<![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 19 May 2021 05:20:06 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Irrintzi bat kontsultan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1929/038/001/2021-05-15/irrintzi_bat_kontsultan.htm Sat, 15 May 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1929/038/001/2021-05-15/irrintzi_bat_kontsultan.htm
Kasualitate batek ekar dezake tesi bat. Hala gertatu da Martinez doktorearekin. Irrati esatari batek hots egin zion irrintziari buruz hitz egiteko, baina berak aski ezagutzarik ez zuela-eta, kazetariari esan zion irrintzilari bat bere kontsultara eramateko, eta saiatuko zela laguntzen. Modu horretan bota zuen Karmele Galartzak irrintzi bat kontsulta batean. Emaitzarekin harriturik gelditu zen doktorea: «Ahots normal batean espektro harmonikoa lerro zuzenen segida bat da, baina irrintzian m maiuskula modukoak egiten zituen. Inoiz ez genuen halako espektrorik ikusi». Horren emaitza beste profesional batzuen aurrean erakutsi zuenean, Secundino Fernandez ere txunditurik gelditu zen. Nafarroako Unibertsitatea klinikako otorrinolaringologia espezialista eta unibertsitate pribatu horretako Medikuntza fakultateko dekanoa da. Tesia egiteko proposatu zion Martinezi, eta bera izan da zuzendarietako bat.

Galartzarekin egindakoa errepikatu zuten beste irrintzilari talde batekin: irrintzia botatzean laringea, mingaina eta matraila nola mugitzen zituzten aztertu zuen. «Gehienek m itxurako irudia zuten; %70ek baino gehiagok». Irrintzia egitean a eta i bokalak etengabe eta oso azkar aldatzen dituztelako izan daiteke itxura hori, Martinezek azaldu duenez.

Hasierako helburua irrintzia deskribatzea zen, akustikaren ikuspegitik, eta oihu «berezi» hori egiteko erabiltzen ziren mekanismo fisiologikoak azaltzea. Fernandezek onartu du ikerketak aurrera egin ahala gehiago harritu zirela: «Ikusi genuen ahotsaren patologiari aplikagarri ziren ondorioak lortu genitzakeela. Irrintziaren teknikak dituen elementu batzuk fonazio organoetan erabil daitezke oso modu eraginkorrean: intentsitate eta frekuentzia handiak lor daitezke, esfortzu txikiarekin eta ahots kordetan min hartzeko arriskurik gabe».

Laringea aztertzeko esplorazio bat egin zuten. Normalena da ahots kordak elkartzea, eta goiko pisua irekitzea. «Irrintzilariek alboetara asko irekitzen zuten, korden pisuaren gainean, eta, irrintziak aurrera egin ahala, goiko partea estutuz joaten zen, hodia motzagoa eta estuagoa eginen balitz bezala». Hain zuzen ere, hori da haizezko musika tresna agudoen forma: pikoloena, okarinena, txirulena...

Erradiologia atalean egin zuten bigarren proba. Hor laringea asko igotzen zela ikusi zuten: «Normalki hirugarren edo laugarren lepaornoan dugu; bada, bigarrenera igotzen zuten», kontatu du Martinezek. Mingainaren posizioa ere ez da ohikoa irrintzia egitean: atzean zintzurra irekiago uzten dute. Modu horretan, handik pasatzen den soinua distiratsuagoa da, eta abeslariaren formantea deitzen zaion ahotsa sortzen dute. 2.500 eta 3.500 hertzen artean dagoen errefortzu bat da abeslariaren formantea, eta horri esker lortzen dute ahotsa orkestraren gainetik aditzea.

'Gaueko erregina' aria

Ondoren, mikrofonoen txanda izan zen. Normalki, 30 zentimetrora paratzen dituzte, baina irrintziek distortsioa sortzen zuten; beraz, metro eta erdira bota zituzten. Beste zailtasun bat izan zuten: espektrograma egiteko programak ez ditu onartzen 900 hertzetik gorako frekuentziak; beraz, eskuz egin behar izan zuten neurketa. «Goi erregistroko do altuena 1.000 hertz inguruan dago, eta irrintzilari guziek, espektroaren uneren batean, hori gainditzen dituzten notak dituzte». Are, batzuk 1.400 hertzeko frekuentzietara ailegatzen dira, goi erregistroko fa altuenera, alegia. Hori da Mozarten Gaueko erregina arian sopranoak kantatzen duen notarik altuena.

Irrintzilarien jarrera ere behatu zuten. «Oinak banaturik jartzen dituzte, aldaken zabalera berean eta lurrari lotuta. Saihetsak zabaldu, eta burua nahi bezala mugitzeko moduan jartzen dute. Laringea egonkortzen dute, eta, gero, asko igo, aurrera pixka bat bultzatu, mingaina gora eta aurrera igo, eta matraila ireki eta ixten dute bukaeran». Jarrera garrantzitsua dela uste du doktoreak, irrintzilariek ez baitute aire askorik hartzen, eta gorpuzkerak diafragmari laguntzen dio aire gehiegi ez galtzen.

Irrintzilari gehienek imitazioz ikasten dute. Hala uste du Fernandezek: «Haien amak imitatzen ikasi zutela esan ziguten. Baina hitz egiten ere horrela ikasten dugu, imitazioz». Galartzak karrikan ikasi zuela kontatu du. Aita haurra zela galdu zuen, baina hura irrintzilaria zela badaki. Ezin izan zion irakatsi. Goldarazko (Nafarroa) bestetan irrintziak botatzen zituzten dantzaldietan, eta horrela hasi zen bera ere. «Hasi 'ai-ai-ai-ai', eta nire kabuz. Ez dut izan eskolarik». Orduz geroztik, ez dio utzi irrintziak botatzeari. «Duela 50 urte, ez zen hainbeste irrintzi entzuten; uste dut askok guri entzuten ikasi dutela».

Nekane Akarregik etxean jaso zuen irrintzia, amari ikasia. Hiru anai-arreba dira, eta hirurak atera dira irrintzilari. «Amak esaten zigun irrintzilari guztiok hiru oinarri genituela: arnasa bakarra izan behar da, amaitu behar da eta ahal denik eta luzeena izan behar da». Lehiaketetan ikasi zituen beste kontu batzuk: indarrak, birak egitea eta hitzak sartzea hobetzen zutela irrintzia.

Akarregik dio falsetto egiten duela: «Umeen ahotsa bezala jartzen dut, eta gorputza airez bete, orfeoietakoek bezala». Modu horretan, ez du inoiz eztarriko minik izan. «Ibili naizenean kantatzen, eztarriarekin izan dut biharamunean afonia puntu bat, baina irrintzia botatzen sekula bere ez dut eztarria apurtu».

Horixe ikusi dute ikerketan: irrintziak ez duela kalterik egiten. Are, erabilera klinikoa ere izan dezake. «Emisio oso altuak eta bolumen handikoak egitean, errazagoa da patologia sortzea, baina irrintzilariek, oro har, ez dute ahots patologikorik, eta ez dute ahotsa mintzen», ohartarazi du Martinezek. Irrintziari buruz irakurri dituen artikulu askotan ikusi ditu halako hitzak: «oihu indartsua», «osasungarria», «osasuntsua»... «Antzinatik onartzen da oihu honek ez duela patologiarik sortzen».

Erabilera klinikoa

Are, zenbait gaitz osatzeko baliagarria izan daitekeela esan du: «Ahotsarekin lan egiten dudanean Estill Voice teknika erabiltzen dut, eta ohartu nintzen irrintzilariek betetzen dutela nota altuak edo bolumena igotzeko metodologia, baina ohartu gabe. Ikusi dut erabiltzen duten hori ahotsa lehengoratzeko teknika bat dela». Adibidez, paralisi bat duen jendearen kasuan, irrintzilariek egiten duten atze-aurreko itxieran treba daiteke, eta, modu horretan, pazienteak lortu dezake soinuari distira ateratzea.

Fernandezek ere onura klinikoak aipatu ditu: «Ez diogu mundu guziari irrintziak egiten irakatsi behar, baina esan diezaiokegu jendeari bolumen altua lortu daitekeela esfortzu handirik egin gabe mingaina modu honetan edo gorputza beste modu honetara jarrita». Beraz, asko mintzatu behar diren edo egokiak ez diren inguruetan hitz egin behar duten pazienteentzat lagungarriak izan daitezke ikerketaren emaitzak. «Esfortzu handiegia egiteagatik disfoniak dituztenek lortu dezakete ahotsa eraginkorragoa izatea indar gutxiago eginez», esan du Fernandezek. Gainera, kantu lirikoan erabil daitezke irrintziaren zenbait teknika, nahiz eta erabiltzen dituztenak egokiak izan.

Oharkabean meloi bat ireki dutela uste du Martinezek, eta asko dagoela irrintziaren inguruan ikertzeko. Mendez mende komunikatzeko bide izandakoa osasungarria ere badela ikusi dute. Irrintzika jarraitzeko beste arrazoi bat. Proposamen bat egin du doktoreak, oihu horren egitura beste oihu tradizional batzuenaren ezberdina delakoan: irrintzia gizateriaren ondare izendatzea.]]>
<![CDATA[Irrintziaren onurak ikergai]]> https://www.berria.eus/albisteak/197693/irrintziaren_onurak_ikergai.htm Fri, 14 May 2021 15:22:59 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/197693/irrintziaren_onurak_ikergai.htm <![CDATA[«Araizko sorgin ehiza ez da oso ezaguna gure ibarrean»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-05-11/araizko_sorgin_ehiza_ez_da_oso_ezaguna_gure_ibarrean.htm Tue, 11 May 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-05-11/araizko_sorgin_ehiza_ez_da_oso_ezaguna_gure_ibarrean.htm Araxesen gainetik, Malloen azpitik dokumentala egin dute Labrit komunikazio enpresarekin batera. Ostiralean aurkeztu zuten Arriben, eta ibarreko herri guzietan emanen dute hurrengo hilabeteetan.

Atzetik heldu da proiektu hau. Nolatan hasi zineten herrikoak elkarrizketatzen?

Amaia Apalauzak eta biok egin genuen Araitz-Beteluko ahotsak lana, eta 2008an liburua atera. Urte batzuetara, Labritek grabaketa batzuk egiteko eskatu zigun. Guk bagenuen ibilbide bat grabaketetan; beraz, nahiko erosoa egin zitzaigun. Euskal filologoak gara, gustatzen zaigu ondare immateriala, eta bertako euskara jaso nahi genuen.

Igaro dira urte batzuk, eta orain heldu da dokumentala. Zergatik?

Duela hamar urte proiektua tiraderan gelditu zen. Orain, Araizko eta Beteluko udalen eta Beteluko Uren laguntzaz, dokumentala atera da.

Bailarakoei interesatzen zaizkie bertako nortasuna eta ohiturak?

Jendeak borondate oso ona izan du: beren etxeetako ateak ireki dizkigute, baita bihotzak ere.

Sorgin kontuak askotan aipatzen zizkizueten?

Dokumentala sorgin ehizarekin hasten da, Araitzen prozesu bat izan zelako 1595ean. Zugarramurdikoa da entzunena, baina Araizkoa mingarria izan zen, gehienak epaitu aurretik hil zirelako Iruñeko ziegetan, gosez eta hotzez.

Ez dira kontu huts, beraz?

Bereizi behar da zer den fantasia eta zer den historia. Ahozko tradizioan fantasia asko dago: jendeak mendez mende hainbat istorio jaso ditu, eta ikusten da argi eta garbi fantasia badagoela. Baina ni gauza batekin gelditzen naiz; denek gauza bera esaten zuten sorginei buruz: «Ez esan daudenik, ezta ez daudenik ere».

Zer gertatu zen 1595ean?

28 lagun atxilotu zituzten prozesuan, denak Intzakoak. Araizko prozesua ez da oso ezaguna gure ibarrean, eta sarraskia ezagutarazi nahi dugu. Sorgin ehizaren harira, Nafarroan zerbait mugitzen hasi da: iaz, Zugarramurdin, ehizatutako sorginak omendu zituzten, eta memoria historikoan tokia eman.

Zergatik ez da hain ezaguna Araizko prozesua?

Beldurragatik. Etxe batean, sukaldean, emakumeak atea giltzaz itxi, eta orduan esan zigun kontatuko zizkigula sorgin kontuak. Nire aitonak ez zuen kontatu nahi sorgin konturik. Pentsa XVI. mendetik orain arte beldurrak nola iraun duen. Bada garaia horrekin amaitzeko. Aipamen bat egin beharko litzaieke prozesatutako guztiei.

Zer beste gai ateratzen ziren?

Inauteriak, bikote harremanak, ohiturak, abeltzaintza, artzaintza, lanak... Dokumentalerako gai ezberdinenak aukeratu genituen. Antzara jokoa, adibidez. Lekeitiokoa da ezagunena, baina Araitz-Betelun ere egiten zen, baita mendiko beste herri batzuetan ere. Horren irudikapena grabatu genuen. Agian gerora berreskuratzeko aukera dugu.

Horrelako tradizio batek badu tokirik gaur egun?

Gaur egun ezin dugu bizirik dagoen antzara bat jarri; horregatik, trapuzko bi antzara josi zituen lagun batek. Sekulako lana egin zuen. Noski, gizakiak eboluzionatu du, zorionez, gauza askotarako —beste batzuetarako ez, zoritxarrez—, beraz, sentsibilitate horrekin egin beharko litzateke.

