<![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 01 Jul 2022 04:28:30 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Hemen dira nafar trabestiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/035/001/2022-07-01/hemen_dira_nafar_trabestiak.htm Fri, 01 Jul 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1889/035/001/2022-07-01/hemen_dira_nafar_trabestiak.htm drag queen belaunaldi berriaren argazki panoramiko bat aurkeztuko dute horrela, eta geroz eta trabesti gehiago daudela erakutsi.

Yogurinha Borova beteranoa arduratuko da biharko jaialdia gidatzeaz. Harekin batera oholtza gainean izanen dira Albina Stardust, Axtra Tosfera, Celeste Poliester, Donatella Mani, Exia Vermut, Gata Al Kuadrado, Maruxak, Sussie Pussie eta Xtreya. Ikuskizuna 21:30ean hasiko da, eta bi ordu inguru iraunen du. Maruxak trabesti taldeak sustatu du jaialdia, eta Burlatako Udala da antolatzailea. Ikuskizun horren bidez «sexu askapena aldarrikatu» eta «pertsonen arteko eskubide berdintasuna galdegin» nahi duela azaldu du udalak. Asteartean izan zen LGTBI Komunitatearen Nazioarteko Eguna, eta data horren harira antolatu dute jaialdia.

Aimar Jimenez Maruxak taldeko kidea da antolatzaileetako bat. Azaldu duenez, Nafarroako trabesti guztiak elkartu nahi izan dituzte, elkarrekin aritzeko eta «indarra biltzeko». «Denak batuta zerbait handia egin nahi dugu, erakusteko zer indar dugun eta Nafarroan trabestiak badaudela». Izan ere, indarra hartzen ari dira ikuskizun horiek Nafarroan, eta geroz eta gehiago dira oholtza gainera igotzera animatzen diren drag queen-ak. Aurten auzoetako bestatan ohikoak izan dira trabestien ikuskizunak.

«Erraldoia» eta «berezia»

Ikuskizunaren nondik norakoak ere azaldu ditu Jimenezek: «Erraldoia izango da; jendeak ez du inolaz ere espero ikusiko duena. Berezia izango da, eta ezberdina». Oholtza gainean banaka ariko dira Nafarroako 11 trabesti horiek, beren burua eta lana jendaurrean aurkezteko parada izan dezaten. Baina ez hori bakarrik: taldean ere prestatu dituzte ikuskizuneko zenbait saio. «Trabesti mugimendu indartsu honek asko du eskaintzeko Nafarroan. Erakutsiko dugu hau zer den, bai alor artistikoan, baita politikoan ere», esan du Maruxak trabesti taldeko kideak.

Poliki-poliki zabaltzen ari da trabestien eskaintza Nafarroan. Jaialdiaren atzean lan handia dago, eta horrelako ikuskizun bat ez da ezerezetik sortzerik. «Iazko Harrotasunaren Egunean Nafarroako trabestiak elkartu ginen, eta laguntasuna estutzen hasi zen. Hasi ginen trabesti ikuskizunetatik kanpo ere elkarrekin geratzen, eta orain, jaialdi honekin, harremana askoz ere estuagoa da», kontatu du Jimenezek.

Oholtzara salto egin nahi dutenen erreferente ere izan nahiko lukete: «Gizartea aurrera doa, eta zure sentipenak adierazteko askatasun handiagoa dago, nahiz eta oraindik asko falta den egiteko. Gainera, ikustean beste batzuk ere egiten dutela, geroz eta gehiago direla, errazago animatuko dira trabesti berriak».

Lumak trabesti festa

Bihar, 21:30ean, Burlatako udal parkean (Nafarroa).]]>
<![CDATA[Enrique Maia ardatz peñen pankartetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1897/038/001/2022-07-01/enrique_maia_ardatz_peen_pankartetan.htm Fri, 01 Jul 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1897/038/001/2022-07-01/enrique_maia_ardatz_peen_pankartetan.htm
Iruñeko alkateari egokitzen zaio normalean pankartetako ziriak eta kritikak jasotzea. Aurten nabarmena izan da salaketa. Badirudi agintaldi honetako jardunak ez duela inor epel utzi. Ez da hori izan pertsonaia nagusi bakarra, aitzitik. Sergio Sayas eta Carlos Garcia Adanero Espainiako diputatuak ere pankarta askotan agertu dira. Navarra Suma koalizioa utzita, plataforma berri bat aurkeztu dute biek.

Mezu argia eman du Apariziok sanferminetarako: «Jaiak bai, baina errespetuz. Kaleaz disfrutatu, baina arreta jarriz». Emakumeek «zoritxarrez» bestaz ezin baitute «erabat gozatu», eta edozein jarrera edo eraso sexistaren harira «adi» egoteko eskatu die herritar guziei. «Inoren askatasunaren kontrako ekintza bat bera ere ez pasatzen uzteko eta ez onartzeko eskatzen dugu». Karrika ere aldarrikatu du: «Aurtengo sanferminak mugarri izatea nahi dugu, herritarrak eta kalea berreskuratuko dutenak», esan du. «Kalea da benetako jaia, eta kalea gurea da; hori transmititu nahi diegu hurrengo belaunaldiei».

Oihaletako marrazkietan ere ikus daitezke eraso matxisten kontrako aldarriak. Hala ere, gai nagusiak bestelakoak dira. Maiak hartu du erdigunea: Nafarroako bandera erraldoia, protagonismo gosea, arrazakeria, euskararen kontrako jarrera, debekuak eta aparkatzeagatik ordainaraztea, besteak beste. Bestelako gaiak ere ageri dira: toki nabarmena izanen dute oihaletan Amaiurko gudaren bosgarren mendeurrenak, pandemiak, prezioen igoerek, zezen plazaren ehungarren urteurrenak eta auzoetako arazoek ere. Horrekin batera, gerren eta eraso sexisten kontrako mezuak ere asko dira. Espainiako errege ohiaren ustelkeria ere aipatu dute zenbaitek.

Emakume gutxi

Emakumeen kontrako indarkeria asko aipatzen bada ere, emakumeek ez dute gizonek duten adinako tokirik aurtengo pankartetan. Ageri diren pertsonaien sexuari erreparatuz gero, nabarmen gehiago dira gizonak emakumeak baino. Agertzen direnen artean %71 dira gizonak, eta %29 emakumeak. Agertzen diren politikari gehienak gizonak dira, nahiz eta Nafarroako lehendakaria emakumea izan. Are, soilik bi pankartatan marraztu dute Maria Txibite. Pertsonaia anonimoetan ere, normalki, gizonak marrazteko hautua egin dute marrazkilariek.

Hizkuntzaren aldetik, euskara eta gaztelania erabili dituzte pankarten egileek. Aurten nahiko orekaturik daude bi hizkuntzak. Hala ere, gehiago dira gaztelaniaz idatzitako mezuak: %55. Bronce peña da pankarta euskara hutsez egin duen bakarra.

Guztiek gozatzeko bestak

Iruñean nabarmena da egun gutxi falta direla bestarako. Peñetako atarietan joan-etorriak dira nagusi egun hauetan. Dena ongi prestatu behar dute. Aurten, gainera, denbora gutxirekin, baina elbarrientzako egokitu nahi dituzte peñak. Iosu Santxez Iruñeko Peñen Federazioko lehendakariak eman ditu azalpenak: «Azken orduko apustua izan da: gurpil aulkian mugitu behar duen peñako kide batek eskatu zigun, eta garaiz ailegatuko gara elbarrientzako guneak prestatzeko. Eta, heldu den urtean, hobeki eginen dugu».

Bestalde, Iruñeko Udalak trabak paratu dizkie hiru peñari jarduera batzuk egiteko. Gehienak haurrentzat zirela azaldu du Santxezek. Hala ere, jakinarazi du tokiz aldatzea proposatu dietela, eta espero dutela baimenak garaiz jasoko dituztela jarduera horiek ere egin ahal izateko.]]>
<![CDATA[Enrique Maia Iruñeko peñen pankarten erdigunean]]> https://www.berria.eus/albisteak/215338/enrique_maia_iruntildeeko_pentildeen_pankarten_erdigunean.htm Thu, 30 Jun 2022 16:42:21 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/215338/enrique_maia_iruntildeeko_pentildeen_pankarten_erdigunean.htm <![CDATA[Larraineko gaiten oihartzuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2022-06-29/larraineko_gaiten_oihartzuna.htm Wed, 29 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2022-06-29/larraineko_gaiten_oihartzuna.htm bat, bat-bi-hiru, bat-bi-hiru, eskutik hartuta, zapiekin lotuta edo nahi bezala, doinuari jarraikiz. Gutxi izanen dira dantza hori euren plazan ikusi ez duten herriak, gutxi dantza hori ezagutzen ez duten herritarrak ere. Oso zabaldurik baitago larrain dantza, eta dagoeneko errotu da Euskal Herriko luze zabalean. Lizarran du sorburua (Nafarroa), XX. mendean.

Lizarrako bestak txupinazoarekin eta larrain dantzako jota zaharrarekin hasten dira, eguerdian. Larraiza, Ibai Ega eta Virgen del Puy y San Andres taldeak arduratzen dira horretaz. Ordu bat geroago, dantza osorik egiten dute Foruen plazan, Francisco Beruete taldeko dantzari beteranoekin batera. Gainerako guziek 01:00ean dute aukera, batzuek mozkorren dantza deitzen duten horretan. Izan ere, bestetako egun guzietan larrain dantza jotzen dute ordu horretan, nahi duenak dantza dezan.

Javier Lana eta Raquel Ugartondo Lizarrako Herri Dantzen Tailerreko arduradunak dira. Horretaz gainera, larrain dantzari buruzko ikerketa eta dokumentazio lan sakona egina dute. Haiek argi dute zein den larrain dantzaren sorrera data: 1903. urtea. «Batzuek diote larrain dantza XIX. mendean ere egiten zela. Larrain dantza edo gaita dantza ageri da zenbait dokumentutan, baina guk uste dugu horiek larrainean edo gaita doinuarekin egiten ziren dantzak zirela, ez gaur egun ezagutzen dugun koreografia», azaldu du Ugartondok. «Dantza hori Alfontso XIII.a erregearen bisitarako prestatu zuten».

1903ko abuztuaren 27an orduko Espainiako erregeak bisita egin behar zuen Lizarrara; azkenik bi egun beranduago ailegatu zen. Aurretik hasi ziren prestalanak; tartean, dantzarenak. Modesto Iribas mediku liberalak paratu zuen martxan ekitaldia. Folklorezalea izaki, Demetrio Romano gaitariarengana jo zuen dantza prestatzeko. Azpiegiturez ere arduratu zen: «Dantzariek Iribasen etxeko patioan edo bere baratzean entseatu zuten», esan du Lanak.

Julian Romano gaitari ezagunaren semea zen Demetrio, eta, dirudienez, aitaren partiturak baliatu zituen zazpi piezaz osatutako suite bat prestatzeko, gaur egun larrain dantza esaten zaiona. «Plazan dantzatzen ziren dantzekin osatu zuten larrain dantza», zehaztu du Ugartondok. Katea, jota, fandangoa, bolerak eta bukaerako kalejira egin zuten orduko hartan. Gerora, balsa gehitu zitzaion, eta dantzen ordena aldatu izan da, baita melodiak ere.

Romanok eta Iribasek hamabi gazte bildu zituzten larrain dantza egiteko: sei neska eta sei mutil. Hilabete izan zuten prestatzeko, eta garaiko egunkarietako kroniken arabera, arrakasta handia izan zuen dantzak. Erregeak 250 pezeta ordaindu zien dantzariei. Ohikoa zen bezala, gauez dantzaldia egin zuten.

Dantzaren gainbehera etorri zen gero, ez dago argi tarteka dantzatzen jarraitu ote zen, 1933. urtera arte. 1929an, Hilario Olazaran kaputxinoak larrain dantzaren partitura ondu zuen, pianorako, eta dantza hura karrikara ateratzeko eskatu zien bizilagunei. Euskal abertzaletasunaren eskutik itzuli zen dantza plazara, Moises Elizaga eta Pello Irujo buru, Eusko Etxean sortutako taldearekin. «Eusko Etxean euskara eta folklorea sustatzen zuten. EAJk, nahiz eta zentzu ideologiko batekin egin, dantza hau bultzatu zuen», kontatu du Lanak. Dantzari haien artean zegoen Francisco Beruete, aurrerantzean Lizarrako folklorea biziberritzen lan handia egin zuena.

Estreinalditik hogei urtera karrikara itzuli zen larrain dantza: El Puyko Andre Mariaren bestetan, 1933ko abuztuaren 25ean. «Diotenez, dantza hastearekin batera Casino Españoleko leihoak itxi zituzten, Eusko Etxearekin zuten lehiarengatik», esan du Lanak. Hiru urte geroago, frankistek euskara eta euskal kultura errotik mozteko erabakia hartu zuten, dantzariei jazarri zitzaizkien eta jantziak kendu zizkieten. Seccion Femenina talde frankistak larrain dantza sartu zuen bere errepertorioan. «Denek baliatu zuten folklorea. Francok ere dantzak erabili zituen bere Espainiaren ikuspegi erregionala zabaltzeko», zehaztu du Lanak.

1944an, larrain dantzaren udal taldea sortu zen, Berueteren gidaritzapean. «Francisco Beruete erreferente kultural bat izan zen Lizarran», esan du Lanak. «Lizarrako folklorearen unerik gorenetako bat izan zen hura, eta toki askotara bidaiatu zuten larrain dantza egitera». Ugartondok azaldu duenez, Beruetek pentsatu zuen hobe zela taldea udaletik ateratzea, udal gobernuarekin zer gerta ere, larrain dantzak aurrera egin zezan. Dantza taldea mendi taldearekin elkartu zuen, beraz, Beruetek. «Euskal nazionalismoari lotuak ziren dantzari batzuk, eta horrek ekar zezakeen arazorik udalean, eskuina baitzen nagusi», pentsatu du Lanak. Horrela sortu zen Larraiza taldea 1966. urtean.

Larrain dantzak zenbait bertsio izan ditu ehun urteko ibilbidean, Ugartondok azaldu duenez: «Une batzuetan puskaren bat kendu zen, ordena aldatu...». 1947ko bideoak ikusita, dantzakeran alde nabarmenak ikus daitezke: «Besoak mugitzeko manera oso ezberdina da, balsean ez dituzte besoak irekitzen, jota ezberdina da... Naturalagoa da». Tito Sanchez dantzariak eta Beruetek aldaketa batzuk ere egin zituztela azaldu du Ugartondok: «Titok kontatu zigunez, lehenbiziko urratsa ezkerrarekin egiten zuten, eta eskuinera aldatu zuten. Edo zubi bat zegoen, eta, azkenak lehenbiziko gelditzen zirenez, bigarren zubia sartu zuten».

