<![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 02 Feb 2023 13:24:05 +0100 hourly 1 <![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«'Bollera' izaera bat da, bizitzeko modu bat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2023-02-02/bollera_izaera_bat_da_bizitzeko_modu_bat.htm Thu, 02 Feb 2023 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2023-02-02/bollera_izaera_bat_da_bizitzeko_modu_bat.htm Kontalizunak tailerra emanen du gaur; bollera solasaldian ariko da bihar. Poesian eta haur literaturan aritzen da gehienbat, gaztelaniaz eta euskaraz. Maite du haurrentzat idaztea.

Nola kontatzen dira lizunkeriak?

Pentsatu ohi da ondo idazteko modu batzuk daudela; horregatik, tailerretan saiatzen naiz askatasuna bilatzen. Lizunkeriaz idazteko, belarri pixka bat egin behar da, beste batzuk nola aritu diren ikusi: ea gustuko dugun, guk nola egingo genukeen... eta ikusi zerk kitzikatzen gaituen. Bizitzan bezala.

Nor aritu da literatura erotikoa idazten? Nola aritu dira besteak?

Zorionez, gauzak aldatzen ari dira, baina beste literatura mota batzuetan gertatzen denaren kontrara, gizon batzuek emakume narratzaileak erabili dituzte, morbo gehiago ematen duelakoan. Emakumea jarri da literatura erotikoaren zentroan, baina sexuaren objektu bezala. Gizonek hitz egin dute, eta emakumeek hitz egin dutenean ez dugu jakin emakumeak zirenik.

Ongi ikusia dago emakume batek erotismoaz idaztea?

Orain hobeto. Lehen, arau batzuen barruan, onartzen zen, eta uste dut geroz eta gehiago ari direla agertzen ahots ezberdinak: lesbianenak edo beste praktika sexualez hitz egiten dutenak. Narratiban, emakumeak orain entzunak izaten ari gara.

Euskal letretan zer leku izan du disidentzia sexualak?

Urte askoan, txikia, baina gaur egun badaude adibideak. Egile batzuek homosexualitatea normaltasunez lantzen dute; lehenago, zerbait ezkutua zen, arraroa... Euskal literaturan, unibertsalean bezala, hori aldatuz joan da.

Eta zer? bilduman, zuri egokitu zitzaizun marimutila-rena.

Nik proposatu nuen. Horrela hasi nintzen haur literaturan. Haurrek oso erraz identifikatzen dute istorioa eta arazoa besteek dutela. Ipuin hori gaurkotasuna galduz joango da, geroz eta naturalago ikusten baitira neska izateko modu ezberdinak.

Marimutil oraindik ere iraina da jolastokietan.

Bai, eta, horrez gainera, genero espresioagatik iraintzeko modu asko daude. Gaia zaharkitua geratzea espero dut, baina ipuinean kontatzen da oro har ezberdina dena nola tratatzen den eta nola pertsona bat ahaldundu daitekeen.

Zergatik erakarri zaitu haur literaturak?

Publiko hori oso polita da. Ikusten duzunean kontatzen duzuna iristen dela... eta adin horretan dena jaten dute gose handiz.

Idazle bezala, uste duzu hautu horrek itzalean utz zaitzakeela?

Bai, hori gertatzen da, baina alde batetik abantaila bat da. Haur literaturari ez zaio hainbesteko arreta ematen medioetan, eta horrek askatasun handiagoa ematen du. Ni ez naiz inoiz mediatikoa izan, eta lasaiago bizi naiz horrela.

LGTBI mugimenduan erdal maileguak oso ohikoak dira. Behar da hiztegi aberatsagoa euskaraz?

Behar dugula uste dut, eta inportantea da gurea sortzea. Ez da erraza, hori praktikatuz sortzen delako. Euskarak dituen zenbait molde politak dira, eta aukera eman dezakete hitz berriak sortzeko eta errealitate berriak izendatzeko. Daudenak ere berreskuratu beharko genituzke. Hizkuntza gauzak ulertzeko modu bat da; besteena hartuta, eurena irabazten dugu, baina gurea galdu. Ongi dago nahastea, baina gureari ere tokia eginez, ez dadin ezabatu.

Erdararen menpeko da askotan LGTBI mugimendua?

Publikoa berez murritza da, eta euskaraz egiten baduzu, are murritzagoa. Gutxiengoen arteko talka bat bezala gertatzen da, eta ahalegina egin behar da behintzat euskarak presentzia izan dezan. Azkenean lotu behar dira borroka guztiek tokia izan dezaten.

Garrantzitsua da Marikaroan lesbianak ikusaraztea?

Inportantea da. Berriz ere, gutxiengoaren barruan gutxiengo. Normalean, gizonek zarata gehiago egiten duzue, eta leku gehiago duzue.

Zertaz ariko zarete?

Bollera izatea zer den. Nik gai espezifiko bat hartu dut, gurea: bollerok ohitura handia dugu bikotekide ohien edo bikotekide izatera iritsi ez direnen lagunak egiteko. Sareak sortzen ditugu, eta hori beste harreman batzuetan ez da gertatzen.

Zer da bollera izatea?

Lesbiana orientazio sexual bezala ulertzen dugu, eta bollera da jarrera politiko bat duen lesbiana, lesbianista. Nortasunak badu bere pisua: izaera bat da, eta bizitza bizitzeko modu bat, aktiboa eta politikoa.

Bollera gora eta behera, baina nola da euskaraz?

Neskazale izan daiteke, baina guk bollera erabiltzen dugu. Lumatzan soropil erabiltzen hasi ginen: sor, ahizpa, eta opila. Baina eztabaida izan genuen, soropil-ek baduelako beste esanahi bat.]]>
<![CDATA[Erdiz Bizirik-ek manifestazio bat eginen du Iruñean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2150/010/002/2023-01-29/erdiz_bizirik_ek_manifestazio_bat_eginen_du_iruean.htm Sun, 29 Jan 2023 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/2150/010/002/2023-01-29/erdiz_bizirik_ek_manifestazio_bat_eginen_du_iruean.htm Landa eremuaren defentsan leloarekin. Orain arte Baztanen egin dituzte protestak, baina erakunde nagusiak dauden lekura joanen dira oraingoan. «Berez, guri dagozkigun erabakiak irabazi nahi dituzte [Iruñean], eta, beharbada, bertara joaten bagara, orain arte entzun —nahi izan— ez dutena entzun beharko dute», azaldu dute ohar baten bidez. Salatu dute meategiak Erdizko bazkalekua erabiltzen duten laborarien ogibidea eta etorkizuna «suntsituko» lituzkeela.

«Erdizko parajeak 476 hektarea ditu, eta horietatik 260 azienda bazkatzeko leku hoberena dira. Zehazki, eremu horretan egin nahi da meategia». Gogorarazi dute Baztan dela Nafarroan lehenbiziko sektorea mantentzen ari den eskualdea, eta horretan segitzeko Erdiz «gakoa» dela.]]>
<![CDATA[Erdiz Bizirik taldeak manifestazioa eginen du apirilaren 22an, Iruñean]]> https://www.berria.eus/albisteak/223684/erdiz_bizirik_taldeak_manifestazioa_eginen_du_apirilaren_22an_irunean.htm Sat, 28 Jan 2023 17:50:39 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/223684/erdiz_bizirik_taldeak_manifestazioa_eginen_du_apirilaren_22an_irunean.htm Erdiz Bizirik Salatu dute meategiak Erdizko bazkalekua erabiltzen duten laborarien ogibidea eta etorkizuna «suntsituko» lituzkeela. «Erdizko parajeak 476 hektarea ditu, eta horietatik 260 azienda bazkatzeko leku hoberena dira. Zehazki eremu horretan egin nahi da meategia». Gogorarazi dute Baztan dela Nafarroan lehenbiziko sektorea mantentzen ari den eskualdea, eta ohartarazi dute horretan segitzeko Erdiz «gakoa» dela. Haien aburuz, proiektuak ez lituzke soilik laborariak kaltetuko. Haien aburuz, zenbait espezie babestu desagertuko dira, inguruko urak eta iturriak kutsatuko dira, materialen garraioarengatik hautsa nahiz zarata hedatuko dira, eta kutsadura handituko da. «Nafarroan CO2 gehien ekoizten duten enpresen artean hirugarrena da Magna», salatu dute. Baztanen erabaki ezinda Magnak udalerriz gaindiko eragina duen plan gisa aurkeztu du Erdizko proiektua, eta horrek Baztango herritar anitzen eta ibar horretako erakundeen haserrea eragin du: meategirik ez dute nahi; eta salatu dute, gainera, enpresak baztandarren hitza eta iritzia isilarazi nahi izatea. Iaz zenbait saio egin zituzten Baztanen, herritarrek meategiari buruz zer iritzi duten azal zezaten. Baztango Udala eta Baztango Batzar Nagusiak saiatu ziren, lehendabizi, modu adostu batean, galdeketak antolatzen. Espainiako Ministroen Kontseiluari zegokion baimentzea, baina ez zuen egin. Ondorioz, joan den urrian, Baztango zinpeko alkateek erabaki zuten Erdizi buruzko kontsultara deitzea: Baztango hamabost herrietatik hamalautan erabaki zuten galdeketa egitea, azaroaren 20an. Saio hori ere bertan behera gelditu zen, ordea, Guardia Zibilak alkateak kuartelera deitu eta debekuaren berri eman eta gero. Magna enpresaren meategi proiektuak duela hogei urte inguru egin zituen lehendabiziko urratsak. 2008an bazter utzi zuten, baina 2019an enpresak mahai gainean jarri zuen, berriz ere. ]]> <![CDATA[«Ez dugu neurtzen egiten ditugun gauzek zer eragin duten inguruan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1945/038/001/2023-01-27/ez_dugu_neurtzen_egiten_ditugun_gauzek_zer_eragin_duten_inguruan.htm Fri, 27 Jan 2023 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1945/038/001/2023-01-27/ez_dugu_neurtzen_egiten_ditugun_gauzek_zer_eragin_duten_inguruan.htm
Beraz, intsektuak desagertzen ari dira?

Ba, bai. Intsektu kopurua beherantz doa. Intsektuei ez zaie arreta askorik jarri. Normalean, deigarriago egiten zaizkigu ornodunak, baina mendekotasun handia daukagu haiekin, eta planetaren funtzionamenduan oso garrantzitsuak dira.

Zein dira datuak? Zenbatekoa da beherakada hori?

Zenbait lanetan ikus daiteke intsektuen gainbehera azken 30 urteetan izan dela. Krefelden [Alemania] boluntarioen laguntzarekin egindako ikerlanean, 1989 eta 2016 bitartean %75eko gainbehera ikusi zuten. Hori da erreferentzia nagusia. Gero, badago beste lan bat 2019an argitaratua, eta Francisco Sanchez Payo da horren lehen egilea. 2009 eta 2019 bitartean egin diren lan guztien bilduma egin dute, eta hamar urteko epe horretan intsektuen %41 galdu direla esaten dute. Bi lan horiek intsektu hegalariei buruzkoak dira.