Estraperloa eta pilota ere antzeztu dituzue. Zer informazio zenuten?

Araitz-Betelu mugan dago Gipuzkoarekin, eta Tolosan estraperlista asko zeuden, batik bat irina eta arkumeak pasatzen. Bestalde, Aralarren, Mailoetan, pilotalekuak eta pilota soroak zeuden. Artzainek pareta bertikal nahiko leun bat bilatzen zuten pilotan aritzeko. Pilotaleku bat eta bi pilota soro daude.

Zergatik dira hain garrantzitsuak Mailoak zuentzat?

Gureak dira; agertokiaren parte dira. Egunero-egunero, esnatu eta egiten dudan lehenbiziko gauza balkoira atera eta Mailoak ikustea da. Gure bizitzaren zati bat dira, eta asko joaten gara hara.]]>
<![CDATA[Espetxe politika «bidegabea» salatu dute 650 menditako tontorretatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/016/001/2021-05-09/espetxe_politika_bidegabea_salatu_dute_650_menditako_tontorretatik.htm Sun, 09 May 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1943/016/001/2021-05-09/espetxe_politika_bidegabea_salatu_dute_650_menditako_tontorretatik.htm
Aipatutako bidegabekeria bukatzeko «lehen urratsak» egiten hasiak direla esan zuten: «Euskal presoen gerturatzea hasia da; urruntze politika amaitzeko oraindik ere mugimendu sendorik egin ez arren, tantaka-tantaka distantzia laburtzen hasiak gara». Berdin graduen progresioari dagokionez: «Oso gutxika bada ere, ate berriak zabaltzen hasi dira».

Sarerentzat, orain arteko mugimenduak ez dira aski, baina «bide berriak zabaltzeko» baliagarriak izan daitezkeela uste dute. «Inoiz baino garrantzitsuagoa da kalean konponbidearen aldeko eta presoen etxeratze prozesua garatzeko nahia azaleratzea, gehiengoaren nahia. Bultzada hori gabe ez baita sekula etxerako bidea burutuko», esan zuten mendi tontorretan.

Presoen eta iheslarien afera konpontzeko bidea ez dela erraza izanen aurreikusi dute protestaren antolatzaileek. Nolanahi ere, ez ziren etsipenez mintzatu: «Badakigu bakera eta bizikidetzara daraman bidea harkaitz gogorrean ireki behar dela, pazientziaz eta irmotasunez. Baina ireki daiteke. Bai horixe». Helburua lortzeko, jendeari mobiliza dadin eskatu diote. Heldu diren hilabeteetan Izan Bidea egitasmoarekin jarraituko dute, dozenaka ekintza antolatuz.

Eredu «gizatiarragoa»

Bestalde, Espainiako Gobernuak eta Eusko Jaurlaritzak bihar sinatuko dute lau eskumen eskualdatzeko hitzarmena, eta, horren arabera, urriaren 1etik aurrera Jaurlaritzaren esku egongo da espetxeen eskumena. Hori ikusita, Jaurlaritzak garatuko duen eredua egungoa baino «gizatiarragoa» izatea nahi dute Eusko Legebiltzarreko alderdi gehienek.

Atzo Radio Euskadin eginiko eztabaidan, Javier Telleria EAJko legebiltzarkideak esan zuen «kostata» betetzen ari dela Gernikako Estatutua, baina biharkoa aurrerapauso bat dela bide horretan. Iker Casanovak (EH Bildu), berriz, nabarmendu du Jaurlaritzak «tarte handia» izango duela espetxeen kudeaketa hobetzeko eta «ereduz aldatzeko». Eneko Anduezak (PSE-EE) PPri egin dio kritika, popularrak transferentziaren aurka daudelako.]]>
<![CDATA[Ehunka lagunek babesa adierazi diete Iruñerrian atxilotutakoei]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/017/001/2021-05-09/ehunka_lagunek_babesa_adierazi_diete_iruerrian_atxilotutakoei.htm Sun, 09 May 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1944/017/001/2021-05-09/ehunka_lagunek_babesa_adierazi_diete_iruerrian_atxilotutakoei.htm
Bi gaztek irakurri zuten bukaerako manifestua, eta argi esan zuten: «Epaitzen ari direna jarduera politikoa baino ez da». Are, polizia operazio horren bitartez auzoko lagun talde bat talde kriminal bihurtu nahi dutela salatu zuten, eta horretarako «manipulazio maltzurrez» aritu direla. «Jarduera politikoari buruzko polizia txostenak egiteaz ari gara. Polizia sistematikoki jarraitzen, monitorizatzen eta, azken batean, inolako lotsarik gabe jazartzen ari zaigu», ohartarazi zuten. Gertatutakoa kontatzeko tenorean komunikabideak «etika faltaz» aritu direla ere salatu zuten.

Manifestazioaren antolatzaileen arabera, «neurriz kanpoko» polizia operazioaren helburu nagusia jendea ikaratzea izan da. «Leporatzen zaizkien ustezko ekintzak ikusita, neurriz kanpoko polizia operazio batez ari gara». Izan ere, poliziak «ekintza bortitzak, sabotajeak eta erasoak» egiten zituztela esan zuen, «modu antolatu eta koordinatuan». Are, atxilotuetako lauri «talde kriminaleko kide» izatea leporatu diete. Leporatzen dizkieten aferak «aitzakiak» direla esan zuten manifestazioaren antolatzaileek; hain zuzen ere, poliziek «muntatu duten zirkua» justifikatzeko erabili dituztenak.

Horretaz gainera, atxilotutakoen eskubideak urratzea leporatu diote Poliziari, eta beste toki batzuetan gertatzen ez den bezala, Hego Euskal Herrian bestela neurtzen dela «ezarrita dagoen ordena hausten duen oro», horrelako aferak judizializatzen direla esan baitzuten. Aurretik salatu izan dute atxilotuen etxeetan miaketak egin zituztenean debekatu egin zutela bertan inor egotea, eta, ordu luzez, ez zietela aukerarik eman senideekin eta konfiantzazko abokatuekin hitz egiteko. Horrekin batera, atxilo egondako bi gauetan osasun neurri egokiak izateko eskubidea ere urratu zitzaiela salatu zuten.

Errepresioaz oharra

Auzoari itzulia eman zioten Erasoen aurrean klase elkartasuna. Ez zaudete bakarrik zioen pankarta buruan zutela. Ibilbide osoan aritu ziren errepresioaren kontrako, atxilotu zituzten gazteen aldeko eta Poliziaren kontrako mezuak oihukatzen. Hiru ilaratan ibili ziren, segurtasun neurriek hala aginduta. Azken manifestariak Joaquin Beunza karrikara sartzerakoan, burua Marcelo Zelaieta karrika zeharkatzen ari zen, 500 metro inguruko manifestazioa eginez. Une batez balkoietatik txaloak jaso zituzten, bizilagun batzuek elkartasuna adierazi nahi izan baitzuten.

«Utzi auzoa bakean», «erasoen aurrean, klase elkartasuna» eta «alde hemendik, utzi bakean» izan ziren gehien errepikatu ziren leloak. Poliziak Euskal Herritik alde egin dezan eskatzen zuen kantua ere behin baino gehiagotan kantatu zuten ibilbide osoan, txaloez lagunduta. Hain zuzen ere, Poliziaren errepresioa izan zuten hizpide bukaerako hitzartzean. Gogorarazi zuten errepresioa ez dela iraganeko kontua, gaur egungo afera baizik: «Errepresioak funtzio politikoa betetzen du estatuarentzat eta klase menderatzailearentzat, eta unean uneko beharren arabera erabili du, gaur egun erabiltzen du, eta modu eta intentsitate desberdinetan erabiltzen jarraituko du». Gainera, «estatuaren parte direnei» errepresio hori babestea leporatu zieten.

Ohartarazpen bat ere egin zuten: horrelako polizia operazio gehiago etorriko direla aurreikusi zuten. Horregatik, horrelakoak ez normalizatzeko eta alde batera ez begiratzeko eskatu zieten Arrotxapean bildutako lagunei. Horrelako «erasorik» ez dutela onartuko argitu zuten, eta, batzuen kontrakoak baino, guzien kontrakoak direla. Are, «politika egiteko modu baten kontrakoak» direla zehaztu zuten. Horri nola aurre egin ere esan zuten: «Klase elkartasunaren bidez bat egitea da horrelako egoerak deslegitimatzeko eta eragozteko modua, estatuari eta klase menderatzailearen interesei benetako alternatiba bat eraikitze aldera».]]>
<![CDATA[Euskal preso eta iheslariak etxeratzeko eskatu dute Euskal Herriko 650 gailurretan]]> https://www.berria.eus/albisteak/197407/euskal_preso_eta_iheslariak_etxeratzeko_eskatu_dute_euskal_herriko_650_gailurretan.htm Sat, 08 May 2021 15:35:18 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/197407/euskal_preso_eta_iheslariak_etxeratzeko_eskatu_dute_euskal_herriko_650_gailurretan.htm <![CDATA[Itxaropen izpi bat Pirinioetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1858/009/001/2021-04-28/itxaropen_izpi_bat_pirinioetan.htm Wed, 28 Apr 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1858/009/001/2021-04-28/itxaropen_izpi_bat_pirinioetan.htm
Aurreko legealditik heldu da plana, eta gobernu berriak ez du asmoa bazter geratzerik nahi izan, Ruben Goñi Nafarroako Gobernuko Proiektu Estrategikoen zuzendari nagusiaren arabera: «Helburua da lan zehatza egitea Pirinioak bizirik mantentzeko, indartzeko, despopulazioari aurre egiteko eta garapen jasangarriari begira». Izan ere, orain arte hirietara edo biztanle anitz dituzten herrietara bideratu dituzte politika publikoak, nagusiki. Hori aldatzen hasteko abiapuntua izan daiteke plan hau.

Hala, martxan paratu dute Gu Pirinioa egitasmoa. Cederna Garalur, Lursarea eta bertako erakundeekin batera, bulego bana ireki dute Burgin eta Ariben. Han teknikariak ari dira lanean, plana aurrera eramateko eta parte hartzea sustatzeko. Horiek arduratzen dira eskualdea biziberritzeko sortu dituzten 11 lantaldeez: ekintzailetza, etxebizitza, mugikortasuna, kultura, hezkuntza, osasuna... Baina talde horietan nahi duenak har dezake parte.

Aurretik egin izan dira bestelako planak, baina honek badu berezitasun bat, Goñiren arabera: «Lurraldean bertan sortutakoa da». Horrek lan egiteko manera «berria» eskatu du, «kogobernantzan» oinarritutakoa, eta Pirinioetako Mahaiaren bidez egiten da Pirinioen eta hiriburuaren arteko lotura. Mahai horretan hamabost lagun daude, Pirinioetako ibarretako eta udalerrietako ordezkariak, eta Ana Sagardoi Zaraitzuko batzordekidea da lehendakaria. Erakundeen arteko koordinazioa «estua» dela aitortu du, nahiz eta baden zer hobetu.

Lantaldeetan sortutako proiektuak Pirinioetako Mahaira igarotzen dira, eta organo hori arduratzen da Nafarroako Gobernuarekin eta Parlamentuarekin batera erabakiak hartu eta aurrekontuak zehazteaz, hiru erakundeak biltzen dituen batzordean.

Planak esku hartzeko lau alor nagusi bereizi ditu: turismoa, merkataritza jasangarria eta zerbitzuak biltzen ditu lehenak, eta, besteak beste, Pirinioen marka errotzeko helburua izanen du. Bigarrenak, abeltzaintza, nekazaritza eta basoetako zerbitzuak, belaunaldi aldaketaren erronka handia izanen duena. Hirugarrena etxebizitzarena, garraioarena eta azpiegiturena da, eta hasi da erabiltzen ez diren etxebizitza eta eraikin publikoen memoria egiten. Laugarren hanka industriarena, lanarena eta garapen jasangarriarena da; multzo horretan daude Aribeko coworking gunea eta Pirinioetako lan poltsa.

Aurrekontuaren parte handi bat Interneterako konexioa hobetzeko izanen da: bi milioi euro inguru inbertituko dute banda zabala paratzeko. Enpresa pribatuek ez dutenez egiten, Gobernua arduratuko da. Honi beste hainbat inbertsio gehituko zaizkio.

Goñik argi esan du: ez da proiektu handien afera. Pirinioetako Plana proiektu txiki askoz osatua izanen da, hala baizik ezin dutelako lortu despopulazioari aurre egitea: «Egitasmo guztiek ekarpen txikiak egingo dituzte, baina denbora pasatuta eragin handikoak izatea espero dugu». Batzuk nabarmendu ditu: adibidez, etxebizitzari lotutakoa. Dagoeneko 56 etxebizitza identifikatu dituzte: «Helburua da ahalik eta azkarren alokairurako etxebizitzak eskaintzea».

Hiru ardatz nagusi nabarmendu ditu Goñik herri bat biziberritzeko: zerbitzuak, etxebizitza eta lana. Baina ez da aski, hala ere: «Badaude beste kontu batzuk ere: eskaintza kulturala bizirik egotea, kohesioa ematea... Bizitza sozialarekin eta gai sozialekin, euskararekin, berdintasunarekin... osatu behar da plana».