Musikak ere izan ditu bertsio bat baino gehiago. Anselmo Elizaga gaitariak 1913an egin zuen larrain dantzaren partitura: balsa sartu zuen, jotaren tonalitatea zehaztu zuen eta zatien ordena aldatu zuen. Esan liteke 2003an ezarri zela gaur egungo dantzatzeko maneraren oinarria, Ibai Ega taldeak eta Lizarrako gaitariek elkarrekin egindako ikus-entzunezko lanarekin: Lizarrako Larraindantza. Hiru mende dantzan. Izan ere, koreografiaren azalpen zehatza egin zuten.

Jantziekin ere berdin. Gizonek jantzi zuri-gorria eraman zuten 1933tik aurrera; emakumeek koloretako gonak, kolore bereko zapia eta atorra zuria. Bestetako espartinak eramaten zituzten denek oinetan. Aurrerago, emakumeek gerruntzea paratu zuten, eta gona ere aldatuz joan zen. Larraiza taldeak, azkenik, jantzi bereziak sortu zituen larrain dantzarako. Hala ere, beste taldeek ez dute jantzi hori erabiltzen. Batzuk zuriz jantzita ateratzen dira dantzara.

Zabalpena

Lizarrako dantza hori Euskal Herri osora zabaldu zen denbora tarte txikian, gaur egun edozein herritako jaietan dantzatzeraino. Lanak uste du zabalpen horren lehenbiziko harria 1951n paratu zela, Duguna ikuskizunarekin. Nafarroako dantzak bildu zituen ikuskizun hark, eta Lizarrakoek larrain dantza plazaratzen zuten. «Iruñekoek dantza ikasi zutenean, lizarratarrak bazter utzi zituzten», kontatu du Lanak.

1970eko hamarkadan zabaltzen hasia zen larrain dantza, baina 1978an etorri zen azkenengo bultzada: Euskal Herriko dantzari eguna egin zuten Iruñean, larrain dantza izan zen plazaratzen azkenengoa, eta nazioko dantzatzat hartu zuten. Hala ere, lizarratar askok ez zuten begi onez ikusi herrialde guzietako dantzariek dantza ikasi nahi izatea. «1982an dantzari egun batean lizarratarrek ez zuten larrain dantza egin nahi guziekin batera baldin bazen. Mamia edo originaltasuna galtzea bezala zen», kontatu du Lanak. Herrialde guzietatik joan ziren Lizarrara dantza ikastera, eta horrek errezeloa sortzen zuen askoren artean. Hala ere, jarrera hori aldatuz joan da.

Orain, Lizarrakoa ez ezik, Euskal Herri osokoa ere bada dantza hori. Bilbon larrain dantza topaketa egiten du Gaztedi dantzari taldeak urtero, eta ohiko dantza da Gasteizko Aihotz plazan. Sanferminetan ere bai: egunero dantzatzen dute Gazteluko plazaren kioskoaren bueltan. «Garesen [Nafarroa] beti gustatu zaie, eta egitarauaren parte zen. Dantza hau hainbeste jai egitarautan ikustea balio erantsia da», kontatu du Lanak.

Folklorea «etengabeko aldaketa» dela defendatu du Lanak, eta larrain dantzaren eboluzioa horren emaitza dela. Modu horretan, larrain dantzari letra paratzea erabaki zuten. Mikel Tabernak egin zituen hitzak, eta ikuskizun batean aurkeztu zuten 2018. urtean.

Hasieran dantza taldeak arduratu ziren larrain dantza suspertzeaz, baina 1950eko hamarkada inguruaz geroztik oso erroturik da Lizarran. Garai hartan dagoeneko egiten zuten gaueko dantza, eta oraindik ere asko dira dantzara animatzen direnak. Hori maite dute Lanak eta Ugartondok. «Ordu txikitako larrain dantzan plaza lepo betetzen da, eta denak sartzen dira dantzara. Hori aberastasun bat da». Azken finean, hori da larrain dantza: plazan egiten ziren dantzetatik abiatuta sortu zena, plazan urtuta eta zabalduta.

Bihar: Herri bat dantzan (III): Lekeitioko kaxarranka.]]>
<![CDATA[«Argi dut ez nukeela Erdi Aroan bizi nahi»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2022-06-22/argi_dut_ez_nukeela_erdi_aroan_bizi_nahi.htm Wed, 22 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2022-06-22/argi_dut_ez_nukeela_erdi_aroan_bizi_nahi.htm En recta línea (Pamiela, 2022). Aitortu du Nafarroako historia dela «errazen» ateratzen zaion gaia.

Zergatik Nafarroako historia?

Aitak Iruñean barrena eramaten ninduen, eta Nafarroako Museoan sartzen ginen, katedralean... Nafarroako historia lehen ez zen ia deus ikasten institutuan, eta unibertsitatean hautazkoa zen. Maite nuen, eta bibliografia handituz joan nintzen, azkenean nire ekarpena egiteraino.

Iraganean preso sentitu izan zara?

Preso ez. Asko maite dudan arren, oso argi dut ez nukeela Erdi Aroan bizi nahi. Bisitan joan eta itzultzerik banu, hori bai. Ez nago harrapatuta, baina tarteka ez dit inporta monolaborantza uzteak.

Batzuek ez dute historia maite.

Pena handia ematen dit nafar bati bere historiak bost axola izateak. Inguruan monumentuak eta iraganeko kontuak ditugu; ez badituzu ezagutzen, edozer konta diezazukete. Lurralde askok ez duten iragana du Nafarroak; harro egon liteke hartaz.

Ezezagutzak dakar interesik eza?

Ikastetxearen edo irakaslearen interesaren arabera ikasiko da gehiago edo gutxiago, baina uste dut beharrezkoa litzatekeela gai hau gehiago lantzea. Iruñean katedralera edo Kontu Ganberara joan beharko lukete ikasle guziek.

Historia eta fikzioa nola ezkontzen dira?

Lotuta sentitu nintzen historialari gisa: gertakariak ikasten dituzu, eta hori da gertatu dena. Literaturara pasatu nintzen, betiere historian oinarrituta. Ehunka kontakizun ditut gertakari historikoetatik abiatuta. Kontakizunetan nahi dudana idatz dezaket, historia ez baita asko ezagutzen; baina, historia idaztean, beldur pixka bat dut, norbaitek asmatua dela pentsa ote dezakeen.

Zer harreman duzu Vianako Printzearekin?

Estua. Historia zientifikora bueltatzera bultzatu ninduen bere biografia idaztean. Paueko artxiboetan, haren etsai agaramontarrek haren kontra egindako 87 kexa bildu nituen. Pertsonaia bere aitaren menpeko gisa aurkeztu ohi da, soilik kultura maite zuela, baina aitari aurre egin zion. Printzeak Nafarroako errege-erreginen kronika idatzi zuen; beti esan da ez zuela bukatu, baina aitarekin izandako borrokak idatzi zituen; galdu zen, baina. Aitak Haroko kondearen alabarekin ezkontzera behartu nahi izan zuen, eta gorteen aurrean bere burua defendatu zuen esanez ez zela ohikoa Frantziako hamabi pareak baino beheragoko leinuekin ezkontzea. Hortik atera da oraingo liburua.

Geroz eta gehiago idazten da Nafarroako historiaz?

Nafarroako historiak aukera asko ematen ditu, ia ez baita hitz egin horretaz. Aurrekariak Arturo Campion eta Iturralde Suit dira; ondoren, salbuespenak salbuespen, gutxi. Orain ari gara batzuk, bakoitza bere maneran. Nahiago ditut irudimenezko kontakizunak. Eleberri historikoak hori du: idatz dezakezu gertatu den gauza bati buruz edo gertatu ez arren gerta zitekeen zerbaiti buruz, betiere zentzuz.

Zergatik oroitu behar da Amaiurko guduaren 500. urteurrena?

Garrantzi handia du, hori baita gure Alamoko gudua: texastarrak Mexikoko armadari eusten saiatu zireneko westerna. Amaiur guzion historia da. Memoria tokiez aritzen garenean, azken egun urteez aritzen gara, Gerra Zibilaz-eta. Hori oso garrantzitsua da, ezkutuan izan delako, baina atzerago ere egin beharko genuke: Noain (1521), Oibar (1451), Atapuerca (1054)... edo Orreaga.

Zer ekarpen egin diezaioke historiak etorkizunari?

Zuhaitzak hazten dira sustraiak ongi erroturik badituzte, eta sustraiak, guretzat, iragana ezagutzea da. Hau ez da monarkia edo errepublika kontu bat, hau historia da, eta zuri ere badagokizu, seguruenik 1200. urtean gertatu zenak oraindik ere eragiten dizulako.]]>
<![CDATA[Bestarako berotzen hasiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2022-06-18/bestarako_berotzen_hasiak.htm Sat, 18 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2022-06-18/bestarako_berotzen_hasiak.htm
Bi urte igaro dira ofizialki sanferminik ospatu gabe, eta gogotsu daude peñetako kideak. Aperitifa da gaurkoa: «Egun berezia da peñetako kide askorentzat, peña guzietako kideak elkartzen baikara. Bazkarian 650 lagun egonen gara. Urte osoan elkar ikusten ez dutenen elkargunea ere bada», esan du Iosu Santxez Iruñeko Peñen Federazioko lehendakariak. Lehenbiziko ekitaldia bigantxak izanen dira, zezen plazan. Sartzeko, kilo bat janari eramateko eskatu dute, Zaporeak elkarteak errefuxiatuekin egiten duen lana babesteko. Gainerako ekitaldiak plazaren inguruetan izanen dira.

Sanferminak ate joka direla iragarri ohi du peñen egunak. Aurten ohi baino lehenago egin dute, Mecak ikuskizun bat prestatu duelako ekaineko hondarreko asteburuan. Zezen plazak ehun urte bete ditu aurten, eta ospakizunetako ekitaldi nagusia hori izanen da. Beraz, aurtengo pankartak ez dituzte aurkeztuko. Hori bi aste barru izanen da: ekainaren 30ean kaleratuko dituzte marrazkien afixa txikiak, eta uztailaren 2an karrikara aterako dituzte oihalak.

Dena prest dutela azaldu du Santxezek, nahiz eta oraindik zereginik ez den faltako uztailaren 6ra bitarte. «Uste genuen azken bi urteetan herdoiltzen hasiak ginela, baina ohartu gara ezetz; martxa ederra hartu dugu azken hilabeteotan, eta primeran joan da prestaketa lana». Urduri daude, gogotsu, baina ez beste urte batzuetan baino gehiago ere. «Sanferminetarako gogoa ez da aldatu bi urte hauetan; gizartea ere ez da aldatu. Lehen adinako gogoa dugu: lan egiteko, karrikara ateratzeko, gozatzeko eta gozarazteko gogo bera dugu sanferminak ongi joan daitezen», zehaztu du.

Barne eztabaida

Urte berezia da aurtengoa, aurreko bietan ez baita sanferminik izan. Ez horregatik bakarrik. Peñen federazioak barne hausnarketa bat abiatu zuen pandemia betean, eta prozesu horretan erabat murgildurik daude. Lehenbiziko fasea eginda, orain bigarrenari ekin diote, eta irailean eta urrian izanen dira saio nagusiak.

«Federazioa sortu zenez geroztik, inoiz ez da halako hausnarketarik egin. Beti jo dugu aurrera, aurreko batzordearen lanari jarraikiz. Baina gizarteak aurrera egin du, dena doa aurrera, eta gu duela 30 urte gelditu ginen. Gizartearekin batera egin nahi dugu aurrera», azaldu du federazioko lehendakariak. Pandemiaren geldialdiak lagundu du prozesua patxadaz egiten.

Lehenbiziko fasean, nondik heldu diren eta nola dauden aztertu dute. 1.170 bazkidek parte hartu dute prozesu horretan, peñen bazkideen %20 inguruk. Datu batzuk ere eman dituzte: hamasei peñetan 5.173 bazkide daude, eta gizonen eta emakumeen arteko arrakala nabarmena da. Bazkideen %80 gizonak dira, eta %20 emakumeak. Zalantzarik gabe, heldu beharreko gaietako bat izanen da berdintasunarena. Ez hori bakarrik. Lehenbiziko fasean parte hartu duten bazkideen laurdenek uste dute zezenketen gaia eztabaidatu beharko luketela. Gaur ongi pasatzeko bilduko dira, baina, seguruenik, gai horiek ere aterako dira mahai gainera.]]>
<![CDATA[«Iktusaren ondotik kalteak txikitzeko aukera handitzen du azido urikoak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2048/030/001/2022-06-17/iktusaren_ondotik_kalteak_txikitzeko_aukera_handitzen_du_azido_urikoak.htm Fri, 17 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/2048/030/001/2022-06-17/iktusaren_ondotik_kalteak_txikitzeko_aukera_handitzen_du_azido_urikoak.htm
Iktusa zer da? Zer eragiten dio pairatzen duenari?

Burmuineko eremu batera odola iristen ez denean sortzen den gaitz sorta bat da. Batetik, iktus sistemikoa dago: odolaren zirkulazioaren buxadura gertatzen da, eta horrek odolaren zirkulazio falta dakar. Bestetik, iktus hemorragikoa dago: kasu horretan zirkulazio sistema hautsi egiten da; beraz, odola garun ehundurara ateratzen da, eta garuneko odol isuria sortzen du.

Zer jakin behar da iktusari buruz? Zein dira ohartarazpenak?

Gehienetan bat-batean agertzen dira sintomak. Minutu batean gorputzaren parte bat gelditu egiten da, hitz egiteko gaitasuna galtzen da -ezin du hitz egin edo beste hizkuntza batean ari dela dirudi-, baliteke ikusmena izugarri galtzea, gorputzaren zati bat lokartzea, edo badirudi hamar minutuan bi botila koñak edan dituela: zorabioak, ezin ibili, lurrera erori... Batzuetan buruko mina ere izan dezake pertsona horrek, baina gehienetan ez. Hori da ohikoena, baina litekeena da batzuetan sintomak ezkutukoagoak izatea, eta horrek ekar dezake pazienteak berehala ez erantzutea, uste baitu ez dela deus larririk.

Larrialdietara berehala hots egin beharra dago, beraz?

Iktus kodea oso zabalduta dago osasun zerbitzuetan; larrialdi zerbitzuetako alarma sistema bat da. Langileek berehalaxe bidaltzen dute anbulantzia bat pertsona horren bila. Horrela egitea garrantzitsua da, anbulantzia ospitalera ailegatu aurretik ospitaleko piezak mugitzen hasten baitira berehala erantzun ahal izateko.

Agudo erantzutea ezinbestekoa baita. Zenbateraino?

Garunera odola modu egokian ailegatzen ez zaion minutu bakoitzeko, pazienteak bi milioi neurona galtzen ditu. Beraz, berebizikoa da ziztu bizian ibiltzea.

Hobe da larrialdietara deitzea ospitalera joatea baino?

