<![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 19 Feb 2020 12:03:47 +0100 hourly 1 <![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Txapela alde batera utzita]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/030/001/2020-02-19/txapela_alde_batera_utzita.htm Wed, 19 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1876/030/001/2020-02-19/txapela_alde_batera_utzita.htm
Gehiegi pentsatu gabe antolatzen dira askotan lehiaketak. Herrietan, eskoletan, jai batzordeek, elkarteek... Eta haurrak ere lehiatzera bideratu. «Mendebaldeko kulturan oso erroturik dauden gaitasun eta meritu kontzeptuetan oinarritutako jarduera bat da lehiakortasuna. Talentuak eta maila ona bilatzen dira, heziketa eta ikasketa prozesuetatik harago». Hori da NUPeko Hezkuntzako doktore Olga Belletichek eman duen definizioa. Hortik tiraka, adituak arteetan lehiatzeari buruz mintzatu dira.

Belletichek uste du lehia motibatzeko estrategia gisa ulertu behar dela heziketa zentroetan, baina ez eskola helburu gisa: «Hezkuntza testuinguruetan, lehiaketek ez dute berdinen arteko lehiakortasuna izan behar helburu, nahiz eta bizitzan hezkuntzaren bidez lehiakortasun egoerei aurre egiteko gaitasunak lortuko dituzten». Hezkuntzako doktoreak txapelketaren bi aldeei erreparatu die: haurrei beren gaitasunak eta talentuak aurkitzen eta bultzatzen lagun diezaieketela uste du, baina lehiakorrak ez diren haurrei, nahiz eta talentua izan, antsietatea, segurtasunik eza, fobia soziala, autoestimu baxua, helburu pertsonalen mugatzea eta frustrazioa eragin diezaieketela dio. «Horregatik, garrantzitsua da lehiaketetako jarduerak heziketa helburuetara egokitzea, adinari egokituak izatea, motibatzeko estrategia bat gehiago izatea —eta ez bakarra— eta jardueraren gaitasuna lortzeko prozesu mailakatura egokituak izatea».

Lola Azparren Bidari formakuntza eta aholkularitza enpresako arte zuzendaria da. Argi mintzatu da: «Lehiaketak, egun egiten diren bezala, oro har, ez dira positiboak. Izan ere, pertsona bat nabarmentzen da besteen gainetik, hobea balitz bezala eta aukerak hobeto baliatuko balitu bezala. Baina garrantzitsuena da haur bakoitzak sormen inguru bat izatea eta haien sormena modu pertsonalean garatzea». Iñaki Zalba Kolore Heziketa Sortzailea proiektuko arduradunaren aburuz, lehiaketak «kalterako» dira : «Beharbada egingo da sorkuntza sustatzeko asmoz, baina kontrakoa lortzen dela uste dut: sormena oztopatzen du. Ez diot zentzurik ikusten».

Xedea argitu

Lehiaketen helburuari erreparatzeko beharra aipatu dute aditu batzuek, eta horiek betetzen direnetz ikusi. Iñaki Larrea Mondragon Unibertsitateko psikopedagogo eta irakasleak proposatu du horren inguruan hausnartzeko. Horrekin batera, gako batzuk eman ditu: lehiaketek azken emaitzari erreparatzen diote, eta garapena ez da aintzat hartzen. Gainera, konparazioan oinarritzen delakoan dago: «Hori ez da oso hezitzailea».

Lehiak motibatu dezakeela uste du Belletichek, baina ezin da hori izan bide bakarra: «Talentu artistiko asko ez dira garatzen edo ezkutuan geratzen dira, haur horien izaera ez delako egokia lehiarako ». Lehiak berak ez du jarduera bultzatzen, baina NUPeko doktoreak uste du lehiaketetako elementu batzuk lagungarri izan daitezkeela motibazioa eta sormena bultzatzean: «Sari estrategiek, lehiaren arauak argi izateak, ekitaldira joaten den jendeak, egin beharrekoak duen zailtasun mailak... kognizio-esperientzia mailan dinamika positiboak jartzen dituzte». Hala ere, argi du gaitasuna jarri behar dela lehiakortasunaren aurretik.

Saria izaten da lehiaketaren erdian. Irabazleak txapela lortzen du. «Sarian eta zigorrean oinarritutako motibazioa nahi dugu? Edo nahiago dugu barne motibaziorako aukerak ahalik eta gehien elikatu eta haurren interesei erantzuna eman?», bota du Larreak. Azparrenek uste du gizartean gaizki pentsatuta dagoela lehiakortasuna: «Lehiakortasunak pertsona batzuk nabarmentzen ditu besteen lepotik, baina gizarteek, aurrera egiteko, pertsona autonomoak behar dituzte, bizitzari erantzun ezberdinak emanen dizkiotenak».

Saria emateko, aldez aurretik epaiketa egin beharra dago, eta, hor ere, alde txarrak nagusitu dira adituen ahotan. Izan ere, epaiketak uniformizazioa ekar dezake, eta uniformizazioak mugatu edo geldiarazi egin dezake sormena. «Eredu bati jarraikiz ongi eta gaizki dagoena zer den esanda, eredu horretan sartzen ez den lanak ez du balio. Eredua finkatu ondoren, benetan norberarena denak ez du balio; beraz, sortzeko gaitasuna alde batera uzten dute», azaldu du Zalbak.

Bide horretan, Azparrenek kontatu du irakasleekin hitz egiterakoan aipatu izan diotena: dirudienez, plastikan haurren artean batak besteari begiratu ohi dio, eredu batzuk imitatzen saiatzen dira, eta zaila izaten da nork bere lana egitea. Haien tailerretan lan guziak erakutsi eta balioan jartzen dituzte. «Sentsazioa hau izaten da: nik nire obra egin dut, eta gainerakoena bezain baliagarria da. Izan ere, sormenaren alde garrantzitsu bat da pentsamendu dibergentea garatzea, ikuspuntua aldatzea, eta gauza guzietarako erantzun ezberdinak daudela ikastea», azaldu du.

Kolore zentroko arduradunaren arabera, pertsonak sortzaileak dira gizaki diren heinean. Berezko dute sormena; haien barnean dago. «Baldintza batzuek sustatu egiten dute hori, eta beste batzuek, eragotzi». Hortaz, sormena bultzatzeko beste bide batzuk hobetsi dituzte adituek. Larreak proposatu du parte hartzeari balioa ematea, ez sariari. «Partaidetza bultzatu, esperientzia gozagarriak sustatu eta eskaini, eta hortik sortu behar dira umeen ongizatea, kulturarekiko interesa, motibazioa eta gustua». Horrekin batera, prozesuari garrantzia ematea eta taldeka lan egitea aipatu du.

Jolasa da beste gakoetako bat haurren garapenerako. Azparrenek azaldu du: «Jokoaren bidez, modu pertsonalean ikasten da, eta emozioen bidez jasotzen den mundua horri batzen zaio. Adibidez, ume txikiek helduen mundutik jasotzen eta ikusten dutena haien joko bihurtzen dute, eta hortik abiatuta ikasten dute eta egiten dute hurrengo urratsa».

Zalbak ere jokoaren garrantzia nabarmendu du, eta aipatu du haurrak jakin behar duela jokoa beretzat dela, ez besteentzat. «Lehoiarena egin dezake jokoan. Antzerkia balitz, esango genioke lehoiak ez duela horrela egiten. Baina orduan jokoa apurtzen da. Hori gertatu da, adibidez, pinturarekin». Jokoa eta artea ez dira gauza bera, baina horretan ez du arazorik ikusten Kolore zentroko arduradunak: «Haurrek sortzen dute baldintzatuta ez badaude, baina hori ez da artea, jokoa da. Ez dago komunikatzeko nahi bat. Hori garatzen utzi beharko ligukete, nerabezaroan sortzen baita komunikatzeko beharra, eta hori artea litzateke».

Txapelik gabe

Lehiarik gabe erakar litezke haurrak artera? Sarako Biltzarraren esperientziari erreparatuta, baietz dirudi. Duela lau urte inguru, lehiaketa ez zen beste eredu bat proposatu zuten haurrak sortzera bultzatzeko. Inguruko ikastetxeetako haurrei idazlan edo artelan bat sortzeko eskatzen diete, baina ez dago irabazlerik. Irabazle bat bakarrik ez, behinik behin. Denak dira txapeldun: bildutako lan guziak biltzarreko gune batean agerian jartzen dituzte gero, eta idazlanak liburu batean bildu. Maddi Zubeldiak BERRIAn argitaratutako zutabean azaldu zuenez, ez da inoiz parte hartzailerik eskastu.

Azken finean, baliteke beste bide batzuk egokiagoak izatea haurren sormena bultzatzeko. Zalbaren arabera, talde pluraletan lan egitea garrantzitsua da, talde uniformeagoetan lehia eta konparazioa sortzen delakoan. Epaiketa alde batera uztea ere gomendatu du, eta helduek beren rola birpentsatzea, batzuetan epaile lanetan aritzen baitira. Eta sinetsirik dago horrela, baldintzarik gabe, nork bere sormena landu dezakeela. Eredu itxiak gainditu, eta aukera guziak zabalik utzi. Edozein lan baliagarria eta balioduna dela erakutsi. Txapel baten atzetik ibili baino, ibilbideaz gozatzea, azken finean.]]>
<![CDATA[«Ilustrazio hedatua zer den ez dakit oraindik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2020-02-18/ilustrazio_hedatua_zer_den_ez_dakit_oraindik.htm Tue, 18 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2020-02-18/ilustrazio_hedatua_zer_den_ez_dakit_oraindik.htm
Zer moduz instituturako buelta?

Hunkigarria benetan. Ez nintzen itzuli handik ihes egin nuenetik, eta ez dirudi asko aldatu denik. Tira, irakasleak beste batzuk dira.

Zer moduz nerabeekin lanean?

Interesgarria. Beste belaunaldi bat da, eta uste dut haiek ere badutela asko irakasteko. Ikastetxe asko bisitatzen ditut, eta, oro har, oraindik oso hezkuntza sistematikoa dago, kurrikularra: irakaslea goian eta ikasleak behean. Saiatu gara zerbait horizontalagoa eskaintzen. Niretzat oso interesgarria izan da, soinua ari baitziren lantzen, eta normalean ez baitut horretan pentsatzen.

Audiogida disruptiboak prestatu dituzue. Nola aditzen dute Ziudadela nerabeek?

Haientzat zeharbidea da: ez diote asko erreparatzen, egunero pasatu arren. Harrigarri da: ez diogu ondare historikoari askorik erreparatzen. Niri ere gertatzen zait; egunero ikusten duzunari ez diozu begiratzen bidaiariaren begiekin.

Zer proposamen duzue gaurko?

Lan pila bat egin dute. Hamabost audiogida prestatu dituzte, baina hiru aurkeztuko ditugu: gotorlekua ibiltzeko hiru modu desberdin dira.

Arte bitartekaritza zertarako da baliagarria?

Paradigma aldaketa bat da. Abangoardiak sortu zirenetik, ezin dugu artea modu akademiko eta arkaikoan irakatsi. Behar dugu moldatu gaur egungo ekoizpenetara. Orduan, bitartekaria ez dago maisuaren tronuan: behera jaisten da, eta, guztien artean, bakoitzari duen hori ateratzen saiatuko da.

Paradigma aldaketa horretan, zeintzuk dira ondorioak?

Emaitza jakin bat lortzea oso ona da zientzietan, baina artean ia-ia kontrakoa da. Plastika zientzia balitz bezala irakasten da: «Horrela marraztu behar duzue». Baina arteak beste funtzio batzuk ditu. Orduan, emaitza izan daiteke zerbait oso psikologikoa: bakoitzak bere nortasunarekin konektatzea eta bere burua adieraztea. Edo inteligentzia askotarikoak baloratzea.

Hiriarteak antolatu du, baina udalak bertan behera utziko du. Asko aldatuko da egoera?

Hiriarteak ez du denborarik izan bere filosofia garatzeko. Badirudi arte garaikidea, ezagupen multzo gisa, ez dela instituzionalizatu oraindik edo mitoz beteta dagoela. Ez dago onartuta. Artea askotan publikotik urrun dago, baina, gero, politikatik hurbil, gehiegi. Hiriarteak nahi zuen Azkunan, Tabakaleran edo Dos de Mayon egiten denera hurbildu. Izan dadila birpentsatzeko toki bat, parte hartzailea, ez bakarrik kultura kontsumitzekoa.

Uharte zentroa irlatxo bat da?

Bai, baina ez da erraza izaten ari paradigma aldaketa, orain ez delako erakusketarako leiho bat, ekoizpenerako baizik. Beharko ditu baliabideak gazteei aukerak emateko.

Ilustrazio hedatuaren bila ibiltzen zara. Jarraitzen duzu?

Anbizio hau segurtasun falta handi batetik datorrela uste dut. Inoiz ez dut neure burua oso eroso ikusten inongo merkatutan: ez ilustrazioarenean, ez arte garaikidearenean. Zerbait hain pertsonala eta batzuetan hain gogorra da artea sortzea, batzuetan hasi behar duzu alde batean edo bestean produktiboa izaten eta etekin ekonomikoak ateratzen, baina nik ikusten dut nire ekoizpen isuriari oztopoak jartzen dizkiola horrek. Liburu batetik ilustrazioak aterako balira, zer forma edo euskarri hartuko lukete? Nola eragin sentsazio gehiago ikusleari mundu ilustratu horren barnean sartzen baduzu? Beti ari naiz pentsatzen marrazkia hedatzea. Hori interesatzen zait. Ez bakarrik irudia, baizik eta irudi hori non, nola, zer sortzen duen, euskarri batera pasatu, barruan sartu... Marrazkia eta instalazio artistikoaren bide hori. Oraindik ez dut topatu. Oraindik ez dakit zer den ilustrazio hedatua.

Nola lortzen da oreka? Zuk ere behar baituzu hortik bizi.

Nire kasuan, bitartekaritzaren bidez. Nahiago dut nire ikerketetan sormenaren zalantza horietan aurkitzen ditudan erreferenteak, estrategiak eta ideia eroak partekatu.]]>
<![CDATA[Pertzari eragin nahian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/046/001/2020-02-11/pertzari_eragin_nahian.htm Tue, 11 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1928/046/001/2020-02-11/pertzari_eragin_nahian.htm
Ricardo Hernandez ijito iruindarrak bazterretik ikusi izan du bere hiriko karriketan gora eta behera ibiltzen den kaldereroen besta. Gaztea zenean, ez zion jaramonik egiten, baina, azken urteetan, baziren arraro egiten zitzaizkion kontu batzuk. «Hau horrela egitea ongi dago?», galdetzen zion bere buruari. «Atentzioa ematen zidan ijito herriak ez zuela parte hartzen besta horretan». Lehenbizi bere buruarekin, gertukoekin gero, bestaren inguruan hausnartzen hasi zen. Duela bi urte, sare sozialetan iruzkinak idaztera animatu zen: «Zenbait lagunek haiei buruz ari nintzela sentitzen zuten, eta gauza ona zela esanez erantzuten zidaten. Ez dut kontrakorik esaten, baina hausnartu beharko dugu, ezta?».

Aktibista da Hernandez, eta Gaz Kalo Nafarroako Ijitoen Elkarteen Federazioko lehendakaria. Orain arte sare sozialetan esan duena jendaurrean esatera ausartu da. Joan den astean, hitzaldi bat eman zuen Iruñean, SOS Arrazakeria eta EH 11 Kolore elkarteekin batera, lepo betetako areto batean. Bihar hitzaldi bera emanen dute Lizarran, 19:00etan, Fray Diego kultur etxean: Besta humanizatzeko eta testuinguruan jartzeko begirada kritiko bat.

Kontent agertu da Hernandez jendearen erantzunarekin. Eztabaida piztea zuten helburu, eta lortu dutelakoan dago. Esan duenez, ez dira eroso sentitzen kaldereroen bestarekin; beraz, besta berrinterpretatu beharra dagoela azpimarratu du. Irurtzunen (Nafarroa) iaz gertatutakoa gogora ekarri du. Orgetako batean, ijito ezkontza bat irudikatu zuten. «Gaz Kalo kexu agertu zen. Zenbateraino dira edo ez dira trufa halako gauzak? Ijito herriak zerbait esan beharko luke?».