Pirinioetan begi onez ikusi dute plana martxan jartzea, eta eskualdean «ilusioa» eta «itxaropena» piztu duela nabarmendu dute, esaterako, Ana Sagardoi Pirinioetako Mahaiko lehendakariak eta Karlos Bueno Aezkoako Batzarreko lehendakariak. «Behingoz, Pirinioak agendan daude», esan du bigarrenak. Baina ez du kezka ezkutatu Buenok: «Egoera hau larri bizi dugu. Azken 20 urteetan biztanle asko galdu ditugu, baina lehenagotik ginen aldapan behera».

Pirinioak, agendan

Sagardoik uste du azken bi legegintzaldietan erakundeek lurralde kohesioari garrantzia ematen hasi direla. Mahaian «lan handia» egiten ari direla nabarmendu du: «Batzuetan lan hori guzia ez da agertzen, oraindik emaitzak ez direlako ikusten. Denak bere denbora behar du, eta kostatu da dena martxan jartzea. Azkarxeago joan nahiko genuke».

Biek azaldu dutenez, Pirinioetan aurretik egindako lanari esker ailegatu dira oraingo egoerara. «UPNk Nafarroako Lurralde Estrategia onartu zuenean, Pirinioak batu ziren horri aurre egiteko. Hori izan zen ernamuina. Azken hamar urteetako lanak ekarri du prozesu hau martxan jartzea», kontatu du Buenok: «Azpimarratuko nuke talde sozialak hasi zirela elkarlanean; denak batera jarri gara martxan, eta, ezberdintasunen gainetik, adostasunak jarri ditugu mahai gainean».

Sagardoik gogora ekarri du Bost Minutu Pirinioen Alde mugimendua: «Parlamentariei eskatzen zitzaien legeak egitean bost minutuz pentsa zezaten Pirinioetan». Eta joan ziren parlamentura, Pirinioetako komisioetara. «Guretzat hasiera izan zen: zer nahi genuen esan genuen; arloz arlo diagnostikoa egiten genuen, baina baita egoera hobetzeko proposamen batzuk ere». Horregatik, argi ikusten du plana Pirinioetan sortu dela, herri mugimenduak bultzatuta.

Itxaropentsu daude, baina zuhur. «Aurtengoa gakoa da, lehenbiziko urtea delako inbertsio bereziak izanen ditugula aurretik landutako proiektuak garatzeko», esan du Buenok. Argi dituzte lehentasunak: etxebizitza eta lana. «Etxebizitzak behar ditugu gazteak independizatu daitezen. Etxe hutsak ditugu, baina ez dugu ahalmen ekonomikorik berritzeko», azaldu du Buenok. Horri lotuta, beste eskari bat du: «Galdu ditugun zerbitzuak berreskuratu, eta inoiz izan ez ditugunak eskuratu». Sagardoik beste afera bat gehitu dio: «Pirinioetako marka ari gara lantzen, gure identitateari lotuta, eta ongi dago guri balioa eman eta gure autoestimua pixka bat hobetzeko».]]>
<![CDATA[Harremanak mugaturik baina kalean ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2065/002/001/2021-03-23/harremanak_mugaturik_baina_kalean.htm Tue, 23 Mar 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/2065/002/001/2021-03-23/harremanak_mugaturik_baina_kalean.htm Ez-bestak terminoa sortu zen, eta horrek arazoak ekarri zituela uste du NUPeko soziologoak: «Afera publikoak kudeatzeko manera prekario batekin du zerikusia. Ez baduzu nahi jendeak zerbait egiterik, ez egin, ez eman testuingururik, ez izendatu hori». Besta gogoak irabazi zuen: «Azkenean jendeak antolatutako bestak izan ziren, eta ordezkari publikoek amore eman zuten». Bestak pertsonen identitatearen parte izanik, indar handia dute: «Sozializazio pauta kulturalek inertzia hain sendoak sortzen dituzte, zaila baita horiek saihestea». Herri eta hirietako bestak ez ezik, gaueko besta giroa ere errotik moztu du pandemiak. Gazteak izaten dira batik bat gaueko giroan, beraz, Garciak uste du haien ohituretan izan dutela eragin handien gaueko besta eteteak eta gaueko etxeratzeko aginduek. «Gauekoa ez da hain onuragarria; oso erakargarria da, baina desagertu diren arazo asko sortzen ditu: gatazka gutxiago daude, alkohol kontsumoa pixka bat jaisten da, krimen tasa jaisten da... Gainera, gaueko bizitza ordezkatu liteke». Harremana, mugatuta Jendea ezagutzeko aukerak asko murriztu dira iazko martxoaz geroztik. Batetik, jendea pilatzen zen jarduerak desagertu direlako. Bestetik, ezarritako mugez gainera, nork bere buruari ezarritakoak ere badaudelako. «Birusarengatik ezezagunarekiko konfiantzarik eza handitu da, eta horrek lehen eta bigarren taldera biltzea ekarri du: familiara eta betiko lagunengana», azaldu du soziologoak. Egoera horrek ohiko joera moztu du: «Sozializazio zirkulua hedatzen den zirkulua da, eta azken 200 urteetan hori azkartu da; beraz, jende berria ezagutzera ohituta geunden». Egoera horrek arazo psikologikoak sortu ditu. Aritzetak esan duenez, interakzio soziala «oinarrizko beharra» da gizakientzat: «Talde bateko kide sentitzeko, oinarrizko beharra da familiatik at beste talde batzuetan ikusia izatea edo onartua izatea: herrian, kuadrillan...». Bereziki gazteentzat, baina helduek ere badute behar hori. Interakzio soziala denbora luzez murrizten denean, bakardade sentsazioa handitzen da, eta, talde kide sentimenduari muga jartzen bazaio, bakardade sentimendu gehiago garatu daiteke. Besta presioaren ihesbide bat ere badela azaldu du EHUko psikologoak. «Tabernak eta festak arazoetatik aldentzeko erabiltzen ditugun espazioak dira; umorea, komunikazioa... lantzeko. Horiek landu ezean, ondorio batzuk nabaritzen dira luzera begira: depresio gehiago agertu dira, antsietate jokabide gehiago, eta, sentitzen duzun estresa eta larritasuna bideratzeko modurik ez baduzu, gorputzean geratzen zaizu, eta horrek ondorioak ditu». Egokitzapena berezko izaten du gizakiak, baina martxotik hona etengabeko egokitzapenean aritu dira herritarrak. «Eskubide askoren mugapenengatik sekulako energia hartzen dugu egokitzeko». Estresa, antsietatea eta presioa bideratzeko gunerik ez izateak arazoak sortzen ditu, eta horren ondorio izan daitezke zenbait ikerketak hauteman dituzten arazoak: familia barruko gatazkak igotzea, bikote barruko arazoak handitzea... Gazteak, atzendurik Harreman afektibo eta sexualak garatzeko aukerak ere murriztu dira sozializatzeko mugekin batera. Horrek eragin nabarmena du nerabeengan, Aritzetaren ustez: «Nerabeek behar psikologikoa dute beren identitatea eraikitzeko, eta prozesu horretan harreman afektibo-sexualak ezinbestekoak dira, ikasten ari direlako harremanak nola egin behar dituzten. Hori ezin baduzu egin, zure identitatearen parte bat oztopatzen da, eta osasun mentalaren kaltetan izan daiteke». Arazo psikologiko handi batez ohartarazi du Aritzetak: ikerketek argi adierazten dute arrisku biologiko eta fisikoa adineko pertsonek sufritzen dutela, baina arrisku psikologikoan dauden gizarte talde nagusiak haurrak eta nerabeak direla. «Nerabeek aldaketa asko dituzte, mundua nolakoa den ezagutzen ari dira, baina, batez ere, haiek nor diren ezagutu behar dute», esan du. Ondorioak larriak dira: gazteen artean depresioa, bakardade sentimentua eta antsietate patologiak %20 igo direla azaldu du psikologoak. Itxialdian anorexia eta bulimia kasuak igo ziren. «Ikuspegi psikologiko batetik pandemia haur eta nerabeengan uzten ari den aztarna kontuz aztertu beharko dugu». Hori ikusirik, Aritzetak uste du gazteengan arreta paratzeko ordua dela, haiekiko ulermen falta sumatzen baitu gizartean. «Nerabeak eta gazteak ezin ditugu ahaztu. Haien beharrak kontuan izan behar ditugu legeak egitean, eskainiz espazio ziurrak, baina harremanetarako aukera ematen dutenak». Izan ere, gazteak «ahaztuak» edota «zigortuak» sentitzen direla uste du. Azken batean, sortu diren arazo guziak eta jende guzia aintzat hartzea. «Talde kohesioa lantzea garrantzitsua da». Artikulu bilduma: Itxialdien itzalean ]]> <![CDATA[«Orain arte oso mugatuta egon gara sexuari dagokionez»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-03-16/orain_arte_oso_mugatuta_egon_gara_sexuari_dagokionez.htm Tue, 16 Mar 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-03-16/orain_arte_oso_mugatuta_egon_gara_sexuari_dagokionez.htm Kaixomaitia.eus Kontakizun Erotikoen Lehiaketako txapela emaitza. Karlos Aretxabaletak irabazi du (Remera Rukoma, Ruanda, 1990): irakaslea da, eta idaztea maite du. Poesia lanak argitaratu zituen Hitz margotuak liburuan, eta Gaztezulo-n eta sareetan ere aritzen da.

Nola hartu duzu saria?

Ilusio handiagaz hartzen dira aitortzak. Ikusita beste finalista batzuen lan itzelak, ez dut zer esanik. Batzuen ibilbide literarioa txapela kentzeko modukoa da: Irati Goikoetxea [bigarren egin du], Joxemari Urteaga [hirugarren egin du]...

Bazegoen beharra horrelako lehiaketak antolatzeko?

Bai. Idazten dugunontzat lehiaketak hauspotzeko aitzakia ederrak dira: geure burua frogatzeko, barruan daramatzagun pentsamenduak paperera ekartzeko eta lehiatzeko. Espero dut gehiago egotea, genero honetan ez baikaude asko.

Nola hasi zinen honetan?

Duela urte batzuk, Arratian aurkeztu nintzen. Proposamen hark ez zuen arrakasta handirik izan. Orain dela bizpahiru urte kontakizun berberagaz lotu nintzen lehenengo. Pasarte lizunak eta kitzikagarriak idazten ondo moldatzen nintzen, eta hor hasi nintzen. Gero, Gaztezulo-koei asko gustatu zitzaien moldea edo lotsa falta hori, eta ordutik haien kolaboratzaile naiz.

Nondik edaten duzu?

Nobela beltzean testuinguruak daukan indarrak atentzioa ematen dit. Oso Montoiazalea naiz; trebea da horretan, eta pasarte lizunak deskribatzen dituenean lotsa falta hori oso ondo adierazten zuen berak.

Zer hartzen duzu kontuan halako kontakizun bat egiterakoan?

Irakurle gisa, izugarri gustatzen zitzaidan idazleak sortzen zuen atmosfera. Niretzat, oso garrantzitsua da testuingurua, ez hainbeste gordinkeria. Testuinguruak abiatzen nau, eta sexuak borobiltzen du kontakizuna, armatu egiten du. Sexua aitzakia da, eta testuinguruak du esangurarik handiena.

Kontakizun erotikoek eta idazlearen fantasiek badute loturarik?

Denetarik dago. Niri asko gustatzen zait heteroarautik irtetea. Literaturan orain arte agertu izan diren pasarte erotiko-sexualak beti izan dira oso mugatuak. Nire buruak eskatzen dit hortik aldentzea. Ni ez naiz homosexuala, baina zergatik ez dut idatziko horren inguruan? Kasu horretan, ez dut nire bizipena abiapuntutzat hartzen. Agian ezagun batzuena, edo ez. Sormenak daukan alderdirik politena hori da: askatasuna duzula irudikatzeko.

Komando bat, atentatu bat eta sexua. Zergatik gai hori?

Duela hilabete batzuk idatzi nuen. Nire aitita hilzorian egon zen, eta bere aldamenean jarrita hasi nintzen idazten, jakin gabe lehiaketarik zegoenik ere. Diktaduraren testuingurua etorri zitzaidan burura, aititek bizi izandako gorabeherak... Gero, heteroarau horretatik kanpora atera nahi nuen.

Sexua duten ETAko bi kideak mutilak izatea ez da kasualitatea.

Ez da, ez. Egia esan, ez dut zehaztu ETAkoak direnik; ez dut kokatu gura izan, nahiz eta nire buruak bazuen hemengo gatazka gogoan. Egia da euskaldun batek irakurtzen badu hemengo bizipenekin kokatuko duela, hemen ez delako horretaz hitz egin. Baina pentsatzen dut mundu osoko diktadura edo jazarpen egoeretara hedatu daitekeela gizonen arteko kontakizun hau.

Klandestinitatearen bestelako irudia izaten da nagusi: maskulinotasun hegemoniko eta, beraz, heterosexualari lotua?

Bai, hori hautsi gura izan dut. Uste dut orain gutxi arte oso mugatuta egon garela sexuari dagokionez. Inguru gatazkatsua, emozioak, tentsioa... hor beti ikusi ditugu bikote heterosexualak. Polita iruditu zitzaidan, eta ausartu nintzen.

Eta poema bat, kontakizun erotiko bat ixteko. Zure poesiazaletasunari keinu egin diozu horrela?