Kontua da ospitale guziak ez daudela prestaturik iktusak artatzeko: esaterako, oinarrizko arreta edo eskanerrik ez duen ospitale txiki bat. Profesionalek badakite nora jo behar duten. Hala ere, zientzialariok eztabaida bat dugu: zer da hobeki, gertuen dagoen lekura joatea edo hobekien prestaturik dagoenera? Erantzuna tokian-tokian aztertu beharra dago.

Egin liteke zerbait iktusa saihesteko?

Asko egin liteke: bizitza osasungarria izatea oso garrantzitsua da. Prebentzio neurrien artean onuraren %80 bizi estiloari loturik dago. Ez baduzu erretzen, dieta mediterraneo osasuntsu bat egiten baduzu, gatz gutxirekin jaten baduzu, egunero kirola egiten baduzu eta zure gorpuzkerari dagokion pisua edukitzen saiatzen bazara, iktusari %80ko oztopoak jarriko dizkiozu. Prebentzioaren beste %20an botikak daude, baldin eta iktus bat izateko arriskua baduzu: presio altua, diabetesa, azukrea edo kolesterol altua, erretzea, gehiegi edatea... Adin batetik aurrera ohiko gaixotasun batzuk zaindu behar dira, batez ere aurikula fibrilazioa. Horretarako ona da urtean behin elektrograma bat egitea.

Nola egiten diozue aurre iktusari paziente bat iristen denean?

Lehenbiziko gauza da oso agudo eta taldean erantzutea. Ospitalean horretan bakarrik aritzen den talde bat dugu, eta ez gara iristen: urtean 1.000 ospitaleratze ditugu. Diagnostikoa berehala egin behar da, pazientea ailegatzen denetik garunaren argazkia dugun arte ezin dira 30 minutu baino gehiago pasatu. Buxadura den edo hodiak hautsi diren jakiteko modu bakarra eskanerreko irudia da. Buxadura bada, alteplasa ematen diogu pazienteari makina aretoan, odolbilduak desegiteko. Oso handia bada eta botikarekin ezin bada desegin, gailu mekaniko bidez kentzen dugu. Pazientea iztaian ziztatzen dugunetik ezin da ordubete baino gehiago igaro.

Ikerketengatik eman dizu saria SENek; besteak beste, azido urikoarekin egindakoagatik. Zer gertatzen da horrekin?

Azken bi hamarkadetan nire lanen erdigunean egon da azido urikoa. AEBetan ikasi nuen datu baseekin lan egitearen garrantzia. Bartzelonara etorrita, 2.000 paziente katalanen datuak bildu nituenean hasi nintzen nire datu basea aztertzen. Sorpresa handia izan zen, ordura arte ez baitzen inor jabetu: ospitaleko atarian egindako odol analisien emaitzak ikusita, ohartu nintzen une horretako azido uriko kopurua handitzen zen heinean hiru hilabetera kalte askoz ere txikiagoa izateko aukera handitzen zela modu esponentzialean.

Zer du azido urikoak, bada?

Antioxidatzaile oso indartsua da. Gorputzean dugun produktu endogeno bat da, zabor biltzaile profesional bat. Horrek ez du esan nahi hori ona denik, basoa suhiltzailez beterik izatea ona ez den modu berean; horrelakoetan sua piztu dela esan nahi baitu. Odolean azido uriko asko baldin badago, seguruenik su asko piztu dira gorputzean. Hori bai, behin sua piztuta, hobe da basoa suhiltzailez beteta izatea. Iktus bat baduzu, horrek lagunduko zaitu.

Nola izan zen azido urikoarekin egin zenuen ikerketa?

Laborategian hasi ginen lanean, animaliekin. Gero, Espainiako Botiken Agentziak baimena eman zidan Bartzelonan 24 pazienterekin probatzeko. Azido urikoa eman genien pazienteen odolean toxiko gutxiago sortzen zirela ikusi genuen. Ikerketa handiago bat egiteko baimena eskatzean, Good Manufacturing Practice botikak fabrikatzeko arauekin egin nuen topo. Ohartu nintzen diru asko behar nuela. Kataluniako enpresa batek sortu zidan botika, bi urtean, eta 450 paziente artatu nituen. Etorkizun oso handikoak ziren emaitzak, eta ikusi genuen paziente batzuentzat sekulakoa zela, emakumeentzat batez ere. Baina hor geratu da.

Zein izan da arazoa?

Inbertsoreei ez zaie axola egiten duzunak sendatzen duen edo ez; jabetza intelektualaren babesa, horixe bakarrik nahi dute, eta orain hiru jartzekotan, hiru urtean hamar jasotzea. Horrela dira negozioak.

Zenbateko inbertsioaz ari zara?

Zortzi milioi eurorekin seguruenik munduko merkatuetara ailegatu gintezke. Azken ikerketa falta zait, oinarrizko ikerketa izenekoa. Espainian ez didate milioi bat edo milioi eta erdi baino gehiago emanen. Sistema hau ez dago pentsatuta ikerketa biomedikoa burura eramateko, eta, azkenean, nik ikertzen dut pazientearengana ailegatzeko, eta horretarako botiketara ailegatu behar da. 2020an enpresa batekin akordio bat ixtekotan ginen, baina pandemiarekin dena pikutara joan zen.

Zortzi milioi zertarako?

Bi milioi botika ekoizteko; badakigu nola egin GMT arauak beteta. Hiruzpalau behar ditugu pazienteekin ikerketa klinikoa egiteko. Gainerakoa botikak arautzeko agentziekin harremana mantentzeko, txostenak egiteko, alor administratiborako... Pentsa, botika enpresa batek 500 milioi behar ditu produktu bat munduko merkatura eramateko. Gainera, kontuak egin ditut, eta, Espainian azido urikoa erabiliko balitz, urtero mila pertsona gutxiagok izanen lituzkete kalte larriak iktusaren ondoren.

CHOICE ikerketagatik ere eman dizute saria. Zertan datza?

Orain gutxi aurkeztu ditugu emaitzak, eta jendea seko harriturik dago. Gailu mekanikoekin eta alteplasmarekin buxadurak garbitzeko moduan erabateko paradigma aldaketa dakar. Arestian esan bezala, tronbotikoak ezin badu odolbildua desagerrarazi, gailu mekanikoa erabiltzen dugu. Tronboa kenduta, dena egintzat genuen. Baina ez nengoen batere seguru, eta 1960ko hamarkadako ikerketa batzuk aztertu nituen. Odolbildu handiena kenduta, kapilarrak ere itxi daitezke, oxido estresa egon delako, eta iduriz odol jarioa itzuli arren eta inon gainezka ez egin arren, odola ez da ongi iristen azken kapilarrera. Arteriografiekin sumatu ez ditugun tronboak sortu izan dira. Ibaiaren isuria irekita dago, baina zeluletara odola eta azukrea eramaten duten kanal txikitxoak? Beraz, tronbolitiko gehiago ematea proposatu nuen, iduriz garbi zegoen hori libratzen jarraitzeko. Sekulakoa izan da. Angiografia aretoan sendatu direnen kopurua %19 handitu da. Ikerketa baieztatzeko baimena eskatu dut, eta hau seguruenik egin ahalko dugu.]]>
<![CDATA[«Gaztelu hobeak ditugu lehiari esker»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2022-06-16/gaztelu_hobeak_ditugu_lehiari_esker.htm Thu, 16 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2022-06-16/gaztelu_hobeak_ditugu_lehiari_esker.htm Plaça de nou daude; bat, Orion (Gipuzkoa). Hala deitzen zaie bederatzi mailako castel edo giza gazteluak egin diren plazei. Castellers de Vilafranca taldeak egin zuen, 2018an, eta igandean hartan izanen dira plaka bat paratu eta, agian, ekintza gogoangarri hura errepikatzeko. Bihar Ereñotzun izanen dira, eta, etzi, Donostian eta Hondarribian (Gipuzkoa). Carles Mata (Vilafranca del Penedes, Herrialde Katalanak, 1978) taldeko lehendakaria da.

Zer esan nahi du Euskal Herrian Plaça de nou bat izateak?

Pentsa: Katalunian asko ditugu, baina munduan soilik sei daude, tartean Oriokoa. Besteak Txinan, Indian, Italian eta Andorran daude.

Eta zuentzat zer balio du halako gaztelu bat hemen egiteak?

Handia. Hasteko, etxetik kanpo halako gaztelu bat egitea zaila da, jende asko behar delako: berrehun lagun gutxienez, eta bertako laguntzaileren bat. Aurretik genuen colla [talde] burua estropadazalea zen, eta horregatik joan ginen Oriora.

Badu zentzurik Kataluniatik kanpo gazteluak egiteak?

Bai, gure kultura zabaltzeko modu bat baita. Europako toki askotan egon gara, eta, 2019an, Kalifornian egon ginen zortzi mailakoa egiten Golden Gate zubian. Kataluniako kultura mundu osoan erakustea maite dugu.

Nondik heldu da gazteluak egiteko zaletasuna?

Tradizio honek 200 urte baino gehiago ditu, eta belaunaldiz belaunaldi igarotzen da. Vilafranca del Penedes inguruan [Bartzelona] mila bazkide ditugu. Jende gaztea egun batez etortzen da probatzera, baina, behin probatuta, ezin du utzi.

Zergatik lotzen du hainbeste?

Erronkarengatik batez ere, gaztelu hau edo bestea egiteko erronkarengatik. Gaztelu handiagoak eta hobeak ditugu lehiakortasunari esker. Bakarrik eginda ongi pasatzen duzu, bai, baina gehigarri bat behar da. Gure mailako taldeek baino hobeki egin nahi dugu, beti.

Colla horien artean adiskidetasuna edo lehia da nagusi?

Momentuaren arabera. Plazan gazteluak egiten, ez dago adiskidetasunik, baina, behin bukatuta, garagardoak hartzen ditugu elkarrekin.

Erakusketa edo lehiaketa da?

Lehiaketa bi urterik behin egiten da, Tarragonan. Egunerokoan, erakusketak egiten ditugu, baina, plaza batera joatean, lehiakideak aurkitzen dituzu, eta hobeki egin nahi duzu; beraz, beti izaten da lehia.

Bederatziko gaztelua da zailena?

Hamar mailakoa ere badago, eta hor 800-1000 lagun behar dituzu. Oinarriak oso konpaktua izan behar du, 600 pertsonekin egina.

Zein da egin duzuen erronkarik handiena?

Badira mugarri batzuk: hamarreko hiru eta hamarreko lau deitzen ditugunak, horiek dira handienak. Bederatziko dorrea amb folre hiru aldiz egin dugu, baina goraino igo ondoren erori egin gara beti. Izan ere, askoz ere hauskorragoa da.

Adin txikikoak igotzen dira goraino. Hori segurua da?

Ez dugu inor behartzen. Haurren arteko lehia ere handia da, denek igo nahi dute, eta kontent igotzen dira. Ikusgarria da, egiten ditugun gaztelurik handienetan 13-14 metro igo baititzakete. Batzuetan erortzen dira, noski, eta kirol guzietan bezala min hartzen ahal dute, baita bizikletatik erorita ere. Egun kaskoa eta aho babeslea daramatzate. Gainera, motel erortzen dira.

Babes neurriak hartzen dituzue?

Astean hirutan entseatzen dugu halakorik gerta ez dadin. Entseguetan sare bat erabiltzen dugu, zirkuan bezala, baina plazan ez dago halakorik. Aurretik ongi egin dugulako segurtasunarekin goaz.

Lekukoa bermaturik duzue?

Bai, noski. Gazte anitz ditugu sekulako gogoarekin: asko gozatzen dute, eta serio hartzen dute. Hamarkadaz hamarkada igaro da gogo hori. Nik 26 urte daramatzat gazteluak egiten, 44 urte ditut, eta bide luzea dut aurretik oraindik.

Zorabiatzen den jendea ezin da goraino igo?

Behean gelditu behar dute, baina behar-beharrezkoak dira. Gaztelu bat egiteko oinarri sendoa behar da lurrean; horiek gabe, ez gara deus. Parte guztiak oso garrantzitsuak dira. Egituran gora egiten dutenak gutxi dira, bai, baina gaztelua denen artean egiten dugu. Talde lanaren balioa oinarrizkoa da gurean.]]>
<![CDATA[«Larhungo gainak konexio berezia du sormenerako»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2022-06-11/larhungo_gainak_konexio_berezia_du_sormenerako.htm Sat, 11 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2022-06-11/larhungo_gainak_konexio_berezia_du_sormenerako.htm
Kaiola eta habia ez dira gauza bera.

DANI IRAZOKI: Izena nire amatxik jarri zuen. Habiaren kontzeptuan pentsatzen ariko zen, nik uste. Baina, hemen lanez leporaino zaudenean, kaiola ere izaten ahal da. Lanerako paradisu bat da, horrek erran nahi duen guztiarekin.

ITZIAR ELIAS: Kabia kaiola horren barrenean goxo egoteko lekua da, arrautzak jartzekoa.

Pandemiak zer eragin izan du zuen proiektuan?

ELIAS: Handia, edukiera kontuekin ezin genuelako aurrera eraman. Barratik ezin genuen kontrolatu kultura ekitaldietako jende kopurua. Geldi eduki dugu orain arte.

Erabat gelditu zenuten kultur jarduera?

ELIAS: Sortze prozesuak izan ditugu tarte horretan. Helburua da hau sormen gune bilakatzea: pandemiak erakusleihoa gelditu zuen, baina sortzaileak etxean hartzen ahal genituen. Hemen izan genuen Willis Drummond, kontzertu formatua pandemiako egoerara moldatzen, eta Xutik taldea kanta berriak sortzen. Aurreneko pausoak izan ziren erresidentzia gisa.

Habia goxoa izan da talde horientzat, beraz?

ELIAS: Guretzat ere bai, ez zegoelako kontzerturik. Pentsa, orduan etxeko eskaileretan musika aditzea.

Horma irudi bat egiten ari zarete kanpoaldean. Zer moduz buelta?

ELIAS: Bentako oroigarri denda kultur gune bihurtu genuen. Hala ere, ikusten genuen komertzio bat izan genezakeela, baina tokikoa.

IRAZOKI: Sarako Ez Kexa arropa markarekin hitz egin genuen, haien denda irekitzeko. Xabi Tapia haien marrazkilaria ari da murala egiten.

Lehen, zezenak, sevillanak eta titareak saltzen zenituzten; orain, berriz, Lapurdiko kamisetak. Bada aldea, ezta?

IRAZOKI: Haien arropetan, euskal ikonografia erabiltzen dute pop artearekin eta ironiarekin nahasiz. Interesgarria iruditu zaigu horrelako toki batean halakoak izatea.

ELIAS: Tokiko produktuak izaten saiatzen gara tabernan ere: eztia, IPA garagardoa, ardo ekologikoak...

Sei hilabetez irekitzen duzue benta. Nola kudeatzen duzue hori?