Jende askorentzat mozorro den horren atzean herri baten historia dagoela azaldu du Hernandezek. Horregatik, ijitoen historia eta gaur egun duten egoera ezagutzeko beharra nabarmendu du. Ijitoek Indian dute jatorria, baina Greziara eta Turkiara ailegatu eta gero bilakatu ziren herri. «Europako gutxiengo etniko gutxituetan zaharrena eta ugariena da ijitoona; hamar milioi pertsona gara». Hamar milioi horietatik bi dira kalderash: ijito talderik handiena da, eta kaldereroen bestaren jatorrian dagoena.

Harriturik dago Hernandez jendea prest dagoelako egun batez kalderero janzteko, ongi pasatzeko, baina urteko gainerako egunetan erabat ahantzi egiten direlako ijito herriaz. «Ulertzen dut maitasunez eta errespetuz egiten dutela dioten horiek, baina uste dut pentsatu beharra dagoela». Hori ikusita, mahai bat osatu nahi dute besta antolatzen duten eragileekin. «Hori urrats handia litzateke. Gero ikusiko genuke zer egin behar den».

Hernandezek mikroarrazakeria ikusten du Iruñean egiten den bestan, eta badaki hori onartzea zaila izanen dela: «Ijito herriak mendeak eman ditu isilik alor askotan. Orduan, gutako norbaitek zerbait esaten duenean, jendea ez dago prest herri zapaldu honen kexak onartzeko». Hala ere, uste du hitzaldian zegoen jendeak «primeran» onartu zuela mezua. Denbora beharko dela ere argi du: «Duela lau egun arte, onartu egiten ziren gizartean oso sustraiturik zeuden eta orain inolaz ere onartzen ez diren jarrera eta gehiegikeria matxistak».

Bea Villahizan Nafarroako SOS Arrazakeria taldeko kideak uste du beharrezkoa dela hausnartzea, toki askotan pizten ari baita «mozorro bihurtzen diren kulturen» eztabaida. «Nola ikusten ditugu botere eta ordezkagarritasun mailan gutxitutako gutxiengo etnikoak? Nola agertzen ditugu mozorro gisa? Ikusi behar dugu hor zenbat gauza diren estigmaren ondorio».

Villahizanek uste du «azkura» ematen duela gaiak, baina ez dela deus pasatzen arrazakeria onartzeagatik. «Zergatik mozorrotzen zara zurea ez duzun adierazpen kultural batez? Zertarako? Eta zertarako horren erantzuna da transmititzen duzun mezua?», galdetu du. «Gure kultura adierazpenetan arrazakeria dago, hala delako gizarte egitura, eta, gainera, botere egiturek utzi dutena transmititu da».

Gaz Kalok besta inklusibo bat nahi du, eta uste du ijitoak aintzat hartu behar direla horretarako. Apropiazio kulturalaz ere mintzatu da Hernandez: «Kultura bat elementu gutxi batzuen bidez adierazten dugunean, gauza bilakatzen dugu». Gainera, testuingurua kontuan hartu behar da: «Ijito herria erabat azpiratuta dago. Gutxiengoen kontrako umore zakarra oso hedatua dago, eta jendeak irri egiten du. Orain egiten duguna berrikusi behar da». Oharkabean egiten delakoan dago. Are, hor dago gakoetako bat: «Subkontzientean oso errotuak daude ijitoei buruzko iruditeria eta estereotipoak».

Zuberoako buhameak

Kaldereroak edo kauterak Zuberoako maskaradetan ere ikus daitezke, herri antzezpena eginez. Baita buhameak ere. Azken urteetan, Nicole Laugarot antropologoak salatu du pertsonaia horien irudikapenean izaten den arrazakeria. Batez ere, buhameen kasuan: «Kauteretan ez hainbeste, ez baituzu sekula erranik kauterak ijitoak direla; ez dira ikusi tziganoak balira bezala. Buhameekin problema handi bat dugu».

Xorrotxek hitz hauekin aurkeztu ohi dute buhame taldea: «Buhame debrü horik lanik egin gabe/ arraza debru hori bizi dirade./ Aberatsik horregatik ez da nihur ere/ aldiz sortüak oro ohoinak dirade». Ez da arrazakeria zantzu bakarra: Laugarotek adibide gehiago eman ditu. Buhameen erregeak taldearen bizi arauak oihukatzen dituenean, esaterako: «Debekatua ezer hartzea bestearena ez bada; etxeetan gomita badugu, atetik sartu behar bezala, baina nehor ez denean, isilik leihotik...».

Horrelakoak esateari utzi behar zaiolakoan da antropologoa. «Erraten dute ez direla egiazko buhameak, baina bai, prefosta. Erraten delarik 'baduzu gure erregea', segur, badira egiazko buhameak. Euskal Herrian erraten zuen jendeak bazela buhame erregea. Horrela, trufatzen duzu, jakin gabe zenbait aldiz, baina zenbaitek badakite».

Aldez edo moldez saiatu da egoera ikusarazten, baina, oraingoz, gehienek entzungor egiten diote. Duela hiru urte, maskarada ikusi ondotik, muskildiarrei esan zien ez zela posible horrela segitzea, baina ez zuten deus aldatu. Urdiñarbetarrengana maskaradak hasi baino aste bat lehenago hurbildu zen, baina ez zuten deus aldatu. Are, bere aurka mintzatu ziren kauterak plazan, nahiz eta bere izena zuzenean aipatu ez: «Erran zuten hastiala nintzela».

Egoera horren aurrean, Lougarotek jendarmeriara jo zuen salaketa jartzera. Aurten bi hilabete lehenago joan da Altzürüküra, eta azalpena idatziz eman zien. Asteburuan eman zuten lehenbiziko maskarada altzürükütarrek, eta, haiek esan dutenez, buhameen predikua aldatzea erabaki dute. Pertsonaiak ez dituzte kendu, baina bai mezu batzuk. Oraindik ikusi ez duen arren, «izigarri kontent» da Lougarot, Zuberoan urratsak egiten hasi direlakoan.

Aurrekaririk bazen. 2012an, Zuberoako ikastoletako ikasle ohiek eman zuten maskarada, eta Lougarotek gogorarazi duenez, xorrotxen bertsoak aldatu zituzten. Askotan esan ohi diote maskaraden forma beti horrela izan dela eta, beraz, tradizioari jarraikiz, ezin dela batere aldatu. Baina antropologoak esan du aldaketa anitz izan zirela XX. mendean. «Kanbiatzen ahal da parte hori, eta maskaradak lirateke».

Mahai gainean dira galderak. Orain, hausnarketa eta elkarrizketari eman nahi diote bide: norbera eta kolektiboa ispiluaren aurrean begiratu, eta buruari eragin. Tradizioak aztertu, berrikusi, eta behar dena aldatu liteke.]]>
<![CDATA[«Grezia azkenengo hamarkadetan 'spoiler' bat izan dela uste dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-02-07/grezia_azkenengo_hamarkadetan_spoiler_bat_izan_dela_uste_dut.htm Fri, 07 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-02-07/grezia_azkenengo_hamarkadetan_spoiler_bat_izan_dela_uste_dut.htm
Euskal Herrian ez litzateke faxismoa gutxietsi beharko?

Faxismoa mundu guzian berriro pizten ari den arrisku bat da, eta ez da inoiz ere gutxietsi behar; Grezian, duela hamar urte, uste zuten bazterreko gauza zela, eta, gero, kalteak oso handiak izan ziren.

Grezia zergatik izan liteke eredu faxismoaren kontra?

Maiz ez daukagulako garaipenen adibiderik. Grezian, oraindik eskuin muturra badago ere, mugimendu antifaxistak Egunsenti Urrekarari argi eta garbi irabazi dio. Herri mugimenduek jakin behar dute garaipenak onartzen, aurrera egiteko oso garrantzitsua delako. Bestalde, uste dut Grezia azkenengo hamarkadetan spoiler bat izan dela. Laboratorio politiko eta soziala izan da maila askotan.

Zein izan dira gakoak faxismoari irabazteko?

Lau estrategia nagusi egon dira: mobilizazio orokor eta askotarikoak; auzo eta herrietan mobilizazio txiki, baina etengabekoak; epaitegien bidez erakunde paramilitar hori oxigenorik gabe uztea; eta plataforma anitz eta ezberdinak sortzea, kalean modu ezberdinean erantzuteko: batzuk kaleko konfrontazioa ere egin dute, gorputza jarri dute faxismoaren aurrean, literalki.

Inboluzio garaia da?

Bai, noski. Gutxienez, hori aztertu eta eztabaidak bultzatzea beharrezkoa da, gutxieneko eskubide sozialak galtzeko arriskua argia baita.

Abokatu izateari utzi zenion kazetari izateko. Justizia egiteko beste modu bat zelakoan?

Ez horrenbeste. Epaiketa bat izan nuen, greba orokor batean atxilotutako zenbait kide epaitu behar zituztelako. Nire baitan gogo handiagoa nuen injustizia hori azaltzeko epaiketan parte hartzeko baino. Egia da, halaber, herri mugimenduen abokatua nintzela, eta ekonomikoki oso zaila dela hori mantentzea.

Zergatik joan zinen Greziara?

Maitasunagatik. Tira, ez hori bakarrik, 2014an arreta handia piztu zuen Syrizaren garaipenak, herri mugimenduak indar handia zuen, soziologikoki eta ekonomikoki Europako laborategia zen, beraz, leku aproposa zen kazetari izateko.

Orain, arreta tokiz aldatu da. Greziak ez du interesik?

Kazetaritzan ez nintzen pixkanaka joan; inpaktu handia izan nuen, esperientzia gutxirekin leku oso ikusgarrian nengoelako. Gero, arraroa egin zitzaidan arreta hori gabe lan egitea. Dena den, zortea izan dut, lau urtez TeleSur kateko berriemaile berezia izan naizelako, eta hark agenda propioa du. Errefuxiatuen krisia ere etorri zen; beraz, nik nahi nituen erreportajeak egiteko aukera izan nuen. Oso zoriontsu izan nintzen, hasiberritan, normalki, ez baituzu aukera hori izaten.

Zer ematen du agenda propioak?

Oreka oso zaila da, batzuetan kanpotik etortzen delako agenda, baina zure interesak zein diren jakin behar duzu. Oreka aurkitzen duzunean, nortasun ezberdina duzu.

Ahaztutako gerretara joan zineten. Arretagunetik at, orduan ere.

Arretagune diren gatazketan lan egitea, batetik, errazagoa da, baina, bestetik, interesgarriagoa da beste egoera batean joatea, jendeak bestela onartzen zaituelako, eskertuta.

Errefuxiatuen gaia aipatu duzu. Zer eman dizute lan horiek?

Aktibista zein abokatu moduan etorkin mugimenduekin lan egina nintzen Bartzelonan; beraz, oso naturala izan zen horri buruz hitz egitea. Interesgarria izan zen, emozionalki gogorra. Orain, errefuxiatuen egoera okerrera doa egunero.

Aktibismoa eta kazetaritza, biak eskutik helduta dira zure kasuan?

Panfletoak argi eta garbi behar du izan panfleto, eta kazetaritza zorrotza izan behar da. Ez dut objektibotasunean sinesten, baina zorroztasunean bai. Beraz, kazetaritzan aktibista izateari utzi behar diozu.

Lanbidea aldatu zenuenez geroztik, kazetaritzak zer eman dizu?

Mundua azalduz ez da mundua aldatzen, baina uste dut gauzak izendatuz errealitatea biltzen dela. Beraz, komunikazioa oso garrantzitsua da, mundua ulertzen dugulako mundua azaltzen dugun heinean.

Twitterren asko ibiltzen zara...

Hor ez dut kazetaritza egiten. Tira, nahasten da. Baina erreportaje bat edo txio bat ez ditut berdin egiten.

Zergatik baliatzen duzu hainbeste?

Jonki bati heroina edo kokaina zergatik erabiltzen duen galdetzea bezala da hori: adikzio kontua da. Uste dut interesgarria dela Twitter, baina adikzioa ez da ezkutatu behar. Gehiegi erabiltzen dut.]]>
<![CDATA[Hiru hanketan zutik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/030/001/2020-02-06/hiru_hanketan_zutik.htm Thu, 06 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1920/030/001/2020-02-06/hiru_hanketan_zutik.htm www.treeoftheyear.org.

Herritarrak harro daude Mendazako biztanlerik zaharrenaz. Elizatik gora abiatzen den xendari jarraikiz, 500 metrora, han ageri da, zutik, hiru hankako artea. La Laguna izeneko inguruan dago, Santa Coloma baselizara ailegatu aurretik. Mendazarrak askotan joaten dira hura bisitatzera, eta asko dira haren hanken azpitik pasatzen jostatu diren haurrak. Hori baitu berezi: hiru hanka erraldoiren gainean mantentzen dela zutik.

Herriko historiaren lekuko ere izan da arte hori. Baliteke Zumalakarregi eta haren gudarostea hiru hanka horien azpitik igaro izana. Benito Perez Galdos idazle espainiarrak idatzi zuenez, baso soilgune haietan kanpatu zuten karlistek Mendazako bataila baino lehen. 1834ko abenduaren 12an izan zen borroka, eta karlistek galdu egin zuten.

2007an, Espainiako Ingurumen ministerioak zuhaitz zaharren saria eman zion. Teknikari bat joan zen zuhaitza aztertzera, eta zuhaitzaren diametroaren arabera kalkulatu zuen artearen adina. Kalkulu horien arabera, 1.200 urte ditu zuhaitzak. Gigantes y ancianos de los bosques españoles liburuan argitaratu zituzten emaitzak. Nafarroako Gobernuko teknikariek ere eginak dituzte kalkuluak, eta, haien arabera, 800 urte izanen lituzke gutxienez. Susana Karkamo Zuhaitz Zaharren Lagunen Elkarteko lehendakariari «ikaragarria» iruditzen zaio zuhaitz horren adina.

1991n monumentu natural izendatu zuen Nafarroako Gobernuak, eta, orduz geroztik, babesturik dago. Beraz, ehun metroko babes perimetroa du: hau da, inguru horretan ezin da lurra landu, adibidez. Nafarroan beste 46 zuhaitzek dute izendapen hori. Karkamok zuhaitzaren itxura bitxia azpimarratu du: «Leku hori pixka bat aldapatsua denez, seguruenik lurrez estalita egongo zen, eta, gero, urak lurra higatuko zuen. Zuhaitzaren barneko lurra eta harriak higatuta, poliki-poliki, horiek mugituko zituen, denboraren poderioz agerian utzi zituen arte».

Hiru hanka horien azpitik jende asko pasatu da jada. Esaten dutenez, abereak ere handik igarotzen ziren, eta hanka horiekin igurtzi egiten zituzten beren gorputzak. Karkamok esan duenez, joan den mendera arte, artzainek zulo hori aterpe gisa erabiltzen zuten, animaliak gordetzeko. «Beraz, zuloa geroz eta handiagoa egin zen. Animaliek lurra zapaltzean, lurra geroz eta trinkoago geratzen da. Horrela, sustraiek ura eta mineralak hartzeko aukera galtzen dute. Horrek errazten du zuhaitza gaixotzea».

Are, hiru hankako artea gaixo egon da, baina, hala ere, lortu du zutik mantentzea. 1993an zuhaitza erortzeko arriskuan zela eta, Nafarroako Gobernuko Ingurumen Departamentuak esku hartu zuen: altzairuzko bi torloju handi paratu zizkioten, azpiko aldean zuen pitzadura ixteko asmoz. Hori ez zen aski izan; beraz, zazpi urte geroago, Pedro Aletxa eta Elias Asensio mendazarrek zerbait egin behar zela ikusirik, gerrikoa paratu zioten: metalezko uztai bat. Orduz geroztik, uztaiak inguratzen du artea, eror ez dadin. Hala ere, zuhaitza egoera onean dela uste du Karkamok: «Osasuntsu dago, oso itxura ona du. Orain dela ehun urte baino hobeto, agian, orain babestua dagoelako, eta ez delako abereen aterpe gisa erabiltzen».

Zuhaitz zaharren garrantzia

Europako aurtengo zuhaitzaren hautagaitza begi onez ikusi du Karkamok, nahiz eta kezka apur bat ere piztu dion aferak. «Batetik, ideia ona da, arteari garrantzia emateko. Baina, bestetik, beldurra ere ematen dit ez ote den jende gehiegi joango eta, horrela, zuhaitzaren egoera okertuko». Bi alde horien artean, lehenbizikoa gailenduko delakoan da, hala ere. «Baikorra naiz, eta uste dut jendeak errespetatuko duela, baina kontuz ibili behar dugu hori gertatu ez dadin».