Hegalariak ez direnekin ez da ikerketarik egin?

Askoz ere gutxiago. Erdialdeko Amerikan eta Hego Amerikan kezka handia dute, oso garrantzitsuak baitira polinizaziorako, eta ekoizpen handia baitute frutak eta barazkiak esportatzeko. Costa Rican egindako ikerketa baten arabera, hamarkada batean lurreko intsektuen %98 galdu dira.

Datuak izugarriak dira.

Gaur egun, milioi bat intsektu espezie ezagutzen ditugu, gutxi gorabehera. Ezagutzen ditugun animalia espezie guzien %90 dira, eta zakuan landareak sartuko bagenitu, %60. Kalkulu bat eginda, Kanadan, ezagutzen diren intsektuak baino lau aldiz gehiago dira ezagutzen ez ditugunak. Datu hori mundura eramanez gero, agian bost milioi espezie izango lirateke. Baina ez dira hainbeste aztertzen; beraz, informazio oso gutxi dago.

Zer abiaduratan galtzen ari dira intsektuak?

Ikusi ditudan grafikoak aski linealak dira; marra zuzen bat. Gutxi gorabehera, urtean %0,5-1 jaisten da. Krefeldeko lanak hori dio.

Noiz hasi zen beherakada hori?

Egin dira lanak XIX. mendean, eta XVIII. mendean zerbait ere bai; orduan, pentsatzekoa da beherakada hori Industria Iraultzarekin lotuta dagoela, eta, batez ere, Bigarren Mundu Gerraren osteko efektu bat dela.

Zein dira arrazoiak?

Bi aipatuko nituzke: ekosistemen suntsipena eta zatiketa. Eremuak zatikatzen ditugunez, hor zeuden izakiek hor jarraitzen dute, baina gutxiago dira, eta ezin dira aldamenekoekin komunikatu, errepide bat edo eraikin bat jarri duzulako erdian. Izaki guztiak lotuta daude, eta intsektuak ezagunak dira elkarren artean, landareekin eta beste izakiekin lotura handia daukatelako. Horregatik daude hainbeste espezie. Londresko Natur Historiaren Museoko zuzendariak esaten zuen intsektu bat desagertzen bada hogei landare gal daitezkeela, hark polinizatzen dituelako. Intsektuak izaki askotara egokitu dira, inguru oso desberdinetara. Oso erraza da sare horiek puskatzea, eta orduan datoz ondorioak.

Erabiltzen diren pestizidek zer ondorio dituzte?

Ingurumenaren suntsipena modu askotan egin daiteke. Lehena, eta garrantzitsuena, nekazaritza industriala da. Monolaboreak eremu horretan zegoen aniztasun guztia deuseztatzen du. Gainera, makinak erabiltzen dira. Garatu ahala, ez da zirrikiturik uzten: bi zelairen artean ez dago ezer; beraz, intsektuek ez dute inolako babeslekurik. Bakarrik zuk landatzen duzunaren patogenoak edo haren jaleak. Zuk borrokatu nahi dituzunak, alegia. Eta desagertzen diren batzuk zuk borrokatzen duzun intsektuaren harrapariak dira, agian. Ekoizleentzat, ahalik eta eremu handiena aprobetxatzeak ematen du irabazi gehien, baina, orduan, eremu industrial baten pare erabiltzen duzu natura. Eta horrekin batera daude pestizidak. Teorian, zuk suntsitu nahi duzun intsektuaren kontra egiten dute, baina dena hiltzen dute. Batez ere, neonikotinoideen bidez.

Zer da neonikotinoidea?

Tabako landareak asmatu duen intsektizida bat da nikotina. Intsektuek hori jatean, nikotinak gurean egiten duen efektu bera egiten du haien burmuinetan, baina dosi askoz handiagoetan; beraz, zorabiatu, eta alde egiten dute, edo harrapakin errazagoa bilakatzen dira. Nikotinak bi ezaugarri ditu: ez da uretan disolbatzen, eta, beraz, hostoetan gelditzen da; eta iragankorra da. Enpresa kimikoek diseinatu dituzte neonikotinoideak: molekula horiek kimikoki aldatuta daude, disolbagarriak dira uretan, eta iraunkorrak. Landareek sustraietatik hartzen dute, eta efektu bera dute intsektuengan.

Nola eragiten die neonikotinoideak intsektuei?

Oso eraginkorrak dira, baina berebiziko efektu kaltegarria dute inguruan. Iraunkorrak direnez, urarekin joaten dira zingira eta erreketara; hango intsektuei kalte egiten diete, baita haien jaleei ere. Kate trofikoan ere badu eragina: ez ditu hiltzen, berez, baina zorabiatzen direnez, ez dira lehiakorrak naturan, eta kopurua txikitzen da. Bada beste efektu bat: herbizidena. Intsektuen termorregulazioan eta norabidea bilatzeko prozesuetan eragina dute. Ez dugu neurtzen egiten ditugun gauzek zer eragin duten inguruan.

Zergatik onartzen dira erabilera horiek?

Laborategian dosia emanda ez direlako hiltzen, baina inguruan beste faktore batzuk daude. Haien portaeran eragin handia dauka, eta naturan arriskuak daude.

Horrela jarraituz gero, zein izanen da etorkizuneko egoera?

Uste dut oraindik ez daukagula nahikoa ezagutza hori jakiteko, baina kalte asko etor daitezke zeharka. Ikus dezakegu intsektuek zein lan egiten dituzten, esker gutxikoak. Esate baterako, XIX. mendean kolonoek behiak eraman zituzten Australiara. Ohartu ziren hango intsektuek ez zekitela behiaren simaurra degradatzen. Euliek kalte egiten zieten behiei, eta kaka ez zenez lurraren parte bihurtzen, porlanezko geruza bat bezala geratzen zen. Orduan, Europatik intsektuak ekarri zituzten lan hori egiteko: kakalardoak eta beste. Horiei esker berreskuratu zituzten lurrak nekazaritzarako, baina intsektu batzuek kalte gehiago sortu zituzten. Gurean, intsektu horiek musu truk lan egiten dute. Guk garbitu beharko bagenitu zelaietako kakak, sekulako kostua litzateke. Kakalardoak egur enborren azpian bizi dira, eta negua hor pasatzen dute. Egur horiek kentzen baditugu, ez dute non iraun hurrengo urterako. Beste adibide bat: gizakiok jaten ditugun barazki eta fruten hiru laurdenek intsektuen polinizazioa behar dute.

Arestian aipatu duzu ez dagoela kezka handirik intsektuen egoerari buruz. Zergatik?

Azkeneko gizaldi pare honetan gure hazkundeaz arduratu gara nagusiki, eta saiatu gara natura menderatzen. Arazoa da ezin dugula horrela jarraitu, atzera-bueltarik ez duen egoera batera iritsi gaitezkeelako. Jarrera horrek ez du intsektuetan bakarrik eragiten; intsektuak adierazle bat dira, oso sentikorrak direlako.

Zer egin beharko litzateke egoera horren harira?

Ez dut esan nahi ezin dugula nolabait ekoiztu edo esplotatu, hori atzera egitea litzateke, baina ezin dugu ahaztu beste izakiak ere badaudela. Euskal Herrian dauden ekosistemak zaintzea guri dagokigu, ez dugu Unesco noiz etorri zain egon behar. Beraz, daukaguna ezagutu behar dugu, eta neurriak jarri hori monitorizatu eta zaintzeko. Horretarako, ikertu egin behar da, eta arreta eta baliabideak jarri.

Euskal Herrian ez da behar bezala zaindu ingurua?

Euskal Herrian eremu handienak basogintza eta nekazaritza dira. Oso ehuneko txikia dugu urbanizatua, %5 baino gutxiago. Baina basoetan monolabore asko jarri dugu, batez ere Gipuzkoan pinuak edo eukaliptoak. Padurak bete ditugu eta konplexu industrialak egin ditugu. Nekazaritzari dagokionez, batez ere Araban eta Nafarroan, nekazaritza industrial asko daukagu.

Egiten dena ongi egiten da?

Batzuetan oso gogo onez, baina itxurazko ekimenak egiten dira. Adibidez, parke natural bat duzu, baina egiten dituzu zabalbideak jendea bisitatzera joan dadin. Helburua zein da: kontserbazioa edo parke tematiko bat? Bai, zerbait ona egiten ari gara, baina ez dakit oso ondo kontserbatzen ari garen. Helburu zehatzak markatu beharko genituzke; izango ditugu horrelako guneak ere bai, baina leku batzuetan ezin da inor sartu. Egiten ditugu bizikletaz ibiltzeko bideak, eta badaude txori eta intsektu batzuk ezin dutela haien zikloa bukatu. Zorroztasun handiagoa behar da. Horri lotuta dago David Attenborough sindromea deitzen dudana. Gizon horrek BBCko dokumentaletan esaten du tokiak oso kalteturik daudela. Baina nik uste dokumentala ikusi eta gero joaten dela jende asko leku horietara.

Bestelako proposamenik eginen zenuke?

Bai. Amesten da hiri berdeekin, baina inguru urbanoa oso arrotza da edozein izakirentzako. Guggenheimen dagoen txakurraren loreek ez daukate usainik intsektuak ez daitezen hurbildu eta ez diezaieten molestatu turistei. Esaten denean hiri berdea egingo dela, itxurazko gauza bat da. Inguru hain arrotzak naturalizatzen saiatzea itxurakeria da. Bioaniztasunaren problema ez dugu hirietan konponduko, beraz, kanpokoa zaindu dezagun. Bilboko erreka guztiz garbia dagoela esaten da, eta arrainak eta ahateak daudela. Baina ez dauka ertzik, ez dago lohik, ez dago landarerik... Hori igerileku bat da.]]>
<![CDATA[«Nire sukaldaritza aurkezpenetan alde punka erakusten dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/037/001/2023-01-21/nire_sukaldaritza_aurkezpenetan_alde_punka_erakusten_dut.htm Sat, 21 Jan 2023 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1855/037/001/2023-01-21/nire_sukaldaritza_aurkezpenetan_alde_punka_erakusten_dut.htm Enrikito (Cadreita, Nafarroa, 1974). Debure da haren proiektuaren izena: otorduak ikuskizun bihurtzen ditu, eta ostalariei aholku ematen die. Gaur, Iruñe Beltza jaialdian, sukaldaritza ikusgarria eskainiko du bere lantoki nagusian: Iruñeko Tres Reyes hoteleko jantokian.

Sukaldaritza dibertigarria aldarrikatu ohi duzu. Sukaldean aritzea dibertigarria da?

Lanean dibertitzea garrantzitsua da. Guk ordu asko ematen ditugu lanean; beraz, erakargarria izan behar du. Egunero egiten duzunak pixka bat ezberdina izan behar du aurretik egindakoarekin alderatuta, eta, bezeroari erakustean, ongi pasatu behar du, gozatu. Hori da gastronomia dibertigarria. Oso ongi dago besterik gabe janaria egitea, baina guri gustatzen zaigu sukaldean dugun dibertsioa eta ausardia bezeroari helaraztea.