ELIAS: Lekuak berak baldintzatzen gaitu. Negua oso zaila da hemen, 900 metrora gaude. Maiatzean irekitzen ditugu ateak, baina otsailean hasten gara txukuntze lanetan. Urik ere ez dugu; 400 metro beherago daude iturri naturalak. Beraz, bonbekin igotzen dugu.

Lapurdi eta Nafarroaren artean zaudete. Zubi lana egiteko anbizioa duzue?

IRAZOKI: Mugak ez du lurraldeak banatzen dituen marra bat izan behar, hurbiltzen dituen puntu bat baizik.

Zer du Bidasoa inguruak hain kultura aberatsa izateko?

IRAZOKI: Mugak ekartzen du aberastasun bat, bertzearen kontzientzia bat. Agian horregatik.

Musika eta arte plastikoek dute batez ere tokia zuen habian?

ELIAS: Ez, ateak irekita ditugu diziplina guztientzat, baina, orain, musikara eta erakusketetara jotzea zaigu errazena edo gertukoena. Baina irekiak gaude idazleentzat, antzerkilarientzat, dantzarientzat... Pixkanaka, etxea egokituz joan nahiko genuke diziplina guztiak hartzeko.

Larhungo turismoa eta zuen kultura eskaintza uztartzerik badago?

ELIAS: Batzuetan, topatzen duzu gora igo, sorpresa hartu, eta eskerrak ematen dizkizun turista. Beste batzuetan, kontrakoa: erakusketa gela dela ikusi, eta ihes egiten dute.

Bentara joan beharra dago: ez da bidean topatzen. Hori muga da, edo abantaila?

ELIAS: Biak. Alde batetik erritual bat izan daiteke trena hartzea edo zapatilak jantzi eta oinez etortzea. Noski, edozer gauza antolatzeko konplikatuagoa da.

IRAZOKI: Tokiak konexio berezia du sormenerako. Hori ulertu eta sentitzen duen jendearekin hau partekatzea ederra da.

Zuek ere sortzaileak zarete. Zuentzat zer da lan hau?

ELIAS: Kabia plazer handi bat da. Orain arte turismoari bakarrik dedikatutako toki bat kulturari irekitzea, kultura babestea, plazer handia da. Oroigarri benta hari gure nortasuna eman diogu.

IRAZOKI: Hori egiten duena errespetatzen dugu. Benta anitz daude, eta bakoitzak nahi duena egiten du, ez dugu ezer horren kontra.]]>
<![CDATA[Nork aditu du gaueko doinu hori? ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/030/001/2022-06-09/nork_aditu_du_gaueko_doinu_hori.htm Thu, 09 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1914/030/001/2022-06-09/nork_aditu_du_gaueko_doinu_hori.htm tiu-tiu-tiu. Ez da sirena hots bat, ez da alarma bat, ezta atzeraka dabilen kamioi bat ere. Apo hontza da, Euskal Herriko hontzik txikiena. Negua Afrikan eman ondotik, udaberrian etortzen da Europara, uda hemen igarotzeko. Iruñean ohartu dira apo hontz anitz daudela, horiek zenbatzeko proiektua abiatu baitzuten 2019an. Urte batzuen buruan, espezie horren bilakaera aztertzeko datuak izanen dituzte. Ikusteko zaila da, gautxoria baita, eta, gainera, bere lumen kolorearekin zuhaitz artean aise ezkutatzen baita, baina erraza da apo hontza ezagutzea. Soinua da ezagun egiten duena. «Oso hirikoa da. Ez da ikusten, baina aditzen da. Horrek badu misterio puntu bat», kontatu du Juan Ignacio Dean Gorosti elkarteko ornitologoak. Hura da proiektuko koordinatzaileetako bat. «Ikusi genuen erraza zela errolda hau egitea, eta jende asko lor genezakeela laguntzeko. Gainera, gertuko espezie bat da, eta gogoa genuen kontatzeko». Aldez aurretik lan bakarra egin da apo hontzari buruz Iruñean: Eduardo Beriain Lunak egin zuen, 2008an, eta Iruñeko Udalak argitaratu. Ikerketa hartan hogei bikote zenbatu zituzten Iruñeko erdigunean. «Bitxia da; ez genekien zenbat apo hontz genituen hirian. Harritu gara ikusita uste baino gehiago zirela: apo hontz pila bat ditugu», esan du Deanek. Oraindik datu zehatzekin frogatu behar bada ere, ornitologoak uste du hegazti horren dentsitate handia dagoela Nafarroako hiriburuan. «Ongi legoke beste hiri batzuekin alderaketa egitea». 2019an abiatu zuten apo hontzaren errolda egiteko proiektua, baina denboraz larri ibili ziren. «Agudo ibili ginen, zerbaitetan hasteko asmoz, baina ordutik metodologia findu dugu», azaldu du Garciak. Hurrengo urtean, apo hontzak Iruñera ailegatu zirelarik, karrika hutsak aurkitu zituzten, COVID-19aren pandemiaren ondorioz jendeak etxean geratu behar izan zuelako. Beraz, iaz egin zuten ganorazko lehenbiziko behaketa; boluntarioek etxeratzeko agindua saihestu zuten behaketa lanari esker. Zangoza inguruan ere aritu ziren boluntario batzuk. Aurten berriz egin dute behaketa, eta boluntario gehiago animatu dira apo hontzak kontatzera. Jende gehiago izanda, Iruñeko eremu gehiagotara zabaldu dute behaketa. Ez hori bakarrik: Nafarroako zenbait herritara zabaldu dute bilaketa lana. Gaueko ibilaldiak Udaberrian ailegatzen da apo hontza Europara, eta udazkenean alde egiten du. Aurtengo behaketak apirilaren 29tik maiatzaren 2ra egin zituzten. Hegazti hori aditu eta non dagoen zehaztu behar dutenak 21:15 inguruan ateratzen dira karrikara, eta gauerdira arte egoten dira, belarriak erne-erne dituztela. Ines Rodriguez izan zen behaketetan parte hartu zuen boluntarioetako bat. Txori zalea da, eta sakre belatzaren erroldan ere parte hartzen du. Gertukoa du apo hontza: «Gaztelugibelean bizi naiz, eta udaberriro aditzen ditut apo hontzak ohatzetik, lotara joan aurretik», kontatu du. «Gaueko hegaztiak liluragarriak dira, eta gure hiriaren bihotzean askotariko hegaztiak izatea luxua da». Proiektuan parte hartzeak ez dio lan askorik eman, askotan ateratzen baita itzuli bat ematera. «Ez dut prismatikorik eramaten lotsa ematen didalako, baina beti ditut begiak eta belarriak adi-adi hegaztiak atzemateko». Rodriguez lagun pare batekin atera zen behaketa egitera. Ostegunez paratu zuten karrikara ateratzeko eguna, hobeki baita une berean egitea, hontzak bitan ez kontatzeko. «Juevintxo eguna zen, eta Gaztelugibelean kuadrilla asko zeuden: apo hontza gutxi aditzen zen, eta jendearen harrabotsa, asko». Lan egiteko oztopoak zirela eta, igandean ateratzea erabaki zuten: «Orduan askoz gehiago kontatu genituen». Egin beharreko lanak ez du jakintza berezirik behar. Sakelako telefonorako aplikazio bat erabiltzen jakitea, ez besterik. Eta apo hontza aditzeko belarria zorroztea, noski. Aise aditzen da, dena den. «Hain argia da bere doinua, hain argi aditzen da, edozeinek egin baitezake, interesa baldin badu». Norberak bere ohiko ibilbidea egiten du, beraz, GPSaz baliatzen den aplikazioa piztuta. Apo hontza ikusi edo aditzean, zuhaitzaren azpian sakelakoan botoi bat sakatu, eta koordenadak gordetzen ditu. Epe luzeko lana Datu horiek Deanek jaisten ditu, hura arduratzen baita datu guziak txukuntzeaz. Kontsolidazioa egiten du: «Ibilbide bat bi egunez egiten bada, hontz gehien atzeman den eguna hartzen dugu ontzat. Izan ere, apo hontzak ez dira asko mugitzen». Behin datu guziak azterturik, bi datu nagusi ateratzen dituzte: kontatutako hontz kopurua eta kilometro bakoitzeko dauden hontz kopuruaren dentsitatea. Bigarren datu hori garrantzitsuagoa da: «Urtetik urtera eremu gehiago aztertu arren, beti erabiltzen dugu dentsitatearen indizea. Horri esker, datuak estrapolatu ditzakegu, eta kopuruari buruzko estimazio bat egin». Oraindik goizegi da eskuratu dituzten datuei buruzko ondorioak ateratzeko. Deanek esan duenez, lauzpabost urtetan hasiko dira ondorioak ateratzen. Datu horiek baliagarriak izanen direla azaldu du ornitologoak: «Edozein espezie bioadierazle da. Espeziea ongi badoa, hirian bioaniztasuna dagoen seinale. Modu batez, hau jendea sentsibilizatzeko modu bat da, ikus dezaten hiri barruan ere espezieen aniztasuna babestu behar dela, eta hirien eta lorategien diseinuek horrekin bat egin behar dutela».
Bi apo hontz, Iruñean. DANIEL GARCIA
Garciak kontatu du zein den apo hontzak hirietan duen arazoetako bat: «Arazo handi bat du: geroz eta habitat natural gutxiago du, eta kumeak hazteko toki on gutxiago, zuhaitz zaharren zuloetan egiten baitu hori. Usteldurik dauden zuhaitzak izaten dira horiek, eta Iruñean bota egiten dituzte, erortzeko arriskua izaten dutelako. Horiek desagertzen ari direnez, jakin nahi dugu zenbat apo hontz ditugun eta zer garapen duen espezie horrek». Uste du beren lanak balio dezakeela arazo hauek azaleratzeko ere. Badira ikertu beharko diren beste afera batzuk ere. Garciak ohartarazi du azken bi urteetan neguan ere aditu izan dela apo hontza kantari. Duela bi urte abendura arte aditu zela, eta aurten negu guzian aditu omen da baten bat. «Ikusi beharko dugu joera, eta migrazio epeak aldatuko balituzte zein diren ondorioak». Baina, horretarako, datuak behar dira. Hegaztien alde Gorosti elkarteak gidatu du apo hontzaren errolda proiektua, eta elkarte horren helburuetako bat da sentsibilizazio lana egitea. Garciak uste du oraindik ere ingurumen heziketa handia falta dela gizartean, baina poliki-poliki hiritarrak kontzientzia hartzen ari direla. Lan honek lagundu dezakeelakoan dago: «Askotan uste dugu Iruñean dena dela kea, zarata eta porlana, baina hor ditugu parkeak, Arga eta Sadar ibaiak... bizitza asko dugu. Hiriko bizitza basatiari balioa eman nahi diogu». Espeziea ezagututa, erakunde publikoek hirian lanak egitean babes neurriak har ditzakete. Horretarako balio du sentsibilizazioak, Deanen aburuz: «Hegaztiak errespetatuz joan garen heinean, hirira egokitu dira. Hori sintoma ona da. Gero badira beste sintoma txar batzuk: nekazaritzak sor ditzakeen kalteak, haize errotak neurririk gabe paratzea...». Hegaztiak oro har, eta apo hontza zehazki. Espezie hori ezagutzeko manera izan daiteke errolda. Hirian ohikoak badira ere, askok ez dakite haiena denik gauetan aditzen den soinu hori. Garciak kontatu du istorioa: «Batzuek apo hontzaren kantua aditzen dute, eta ez dakite zer den. Bizilagunek behin baino gehiagotan deitu dute Udaltzaingora piztuta geratu den alarma bat delakoan». Haiek aski ongi dakite norena den. Heldu den urtean karrikara itzuliko dira, belarriak erne, hontzak zenbatzeko prest. ]]>
<![CDATA[«Senideen bila ez ginen errebantxagatik ibili, maite genituelako baizik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/046/001/2022-06-05/senideen_bila_ez_ginen_errebantxagatik_ibili_maite_genituelako_baizik.htm Sun, 05 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1946/046/001/2022-06-05/senideen_bila_ez_ginen_errebantxagatik_ibili_maite_genituelako_baizik.htm Justizia soziala, berdintasuna eta haurridetasuna. «Niretzat, hau da inportanteena». Modista eta brodatzailea da Josefina Campos Orduña (Azkoien, Nafarroa, 1942), ezkertiarra eta errepublikazalea. 1936an frankistek herrian hil zituztenen gorpuzkiak bilatu eta etxera ekartzeko lanetan aitzindari izan zen, jasotako informazioa liburuetan argitaratu du, eta joan den astean Nafarroako Gobernuak Karlos III.aren domina eman zion, lan hori aitortzeko. Ez da isilik geratzen den horietakoa.

Ezkerrekoa eta errepublikanoa?

Bai, beti izan naiz ezkerrekoa. Sariarena esan zidatenean, hasi nintzen begiratzen ea nolakoa zen Karlos III.a. Ikusi nuen Nafarroaren alde lan egin zuela. Ez naiz bandera asko eraman zalea, baina Azkoiengoa naiz, eta gero, oroz gainetik, nafarra.

Hildakoentzat, errepresaliatuentzat, biktimen familiakoentzat... zer esan nahi du gobernuaren aitortza honek?

Domina horretan denak gaude: fusilatu zituztenak, gorpuen bila ari garenak eta lan egin dutenak.

Guztiena da domina, baina Azkoienen zu izan zinen aitzindari gorpuzkiak bilatzen. Besteak beste, horregatik jaso duzu aitortza.

Hasiera-hasieratik aritu nintzen eta oraindik ere hor nago, eta ez naiz damutzen. Harreman asko ditut jendearekin; beti hor egon naiz. Oso barruan daramadan zerbait da, gurasoek izugarri sufritu zutelako.

Modista eta brodatzailea zara, ezta?

Modista aritu nintzen fabrika utzi nuenetik. Titulua atera nuen, eta tailer bat ireki nuen. Ama ere modista zen, eta brodatzen irakatsi zidan. Hark laguntzen ninduen.

Oraindik jarraitzen duzu?

Orain batez ere brodatzen dut. Arropa asko saltzen da, eta askotan ez du merezi josten ibiltzea, kobratzen duzuna baino askoz gehiago kostatzen delako. Dendan lau sosen truke eskuratu ditzakezu arropak. Brodatzea bai, hori asko maite dut.

Fabrikako lana aipatu duzu. Zertan aritu zinen?

Bederatzi urtez plastikoen enpresa batean egin nuen lan, eta han ere borrokatu behar izan nuen. 14 urterekin hasi eta ezkondu arte aritu nintzen. Injustiziarik ikusten banuen, kexatzen nintzen; eta bidegabeki errieta egiten bazidaten, erantzuten nuen. Nik injustiziak ezin ditut ikusi, edozeini egiten zaizkiola ere. Behin etxera bidali ninduten, eta esan nien: «Ni hemendik ez noa esan arte zergatik botatzen nauzun eta idatziz ematen didazun arte». Etxeko egoera ez zen ona, baina aizu, lanean hasi nintzenean neure burua defendatzen ikasi nuen.