Duda barik, bai. Poema hori aspaldi neukan buruan, zirriborratuta. Poesiaren mundutik nator, nahiz eta ez dudan arlo horretan aitorpenik izan. Ez dut hori espero, baina ibilbidea aldarrikatzeko modu bat izan da. Borobiltzeko modu bat.]]>
<![CDATA[«Duela 40 urte, bertso kaskar bati txalo jotzen zion jendeak; gaur, ez»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1953/054/001/2021-03-14/duela_40_urte_bertso_kaskar_bati_txalo_jotzen_zion_jendeak_gaur_ez.htm Sun, 14 Mar 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1953/054/001/2021-03-14/duela_40_urte_bertso_kaskar_bati_txalo_jotzen_zion_jendeak_gaur_ez.htm
Urtarrilean utzi zenuen Nafarroako Bertsozale Elkarteko zuzendaritza batzordea. Zer dela eta?

Urte asko dira; elkartea sortu zenetik hor nengoen, eta orain jende gaztea dago lan egiteko gogoarekin, gu baino hobeki prestaturik daude; beraz, lekua utzi behar zaie. Eta gero, gaur egungo egoera honekin, bilera presentzialak kenduta, pixka bat jokoz kanpo gelditu nintzen.

Nola hasi zinen bertsotan? Nondik heldu zaizu zaletasuna?

Txiki-txikitatik banuen afizioa: gure baserrian irrati bat egoten zen, eta eguerdian, berriak ematean, Basarrik beti bertsoa jotzen zuen; hori sakratua zen. Aita bertsozalea zen, eta osaba pixka bat aritzen zen. Arreba zaharrena ere bertsozalea zen. Garai haietan Iparraldean egiten zuen lan, eta hango bertso saioak grabatu eta niri zintak pasatzen zizkidan.

Non kantatzen zenuen?

Herriko bestetan, lagun artean. Sasi bertsolariak beti izan dira hemen [Baztanen], eta haiekin. Plazan 17 urterekin hasi nintzen.

Zein ziren sasi bertsolari haiek?

Ez ziren profesionalak. Bertsotan beren baitatik aritzen ziren; errimak eta neurriak, ba... Afizioa duena gaur egun bertso eskolatik pasatuko da, eta erakutsiko dizkiote bertsoaren errimak, neurriak eta dena; baina bere baitatik heldu dena, bertsolaria dena, aterako da, baina ez dena, berriz, ibiliko da ahal duen moduan.

Lehenbiziko saioa 1979an izan zenuen, Lesakako txapelketan. Nola igo zinen oholtzara?

Hagitz urduri. Ostatuan eta lagun artean ibilia nintzen, baina ez nintzen batere prestatuta. Gogorra egin zitzaidan, baina ateak ireki zizkidan, eta jarraitu nuen.

Garai hartako txapelketak oso diferenteak ziren?

Bai, desberdina zen: hasi antolakuntzatik. Nahiko egin zuten, eta haiei esker gaude hemen: Antton Erkizia, Kontxi Erro, Dionisio Mujika... Orain asko profesionalizatu da. 1980an Amurizak txapela irabazi zuenetik goiti, bertsolaritza erabat aldatzen hasi zen: hasi ziren bertso eskolak jendea pixka bat hezten.

Gaiak ezberdinak ziren? Kantatzeko manera?

Bai, neurria libreagoa zen garai haietan, eta gaiak izaten ziren gehienbat etxe ingurukoak. Beti antzekoak. Gero 1983tik goiti hasi ziren gai jartzaile batzuk gaiak prestatzen, eta aldatu zen aunitz.

Txapelketaz txapelketa ibili zinen: 34 jokatu zenituen. Gustura ibiltzen zinen giro horretan?

Bai, ni beti erronkazalea izan naiz. Benetan oso gustura aritzen nintzen. 1979an debuta egin eta 1989 arte ia hamar urte galdu nituen. Kirolzalea naiz, eta bertsoa baino gehiago gustatzen zitzaidan. Ikusi nuenean eliteko aizkolari izateko indartsuagoa izan behar nuela, hasi nintzen bertsoari denbora gehiago dedikatzen.

Aizkorarekin aritzen zinen?

Sekulako afizioa genuen, eta lagun artean apustuak egiten genituen. Aizkolari handien apustuetan adinako giroa sortzen zen, edo gehiago. Gero, aitzakia zen entrenatzeko, korrika egiteko... gorputza ongi izateko.

Kirola ona da bertsotarako?

Kirola, neurrian, ona da denetarako, burua askoz argiago egoten delako. Energia asko lortzen du buruak, eta gogorik ezak kendu.

Nola prestatzen zenituen txapelketak?

Iruñeko Zaldiko Maldiko elkartean biltzen ginen. Etortzen ziren Gipuzkoatik-eta ikasleak Iruñera, unibertsitatera, eta hor elkartzen ginen. Astean entrenamendu pare bat egiten genituen, eta, gero, bakoitzak bere burutik. Beti erraten dut: bertsolariak txapelketa nahi badu egin, behar du bere baitatik kristoren lana egin. Bestela antzu gelditzen da.

Bitan irabazi duzu txapela: 1994an eta 1999an. Nola gogoratzen duzu lehenbiziko hura?

Kristoren ilusioa egin zidan txapelak, baina horrek adina 1992an bigarren egin nuelarik. Lehenbiziko helburua izaten da finalean sartzea, eta gero, txapela.

Horrek eman zizun indarra jarraitzeko?

Bai, indar handia ematen du: txapela irabazteak hurrengo urterako prestatzea eskatzen du. Ezin duzu txapeldun izan eta hurrengo urtean hamalaugarren gelditu, txapel horren sinesgarritasuna zalantzan gelditzen delako.

Eta bigarren txapela?

Txapelek ilusio handia egiten dute. Gainera, urte hori nahiko ona izan zen: egin nituen kanporaketak, finalerdiak eta denak irabazi nituen nire taldean, eta gero txapela; beraz, biribila.

Nola gogoratzen duzu finala?

Nahiko nekaturik nintzen. Saldiasen bertso afaria nuen bezperan, eta berandu etxeratu nintzen. Haur txiki bat genuen, eta oso lo gutxi egin nuen.

Bi alaba izan dituzu, txapela irabazi zenuen urteetan sortuak.

Xelebrea da: 1994an jaio zen Amaia, eta 1999an Ainhoa. Orain adarra jotzen didate: «Beharrik jaio ginen gu, bertzela ez zenuen txapelik edukiko».

Eta zer zen Iantzi saria?

Paolo Iantzi bertsolaria zen. 1966tik aitzinera ez zen txapelketarik jokatu, eta berriz hasi zirenean egin zuten Iantzi saria bezala, Lesakako sariketa balitz bezala. 1983an, Nafarroako Bertsolari Txapelketa ofiziala sartu zen.

Orduan asko aldatu zen bertsolaritza Nafarroan?

Bai, bai: 1980tik 1990era. Hemen bertsolari gutxi zeudenez, gipuzkoarrek kantatzen zuten Nafarroako txapelketan. Gero, iraultzarik handiena izan zen 1992tik goiti gure bertso eskolako gazteak sartu zirelarik: bi Estitxuak, Silveira, Olaetxea, Amaia Telletxea... Garai hartan, bi Nafarroek batean jokatzen genuen. Iparraldean bertsolari maila bazegoen, eta elkarrekin egin genuen, hemen bertsolari gutxi zegoelako.

Zergatik banatu zineten?

Ikusi genuen Iparraldean bazirela gai bertso txapelketa egiteko: bazituzten bertsolari gazte pila bat eta maila handikoak; eta Nafarroan ere gai ginen txapelketa egiteko; orduan, 2004an erabaki zen bakoitzak berean egitea.

Iparraldekoekin batera aritzeak izan zuen eraginik?

Ikuspegi politikotik aberatsa izan zen. Nafarroa bakarra da, baina mugak puskatu egiten zuenez, elkarrekin aritzea aberatsa izan zen. Gero, bertsolari batzuk ezin zuten Hegoaldera etorri, eta Iparraldean jokatzen zuten. 1989ko finala han jokatu zen.

Lehia ona da bertsolaritzarako?

Txapelketarik ez balego, bertso maila ez litzateke orain duguna. Ez bakarrik horregatik: nork bilduko lituzke hainbertze mila pertsona, ez balitz txapelketa bat? Uste dut bertsolaritzatik bizitzeko beharrezkoak direla txapelketak.

Nafarroako Bertsozale Elkartea 1983an sortu zenuten. Orduan zer egoeratan zegoen bertsolaritza Nafarroan?

Lontxo Aburuza izan zen elkartearen lehen harria jarri zuena. Ikusi genuen erakundeetatik diru laguntzak lortzeko-eta elkarte bat behar zela. Txapelketa ofiziala antolatzea, bertso eskolak bultzatzen hastea, eskoletan bertsolaritza sartzea... horrelakoak ekarri zituen elkarteak.

Aurrerago, 1990ean Bortzirietako Bertso Eskola sortu zenuten. Nafarroako lehenbizikoa zen?

Iruñeko Zaldikon bazen bertso eskola bat, baina helduendako. Gazteen bertso eskoletan lehenetarikoa izan zen Bortziritakoa.

Zerk bultzatuta hasi zineten?

Lesakan bazegoen oso harrobi ona bertsotan, eta ikusten genuen Nafarroako bertsolariak zahartzen ari zirela: Fagoaga anaiak eta hirurok ginen gazteenak. Beharrezkoa ikusten genuen bertsolari gazteak bultzatzeko. Nik uste fruitu onak eman zituela: ez ziren bakarrik bertsolariak atera; atera ziren gai jartzaileak, epaimahaiak, bertsozaleak... Horrek eman zion bultzada handia Nafarroako bertsolaritzari.

Zaldiko Maldikoko helduen bertso eskolak nolakoak ziren?

Zaldikon egiten genuen afaria, eta afalondoan gaiekin-eta. Entrenamendu serioak ziren. Eskoba kirtena Zaldikon sortua da; eskobaren aurrean kantatzearena. Behar genuen kontzentrazio handiagoa, eta hori bururatu zitzaigun.

Zergatik dira garrantzitsuak bertso eskolak?

Gaur egun bertsolari izateko derrigorrezkoak dira bertso eskolak. Arestian erran dudana: egiten ditu bertsolariak, eta bertsolari ateratzen ez diren bertsozaleak. Adibidez, nabaritzen da duela 40 urte, bertso kaskar bati txalo jotzen ziola jendeak; gaur, ez. Gaur jendeak bertsoa ezagutzen du. Bertso ona eta txarra bereizten ditu jendeak. Hor bertso eskolak lan handia egin du.

Nola aberasten du edo zer ekarpen egiten du ezagutza horrek?

Ez da bakarrik bertsoa ulertzea: horrek ekartzen du gure hizkuntza aberastea ere; bertsolariek sinonimo aunitz erabili behar dituzte neurriengatik, eta orduan hitz bat bizkaieraz sartzen baduzu, nafarrek ere ulertuko dute.

Ibilbide hori aintzat hartuta, nola ikusten duzu bertsolaritzaren egoera Nafarroan?

Momentuan nahiko osasuntsu ikusten dut. Erran behar da Nafarroan azkeneko urteetako finalak onak izan direla, baina geldialdi honek beldurra ematen dit. Ea zer ondorio uzten duen, eta ea nola abiatzen diren bertsolariek hurrengo txapelketetan.

Konplexurik gabe ari dira Nafarroako bertsolariak oholtzan?

Bai, bai, bai. Txiki-txikitatik ibiltzen dira, eskola arteko txapelketetatik. Gertatzen da plaza gutxi izaten dutela, eta, azkenean, bertsolaria plazak egiten du, horrek ematen dizu konfiantza. Hiru saio kantatu eta txapelketara bazoaz, horrek aunitz estutzen du bertsolaria.

Ezagunek dute toki gehiago?

Bai, hori beti hala izan da. Bakarrik gu 1990eko hamarkadan zortea izan genuen bertso saio pila bat antolatzen zelako. Hemen, herriko besta guzietan bertsolariak izaten ziren, bertso afariak... Orduan, piramideko goiko zortziak iristen ez ziren tokietarako deitzen ziguten guri. Beraz, guk ere plaza dezente egiten genituen.

Orain ez da hainbeste saiorik antolatzen?

Orokorrean, bertso saioa gehiago daudela diote, baina Baztanen lehen hamabortz herrietan egiten ziren bestetan saioak, eta aparte ere bai. Orain, herri bat edo bitan.

Zergatik?