Zuhaitz zaharrei balioa aitortzen zaiela uste du Karkamok, baina kontzientziazio lan horretan jarraitu beharra dagoela, oraindik ere. «Zuhaitzek kontatzen digute zer bizi izan den toki horietan: urte askotako testigantza dira, gure iraganaren parte bat dira». Horregatik, haiek zaintzeko aldarria egin du. Kasu honetan, hiru hankako artea «altxor bat» dela uste du. «Arte hori oso garrantzitsua da duen adinarengatik». Beste kasu batzuetan, zahartze prozesua da garrantzitsua: «Garrantzitsua da, zuhaitz zaharrek aukerak eskaintzen baitituzte hainbat animalia eta landare bizi daitezen. Zenbat eta zaharrago izan, aukera gehiago eskaintzen dizkiete». Liken eta goroldio mota batzuk, adibidez, hain lotuta daude zuhaitzari, desagertzeko zorian daude.

Europako Urteko Zuhaitza

Bederatzi urte dira Europako Urteko Zuhaitza egitasmoa martxan jarri zutela. Txekiar Errepublikan egiten zuten horrelako egitasmo bat, eta, hura oinarri hartuta, Europa mailako lehiaketa bat jarri zuen martxan EPA Ingurumen Elkarteen Erakundeak. Antolatzaileen arabera, bi helburu nagusi dituzte: jendea ahalduntzea eta tokian tokiko komunitateek bertako ondare naturalaren babesarekin bat egitea. «Zuhaitz baten inguruan bilduta, etorkizunean errazago izanen da ingurumenaren aldeko konpromisoa har dezaten».

Egitasmoaren antolatzaileen arabera, zuhaitz zaharrek ondare kultural eta natural bezala duten garrantzia azpimarratu nahi dute. Bide horretan, herritarrekiko loturari ematen diote garrantzia: «Edertasuna, tamaina edo adina ez da garrantzitsuena, zuhaitzaren istorioa eta jendearekin duen lotura baizik». Hor kokatu dute Mendazako hiru hankako artea. Jendeak erabakiko du mendazarrak saria merezi duen.]]>
<![CDATA[Haur eskolak babesteko prest]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/009/001/2020-02-02/haur_eskolak_babesteko_prest.htm Sun, 02 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1946/009/001/2020-02-02/haur_eskolak_babesteko_prest.htm
Elkarretaratzera Iruñeko Haur Eskola Euskaldunen Aldeko plataformak deitu zuen, eta bi pankarta paratu zituzten udaletxeari begira: Iruñean haur eskolak euskaraz! eta Iruñeko haur eskoletan lan eta ikasi euskaraz leloekin; horri euskarazko haur eskoletako hezitzaileek heldu zioten. Euskalgintzako kideak ere han izan ziren, baita Maider Beloki EH Bilduko zinegotzia ere. Joan den legegintzaldian bera izan zen Hezkuntza zinegotzia, eta hari egokitu zitzaion haur eskolen afera kudeatzea.

Elkarretaratzearen bukaeran Lourdes Garmendia Donibane haur eskolako hezitzaileak eta Asier Biurrun Iruñeko Haur Eskola Euskaldunen Aldeko plataformako kideak hartu zuten hitza. Oposizioari mintzatu zitzaizkien: «Navarra Sumaren erasoak gelditu ditzatela eskatzen diegu Geroa Bai, EH Bildu eta PSN alderdiei». Herritarrei ere eskari zuzena, «denen bultzada» beharko delakoan: «Lehen bezala, orain ere gure goxotasun, irudimen eta kemen guztia beharko dugu Iruñean euskaraz bizitzeko» .

Deitzaileen arabera, Maiak hartutakoa ez da erabaki bakana izan: «Euskarazko eskaintza murrizteko neurri hau bat dator hilabete hauetan Navarra Sumak euskarafobiaren itzalean hartutako beste neurri batzuekin». Izan ere, haien aburuz, haur eskoletako euskarazko eskaintzaren murrizketa loturik dago beste erabaki politiko batzuekin: euskararen ordenantza bertan behera uztearekin, haurren aisialdian euskarazko eskaintza murriztearekin, euskarazko hedabideak publizitaterik gabe uztearekin edota Pirritx, Porrotx eta Marimototsen ikuskizunak zentsuratzearekin.

Egoera horri aurre egiteko, euskaraz bizitzeko asmoa dutela aldarrikatu zuten: «Gure eskubidea delako, bai, baina eleaniztasunera salto egiteko elebitasunak eskaintzen dituen abantailengatik ere bai». Bozeramaileen arabera, bi hizkuntza ongi menperatuta, errazagoa da beste bat ere ikastea. «Iruñean, bi hizkuntza modu egokian eta orokortuan ikasteko modu bakarra euskarazko murgiltze eredua eskaintzea da», esan zuten.

Administrazioak bertako hizkuntza babestu eta zabaldu beharko lukeela ere esan zuten, baina hori ez dela horrela: «Euskaldunok Iruñean ikusezin, hutsaren hurrengo nahi gaitu UPNk». Hala, haren helburua iruindarrek euskaraz bizitzeko duten eskubideari muga jartzea dela salatu zuten. Seme-alabak euskarazko ereduan hezi nahi dituztenek aukera hori bermaturik izatea ere galdegin zioten udalari.

Manifestazioan giro ona izan zen: Ene Kantak taldekoen dantzarekin hasi zen protesta, eta euskararen aldeko kantak abestu zituzten gero han zirenek Iruñean Kantuz taldearekin batera. «Haur eskola euskaraz» eta «Maia, entzun, Iruñea euskaldun» oihuak ere etengabe aditu zitezkeen plazaren inguruetan.

Eskaintza murritza

Gaur egun Iruñean hamasei haur eskola publiko daude horietarik bost Nafarroako Gobernuarenak dira, eta lautan baizik ez da euskarazko eskaintzarik. Navarra Sumak erabaki du hemendik aurrera bi haur eskolatan baizik ez duela eskainiko, eta, horietako batean, ez da soilik euskarazko eredua egonen. Beraz, Printzearen Harresi eta Donibane haur eskoletako euskarazko eskaintza kenduko du udalak, eta Goiz Eder haur eskolaren eskaintzaren erdiak euskarazkoa izanen dira, baina beste erdiak gaztelerazkoa ingelesezko jarduerekin. Haur eskola euskaldun bakarra Txantrea auzoan egonen da: Izartegi.]]>
<![CDATA[Iruñeko Udaletxe plaza lepo bete da haur eskola euskaldunak babesteko]]> https://www.berria.eus/albisteak/176927/iruntildeeko_udaletxe_plaza_lepo_bete_da_haur_eskola_euskaldunak_babesteko.htm Sat, 01 Feb 2020 18:57:30 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/176927/iruntildeeko_udaletxe_plaza_lepo_bete_da_haur_eskola_euskaldunak_babesteko.htm

"Haur eskolak euskaraz" eta "Maia, entzun, Iruñea euskaldun" oihuak@berria #IruñeanHaurEskolakEuskaraz pic.twitter.com/7Lzj5ZAcSj - Iker Tubia (@ikertb) February 1, 2020 Euskaraz bizitzeko asmoa dutela aldarrikatu dute: "Gure eskubidea delako, bai, baina eleaniztasunera salto egiteko elebitasunak eskaintzen dituen abantailengatik ere bai". Administrazioak bertako hizkuntza babestu eta zabaldu beharko lukeela ere esan dute. Baina ez da horrela: "Euskaldunok Iruñean ikusezin, hutsaren hurrengo nahi gaitu UPNk". Hala, haren helburua iruindarrek euskaraz bizitzeko duteneskubideari muga jartzea dela salatu dute. Egoeraren irakurketa Gaur egun, Iruñean 16 haur eskola daude –horietarik bost Nafarroako Gobernuarenak dira–, eta lautan baizik ez da euskarazko eskaintzarik. Navarra Sumak erabaki du eskaintza bi haur eskolatan baizik ez duela emanen, eta, horietako batean, ez da soilik euskarazko eredua egonen. Beraz, Printzearen Harresi eta Donibane haur eskoletako euskarazko eskaintza kenduko du udalak, eta Goiz Eder haur eskolaren eskaintzaren erdia euskarazkoa izanen da, baina beste erdia gaztelerazkoa ingelesezko jarduerekin. Haur eskola euskaldun bakarra Txantrea auzoan egonen da:Izartegi. Elkarretaratzea hasi aurretik, Iruñeko Udaletxe plaza beterik zen. Bi pankarta paratu dituzte udaletxera begira: Iruñean haur eskolak euskaraz! etaIruñeko haur eskoletan lan eta ikasi euskaraz.Pankartari eusten haur eskola euskaldunetako gurasoak eta hezitzaileak ziren. Han izan da Maider Beloki EH Bilduko zinegotzia. Aurreko legegintzaldian bera zen Hezkuntza zinegotzia, eta hark kudeatu zuen haur eskolen aferan. Protestan "Maia, entzun, Iruñea euskaldun" eta "Haur eskolak euskaraz" oihuak nagusitu dira. Une batean txistu ere egin dute protestan zirenek, Maiari zuzendutako oihuak bukatutakoan.

Giro ona izan da nagusi ordu erdi iraun duen elkarretaratzean. Ene Kantak taldeko kideek kantuan eta dantzan jarri dituzte bertan zirenak 13:00etan puntuan. Ondoren, Iruñean Kantuz taldekoek goxatu dute giroa. Plaza osoak haiekin batera kantatu dituzte euskararen aldeko abestiak. Bukaeran, dantzan ere aritu dira batzuk trikitilarien doinuei jarraikiz. Are, 14:00etan oraindik ere jende asko zen plazan, kantuan eta dantzan.]]>
<![CDATA[Teknologia muga denean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/038/001/2020-02-01/teknologia_muga_denean.htm Sat, 01 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1933/038/001/2020-02-01/teknologia_muga_denean.htm
«Zuzenean leihatilan dagoen pertsonarengana joaten naiz. Ikusten dut transferentziak-eta kutxa automatikoaren bidez egitea ez dela oso zaila, baina ez dut segurtasunik. Pertsona bat han dagoen bitartean, nahiago dut harengana jo». Gonzalezek dirua ateratzeko eta kartilla eguneratzeko baizik ez ditu erabiltzen kutxa automatikoak. Egunerokoan egiten ez dituen aferak erraz ahanzten dituela azaldu du, beraz, nahiago du hezur-haragizko langilearengana jo. Ez horregatik bakarrik: «Gainera, atseginagoa da buruz buruko tratua».

Transferentziak egin behar baditu edo bestelako eragiketak, ez da erabat fidatzen kutxa automatikoez. Segurtasun falta sumatzen du teknologiak erabili behar dituenean. «Noizbait egin izan dut bertako langilearen laguntzaz, eta ikusi dut ez dela hain zaila, baina ez dudanez askotan egiten, hurrengo aldirako atzendu dut nola egiten zen». Beste batzuen egoera makurragoa dela dio. Berak 69 urte ditu, baina auzoan jende zaharragoa bizi da. «Langilearengana jo beste aukerarik ez dute, edo norbaitekin joan behar dute. Batzuetan haserretzen dira, pertsona bakarra dagoelako, eta denbora luzez egoten direlako zain». Ez da arazo bakarra: batzuek ez dute ongi ikusten, ezta betaurrekoekin ere, eta hori arazo da edozein eragiketa makinen bidez egiteko.

Angel Lurgain ere bankuan izan da. Ohituta dago kutxa automatikoa erabiltzera, nahiz eta gutxi erabiltzen duela onartu duen. Bankuak eskutitz bat bidali zion, eta erantzuteko asmoz jo du bertara: «Esaten zidaten ea aplikazio bat nahi nuen sakelakoaren bidez ordaintzeko. Bada, esan diot berarentzat gorde dezala». Ez zaio ideia gustatu.

Iruñeko Arrotxapea auzoan bizi da Lurgain, 67 urte ditu, eta ez du uste muga handirik duenik teknologiekin, nahiz eta onartu duen horretan hobetu lezakeela. Hala ere, erosketak bertako dendetan egitea maite du, eskudiruarekin, eta supermerkatura joaten denean baizik ez du txartela erabiltzen. Internet erabiltzen du, baina informazioa eskuratzeko batik bat. Baita komunikatzeko ere, posta elektronikoa eta sakelakoetako mezularitza aplikazioak erabiltzen baititu.

Adinak gora egin ahala, arrakala digitala handituz doa. Horregatik, Nafarroako Pertsona Nagusien Konfederazioak bilera egin zuen irailean Nafarroako Gobernuarekin, besteak beste, arazo horretaz ohartarazteko. Carmen Maeztu Eskubide Sozialetako kontseilariak esan zien lan eginen zutela arrakala hori gutxitzeko bidean.

Angel Lurgain elkarteko makina erabiltzen. Andoni Canellada / Foku

Teknologiekin mesfidati

Lurgainek ez du inoiz hegaldirik erosi Internet bidez, ezta bidaiarik antolatu ere. «Egiten ditudan bidaia bakarrak Imsersorekin egiten ditut, eta, beraz, egina ematen didate. Ez dakit, nire egoerak ez dit uzten Indiara edo Brasilera joaten, beraz... Egiterik banu, seguruenik ez nuke bakarrik eginen: alabari laguntza eskatuko nioke», kontatu du. Gonzalezek ere ez du behin ere egin: «Inolaz ere ez nuke Internet erabiliko horretarako. Nire alabei eskatuko nieke edo bidaia agentzia batera joan». Internet kontsultak egiteko eta komunikatzeko erabiltzen du. Baina ordenagailua gutxi erabiltzen du. Gehiago sakelakoa. «Martxotik aurrera ikastaro batzuk eginen ditut ordenagailua erabiltzen ikasteko», azaldu du.

Erosteko moduan ere sartu dira teknologiak, eta supermerkatu batzuetan paratu dituzte pertsonarik gabeko kutxak. Dena den, normalena bi aukerak egotea da. Lurgainek ez du horrelakorik ikusi oraingoz, hark auzoko dendetan erostea nahiago baitu, eta horietan ez da makinarik mostradorearen atzean, pertsonak baizik. Gonzalezek ikusi bai, baina ez ditu erabili. Kirol saltoki handi batean badira horrelako ordaintzeko makinak: «Egon nintzen azkenengo aldian bi aukerak ziren; orduan, langilearengana joan nintzen. Pentsatzen dut ohituko naizela ailegatzen denean», adierazi du.

Sakelakoarekin ongi moldatzen dira bai Gonzalez eta baita Lurgain ere. Lurgainek dezente erabiltzen ditu mezularitza aplikazioak: «Whatsapp talde pila bat ditut: familia, auzoko taldeak... Hori erabiltzen du gehien». Orain asko erabiltzen badu ere, onartu du hasieran kostatu zitzaiola: «Alaben bidez sartu nintzen honetan, haiek eskatuta. Baina gero konturatzen zara mila taldetan aritzen zarela, eta ongi datorrela».

Askotan seme-alabek bultzatzen dituzte gurasoak teknologietara. Lurgainek horrela erabili zuen autoa partekatzeko aplikazioa lehenbiziko aldiz. Kataluniara askotan joaten da, han familia baitu, baina inoiz ez zitzaion bururatu bidaia bestela egin zezakeenik. «Askotan ez dugu konfiantzarik gauza hauetan. Nola erabiliko nuen bada nik Blablacar? Alabak behin antolatu zidan kontu hori, eta, egia esan, oso ongi etorri zitzaidan. Orain moldatzen naiz».

Lurgainek azaldu duenez, denbora behar izaten da, egokitzapena: «Ez gara teknologietara ixten, baina kostatzen zaigu hastea eta fidatzea. Nik hasieran pentsatzen nuen: eta Zaragozan uzten banau autoak? Ez zara fidatzen, fidagarria dela egiaztatzen duzun arte». Gauza bera gertatzen zaio Gonzalezi: segurtasun faltak galarazten dio teknologietan sakontzea. Berdin dirua tarteko denean, berdin administrazio kontuetan. «Datuekin eta halako gauzekin, ez duzu okertu nahi, eta errespetua ematen dit administrazioko kontuak Internet bidez egiteak», esan du. Sinadura elektronikoaz galdetuta, ez daki zer den hori.