«Erakustea» esan duzu. Jatean ez da soilik ahoa erabiltzen?

Ez, noski. Oso ona izan arren, plater edo koktel batek ez badu esperientzia bisualik, bezeroari informazio gutxiagorekin iritsiko zaio, eta uste dut ez duela hainbeste gozatuko. Plater batek izan behar du egiten duzunaren oinarria, baina eraman dezake osagarri bitxi bat; eta saltsa puntuak dirdiratsua izan behar du: ez ditzala izan landu gabeko saltsek dituzten puntutxoak. Platerak hiru gauza baditu ere, izan dadila garbia eta polita. Noski, zaporea da oinarria. Dena da beharrezko: ongi prestatzea, ongi aurkeztea, ona egotea eta elikagai propietate egokiak izatea.

[Gaur] Iruñe Beltza jaialdian ariko zara. Zer eskainiko duzu?

Antolatzaileekin solastatuta osatzen dut menua. Aurtengo gaia Norvegiako nobela beltza denez, orein tartarra aterako dugu, izokina, elur oreinen saiheskiak eta Norvegiako postre ohiko bat: kanela eta fruitu gorridun hostopila. Bazkalorduan zuzeneko gauzak eginen ditugu, eta sorpresa batzuk izanen dira, jendeak hori nahi baitu: ongi bazkaldu eta mahaian jarrita ongi pasatu.

Telebista saioetan, Instagramen... Zergatik gustatzen zaio jendeari kozinatzen ikustea?

Askotan, gertukoak janariaren bidez konkistatzen ditugu. Gastronomia gure kulturaren ezinbesteko osagaia da; pentsa, ospakizun oro otordu baten bueltan egiten da. Horregatik, denek ikusi nahi dugu zer ekarpen egin dezakegun eta ikasi. Etxean zerbait berezia prestatzeak eguneko pizgarri hori ematen digu, eta pixka bat harro agertzeko aukera.

Familiaren altzoan hasi zinen sukalde kontuetan, Cintruenigon?

Ez nintzen ikasle ona, eta aitarekin eta Enrique Martinez osabarekin hasi nintzen. Gustua hartu nion. Gogor egiten genuen lan, ordu pila bat; 18 urterekin-eta, urterik okerrenak dira, baina, gero, liluratzen ninduten gauzak ikusteak, platerekin eta teknikekin aho bete hortz gelditzeak... Gogoa piztu zidan, eta goi mailako ostalaritzan sartu nintzen.

Maher jatetxea anitz aldatu zen zure osabarekin, ezta?

Etxeko janari oso ona zuen ostatuak. Osabak ardura hartu zuenean, Nafarroako sukaldaritza egiten genuen, barazkiak erdigunean paratuta, baina ingurura begira eta beste kulturekin loturak eginez. Aurrera eginez, baina beti gure baratzeei begira. Aitatxik esaten zuen Maherrek gurpilak izan behar zituela, eta osabak lortu zuen, cateringarekin hasi zenean. Hor aukera izan genuen hotel eta jatetxeetan sartzeko.

Gero, bakarrik segitu zenuen.

Bakarrik zaudenean ikasten duzu negozioa benetan zer den; erabakiak hartu behar dituzu, etxekoen babesik gabe. Gogoan dut hasieran amari hots egiten niola batzuetan, gordeka, hau edo beste nola egiten zen galdetzeko. Poliki-poliki hazi ginen: NH, Sotogranden bost jatetxe, proiektu asko Baluarten eta Iruñean. Orain, Tres Reyes hotelean, Bosch, Cocuus, Foodys...

Debure ostalaritza sektorea suspertzeko sortu zenutela diozue webgunean. Bultzada bat behar zuen?

Inguruan gastronomia gune asko irekitzen dira, baina eskaintza bat eta bakarra da. Nahiko nuke irekitzen den gune bakoitza zerbaitetan espezializatzea. Ezin zara hogei gauzatan ona izan; bizpahiru gauzatan izan behar duzu ona: horretan ongi lan egin, eta espezializatu. Hogei produkturekin lan egiteak geldiarazten zaitu.

Aholkulari gastronomikoa sukaldean aritzen da?

Sukaldean egoten gara, noski, baina baita bezeroekin solasean ere. Harrikoa egiten hasi nintzen; Michelin izarreko karta garatzen aritu naiz Maherren; ekitaldiak antolatu ditut 100, 200 eta 1.500 lagunentzat; aretoan egon naiz, sommelier gisa eta ezkontzak saltzen. Jakintza hori guzia xurgatzen jakin behar da gero baliatzeko.

Zer kontzeptu duzu gastronomiari dagokionez?

Gastronomiak dibertigarria izan behar du, eta sasoiko eta gertuko produktuak erabili. Kontrolatzen ez dudan produkturik ez dut erabiltzen. Hortik aurrera, jarioari segi. Askotan, lanean hasi, eta koloreak edo ehundurak lotuz edo nahastuz, aurretik pentsatu gabeko gauzak egiten dituzu. Argi dut nire gastronomia kontzeptua barazkietan oinarritzen dela, eta hortik aurrera, xurgatuz joaten naiz, tekniken kontrolarekin bezeroak liluratuko dituzten platerak egiteko. Ongi pasatzea ere bada nire kontzeptua. Ongi bazkaltzeaz gain, ongi pasatu nahi dut; aurkezpen bati mila buelta eman, eta bikaintasunetik gertu egon.

Aholkularia zara. Zein da eman dezakezun aholku nagusia?

Formakuntza: asko irakurri, kanpora atera, lanarekin ongi pasatu, eta, hortik aurrera, emaitza onak etorriko dira. Gogor egin behar da lan, baina jakintza ere behar da. Aholku on bat litzateke kanpora bazkaltzera atera eta besteen hutsetatik ikastea.

Zein da egin duzun sukaldaritza saiorik eroena?

Gauza harrigarriak eta oso eroak egin ditugu. Iazko Iruñe Beltza jaialdian, bizkotxo liburu polit batzuk egin genituen, eta jendearen aurrean erre, garreztatuz. Beste batean ,telesailei buruzko saio bat egin genuen: sekulakoa. Plater bakoitza telesail bati zegokion: Lucky Strike kutxatxoetan sartu genuen produktua, eta kea ateratzen zen; drogak egin genituen janariarekin; eta, postrerako, urretan bainatutako txokolatezko pistola bat egin genuen mugurdi tiro batekin.

Punka izan daiteke sukaldean?

Bai, noski. Badut alde punk bat, asko dibertitzen nauena. Batzuetan, bitan pentsatu behar ditut gauzak, edo sukaldaritza taldearekin kontsultatu. Sormena eta nire barneko punka erakusten ditut sukaldaritza aurkezpenetan.]]>
<![CDATA[Troiako zaldia minbizi solidoak zeharkatzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2004/030/001/2023-01-20/troiako_zaldia_minbizi_solidoak_zeharkatzeko.htm Fri, 20 Jan 2023 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/2004/030/001/2023-01-20/troiako_zaldia_minbizi_solidoak_zeharkatzeko.htm
Proiektuan zenbait erakunde ari dira elkarlanean, tartean Iruñeko CIMA medikuntza ikerketa zentroa. Sandra Hervas immunologoak zuzentzen duen laborategiak parte hartzen du CAR-T zelulak minbizi solidoen kontra ere erabili ahal izateko ikerketan. Troiako gerrara egin du salto azalpenak emateko: «CAR-T terapiak duen harresirik handiena tumore solidoa da. Aurpegia ematen duenerako urteak eta urteak eman ditu pazientearen barruan eboluzionatzen, eta tresna askoz hornitu da zelulen erasoei aurre egiteko».

Helburua harresia botatzea da, baina hori egiterik ez dute lortu. CAR-T zelulek ez dute sartzerik lortzen, eta lortzen dutenek aurkako giroa aurkitzen dute. Beraz, fisikariek kapsula porotsu biodegradagarriak sortuko dituzte, pazientearen T zelula eraldatuak biltzeko. Kapsula horiek tumoreetan paratuko dituzte, eta, barruan hidrogela daramatenez, CAR-T zelulak «gustura» egonen dira barruan. Poliki-poliki kapsulatik aterako dira zelula eraldatuak, eta, haiekin batera, tumorea biguntzeko botika batzuk, CAR-T zelulak hobeki sar daitezen eta aurkako giroari aurre egiteko. Ikerketaren beste alde on bat aipatu du immunologoak: kapsula hauek laparoskopia bidez txerta daitezke, inbaditzaileak ez diren metodoen bidez, eta, beharrezkoa balitz, dosi berriekin bete litezke.

Dagoeneko CAR-T zelulen bidezko sei tratamendu daude martxan: haietako lau CD19 deitutako molekularen kontra doaz, linfomenak eta leuzemienak. Beste biak BCMA molekularen kontra egiten dute mieloma anizkoitz kasuetan. Tratamendu hauek beste bideak agortu direnean erabiltzen dira, bizi itxaropenik ez luketen pazienteekin. Emaitza onak eman dituela jakinarazi du Hervasek: «Oso tratamendu iraultzaileak dira».

Baina baditu zenbait arazo. Horietako bat, prezioa. Oso tratamendu garestia da, CAR-T zelulak pazientearen T zelulak laborategian genetikoki eraldatzen sortzen direlako, gero birsortu behar dira, eta, azkenik, pazienteari itzuli. «Gure proposamenean zabaldu beharreko zelula kopurua txikiagoa litzateke, eta horrek tratamendua merkatuko luke, eta pazienteek lehenago balia dezakete».

Bularreko minbizian

Proiektu hau ongi aterako balitz, zenbait minbizi solidorentzako tratamendu gisa erabiltzeko aukera izanen dela aurreikusi du Hervasek: pankrean, glioblastometan... Aldatu beharko liratekeen bakarrak CAR-Tak dira, hau da, tumore bat edo beste identifikatzeko aukera ematen duten betaurrekoak.

Dena den, haien ikerketak bularreko minbizian jartzen du arreta. «Diagnostiko goiztiarrari esker pazienteen bizi itxaropena asko hobetu da, baina minbizia oso aurreratuta dagoenean tratamendu eraginkor oso gutxi daude». CAR-T zelulen tratamendua horrelako kasuetan erabiltzen baita; nahiz eta immunologoak esan duen hori alda litekeela: «Emaitzak hain dira interesgarriak, tratamendua aurreratzea pentsatzen ari baitira».