Garai batean, bertsoa entzuteko joan behar zenuen bertsolariak zeuden tokira, eta pilotariak ikustera, frontoira. Orain, etxean ikus dezakezu dena. Ez dakit horregatik den. Herriko bestak ere ez dira garai batekoak; ekitaldi pila bat galdu dira. Gure eskualdean diot. Garai batean, Arraiozen ekartzen genuen bortz egunetarik bortzak orkestrak, eta tabernatik diru pila bat ateratzen genuen gazteek. Orain, hori ezinezkoa da.]]>
<![CDATA[Indarberritzeko aukerarik gabe ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/030/001/2021-03-11/indarberritzeko_aukerarik_gabe.htm Thu, 11 Mar 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1928/030/001/2021-03-11/indarberritzeko_aukerarik_gabe.htm Nafarrak Saharara egindako bisitan; Carol Garcia, erdian, melfa jantzita. BERRIA ASNA elkartekoek erabakia ulertzen dute, baina «mingarria» dela onartu du Garciak. «Ekaina hondarrean, haurrak jasotzera joaten garenean, ikusten dugu: han 40 gradu daude, ez dela urik, ez dela itzalik, ez dela igerilekurik... Gainera, ez dute elikagairik edo botikarik. Beraz, egoera oso txarra da, eta, horregatik, oso mingarria da jakitea ez direla etorriko». Gainera, hemengoak ere ezin izanen dira hara joan udaberriko oporretan. Nafarrak urtean bitan joaten dira kanpamentuetara bisitan: abenduan eta Aste Santuan. Iaz bertan behera geratu ziren bi bidaiak, eta aurten apirilekoa ere bai. Kezka eta pena Bien bitartean, saharar familiek ere ezinegonez bizi dute egoera. Galdetzen diete ea zer gertatuko den iaz edo aurten azkenengo urtea zuten haurrekin, ezin izan baitute Euskal Herriko familia agurtu. Bisitak jasotzeko irrikan daude baita ere: «Hara joaten garenean hatsa ematen diegu, familiei animo handia ematen diegu». Beraz, «pixka bat utzita» daudela senti dezakete orain. Bereziki gogorra izan da bi urte hauen ondoren 12 urte baino gehiago izanen dituzten haurrentzat, hori baitute udako programan parte hartzeko adin muga. Hori da Maite Azkonaren eta Sareh Dahmanen egoera. 2018an ezagutu zuten elkar, eta berriz elkar ikusiko zutelakoan esan zioten agur elkarri 2019an. «Batez ere berarentzat oso gogorra izan da, ez zuelako zikloa itxi; ez gintuen ongi agurtu», azaldu du Azkonak. «Iaz, ez zela etorriko esan genionean ez zuen sinesten». Orain arteko arauen arabera, heldu den urtean ezin izanen da etorri, 13 urte izanen baititu. Maite Azkona eta Unai Lopez, Saleh Dahman haur sahararrarekin. BERRIA Azkona eta bere bikotekidearentzat ere zaila izan da egoera: «Beste urteetan sakelakotik hitz egiten genuenean oso pozik egoten ginen. Orain, nabaritzen da zerbait itxi gabe dugula». Hala ere, gogoan geratuko zaizkio Azkonari Salehrekin pasatako bi urte haiek. «Une ederrak» eta «une zailak», baina esperientzia «oso aberasgarria» izan zela ez du zalantzarik. Txernobylen zain dira. Oraindik ez dakite haurrak etorriko diren, nahiz eta osasun egoera ez den askorik hobetu. Hala ere, «gogoz» eta «ilusioz» ari direla esan du Koruko Burutaran Txernobylgo Lagunak GKEko lehendakariak. Hilabete hondarrean hasiko dira paperekin, eta aurrerago jakinen dute etortzekotan zer baldintzatan izanen den. Iaz apirilean esan zieten ezin izanen zituztela haurrak hartu. Aurtengo udan ezin badira etorri, Eguberrietan etor daitezen saiatuko direla azaldu du: «Ulertzen dugu zailagoa izatea, ez dugulako hainbeste opor egunik; beraz, familia kopurua gutxitu daiteke; baina umeentzat bi urte asko da». Urrutiko harremana Haien etxean Yaroslav Davydenko izaten dute udan. Familiarekin hartu-emana dute, eta ezin sinetsi daude aurten ez dutela etortzerik izango. «Pena handia ematen die ez etortzeak, normalean etortzeko desiratzen daudelako». Familiaren eta haurraren arteko harremanari ere kalte egin diezaioke bi urteko geldialdiak. Baina osasuna da kaltetuena: «Gure helburua da haiek indartzea. Hemen haien sistema immunologikoa sendotu egiten da, eta horrek laguntzen die negu hobea pasatzen, hango negua gorria baita, eta, batez ere, etorkizunean gaixotasun larriak ez garatzen». Ondorio horiek ez dira berehalakoan ikusten, baina etorkizunean sumatu litezke. «Udan erradiazio horren azpian jarraituko dute; beraz, ez dira, nolabait, garbitu eta sendotuko». Koruko Burutaranen udako hiru seme-alabak; tartean, Yaroslav. BERRIA Udan hiru seme-alaba dituela esan du Burutaranek; alegia, normalean baino bat gehiago. Iazkoa gogorra izan zen: «Pena handia eman zigun: onartu genuen ez dagoelako beste aukerarik, baina bere falta handia sumatu genuen». Badira ere etxean hartuko zuten haurra ezagutu ez duten familiak. Arrate Eizagirrek «sekulako ilusioa» zuen iaz, baina pandemiak zapuztu zituen udako asmoak. «Dariaren amaren kontaktua lortu genuen, eta whatsapp bat bidali nion neure burua aurkezteko. Pixkanaka, harreman txiki bat sortu dugu». Idatziz komunikatzen dira, ez baitute batak bestearen hizkuntza ulertzen, eta argazkiak ere bidaltzen dizkiote elkarri. Haurra etortzeko desiratzen dagoela azaldu du Eizagirrek, baina errealista da: «Itxura txarra hartzen ari da; ematen du zaila izango dela, baina tira, gu hor gaude, beraiekin». Egoera horrek bi familiei aurretik elkar ezagutzeko aukera eman die, eta haurrarentzat errazago izanen da aukera duenean Euskal Herrira etortzea. «Argazkiak bidali dizkiogu, ikusi du tokia... garrantzitsua da bera kokatzen joateko eta konfiantza hartzeko». Lehenago edo geroago haur horien irriak berriz ere adituko dira Euskal Herrian. Bi aldeetako familiek ez dute ilusiorik galdu. Bien bitartean, Internetek lotuko ditu. ]]> <![CDATA[«Tortura aitortzeko garaia da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2050/010/001/2021-03-07/tortura_aitortzeko_garaia_da.htm Sun, 07 Mar 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/2050/010/001/2021-03-07/tortura_aitortzeko_garaia_da.htm tortura hitza pankarta batean. Berriz ere kalera atera beharra. Isiltasuna gainditzeko beste ahalegin bat, eta bi eskari nagusi pankartan alderik alde: Tortura ikertu. Egindako guztia aitortu. Grabaketa zahar batek mahai gainean paratu du oraindik argitu eta garbitu gabeko auzia. Horregatik, atzo, Iruñean, lagun anitz atera zen kalera torturak salatu eta torturak jasan dituzten pertsonentzako aitortza, ordaina eta berriz ez gertatzeko bermea exijitzera.

«Bada garaia egindakoa aitortzeko». Ainara Gorostiaga eta Iñigo Gonzalez argi mintzatu ziren manifestazio bukaeran, Nafarroako Torturatuen Sarearen izenean. «Tortura jasan dugunok aitortza behar dugu. Instituzioei dagokie gertatutakoa onartzea», esan zuen Gorostiagak. Beste bi eskari gehitu zituzten: torturaren inguruko erantzukizun guziak onartzea eta torturaren biktimek ordaina jaso dezatela. Horrekin batera, tortura gehiagorik ez dela izanen berma dezatela eskatu zieten erakundeei.

Horretarako, Nafarroan «ikerketa ofizial» bat egiteko beharra azpimarratu zuen Gorostiagak, Poliziak zenbat lagun torturatu dituen argitzeko eta «eskubide urraketa larri horrek» herrialdean izan dituen ondorioen «argazki osoa» izateko. «Ahaleginak eta bi egin behar ditugu erakundeek behin betiko aitor dezaten hainbeste sufrimendu eragiten jarraitzen duen errealitate hori», gehitu zuen Gonzalezek.

Tortura ez da salbuespen izan atzoko manifestazioko antolatzaileen arabera. Ahoan bilorik gabe mintzatu ziren bozeramaileak: «Argi eta ozen esan nahi dugu: tortura hamarkada luzeetan [Espainiako] estatuko erakundeek onartu eta legitimatutako praktika izan da. Sistematikoa. Eta zenbait alderdi politikok, epailek, auzitegiko medikuk eta komunikabidek ere parte hartu dute hori babesten». Nafarroako Torturatuen Sarearen arabera mila nafar baino gehiago torturatu dituzte.

Atzo Mikel Zabalza izan zuten gogoan, duela 35 urte Guardia Zibilaren eskuetan hildako nafarra. Bi aste dira Zabalza Intxaurrondon torturatuta hil zela baieztatzen duen audio elkarrizketa bat argitaratu zuela Público-k. Bere garaian epaileek froga hori aintzat ez hartzea «ulertezina» dela salatu zuten atzo Iruñean. Zabalzaren senideek manifestazioan parte hartu zuten, eta eskatu auzi hura argitzeko.

«Kriminologiaren Euskal Institutuak edo Euskal Memoria fundazioaren datu basean egindako azterketen arabera, Mikel ez zen bakarra izan, ezta tortura larriak jasan zituen azkena ere», gogorarazi zuen Gonzalezek. Zabalzak bezala torturak jasan zituzten gainerako lagunentzako mezua ere eman zuen Gorostiagak: «Bizi izan zenuten amets gaiztoa ezagutzen dugu, eta badakigu gaur egun zauria itxi gabe dagoela, baina ez zaudete bakarrik. Ez gaude bakarrik».

Kilometro bat lagun

Babes handia izan zuen atzoko manifestazioak. Antolatzaileen arabera 2.300 lagunek parte hartu zuten protestan; 2.000 Espainiako ordezkaritzaren esanetan. Hiru ilaratan banaturik zeharkatu zituzten Zabalguneko karrikak. Geltokitik ateratzekoak baziren ere, metro batzuk harago hasi zen manifestazioa, Baluarte plazan, Espainiako ordezkaritzak ibilbidea aldatzera behartu baitzituen antolatzaileak. Ez zen oztopo bakarra izan: Iruñeko Udalak ez zien Sarasate pasealekuan bozgorailuak eta oholtza paratzeko baimenik eman, haien esanetan baimenak denbora gutxirekin eskatu zituztelako. Hala ere, oholtza eta bozgorailuak muntatu zituzten.

Manifestariek osasun neurriak bete zituzten, eta ibilbidearen zatirik handiena isilik egin zuten. Bukaeran hasi ziren oihuak. «Torturarik ez!», «Mikel, gogoan zaitugu!» eta «Herriak ez du barkatuko». El Corte Ingles saltokiaren inguruan Espainiako poliziak ziren istiluetarako jantzi eta tresnekin, eta orduan poliziari aritu zitzaizkion oihuka: «Alde hemendik, utzi bakean!». Poliziak torturatu eta hiltzen duela ere leporatu zieten manifestarien ahoetatik botatako leloek.

Protestaren burua Nafarroako Gorteen kaletik Baluarte plazara iristen ari zela, azkenengoak Oliveto Kondearen karrikan ziren. Kilometro bateko luzera izan zuen , beraz. Eragile askoren babesa izan zuen: EH Bildu, Geroa Bai, Ezkerra eta Ahal Dugu alderdiena, eta ELA eta LAB sindikatuena, besteak beste.]]>
<![CDATA[«Bada garaia tortura aitortzeko»]]> https://www.berria.eus/albisteak/194622/bada_garaia_tortura_aitortzeko.htm Sat, 06 Mar 2021 20:51:30 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/194622/bada_garaia_tortura_aitortzeko.htm <![CDATA[Ihes egin behar izan zutenen duintasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2016/034/001/2021-03-06/ihes_egin_behar_izan_zutenen_duintasuna.htm Sat, 06 Mar 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/2016/034/001/2021-03-06/ihes_egin_behar_izan_zutenen_duintasuna.htm Jose Alfaro. Erbestea eta duintasuna.



Batetik bestera ibilitakoa izan zen Alfaro. Iruñean sortu zen, baina Tafallako Eskolapioen eskolan eta Hiriburuko (Lapurdi) eskola publikoan ikasi zuen. Correoseko funtzionario lanpostua eskuratu zuen 16 urterekin, eta Hoyosen eta Kordoban (Espainia) aritu zen. 1914ko irailean, Nafarroara itzuli zen, eta Lizarra, Zangoza, Villafranca eta Tafallako posta bulegoetan aritu zen. Kasedako (Nafarroa) zentral hidroelektrikoan ere aritu zen 1921etik aurrera, baina 1933an Tafallako postetxera itzuli zen.

Errepublikazalea zenez gero, 1930ean Tafallako Centro Republicano sortu zuen auzokoekin batera, eta 1931ko apirilaren 14an herriko udaletxeko balkoira atera zen Espainiako II. Errepublika aldarrikatzera. 1936an, frankistak altxatu zirenean, ez zen inon afiliatua, baina uztailaren 29an atxilotu zuten, eta Tafallako kartzelan sartu. Senide baten bidez pasaportea eskuratu, eta Baionara ihes egitea lortu zuen. Elia Garcia emaztea, amaginarreba eta lau seme-alaba Tafallan geratu ziren. Are, Garcia errepresaliatua izan zen: ilea moztu zioten udaletxe plazan, eta senarrari egotzitako bi isun ordainarazi zizkioten. Alfaro 1946an itzuli zen Nafarroara, Dantxarinetik.

Lapurdin emandako denboran, argazkigintza zaletasuna garatzeko aukera izan zuen, eta, orain, irudiak eta negatiboak familiak gordetzen ditu. «Gure etxean ahozko tradizioa izan dugu: errepublikaren, frankismoaren eta erbestearen garaiko kontuez hitz egin digute amak eta izeba-osabek», azaldu du Javier Aierra Atxu-k, Alfaroren bilobak. «Kontatu digute zer izan zen haientzat aitatxirengandik hamar urtez bananduta egotea, edo aitatxi ia hil izana. Eta amatxi: bera izan zen ordaintzaile nagusietakoa».