Nor zen Jose Maria Jimeno Jurio zuretzat?

Pertsona umila eta ona zen. Aurkeztu zidaten egunean zuka hitz egin nion, eta esan zidan: «Utzi zuka alde batera edo bukatu dugu solasaldia». Azkoiengo zirkulu katoliko batzuetan oso gaizki hitz egiten zuten on Jose Maria Zirardaren lepotik [garai hartako Iruñeko eta Tuterako apezpikua]. Berak bidali zuen Jimeno Jurio fusilatuen zerrenda egin zezan. Asko lagundu zigun, eta informazio asko eman zigun. Artzain batek kontatu zion hil zuten emakume bat non zegoen, eta bai, hantxe zegoen. Halako asko izan ziren. Roldan semea ere hona etortzen zen aitarekin txikia zelarik, 1978an bilketa hasi genuenean.

Esan duzu gurasoek asko sufritu zutela. Zer gertatu zen?

Gurasoak kristauak eta katolikoak ziren, eta, egin zieten guzia eginda ere, ez zioten inoiz jainkoarengan sinesteari utzi. Nik bide bera hartu nuen, konbentzituta. Uztailaren 22an hasi zen matxinada Azkoienen. Goizean goiz 334 gizon inguru agertu ziren herria zaintzeko, eta 25 lagun atxilo hartu zituzten. Guztiak hil zituzten urriaren 21ean; tartean, nire amaren anaia bat. Azkoiengo ehun andre baino gehiagori ilea moztu zieten, amari ere bai.

Ezkerrekoa izateagatik?

Amaren mutil lagunak frontera joateko izena eman zuen, baina hartu egin zuten beste hirurekin batera. Milagrora eraman, eta hil zituzten. Saiatu zen ihes egiten hormari salto eginda, baina Faltzesko bat ohartu zen, eta tiro egin zion. Atera genuenean tiroa zuen belaunean.

Horren ondoren moztu zioten ilea zure amari?

Medikuak debekatu egin zuen nire amari ilea moztea, ahul zegoelako. Baina hemengo kaboak Escalera, Erriberrikoa amaren biloak eramateko agindu zuen, bestela berak burua moztuko ziola. Azkenean ilea moztu zioten. Batzuei errizino olioa eman zieten. Eskoletatik haurrak atera zituzten irri egin ziezaieten. Bortxatzen ere saiatu ziren. Behin, errepidea zeharkatzean, batek oihu egin zion buruan zapia zeramalako. Hark, zapia kendu, eta esan zion: «Mila aldiz moztuko nuke ilea hil dituzuenak berpizteko». Ama ez zen isildu. Josteko makina ere kendu zioten.

Aitari zer pasatu zitzaion?

Aita Kuban sortu zen, baina gazte etorri zen. Soldaduska egiten ari zen gerra hasi zenean, eta gorriek preso hartu zuten, baina haiekin borrokatzera geratu zen. Gerra bukatu zenean, nazionalek preso izan zuten hamaika tokitan, azkenik Ezkabara eraman zuten arte. Han sei hilabetez egon zen. Goizez, lanerako ateratzen zuten errepideetara; gauean, paretaren kontra lo egin behar izaten zuen, tanta bat etengabe erortzen zelako. Aldakan ziztatu zuten, eta bizkarrezurra apurtu zioten.

Jose Orduña, zure osaba, hil zutela esan duzu.

Burura datozkit osabak eta beste bik idatzitako eskutitzak. Familiei ongi zirela esaten zieten, eta amei eskatu norbaitekin hitz egin zezaten, haiek ez zutela deus egin. Amatxi joan zen Jose eta beste batengana, osabak eskatu bezala. Batek entzungor egin zuen, eta besteak esan zion ez zirela UGTkoak egin behar, horregatik hiltzen zituztela. Pentsa zer krimenak! Eta denak kristauak ziren. Jainkoaren eta Espainiaren alde borrokatu ziren, baina, nola da hori posible? Bigarren mandamentuak dio hurkoa zu bezala maitatuko duzula. Hil zuten, ebatsi zuten, bortxatu zuten... denetarik egin zuten.

Etxean kontatu zizkizuten gertatutakoak?

Ez zidaten horri buruz hitz egin. Ama modista zen, aita elbarri zegoen, eta jende asko pasatzen zen etxetik; beraz, nik aditzen nituen; ikusi nuen jende asko negarrez. Aditu izan nituen La Marseillaise [Bakearen Marseillaise] kantatzen: «no más cañones ni fusiles» (kanoi eta fusil gehiagorik ez), eta ohartu nintzen kanoirik eta fusilik nahi ez zutenak zirela onak, eta horiek hil zituztenak gaiztoak. 15-16 urterekin, gurasoei galdetzen hasi nintzen, eta hasi ziren azaltzen. Gainera, amak kutxa bat zuen, eta han osabaren eskutitzak aurkitu nituen. Gauez irakurtzen nituen, negar batean.

Ez zen ohikoena horri buruz hitz egitea, ezta?

Ez, ez. Amatxik ez zuen inoiz horri buruz hitz egin. Oso zuhurra zen; soilik amarekin egiten zuen.

Nolatan egin zinen ezkerrekoa?

Etxera etortzen zen jende asko, pertsona onak ziren eta maite nituen. Gainera, irakurtzea asko gustatu zait beti, baina ez nuen irakurtzen agintzen zigutena.

Zer irakurtzen zenuen?

Posible nuen guzia: interesekoa bazen, irakurtzen nuen. Aitak liburuak uzten zizkidan.

Kristau gisa, zer iritzi duzu Eliza katolikoak izan zuen jarreraz?

Onartzen ez ditudan gauzak egin dituztenean kontra egin dut, eta batzuek bizkarra eman didate. Ni sinestuna naiz, baina benetan Jainkoan sinesten baduzu, irakurriko zenituen ebanjelioak edo mandamentuak; eta non ikasi dute hiltzearena? Ulertezina da.

Nola hasi zineten 1936an hil zituztenen gorpuzkien bila?

Deia-n egun batez irakurri nuen: Bihar hileta, 1936ko fusilatuen omenez, Martzillan. Ezin nuen sinetsi, hamaika aldiz irakurri nuen. Amari kontatu nion, eta berehala esan zidan: «Eta guk ez dugu eginen?». Hori zen gu guzion nahia: denak herrira ekarri eta behar den bezala lurperatzea. Herrian barrena zabaldu genuen horren berri, eta aste hartan zortzi elkartu ginen. Hamabost egunen buruan batzorde oso bat genuen. Berehala jo genuen udalera eta parrokiara, ez zezaten pentsatu klandestinoki ari ginenik; salaketarik ez jasotzeko. Alkateak idazkariari esan zion behar genituen paperak emateko. Martzillara joan ginen, eta hango parrokoak jo zuen apezpikuarengana. Esan ziguten zein baimen behar genituen. Bilera orokor bat egin genuen; guzien izenak, adina eta lekua bildu genituen; eta hasi ginen senideen baimenak biltzen. Soilik bik ez ziguten sinatu.

Nola aurkitu zenuten osaba?

Lehenbiziko egunean izan zen. Elora joan ginen, han hil zituzten, eta euria ari zuen goitik behera. Ama eta biok ginen aterkiarekin, eta berehala, burezurra ikustean, esan nuen: «Hori nire osaba da!». Ama korrika etorri zen: «Nire anaia da». Harekin batera atera ziren bi anaia; besoetatik lotuta zeuden alanbre batekin, gizajoak.

Gorpuzkiak etxera ekarri, eta hileta antolatzeari ekin zenioten?

Bataiaturik zeuden, eta hileta duin bat nahi genuen. Frontean hil ziren eskuinekoak ekarri zituztenean, hileta duinak egin zizkieten, ba guk ere bai. Urriaren 8an egin genuen hileta. Homilia ederra izan zen; fusilatuen senidea zen apaiza, eta gauzak argi utzi zituen. Zirardari idatzi nion meza eman zezan, eta erantzun zidan: «Sentitzen dut, bihotzez, eta badakizu joanen nintzatekeela, baina heriotza mehatxuak jaso ditut». Fatxek jipoitu zutela eta ez okurritzea ere fusilatuen aldeko mezarik egitea.

Urduri zinen egun haietan?

Hiletaren aurreko gauean adiskide batzuen etxera joan nintzen. Eskuinekoak ziren denak. Berehala galdetu zidaten ea zer eginen genuen hiletan, esan zietelako mitin bat prestatzen ari ginela. Hori ez zen egia; inork ez zuen hori proposatu. Kontuz ibiltzeko esan zidan gizonak. Biharamunean, 06:00etan, tiroak aditu nituen etxetik. Beldurtu nintzen.

Baina dena ongi joan zen?

Azkenean ez zen deus ere gertatu. Zortzi hilkutxa eraman genituen elizaraino bizkarrean hartuta, elizkizuna egin genuen, berriz kutxak bizkarrean hartu, eta lur eman genien. Polizia sekreturen bat bazegoen. Parrokia lepo bete zen, eta kanpoan 400 lagun kontatu zituzten. Bi hilabetera jakin genuen tiroak ez zeudela lotuta elizkizunari; ehizatzeko gunean izan ziren.

Liburuetan ere bildu duzu informazio hori guzia. Nolatan?

Ni izaten nintzen udaletxean eta parrokian paperak ateratzen zituena, Iruñera baimenak eskatzera joaten zena... Seme-alabak amarekin uzten nituen, eta aukera nuen hori egiteko. Orduan kontaktu asko nituen, denbora ere bai, eta dena idaztea maite nuen.

Arazoak izan zenituzten?

Bai, salaketak ere izan ziren. Elon lehenbiziko egun hartan nire eskuinetara hiru gizon zeuden, kolore argiko galtza eta atorra soinean. Ez ziren senideak, eta galdetu nien ea nor ziren. Esan ziguten uste zutela karramarroak biltzen ari ginela. Gerora jakin nuen guardia zibilak zirela. Salatu gintuzten Noaingo kuartelean gorpuzkiak ateratzea debeka ziezaguten. Baina legezkoa zen, eta baimena genuen; beraz, ezin izan zuten deus egin.

Zuk pertsonalki arazorik izan zenuen?

Bada, Requete irratian egunero kartak irakurtzen zituzten gorpuzkiak ateratzen ari ginela salatzen eta kritikatzen. Erabaki nuen irratira karta bat idaztea, azaldu nien zer egiten ari nintzen eta zergatik. Ez zuten uhinetan nire gutunaz deus esan, baina utzi zioten bestea esateari ere.

Eskuinetik kritika handiak izan dituzue lan horretan.

Gure senideak bilatzeko arrazoia ez zen errebantxa izan. Maite genituelako egin genuen. Lurrazpitik atera eta hileta duin bat egitea izan da gure helburua.

Orain omenaldiak egiten dira, gehiago hitz egiten da gaiaz eta egoera bestelakoa da. Zein dira aurrera begira egin beharreko lanak?

Eskoletan ez zen inoiz hitz egin gai honi buruz. Ana Olloren taldeak bultzatuta, Sartagudara joaten gara institutuko ikasleekin. Bospasei lagun joaten gara ikasleen galderak erantzutera. Beharrezkoa da hau jakitea, gazteek hau jakin behar dute.

Oso urruti ikusten dituzte gertakari horiek guziak?

Urrutiago ikusten dute. Aurrekoan galdeketa egin zen monarkiari buruz, eta 50 urtetik gorakoak ziren botoa ematera joan ziren gehienak. Agian gazteek ez dute interes handirik, baina uste dut ez diegula ongi transmititu ere. Gerraren ondoren gehienek ez zieten deus ere kontatu beren seme-alabei, eta agian bide berean jarraitzen dugu. Seme-alabek ez badakite zergatik eta zenbat hil zituzten, nola kontatuko diete haiek ondorengoei?]]>
<![CDATA[Aniztasunaren zimurrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/038/001/2022-06-04/aniztasunaren_zimurrak.htm Sat, 04 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1876/038/001/2022-06-04/aniztasunaren_zimurrak.htm
Azken urteetan, zahartzaroaren gaiari heldu diote LGTBI elkarte anitzek. Pandemiak eta konfinamenduak ere ekarri zuten kezka hizpidera, itxialdiak ekarritako bakardadeari lotuta batez ere. Izan ere, gaia aztertu duten ikerketen arabera, bakardadearen arazoa handitu egiten da LGTBI pertsona zaharren artean.

Gaiari heltzeko beharra ikusi dute Iruñean. Harrotu LGTBI udal zerbitzua saiatu zen martxoan zaharren talde bat biltzen, haien kezkak, beharrak eta hausnarketak azaldu zitzaten. Baina ez da kontu erraza; aurrerago saiatuko dira taldea sortzen. Bilbon bai, han sortu zuten Zaharrok taldea, Aldarte gay, lesbiana eta transexualen arreta zentroan. Pandemiak eten zuen haren jarduna, baina, orain, berriz ere martxa hartzen dabiltza. LGTBI pertsona zaharrak biltzen ditu, solasean aritzeko eta sareak sortzeko. Getxon (Bizkaia), Gu ere bagara proiektua abiatu dute Julen Nafarratek eta Ines Bermejok, 65 urtetik gorako LGTBI pertsonen bizipenak jasotzeko eta errealitate hori ikusgai egiteko asmoz.

Jose Ignacio Sanchez homosexuala da, eta 78 urte ditu. Gogorarazi du zisheterosexualek dituzten arazo berak dituztela LGTBI pertsonek: «Mina duzu belaunean eta aldakan, osasun zerbitzua makurtu da, osasun etxeetan ez daude geriatrian adituak diren medikuak, eta pentsioak urriak dira». Hala ere, onartu du badirela arazo eta kezka gehigarriak. Zaharrok taldearen sortzaileetako bat da, eta taldea sortzeko arrazoiak azaldu ditu: «Gay memoria historikoa lantzeko sortu genuen, eta pertsona zaharrak laguntzeko: babestuak sentitu daitezen, ez daitezen bakarrik sentitu, eta jakin dezaten hemen badutela toki bat». Gogora ekarri du 80 urtetik gorako gizon bat sartu zela taldean, oraindik armairutik atera gabea. Sare bat da, beraz, eta toki seguru bat.

Txaro Berzosak 71 urte ditu, eta lesbiana da. Nafarroako Erriberan aitzindari izan zen LGTBI mugimenduan. «Norberak izan dituen bizipenen araberakoa da zahartzaroa. Ni kontent nago neure buruarekin», kontatu du. «Zahartzaroan irainak edo diskriminazioa jasaten ahal dituzu, baina bizitza osoan bezala: aldeko inguruak badaude, baina baita kontrakoak ere. Zer jarrera hartzen duzun da gakoa». Haren kezka orokorragoa da: «Egoitzen ereduak kezkatzen nau, oro har. Ezin da askatasunez bizi, eta uste dut aldatu beharrekoa dela hori».