Karmentxu Gonzalez Txantreako banketxe batetik ateratzen. Andoni Canellada / Foku

Arrakala digitalaren aurrean, asko dira babesa seme-alabengan zein bilobengan bilatzen dutenak. Ondorengoak dituzten pertsonek egin dezakete hori, baina. Gainera, ez da erosoa beti laguntza eske ibiltzea. Gonzalez nekatu da besteen menpe ibili behar izateaz: «Geroz eta gutxiago jotzen dut seme-alabengana, lotsa ematen didalako. Ez dakit lotsa den, baina ez ditut gogaitu nahi. Neure kabuz moldatzeko beharra sumatzen dut teknologia berrien kontuan». Hala ere, jarraitzen du tarteka galdetzen. Ez soilik seme-alabei: «Bilobek asko laguntzen dute, eta pazientzia handiagoa dute. Inork ez dit inoiz aurpegi txarrik jarri, baina bada denbora bat gauza hauekin bizi garela, eta bada garaia moldatzeko».

Arrakala digitala badagoen arren, teknologiekin hazi ez direnek geroz eta barneratuago dute horietara moldatu beharra daukatela. «Nik lehen ez nion kasurik egiten honi, baina orain konturatu naiz ikasi beharko dugula. Horrek laguntzen du ikasteko jarrera hobea izateko», esan du Gonzalezek. Lurgainek berdin pentsatzen du: «Sakelakoarekin ongi moldatzen naiz. Tira, dena hobetu liteke, noski, baina bai. Eta zalantzarik badut, alabari galdetzen diot, gertu bizi baita».

Arrakala ixten

Arrakala gainditzeko, Gonzalezek hiztegia ere aipatu du. Batzuetan, teknologiari lotutako terminoak arrotz zaizkio: «Hitz batzuk aditu, eta zer demontre da hori? Aplikazioa, zer da hori? Hitza badakizu zer den, baina ez dakizu zehazki zertaz ari diren». Nafarroako Pertsona Nagusien Konfederazioak aipatu duenez, teknologiak erabiltzeko tailerrak egiten dituzte arrakala ixteko. Gainera, jende gaztearekin egitea nahiago dute, belaunaldiartekotasuna lantzeko. Ohartarazi dute emakumeen kasuan arrakala handiagoa izaten dela, batez ere lan munduan aritu ez direnen kasuan.

Sakelakoak izan daitezke autonomia lortzeko bidea. Gonzalezek bere esperientzia kontatu du: «Zerbait ez badakit egiten, ba probatzen dut; azkenean, zerbait borratzen badut nahi gabe, ba nirea da. Horrek beldurra galtzea ekarri dit». Izan ere, etxeko zein lantokiko ordenagailua partekatu egiten zuen, eta beldur handiagoa izaten zuen hanka sartzeko.

Gonzalezek eta Lurgainek argi dute teknologietara egokitzen eta ohitzen jarraituko dutela, baina, behar denetan, laguntza eskatuz. Lurgainek, adibidez, elkarrizketa aprobetxatu du kazetariari esateko itzulpenak egiteko aplikazioa ez dabilkiola. Euskara ikasten ari da, eta erabilgarri zaio. Berehala instalatu dute Elhuyarren itzultzaile neuronala. Horrela ere ixten da arrakala. ]]>
<![CDATA[«Kontsumoa ez da soilik diru kontua»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-01-31/kontsumoa_ez_da_soilik_diru_kontua.htm Fri, 31 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-01-31/kontsumoa_ez_da_soilik_diru_kontua.htm Klima aldaketaren eragina Nafarroan; zer egin dezakegu 'etxean'?.

Honek ez du atzera-bueltarik?

Atzera-buelta guztizkorik agian ez. Tenperatura ahalik eta gutxien igotzea lortu: horixe egin dezakegu. Baina aldaketa batean gaude: azken urteetan, tenperatura gradu eta erdi igo da. Iruñean tesia egiten hasi nintzenean [1998an], CO2 balioak 350 ppm [milioiko parte] ziren; gaur egungo ikerketetan, berriz, 409 ppm. Orain, jendeak ezagutzen du klima aldaketa, eta hori garrantzitsua da, baina ez da berria: aspaldi ari ziren adituak abisuak ematen.

Zerbait egiteko denborarik bada oraindik?

Bai, horregatik ari dira ekiten, eragina murrizteko. Pentsatu beharko genuke zer ekonomia eta zer bizimodu ditugun, iraunkorrak diren edo ez. Gobernuek gauzak egin behar dituzte, baina ez da hori bakarrik. Etxean gauzak egitea garrantzitsua da. Adibidez, CO2 isurietan garrantzi handia dute elektrizitateak eta garraioak, eta erabiltzen ditugu. Etxean asko egin dezakegu.

Zer egin liteke etxean?

Elektrizitatearen gastua ikusita, berogailuarekin gastatzen da gehien urtean. Neguan ez da behar termostatoa 28 graduan izatea: egon zaitezke 19-20 graduan eta jertsea jantzita. Agian faktura ordaindu dezakezu, baina ez da bakarrik gaitasun ekonomiko kontua, energiaren erabilerak eragina duelako.

Zer beste aholku ematen dizkiezu gazteei hitzaldietan?

Energia eraginkortasuna, sakelako telefonoak etengabe ez aldatzea, arropak konpontzea eta berrerabiltzea, gertuko janaria kontsumitzea eta garraio publikoa erabiltzea.

Adibidez, auto elektrikoa erosteko aholkua ematen diezu?

Elektrikoa bultzatzea oso garrantzitsua da, ez duelako CO2 emisiorik eragiten, baina elektrizitatearen jatorria da arazoa. Ideia garrantzitsua da, baina ez dago neurririk hori garbi-garbia izan dadin. Energia iturri garbiagoak lortu behar dira.

Beharrezkoa da gazteei halako aholkuak ematea?

Uste dut baietz. Kontsumoan sartuko diren edo sartu diren pertsonak dira. Garrantzitsua da jendeari informazioa ematea, zer egin nahi duen erabakitzeko: jakin dezatela ekintzek badutela ondorio bat. Ohartu behar dugu kontsumoa ez dela soilik diru kontua, gehiago da.

Oraindik ere bada klima aldaketa ukatzen duenik. Halakoekin frustrazioa sentitzen duzue?

Bai, dezente. Esaldi horien atzean ez daude ikerketa zientifikoak, interes ekonomikoak baizik. Interneten ere mugitzen dira, Youtuben-eta. Horregatik, oso garrantzitsua da informatzea. Australiako lehen ministroak esan zuen klima aldaketa ez dela garrantzitsua, baina ekonomia baietz, badela. Australiak diru asko lortzen du ikatzaren salmentarekin: horregatik dio hori.

Zer iruditzen zaizu 2030 agenda? Sinesten duzue?

Ideia ona da, baina kontua da eredu ekonomikoa berriz pentsatu behar dela, eta jendeak mentalitatea aldatu. Eta behar da dirua ikerketa egiteko. Ideiak ongi daude, baina atzean ez bada, ez interesik, ez dirurik, titulu batean geratuko dira.

Zer eragin izan du klima aldaketak Nafarroan?

Hamarkada bakoitzean 0,5 eta 0,2 gradu artean igotzen ari da tenperatura. Euria ere gutxitu da, %5-10. Klima aldaketak eragina du landareen ekoizpenean, adibidez. Gradu bakoitzeko igoerak ekoizpena %10 murriztu dezake. Gainera, eltxoak eta bakterioak ugaltzen dira, eta landareek gaixotasunak izateko arriskuak handitzen dira.

Zer eragin du klimaren aldaketak zerealen ekoizpenean?

Tenperatura igota, 30 urtean gari, arto eta babarrun ekoizpena jaitsi egin da munduan. Soilik arrozari datorkio ongi tenperatura igotzea.

Zuek hori ikertzen duzue. Zer ondorio atera dituzue?

Garia, kinoa, soja... zenbait zereal analizatzen ditugu, eta helburua da jakitea zer barietate diren hobekien ekoizten direnak tenperatura altuagoko eta ur gutxiagoko baldintzetan. Landareak ureztatzeko erabiltzen da ur gezaren %70. Joera ura gutxitzea bada, zentzua du behar gutxiago duten landareak erabiltzeak. Ez da bakarrik ekoizpena: ikusi dugu tenperatura eta CO2 isuriak igota jaten dugun ogi irina kalitate txikiagokoa dela.

Nekazaritza egoera berrira egokitu behar da?

Bai. Nafarroan, hegoaldera joanda, ekoizpena asko gutxitzen da. Garrantzitsua da zentzuzko nekazaritza egitea. Zentzurik dauka hegoaldean ur pila bat gastatzeak artoa ereiten? Beste labore batzuk erabili daitezke: adibidez, kinoa.]]>
<![CDATA[«Nahi duten 'ismo' guziak jartzen ahal dizkiote pinturari, baina ni ez naiz aldatuko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2146/038/001/2020-01-26/nahi_duten_ismo_guziak_jartzen_ahal_dizkiote_pinturari_baina_ni_ez_naiz_aldatuko.htm Sun, 26 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/2146/038/001/2020-01-26/nahi_duten_ismo_guziak_jartzen_ahal_dizkiote_pinturari_baina_ni_ez_naiz_aldatuko.htm
Nondik heldu zaizu margoarekiko zaletasuna?

Nire amak asko maite zuen antzerkia eta margoa. Oso ongi marrazten zuen, nahiz eta ez zuen ikasi. Arantzatxo hori geratu zitzaion, berak ez baitzuen aukerarik izan, are gutxiago herri batean bizita. Ni sei ahizpetan zaharrena naiz, eta, 7 urterekin, marrazketa eskoletara bidali ninduen. Beti izan dut zaletasun handia.

Horri gogotik heldu zenion. Iruñeko Arte Eskolan ikasi zenuen gero. Zer moduz han?

Han bost urte egin nituen Akerreta eta Lasterra irakasle nituela. Han ezagutu nuen Muñoz Sola tuterarra, nirekin gehien margotu duten artistetako bat. Askotan joaten ginen Bardeara, Moncayora... Eguna pasatzen genuen, behar zen tokian bazkaldu, eta gero etxera itzultzen ginen. 100 kilometro baino gertuago diren tokietara joan naiz beti, etxean lo egin ahal izateko. Horrek bizpahiru aldiz edo behar ziren aldi guzietan itzultzera behartzen ninduen, koadro bat bukatu ahal izateko. Baina horrela da kanpoan egiten den pintura, horrelakoa da nire pintatzeko estiloa.

Nolakoak izan ziren urte haiek?

Oso ongi egon nintzen, oso gustura. Giro oso ona zegoen, lagunartekoa. Lehenbizi marrazketa urteak genituen. Beunzak ariketa batzuk egiten zizkigun: bakoitzak hogei minutuz posatu, eta, gero, bertatik bertara margotu. Hori oso ongi heldu da eskua askatzeko, seguruago sentitzeko eta oso denbora gutxian erretratu baten osotasuna harrapatzeko.

Akerreta eta halako maisuekin zer moduz?

Oso ongi moldatzen ginen. Bere kontuak ditu, serioa dirudi, baina oso gustura egon nintzen harekin. Ongi konektatu genuen.

Zer ekarpen egin zizuten irakasle horiek?

Ez dakit, ez gehiegi. Batik bat diziplina, ordutegiak errespetatzea... Eskolan, nagusiki, natura hila eta erretratua egiten genituen. Baina, azkenengo ikasturtean eskolako inguruetara ateratzen ginen kalean margotzera. Nik horretan abantaila nuen, neure kabuz askotan margotzen nuelako kalean. Asko poztu ninduen horrek.

Beti kalean nahiago izan duzu?

Beti, beti, beti. Kalean edo landan ibiltzen naiz, eta gaiak ikusten ditut. Niretzat ezinbestekoa da paisaia horiek zerbait esan diezadaten, zerbait sentiarazi, hunkitzea... eta horrek behartzen nau hura margotzera. Noski, hor jartzen saiatu naizen sentimendu horietakoren batekin lotu behar da ikuslea. Paisaia batzuk bareak dira, erlaxatzekoak... bada, hori transmititu behar da. Beste batzuk argi eta kolore eztanda bat dira; bada, alaitasun eta une hori ikusi behar dira. Saiatzen naiz nire sentsazioak eta sentimenduak mihisean islatzen.

Lasterra eta Muñoz izan ziren zure maisu nagusiak?

Bai, nire margotzeko estiloa haien estiloaren antz handiagoa duelako. Biak dira kalean margotzekoak. Lasterrarekin hamaika aldiz ibili naiz kalean margotzen, oso gustura.

Orduan, ez zinen bakarrik joaten?

Baina bakoitza bere tokian, ez genion elkarri koadroa begiratzen. Inguru berean egon arren, bakoitzak gai bat aukeratzen zuen margotzeko.

Margolariaren lana ez da hain bakartia, beraz?

Baina egia da bakartia dela. Elkarrekin joan arren, ez genuen gauza bera egiten. Elkarrekin joaten ginen atseginagoa zelako, elkarrekin bazkaltzen genuen eta abar. Baina, gero, bakoitzak bere koadroa egiten zuen.

Arazorik izan duzu inoiz pinturan aritzeko?

Inoiz ere ez. Ez dut oztoporik izan. Familiak ere beti babestu nau, eta beti margotu dut nahi nuena.

Argiaren eta kolorearen bila ibiltzen zara?

Ni batez ere argiaren eta kolorearen aldekoa naiz. Argia da garrantzitsuena: argitasunak erabat aldatu dezake paisaia bat. Egunsentia edo iluntzea erabat ezberdina dira. Hemen badira askotan margotu ditudan bi urmael. Batera nahiago dut goizez joan; bestera, berriz, iluntzean. Sekulakoak dira iluntze horiek: hain dira ikusgarriak, ez dirudite benetakoak.

Zer ematen diote argiak eta koloreek zure koadroei?

Argitasuna eta alaitasuna. Baina baita sosegua ere. Nire koadroak ez dira zalapartariak, lasaigarriak baizik.

Gertukoa eta inguruan duzuna nahiago duzu margotzeko?

Niri hori gustatzen zait. Baina, noski, Santanderrera joaten banaiz hamabost egun pasatzera, tresna guziak nirekin eramaten ditut beti. Beti, beti.

Oporretan ere lanean aritzen zara?

Baina niretzat ez da lana, bokazioa da! Margotu gabe ezin naiz egon. Urte asko ditut, eta beti margotuko dut, bukaerara arte.

Ibilbide luzea egin duzu. Tartean saiatu zara beste estilo batzuekin ere?

Behin edo behin saiatu naiz, baina ez naiz horretarako jaioa. Nahiz eta beste estilo batzuk boladan egon, gehiago saldu edo jendeak gehiago txalotu, nire margotzeko estiloa ezinen dute aldatu. Nahi duten ismo guziak jartzen ahal dizkiete beste pintura batzuei, baina ni ez naiz aldatuko. Maite dudana eta motibatzen nauena margotzen dut, eta sentitzen dudana. Nire margoak badu ibilbide bat, baina hobetzeko ibilbidea: neure buruari jarritako helmugara ailegatu nahi dut, nahiz eta inoiz ezin den lortu.

Nola aritzen zara lanean? Nolakoa da zure lan jarduna?

Normalean, kanpora ateratzen naizenean, aldez aurretik erabaki dut zein ingurura joan. Autoa gelditzen dut, eta ibilalditxo bat egiten dut margotu ditzakedan tokiei erreparatuz. Beti bada zokoren bat erakartzen nauena uneko argiarengatik edo koloreengatik, edo soseguarengatik edo edozerengatik. Orduan, gaia aukeratu eta margotzen hasten naiz.

Aukeratu duzu gaia, mihisearen aurrean jarri zara. Nola hasten duzu erronka?

Koadro zuri baten aurrean jartzea oso latza da. Hasi beharra dago. Ni beti oso agudo hasten naiz, lehenbiziko pintzelkada oso agudo egiten dut. Baina gero sosegua heldu da. Bigarren saioak balio du egiten ari naizenaz hausnartzeko, zer lortu nahi dudan eta noraino ailegatu naitekeen pentsatzeko.

Neguan, nahiago duzu barnean gelditu, ezta?

Noski, gaur bezalako egunetarako natura hila eta erretratua ditut. Erretratu bat eskatzen didatenean beti esaten diet neguan eginen dudala. Natura hilak maite ditut, margotzen ditudan fruta eta janari gehienak nik sortuak baitira. Hemen inguruan baratzea dugu, eta handik ateratakoa margotzen dut. Nire baratzea ere askotan margotzen dut, baita udan ere.

Etxera jotzen duzu, beraz?

Niretzat margoa da gertuen dudana. Bizi dudana da margoa, nire mundua erretratatzen dut. Are, erretratuak egitean nire jendea margotzen dut. Gertutasun hori gustatzen zait, eta pertsona horiekin solastatzea.

Erretratuetan errealitatea margora pasatzea kostatzen zaizu?