Jose Alfaro errepresaliatuaren argazki erakusketa, Iruñean. IÑIGO URIZ / FOKU

Erakusketan 1936tik 1946ra ateratako 229 argazki bildu dituzte. Irudietan, Baionan izandako bisitak, ihesi joandako beste kideen bilkurak, Lapurdiko txangoak edota Frantziara egindako bidaiak jaso zituen Alfarok. «Haren argazkien aberastasuna gustatu zitzaigun: erbestea nola bizi eta sufritu zuen kontatu zuen argazki horien bidez», azaldu du Josemi Gaston Nafarroako Memoriaren Institutuko zuzendariak.

Ez atzentzeko, testigantzak

Iaz abiatutako Nafarroako Erbestea proiektuaren jardueretako bat da erakusketa. Proiektu horren helburua ikerketa, dibulgazioa eta ihesi joandakoen ordaina edo aitortza dira. Katalogo bat ere argitaratu dute, eta hor Alfarok 1968an idatzitakoak tartekatu dituzte argazkien artean.

Nafarroatik ihes egin behar izan zuten guztiak oroitu nahi ditu gobernuak. «Erbestea drama bat da», esan du Gastonek. Esan duenez, testigantza gehiago jaso nahiko lituzkete, gertatutakoa atzendu ez dadin. Aierrak gogoan jarri du azpimarra: «Memoria historikoa argitara atera behar da. Gogoratzeak min eman dezake, baina atzendura askoz ere makurragoa da».

Katalogoa ikusteko: https://pazyconvivencia.navarra.es/eu/jose-alfaro]]>
<![CDATA[Ikasmahaitik oholtzara salto]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2021-03-06/ikasmahaitik_oholtzara_salto.htm Sat, 06 Mar 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2021-03-06/ikasmahaitik_oholtzara_salto.htm
«Arte eszenikoek, oro har, leku handia eta eragina dute ikasleen formakuntza pertsonal, intelektual eta kulturalean; beraz, dudarik ez da behar direla txertatu curriculumean». Arantxa Hirigoienek argi du. Axut konpainian aritzen da, eta bera arduratzen da ikastetxeetan eskaintzen dituzten saio eta tailerrez. Axut Ipar Euskal Herriko hamar ikastola eta eskolatan ari da lanean: batzuetan, eskola orduetan; beste batzuetan, eskolaz kanpoko jarduera gisa. 12 urtetik gorakoekin aritzen dira, eta 13 orduko proiektuak egin ohi dituzte.

«Antzerkia dastatzea» da helburua, baina prozesu osoa lantzen dute: idazketa tailerrekin hasten dira, gai batetik abiatuz, eta gero hori jokora eramaten dute, idazketatik ahozkora dauden urratsak ikusteko. «Helburua ez da inondik ere ikusgarri bat muntatzea; izan daiteke, eta egiten ditugu horrelakoak, baina besteak du garrantzia».

Donostiako Zurriola ikastolan eskarmentu handia dute antzerkiarekin. Oihana Maritorena da antzerki eskolaren koordinatzailea, eta bera arduratzen da Lehen Hezkuntzako 3. mailatik DBHko 4. mailara eskaintzen dituzten eskolez. Antzerkiaren alorrak lantzen dituzte; maila bakoitzean, bat: mimoa, clowna, pertsonaia istorioan sartzea, testua, inprobisazioa, gorputz adierazpena eta obra bat sortzea. Eskola haietatik aktore ezagunak ere atera dira; are, Maritorena bera 15 urterekin hasi zen Zurriolako ikastolako antzerki eskolan.

Donostiako Zurriola ikastolako ikasle batzuk clowna lantzeko antzerki saioan. . Jon Urbe / Foku

Debagoienean (Gipuzkoa) Iufala proiektuak eramaten du antzerkia irakastokietara. Iurgi Etxebarriak zuzentzen du, eta eskualdeko bost ikastetxetan aritzen da lanean. Heldu den urtean ikastetxe guztietara zabaltzeko asmoa dute. Harentzat garrantzitsuena sentimenduak lantzea da, nahiz eta haurren buruan helburua antzezlana prestatzea den. «Horretan datza; sentimenduen irakasgai bat da», esan du Etxebarriak. Sentimenduak: haurrenak eta haien pertsonaienak.

Barrutik kanpora

«Sentimenduak hasi dira garrantzia hartzen gure bizitzan: konturatu gara erabakiak hartzeko arrazoi gehienak sentimenduak izaten direla, eta bizitzarako hain garrantzitsua den ikasgai hau 10 urterekin poliki-poliki lantzea antzerkigintzarekin garrantzitsua da». Gaiaren mamira zeharka iristen dira: pertsonaien sentimenduez eta gertatzen zaizkien gauzek sortzen dizkieten sentipenez hitz egiten dute; hori antzezten dute, eta hortik hausnarketak egiten dituzte.

10 urtetik gorako haurrekin egiten du lan Etxebarriak, eta testuak bazter utzi ditu, inprobisazioaren alde: «Hasieran, sekulako testu luzeak sartzen nizkien, eta ezin zituzten ikasi; antzezlana pikutara joaten zen». Orain, hiru esaldi ematen dizkie; agerraldi bakoitzeko, bat. Gainera, obretan ez dago protagonistarik: hainbeste ikasle, hainbeste pertsonaia. Horrela lortzen du batzuk ez geratzea denbora luzez deus egin gabe eta besteei begira.

Pertsonaiak ere eurek osatzen dituzte. Izen neutroak dituzte, generorik ez ezartzeko, eta egoera bat ematen die, sentimenduei lotutakoa. Hortik tiraka, inprobisatzen osatzen dute narrazioa guztien artean, ideia batzuk bazter utziz, beste batzuekin aurrera eginez, eta, batzuetan, ideia batzuk eraldatuz.

Eskola orduetan aritzen da Etxebarria, baina hogei egunez baizik ez. Antzerki irakasleek denbora falta azpimarratu dute: «Usu borroka da orduak non sartu; gehienetan, euskarazko eskoletan ematen dira. Luzarora begira, edozein ikasgai bezala txertatu beharko litzateke», esan du Hirigoienek. Zaila ikusten duen arren, Maritorenak ere argi du: «Zalantzarik gabe curriculumean sartu beharko litzateke, baita beste arte batzuk ere: gorputza, dantza... Askotan, kirola sartzen da bakarrik, baina gorputzaren bidez sentimenduak hain ongi azaldu daitezke. Onura asko ekarriko lioke jende askori».

Iurgi Etxebarria Arrasateko Herri Eskolako (Gipuzkoa) ikasleekin antzerki emanaldia prestatzen.Monika Del Valle / Foku

Eskolaz kanpoko jarduera denean, denbora gehiago izaten dute. Iruñeko Jaso ikastolan denbora anitz eskaintzen diote urtero udaberrian aurkezten duten musikalari. Aurten bederatzigarrena prestatzen dabiltza, eta maiatzean aurkeztuko dute. COVID-19a dela-eta, aurten zailtasunak izan dituzte, ezin izan dutelako egunero ahotsa lantzeko saiorik egin.

Jaso ikastolan Imanol Jacines gorputz heziketako irakasleak sustatu zuen proiektua. Bere eskoletan proiektu «zoragarriak» egin zituzten ikasleek, akrobaziak, musika eta antzerkia uztartuz, eta hortik tira egitea pentsatu zuen. Musika irakaslearekin hitz eginda, ipuintxo batzuk egokitu zituzten, eta Irantzu Zabalza irakaslea ere batu zen proiektura, dantzaria baita. Horrela sortu zen Txanpon baten truke.

Ikasleentzako tresnak

Musikalak alor asko ditu, ez bakarrik arte eszenikoei dagokiena: musika, dantza, antzerkia... baina baita ere atrezzoa, argiak, multimedia, sare sozialak... «Proiektu honen gakoa da haiek dena egiten dutela: gaia aukeratu, gidoia, koreografiak... Orduan, beraien proiektua da», azaldu du Zabalzak. Irakasleak gidari dira, baita ikasle zaharrenak ere, haien arteko transmisioa egiten delako. 12, 13 eta 14 urteko ikasleek parte hartzen dute musikalean.

Zabalzak uste du autonomia horrek frustrazioa zer den ikasten laguntzen diela: «Egun batzuk oso emankorrak dira, baina beste egun batzuk oso txarrak. Koreografia edo jarrera bat prestatzean ikusi behar dute egun batzuetan ez zaiela ezer bururatzen. Hori oso ona da haien heziketarako». Eta, horrekin batera, beste hamaika sentimendu: «Arlo emozionala astintzen du: autoestimua, harremanak; burua irekitzen die; zer sentiarazten dien; nola ikusten duten gai direla inoiz pentsatzen ez zuten zerbait egiteko, eta lotsa galdu... Fisikoki ere eragiten die; emanaldia bukatzean, zer negar, nola ateratzen duten estres hori guztia».

Eta, gero, irakasleek eskolara eraman dezakete aipatutako guztia. Hirigoienek ohartarazi du kolegioetan ahozko azterketa asko egiten dizkietela gazteei, eta antzerkiak horri aurre egiteko tresnak ematen dizkiela. Etxebarriari irakasle batzuek esan diote ikasle batzuek ziurtasuna lortu dutela antzerkiaren bidez, eta horri esker aurrera egin dutela beste alor batzuetan ere. Maritorenak aipatu du derrigorrezko hezkuntzaren ondorengoa: «Ikasle ohi batek esan zidan antzerkiak asko lagundu ziola unibertsitate garaian eta talde lanak egiteko orduan».

Zurriolako antzerki irakasleak uste du teatroak denerako balio duela: heziketa prozesuan eta hortik kanpo, bizitzan oro har. Harremanetarako ere onuragarria da, haren ustez. Eta Etxebarriak ikusi du eskolako harremanetan ere eragina duela: «Klaseko liderrari antzerkigintzan, guztien begien aurrean, gorputza aldatzen zaio; tontakeria bat dela uste du; erresistentzia pila bat jartzen ditu. Aldiz, irudimena barra-barra duena, beti isilik egon dena, halako batean, eszenatokian puztu egiten da, poliki-poliki. Taldeari dagokionez, ikastetxeentzat hori da antzerkigintzak egiten duen onik handienetako bat».

Euskaraz gozatzen

Aipatutako proiektu guztiek badute beste ezaugarri komun bat: euskara. «Guretzat inportanteena da euskaraz ongi pasatzea; beraiek sentitzen dituzten gauza on horiek guztiak euskararekin lotzea. Euskarazko gauza erakargarriak aurkeztu behar dizkiegu, horien falta dutelako gazteek», esan du Zabalzak. Bide horretan, Etxebarria ez da aritzen ikasleen euskara etengabe zuzentzen. «Euskararekin zailtasunak dituztenei antzerkiak esparru bat ematen die euskaraz askatasun osoz hitz egiteko. Agian erabakiko dugu pertsonaia horrek horrela hitz egingo duela, eta pertsona hori babestua sentituko da».

Arantxa Hirigoien Ziburuko (Lapurdi) ikastolan, antzerki eskolak ematen. Guillaume Fauveau

Gorputzaren hizkuntzarekin batera, hitza ageri da oholtzan; kasu honetan, euskara. Eta horri lotuta hamaika tresna talde lanean aritzeko, sentimenduak identifikatu eta kudeatzeko, harremanak izateko, adierazten ikasteko, lotsa galtzeko, norbera izateko... Antzerki irakasleek onura anitz aipatu dituzte, eta dena biltzen duen beste bat: kultura. Maritorenarena da azken hausnarketa: «Kultura hausnarketarako bidea da, eta, txikitatik hori jasoko bagenu, antzerkizaletasuna sustatuko litzateke, horrek dakarren guztiarekin heldutasunera begira. Antzerkiak ezinbestekoa izan beharko luke».]]>
<![CDATA[Oholtza bat ikasgelan]]> https://www.berria.eus/albisteak/194566/oholtza_bat_ikasgelan.htm Fri, 05 Mar 2021 15:10:44 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/194566/oholtza_bat_ikasgelan.htm Jose Alfaro, erbestea eta duintasunaerakusketa ireki du Iruñeko Planetarioan, frankismotik ihes egin zuten nafarren memoria biltzeko, zabaltzeko eta aitortzeko antolatu dituen jardueretako bat. Alfaro atxilotu eta Tafallako (Nafarroa) espetxean sartu zuten, baina senide bati esker pasaporte bat eskuratu, eta Baionara ihes egitea lortu zuen. Hamar urtez bizi ian zen Lapurdin, eta urte haietako bizipenak argazkietan jaso zituen. Familiaren artxibotik Planetariora egin dute jauzi argazki horiek orain. Zinemaren tartean, Undine filmean murgilduko da Nagore Arin.Christian Petzold zinemagilearen dramaMovistar Plus eta Filmin plataformetan estreinatuko dute.Emakume historialari bat da Undine, eta Berlingo hiri garapenari buruzko hitzaldiak ematen ditu. Maitale bat du, eta maitaleak bakarrik uzten duenean, barruan dituen mamuak gailenduko dira pertsonaiaren egunerokoan. Harreman galdu hori eta hark eragindako beldur guztiak gainditzen dituen bitartean, beste pertsona bat agertuko da Undineren parean: Christoph, urpekari gisa lan egiten duen gizon adeitsu bat. Telesailen txokoan, Argentinan sortutako No grites telesaila izanen du hizpide Mikel Yarzak.Sebastian Dietschek zuzendu du, etaAMC sareko Dark telebista kateak estreinatu du. Hamar minutuko atalez osatutako beldurrezko telesail horrek haize freskoaekarri du.Bost atal, bost hamarkada eta bost familia, elkarri lotuta. Orainaldian hasi eta atzekoz aurrera jorratu ditu Dietschek etxe sorgindu berean jazotako gertakari makurrak. Gastronomia orrian, fideua ganboi, shitake eta ziazerbekin prestatzen irakatsiko duIker Markinez sukaldariak, eta Roberto Sarriugarte arduratuko da ardoari buruzkoaholkuez:El Bosque de Matasnos bodegaz ariko da bere zutabean.]]> <![CDATA[«Sekulako tresna politikoa da 'drag'-a»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/040/001/2021-02-19/sekulako_tresna_politikoa_da_drag_a.htm Fri, 19 Feb 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1892/040/001/2021-02-19/sekulako_tresna_politikoa_da_drag_a.htm drag queen-a. Gorputz beretik adierazten dira biak, eta genero estereotipoak xehatzen dituzte biek. Ikuskizunak emateaz gain, Sussie Pussie ipuin kontalaria ere bada. Ohar bat egin du: «Drag queen eta transexual ez dira gauza bera».