Klinika aurreko fasean daude, eta saguekin eginen dituzte probak. Hala ere, agudo ibiliko dira probak gizakietan ahalik eta azkarren egiteko.]]>
<![CDATA[«Ikasleei gainditzen utzi ez izanaz damu naiz; ezin nuen besterik egin»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2023-01-15/ikasleei_gainditzen_utzi_ez_izanaz_damu_naiz_ezin_nuen_besterik_egin.htm Sun, 15 Jan 2023 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2023-01-15/ikasleei_gainditzen_utzi_ez_izanaz_damu_naiz_ezin_nuen_besterik_egin.htm Soy gitano: Manfariel Gerinel liburuan ageri da. Ez da idazlea, aitzitik, asko idatzi badu ere. «Idazlari» da. Bera irakaslea izan zen Lizarrako Remontival eskola publikoan 2001ean erretiratu zen arte. Herriko ijitoek anitz maite dute, eta liburuaren aurkezpenean katxaba bat oparitu zioten horren erakusgarri. Haientzat Tio Angel da.

Lizarrako ijitoek katxaba oparitu zizuten unea hunkigarria izan zen. Maite zaituzten seinale?

Elkar maite dugu. Literaturak eraman ninduen ijitoengana: Victor Hugoren Notre-Damme de Paris eleberrian azkenean jakiten dugu Esmeralda ez zela ijitoa, payo ebatsi bat baizik; nola ez, ijitoak lapur. Cervantesen Gitanillarekin berdin. Lorca, noski. Literaturaren bidez sortu zitzaidan haien inguruko jakin-mina. Lizarrara etorri eta ikasle ijitoekin elkartzeko zoriona izan nuen, baita Juan de Dios Ramirez de Herediaren liburuarekin: Nosotros los gitanos (Gu, ijitook). 1972an argitaratu zen, eta ageri dira ijito sufrituak, haien arazoak, balioak eta kontrabalioak.

Lotura berezia duzuela agerikoa da. Zergatik zurekin?

Payo gatzgabe eta sedentario itxura badut ere, nire arima ijitoa, nomada eta erromantikoa da. Ijito herria maite dut, haren historia, ohiturak eta errebeldia. Askatasunaren maitale sutsuak dira.

Zer esan nahi du Manfariel Gerinel izenak?

Angel Miguel, nire izena eta abizena, rom hizkuntzan.

Modu horretan atera duzu barnean daramazun ijitoa?

Hori da, eta nire alabek irri egiten didate. Ijitoak ezezagun izateaz gainera, baztertuak izaten dira. Gizakiak dira, hunkitzen dira, bertute eta akatsak dituzte, eta, horretaz gainera, berezitasun batzuk dituzte.

Zergatik erabaki zenuen liburu hau idaztea?

Helburu nagusia da haur ijito batek liburua irakurtzean pentsa dezan: askorik ez dakien payo honek idatzi duena nik ere egin dezaket, eta hobeki, gainera. Batez ere eskola garaian diren haur ijitoak bultzatu nahi ditut haien mundu ikuskera adieraz dezaten sormen artistikoa erabiliz. Ez dadila izan bizitzeko eta pentsatzeko manera baten lekukotasun huts; egon dadila hunkitzeko helburua, hau da, literatura.

Liburua baliagarria da payo-entzat ere?

Noski. Payo-entzat litzateke baieztapen bat: haien balio berak dituzten ikaskideak dituztela, baina ñabardura oso interesgarri, gogo-pizgarri eta, literaturaren eta kulturaren ikuspegitik, oso aberatsekin. Ijitoen gaia altxor bat da literaturarako.

Literaturaren bidez sakondu zenuen gaian, baina literatura ez da ongi aritu ijitoez, ezta?

Bi jarrera kontrajarri egon dira: batzuek aingerutzat jo dituzte, Baudelaire poeta frantsesak bezala. Beste aldean, Cervantesek eraso egin zien ijitoei oso bidegabeki eta modu ankerrean. Cervantesek min handia egin die ijitoei.

Ijitoek mendeak daramatzate hemen. Oraindik arrotz ikusten ditu gizartearen gehiengoak?

Bai, baina egoera hobetzen ari da. Bada datu interesgarri bat: Gaz Kalo elkarteak nafar ijitoen eguna ospatzen du apirilaren 27an. Egun hartan, 1435ean, Zuria I.a Nafarroakoak dokumentu bat sinatu zuen ijito talde bat aske ibil zedin erresuman barrena. Ijitoekin harremana oso ona izan zen 1435etik aurrera, baina 1499an haiei jazartzen hasi ziren: belarriak mozten, jaun feudalei men egitera behartzen, janzkera aldarazten... Izugarria. Ez zuten feudalismoaren menpeko izan nahi, eta hori oso modernoa eta ausarta iruditzen zait.

1980ko urteetan unitate didaktiko bat prestatu zenuen eskolan ijitoei buruz aritzeko. Zerk bultzatu zintuen horretara?

Ijitoak, gainerako haurrak bezala, haien elementu kulturaletan hezteko beharra ikusi nuen. 1980ko urteen hasieran ez zegoen ia deus: Ramiro de Herediaren liburua, gero En defensa de los míos (Nireen defentsan) ere argitaratu zuen. Liburu horietan bete-betean murgildu nintzen material baliagarria ateratzeko, haur horiek ez zezaten haien kulturarengatik lotsarik sentitu; eta payo-ek ikus zezaten ijitoak ez zirela izaki izugarriak, gizartearen gainerakoek esan ohi zutenaren kontrara. Kazetari sentiberaren batek argitaratutako artikuluren bat ere bazen, ikuspegi positiboa zuena.

Prentsan ezbeharren orrietan agertu ohi zirelako, ezta?

Egilearen arabera. Kazetari ona adeitasunez aritzen da, eta eskubideak hobesten ditu. Sentibera ez denak morboa bilatzen du.

Nola sortu zenuen ijitoen kulturari buruzko ikasmateriala?

Multikopistarekin. Pentsa, garai hartan baliabide eskasak genituen. Niretzat oso gogobetegarria izan zen ijitoei buruz zegoen gutxi hori ikertzea. Ehunka orrialdeko testu bat egin nuen, oinarri-oinarrizkoa. Ijitoen kulturaren elementu adierazgarrienak bildu nituen: hizkuntza, bandera, Eliza katolikoak aitortu ez duen Sara santua, ohiturak, balioak eta kontrabalioak...

Nola erabili zenuen ikasmaterial hori eskolan?

Oinarrizko parte bat zuen, galde-erantzunekin: Nor dira ijitoak? Nondik heldu da ijito hitza? eta abar. Gero gaietan sakontzeko aukera ematen zuen irakurgaien bidez. Baziren margotzeko orriak ere, adibidez, ijitoen bandera zuri-beltzean zuen orrialdea. Haurren neurrikoa zen.

Horiek erabili zenituen Manfariel pertsonaia sortzeko?

Hori da. Garai hartan haur ijitoek, batez ere neskek, ez zuten eskola bukatzen. Haien anai-arreba txikiak zaintzen aritzen ziren, eta 15-16 urterekin ezkondu, eta seme-alabak hazteaz arduratzen ziren. Manfariel nire ikasle ijitoei eskerrak emateko modua da, haiekin asko ikasi baitut. Ijito positibo bat nahi nuen. Pentsatu nuen neska izatea, baina gehiegi zen: ni payo izanik, ez ditut ijitoen bizipenak izan; gainera, pertsonaia neska? Gizon heterosexuala naiz-eta. Azkenean, mutiko sentibera eta fin bat sortu nuen, unibertsitatean ikasitakoa.

Garrantzitsua zen ikasle horiek ikasten jarraitzera bultzatzea?

Ikasle ijitoentzako eredu izatea nahi nuen. Ijito identitateari uko egin gabe, baina payo-ekin zubiak eraikitzen dituen pertsonaia da. Ez du bere izaera baztertu behar, baina payo-en balio interesgarriak ere jasotzen ditu. Gitarra jotzen du, flamenkoa maite du...

Eskolan nolakoa zen ijitoen eta payo-en arteko harremana?

Haurrek elementu arrazistarik ez dutela esan ohi da, eta hori egia da. Baina nerabezarora ailegatzerako gizartean nagusiki dauden aurreiritziak jasotzen dituzte, eta 12 urtetik aurrera badago nolabaiteko susmo txarra. Hala ere, esan beharra dut hiriko ijito gehienak gure eskolara etorri direla, eta naturaltasunez onartu dituztela. Lizarra harrera hiria dela uste dut. 1971n hona etorri nintzenean payo eta ijito senar-emazteak zeuden. Uste dut hori ez zela batere ohikoa.

Zergatik etorri zinen Lizarrara?

Maitasunagatik eta lanagatik. Gero banandu nintzen, baina hori beste kontu bat da. Kulturari dagokionez, oso pizgarria zen hiri bat aurkitu nuen. Inguru honek badu forma teluriko bat, eta Lizarra oso erakargarria da. Kanpotik heldu garen gehienok gelditu egiten gara, pentsa. Lizarra arima oso handia duen gorputz txiki bat da. Nafarroa bezala.

2001ean erretiratu zinen. Kostatu zitzaizun ikasgela uztea?

Ez. Eskolak ematen asko gozatu dut, hori bainuen bokazio. Baina, era berean, ez ditut azpiegitura administratiboak jasaten, horretan nahiko ijitoa naiz. Ezin zara aske ibili. Ijitoen kulturari buruzko liburuaren kontura arriskua hartu nuen, curriculumetan ez baitzen halakorik jasotzen.

Ez zenuen arazorik izan?

Bai, baina ez ikusi ergel bat egin diezaiogun horri.

Curriculumak estutu zaitu?

Beti estutzen du. Notak paratzea, esaterako: hori ankerkeria! Gure garaian nota sistema izugarria zen: bikain, oso ongi, ongi, nahikoa, eskas eta oso eskas. Rabindranath Tagorek esaten zuen maisua eta ikaslea ikasteko komunitate bat zirela eta elkar aberasten zutela. Baina maisua, irakasle ez ezik, epaile ere baden momentuan, lilura hausten da.

Zein zatekeen eredurik onena?

Tolstoi eta Tagore. Biek askatasunean oinarritutako eskola eredua sortu zuten. Baina horretarako arau eta kontrol oso zorrotzak behar dira, gero bigarren hezkuntza are zorrotzagoa baita. Errealitatearekin talka egin dezake.

Nolakoa zen ikasleekin zenuen harremana?

Ikasleei gainditzen utzi ez izanaz damu naiz, baina ezin nuen besterik egin. Antonio Machadoren frantses eskoletan denek gainditzen zuten; nahiko nukeen. Begira, gauza bat kontatuko dizut. Ijito ezagunen zerrendan Lizarrako bat dago: Patxi Ruiz. Nire ikaslea izan zen. Gurasoek erlijio ikasgaia aukeratu zuten, baina berak esaten zuen ateoa zela, beraz, apaizak ikasgelatik kanporatzen zuen. Bere tutorea nintzenez, nirekin eramaten nuen, eta solasean aritzen ginen. Oso atsegina zen harekin hitz egitea: arrazoitzen zuen eta bere ikuspegia erakutsi. Hori egin zitekeen? Ez zuen talka egiten hezkuntza sistemarekin, baina mugan ibiltzen nintzen.

