, baina ez dakigu aukerarik egongo den».

Parte hartzeko bidea

Agenda Nagusi TVren emanaldiek ez dute data zehatzik, baina urtea bukatu baino lehen emanen dituzte atal guztiak. Behin sareratuta, noiznahi ikusteko aukera dago agendanagusitv.eus atarian. Ordubete inguruko saioak dira, eta elkarrizketak, solasaldiak, adituen ekarpenak, kalean hartutako iritziak eta entretenimendua eskaintzen dute.

Webguneak parte hartzeko aukera ematen du iradokizunak bidaltzeko atalarekin. Saioetako eta norbanakoek bidalitako gogoetekin eta ekarpenekin Nahi Gabeko Bakardadearen aurka Borrokatzeko Erakundeen arteko Plana osatuko du Jaurlaritzak. Eustaten arabera, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 263.000 lagun bizi dira bakarrik, nahi gabe. Haien artean %43 dira 64 urtetik gorakoak, eta bakarrik bizi diren lau herritarretatik hiru emakumeak dira.]]>