Bazen behin... Sussie Pussie.

Inolako asmorik gabe sortu zen. Haurra nintzenean banuen drag alderdi hori: amatxiri ezpainetakoa kendu, izebari takoiak, playback egin... 15 urterekin bikotekideak arropa utzi zidan, eta, ispiluari begiratu, eta Sussie Pussie ikusi nuen.

Zein izan zen lehen saioa?

Urdiaingo ostatu batean. Iskanbila izan zen: ostatua, lepo, eta 87 urteko gizon bati takoiak jartzen bukatu genuen. Ziur naiz maritxu horrek aurretik ibili zituela!

Nola eraiki zenuen nortasuna?

Miresten nituen jokaeretan oinarrituta. Txikitatik, choni-ak, poligonero-ak eta bakalaoa maite ditut. Benidormekin eta kirurgia plastikoarekin menpekotasuna duen choni bat naiz.

Ez da inauterietako mozorro bat. Zure nortasuna da?

Ez dut rol bat jokatzen: Sussie Pussie naiz. Sussiek ezberdina du ibilkera, hitz egiteko manera, baita pentsatzeko modua ere!

Egoeraren arabera jokaera aldatzea ez da hain arraroa, ezta?

Mundu guziak egiten du drag-arena neurri batean, besteek nola ikus gaitzaten aukeratzen dugunean.

Drag-a politikoa da?

Sekulako tresna politikoa da drag-a: kalean edo publikoaren aurrean mezu bat emateko aukera duzu. Drag-aren bidez estigma eta tabu asko hautsi daitezke; tresna egokia da aniztasuna goraipatu eta norbera den bezala izan behar dela aldarrikatzeko.

Inoiz esan dizute estereotipoak esajeratuz betikotu daitezkeela? Zer iritzi duzu?

Askotan: drag-aren eta feminismo mota baten arteko betiko talka da hau. Badaude beste itxura bateko drag queen-ak, drag king-ak, drag queer-ak... Hain zuzen ere, generoa hausten duelako da interesgarria. Oso femeninoak diren ezaugarri batzuk esajeratuz ez dut emakumeen kontura irri egin nahi: horrelakoa izan nahi dut.

Inori buruz irri egiteko asmorik gabe bada ere, umorez beti?

Umorea manera ederra da zentzugabeko gauzei buruz pentsatzeko eta gauza anitz apurtzeko.

Zer harreman dute Odei Alkazarrek eta Sussie Pussiek?

Harreman estua eta dikotomia handia era berean. Izan ere, erabat ezberdinak gara.

Zer ematen dio batak besteari?

Sussiek Odeiren bizitza aldatu du. Nerabezaroan, ez nuen deus ere ulertzen: maskulinotzat eta femeninotzat ditugun ezaugarriak nituen. Sussiek oreka eman zidan. Inoiz egin dudan terapia psikologikorik handiena da.

ETBn drag queen gehiago agertu beharko lirateke?

Drag queen batek aurkeztutako saio bat egon beharko litzateke, edo arratsaldeko tertuliatan agertu.

Drag ikastaroak eman izan dituzu Iruñeko Harrotu zentroan. Zer behar du drag on batek?

Estetika zehatz bat eta diskurtso bat; entretenitzeko eta jendea zure egiteko gaitasuna ere bai, ikuskizunetan ari bazara. Baina badira etxeko drag-ak ere, eta hori ere oso ongi dago.

Iruñean hasi dira drag queen batzuk ateratzen. Zer giro?

Hiri nahiko beatoa da. Hasi nintzenean, ez zen erreferenterik Iruñean. Ziurrenik asko zeuden, baina ezkutuan. Uste dut Donatella Mati eta biok ireki dugula bide bat. Eztanda bat gertatu da.

Zailagoa da haurrekin ipuin kontalari ari den drag bat onartzea?

Begiralea eta drag queen-a naiz, eta biak elkartu nituen belaunaldi berriei aniztasunaren garrantzia erakusteko. Apurtzailea da, eta, gainera, Iruñean! Lehen saiora beldurrez joan nintzen, baina arrakasta itzela izan zuen.

Sussie Pussie ipuin kontalaria ezberdina da?

Noski, zentzuagatik, eta jarraitu ahal izateko. Sussie ipuin kontalaria motel mintzo da, beste doinu batez, eta gauza lizunik esan gabe. Janzkera ere ezberdina da.]]>
<![CDATA[«Gai nintzen sumatzeko izoztu eginen zuela edo elurra eginen zuela»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/046/001/2021-02-14/gai_nintzen_sumatzeko_izoztu_eginen_zuela_edo_elurra_eginen_zuela.htm Sun, 14 Feb 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1951/046/001/2021-02-14/gai_nintzen_sumatzeko_izoztu_eginen_zuela_edo_elurra_eginen_zuela.htm
Nola hasi zinen behatzaile lanarekin?

1975. urtean, ukuilua konpontzeko diputazioko arkitekto bat genuen hemen, eta aitari proposatu zion ea tenperaturak hartuko ote zituen. Aitak ez zuen zaletasun handirik, baina esan zion: «Tira, alabak eginen du». Orduz geroztik, ni ibili naiz lan hori egiten 45 urtez, abenduan utzi nuen arte.

Lehenago beste inor aritu zen?

Ez, ez. Gu izan ginen lehenbizikoak Erron, ni hasi nintzen lan hau egiten. Lehenago ez zen estaziorik hemen.

Nola gogoratzen dituzu lehenbiziko urte haiek?

Egunero joan behar nuen etxola meteorologikora. Tenperatura minimoa eta maximoa begiratzen nituen, eta gero ura ere begiratzen nuen, eta idatzi behar nuen ea antzigarrik ba ote zegoen edo euririk egin ote zuen. Bi koadernotxo nituen, bata urarentzat eta bestea tenperaturentzat, eta gero, hilabetean behin Zaragozara bidaltzen nituen datuak txartel batzuetan, Espainiako Meteorologia Agentziara.

Postaz bidaltzen zenuen azken urteetan ere?

Ez, 1990etik aurrera telefonoz egiten nuen lan bera, eta orduan egunero ematen nizkien datuak. Hala ere, ez nion txartelak bidaltzeari utzi. Orduan, Nafarroan hartu zuten ardura. Nafarroako Gobernutik tarteka deitzen zidaten galdetzeko ea zer moduz nintzen. Egia esan, oso jatorrak ziren. Asko gogoratzen naiz Montserekin, adibidez.

Zer gertatzen zen egun batean etxolara joaterik ez bazenuen?

Alabei uzten nien ardura, eta gero ni arduratzen nintzen datuak telefonoz emateaz. Tira, batzuetan haiek beraiek bidaltzen zituzten.

Eta alabak txikiak zirenean?

Orduan ezin nuen inoren esku utzi; beraz, egunero egin behar nuen. Ezin nuen hutsik egin. Azken urteetan gehiago utzi dut; denbora asko neraman, eta ezin nuen beti egin.

Errotik kanpo denbora luzez ez zara egon, beraz?

Ni hemen egon naiz beti: hemen bizi naiz. Baina, behin, oporretara joan ginen Amerikako Estatu Batuetara. 27 egun egon ginen han senarra eta biok, nire anaia bat han bizi zelako. Tarte horretan, lana alabek egin zuten.

Noizbait astuna egin zaizu lana?

Ez, ez. Inoiz ez da zama bat izan. Esnatu bezain pronto gogoratzen nintzen termometroa eta ura ikustera atera behar nuela. Gustuz egiten nuen.

Baina lan hori boluntarioa zen. Izanen zenuen beste zereginik, ezta?

Behiak genituen, esne behiak, eta ardiak, hemen dugun borda batean. Beraz, senarrak eta biok esnea ateratzen genien, eta marmitatan sartu, gero esne biltzaileari emateko. Berak Copelechera eramaten zuen. Guk marmitak ateratzen genituen, eta haiek biltzen zituzten; gero, ongi garbitu eta desinfektatu. Aurrerago, tanga paratu genuen, eta hiru egunean behin etortzen ziren esne guzia biltzera.

Zer garrantzi du estazio meteorologikoaren lanak?

Zaragozatik eskutitzak bidaltzen zizkidaten eskerrak emanez, lan oso garrantzitsua baitzen. Gero, meteorologian ari zirenentzat ez ezik, herriko jendearentzat ere baliagarria zen. Jendeak galdetzen zidan beti: «Euria egin du? Antzigarrik bada?».

Erroko eguraldiaren emakumea bihurtu zinen?

Bai, bai, hori da.

Etxola zuen etxean zegoen?

Bai, gure etxearen atzeko aldean dugun lursail batean genuen paratua. Tarteka etortzen ziren kabina ikustera: termometroa, plubiometroa eta probeta ongi ote zeuden ikustera.

Lan honekin hasi aurretik, meteorologiaz bazenekien?

Ez, ez nekien deus ere. Hau proposatu zidanak azaldu zidan nola egin behar nuen lana. Oso gizon jatorra zen, eta berak erakutsi zidan jakin beharreko guzia.

Baliagarria izan zaizu eguraldiaz gehiago jakiteko?

Ba, bai. Oraintxe bertan, badirudi euria mehatxuka ari dela. Uste dut lan honekin ikasi dudala, eta, adibidez, gai nintzen sumatzeko egun batean izoztu eginen zuela edo elurra eginen zuela. Gauean, kalera atera, eta esaten nuen: «Ene, horma eginen du». Eta biharamunean dena zuri-zuri, antzigarra nonahi.

Bada egun bereziren bat? Egun gogorren bat, gogoan iltzatuta gelditu zaizuna?

Bai, gogoan dut arratsalde batez sekulako ekaitza bota zuela. Oso denbora gutxian 110 litro bota zuen hemen. Egun hori gogoan gelditu zait: sekulakoa izan zen. Ur pila bat jaisten zen kaleetan behera. Argi nuen asko zela; beraz, estaziora joan nintzen eta han begiratu nuen datu zehatza. [1993ko irailaren 23an izan zen].

Eta gertatu zaizun gauzarik arraroena? Istorio bitxiren bat?

Bestetan kasu eman behar zen, plubiometroa ez zezaten desmuntatu. Ez beti, urteren batean gerta zitekeen. Biharamunean ikusten genituen bestaren ondorioak, ea euria egin zuen edo norbaitek pixa egin zuen. [Irri egin du]. Tira, hori soilik behin gertatu zen.

Orain etxola ez duzu etxe ondoan, ezta?

Ez, orain nire ilobak du. Nafarroako Gobernuko teknikariek estazioa desmuntatu eta haren etxera eraman zuten; beraz, etxe berrian dago. Primeran utzi genuen.

Behatzaile ibili zaren urteetan eguraldia aldatu dela sumatu duzu?

Bai. Lan honekin hasi nintzenean elur gehiago botatzen zuela uste dut.

Eguraldia ez ezik, herria ere aldatu dela uste duzu?

Bai, bai, anitz aldatu da. Tenperaturen kontu honekin hasi nintzenean, bost-zazpi abeltzain zeuden esne behiekin; orain, bat ere ez. Orain dauden abeltzain guziek haragitarako behiak dituzte. Garai hartan, etxeen azpian genituen ukuiluak, baina, orain, bordatan daude, urrutiago.

Eta jende gutxiago bizi da?

Ez pentsa, orain gazteak herrian geratzen dira. Hau asko aldatzen ari da: batzuek hartzen dute etxeren bat alokairuan, eta nahi bezala bizi dira. Gazteak hemen gelditzea edo hona etortzea oso garrantzitsua da; niri poz handia ematen dit ikusita gazteek hemen etxeak alokatzen dituztela. Gazteei herria gustatzen zaie, asko, eta badira beren etxea egin dutenak ere. Iruñera joan baino, nahiago dute hemen geratu, eta horrek asko biziberritzen du herria.

Zergatik utzi duzu behatzaile lana?

Ene, nik erretiroa hartzeko adina dut dagoeneko! Edozein egunetan pasaportea prestatu beharko dut ba. Orain Gloriari pasa diot lekukoa, Erron bizi den nire iloba bati. Herriko ile apaintzailea da. Egia esan, oso fin aritzen da; oso ongi darama. Hasieran harekin batera aritu nintzen, erakusten nola hartu tenperaturak eta abar, baina orain bikain ari da. Hasieran galdetzen zidan nola egin antzigarrik baldin bazen, edo bestelako zalantzak ere bai, baina berehala ikasi zuen.