Literatura emateaz gainera, idatzi ere egin duzu, dezente.

Noizik eta behin idazten zuen eskola maisua izan naiz, eta, orain, erretiro alaian noizik eta behin idazten duen erretiratu bat. Ez naiz idazlea. Niretzat idazlea da literaturaz bizi dena; bere erosotasuna zalantzan jarri eta, ijitoak bezala, egurats zabalean bizitzeko arriskua hartzen duena. Nik ez dut ausardiarik izan irakasletza albo batera utzi eta idazteari ekiteko. Baina asko irakurri dut, eta horrek piztu dit idazteko gogoa. Vargas Llosak zioen bezala, idazle baino gehiago, idazlari.

Liburuko istorioak aurretik argitaratuak ziren, ezta?

Lizarrako bestetako egitarauan. Batzuek pentsatu zuten Manfariel benetakoa zela. Tira, horretara jokatu dut. Literatura da.

Zure beste lan batzuetan ere fantasia da nagusi. Zergatik?

Poesiatik heldu naiz narratibatik baino gehiago, nahiz eta askotan biak nahasten ditudan. Poesia idazten hasi nintzen, eta gero kontakizun motzetan aritu naiz. Maite dut literatura fantastikoa eta ameslaria.

Zer ekarpen egiten dute poesiak eta fantasiak?

Dena ematen digute. Elementu magikoz inguraturik gaude. Nafarroako historia eta kultur bilakabidea hainbeste maite ditut, erresuma magiko bat dirudi.]]>
<![CDATA[Hezurrek kontatzen dutena ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/030/001/2023-01-13/hezurrek_kontatzen_dutena.htm Fri, 13 Jan 2023 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1906/030/001/2023-01-13/hezurrek_kontatzen_dutena.htm Antecessor programan. Iruñeko Erresumari lotutako hiru pertsonaia historiko aztertu dituzte kate publikoaren programa horretan: Antso Ramiritz eta Petri I.a Santxitz, biak Iruñeko eta Aragoiko errege izandakoak; eta Ramiro I.a Aragoikoa, Antso Ramiritzen aita. Lan horietan, aukera izan dute Petri I.aren eta Ramiro I.aren burua hiru dimentsiotan sorberritzeko. Bigarrenaren heriotza ere argitu dute, eta kronika historikoek ziotena gezurtatu. Gainera, hiruren bizimoduei buruzko informazioa bildu dute. Petri I.aren 3Dko sorberritzea. Antecessor Aragoiko telebistak ezagutarazi du lana, baina atzetik heldu da. Ana Cisneros doktorea ari da koordinazio lanetan. «Urte asko daramagu garezurreko morfologia, garapena eta eboluzioa aztertzen. Hala ere, gehienetan jende ezezagunaren hezurrak erabili ditugu». IISA Aragoiko Osasun Ikerketarako Institutuko MGR Medikuntza Genetikoko Ikerketa taldea ari da lan horretan, Zaragozako Unibertsitatearekin elkarlanean. Lehenbiziko lana Zaragozako hirigunean agertutako nekropoli erromatar batean izan zen. «Hor hasi ginen, baina bigarren zati hau, pertsonaia historikoak aztertzearena, [Joanes V.a Lanuzakoa] Aragoiko Justiziarekin hasi genuen. Gero etorri ziren gainerako pertsonaia historikoak». Haien asmoa da Aragoin nor bizi izan den kontatzea ikuspegi antropologiko eta historiko batetik. «Gure lehenbiziko norbanakoak Kristo aurreko 2.500. urtekoak dira, eta, azkenak, Sitioko Heroiak, XIX. mendekoak». Historia eta zientzia elkarri loturik ageri dira proiektu horretan. Kontakizuna egiteko, hezurrak erabiltzen dituzte. «Historiak gauza bat kontatzen du kroniken bidez, datu historikoen bidez... baina hezurrek egia kontatzen dute. Harago joan gara: batzuetan kontakizuna baieztatuz, eta besteetan gezurtatuz». Kroniken arabera, Ramiro I.a begian gezi batek jota hil zuten; hezurren arabera, sabelean lantza bat sartuta. Ramiro I. Aragoiko erregearen 3Dko sorberritzea. Antecessor Hezurren mintzoa Lan honen oinarria hezurrak dira, beraz. Horiek azterturik lortzen dute sorberritzea eta azterketa antropologikoa egitea. «Hezurrek hitz egiten dute», zehaztu du Cisnerosek. Lan egiteko modua oso sistematizaturik dutela kontatu du. Lehenbizi, hezurrak hartu behar dira. «Gehienetan itsuan ateratzen dituzu, ez baitakizu zer aurkituko duzun». Iruñeko erregeen azterketa egiteko, lehenbizi Huescako San Juan de la Peña monasterioan dagoen errege panteoian sartu ziren. Batzuetan, hezurrek tratamendua behar dute; adibidez, hezeak badaude, idortu egin behar dira. Hezur horiek bilduta, norbanakoak banatzen dituzte, posible denean. Norbanako bakarra badago, garunetik eremu distalera hezurrak paratzen dituzte: garezurra, hezur luzeak eta gainerakoak -ornoak, saihetsak, hezur koxala eta errain hezurra-; eta, gero, hezur txikiagoak: eskuak, oinak... Horiek edukitzea zaila da. Hezur horiek aztertzeaz arduratzen da, besteak beste, Salvador Baena auzi medikua. Lehenbizi berreraikuntza identifikazioa egiten dute. Hala, zenbait galderari erantzuten diete: gizakia ote den, gizonezkoa edo emakumezkoa den, zer adin duen, eta zer garaiera. Hurrengo urratsa identifikazio konparatiboa da: DNArekin egiten da, baina, hori egiteko, zerekin alderatu eduki behar da. Antecessor proiektuko zientzialariak lanean. Antecesor Morfologiaren arabera ikusten dute hezurrak gizakienak ote diren: «Giza anatomia ezagutzen dugu, eta hori aise ikusten da hezurra osorik dagoenean eta eskeletoa nahiko ongi dugunean. Haurren kasuan, adituak ez direnek animaliekin nahas ditzakete». Sexua dimorfismo sexualaren bidez zehazten dute: «Eskeleto osoa dugunean, garezurrarekin eta pelbisarekin %98an asma dezakegu sexua, zalantzarik gabe; betiere 18 urtetik gorakoetan. Haurretan zaila da ezberdintzea». Adina asmatzeko, pelbisean dagoen bi zentimetroko puska bat erabiltzen dute: pubiseko sinfisia. Beste bi lekutan begiratzen dute: saihetsetan eta garezurrean. «Batez ere laugarren saihetsak metamorfosi bat izaten du, bularrezurrera batzerakoan. Hori begiratuta, adina kalkulatu dezakegu, lauzpabost urteko tartearekin». Bestalde, garezurreko hezurrak soldatu egiten dira adinean aurrera egin ahala. Garaiera jakiteko, hezur luzeak neurtzen dituzte: femurra, erradioa, humeroa, kubitua, tibia... Datu horiek ekuazio tauletan sartuta, norbanakoaren gutxi gorabeherako garaiera ematen dute. «Baina gerta daiteke norbanakoa besamotza eta zangoluzea izatea, edo zangomotza eta besaluzea. Horren arabera kalkulatu behar da garaiera». Hezur horiek norenak diren jakin ondotik, datarena da beste galdera garrantzitsu bat: norbanakoak zenbat denbora daraman hilik, alegia. Antzinako arrastoekin, karbono-14 proba erabiltzen dute horretarako, baina hezur garaikideagoekin beste teknika batzuk erabiltzen dira. Bizimoduaren arrastoa «Hortik aurrera, beste galdera batzuk azaltzen dira: nola bizi zen, nola hil zen, zer egiten zuen, patologia traumatikorik edo infekziorik ote zuen, nola ibiltzen zen...», esan du Baenak. «Datu horien bidez pertsona hori bizi zeneko profila eraiki dezakegu. Eskeletoa organismoaren kutxa beltza baita: bizitzako gauza askoren arrastoa du; ez denak, baina asko bai». Ramiro I.aren eta Antso Ramiritzen kasuan, traumatismoak ikusi dituzte hezurretan; bizi ziren garaiko arrastoak dira horiek. Petri I.a gazte hil zen, eta ez dute aurkitu zergatik hil zen azaltzen duen deus. Baina nola jakin dezakete, adibidez, zein zen norbanako horren ibilkera? Baenak azaldu du: «Hezurrak, azken finean, haietan txertaturik dauden lotailu eta muskuluen malgukiak dira. Hezur baten zati bat aldaturik badago, badakigu hor dagoen muskuluak zer egiten duen; beraz, ondorioak atera ditzakegu». Esaterako: deltoidea besahezurrean txertatzen da. Marka nabarmena bada, mugimendu hori askotan egiten zuen seinale; hau da, sorbalda nabarmena zuen, gihar handiarekin. «Modu horretan ikus dezakegu norbanakoak, bizi zenean, zer gauza egiten zituen, behin eta berriz eta nabarmen, gerlaria zelako, edo buztingilea, edo nekazaria... «Ez dugu muskulua, baina bai hezurrean utzitako marka». Hezurretatik ateratako DNA aztertzea ere garrantzitsua da. Eva Barrio genetikaria izan da lan horien arduraduna. «Genetika ezinbestekoa da lan honetan, betiere norekin alderatu baduzu». Berak normalki bizidunekin egiten du lan, baina hildakoekin modu berean egiten da. «Gehienetan, hezur luzeak edo oso porotsuak erabiltzen ditugu». Lehenbizi, anatomistek eta antropologo forentseek bidalitako hezur lagina garbitzen dute lixibarekin eta azetonarekin, eta, ondoren, kaltzioa eta sobran duen guzia kentzen diote, DNA hartzeko. «Kalitate egokia duen DNA badugu, kromosoma bakoitzaren zenbait markatzaile erabiltzen ditugu», esan du Barriok. «Markatzaileetako bat D3S1358 da. Gizakiak diploideak gara, eta kromosomen bi kopia ditugu. Orduan, batek 14 du eta besteak 15; bakoitza gurasoetako batetik jaso du. Gurasoak aurkitzen baditugu, ikusiko dugu alelo edo markatzaile horien bi formak aitari edo amari dagozkiola». Analisi programen bidez lortzen dute ahaidetasun ehunekoa. Memoria historikoan asko erabiltzen da teknika hori. Kasu horietan, gorpuak duela gutxikoak direnez eta ondorengoak bizirik daudenez, alelo guziak dituzte, eta «oso erraza» da identifikatzea. Arrasto zaharren kasuan, 25 STR tandemean errepikakorrak diren sekuentzietatik 15 izan ditzakete. «Ez da egoerarik onena, baina horrekin egiten dugu lan». Ikerketan Pedro I.a identifikatu zuten. Arkeologiari dagokionez, behar zuen tokian zegoen; antropologiari dagokionez, gorpuzkiek bat egiten zuten dokumentatua zegoenarekin. Genetikari dagokionez, ahaidetasun ehunekoa zuen aurretik identifikatuak zituzten aita eta aitatxirekin. Baina beste aurkikuntza bat egin zuten: «Monasterioan, identifikatu gabeko bi haur eta emakume bat zeuden ehortzirik. Ikerketa genetikoa egitean ikusi genuen haurrak anaiak zirela, Pedro I.a aita zela, eta emakume hori Isabel Akitaniakoa zela, ama». Azterketa horiek eginda, erradiologiara pasatzen dira. Erredurak aurkitzen badituzte, erradiologia sinplea egiten dute kortikala eta hezurra nola dauden ikusteko. Bestela, PACS delakoa egiten dute. Bukatzeko, 3D eskanerra erabiltzen dute. «Azterketa antropologiak, erradiologiak eta 3D eskanerrak emandako datu guziek ematen dizkigute puntu kraneometrikoak, neurriak, atal biguna estrapolatzen dugu, eta hortik abiatuta egiten dugu sorberritzea». Erregeen kasuan, txanponei esker jakin dute nola orrazten ziren. 3D eskanerrak bereizmen handiko irudiak izateko aukera ematen du, eta horrek lan oso zehatzak egiteko modua ematen duela kontatu du Cisnerosek: «Lupa batekin ikusi ez ditugun detaile txikiak ikusteko aukera izan dugu irudiak handitzean, baita neurketa oso zehatzak egitekoa ere». Ez hori bakarrik: datu horiek gorde egiten dira, eta aurrerantzean hezurrak aztertu daitezke esku artean izan gabe. Zientzia telebistara Prozesu hori modu erakargarrian erakutsi dute Antecessor telebista saioan. Nacho Navarro ikerlariak eta Silvia Ladrero kazetari eta kriminologoak zuzendu dute programa. Egindakoaren garrantzia nabarmendu du Navarrok: «Ikus-entzunezkoen alorrean lehen aldia da horrelako benetako serie bat egiten dela. Egin izan da zerbait Egiptoko momiekin, Erresuma Batuan eta AEBetan zer edo zer; baina sei hilabetez pertsonaia historikoak lurpetik ateratzea, sekula ez». Denborarekin ez zen orekarik: telebistan lanak agudo egiten dira; zientzian, patxadaz. «Horrek egunero lan eta lan aritzera behartu gaitu». Emaitzarekin kontent da Navarro: «Zailena zen telebista saio bat egitea hizkuntza zientifiko ulergarri batekin. Hau da, nola azaldu zientzia, medikuntza eta historia, teknologia erabiliz eta modu atsegin batean». Baina lortu dute. Saioa bukatuta, MGR taldeko ikerlariek beren lanarekin jarraituko dute: hezurrek diotena entzuten. ]]> <![CDATA[Eguzkiak urtzen ez duen izotza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/030/001/2023-01-05/eguzkiak_urtzen_ez_duen_izotza.htm Thu, 05 Jan 2023 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1913/030/001/2023-01-05/eguzkiak_urtzen_ez_duen_izotza.htm Crystal ikuskizuna.