Alizia Izal 63 urteko emakume transexuala da. Zahartzaroa gertuago ikusten du urteak bete ahala, baina, dena den, zahartzaroko errealitatea oso gertutik bizi du, Iruñeko zaharren egoitza batean lan egiten baitu. Datu argigarri bat eman du: «Egoitzan 160 egoiliar inguru bizi dira, eta ez dut ezagutzen LGTBI den inor. Oso arraroa da bat bera ere ez egotea. Zerbaitek huts egiten du». Ezin da egoera ulertu pertsona haien bizipenei erreparatu gabe. Izalek gogora ekarri du gaur egun 80 urtetik gora dituztenen gaztaroan jazarri egiten zitzaizkiela LGTBI pertsonei Hego Euskal Herrian, Francoren diktaduraren legeen bidez. «Egoiliar batzuk agian ez dira inoiz armairutik atera, eta orain, errazagoa den honetan, baliteke pentsatzea jada ez duela merezi», azaldu du Izalek. «Esperientzia negatiboa izan da askorentzat, errepresioa jasan dute, eta ez dira gutxi haien sexualitatea bekatu gisa ikusten dutenak».

Bakardadearen arazoa

Sanchezek argi du zein den zahartzaroko arazorik handiena: bakardadea. LGTBI jendearen kasuan, are handiagoa izaten da bakardadean bizi direnen kopurua, gainera. «Adin batetik aurrera, zaila izaten dugu bikotekidea lortzen. Nik zortea izan dut, 73 urterekin bikotekidea dudalako, nahiz eta kanpoan izan», kontatu du Sanchezek.

Bakardadea, ez bakarrik bizitzea. Zaharren egoitzetan, adibidez, bada bakarrik geratzen denik. «Egoitzetan ezin da zokoratu jendea bere sexu joerarengatik», esan du Sanchezek. «Bi pertsonak elkarrekin bizi nahi badute, bikote izan zein ez, horretarako aukera izan behar dute. Agian, kidetasunagatik egon nahi dute elkarrekin; pentsa, gay zara, eta luma handia duzu, eta ez duzu nahi inork deus esaterik zure logelan».

Jose Manuel Rodriguez fisioterapeuta da. Nafarroako 11 egoitzatan aritu da lanean; orain, osasun mentaleko zentro batean ari da. Hark argi du: «Zaharren egoitzak leku arrotzak dira LGTBI pertsonentzat. Oso ohikoa da marikoi edo puta hitzak erabiltzea iraintzeko. Langileok badakigu gertatuko zaigula; okerrena da egoiliarrek horrelakoak jasan behar dituztela, beren etxean». Rodriguezek uste du horrelako egoitzak «mikroburbuilak» direla. «Zaila da egoiliarren pentsatzeko manera aldatzea, baina, instituzioak ez badu gaia lantzen, nekez egin liteke aurrera». Egoiliarrak jada zaharregiak direla uste dute batzuek, jada ezin dela egoera aldatu. Ez du zertan hala izan: «Esan behar zaie ezin diotela jendeari marikoi, bollera edo puta deitu».

Izali gertatu zitzaion: egoiliar batek transexuala izateagatik iraintzen zuen. «Hilabeteak behar izan nituen, baina, azkenean, lortu nuen egoera iraultzea, eta, orain, errespetuz aritzen zait, eta nirekin beste batzuekin baino konfiantza handiagoa du. Baina ez dira egoera errazak; are gutxiago biktima bazara».

Sanchezek uste du gaia lantzeko premia dagoela: «Zaintzaileek sentsibilitate handiagoa izan beharko lukete egoiliarren sexu joerarekin. Asko armairura itzuli dira, eta armairuak ilun-ilunak dira, eta usain txarra dute». Ezagutzen du zaharren egoitzan sartu aurretik homosexuala zela argi erakusten zuen pertsona bat orain nahiago duena «ohatze azpian» ezkutatu. Halakoak eragozteko, lanketa egin behar da: «Ikastaroak edo hitzaldiak eman daitezke LGTBI jendea hobe trata dezaten». Gauza bera uste du Rodriguezek: «Mahai inguruak egin daitezke, filmak paratu, galderak egiteko tarteak eskaini...».

Izalek uste du inportantea dela egoitzetan LGTBI jendea bilatzea. «Lan hau ezin da kartelekin egin. Jendea banaka-banaka ezagutu behar da. Oso ezkutatuta dago gai hau, bullying-a jasan dezaketelako». Alde horretatik, LGTBI langileek motiba ditzakete egoiliarrak. «Batzuetan, aski da zaren bezala agertzea, alai, ikus dezatela zoriontsu zarela».

Rodriguezek zahar etxe batean gertatutakoa kontatu du: «Egoiliar batek besteari marikoi deitzen zion, etengabe. Irainak jasateaz nazkatu zenean, jo egin zuen besteak. Bada, biktima izan zen konfinatu eta azkenik egoitzaz aldatu zutena». Ez hori bakarrik: «Batzuetan, ez dakigu nola artatu ongi jende trans edo ez-binarioa. Lanean aritu nintzen tokietan, ez nuen aurkitu formakuntza edo mahai inguru bat langileekin gai hauek lantzeko. Ez da hain zaila».

Etxe kolaboratiboak?

Horiek horrela, batzuek uste dute LGTBI pertsonentzako egoitzak edo etxe kolaboratiboak irtenbide bat izan daitezkeela. Izalek nahiko luke Nafarroako herri huts batean halako etxe kolaboratibo proiektu bat sortzea, LGTBI pertsonak edo errealitate horiek baztertzen ez dituztenak bilduko lituzkeena. Rodriguez azkenean gauzatu ez zen halako proiektu batean aritu zen lanean. «Uste dut etxe kolaboratiboen eredua onuragarria dela guziendako; ondoan bizilagunak izateko mentalitatera itzultzea litzateke», esan du. «Zure bizitzaren berri duen eta babesten zaituen jendearekin bizitzeko aukera litzateke». Alternatiba gisa ere ikusten ditu zahar etxeetako egoera aldatzen ez den bitartean.

Berzosak «zalantza handiak» ditu halako proiektuez hitz egitean. «Alde batetik, ghettizazioa bultzatzea ekar dezake horrek. Ulertzen dut aldeko inguru batean egotea dela helburua, baina hori ere erlatiboa da: LGTBI kolektiboaren barruan denetarik dago».Ostatuekin alderatu du: «LGTBI tabernak hasi zirenean, tabernan erregina zinen, baina, gero, etxera itzuli behar zenuen. Tarte jakin batean irtenbidea izan daiteke, baina aferak ohiko tabernetan elkartzen hasi ginenean hartu zuen balioa».

Aniztasuna normalizatzearekin batera aldatuko dira errealitateok, baina zahartzaroa ongi bizitzeko aukera behar dute pertsona guziek, orain, zain egon gabe.]]>
<![CDATA[«Borroka antifrankistak zinema beltzaren ezaugarri asko ditu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2022-06-01/borroka_antifrankistak_zinema_beltzaren_ezaugarri_asko_ditu.htm Wed, 01 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2022-06-01/borroka_antifrankistak_zinema_beltzaren_ezaugarri_asko_ditu.htm Secuencias antifranquistas liburuan (Pamiela, 2021). Francoren diktaduraren urteetako borroka antifrankista ikus-entzunezkoetan nola landu den aztertu du, 125 filmen bidez. Asteon aurkeztu du Iruñeko liburuaren azokan.

Memoria antifrankista ez dago ongi islatuta zineman?

Urteak bete ahala, ohartzen zara diktaduraren garai horri buruz egin den lanketa tamalgarria dela, eta ez oso erreala. Nabarmendu behar da zer gutxi kontatu den, eta beti paratzen dut telebistako Cuéntame-ren adibidea, erabat leundua. Diktadura horren ondorioak pairatzen ari gara oraindik, ez zelako hautsi aurreko garaiarekin.

Errazagoa da 36ko gerrari buruzko lanak aurkitzea diktadurari buruzkoak baino?

Hala da, nabarmen. Diktaduraren bukaeran hasi ziren gerrari buruzko filmak, eta, 70eko urteen bukaeran, loratze bat izan zen. Ez dakit interes ezkutuengatik izan zen edo ez, baina zabaldu zen jendea kokoteraino zegoela Gerra Zibilari buruzko hainbeste film zeudelako, nahiz eta ez ziren hainbeste. Egia esan, diktaduraren garaia oso aberatsa da zinemarako gaiei dagokienez.

Alegia, borroka antifrankista badela zinemara eramateko moduko gaia, ezta?

Garai hori bizi izan genuenok zinemara eramateko moduko hamaika istorio ditugu. Zoritxarrez, Espainiako zinemak ez dio heldu gaiari. Ez nuke nahi gaizki ulertzerik, baina borroka antifrankistak batzuetan baditu zinema beltzaren ezaugarri asko. Testuinguru beltz bat da alor guzietan, eta istorio asko ez dira kontatu, zoritxarrez.

Zergatik ez zaio behar den bezala heldu gaiari?

Diktaduraren eta haren kontakizunari buruzko ahanztura interesatu bat izan da alor honetan.

Baina badira film batzuk.

Badira arrakasta komertzial handiko filmak: Las trece rosas, La voz dormida... Dokumentalak ere bai: Imanol Uriberen El proceso de Burgos. Donostiako Zinemaldian sari bat jaso zuenean, Espainiako telebistako kazetariak ez zuen aipatu izenburua: «Imanol Uriberen lan batek jaso du saria», esan zuen. Hori 1979an gertatu zen. Anekdota bat da, baina esanguratsua. Zinema komertzialak ez du askorik landu diktadura frankistaren gaia, zenbait arrazoirengatik: batetik, ideologikoa; bestetik, gai erakargarria izan arren, girotze bat behar du, eta hori garestia eta konplexua izaten da. Azkenik, antifrankismoa zer izan zen jakin behar da.

Azkenaldian, ikus-entzunezko plataformek ETAren gaiari heldu diote. Zer iritzi duzu?

Interes faltsu bat da. Konpainia multinazionalak dira, garai horretaz hitz egiten. Teknikoki beti izanen da emaitza ona, baina ideologikoki, erdipurdikoa. La línea invisible Meliton Manzanas eta Txabi Etxebarrieta pertsonaiak buruz buru jartzen dituen western bat da. Gertakari historiko bat jorratzeko garaian, beharrezkoa da begirune eta errespetu pixka bat izatea.

Aipatutako filmetan, gertakari historiko batzuk berregiten dira: Carrero Blancoren atentatua, Burgosko epaiketan Eusko gudariak kantatu zenekoa... Bestela egonen ez ziren irudiak dira, erretinan gordetzen direnak.

Operación ogro filmeko irudi hori oso ezaguna da, adibidez. Oso faltsua da filma ikuspegi politikotik, baina oso ongi egina dago. Irudi hori gelditzen da, bai. Oso berezia da Vicente Arandak Luna caliente filmean Burgosko epaiketari buruz egin zuen sekuentzia, auzitegiari aurre egin ziotenekoa. Horren irudirik ez zen, soilik soinua.

Zaila zaizu ikus-entzunezko lengoaiari buruz hitzez aritzea?

Ez. Dokumentaletan badira elkarrizketatu antifrankisten esan asko. Ohartu nintzen esateko nuenak ez zuela garrantzirik, sekulako indarra zuen gauza bakarra transkripzio horiek zirela, eta pantailan duten indar bera dutela paperean idatzita.]]>
<![CDATA[Energia eraldatzailearen aldarria landa eremutik Iruñera eraman dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/013/001/2022-05-29/energia_eraldatzailearen_aldarria_landa_eremutik_iruera_eraman_dute.htm Sun, 29 May 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1958/013/001/2022-05-29/energia_eraldatzailearen_aldarria_landa_eremutik_iruera_eraman_dute.htm Berriztagarriak bai, honela ez mezua buruan egin zuten manifestazioa, eta atzean hamaika herritako hamaika aldarri batu zitzaizkion. Urbasa-Andia, Erreniega, Etsain-Anue, Iza... Nafarroan eguzki eta haize poligonoek kalte egindako herrietako biztanleak ziren, nor bere aldarriarekin, baina helburu berak batuta: «Mendien eta herrien defentsa».

Urrats motelez ibili ziren Iruñeko Alde Zaharrean barrena. Iberdrolaren bulegoan, Nafarroako Parlamentuan eta Iruñeko udaletxean gelditu ziren haien aldarriak plazaratzeko. Mikel Olleta eta Olivia Urrestabaso aritu ziren plataformaren izenean. «Enpresa pribatuek herri lurrak eta natur ondasunak okupatzen dituzte, eta haietaz jabetzen dira», salatu zuen Olletak. «Beraiek sortu duten krisi klimatiko eta energetikoaren atzean ezkutatzen dira, eta egoera negozio berriak egiteko aprobetxatu besterik ez dute egin nahi». Erakunde publikoei «kapitalismo berde eta teknologikoa» baztertzeko eskatu zien.]]>
<![CDATA[«Ingelesak lekua behar du, baina ez da gure hizkuntza»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/038/001/2022-05-27/ingelesak_lekua_behar_du_baina_ez_da_gure_hizkuntza.htm Fri, 27 May 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1904/038/001/2022-05-27/ingelesak_lekua_behar_du_baina_ez_da_gure_hizkuntza.htm
Giza eta gizarte zientziei ikusgaitasuna emateko ere balio du Ikerbasqueren aitortzak?

Hori benetan garrantzitsua da, askotan pentsatzen dugulako fisika, kimika, biologia eta halakoak bakarrik direla zientzia, baina hezkuntzan eta hizkuntzekin ere egiten da zientzia. Ni pozik nago aitortzarekin, baita ikerketa taldekoak eta fakultatekoak ere.

Zergatik geratzen dira bigarren planoan zientzia horiek?

Teknologiak eta osasunak garrantzi handia dute munduan, baina hizkuntzak eta kulturak ere oso garrantzitsuak dira. Askotan guztiz beharrezkoak dira; azken finean, gauza guztietarako bitartekari bat da hezkuntza. Metodologiak batzuetan ezberdinak dira, eta ikertzaile batzuek ez dute beren burua beste ikertzaileak bezala ikusten.

Nola egiten duzue lan? Nolakoak dira ikerketa prozesuak?

Metodologia kualitatiboa eta kuantitatiboa erabiltzen ditugu, hori orokorra da zientzian; baina materialak edo gauza fisikoak neurtzean, ez duzu gizakiaren portaera edo gaitasuna neurtzen duzunean bezala egiten. Hipotesiak, estatistikak... erabiltzen ditugu, baina parte kualitatibo handia dago, etnografia aldetik. Hala ere, gauza asko antzekoak dira: beharrezkoa da oso zehatza izatea, adibidez.

Hezkuntza eleaniztuna da zure ikergaia. Zer garrantzi du eleaniztasunak?