Niri ez zait kostatzen, baina hori da zailena, ez baituzu soilik antzekotasuna margotu behar. Horretarako argazkigintza dago. Bere barneko zerbait eman behar duzu, bere izaera islatu behar du. Horregatik nahiago izaten dut jende ezagunarekin egon, edo behintzat haiekin asko hitz egin, jakiteko nola pentsatzen duten eta nolakoak diren. Pertsona bat alaia bada, begietako dirdira atera behar diozu.

Errealitatea margora eramateak mugatzen zaitu?

Ez, paisaia bat oso askea da. Noski, oinarrizkoena hartzen duzu, eta, aukeratu duzunez, seguruenik margotuko duzun guzia erabakita izanen duzu. Baina mihisera eramatean, konposizio bat egiten duzu. Konposizio intuitiboa egiten dut nik, koadroaren beharretara egokitzen naiz. Zuhaitza pixka bat mugitu behar badut enkoadraketa hobea delako, mugitu egiten dut.

Beti adi ibiltzen zara?

Beti, beti. Orain pentsatzen ari naiz [kazetariari so]: «Zer argi ederra ematen dion hor, zer enkoadraketa duen, kokotsa pixka bat igoko balu zeinen ongi margotuko nukeen». Nahi gabe, lanbidearen ajeak dira. Oraintxe ikusten dut kalean berogailuaren kea, eta niretzat lainotxo bat bezalakoa da. Inguruari beti ematen diot amets ukitu hori.

Horrela gehiago gozatzen duzu bizitza?

Noski.

Koadroak bukatzean, zer sentitzen duzu?

Ba hemen ditut azkenengoak, eta gainerakoak Iruñeko estudiora eramaten ditut. Udaberrian berriak egiten hasten naizenean, hemen ditudanak Iruñera eramanen ditut. Denboraldi berri bat, beste ikuspegi bat, beste gai batzuk. Dena den, inoiz ez duzu koadro bat bukatzen. Hemen ditut, eta ez da kasualitatea, beti gauza txikiren bat egiten diedalako. Ez badituzu begien aurretik kentzen, beti bada zerbait eskatzen dizuna, gogoratzen duzuna... Gu geu aldatzen gara, eta gure pentsatzeko eta begiratzeko modua ere aldatzen da. Horregatik koadroak begi bistatik kendu behar ditut, ez jarraitzeko.

Gardena Nafarroako margolarien elkarteko lehendakari ere izan zara. Nondik nora sortu zenuten elkartea?

Gardenak Nafarroako margolariak biltzen zituen, eta talde erakusketak egiten genituen. Erakusketa bat egiten zen urtean, Iruñeko Udalak utzitako aretoren batean. Lehendakari kargua hartu nuenean, erakusketak Espainia guzian egin genituen; Estrasburgon ere egon ginen. Kargua utzi eta taldea desagertu zen.

Zein helbururekin sortu zenuten elkartea?

Ikusgarri izan nahi genuen, gure burua ezagutarazi eta hemen margolariak baginela ikusarazi. Ez genuen baldintza zorrotzik jartzen sartzeko; beraz, denak onartzen genituen, hasiberriak ere bai. 200 kide baino gehiago ere izan ginen. Modu horretan, aukera ematen genien beren lana ezagutarazteko; bestela, ez zuten aukerarik gizartera ateratzeko.

Zeuen burua ikusarazi behar zenutela diozu. Artea ez da aintzat hartzen?

Inoiz ez behar beste. Hainbeste gauza daude politikarientzat lehentasunezkoak direnak, ezen hau zokoan geratzen direnetako bat baita. Ez da aurrekonturik izaten erakunde publikoen partetik, ezta bankuen aldetik ere. Gainera, galeristek pintura batzuen alde egiten dute bakarrik, eta horrek muga zaitzake.

Lehenbiziko erakusketa nola gogoratzen duzu?

Liburutegi batean izan zen, Tuterako Carrera kalean. Jabea adiskidea genuen, eta berak proposatu zidan. Jendearen erantzuna ikusita, ba animatu nintzen. Gero, beste bat egin nuen Valentzia pasealekuan [Sarasate pasealekua], Euskadiko Kutxan, 1984an. Azkenengoa Iruñean izan zen, duela bi urte, Garcia Castañon aretoan.

Zein izan da zure erakusketarik garrantzitsuena?

Batetik, Madrilen egin nuena: etorri zen jendearengatik eta eraman nituen koadroengatik. Baita salmentengatik ere. Bestetik, erakusketa areto txiki batean egin nuena, Iruñeko Labrit kalean: Sala 14. Erakusketa hori asko maite dut. Koadro aukeraketa bikaina izan zen, eta oso kontent geratu nintzen. Ederra izan zen.

Eta artista gisa izan duzun erronkarik garrantzitsuena?

Bi erronka nagusi aipatuko nituzke: Benidormeko eliza baterako zortzi erretaula egin behar izan nituen, 3x4 metrokoak, eta, gero, Nafarroako Merkataritza Ganberako lehendakari guzien erretratuak egin nituen. Asko gustatu zitzaidan, eta ilusio handiz hartu nuen proiektua. Baina azkenekoak astun egin zitzaizkidan.

Hemendik aurrera zer asmo duzu?

Berdin jarraitzen dut, paisaiarekin batez ere. Orain Santakarako Saso ingurua margotu nahi dut. Udaberria ailegatu bezain pronto aterako naiz hori margotzera. Hori egin gabe bukatu zen uda, eta aurten egin beharra daukat.]]>
<![CDATA[Oroitzapenekin eraikitako maketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2020-01-23/oroitzapenekin_eraikitako_maketa.htm Thu, 23 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2020-01-23/oroitzapenekin_eraikitako_maketa.htm
Agoizko sabaian gorde dituzte Iratiren oroitzapenak. 2017an Irati SAri buruzko erakusketa egin zuten, eta, orain, behin betiko erakusketa bihurtu da. Erakusketak arrakasta izan zuenez, tokia bilatu diote herriko etxean. Proiektua martxan jarri zenean, Carmen Cosin Agoizko kultura zinegotzia zen, eta hura izan zen legegintzaldian gehien gogobete zuen egitasmoa. «Enpresaren garrantzia erakutsi eta ondare industriala berreskuratzearen aldeko aldarria biltzen ditu erakusketak. Urtetik urtera zutik diren eraikinen egoera okerrera doa. Pena litzateke horri kasurik ez egitea», azaldu du.

Gogoan ongi gorderik dute tutuaren soinua Casimiro Gonzalezek eta Fernando Arenalek. Aoskoa da lehenbizikoa; Ekaikoa bigarrena (Nafarroa). Biek egin zuten lan Iratin, garai hartan Agoitz eta inguruko herrietako jende askok egin zuen bezala. Zerrategia eta destilategia zeuden han. Irati oihaneko egurrarekin zura egiten zuten, ikatz begetala ere ekoizten zuten, eta prozesu horretan sortutako gasekin azido azetikoa eta beste produktu kimiko batzuk egiten zituzten.

Uraren emaria erabiltzen zuten egurra garraiatzeko, baita energia sortzeko ere. Enpresak berak sortzen zuen behar zuen energia, eta gehiago, Iruñean ere erabiltzen baitzen haien argindarra. Tren elektrikoa ere bazuten, Zangozatik Iruñera joaten zena, bide erdian Agoitzen geldituta. Salgaiak ez ezik, pertsonak ere garraiatzen zituen. Gonzalez eta Arenal lanean hasi zirenerako, ibilbide hori egiteari utzia zion trenak.

El Bierzon (Espainia) sortu zen Gonzalez, eta 16 urterekin utzi zuen sorterria lanean hasteko. Bi aukera zituen: etxean gelditzekotan meatzean aritu behar zuen, bestela, Kataluniara edo Euskal Herrira joan. Agoitzen egondako lagun batzuen bidez ailegatu zen Iratira. «Hemen geratuko nintzela pentsatu gabe etorri nintzen: gaur hemen, baina bihar beste toki batean egon nintekeen. Baina, gero, gustua hartu nion, eta hemen geratu nintzen». 1963an sartu zen Iratin, eta zerrategiko biltegian hasi zen: «Oholekin borrokan ibili nintzen: pilatzen, kargatzen... urte batzuk geroago mekanizatu zuten lana, eta palekin eramaten ziren oholak batetik bestera». Han aritu zen 1988. urtera arte, eta tarte horretan mailaz igoz joan zen.

Arenal ez zen urrutira joan. Aoskoa izanda, inguru hartako herritar gehienak bezala, Iratin hasi zen lanean 1970eko ekainean, 14 urte beteta. Enpresa 1990ean itxi zuten arte, han aritu zen. Zerrategian hasi zen hura ere, aulkien eta mahaien hankak egiten. Mailaz igoz joan zen: zerra bateko laguntzaile jarri zuten, eta, azkenik, mantentze lanetan bukatu zuen. Zerrategia itxi zutenean, kooperatiba bihurtu zuten enpresa, eta destilategiari eutsi zioten ikatz begetalak, azidoak eta alkohola ekoizteko.

Zerrategiaren egunerokoa azaldu du Gonzalezek: «Hasi nintzenean, oraindik uraren bidez sartzen zen egurra: aintziran egoten ziren, eta pikak erabiliz bultzatzen zituzten zerrategira bideratzeko. Barnean kate batek hartzen zituen. Lana mekanizatu zenean, egurrak kamioiek jaisten zituzten hango orube batera, eta mentuak erabiliz hartzen zenuen, igo, eta zerrategira eramaten zituzten kateek».

XX. mende hasieran, basoan moztutako egurra Irati ibaian behera jaisten zuten zerrategiaren parean zegoen aintzirara ailegatu arte. Lehenbiziko esklusa lan horretan laguntzeko eraiki zutela azaldu du Alfredo Leonek, Irati enpresari buruzko erakusketako diseinatzaileak: «Ibaia erabiltzeari utzi ziotenean, kableen bidez jaisten zituzten egurrak, eta, motorra ailegatu zenean, kamioiak erabili zituzten».

Fabrikako lana

Iratin lanean aritu zireneko oroitzapen onak dituzte Gonzalezek eta Arenalek. Agoizko udaletxean dagoen maketan ikus daitekeenez, enpresa herrixka baten modukoa zen. Kanpotik jende asko joan zen han lan egitera, eta horiek bertan bizi ziren. Gonzalez izan zen haietako bat: «Lo egiteko elkarren gaineko ohatzeak, komuna eta dutxa genituen. Jantoki handi bat zegoen, eta askok han bazkaltzen genuen, baita janaria etxetik eramaten zutenek ere». Iruñean Seat ireki zutenean, hara joateko gonbita egin zioten, baina Gonzalezek ez zuen zalantzarik egin: han geratzea nahiago zuen. «Hemen oso gutxi ordaintzen genuen lolekuaren eta janaren truk».

Ekonomatua ere bazuten. Han, langile guziek janaria, olioa eta bestelakoak erosten zituzten ohiko dendetan baino merkeago. Gainera, momentuan ordaindu beharrean, gastuak soldatatik kentzen zizkieten. «Familiaren batek ezin bazuen ordaindu hilabete hartan, geroago ordaindu zezakeen», zehaztu du Gonzalezek. «Noizean behin egur sorta ere tokatzen zitzaizun, beraz, ez genuen gastu handirik», gehitu du Arenalek. «Fabrika horrek familia asko salbatu ditu. Asko».

Lanean giro ona zutela diote biek, eta lankideekin ongi moldatzen zirela. «Zerrategian bi txanda sortu zirenean, bat zen serioa eta bestea xelebrea. Ilarako azkena metroarekin erritmoak egiten hasten zen zuraren gainean, beste batek kantuan jarraitzen zion, beste bi dantzan... Txanda bat eta bestea alderatzerik ez dago», kontatu du Arenalek. «Umorea bazen», zehaztu du Gonzalezek. Hamaika istorio ditu gogoan Arenalek. Behin, Pepe Valentziarra zegoen langileburu. 18:00etan sirena jo behar zuen askaria hartzera joateko. «Kontua da, ordua pasatu zitzaiola, bere txabolan lokartu zelako; beraz, batek leihotik eskua sartu zuen, eta sirenari eman zion. Ederra egin zuen!».

Ezbairik gabe, Nafarroako enpresarik garrantzitsuenetako bat izan zen Irati SA XX. mende hasieran. Hala ere, mendearen erdialdean hasi zen gainbehera, poliki-poliki. «Errepideak agertu artekoa izan zen Iratiren goreneko unea», azaldu du Toño Villanuevak, Irati SA enpresaren maketaren egileetako batek. Tren elektrikoak 1955ean egin zuen azken bidaia, herritar askok zerbitzua mantentzeko eskatu arren.

Leonek kontatu duenez, mila langile baino gehiago ere aritu ziren Irati SAn. Gonzalez lanean hasi zenean gutxiago ziren: 400 langile inguru. Itxi zutenean, 100 bat langile zirela uste du Arenalek. Egoerak okerrera egin zuen XX. mende bukaeran. Gonzalezen arabera, 1979. urte bukaeran uholdeak izan ziren enpresan, eta urak zerratokia eta biltegia hondatu zituen. Hala ere, arazorik handiena beste bat izan zen, Arenalen aburuz: «Aezkoako (Nafarroa) mendiak [Espainiako] estatuarenak ziren, eta egurra nahi zuten prezioan jaisten zen. Mendiak Aezkoaren eskutan geratu zirenean, prezioa igo egin zen».

Zerrategia itxi zuten hamarkada hartan, eta kooperatiba gisa antolaturik, ikatz begetala egiten eta destilategiarekin jarraitu zuten langileek. Baina egurra moztean sortzen zen hondakinik gabe, garesti ateratzen zitzaien hori ere: «Asko ordaindu behar zen, eta ikatzaren prezioa ez zen igotzen. Beraz...», kontatu du Arenalek.

Eskala txikian

Gaur egun, langile ohien gogoan eta 2,60 x 1,70 metroko eskalan egindako maketan baizik ez dago Irati SA. Maketa hori Villanueva eta Toño Leatxe jaiotza egileek egin zuten, eta, dokumentazio eta argazki historikoez gainera, langile ohien laguntza izan zuten. Tartean, Arenalena. «Inoiz ez genuen halako lanik egin. Gehiena galdurik dago, baina plano eta argazkiekin hasi ginen, eta han lan egindakoekin ere. Nahiko ongi atera zen», esan du Leatxek.

Angel Martin Agoizko alkateak uste du erakusketa egokia dela hezkuntza zentroentzat. «Lehen, zerrategira eramaten zituzten Agoizko ikasleak». Baina, erakusketa udaletxean egon beharrean, egurraren interpretazio zentroan egotea nahiko luke. Proiektu hori aldarrikatu du: «Nafarroako Gobernuak egitasmo honen buruan egon beharko luke, gure kulturari eta industria egiturari dagokiolako. Erakusketak aldarrikapen hori bultzatu du».