Kanpoan dauden kamioietan ikuskizunaren irudia eta konpainiaren izena daude inprimaturik. 23 ibilgailu dira, ikuskizuneko material guziak batetik bestera eramaten dituztenak. Barruan sumatzen da urduritasun puntu bat. «Gaurkoa eromena da; lehen egunean dena ongi dabilela egiaztatu behar dugu, dena bere tokian dagoela ikusi, eta denak prest gaudela ziurtatu», esan du Robert Tannion zuzendari artistikoak.

Pista zabal bat du atzean. Sabaitik zintzilik hamaika bozgorailu, proiektore eta foku. Hondoan hamar metroko izotzezko jauregiak janzten du pista. Koreografia bat entseatzeari ekin diote bi lagunek. Haietako bat sabaitik jaisten diren bi zinta gorritik behera zintzilik dago; bestea izotz pistan, patinatzen. Bals batekin hasi dira. Gero, akrobazia eder batzuk, eta izotz dantza alde batera utzi dute, eta airean hegan egin. Bukatzean, koreografoa gerturatu zaie zuzenketa txikiak egiteko, azken detailea ere zizelkatu nahian.

Entrenatzeko beharra dute, izotz pista berria baita, eta agertoki berriari egokitu behar zaizkio. Bi egun behar izaten dituzte izotza egiteko. Gero, egunaren arabera aldatzen da pista, kanpoko tenperaturek ere eragiten baitute. Ikuskizunean zehar ere aldatzen da tenperatura: -10 graduan hasten dira, baina tenperaturak gora egiten du ikuskizunak aurrera egin ahala. Hala ere, artista batzuek bigunago nahiago dute, besteek gogorrago, eta haiei egokitzen ere saiatzen dira.

Entrenamenduen ondoren, izotz pista ongi mantentzeaz arduratzen diren langileak pasatu dira agertokiaren gainetik. Patinetako ahoek izotzean egindako zuloak eskuz estali ditu batek, eta zorua ongi lisatzeko Pinguini makina pasatu du beste batek.

Zirkua eta izotz gaineko irristaketa nahastu ditu Cirque du Soleil konpainiaren azken lanak. Batzuk irristaketan dira adituak, besteak zirkuko diziplinetan. Nahasketa «aberasgarria» izan da Tannionen aburuz: «Erronka beti zera da: zer egin dezakegu guk bi diziplina hauek nahastuta? Eta hori muturrera eraman». Akrobata batzuek ez zekiten patinatzen; beraz, ikasi behar izan dute ikuskizunerako. «Ez daude zirku saio batzuk eta patinaje saio batzuk. Saioen nahasketa handia izan da. Bi diziplinak elkarrekin landuta Crystal-en kultura aberastu dute». Haien eskola propioa dute patinatzen ez zekitenentzat. Gainera, patinatzaile profesionalen artean Olinpiar Jokoetako txapeldunak ere badirela esan du Christine Achampong ikuskizuneko publizitate arduradunak.

Ia ehun lagun

Oholtza gainean 44 artista aritzen dira, 25 herrialdetakoak. Hemezortzi hizkuntza aditu daitezke kamerinoetan, baina ingelesa erabiltzen dute elkar ulertzeko. Hala ere, orotara ia ehun lagun aritzen dira lanean jendeak ikuskizunaz goza dezan. Logistikoa da erronka nagusia, zuzendari artistikoaren aburuz: «Izotza muntatzeko bi egun, gaineko guzia muntatzeko hamabost ordu eta backstage guzia. Gero bederatzi saioetatik hiru larunbatean dira, eta hori erronka mental handia da artistentzat. Desmuntaketa ere sekulako lana da».

Izotzezko jauregiko ateak ireki eta ixten direla egiaztatu du beltzez jantzitako langile batek. Ondoren, sabaitik zintzilik dagoen trapezio bat hartu, eseri eta pistaren erdiraino arazorik gabe mugitzen dela ikusi du. Pistaren albo batean ordenagailuz inguraturik daude teknikariak, dena ongi doala begiratzen. Oholtzaren atzealdean ikuskizunean erabiltzen duten atrezzo guzia dago 20 metroko aretoan sakabanaturik: egongela bat, eskolako mahai eta aulkiak, izotzezko zuhaitzak...

Bitartean, artistak ez daude geldirik. Batzuk gimnasioko makinetan, beste batzuk lurrean luzaketak egiten. Musika jotzeko dena prest dute ere. Zuzenekoa eta grabatutakoa nahasten dute. Nafarroa Arenan hiru lagun arduratzen dira zortzi musika tresna jotzeaz. Piano luzearen atzean, tinbal moduko baten gainean dago malabarista bat, pilotak gora beharrean behera botatzen, eta haietako bakoitzarekin erredoble luze baten kolpe bakoitza egiten. Magiazko mundu bat sortzeko prestatzen ari dira.

Alboko aretoetan garbigailu lerro bat bueltaka dabil, eta korridorean zapata eta patin guziak daude lerro-lerro, nor bere izenarekin ongi gordeak. Zapatek iltzeak dituzte, patinatzen ez duten malabaristak-eta ez daitezen irristatu. Jantzien gelan ere jo eta su ari dira: ileordeak prestatzen, jantziak lisatzen, zapatak konpontzen... Montrealen eginak dira denak (Kanada): 600 jantzi eta 40 ileorde. «Jantziak aldatzeko errazak izan behar dira, batzuetan 5-15 segundoan egin behar dutelako; horregatik dituzte kremailerak alboetan», esan du Achampongek. Striper-en antzera, kolpe batez ken daitezke.

Dena abiadura delako ikuskizunean; ez dago segundo bat ere galtzeko. Eta segundo horien gainean dantzan, orekan, saltoka eta biraka aritzen dira akrobatak eta patinatzaileak. Ez dute inor hotz utzi nahi, baina ikusleei berokia eramatea gomendatu diete. Ordu eta erdiko makillaje saioa, neurrira egindako jantziak, argiak eta musika Crystalek dir-dir egin dezan pistaren gainean. Eguzkiak urtu ezin duen izotzaren gainean.]]>
<![CDATA[«Une batez, baskoiek marka aldatu zuten»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2023-01-04/une_batez_baskoiek_marka_aldatu_zuten.htm Wed, 04 Jan 2023 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2023-01-04/une_batez_baskoiek_marka_aldatu_zuten.htm Cuando fuimos vascones. Orígenes de Navarra (Baskoiak ginenean. Nafarroaren jatorriak).

Historiaren profesionala ez, xenda askotako ibiltaria zarela diozu.

Historia asko maite dut, baina ez naiz ikerlaria. Zuzenbide kontuak alde batera utzi, eta galdetu nahi nuen baskoiak nor ziren eta Nafarroarekin zer harreman zuten.

Denboraren ziria. Irulegiko Eskua liburua bukatu ondoren agertzea onerako edo kalterako izan da?

Alde ona badu, Irulegiko Eskua ez baita ulertzen baskoiak nor ziren jakin gabe; baina alde txarra da edizioa inprentan itxi zen egun berean agertu zela. Bi egun gehiago izan bagenitu, sartuko genukeen.

Nola hartu zenuen albistea?

Poztu nintzen. Ez da albiste iraultzailea, baina bai ohiz kanpokoa eta oso interesgarria, euskara zaharra ikertzeko bideak irekitzen dituena. Baskoiei lotutako hizkera zela esanda, nolabait baieztatu zuten liburuan esaten dena: euskaraz Nafarroako erdigunean hitz egiten zela.

Izenburuak «baskoiak ginenean» dio. Dagoeneko ez da baskoirik?

Bai eta ez. Gehienok horien ondorengoak gara. Genetikoki duela milaka urteko jende hori gara, baina kulturalki aldatu gara. Kulturak jendea inguratzen duten eszenatokiak baitira. Une batean, nafar bilakatu ziren: ez ziren baskoiak desagertu, baina marka aldatu zuten. Nafarroa ez zen Nafarroa osoa, eta Antso VI. Jakitunak XII. mendetik aurrera erabili zuen izena da.