Oso garrantzitsua da. Duela 30 urte hasi nintzen hau ikertzen, eta, garai horretan, doktorego tesian Gipuzkoako euskaldunak eta erdaldunak alderatu nituen ingelesa ikasten. Euskaldunak elebidunak ziren; erdaldunak, ez. Emaitzen arabera, elebidunek emaitza hobeak ateratzen zituzten ingelesez. Baina, gaur egun, edozein eskolatan hizkuntza eta kultura asko daude, eta, askotan, hirugarren edo laugarren hizkuntzan ikasten dute. Garai batean, batzuek ez zuten euskaraz egiten etxean, baina gurasoak oso motibatuak zeuden, irakasleak ere bai... Toki batzuetan, orokortu egin da eredua, eta badu alde ona, baina baditu erronka batzuk ere: beste hizkuntza batzuk daude, motibazioa ez da bera... Egoera ezberdina da.

Aldaketa handiak izan dira, baina eredu berei eutsi zaie.

Ereduekin zaila da jakitea zein den irtenbidea. Gaur egun, D ereduan ikasle batzuek ez dute motibaziorik, eta kezka handia dago euskararen kalitateari buruz.

Nola heltzen ahal zaio euskararen kalitatearen gaiari?

Alde batetik, hizkuntza akademikoa beharrezkoa da dena ondo ulertzeko. Hori edozein eskolatan egiten da. Baina, gure kasuan, erabilera bultzatu behar da. Beste testuinguruetan ez da beharrezkoa, baina gurean bai.

Zer gailendu behar da hizkuntza bat ikasteko garaian? Zer da hizkuntza bat ikastea?

Hizkuntza bat ikasteak arlo asko ditu. Alde batetik, komunikatzeko oinarrizko gaitasuna izatea, baina, testuliburu bat ondo ulertzeko, beste zerbait behar da. Erronka handia da gaitasun komunikatiboa izatea maila ezberdinetan.

Lurralde guzietan daude eredu elebidunak, ezberdinak badira ere, baina balio al dute euskaraz moldatzeko?

Testuinguruari erreparatu behar zaio. Gustatuko litzaiguke dena euskaraz izatea, baina gurasoek batzuetan ez dute hori nahi, eta kontuan izan behar dugu. Gaur egun, D eredua orokortuz agian ez duzu gehiago lortuko euskararen alde. Guk ikerketetan ikusi dugu D ereduan badaudela euskara gorroto duten ikasleak. Hori Katalunian ere gertatzen da. Erronka hori lehen ez genuen, D ereduan zeudenek garbi zutelako euskaraz ikasi nahi zutela.

Zer egin daiteke egoera horretan?

Testuinguru bakoitzean ikusi beharko da. Baina uste dut guztientzat D eredua derrigorrezkoa izatea euskararen kontra doala. Jende asko kezkatuta dago euskararen kalitatearekin: ikasle batzuek euskaraz hitz egin nahi ez badute, jarrerak okertu daitezke eta arriskua dago euskaldunen motibazioa eta errendimendua okertzeko. Agian ereduak beste modu batera planteatu behar dira.

Nafarroan aurkako gisa aurkezten dituzte euskara eta ingelesa, nahiz eta eredu guztietan ikasten den ingelesa.

Planteatu da euskara edo ingelesa aukeratu behar dela, eta hori oso kaltegarria izan da. Gaur egun, ingelesa nazioarteko gauza askotarako erabiltzen da, eta ikusten dugu zenbat gurasok nahi duten beren seme-alabek ingelesez jakitea. Ezin dira kontrajarri.

Nola sartu beharko litzateke ingelesa hezkuntzan?

Ingelesari bere lekua eman behar zaio, baina ez da gure hizkuntza. Txiki-txikitatik hastea erabaki da, eta emaitzak ez dira oso onak izan. Egin daitezke ingelesez eskola batzuk, baina garrantzitsuena da zehaztea zer helburu dauden hizkuntza bakoitzean eta nora iritsi nahi den. Gaur egun, ez dira aprobetxatzen ingelesa ikasteko aukera asko: ikus-entzunezkoak, esaterako. Bestalde, kezka dago diskriminazioarekin ere: ingeles maila asko hobetu da gazteen artean, baina oso lotuta dago maila sozioekonomikoarekin. Eskola partikularrak edo egonaldiak egin dituztenek lortu dute ingelesa ikastea. Hori kezkagarria da. Aukera hori guztientzat izan behar da.

Modu berean ikasi behar dira ingelesa eta tokiko hizkuntza?

Baliabide batzuk erabil daitezke hizkuntzen artean. Askotan azaltzen da zer egitura eta elementu behar dituen idazlan batek, eta hori euskaraz modu batera egiten da, baina gaztelaniaz erabiltzen diren elementuak -agian beste irakasle batekin- ez dira guztiz berdinak, ezta ingelesez ere. Hori nahasgarria da, eta baliabideak ez dira ondo erabiltzen. Guk proposatuko genuke hizkuntza guztietan elementu berak erabiltzea, dena koordinatzea. Zientzian, hitz asko sustrai berekoak dira lantzen diren hizkuntzetan, eta azpimarratu daitezke. Eleaniztasunari zukua atera behar zaio.

PAI programa ezbaian jartzen dute askok. Zer iritzi duzu?

Askotan gertatu da kanpainak egin direla aurrera egiteko eta azkar jartzeko ingelesarekin, eta emaitzak ez dira izan beti hoberenak. Askotan arazoak egon dira irakasleen formakuntzarekin. Askotan pentsatzen da irakasleen hizkuntza maila ez dela garrantzitsua ikasle txikiekin, koloreak eta zenbakiak ikasteko, baina ez da egia. Ikasle gazteentzat, irakaslea eredu oso indartsua da. Lehen hezkuntzan eta haur hezkuntzan oso garrantzitsua da irakaslearen hizkuntza maila.

Euskaraldiak bi hizkuntzako solasaldiak sustatu zituen. Eredu hori ibil liteke hezkuntzan?

Bai, belarriprestak heztea. Batzuek ez dute euskara ikasi nahi, edo ez dute interesik; lortuko bagenu horiek euskara ulertzea, entzumena eta irakurmena, eta euskara gazte guztiekin erabiltzeko aukera bagenu, lorpen handia litzateke. A ereduan gutxi gorabehera ulertuko dute zerbait, baina motibazio txikia dute. Askori zaila egiten zaie euskaraz egitea, antsietatea sortzen die; beraz, gaztelaniaz erantzuten badute, baina euskaraz ulertzen badute, hori lorpen handia litzateke. Gainera, horrek aukera eman dezake gerora haiek mintzapraktikari heltzeko.

Ikasgeletan curriculumetik kanpoko hizkuntzak ere badaude. Zer egin daiteke horiekin?

Curriculumean sartzea zaila da. Zenbait herrialdetan batzuk sartu dituzte, baina, askotan, hizkuntza ezberdinak ditugu gela berean, eta jada hizkuntza asko ditugu curriculumean. Garrantzitsua da aitortza, eta irakasleek jakitea zein diren hizkuntza horiek. Ez dituzte ulertu behar, baina, esaterako, taulekin hiztegiak egiten ditugunean, beste zutabe bat jartzen dugu: eta zure hizkuntzan?. Biografia linguistikoak ere egin ditugu, eta irakasleak ohartzen dira zer konplexuak diren batzuetan bide horiek. Hala ere, ikerketetan denetarik ikusi dugu: batzuetan, ikasle horiek ez dute nahi, besteek bezala agertu nahi dutelako besteen aurrean. Ondo aztertu behar da, egoera eta adina ikusi...

Zein dira hezkuntza eleaniztunaren erronka nagusiak orain?

Euskararen erabilera erronka handi bat da. Baina, oro har, irakurketarekin erronka handia dugu. Gauzak azkar eta gainetik irakurtzen dira, sakelakotik... Arazoak daude ulertzeko zer eskatzen den. Matematikan ikusi dugu, batez ere bigarren hizkuntzan aritzen direnekin. Problema batek testu asko badu, arazo gehiago daude marrazkiak dituenarekin eta argiago dagoenarekin alderatuta. Hizkuntza ulertzen ez baduzu ezin duzu erantzun. Irakurketa eta hizkuntza akademikoa oso garrantzitsuak dira.]]>
<![CDATA[Kantu bat berdintasunari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/040/001/2022-05-07/kantu_bat_berdintasunari.htm Sat, 07 May 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1890/040/001/2022-05-07/kantu_bat_berdintasunari.htm Ederra eta piztia filmeko Ederraren pare. Berehala hasi dira aktoreak oholtzan gora eta behera. Film horretako Bonjour kantaren bertsioarekin aurkeztu du abesbatzak protagonista: «Emakume indartsua eta borrokalaria. Bitxia eta berezia, Clara». 1909. Paretan proiektatutako zenbakiak argitu du iraganaz ari direla. New Yorkeko Triangle Shirtwaist fabrikako ehungileak ari dira kantuan; berdintasuna dute aldarri.

Atzo aurkeztu zuen Jaso ikastolak bere hamargarren musikala, Barañaingo auditoriumean (Nafarroa). Goizean ikasleak izan ziren publikoan; arratsaldean, saio irekia. Musikalaren kodeak aski ongi menperatzeko eskarmentua dute Jasokoek: aldamioa, jantziak, koreografiak, piezak eta orkestra; atzokoa musikal bat izan zen, goitik behera. Nafarroako Gazte Orkestra zegoen zulogunean, berrogeita hamar ikasle inguru oholtza gainean, eta ezustekoa: hiru irakasle aritu ziren aktore.

Genero berdintasunari kantatu zioten Jasoko ikasleek. Haiek aukeratu zuten gaia, Imanol Janices musikaleko zuzendaritza taldeko kideak esan zuenez: «Gure hezkuntza ereduarekin bat dator haien erabakia». Clara pertsonaiak liburutegian aurkitu zituen erantzunak. Liburuetan murgilduta, Wang Zhenyi, Cleopatra eta Marie Coulomb ezagutu zituen.

Pertsonaia historiko horien bidez, Txinara eta Egiptora bidaiatu zuten ikusleek. Disneyko erreferentziekin jokatu zuen musikalak, ez bakarrik hasieran; Mulan filmetik bazuen Txinako eszenak, eta Aladdin filmeko bi kanturen bertsioen bidez egin zioten ohore Kleopatrari. Munduan barrena egindako bidaiek eman zioten magia eta indarra saioari. Fabrika irudikatzen zuen aldamioan paratutako estoreak jaitsita; proiekzioek goitik behera aldatu zuten hondoko paisaia. Berehala sartu ziren oholtzan kolore biziak, jende askoren artean egindako koreografiak eta abesbatzen indarra.

New Yorkeko ehungintza grebarekin eta Triangle Shirtwaist fabrikan nagusiak eragindako sutearekin bukatu zen obra, akrobazia gehienak azkenbururako utzita. Aktoreen ahotan aditu ziren berdintasunaren aldeko mezuak: «Emakumeak ez gara jaio gizonen menpeko izateko», edo «Non dago emakumeen duintasuna?». Azken kantak argi utzi zuen mezua, aho batez: «Borrokan dago giltza; guk dugu giltza».

Barrenak hustuta

Negar malkotan bukatu zuten obra. Besarkadak ezker-eskuin. Urduritasunak uxatuta eta adrenalina askatuta. «Lasaitua hartuta», Maioa Jimenez aktoreak esan zuenez. Kontent Mirari Camuesco: «Egin dugun lana islatu da». Zoriontsu Ane Zaro: «Txikitatik amestu dut hemen egotea». Protagonistaren rola jokatuta bete zuen ametsa. Lagunak aipatu zituen Maialen Laguardiak: «Ikasturte askotako ikasleak elkartzen gara, eta ezagutzen ez zenituen kideak ezagutzeko baliagarria da musikala». Eta hazteko ere bai, Jimenezen arabera: «Zure beldurrak gainditzeko balio du».