Izan ere, Agoizko Udala ez da gai egitasmoa aurrera ateratzeko. Hondakinen tokian interpretazio zentroa lehenbailehen egin beharko litzateke, denborak geroz eta gehiago hondatzen baititu zutik jarraitzen duten eraikin apur horiek. Eginen balitz, akaso, Iratiko tutuaren oihartzuna berriz adituko litzateke inguru haietan.]]>
<![CDATA[Paretetatik munduari ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1941/030/001/2020-01-15/paretetatik_munduari.htm Wed, 15 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1941/030/001/2020-01-15/paretetatik_munduari.htm StreetArt360 atari digitalaren arabera, iaz munduan egindako ehun mural onenetan 46.a.
Udane Juaristi Udatxo artistak Oviedon eginiko murala. Argazkia: Fernando Alcala. Euskaldun bat ere badago ehun onenen artean, 66. postuan. Zaharra eta berria, zuri-beltza eta kolorea, pareta eta mezua parez pare jarri ditu. Oviedoko (Espainia) taberna zahar bateko pareta zahar bat berritu du Udane Juaristi Udatxo artistak bere margoekin. Belaunaldiz belaunaldi aurrera egin du taberna horrek, eta ibilbide horretan ateratako argazki zahar batek piztu zuen Udatxoren inspirazioa. «Oso nirea da mural hau, paisaia urbanoa delako, eta zaharraren eta berriaren arteko kontrastea asko erabiltzen dudalako nire lanetan». Lianek ezagun zuen Atekabeltzeko pareta. 2008an mural bat egin zuen han, baina, eraikinean lanak egin zituztenez, berria egin behar izan du aurten. Gaztetxekoek hitz batzuk eman zizkioten: auzolana, autogestioa, elkartasuna, feminista, euskalduna, askea... «Lehen begiratuan zaharraren eta berriaren nahasketa ikus liteke, baina, harago joan liteke: emakumea herria izan liteke, eta zenbait ideia -koloreak- batzen ditu zerbait eder eta indartsua egiteko -txirikorda-». Eraztunean Alde hemendik kanpainaren irudia dago, eraikin hura gaztetxe izan aurretik Guardia Zibilaren kuartela zela gogoraraziz. «Oso harro nago mural hau egin izanaz; zalantzarik gabe, nire gogokoena da», esan du Lianek, Australiatik idatzitako erantzunetan. «Modeloa oso garrantzitsua da niretzat, amatzat baitaukat». AEBetan sortu bazen ere, katalana dela dio, han bizi izan baita denbora luzez, duela gutxi Euskal Herrira etorri zen arte. Atxondon (Bizkaia) du orain etxea, munduko kaleak lantoki. AEBak, Alemania, Italia, Espainia... han eta hemen ibili da aurten ere muralak egiten. Euskal Herrian ohikoak dira haren irudiak: «Askotan egiten dut lan herri mugimenduekin, herriarekin komunikatzeko modurik onenetako bat paretak baitira», azaldu du. «Gune grisak errekuperatzeko eta auzokoekin konektatzeko alternatiba bihurtu da adierazpen artistiko hau, eta, gainera, identitate soziala indartzen du». Zaharrak berri Hasi zenean baino onarpen handiagoa dute orain muralek, Lianen ustez. Modernotzat jo badaiteke ere, betiko kontua izan da: «Paretak margotzea Neolitoa bezain zaharra da, eta bere marka propioa duen kaleko artista bat bezain gaurkoa». Kale artearen jaialdiak asko zabaltzen ari direla dio Udatxok, eta hirietan zokoraturik dauden auzoetara artea zabaltzen dutela-eta, ongi ikusi du: «Pareta zahar bat berritzen duzu, eta piztu, eta hori ederra da».
Jay Fanakapan artistak Berlinen egindako murala. Argazkia: Nika Cramer. Dena den, lan handia dago mural handien atzean: «Leher eginda bukatzen dut, oso intentsoa delako: 3-5 egunean egin behar duzu, garabian igota, dimentsio handiak dira... Gero ederra da ikusteko eta asko gogobetetzen du, baina nekagarria da». Hemendik gutxira Marokora joanen da Udatxo, beste mural bat egitera, baina Euskal Herrian ere baditu: Maulen, Baionan, Azkoitian, Azpeitian (Gipuzkoa) eta Lekunberrin (Nafarroa Beherea), besteak beste. Muralen bidez artea jende gehiagok ikus dezakeela dio, eta hori goraipatu du.
Arnaud Florentin artistak Nancyn (Frantzia) egindako Flow Painting murala seigarrena da, munduko muralik onenen sailkapenean. Argazkia: Arnaud Florentin. Lianentzat, kaleko artea aldarrikapena ere bada. Emakume gisa, zalantzan jarri nahi izaten du arteak urteetan garatutako diskurtsoa: «Eliteko kulturak emakumeok ukatzen gaitu kultura eta esanahi ekoizle gisa». Komunikatzea baita kaleko artisten helburua. Jaialdietan parte hartuz zein bezeroen enkarguz, haien eskuak mintzo zaizkio paretatik munduari.
Munduko ehun muralen zerrendako onenetatik lehenbizikoa da hau, Nils Westergard artistak Virginian (AEB) egindakoa. Argazkia: Nils ]]>
<![CDATA[«Aurrera so egiten dut beti; inoiz ez atzera»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2020-01-14/aurrera_so_egiten_dut_beti_inoiz_ez_atzera.htm Tue, 14 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2020-01-14/aurrera_so_egiten_dut_beti_inoiz_ez_atzera.htm
Zer moduz Australian?

Oso ongi; inoiz ez nintzen han egon, eta primerako esperientzia izan da.

Txapelketan, zer moduz?

Oso ongi. Munduko hamaikagarrena geratu nintzen 100 metroko lasterketan, eta hamalaugarrena 200 metrokoan; hortaz, bi markak hobetu nituen. Beraz, oso-oso ongi.

Aurten zer tokatuko zaizu?

Otsailean eta maiatzean Espainiako abiadura txapelketa izanen dut, eta ekainean, markei eutsiz gero, aukera izanen dut Errusiara joateko, Europako txapelketara. Aukerak badaude, baina ikusiko dugu.

Zer ekarri duzu Australiatik?

Taldeko domina eta koala batekin egin nuen argazkia [erakutsi du].

Nola baloratzen dituzu zure emaitzak eta lorpenak?

Oso ongi eta kontent sentitzen naiz lortu dudana ikusirik. Emaitzak gainditu nahi ditut; hobetu nahi dut ahalik eta gehien, eta aurrera egin.

Horretarako, zenbat entrenatzen zara?

Astean bost egunez aritzen naiz ordu eta erdiz, eta larunbat goizetan ere entrenamendua izaten dut. Diziplina behar da, eta konstante izatea gustatu behar zaizu.

Zer erronka dituzu epe motzean?

Orain entrenatzen jarraituko dut, eta emaitza onak lortzea espero dut. Ezinen dut Tokiora joan, soilik bi lagun joaten direlako, eta soilik 400 metroko lasterketa egiten delako. Niri oso gogorra egiten zait 400 metrokoa.

Nahiago dituzu 100 metrokoa eta 200 metrokoa?

Bi horiek dira hobekien egiten ditudanak, abiadura frogak direlako, erresistentzia ariketak. 400 metrokoa ez da hain esplosiboa; ez da hain agudo atera behar, urrats luzeak eginez baizik, eta 200 metrora ailegatzean estutu. Gainera, beste entrenamendu mota bat da; beraz, oraingoz ez dugu aukera hori aintzat hartzen.

Nola hasi zinen atletismoan?

12 urterekin. Kirol hau izugarri maite nuen. Beti korrika egin nahi nuen; hori nuen buruan: korrika, korrika eta korrika.

Bilakaera hori nolakoa izan da?

Gutxikakoa. Hasieran distantzia luzeak eginez, gauza diferenteak probatuz, eta honaino ailegatu arte. Espainiako txapeldun izan nahi nuen, eta lortu dut [2016tik 2019ra].

Kirolak zer ematen dizu?

Korrika egiten dudanean. oso kontent sentitzen naiz. Ateratzear nagoenean urduri sentitzen naiz, baina une batez joaten da urduritasuna. Txapelketa batean nagoenean. erabat kontzentratzen naiz horretan; ez dut besteengan pentsatzen, eta egin beharreko horretan dut burua. Beti nirean pentsatzen dut: aurrera so egiten dut beti; inoiz ez atzera.

Eta bukaeran, nola sentitzen zara?

Oso nekaturik bukatzen dut, baina lehiatzea beti merezi du. Irabaziz gero, ongi, baina, ez badut irabazten, txapelduna zoriontzen dut.

Erreferente ere izan zaitezke beste batzuentzat. Zer aholku emanen zenieke?

Pertsona horiei esaten diet munduko txapelketa batera joaten badira inportanteena hura gozatzea dela. Irabazi duzula? Askoz ere hobeki. Ez duzula irabazi? Aizu, baina han egon zara, eta gozatu duzu.

Kirola alde batera utzita, El Molino zentro okupazionalean egiten duzu lan. Nolakoa da zure egunerokoa han?

Egunero joaten naiz hara, eta denetarik egitea tokatzen zaigu, fabriketatik eskatzen digutena: torlojuak eta bestelako gauzak. Lanera gogo handiz joaten naiz, eta lankideekin primeran moldatzen naiz. Gainera, sukaldaritza tailerrak eta autoak garbitzekoak egiten ditugu; baratze bat dugu; xaboia egiten dugu...]]>
<![CDATA[«Primi Erostarbe oso beltza da niretzat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2020-01-09/primi_erostarbe_oso_beltza_da_niretzat.htm Thu, 09 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2020-01-09/primi_erostarbe_oso_beltza_da_niretzat.htm
Eskola Ergatiboa ez da eskola bat, ezta?

Ez, orain hasi dugun proiektua da, produkzio lana egiteko, elkarrekin lan egiteko. Zentro bat da. Ion Celestino eta bion eskola AAHM da.

Ergatiboa zergatik? Berezkoa delako?

Subjektuari k jartzen zaio ekintza egiten duenean. Latineko ergos, egiten duena da. Horregatik jarri genion. Eta ikasketa bat delako.

Jarraitzen duzu tradizio propio bat bilatzen?

Bai, bidean gaude. Lurpekariak taldearekin egin genuen hasiera. Lurpekariak inprobisazio free musika izan zen batez ere; orain gauza elektronikoak egitera sartu gara. Ion MPCarekin aritzen da. Galdera bat egiten dugu: nolakoa izango litzateke gure tradizioa musika beltzean pasatu den bezala garatu izan balitz? Musika beltzean gauza oso esperimentalak egiten dira, baina haien tradizioa aditzen da. Euskaldunek horrelako musika berritzailea egiteko hartu ohi dugu haien hizkuntza. Guk gure hizkuntzan egin nahi genuen, gure erroekin.

Hori nola egin duzue?

Zuzenean hartu ditugu erro horiek, eta horiekin, gaur egun ikasi dugunera: jazz, neosoul...

Euskal tradizioak badu jazzetik?

Jazzaren ezaugarri nagusia, esan dezagun, inprobisazioa da, eta elkarrekin jolastea. Euskal musikak badauka jazza: Mikel Laboa jazza da. Txalapartan ere inprobisazioa dago: bi pertsonaren artekoa da, momentukoa, eta jolas bat. Artzainen ahotsa, askotan, oso inprobisatua da. Baina, estiloan, bi mundu dira.

Zerk batzen ditu Primi Erostarbe eta J Dilla?

Deusek ere ez, eta denak. Bi pertsona dira, eta bakoitzak bere baliabideak ditu; beren inguruan eta momentuan egin behar zutena egin zuten. Biak elkartuta, badago lotura bat. Primi Erostarbe niretzat oso beltza da. Beltza izatea da oso zuria izatea.

Eta scata eta irrintzia?

Scata ingelesez da, eta irrintzia euskaraz. Irrintzian batzuetan hitz egiten da, eta bada inprobisazioa: hitzak edo silabak, afinazioa, azkarrago edo mantsoago modulatzea...

Scata euskaraz egin liteke?

Egin daiteke, eta horretan gabiltza. Scata jazzetik heldu den gauza bat da, oso silabikoa. Euskal inprobisazioak agian ez du hain silabikoa izan behar. Hainbat saiakera egin ditugu: scata hartu, eta euskarazko silabak jarri. Baina hori nahiko arraroa da, ez? Pixkanaka. Azken finean, euskaraz inprobisatzea da kontua.

Antzinako eta etorkizuneko abeslaria omen zara. Atzera begira zoaz aurrera? Edo alderantziz?

Atzera begira badago ahotsean zerbait oso euskalduna dena: abesteko era, afinazio ez tenperatua... Baina, gero, bada zerbait oso modernoa, eta ezin diogu uko egin: musika beltza, bere eboluzio guztiarekin. Beraz, uste dut aurrera noala.

Afinazioak asko harritzen du?

Bai. Galdetzen digute zergatik desafinatzen dugun. Nahita ari gara horrela. Afinazioa eta denbora. Herriko erara abesten denean esaldiak ez daude neurtuta egungo lau konpaseko esaldiak bezala, eta ez zegoen tresna harmonikorik. Saiatu gara erro horiekin oso fidelak izaten.

Lurpekariekin baino urrats bat harago eginen duzue. Noraino?

Hemen, gehiago nahastu dugu Dilla, baseak... Pianoa ere badago, eta hori harmonikoa da, tenperatua. Pianoak bi mundu horiek kontrajartzen ditu. Afinazio ez tenperatuak talka egiten du pianoarekin. Dena esperimentu bat izaten ari da.

Bilatu eta bilatu, zer aurkitzen duzue inprobisazioan?

Inprobisatzea, nolabait ere, hitz egitea da. Musikan inprobisazioak askoz ere askatasun gehiago ematen dizu. Asko bilatu behar duzu zer inprobisatu izateko. Ikasketa bat da.

Biharkoa zer izanen da?

Luzerako proiektua da; gure bilaketarekin segituko dugu, baina aurreneko esperimentua izango da. Izango dira dantzak, jauziak, ariketak, inprobisazioak, melodiak...]]>
<![CDATA[Sanchezek elkarrizketa eskaini dio Kataluniari, eta diskurtso soziala egin du]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/016/001/2020-01-05/sanchezek_elkarrizketa_eskaini_dio_kataluniari_eta_diskurtso_soziala_egin_du.htm Sun, 05 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1942/016/001/2020-01-05/sanchezek_elkarrizketa_eskaini_dio_kataluniari_eta_diskurtso_soziala_egin_du.htm
Kataluniakoa gatazka politikoa dela esan zuen behin eta berriro, eta afera politikaren bidez konpontzeko nahia agertu zuen: «Aurretik datorren krisiari leialtasun konstituzionalez eta erabateko ardura instituzionalez helduko diogu, gatazka politikoa politikara itzul dadin. Horrela, atzean utziko dugu Kataluniako eta Espainiako gizartearen zati handi batean hainbeste min eta banaketa sortu duen deriba judiziala». Horretarako, Espainiako eta Kataluniako gobernuen arteko elkarrizketa mahaia martxan jarriko dutela iragarri zuen.

Horrekin batera, Eusko Jaurlaritzarekin elkarlanean ariko dela adierazi zuen Sanchezek, gaur egungo estatutuan jasotzen diren transferentziak betetzeko. Gainera, estatutua berritzeko babesa ere adierazi zuen, baina, betiere, Espainiako Konstituzioaren mugen barnean egiten bada.

Sanchezen inbestidurarako saioak gaur jarraituko du. EH Bilduko eta Talde Mistoko bozeramaileek hitz egingo dute Kongresuko hemizikloan, eta ondoren bozkatu egingo dute diputatuek. Presidente aukeratua izateko, lehen bozketan gehiengo osoa lortu beharko luke sozialisten hautagaiak, baina ez du lortuko. Bigarren bozketa etzi dira egitekoak, eta orduan nahikoa izango du gehiengo sinplearekin. Alderdien boto asmoaren arabera, 167k alde bozkatuko dute; 165ek, kontra, eta hemezortzi abstenitu egingo dira.

Diskurtso soziala egin zuen Sanchezek atzoko saioan, eta zerbitzu publikoen defentsa sutsua. UP Unidas Podemosekin osatu nahi duen gobernuak lau balio nagusi izanen dituela azaldu zuen: justizia soziala, zerbitzu publikoen defentsa, askatasuna eta kohesio soziala. Espainiako gizartean dagoen berdintasunik ezari aurre egin nahi dio, diru sarrera txikienak handituz eta aberastasunaren banaketa eginez.

Zerbitzu publikoei dagokienez, merkatuko ekonomia soziala defendatu zuen. Askatasunaren alde ere mintzatu zen: «Askatasuna ez da bateragarria mozal legearekin, alderdi politikoak legez kanporatzearekin edo komunikabideak ixtearekin». Hala, matxismoaren, homofobiaren, xenofobiaren eta arrazakeriaren kontrako gobernua eratu nahi duela aipatu zuen Sanchezek.

Espainiaren aniztasunaz mintzatu zen arren, bere espainiartasuna nabarmendu nahi izan zuen diskurtsoaren hasieran: «PSOE, bere siglek esaten duten moduan, alderdi espainiarra da, aberkideek osatutakoa. Errepikatuko dut: espainiar alderdia da».

Pablo Iglesias UPko bozeramaileak herri mugimenduak izan zituen gogoan, eta eskari bat egin zien: «Gobernuak herri mugimenduen kritika eta presioa beharko ditu gauzak ongi egiteko». Kataluniako preso eta erbesteratuak ere gogoan izan zituen: «Haien sineste demokratikoak ezin dira zalantzan jarri. Haietako batzuek kartzelatik lan egin dute akordioa eta elkarrizketa defendatzeko. Eskerrak eman nahi dizkiet, apaltasun osoz».

Eskuinaren hitz gogorrak

Denetarik bota zion Pablo Casado PPren bozeramaileak Sanchezi: bere gobernua «amesgaiztoa», «estatuaren kontrakoa», «arimarik gabekoa» eta «gaitz kronikoa» izanen dela esan zion. Gezurretan aritzea ere leporatu zion: «Gezurti hutsa zara, presidente fake bat». Hitzari ekin bezain pronto eskatu zuen 155. artikulua martxan jartzeko, eta mehatxua bota zion presidentegaiari: «Zure kontra eginen dugu, Torraren kontra egin dugun bezain irmo».