Eneko Arista aipatzen duzu. Antso ez bezala, hura ez zen errege?

Ez zen errege: iruindarren buruzagi militarra zen. Seguruenik, Iruñea ez zitzaion interesatzen, musulmanek inbaditutako hiria baitzen. Leiren sortu zuen Iruñeko erresumaren espiritualtasuna.

Zuzenbide erromatarretik nola iritsi zara baskoien eremura?

Galderak eginez eta, batez ere, azken aurkikuntzen atzetik. 2.000. urtetik hona egin diren ikerketa gehienek zalantzan paratu dute ezagutzen genuen historia. Zer esan ikerketa genetikoez: dena nahastu dute. Puzzle historiko bat egin dut.

Zergatik hitz egiten zuten gaizki baskoien inguruan?

Etsaia zirelako. Baskoiek beren lurraldea antolatzeko moduaren alde borrokatzen zuten. Erromatarrekin kolaboratu zuten, eta haiekin sekulako garapena lortu zuten. Baina bisigodoak heldu ziren bultzaka, aurretik sueboak,bandaloak eta alanoak, eta gero franko merovingiarrak, franko karolingiarrak, musulmanak... Haien kroniketan, bereak eta bi esaten zituzten: doilorrak, lapurrak, traidoreak... zirela. Baskoien mito txar horrek historian iraun du; Aymeric Picaudek berak ere sekulakoak esan zituen.

Nafarroako historiaren mitoez ere hitz egin nahi izan duzu. Zeintzuei egin nahi zenien aurre?

Aurre egin ez; azaldu. Mito eta elezaharrei errespetu handia diet, baina hori baizik ez dira. Lamiak, basajaun, tartalo... nik uste greziar-erromatar kulturari lotuak direla, eta Olentzero eta Maiatza, seguruenik zeltei. Gero, Amaia edo euskaldunak VIII. mendean dugu, XIX. mende bukaeran mitoak sustraitu zituena, inoiz konkistatu gabeko herriarena. Aizu, hemen mundu guziak paratu du bere kultura eta oinarri politiko batzuk. Hori toki guzietan gertatzen da. Kulturak etorri eta badoaz, baina jendeak irauten du. Erromatarrek konkistatu gintuzten gu, Asterix eta Obelix, ahalguztidunak zirelako.

Arartekoa izan zinen iaz arte. Norbaitek aditzen al dio arartekoari?

Bai; denbora behar bada ere, administrazioek azkenean onartzen dituzte esaten dituzun gauza asko. Batzuek berehala dute eragina; besteetan pazientzia handia behar da.

Gobernu ezberdinekin aritu zara lanean. Guziek aditu zaituzte?

Bai, guziekin elkarlan ona izan dut eta guziekin izan dut tirabiraren bat. Normala da, Pinotxoren kilkerraren gisakoa zarelako administrazioarentzat, eta astuna izan zaitezke, baina hala izan behar duzu.

Nola bizi izan duzu gatazken erdian egotea?

Gaizki. Orain lasaiago nago. Ez baduzu herritarrak nahi duena lortzen, pentsa dezake arartekoak ez duela deuserako balio. Administrazioarekin zerbait adosten baduzu eta ez badu betetzen, borrokatzen jarraitu behar duzu bete dezan. Emaitzarik lortzen ez baduzu, samina da ikustea administrazio sorgor eta kultura demokratiko eta parte hartzaile gutxikoa duzula parean.

Defendatuko zenuke arartekoa?

Administrazioak kontrolak behar ditu une oro, ez ditzan gehiegizko jarrerak izan, eta administrazioaren eta herritarren artean elkarguneak sortzea ezinbestekoa da.]]>
<![CDATA[Duela 2.600 milioi urteko CRISPR-Cas edizio genetikoko sistema berreraiki dute]]> https://www.berria.eus/albisteak/222675/duela_2600_milioi_urteko_crispr_cas_edizio_genetikoko_sistema_berreraiki_dute.htm Tue, 03 Jan 2023 09:39:25 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/222675/duela_2600_milioi_urteko_crispr_cas_edizio_genetikoko_sistema_berreraiki_dute.htm Genoma mozteko guraizeak Orain egin duten lanari esker, sistema horren eboluzioa nolakoa izan den egiaztatu dute, baita sistema primitibo hori berreraiki ere. Ikerketaren zuzendariak azaldu duenez, hasieran sistema soil bat zen, oso moldagarria, eta ez zen batere zehatza. Garatuz joan zen, eta gaur egun «ezinago sistema eraginkor eta osoa» da. Hain zuzen ere, sistema primitiboaren moldagarritasun hori da gaur egungo erabilerarako baliagarria izaten ahal dena. CRISPR-Cas sistema primitiboa suitzar labana batekin alderatu du Perez-Jimenezek. «Suitzar labanak badu bihurkina, tapoiak kentzeko tresna, aizturrak, zerra... Noski, aiztur horiek ez dira onenak, ezta labana ere, baina baditu. Ba, hauek ere suitzar labana bat bezalakoak dira: ez dira tresnarik onenak haien funtzioak betetzeko, baina baditu. Giltza zabalgarririk onena baduzu ere, ezin izanen duzu deus moztu. Antzeko zerbait da: egokiortasun handia du tresna honek». Sobera zehatza CRISP-Cas sistemen bertsio garaikideak oso zehatzak dira. Sobera zehatzak. Horrek erabilera askorako mugak paratzen ditu. Arestian aipatu bezala, bakterioen defentsa mekanismo honek eraso egin dion birusaren DNA biltzen du bere liburutegi genetikoan. DNA puska horrek gidatuta bakterioak birusaren DNA moztu dezake, ez dezan infektatu. Perez-Jimenezek esan duenez, bakterioak «ezinago inteligenteagoak» izan dira: birusaren aurka egiteaz gainera, bere DNA ez dezan moztu, ezagutza molekularreko sistemak garatu ditu. Hau da, gai da bereizteko suntsitu behar duen inbaditzaile ez-desiragarrien material genetikoa, eta mantendu beharrekoa, bere DNA propioa. Ezagutza eremu hori PAM deitzen da, eta hori arazo bat izan liteke sistema erabiltzeko. «Ez baduzu PAM sekuentzia hori, ezin duzu mutazioa egin». Horrelakorik ez dago sistema primitiboan, garatu gabe dago hori. «Horrek esan nahi du erabili genezakeela mutazioak egiteko PAM sekuentziarik ez dugun horietan; hori gabe, egungo sistema ezin baitugu erabili». Ez hori bakarrik: sistema hori gai da DNA kate bikoitzak eta sinpleak mozteko, baita RNA ere. Miguel Angel Moreno-Pelayo Ramon y Cajal-IRYCIS-CIBERER Ospitaleko Genetika Zerbitzuko buruak ere muga batzuk gainditzeko aukera ikusi du ikerketaren emaitzetan: «Antzinako nukleasa batek izan zezakeen sineskortasuna apala dela pentsa badaiteke ere, genomaren eskualde batzuk ez dituelako zehatz-mehatz ezagutzen, erabilera anitzeko tresna paregabea dela ohartu dira orain arte editatu ezin ziren edo eraginkortasun txikiarekin zuzentzen ziren mutazioak zuzentzeko». Atzera begira Gaur egungo ikerketaren helburu nagusietako bat da CRISPR-Cas sistemen bertsio berriak aurkitzea, propietate desberdinekoak. Horretarako, muturreko inguruneetan bizi diren zenbait espezieren sistemak aztertzen dituzte, eta horiek aldatzeko diseinu molekularreko teknikak aplikatu. Kasu honetan planetako toki ezkutuetan bilatu beharrean, iraganean bilatzen aritu dira. CRISPR sekuentzien berreraikuntza informatikoa egin du ikerketa taldeak, sintetizatu egin ditu, eta haien funtzionaltasuna aztertu eta berretsi. «Harrigarria da ziurrenik duela milaka milioi urte existitu ziren Cas proteinak biziberritu ahal izatea, eta egiaztatu ahal izatea ordurako bazutela edizio genetikoko tresna gisa jarduteko gaitasuna. Hori berretsi dugu orain, giza zeluletan geneak arrakastaz editatuz», azaldu du Luis Montoliu ikertzaileak. CSICeko Espainiako Bioteknologia Zentroan eta CIBERER zentroan ari da lanean. Hain zuzen ere, bera arduratu da antzinako Cas horiek kultiboko giza zeluletan funtzionalki balioztatu dituen taldeaz. Denboran bidaia hau egiteko datu baseetako informazio genetikoa erabili dute. «Datu baseetan behar dituzun genomen proteina guzien gene sekuentzia guziak daude. Geneak, proteinak eta abar eboluzionatu duten molekulak dira, eta haien artean harremana dute espezieen artean alderatuz gero». Adibidez, gizakiaren eta txinpantzearen genomak alderatuta, harremana oso-oso handia da, espezie korrelazionatuak direlako. Zaldiarekin alderatuta, gutxiago dira loturak, baina harremana dute. «Espezie guziek badute lotura haien artean, eta geneei eta proteinei begira jakin daiteke zein den lotura hori. Teknika konputazionalak eta estatistikak erabilita gai gara azkenengo arbaso komunaren geneen sekuentzia igartzeko». Mota horretako informazioa da erabili dutena CIRSPR-Cas proteinen geneak berreraikitzeko. Haien artean harremana duten egungo organismoen sekuentziak biltzen dituzte eta zuhaitz filogenetiko bat egiten dute. «Geneak matrize moduko bat dira eta aminoazidoak alderatuta jakin dezakegu zein den haien arteko lotura». Zuhaitz filogenetikoak eginda, estatistika bayestarra erabiltzen dute zuhaitz horretako nodoak igartzeko. «Prozesu oso konplikatua da eta konputazio ahalmen handia behar da». Erabilera berriak Ikerketaren helburua CRISPR-Cas sistemen historia ebolutiboa berreraikitzea izan da, ez sistema primitibo horiek izan ditzaketen erabilerak aztertzea. Hala ere, ideia batzuk eman dituzte. «Gaur egungo CRISPR sistema erabiltzen den gaixotasun gehienetan erabili daiteke. Baina badago kontu bat: gaur egungo sistemak ezin du jomuga terapeutiko batzuetara iritsi, eta sistema antzinakoenak ez dituenez muga horiek, egungo sistemarekin baino pixka bat aurrerago joan gintezke», esan du Perez-Jimenezek. Ylenia Jabalera Nanoguneko ikerlariak proiektu horretan parte hartu du, eta balizko erabilerak aipatu ditu: «Gaur egungoez besteko propietateak dituzten edizio genetikoko tresnak eskuratu daitezke, askoz malguagoak, eta horrek bide berriak irekitzen ditu DNA manipulatzeko eta AEA, minbizia, diabetesa eta antzeko gaixotasunak tratatzeko, baita gaixotasunak diagnostikatzeko tresna gisa erabiltzeko ere». Oraindik asko dago ikertzeko, CRISPR-Cas sistemek gizakietan erabiltzeko muga handiak dituztelako. Hala ere, 10-15 urtean ohikoa izanen dela uste du Perez-Jimenezek. «Seguruenik sistema hau izanen da ezagutzen ditugun jatorri genetikoko eritasun asko eta asko erauziko dituena».]]> <![CDATA[CRISPR-ren suitzar labana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/030/001/2023-01-03/crispr_ren_suitzar_labana.htm Tue, 03 Jan 2023 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1943/030/001/2023-01-03/crispr_ren_suitzar_labana.htm Nature Microbiology zientzia aldizkarian argitaratu zuten lana, atzo, eta edizio genetikorako bide berriak ireki ditzakeela uste dute.