Malkoak idortzen ari zen Janices ere: «Oso pozik gaude. Hau erditzea bezala da: urte osoko lana dago atzean. Asebeterik gaude, eta ez emaitzarengatik, ikasleek izan duten jarrera sekulakoa izan delako baizik». Ekainaren 14an Iruñeko Erruki Etxean ariko dira, eta aurrerago, Iruñeko Baluarten. Udazkenean Donostiako Kursaalean eta Bilboko Campos Eliseos antzokian dute emanaldia. Morez tindatutako oihala altxatu dute. Ikuskizunak segituko du, kantuz, berdintasunaren aldeko aldarriz.]]>
<![CDATA[Udaltzaingoak iruzurra ikusita, sanferminetako karteletako «ezohiko» botoak baliogabetu egingo dituzte]]> https://www.berria.eus/albisteak/212964/udaltzaingoak_iruzurra_ikusita_sanferminetako_karteletako_laquoezohikoraquo_botoak_baliogabetu_egingo_dituzte.htm Thu, 05 May 2022 09:28:04 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/212964/udaltzaingoak_iruzurra_ikusita_sanferminetako_karteletako_laquoezohikoraquo_botoak_baliogabetu_egingo_dituzte.htm Sanferminetako kartelak: Bueltan da San Fermin ANIMSAk ikusi duenez, larunbatean eta igandean, kartel berak jaso zituen 20:00etatik 23:30era emandako botoen %90. Larunbatean 146 boto izan ziren; horietatik 132 jaso zituen aipatutako kartelak. Igandean 114 boto izan ziren tarte horretan, eta 94 kartel berarentzat izan ziren. Boto kopurua ezohikoa izan zen tarte horretan; adibidez, ostiralean, 20:00etatik 23:30era, 42 lagunek eman zuten botoa. Atzo ere antzeko zerbait gertatu zela salatu zuen ANIMSAk: 13:00etatik 13:30era «ezohiko» boto kopurua jaso zuen aipatutako afixak. «Boto guziak kartel beraren aldekoak izateaz gainera, beste ezaugarri bat dute: gehienek ez dute bigarren abizena idatzi. Datu hori ez da derrigorrezkoa, baina parte hartzaile gehienek ematen dute», azaldu zuen Iruñeko Udalak ohar baten bidez.]]> <![CDATA[Sanferminetako kartela aukeratzeko bozketa bertan behera utzi dute]]> https://www.berria.eus/albisteak/212930/sanferminetako_kartela_aukeratzeko_bozketa_bertan_behera_utzi_dute.htm Wed, 04 May 2022 08:56:25 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/212930/sanferminetako_kartela_aukeratzeko_bozketa_bertan_behera_utzi_dute.htm Apirilaren 25ean aurkeztu zituzten aurtengo sanferminak iragar zitzaketen hamar kartelak. Bozketan parte hartzeko hiru bide zeuden: Internet bidez, telefonoz eta Civivox zentroetan botoa emanez. Gaur zen azken eguna, baina eguerdian gelditu dute bozketa. Zer gertatu den argitu ondoren, zerbitzu juridikoekin hitz eginda erabakiko dute zer egin.]]> <![CDATA[Lurraren erraietan barrena ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/030/001/2022-05-04/lurraren_erraietan_barrena.htm Wed, 04 May 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1938/030/001/2022-05-04/lurraren_erraietan_barrena.htm Satorrak taldeko kideak. Iruñeko espeleologia talde horrek 50 urte bete ditu aurten. Hasierako gogoa eta egiteko manerak mantendu dituzte, sator beteranoenek gazteenei transmititu baitiete jakintza eta filosofia. Leize anitz geratzen dira oraindik ezagutzeko, eta zulo anitz, sartu eta bertan dagoena esploratzeko. Duela hamarkada erdia nondik sartu ziren badakite, baina urteurrenaren bueltan, kopetan daramaten argia piztu nahi izan dute, etorkizunari begiratzeko. Iruñeko Alde Zaharrean du egoitza Satorrak taldeak. Metro gutxira, harresia, eta handik ikusten dira hiria inguratzen duten mendiak. Han bildu dira taldeko hiru belaunaldietako ordezkari bana: Koldo Los Arcos, Arturo Hermoso de Mendoza eta Ainhoa Saez. Lehenbizikoa 1975ean sartu zen taldean, hura sortu eta hiru urtera; bigarrena 1991n hasi zen; eta hirugarrena duela gutxi, 2018an. Espeleologiarekiko grina dute ezaugarri komun; haien pasioz apaindutako hitzek agerian uzten dute. Mendia izan zuten leizeetarako sarbide. «Zuloekiko zaletasuna» hor hasi zitzaion Los Arcosi, 14-15 urterekin; urte batzuk geroago, antzera egin zuen Hermoso de Mendozak: lagun taldearekin kobazuloetan sartzen hasi zen, eta ondoren Satorrak taldera. «Iñaki Ortilles espeleologo ezagunak ikastaroa eman zigun, eta sekulako zaletasuna piztu zitzaigun». Saezek etxean jaso zuen zaletasuna, aita Satorrak taldekoa baitzen: «Asteburu batzuetan elkarrekin joaten ginen kobazuloetara, eta, azkenean, esan nion zerbait gehiago behar nuela». Abentura da espeleologia, baina ez hori bakarrik. Hori garbi utzi nahi izan du Los Arcosek: «Espeleologiarekin gauza asko ikasten dituzu: geologia, planoak egiten, argazkiak egiten, eskalatzen... Gainera, mendi eta harri askotan ibiltzen zara, jende asko ezagutu, eta hori ere inportantea da». Horrek guziak asebetetzen du. «Harreman handiak egiten dira, hau talde lana delako. Izan ere, besteekin fidatu beharra duzu», gaineratu du Saezek. Oharra egin du Hermoso de Mendozak: segurtasuna eta zaintza ezinbesteko bi elementu dira espeleologian. «Lur azpiko eremua oso berezia denez, zaindu behar da; bi aldeen segurtasuna zaindu behar da: norberarena eta kobazuloarena». Ongi begiratu behar da non zapaltzen den. Zientziaren bidetik Satorrak taldeak espeleologia zientifikoa egiten du batik bat. Hasieratik hala izan dela kontatu du Los Arcosek: «Duela 50 urte kezka hori ere bazuten: ez bakarrik Uitzi aldeko leize handi xamar batera jaistea, ez; jaitsi eta horko planoa egin, datuak atera eta txostena egin, kontatu nolakoa den, zer egin duten... eta hori guzia hemen gordetzen da». Boluntarioak dira Satorrak taldean, baina lan profesionala egiten dute: «Oso garrantzitsua da gauzak profesionaltasunez egiten jakitea. Kobazuloan gauzak hautsi ditzakezu, lur azpiko eremua kaltebera eta hauskorra baita». Planoak ere ongi egin behar dira, jende askoren lanaren emaitza baitira. Larrako leizearen mapa dute bulegoaren erdian zabalduta. «Honek 30 kilometro ditu; bederatzi urte daramatzagu lanean, eta barnean ehun lagun inguruk parte hartu dute», azaldu du Los Arcosek. «Denen artean 300 kilometro topografiatu ditugu, eta 400 kilometro ezagutzen dira», gaineratu du Hermoso de Mendozak. Nafarroako katalogoan 4.000 leize baino gehiago daude, eta Satorrak taldeak 1.000 baino gehiago topatu ditu. Aurkitutakoak Karaitza aldizkariaren bidez zabaltzen dituzte. 1979an aurkitu zuten Larrako leizea; garai hartan mundu osoan aurkitutako sakonena, baina dagoeneko aurkitu dira sakonagoak. «Hiru Erregeen Mahaian dago, zaila da, eta munduko leize ospetsuenetako bat da», zehaztu du Hermoso de Mendozak. Amutxateko leizea izan zen beste aurkikuntza garrantzitsu bat. Aralarren urteak eman ditu taldeak leizeen bila; horietako batean haize korronte handia zegoen, eta ezin sartu ibili ziren. Los Arcosek kontatu du: «Zenbait saio egin genituen urte batzuez garai hartan zeuden baliabideekin: eskuz horma pikatzen, zementuarekin...». 1995ean lortu zuten barrenera sartzea: «Areto handi xamarra zegoen, eta hezurrak nonahi agertzen hasi ziren». Ursus spelaeus leizeetako hartzaren Europako aztarnategirik nagusietako bat da: 15.000 fosil baino gehiago aurkitu zituzten; tartean, hartz baten hezurdura osoa. Margoak eta hienak Ez da milaka eta milaka urte atzera egin duten aldi bakarra izan. Alkerdi leizean, Urdazubin (Nafarroa), Paleolitoko labar artea aurkitu zuten. «Hori ere mugarria izan da guretzat: aurkikuntza horrek harrobia geldiaraztea ekarri zuen, eta horien balioaz ohartzea», azaldu du Los Arcosek. Inflexio puntu bat izan zela uste du Hermoso de Mendozak: «Pasatu dira urte asko kobazuloei behar beste kasu egin gabe, eta ohartu dira azkenean; 2014tik aurrer,a Kultura Departamentuak interes handia izan du». Harreman «estua» dute harrezkeroztik. Denbora gutxien daramana izan arren, Saezek ere aurkitu ditu zenbait gauza. Duela gutxi, Brontze Aroko pertsona baten eskeletoa aurkitu zuen. «Sartu ginen, egin genuen planoa, markatu hor hezurrak zeudela, eta zerbait esan arte ez ginen bueltatu leize horretara». Beste batean, hiena baten burezurra aurkitu zuten. «Paleontologoekin egon ginen, eta horixe esan ziguten. Lehoiak, hartzak, hienak... bitxia da ikustea zer animalia bereziak bizi ziren garai batean hemen», esan du Hermoso de Mendozak. Gertakari garaikideen lekuko ere izan dira. Frankistek fusilatutako lagunen hezurrak aurkitu dituzte urte hauetan. Lehenbizikoak 1978an, Otsoportillon, Urbasan. Los Arcosek gogoratu du: «Oso gaztea nintzen, eta sekulako ikara hartu nuen hezurrak ikusita. Tiroa zuten buruan, ikaragarria zen. Zazpi-edo zeuden leize txiki batean. Beldurgarria». Harreman estua izan du Satorrak taldeak fusilatuen familien elkarteekin. Entzutetsua izan zen Legarreako haitzulokoa, 2014an. Zurrumurruen arabera, Juana Josefa Goñi haurdun zela leize hartatik behera bota zuten, sei seme-alabarekin batera. Sagardia-Goñi familiako kideen gorpuzkiak aurkitzera jaitsi ziren Satorrak taldeko kideak. «Sartu ginen, eta ezustekoa hartu genuen, zazpi urte lehenago desagertutako Iñaki Indart aurkitu genuenean. Poliziarekin joan behar izan genuen, forentseekin, Gabon gauez», kontatu du Hermoso de Mendozak. Bila zebiltzan gorpuzkiak ere aurkitu zituzten. Talde lana da espeleologia; ez bakarrik espeleologoen artekoa. «Hainbat diziplinatako adituekin egiten dugu lan: geologoak, arkeologoak, biologoak... Haiek lur azpian gidatzen ditugu». Espeleologo taldeen artean ere elkarlana da nagusi. Los Arcos Euskal Espeleologoen Elkargoaren sortzaileetako bat izan zen, eta kide da Satorrak. ARSIPekin ere lan egiten dute, Larran. Informazioa partekatzea «funtsezkoa» dela nabarmendu dute. Izan ere, espeleologoen aurkikuntzek balio dute alor askotan: memoria historikoan, historian, babes zibilean, biologian, geografian... Eguneroko lana Urteurrenetan ibilbide osoko zenbait mugarri azpimarratu ohi dira, baina Satorrak taldean egunerokoa nabarmendu dute: «Larunbat guziak dira bereziak. Gehienetan ezagutzen ez duzun leize batera jaisten zara; beti duzu jakin-min hori, ea zer egon litekeen. Hiena aurkitu genuenean bezala; txundituta etxeratzen zara», kontatu du Saezek. «Eguneroko lanari esker gaude hemen. Sortu den giroari esker ari gara urteurrena ospatzen», gaineratu du Hermoso de Mendozak. Etorkizunari so ari dira, eta horretarako jende gaztea behar dutela nabarmendu dute. «Orain gutxi arte ni bakarrik nengoen. Orain nire adineko zazpi-zortzi sartu dira taldean. Badirudi animatzen direla, baina kostatzen da. Lan egin behar da jendea lotzeko», esan du Saezek. Emakumeak ere falta dira: «Nik oso gutxi ezagutzen ditut». Hala ere, onartu dute jende gehiago dabilela mendian. «Kirol espeleologian geroz eta jende gehiago dabil, baina guk egiten duguna ez zaie hain erakargarri», zehaztu du Saezek. Pandemiaren ondotik natura berraurkitu du jende askok, Hermoso de Mendozaren aburuz. Alde onak eta txarrak ditu horrek: «Abentura modan dago, eta gaur egun arazo bat dugu: munduan asko garela. Arazoak sortu dira Himalaian, eta kobazuloetan hori ere gerta liteke». Arduraz jokatzeko beharra azpimarratu du: «Emozioa sentitzen da zerbait aurkitzean, baina ardura ere sentitu behar da; oreka beharrezkoa da ondarea etorkizunean mantendu dadin». Horregatik, heziketa egokia aldarrikatu dute. «Espeleologian gauzak poliki egin behar dira. Alde ona da bide luzea duzula», esan du Hermoso de Mendozak. Izan ere, gazte hasi eta adinean oso sartuak jarraitzen dute askok. Biltegian gauzak prest dituzte dagoeneko astebururako. Jendearen arabera erabakiko dute zein leizetara joan. Oraino bidea irekitzen jarraitu behar dute satorrek. ]]> <![CDATA[«Musika elkarrekin ehuntzea da niretzat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2022-05-04/musika_elkarrekin_ehuntzea_da_niretzat.htm Wed, 04 May 2022 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2022-05-04/musika_elkarrekin_ehuntzea_da_niretzat.htm
Katanga Dub taldea nola definituko zenuke?

Katanga Dub muga kontzeptu bat da. Dubaren estetikari ez, bere poetikari lotzen gatzaizkio: barreiatzearen ideiari. Niretzat, migratzea, mugimendua, transformazio kontzeptu bat da; mundua ikusteko beste manera batzuekin harremana izatera bultzatzen zaitu. Ezin dut neure buruaz pentsatu lurralde honek aldarazi izan ez banindu bezala.

Identitateak kezkatzen zaitu?

Gatazka handia dut horrekin. Etiketei oso loturik dago, eta etiketak zurrunak izaten dira. Beste pertsonak saiatzen dira zu definitzen, baina, niretzat, barreiatzen den subjektibitate bat da identitatea. Esaten didate hango musika egiten dudala. Ez ba, hemengoa da, hemen sortua.

Mendira ihes egindako iheslariei dagokie cimarronaje kontzeptua. Zer da? Zer lotura du zurekin?

Maria mendietako esklabo iheslarien lurralde batetik nator. Kontzeptu horrek sinergia eta kolektibitatea ditu oinarrian. Kolektibitatea gozamen bezala, lurraldearen ezagutzari lotuta; eta migrazioa bizitza ikusteko modu bezala, bizi estetika gisa. Sinergiarekin esan nahi dut etengabe harremanetan eta hibridazioan egotea besteekin.

Nola ulertzen duzu zuk musika?

Arratsaldeetan eta asteburuetan familiarekin eta haien lagunekin biltzen ginen kantatzeko eta ipuinak kontatzeko. Niretzat musika elkarrekin ehuntzea da. Denbora luzez saiatu nintzen zerbaiten antza izaten, artista ona izateko akademia behar nuelakoan. Ez da egia. Artea bizitzarekin bat doa. Artistaren antza du arteak. Nik ezin dut ulertu nire artea transformazio kolektibo bat bultzatzen ez badu.

Bizipenek zenbateraino eragiten dute musika sortzerakoan?

Asko hitz egiten dut gerrari buruz, sendatzerik ez dudan zauria baita. Min, heriotza, jazarpen eta izu testuinguruan hil ziren nire gurasoak. Galera handiak dira, baita identitatearena ere, lurraldea ez baituzu berdin ikusten. Horregatik nahiago dut sorkuntza, posible baita fikziozko munduen bidez bestetasunaz hausnartzea eta ulertzen saiatzea.

Zer doinu du Euskal Herriak?

Egurrarena, baso hezeena eta lainoarena. Badago sentsazio trinko bat, goibela, eta tonalitate minorren doinua du. Txistuaren, gaita kirrinkarien eta joten doinua ere badu, eta txalaparta ez dut beste inon ikusi. Musika tresna horietan memoria bat dago, etengabe barreiatzen den identitate bat. Noski, rock doinua ere badu; eta txaranga, brass band eta sound system asko. Azkenaldian, bere cumbia doinu propioaren bila ari da, eta bere doinu urbanoa. Horrelakoak kanpoko doinuak direla pentsatzeari utzi behar diogu.

Ezin bada dantzatu, ez da zure iraultza?

Transformazioa mugimenduan egiten da, baina dantza hori pentsamenduari eta kontzientziari lotuta dago. Reggaetonaren estetikarekin kritikoa naiz, eta uste dut dantzaren kodeak ezagutzea garrantzitsua dela. Erritmoak eta mugimenduak nondik sortu diren jakin behar da; mugimendu hori sortzen duen pentsamenduari zor zaiolako.

Nola izan liteke besta transformaziorako bidea?

Besta gozamenarekin lotuta dago. Ez naiz ari diskotekez; beste soinu batzuk dituzten bestez ari naiz. Hemen rock asko dago; beste doinuek ekartzen dute mugitzeko beste modu batzuekin eta beste hitz batzuekin topo egitea. Jaia aktibismo bezala da aniztasunarekin elkartzea, azaletik eta gozamenetik egiten den hausnarketa hori. Ekitaldi politiko oso indartsua izan daiteke.]]>