Bide beretik jo zuen Santiago Abascal Voxeko bozeramaileak. Espainiari traizio egitea egotzi zion Sanchezi behin eta berriro, eta irain zerrenda luzea eskaini: «pertsonaia», «iruzurgilea», «hitzontzia»... «Ezin dugu zilegitzat jo asmo totalitarioak dituen gobernu bat, benetako diputatu ez direnen botoekin osatutakoa». Casadok esan zuen Sanchezen epitafio politikoa izanen dela legegintzaldia. «Ez izan dudarik. Irabaziko dugu, eta zuek galdu».

Ines Arrimadas Ciudadanosekoak eskatu zuen PSOEko diputatuen artean egon dadila «ausarten bat» Sanchezen inbestiduraren kontra bozkatuko duena. «Izan ere, soldata publiko batek ezin du hainbesteko umiliazioa justifikatu». Sozialisten eta UPren arteko akordioa «ezin txarragoa» iruditzen zaio.

Coalicion Canaria alderdiarena izan zen ezustekoa: inbestidura saioaren erdian ezetz bozkatuko duela iragarri zuen, bezperan esan ondoren abstenitu egingo zela.]]>
<![CDATA[«Egin ditudan lan gehienak irakasle izatearen ondorioak izan dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/038/001/2020-01-05/egin_ditudan_lan_gehienak_irakasle_izatearen_ondorioak_izan_dira.htm Sun, 05 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1942/038/001/2020-01-05/egin_ditudan_lan_gehienak_irakasle_izatearen_ondorioak_izan_dira.htm Xamar-ek (Garralda, Nafarroa, 1956). Iruñean eta Garraldako Xamarrena etxean bizi da irakasle nafarra. Berriki, saiakerako Euskadi saria jaso du Etxerako bidean liburuarengatik. Etxerako bidea egin du kafe baten bueltan, lehengoak eta oraingoak aipatuz, eta horien inguruan hausnartuz.

Noiztik zara Xamar? Beti deitu dizute horrela?

Bai, herrietan horrela izaten da: jendeari etxe izenez deitzen zaio. Ez dakizkigu deiturak, baina bai zein etxetakoak diren: Mendialdekoa, Xurialdekoa, Kapitanenekoa... Baita, gurean, erdaraz funtzionatuta ere. Literaturan, kulturan edo kirolean hala izan da: Txirrita, Xalbador, Urtain...

Etxera bidean liburuan Aezkoa agertzen duzu. Nolakoa zen ibarra zure gazte garaian?

Anitz aldatu da. Garai hartan pentsatzen zen posible zela herrietan bizitzea, eta orain despopulazioa da arazorik handiena. Laborantzak eta abeltzaintzak beheiti jo dute, eta ez dago alternatibarik bertan bizitzeko, ez baitago politikarik horretarako.

Orduan ez zinen euskalduna. Noiz gerturatu zinen euskarara?

Gure belaunaldia frankismoan sortua, hazia eta hezia izan da, eta gure ezezagutza izugarria zen. Euskara testuingurutik kanpo zegoen guztiz. Nerabezaroan, hasi ginen konprenitzen zerbait gertatzen zela. Alde batetik auzi pozgarria izan zen, deskubritu genuelako gure aitatxi-amatxien belaunaldia euskalduna zela. Baina, bertze aldetik, min bat zen: Zer gertatu da? Zergatik ez digute transmititu? Ardura bila ginen. Hogei urterekin ez duzu konprenitzen. Ez genien deus leporatzen, baina barnean bazen min hori.

Amatxi euskalduna zela jakitea kolpea izan zen?

Ez genuen sekula aditu euskaraz, eta, etxean, bera zen abuela. Kolpe ikaragarria zen ohartzea hain hurbil zegoela euskara. Frankismoaren azken urteetan, Aezkoako gaztedi puska dezente bat, Garraldan bereziki, hasi ginen euskara ikasten ahal genuen gisan, ez baitzen irakaslerik. Hori ikusita, zenbait etxetan euskara modu naturalean itzuli zen. Belaunaldi zaharrenak, bat-batean, euskaraz egiten hasi ziren etxe batean, adibidez, haur bat baitzen. Haur hori ari zen naturalki euskaldun hazten, eta tarteko belaunaldiak ez zekien euskaraz.

«Zergatik mintzo zara horrela, mutiko?», erran zizun amatxik. Nola hartu zenuen galdera hori?

Izugarri zaila da. Amatxik burua aski arindua zuen. Deliberatu nuen euskaraz egitea. Pentsatzen nuen erranen zidala: «Noiztik elekatzen duzu euskaraz?». Saiatu nintzen: «Amatxi, herrian erran didate badakizula euskaraz». Harrituta gelditu zen: «¿Por que hablas asi, mi chico?». Erantzun hura iltzatuta geratu zitzaidan buruan. Harrituta, ezeroso, gaizki sentitu ginen biok.

Belaunaldi horrek balioa eman zion bere hizkuntzari azkenean?

Batzuek bai, eta bertze batzuek ez. Alderdi politikoen leherketa gertatu zenean, jendea zatitu egin zen alderdien joeraren arabera. Batzuek interesez heldu zioten gaiari, eta bertzeek, alderantziz: zerbait interes izan bazuten, osoki baztertu zuten. Lurrikara txiki bat izan zen herri txiki batean. Harremanak berrantolatu ziren.

Hizkuntzarekin gertatutakoak ahantzi dira?

Iruditzen zait hain boladan dagoen memoria historikoa bakarrik geratzen dela arma kontuetan. Eta hala behar da; hil zizkigutenen bila ari gara. Familian ere badugu halakorik. Baina oroimen historikoaren parte izan beharko luke azaltzeak zergatik euskaldungoa bilakatu den gutxiengo bere herrian. Edo zer trauma pasatu ditugun, kasik psikiatrikoak, gai honetan. Izan ere, hizkuntza edo kultura galtzeak ondorioak ditu, Ainize Madariagak bere liburuan azaldu duen bezala.

Ez zaio benetako baliorik ematen euskarari?

Hori da. Ez dugu traumatzat hartzen herri anitzetan belaunaldi batean bortxaz baztertu dituztela bere hizkuntza eta kultura, inposatutako bat hartzeko.

Nola hasi zinen irakaskuntzan?

Haur irakasle naiz formakuntzaz. Iruñean Jaso ikastola sortzen ari zen, eta han erori nintzen. Oposiziorik ez nuen egin nahi, momentu hartan nonahira bidaltzen ahal zintuztelako erdaraz irakastera.

Berezia izan zen sorrera hartan parte hartzea?

Izugarri berezia. 22-23 urte nituen. Ikastolan 09:00etan sartzen ginen. Lehenbizi, egin behar genuen ibilbidea haurrak autobusean biltzeko, eskola eman, gero mandarra jartzen genuen bazkaria emateko, gero berriz eskola, eta berriz eraman behar etxera. Finitzen genuen 18:00etan, eta, bilera bagenuen, batzuetan, 19:00 edo 20:00etan. Izugarrizko lana zen, baina ilusioa genuen.

Zer uste zenuten gertatuko zela ikastola horiei esker?

Ez nuen halako perspektibarik. Pozik nintzen, harro: doi-doi ziren bi urte pasatxo euskaraz hasi nintzela moldatzen; orduan, ikastolan aritzea niretzat harrotasun puntu bat zen.

Uste zenuten euskaldunduko zenutela Iruñea?

Ez, ez, garbi zegoen indarrak nolakoak ziren eta zer borroka egin behar ziren. Baina egiten zena ongi egin nahi genuen. Poz-pozik nengoen posible nuelako Iruñean euskaraz lan egitea.

Nola ikusten dituzu ikasgelak gaur egun?

Konplikatua da. Handitu dira, baina horrek eraman du, nik uste, kantitatearen aldeko apustua egitera kalitatearen kontrako emaitzarekin. Baina, bereziki, ikastolek eta D ereduak egiten duten lana ez da ikusten emaitzetan, hizkuntza politika egoki bat ez dagoelako. Gaur egun motz gelditzen da eskolan egiten dena, edo, askotan, galdu egiten da.

Nola eragin liteke erabileran?

Saiakera bat da Euskaraldia. Horrek dukeen problema da behar dela politika egoki bat hori atxikitzeko eta mantentzeko, egun ez dagoena.

Ikasteak ez duela balio erabiltzen ez bada, alegia.

Guk, batxilergoan, latina ikasten genuen, eta Europan jende pila batek ikasten zuen, baina hizkuntza hila da. Erakusten ahal da, baina ez da horrela berpiztuko.

Beraz, ez zara sobera baikorra?

Jende asko ohartu da egindako lanak ez dituela behar lituzkeen fruituak eman. Euskaltegietan antzeko gertatzen ari da. Zer ari gara egiten? Hizkuntza erakusten? Gramatika bat? Edo komunitate bat indartu nahi dugu? Hizkuntzaren inguruko diskurtsoa eskasa da batzuetan. Beti euskararen alde ari gara. Euskararen alde? Euskara gu gara. Gure komunitatearen kontra ari dira, euskaldunen kontra.

Erabileran aurrera egiteko, motibazioa behar da. Nola motibatzen ahal dira herritarrak?

Modu askotan. Lehenbizi, erakutsiz gure hizkuntzaren historia nolakoa den. Anitzetan pentsatu dugu hizkuntza salbatu dela herri hau bakartua dagoelako, baina Pirinioak zeharkatzeko toki inportanteenetako batean gaude. Horrek erran nahi du hizkuntza oso sustraiturik dagoela gure izaeran. Hemen gaude borondatea izan dugulako.

Eko den guzia boladan dago, ekolinguismoa izan ezik?

Gizaki mailan, ekologia eta herrien oreka kulturen bitartez pasatzen dira, eta kulturak dira hizkuntzak, batez ere. Naturan bioaniztasuna atxiki behar da, eta hori aberastasuna da; inork ez du dudarik ematen. Bertze gauza bat da egiten dugun ala ez. Eta giza bioaniztasuna zertan datza? Kulturetan. Hizkuntza guziak babestu behar dira; hori aniztasun kulturala da.

Badirudi pareta bat dagoela erdaldun elebakarren aldetik.

Baina ulertu behar dugu Iruñeko euskal mugimendu guzia, D eredua eta abar, erdaldunek sortua dela. Hori anitzetan atzendu egiten zaigu. Erdaldun pila bat dago aukerarik izan ez duena euskara ikasteko, baina haien indarrak, lana eta azienda ere erabili dituzte ikastolak sortzeko eta abar. Hori ontzat jo beharko genuke. Hortik abiatuta, gauzak egin daitezke.

Zure liburuei erreparatuta, erran liteke zure kezka nagusia herria, hizkuntza eta jendea direla?

Bai. Egin ditudan lan gehienak irakasle izatearen ondorioak dira. Euskal curriculuma falta da. D ereduan euskaraz irakasten da, baina kulturaren nondik norakoak ez dira ongi azaltzen. Liburuak zulo hori bete nahian idatzi ditut.

Dibulgazioa izan duzu helburu. Gutxi egin da Euskal Herrian?

Nik uste dut baietz. Eta interesa badago: egin ditudan lan guziek izan baitute salmenta polita. Funtsean da bere herriaren ezagutzan sakontzea. Ni frankotiratzaile bat naiz: lan hau ez dago babestuta; ez da oso komentatua. Euskara Jendea dokumentalek arrakasta izan zuten, baina inork ez du lerro bat idatzi serie horri buruz: ez on, ez txar.

Tresnak behar dira etengabe ukatzen den identitatea defendatzeko?

Hori da. Hezkuntza arras gai delikatua dela diote, eta curriculuma adostasunetik egin behar dela. Dagoeneko garbi dut nekez lortuko dugula adostasuna ukatzen gaituenarekin. Eguraldiaren mapak izugarrizko eztabaida sortu du urteetan, baita parlamentuetan ere. Hori baldin bada maila, irudikatu curriculumarena.

Herri gisa galduta dago Euskal Herria?

Bai, ez da ikusten alternatiba eta norabide argi bat. Kultura pentsatzen da dela larunbat arratsaldean egiten den hori, ohartu gabe horrek elikatzen duela herri honen muina. Hizkuntz komunitatearen arima horrek indartzen du, eta hortik etor zitekeen politiko hutsa den indar bat.

Euskadi saria nola jaso duzu?

Sariak oso erlatiboak dira. Berdin saritzen ahal zuten bertze liburu bat, eta ongi egonen litzateke. Uste genuen ez zela salduko, eta arrakasta izan du. Funtsean, euskararen berreskuratzea eta trauma hori ez da soilik gurea izan, Euskal Herri osoan neurri batean edo bertzean pairatu dute, eta jendeak identifikazio hori egiten du. Bertze aldetik, Aezkoa deskubritzen ari dira.

Orain irakasleen irakasle zara.

Astean behin eskolak ematen dizkiet irakasleei, Bilbon, euskaraz irakasteaz gain, kulturarena txertatzeko, motibatzeko. Euskara ez da bakarrik gramatika. Eduki kulturalak lotu daitezke, euskara ikastea kultur bidaia dela ikus dezaten.]]>
<![CDATA[Sanchezek elkarrizketa eskaini dio Kataluniari, eta estatutu berria babestea EAEri]]> https://www.berria.eus/albisteak/175779/sanchezek_elkarrizketa_eskaini_dio_kataluniari_eta_estatutu_berria_babestea_eaeri.htm Sat, 04 Jan 2020 11:57:20 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/175779/sanchezek_elkarrizketa_eskaini_dio_kataluniari_eta_estatutu_berria_babestea_eaeri.htm <![CDATA[«Antzerkiak bizirik behar du, ezin da beti berdina izan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-12-24/antzerkiak_bizirik_behar_du_ezin_da_beti_berdina_izan.htm Tue, 24 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-12-24/antzerkiak_bizirik_behar_du_ezin_da_beti_berdina_izan.htm
Zer moduzko ikusleak dira haurrak?

Normalean, oso zintzoak: aspertzen badira, nabaritzen da, eta ez badute gustuko, mugitzen hasten dira. Baina oso esker onekoak ere badira.

Ikusleengandik oso gertu aritzen zara. Nolakoa da harremana?

Gertutasun hau asko gustatzen zait, benetan ikusten dituzulako erreakzioak, irri egiten dutelako norbait ukitzean edo haur bat ateratzean. Txikiekin, begietara begiratzea garrantzitsua da ipuinak kontatzean.

Helduak hobeto edo okerrago portatzen dira?

Orain, liburutegi gehienetan hasi dira gurasoen sarrera debekatzen, askotan atzean hizketan geratzen direlako, kafetegian baleude bezala. Baina beste askok parte hartzea bultzatu eta laguntzen dute.

Gaztetxoek asko ikusten dute Youtube. Pentsatu duzu inoiz youtuber izatea?

Noizbait, txantxetan edo, pentsatu dut pertsonaia bat sortu eta zerbait egitea; baina ez, sekulako lana da. Oraingoz, oholtzarekin aski dut.

Internetek eragin dio zuen lanari?

Eragina izan du kontatu dezakezulako ipuin bat proiektore batekin irudiak jarriz edo musika jarri bozgorailu txiki batekin. Baina umeek ez dituzte ipuin gutxiago entzuten.

Nola egiten duzu saio osoan haurren arreta mantentzeko?

Asko gustatzen zait haiek parte hartzea; fisikoki asko mugitzen naiz, eta clownarena asko egiten dut. Irribarreak eraginez lortzen da arreta erakartzea. Hasieran beroketa egiten dugu; gero, oihu egin behar dute, eta jolas txikiak egiten ditugu. Eserita eta isilik zailagoa da.

La Piel taldearekin, ninientzako antzezlan bat prestatu duzue. Oso desberdina da hori?

Aurten estreinatu dugu 0-5 urte bitartekoentzako antzezlana. Nafarroan ez dago horrelakorik. Beste antzerki mota bat da: bisualagoa, musikala, eta ukitzeko gauzekin.

Zer nahiago duzu: ipuinak kontatu, edo antzerkia egin?

Ipuin kontaketa niretzat erraza da, bakarrik noalako. Baina besteak badu antzerkiaren xarma, eta besteekin lan egitea. Beti bakarrik aritzea aspergarria da.

Zureak dira ipuinak?