Hala ere, galdetzen diozu ilobari ea zer eguraldi egin duen?

Bera errepidearen beste aldean bizi da, eta ni, herrian; beraz, ez dugu beti elkar ikusten. Ni ez naiz horren arduraduna; ez naiz kezkatzen dagoeneko.]]>
<![CDATA[Kaleetako fosilak ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1883/038/001/2021-02-11/kaleetako_fosilak.htm Thu, 11 Feb 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1883/038/001/2021-02-11/kaleetako_fosilak.htm paleourbana.com atarian. Leonen sortu zen Santos (Espainia), Oviedon ikasi (Asturias) eta Gasteizen bizi da. Euskalduna da, eta kaleko fosilen zalea. Ikasle garaian piztu zitzaion jakin-mina: «Fakultatean irakasleek esaten ziguten fosilak gustuko bagenituen Oviedoko kaleetan aurkitu genitzakeela». Gero ohartu zen hiri askotan hiriko fosilen ibilbideak, liburuak, katalogoak eta abar bazirela: Sevillan, Burgosen (Espainia), Amsterdamen, New Yorken... Kaleko fosilei buruzko liburu bat idazten hasi zen, baina ez zuen bukatu. Hala ere, hark aurkitutako fosilen bilduma geroz eta handiagoa zen, eta bere adiskideek ere bidaltzen zizkioten aurkitzen zituzten fosilen irudiak. Horrela sortu zuen Paleourbana ataria. Sare sozialen bidez, poliki-poliki hazi zen proiektua, eta 487 eraikinetako fosilak biltzen ditu dagoeneko. Horietatik 66 Euskal Herrian daude: Hegoaldeko lau hiriburuetan, Barakaldon (Bizkaia), Cordovillan, Lizarran eta Xabierren (Nafarroa). «Mugitzeko aukera dugunean Baionara eta Hendaiara [Lapurdi] joan nahiko nuke fosilak bilatzera», azaldu du geologoak. Fosilak dituzten harri horietako asko ingurutik hartuak dira: Baztango harri gorria (Nafarroa), Ereñoko marmol gorria (Bizkaia), Debako kareharri grisa (Gipuzkoa), Markinako marmol beltza (Bizkaia)... «Eraikin zaharretako fosilak balio arkitektonikoei lotuak daude, tradizioz erabili diren harriak baitira. Ez dira soilik hemen erabiltzen, esportatu ere egiten dira». Hala, fosilak aurkitzeko leku interesgarriak dira Bilboko Arriaga antzokia eta udaletxea, baita Moyua plaza ere, eraikinetako harriak zaharrak baitira. Donostian Kursaal inguruan Debako kareharri asko dago. Gasteizen leku anitzetan daude, baina Santosek Iradier eta San Antonio kaleen arteko eraikin bat aipatu du: «Ereñoko harri gorria erabili zuten. Oso polita da, eta fosil asko daude: errudistak dira. Dinosauroen garaian izan ziren errudistak». Nafarroan, Iruñe ondoan dagoen Morea merkataritza gunea aipatu du. Bigarren solairuan, zinema aretoaren aurrean, amoniteak daude: «Ez dira existitzen orain, dinosauroen garaikoak dira. Oskol bitxiak dira, espiral formakoak, eta gune hartako zoruan halako fosil eder eta handiak daude». Baionan ere badaude aipatzeko moduko fosilak. Lacarre plazan, italiar estiloko eskailera bikoitz bat dago, Arudiko marmolarekin egina (Biarno, Okzitania), eta bertan arrezifeetako fosil anitz ikus daitezke: ostra oskolak, koralak, algak... Jean-Claude Rox geologoak TVPI Baionako telebistan azaldu zuenez, sakonera gutxiko itsaso baten hondoan ezarritako kareharria erabili zuten. Euskal Herriko Unibertsitatean Bilboko, Donostiako eta Gasteizko kaleko fosilen katalogoa egina dute. Arantza Aranburu geologo eta EHUko irakasleak lan horretan parte hartu zuen. Bilbokoa baizik ez zen argitaratu, aitzitik. Aranburuk azaldu du eraikin zaharrenen substratuaren gainean hareharria erabili ohi zela, lantzeko errazagoa zelako, besteak beste. Baina, ura eraikinean gora iragazten zen; beraz, garai batetik aurrera eraikinetan eta kaleetan substratuaren gainean kareharria erabiltzen hasi ziren, inpermeabilizazio maila handiagoa zuelako. Hor daude duela milioika urteko izakien arrastoak. «Izakien parte hartze zuzena dago kareharri horien sorreran. Aralarren, Aizkorrin, Anboton... kare haitz horiek guziak itsaspean sortu ziren», azaldu du Aranburuk. «Gizakiak esnearekin hezurrak nola, uretatik sortzen dute haien zati gogorra moluskuek, ostrek, muskuiluek eta abarrek». Horiek pilatuz joan ziren, eta horiek karraskatuz eta janez bizi diren arrainen gorotzak ere bai. «Kate luze bat dago, ekosistema oso bat arrezifeetan bezala bizi ziren itsaso horietan, eta horiek utzitako hondakinen pilaketak gauzatu zuen kareharria sortzea». Eraikinik zaharrenetan inguruko harriak erabili ziren, baina XIX. mendetik aurrera koloreekin jokatzen hasi ziren. «Gertuko harria erabiltzean, herriek bere izanaren kolorea dute. Adibidez, Elizondo [Nafarroa] gorria da, eta Donostiako eraikin zaharrak hori-laranjak», azaldu du Aranburuk. Denborak aurrera egin ahala, komertzioari esker, geroz eta urrutiagoko harriak erabili ziren, balio erantsia ematen ziotenak eraikuntzari. «Orain tutti-frutti bat dago hirietan». Dibulgaziorako tresna Kareharri hori eraikinak eta kaleak egiteko menditik hirira eramatearekin batera, harri horietan zeuden fosilak ere hirira eraman zituzten. Horregatik, fosil anitz daude kaleetan; Aranburuk dioen bezala, bilatu baino ez dago: «Agerian daude edonon, baina begiratzen jakin behar da». Beraz, mendira joan ezin denak, edo joan nahi ez duenak, aukera du hirian bertan geologiaz gozatzeko. Hain zuzen ere, helburu horrekin argitaratu zuten Bilboko fosilen liburua: geologiaren dibulgaziorako. Izan ere, askotan ezbeharrekin eta istripuekin lotzen da zientzia hori, baina askoz ere zabalagoa da. Bisitak egin izan dituztenean, beti jende anitz erakartzen dutela azaldu du Aranburuk. Santosek ere egiten ditu gisa horretako bisitak, tarteka. Joan den astean, esaterako, Iruñean, #LabMeCrazy! izeneko zientzia film jaialdian. Bere kasuan, haurrak dituzten familiak izaten dira nagusi publikoaren artean. «Balio pedagogiko oso handia dute bisita gidatuek; paleontologian murgiltzen hasteko modu polit, bitxi eta erraza da hirian bizi den jendearentzat». Are, Santosek uste du hiriko fosilak oso erabilgarriak direla paleontologia ikasteko, eta abantaila batzuk azpimarratu ditu: «Ez da beharrezkoa urrun joatea, gure kaleetan daudelako. Ondare geologikoa hondatu gabe fosilak partekatu eta ezagutzeko modu bat da. Batzuetan fosil zaleak aztarnategietara joaten dira, eta fosilak atera eta atera, aztarnategiak hondatzen dira». Kalean ez ezik, barruan ere badira fosilak. Aranburuk azaldu du bisita batzuetan etxeen atarietan sartzen direla, baita ostatuetan ere: «Geroz eta gutxiago, baina taberna zaharretan gordetzen dira marmolezko mostradoreak, adibidez. Beraz, tabernaz taberna joan izan gara mostradoreetan eta komunetan dauden arrokak ikusteko. Taberna batzuek komun oso politak dituzte». Fosil anitz daude oraindik Paleourbana atariko mapan gehitzeko, baita Euskal Herrikoak ere. Webgunean bertan badago fosilak identifikatzen ikasteko gida txiki bat, eta Santosi irudiak bidali baizik ez da egin behar mapa osatzeko. ]]> <![CDATA[«Dantza zen ordena sozialaren ardatz bat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2021-02-09/dantza_zen_ordena_sozialaren_ardatz_bat.htm Tue, 09 Feb 2021 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2021-02-09/dantza_zen_ordena_sozialaren_ardatz_bat.htm Guziak dantzari liburuan argitaratu du.

XVIII. eta XIX. mendeetan dantzaren inguruan izan ziren eztabaidak eta kritikak ez dira hain urruti?

Ez dut XXI. mendeko dantzen mundua zehazki ezagutzen, baina ikertu ditudan diskurtsoetan erlijioak garrantzi handia dauka, eta esango nuke gauzak asko aldatu direla, zorionez.

Zergatik erreparatu zioten dantzari goi esferetatik?

Elite batzuek sortzen zituzten diskurtsoak, baina dantza herriaren sozializazio eremu guztietan ematen zen fenomenoa zen. Hain garrantzitsua eta ohikoa zenez, bazen ardura iturri elizako kideen eta beste eragile sozialen artean.

Diskurtso horietan gizonak ageri dira emakumeei buruz solasean.

Eta normalean ez oso ongi, eta batez ere gizonen eta emakumeen arteko harremana kudeatu nahian. Hori da batez ere interesatu zaidana ikertzea, emakumeen eta gizonen arteko harreman hori dantzaren inguruko diskurtsoan zelan aldatuz joan den, eta zer kontraesan izan ziren, ikusteko ideia politikoek emakumeen eta gizonen arteko harremanak egituratzeko orduan zein eragina zeukaten. Azken finean, diskurtso horiek ordena sozialarekin lotura dute, eta dantza ordena sozialaren ardatzetako bat zen.

Zergatik zen hain garrantzitsua gizonen eta emakumeen arteko harremanak arautzea?

Azken batean genero harremanak direlako ordena soziala egituratzen duten botere harreman garrantzitsuenetariko bat. Dantzaren diskurtsoan argi ikusten da desira eta abar ikuspegi politiko eta ideologiko konkretuetatik kontrolatu eta ondo ordenatzeko borondatea.

Eztabaida horiek jaisten ziren jende arruntarengana?

Diskurtso horiek eragina zeukaten herri xumearengan debekuetan eta abar. Ikusmoldeen eraikuntza eta sorrera ez zetorren klase xumeetatik, baina bazegoen eragin zuzen bat haien bizitzetan eta euren artean harremanak izateko moduetan.

Eztabaida horiek eraginik izan dute gaur egungo dantzetan?

Horretan ez naiz sartu. Baina badaude lan garrantzitsuak: Oier Araolazarena, esaterako.

XVIII. mendean dantzaren kontrako diskurtso sutsuen artean bada salbuespenik. Zer giro zegoen?

Manuel Larramendirena salbuespena da: gipuzkoartasuna azpimarratu nahian dantza defendatuko du, baita emakumeena ere. Hori ikuspegi oso-oso berezia zen. Aldi berean ilustratuek mundu ikuskera ezberdina dakarte. Nik uste euskal probintzietan ere ekarri zutela pentsamendu aldaketa bat, garrantzitsua gainera, eta dantzan ikusi daiteke.

Ilustrazioak irekidura bat ekarri zuen diskurtso horietara?

Irekidura baino gehiago, ikuspegi positiboa defendatu zuten. Horrek ez du esan nahi gizartea erabat aldatu zenik. Ikuspegi kontraesankorrak beti mantendu dira. XIX. mendean dantzak garrantzi handia hartu zuen euskal identitatearen eraikuntzan, baina, aldi berean, autoritate zibilek nahasmendu arriskuarekin identifikatu zuten dantza.

Batzuek onartzen dute emakumea dantzan, beste batzuek bekatuarekin lotu... Hau da, ikuspegiaren arabera eraikitzen da generoa?

Bai. Generoa testuinguruaren arabera garatzen den botere harreman bat da, beraz, emakumetasuna, gizontasuna eta haien arteko harremana era batera edo bestera ulertu izan dira. Dantzaren kasuan ere bai.

Zer irakaspen atera daiteke?

Gaur egun zorionez zalantzan jartzen den eta deseraiki den genero iruditeria eta sexu-genero arkitektura ulertzeko oso modu ezberdinak izan dira. Historiak eskaintzen dizkigu agertokiak deseraikuntza hori bideratzeko. Identitateak ez dira esentzia batetik ateratzen.

Adibide bat: Sabino Aranak zioen Bizkaian gauez eta etxeetan ez zela inoiz dantzatu; ez zen egia. Zergatik esaten ziren halakoak?

Oro har identitate edo imajinario politiko guztiak asmatzen direnean, logika izaten da iraganera begiratzea. Baina begirada hori sortzailea da. Sabino Aranak ez zuen egitate bat deskribatu: eraikuntza ideal bat eskaintzen ari zen.

Dantza generoa eta sexuen arteko harremanak ikertzeko baliatu duzu. Ikuspegi bat gailendu zen?

Bi ikuspegi nagusi banatuko nituzke: batetik eklesiastikoa, erreakzionarioagoa dena; bestetik jatorri ilustratuagoa duena, ondoren liberala izango dena. Batak bestearekin harremanean sortzen du bere ikuspegia. Esango nuke liberalak hartu zuela indar handiena azkenean.]]>