Batzuk nireak, edo liburuetatik ateratakoak; beste batzuetan, ipuin bat hartu eta aldatu egiten dut.

Zer mezu zabaltzen dituzu ipuinen bidez?

Askotariko ipuinak kontatzen ditut. Oso gogoko dituzte animalien ipuinak, adibidez; orduan, animaliak zaintzea eta natura errespetuz tratatzea izaten dut hizpide. Beste batzuetan, ahaleginaren garrantzia azpimarratzen dut. Eta, jakina, zoriontsu izatea eta ipuinaz gozatzea, edo euskaraz bizitzea.

Inprobisatzen duzu?

Normalean gidoiari jarraitzen diot, baina, ikusleen erantzunaren arabera, inprobisatzeko aukera dago: zerbaitek funtzionatu badu, errepikatu, eta halakoak. Antzerkiak bizirik egon behar du, eta ezin da beti berdina izan.

Zer behar du ipuin on batek?

Pertsonaia asko eta askotarikoak agertzea gustatzen zait, eta haurrak pertsonaiarekin batera joatea.

Orain ez dituzu haurrekin tailerrak egiten; gazte eta nerabeekin, bai. Nolakoa izan da aldaketa?

Umeekin dena jolasa da, baina gazteek badituzte beharrak, eta protesta egin nahi dute. Badituzte haien kezkak, eta hori antzerkiaren bidez komunikatu nahi dute.

Zertarako balio du antzerkiak adin horretan?

Protestatzeko, komunikatzeko... Eta, nik uste, batez ere lotsak kentzeko. Besteek egindakoaz asko egiten dute barre; beraz, laguntzen die besteen lanak errespetatzen, ikusten nola sentitzen diren, eta, jakina, askatzen eta barre egiten.

Eta zuk, zertarako behar duzu?

Nire bizitza da antzerkia. Denetarako: maitatzeko, egunero bizitzeko... Dena azalaren bidez sentitzeko.]]>
<![CDATA[Baluarten bildu da indarra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-12-21/baluarten_bildu_da_indarra.htm Sat, 21 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-12-21/baluarten_bildu_da_indarra.htm Star Wars-eko film guziak hasi bezala hasten da Iruñeko Baluarten ireki duten Expo-Wars erakusketa. Baluarte jauregian sartu, eta beheko solairura jaitsi dira Javier eta Mikel Rada aita-semeak eskutik hartuta. Eskaileretan behera urruneko galaxian barneratu dira. Bidaia horretan galaxian bizi diren izakiak bertatik bertara ikusi eta George Lucas sagaren sortzaileari buruzko zenbait bitxikeria ezagutu dituzte.

«Hau erakusketa-museo bat da: nahi adina argazki egin ditzakezu, baina ezin da deus ukitu». Sarreran dagoen emakumeak emandako argibideak aditu, sarrera ordaindu, eta Star Wars filmen munduan barneratu dira aita-semeak. Lehenbizi argazkia atera dio aitak semeari bi soldadu inperialen artean, photocall-ik ez baita inoiz falta gisa horretako ekitaldietan. Goiz joan dira, eta erakustaretoa ia hutsik dute, haientzat. Sarreran esan dutenez, egunero joan da jendea, baina tantaka; beraz, erakusketa lasai ikusteko aukera dago. Batik bat 40 eta 60 urte bitarteko jendea agertu dela azaldu dute, baita seme-alabekin joan diren gurasoak ere, ondorengoei zaletasuna pasatu nahian edo. Sarrerak 11 eta 9 euro artean balio du, eta horrek ere eraginik izanen zuen.

Rada aita-semeak filmaren zaleak direlako erabaki dute Star Wars-en erakusketara joatea. «Urtero, estreinaldiren bat dagoenean, zinemara joaten gara lagunekin. Nik beti ikusi izan ditut filmak», azaldu du aitak. Semeari laser ezpatak gustatu zaizkio gehien, baina adi-adi begiratu ditu txoko guziak, tarteka aitari galderak eginez. «Etxean Darth Vaderren kasko bat dut, benetako tamainakoa», azaldu du semeak, aita bezain zalea dela erakutsiz. Erakusketa gustatu zaie: «Sekulakoa da, oso polita da erakusketa, eta eskalan egindako irudiak ederrak dira», azaldu du aitak.

Denak ez dira zaleak

Reda Balli eta Nawfal Eljawahiry ere agertu dira Baluarten, adin txikiko zentroko beste kide batzuekin batera. Haiekin zen Gorka Lantziego begiralea: «Panpinak ikustera etorri gara. Askok ez dute Star Wars ezagutzen, baina irteera bat egiteko aitzakia ona da. Gero, filmak ikusiko ditugu zentroan». Erakusketa gustatu zaie: «Ongi dago, batez ere panpinak», esan du Ballik. «Nik ezagutzen nuen Star Wars, sakelakorako joko batengatik», gehitu du Eljawahiryk.

Panpina ikusgarriak dituzte han eta hemen. Hori da erakusketaren erakargarri nagusia. Aretoan sartuta, Yodaren irudi batek zaintzen du erakusketa. Han dira ere C3PO eta wookie bat, baita Chewbacca eta RD2D pertsonaien bustoak ere. Bigarren aretoaren erdi-erdian, Stormtrooper soldadu bat dago dewback musker handi baten gainean igota, eta hirugarren aretora sartu aurretik, urrutitik ikusten da Rancor munstro erraldoia.

Begirada eta kamera gehienen arreta bereganatu ditu Palpatin enperadoreak bere tronuan eserita. Argi gorri-urdinak ditu inguruan, eta irudiak proiektatzen dituen pantaila atzean. Eta nola ez, Darth Vaderren panpina ere badago, ikaztutako Han Soloren parean. Busto ilarak ixten du erakusketa, herrialde bateko presidenteak balira bezala. Baina ez dira inongo agintariak, sagako gaizto kuadrilla baizik: Palpatin enperadorea, Darth Vader —maskararik gabe—, Darth Maul, Grievous jenerala eta guardia gamorrearra.

Milurteko Belatza ontziaren maketa eta filmetako eszenak ere badaude, panpina txikiekin sortuak: Han Solok elurretan botata dagoen Luke Skywalker salbatzen duenekoa, Jabbak Leia printzesa gatibu duenekoa eta tronuaren aretoan Darth Vader eta Luke Skywalkerren arteko buruz buruko borroka agertzen duena, besteak beste. Egun hauetan erakusketaren sarreran lanean ari da Garazi Duzunariz Star Wars zale porrokatua. Eszena horiek aipatu ditu: «Oso ongi eginak daude. Txikiak badira ere, oso errealistak dira. Maitasunez eginak direla antzematen da».

Herenegun The Rise of Skywalker filma ikusi zuen, Star Wars-en azkena. Estreinaldia ez zuen galdu nahi izan. Bere zaletasunaren neurria hartzeko eman du datua. Filma ez ezik, erakusketa ere gustatu zaio: «Oso polita da, ezagutzen ez nuen informazio asko ematen baitu. Gauza oso bitxiak azaltzen dira, adibidez, George Lucasi nola bururatu zitzaion horrelako filmak egitea».

Izan ere, informazio taulak eta ikus-entzunezkoak ere badira Baluarten. Haietan esaten denez, auto istripu larri batek urrundu zuen Lucas auto lasterketetatik, eta ospitaleko irakurgaiek bultzatu zuten aurrerago galaxiako mundua sortzera. «Saga berriak istorio zahar bat kontatu zuen, baina inork egin ez zuen moduan», dio bideoak. Indartsu atera zen istriputik, eta Baluarten bildu den mundu oso hori sortu. Indarra izan zuen lagun.]]>
<![CDATA[Disneyko Olentzerori, egurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/038/001/2019-12-19/disneyko_olentzerori_egurra.htm Thu, 19 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/038/001/2019-12-19/disneyko_olentzerori_egurra.htm
Egur puska hori panpina bihurtu zen gero, eta hezur-haragizko pertsona azkenerako. Bizarzuri bilakatu zen pixkanaka, gaur egun gehien zabaldurik dagoen irudikapenera ailegatu arte. Eta, ondoan, Mari Domingi: zutik, laguntzaile, batzuentzat amorante, eta ia beti bigarren mailako. Bai irudikapenak, bai parekidetasunik ezak kezka piztu du zenbait tokitan. Hori dela eta, Oier Araolaza dantzari eta Dantzan.eus-eko kudeatzailea han eta hemen aritu da azkenaldian Olentzerori buruzko hitzaldiak ematen. Batzuk hasiak dira eredu berriak sortzen eta kaleratzen.

Olentzero bizia hartuz joan den egur puska bat da, beraz. Berdin gertatu zen, adibidez, Katalunian, Tio de Nadalekin. Olentzero panpina askotarikoa zen XX. mende hasieran, eta irudikapen horietako bat gizon ikazkinarena zen. Hain zuzen ere, Euskal Herri osora eredu bakar gisa zabaldu dena. Iruñean Lesakakoa (Nafarroa) hartu zuten eredu, nahiz eta han ere ez den eredu bat eta bakarra, kuadrilla bakoitzak bere panpina egiten baitu. Hala ere, eredu hori gailendu da.

Bizitza hartze horretan, Olentzero hezur-haragizko pertsona bihurtu zen, eta, orduan, genero marka inoiz baino agerikoago agertu zen bere irudikapenean. Ordurako abiatua zen Olentzero Bizarzuri bihurtzeko prozesua, eta, gaur egun, bi pertsonaiak ia bat dira. Dagoeneko, «urardotutako Olentzero» da nagusi, Araolazaren ustez.

Dantzariak uste du dagoeneko nekez bereizi daitezkeela Olentzero eta Bizarzuri: «Orain dela hamarkada batzuk bazuen izaera transgresorea edo, behintzat, gero hartu dituen ezaugarri komertzialetik urrundua: pertsonaia zakarra, tripontzia, jatuna eta edalea... Umeekiko harremanean ere, ia-ia izaki beldurgarria zena bigunduz, samurtuz eta gozatuz joan da, salgarriago eginez, eta merkatuak eskatzen dituen ezaugarrietara egokituz». Emaitza: Bizarzuri txapelduna.

Prozesu hori ez da soilik pertsonaiaren estetikan gertatu. Olentzeroren funtzioa ere aldatu da. Izan ere, gazteak eske errondetan laguntzen zituen lehen, eta opariak ekartzen ditu orain. «Zerbait eskuratzeko norberak zerbait egitea eskatzen zuen, festarekin jarrera aktibo bat, baina hori irauli da erabat, eta izaera magiko bat aitortu zaio Olentzerori. Beraz, orain bakarrik gutuna idatzi behar zaio nahi ditugun gutizia guztiak jasotzeko». Azken finean, Olentzero karikatura bihurtu delakoan da Araolaza. «Disney karikatura bat, bere estetika eta izaera txepelarekin».

Bilakaera hori progresio bat izan da, eta hamarkada bakoitzean ezaugarri batzuk gehitu zaizkio Olentzerori. Bada instituzionalizazio garai bat: udalek eta hezkuntza sistemak Olentzero bere egin zutenekoa. «Joko identitario-politiko bat izan da, Errege magoei aurre egiteko. Euskal munduak ongi jokatu zuen, euskal sinbolo bat izateko». Horren ondoren, beste olatu bat etorri zen: komertzializazioa. Merkataritza industriak Olentzero ustiatzeko aukera ikusi zuen, eta erosleak harrapatzeko ezaugarririk egokienak esleitu zitzaizkion. «Horretarako, errituen infantilizazioan sakondu egiten da».

Horra, horra, Mari Domingi

Halako batean agertu zen Mari Domingi, berehala Euskal Herri osora zabaldu zen pertsonaia. Araolazak esan duenez, duela hogei urte inguru plazaratu zen lehenbizikoz, Donostian, euskara elkarte baten inguruan. Dirudienez, ez zuten egin genero berdintasunagatik edo Olentzerori bikote bat jartzeko. «Gauza bat da hasierako ideia, eta beste bat horrek duen ibilbidea. Garbi dago momentu batean zenbait eragilek eta hezkuntza alorrak emakume irudi bat izateko aukeratzat hartu zutela».

Asmoa ona izan arren, gerora kezkak eta kontraesanak agertu dira. «Kezka agertu da ez ote garen ari heteroaraua eta ikuspegi binarioa berriz ere erreproduzitzen. Askotan ageri da Olentzeroren bikote, Olentzeroren laguntzaile, Olentzeroren... beti Olentzeroren zerbait. Bigarren mailako pertsonaia», azaldu du dantzariak.

Eta horren aurrean, zer? Bada, tradizioaren sustraietara jotzea proposatu du Araolazak. Eta hor, panpina izan daiteke halako kontraesanak gainditzeko modua. Izan ere, eredu orokorra gailendu aurretik, askotariko Olentzeroak ziren Nafarroa iparraldean eta Gipuzkoan. Leitzan (Nafarroa), adibidez, Orantzaro deitzen diote Eguberriko bestari. Fernando Oiartzunek azaldu du etxean aditua zutela emakume ere bazela Olentzero: «Ez zen irudi bakarra. Familia bakoitzak nahi zuen irudia egiten zuen: mamua, amona zaharra, segalaria...».

Herritar talde batek elkarrizketak egin zizkien 36ko gerra baino lehen sortutako leitzarrei, orduko errituak eta irudikapenak biltzeko. Sua eta egurra agertu ziren erritu horietan. «Batzuek, egurra erre beharrean, apaindu egiten zuten». Poliki-poliki, herriko ohitura indartzen ari dira. Azken urteetan, zenbait herritar animatu dira haien etxe atarietan edo balkoietan Orantzaro panpinak jartzera. Denetarikoak. Norberaren imajinazioa da muga: «Zaharrek esaten zuten lehen askoz ere politagoa zela, baina herrian hasi ziren esaten ez zuela horrelakoa izan behar, eta jendeak bizkarra eman zion gureari; batzuek lotsa ere bazuten». Zabaldutako ereduari jarraitu zioten, baita panpinen lehiaketan ere.

Orain hasiak dira erroetara itzultzen. Baina ez da erraza. «Horretan saiatu gara urteotan, baina tsunami global horrek zaildu egiten du. Gurasoei arraro egiten zaie, tradizioa nahiko galdua zegoelako, eta jendeari kosta egiten zaio». Baina ez dute Bizarzuriren irudikapenaren aurrean men egin nahi. «Orantzaro pertsonaia mitologiko bat zen. Emakumea bera izan zitekeen protagonista, eta, kontuan izanda euskal mitologia emakumearen inguruan ardaztua dela gehienbat, eredu egokia izan daiteke».

Nafarroako hiribururaino

Haize horiek Iruñera ailegatu dira dagoeneko. Ikusiko da Euskal Herri osora zabalduko ote den. Duguna taldeak duela bost urte erabaki zuen Olentzeroren erroetara jotzea, irudiari zein funtzioari dagokionez. Olentzero emakumea atera zuten sorbaldan harturik, puska biltzean aritzeko. Aritz Ibañez taldeko arduradunak azaldu duenez, Iruñean egiten zen Olentzero bestan ez ziren eroso, eta haiena sortzea erabaki zuten. Beste eredu bat posible zela erakutsi nahi zuten.

«Ikazkin gizonaren eredua gailendu da inguruak horretara bideratu gaituelako, baina aukera izan behar da norberak bere Olentzero eredua hautatzeko», kontatu du Ibañezek. Iaz, Iruñeko Mendebaldea eta Ermitagaña auzoetan ere atera zuten Olentzero emakumea. «Olentzerok ez du zertan generorik izan. Izan liteke gizon ikazkina, baina izan liteke beste hamaika gauza».

Urte batez, berandu ailegatu zen aitak zera esan zien: «Hara, Mari Domingi». Eta haur batek zuzendu zion: «Ez, Olentzero da». Hor dago koska. Gizonaren alboan ez, erdigunean egon liteke emakumearen irudia. «Gurean ez da traumarik izan. Esperientzia oso positiboa izan da: poz-pozik ateratzen dira haurrak kantuan. Pedagogia eginda, ez dago arazorik». Araolaza eredu horren alde dago, eta eskoletarako egokia izan daitekeela uste du. «Panpinaren jolasarekin berreskuratzen dugu Olentzeroren izaera askotarikoa, eta ez merkatuari interesatzen zaion eredu bakar eta bateratua». Alegia, talde bakoitzak urte bakoitzean sortutakoa izan dadila Olentzero. Oraingo irudikapena eraiki den bezala, deseraiki daitekeelako, eta berria eraiki. Posible da queer den Olentzero.]]>