Proiektua Raul Perez-Jimenez CIC Nanoguneko Ikerbasque ikertzaileak zuzendu du, eta nazioarteko zenbait taldek eta erakundek parte hartu dute. Zuzendariak esan duenez, bi izan dira aurkikuntza nagusiak: «Egiaztatu dugu sistema primitibo bat izateari utzi ziola eta edizio genetikoa erabiltzen duen sistema oso eraginkor bat bihurtu zela, eta sistema moldagarri bat lortu dugu, teknologian erabil daitekeena». CRISPR-Cas edizio genetikoko tresna bat da, jatorrian bakterioetan zegoen babes sistema, baina geneak berridazteko diseinatu dena. Mende honetako aurkikuntza nagusietako bat izan da, eta hura ikertzen ari dira buru-belarri. CRISPR akronimoa bakterioen eta arkeoen DNAn dauden sekuentzia errepikakor batzuen izena da. Mikroorganismo horiek beren arbasoak infektatu dituzten birusen material genetikoaren zatiak gordetzen dituzte errepikapenen artean, eta, horri esker, infekzioa errepikatzen bada, inbaditzailea ezagutzeko eta hartatik babesteko aukera dute, errepikapen horiekin lotutako Cas entzimen bidez inbaditzaileen DNA mozten dutelako. Zientzian moztu eta itsatsi egiteko bidea da:«Mutazio bat dagoen tokira edo DNA moldaturik edo kalteturik dagoen lekura bideratu daiteke, eta hura zuzendu».

Orain egin duten lanari esker, sistema horren eboluzioa nolakoa izan den egiaztatu dute, baita sistema primitibo hori berreraiki ere. Ikerketaren zuzendariak azaldu duenez, hasieran sistema soil bat zen, oso moldagarria, eta ez zen batere zehatza. Garatuz joan zen, eta gaur egun «ezinago sistema eraginkor eta osoa» da.

Hain zuzen ere, sistema primitiboaren moldagarritasun hori da gaur egungo erabilerarako baliagarria izaten ahal dena. CRISPR-Cas sistema primitiboa suitzar labana batekin alderatu du Perez-Jimenezek. «Suitzar labanak badu bihurkina, tapoiak kentzeko tresna, aizturrak, zerra... Noski, aiztur horiek ez dira onenak, ezta labana ere, baina baditu. Ba, hauek ere suitzar labana bat bezalakoak dira: ez dira tresnarik onenak beren funtzioak betetzeko, baina baditu. Giltza zabalgarririk onena baduzu ere, ezin izanen duzu deus moztu. Antzeko zerbait da: egokiortasun handia du tresna honek».

Sobera zehatza

CRISP-Cas sistemen bertsio garaikideak oso zehatzak dira. Sobera zehatzak. Horrek mugak paratzen ditu erabilera askotarako. Arestian aipatu bezala, bakterioen defentsa mekanismo honek eraso egin dion birusaren DNA biltzen du bere liburutegi genetikoan. DNA puska horrek gidatuta, bakterioak birusaren DNA moztu dezake, ez dezan infektatu. Perez-Jimenezek esan duenez, bakterioak «ezinago inteligenteagoak» izan dira: birusaren aurka egiteaz gainera, bere DNA ez dezan moztu, ezagutza molekularreko sistemak garatu ditu. Hau da, gai da bereizteko suntsitu behar duen inbaditzaile ez-desiragarrien material genetikoa, eta mantendu beharrekoa, bere DNA propioa.

Ezagutza eremu hori PAM deitzen da, eta hori arazo bat izan liteke sistema erabiltzeko. «Ez baduzu PAM sekuentzia hori, ezin duzu mutazioa egin». Horrelakorik ez dago sistema primitiboan, garatu gabe dago hori. «Horrek esan nahi du erabil genezakeela mutazioak egiteko PAM sekuentziarik ez dugun horietan; hori gabe, egungo sistema ezin baitugu erabili». Ez hori bakarrik: sistema hori gai da DNA kate bikoitzak eta sinpleak mozteko, baita RNA ere.

Miguel Angel Moreno-Pelayo Ramon y Cajal-IRYCIS-CIBERER Ospitaleko Genetika Zerbitzuko buruak ere muga batzuk gainditzeko aukera ikusi du ikerketaren emaitzetan: «Antzinako nukleasa batek izan zezakeen sineskortasuna apala dela pentsa badaiteke ere, genomaren eskualde batzuk ez dituelako zehatz-mehatz ezagutzen, erabilera anitzeko tresna paregabea dela ohartu dira orain arte editatu ezin ziren edo eraginkortasun txikiarekin zuzentzen ziren mutazioak zuzentzeko».

Atzera begira

Gaur egungo ikerketaren helburu nagusietako bat da CRISPR-Cas sistemen bertsio berriak aurkitzea, propietate desberdinekoak. Horretarako, muturreko inguruneetan bizi diren zenbait espezieren sistemak aztertzen dituzte, eta horiek aldatzeko diseinu molekularreko teknikak aplikatu. Kasu honetan, planetako toki ezkutuetan bilatu beharrean, iraganean bilatzen aritu dira. CRISPR sekuentzien berreraikuntza informatikoa egin du ikerketa taldeak, sintetizatu egin ditu, eta haien funtzionaltasuna aztertu eta berretsi. «Harrigarria da ziurrenik duela milaka milioi urte existitu ziren Cas proteinak biziberritu ahal izatea, eta egiaztatu ahal izatea ordurako bazutela edizio genetikoko tresna gisa jarduteko gaitasuna. Hori berretsi dugu orain, giza zeluletan geneak arrakastaz editatuz», azaldu du Luis Montoliu ikertzaileak. CSICeko Espainiako Bioteknologia Zentroan eta CIBERER zentroan ari da lanean. Hain zuzen ere, bera arduratu da antzinako Cas horiek kultiboko giza zeluletan funtzionalki balioztatu dituen taldeaz.

Denboran bidaia hau egiteko, datu baseetako informazio genetikoa erabili dute. «Datu baseetan behar dituzun genomen proteina guzien gene sekuentzia guziak daude. Geneak, proteinak eta abar eboluzionatu duten molekulak dira, eta haien artean harremana dute espezieen artean alderatuz gero». Adibidez, gizakiaren eta txinpantzearen genomak alderatuta, harremana oso-oso handia da, espezie korrelazionatuak direlako. Zaldiarekin alderatuta, gutxiago dira loturak, baina harremana dute. «Espezie guziek badute lotura haien artean, eta geneei eta proteinei begira jakin daiteke zein den lotura hori. Teknika konputazionalak eta estatistikak erabilita, gai gara azkenengo arbaso komunaren geneen sekuentzia igartzeko». Mota horretako informazioa da erabili dutena CIRSPR-Cas proteinen geneak berreraikitzeko.

Haien artean harremana duten egungo organismoen sekuentziak biltzen dituzte, eta zuhaitz filogenetiko bat egiten dute. «Geneak matrize moduko bat dira, eta aminoazidoak alderatuta jakin dezakegu zein den haien arteko lotura». Zuhaitz filogenetikoak eginda, estatistika bayestarra erabiltzen dute zuhaitz horretako nodoak igartzeko. «Prozesu oso konplikatua da, eta konputazio ahalmen handia behar da».

Erabilera berriak

Ikerketaren helburua CRISPR-Cas sistemen historia ebolutiboa berreraikitzea izan da, ez sistema primitibo horiek izan ditzaketen erabilerak aztertzea. Hala ere, ideia batzuk eman dituzte. «Gaur egungo CRISPR sistema erabiltzen den gaixotasun gehienetan erabili daiteke. Baina badago kontu bat: gaur egungo sistema ezin da jomuga terapeutiko batzuetara iritsi, eta, sistema antzinakoenak ez dituenez muga horiek, egungo sistemarekin baino pixka bat aurrerago joan gintezke», esan du Perez-Jimenezek.

Ylenia Jabalera Nanoguneko ikerlariak proiektu horretan parte hartu du, eta balizko erabilerak aipatu ditu: «Gaur egungoez besteko propietateak dituzten edizio genetikoko tresnak eskuratu daitezke, askoz malguagoak, eta horrek bide berriak irekitzen ditu DNA manipulatzeko eta AEA, minbizia, diabetesa eta antzeko gaixotasunak tratatzeko, baita gaixotasunak diagnostikatzeko tresna gisa erabiltzeko ere».

Oraindik asko dago ikertzeko, CRISPR-Cas sistemek gizakietan erabiltzeko muga handiak baitituzte. Hala ere, 10-15 urtean ohikoa izanen dela uste du Perez-Jimenezek. «Seguruenik sistema hau izanen da ezagutzen ditugun jatorri genetikoko eritasun asko eta asko erauziko dituena».]]>
<![CDATA[Esku txiki bat guztien eskura]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2022-12-30/esku_txiki_bat_guztien_eskura.htm Fri, 30 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2022-12-30/esku_txiki_bat_guztien_eskura.htm


Duela hogeita bat mende bere etxeko atarian objektu apotropaikoa paratu zuen baskoi hark nekez imajinatuko zuen hainbeste denbora pasatuta jende ilara luze bat egonen zela hura ikusteko. Ilara amaigabea zen, batzuk aretoan sartu ahala beste batzuk batzen baitziren itxaronaldira. Planetarioko sarreran zuten idazketa iberikoz sorioneku eta deszifratu gabeko beste hitz batzuk izkiriaturik dauzkan esku famatua. Bitrina batek gordetzen zuen, eta foku handi batek argitu. Sabaian zodiakoaren zeinuak agertzen zituen beirate urdinak goxatzen zuen atmosfera, eta misterio puntu bat gehitu. Harridura aurpegiak, irribarre zabalak eta begi zorrotzak ikusi zituen eskuak aurretik etengabe igarotzen.

Ilara luzean, zain

Ordua 16:30ean jarrita bazegoen ere, Mari Karmen eta Lourdes Martinez ahizpa ordiziarrak planetarioko atarian ziren 14:50ean. Ordua gerturatu ahala, luzatuz joan zen atzetik zabaltzen zen jende ilara. «Gertutik ikusi nahi dugu. Momentuz ezagutzen den gure historiaren abiapuntua da», esan zuen lehenbizikoak. Askoz ere atzerago ziren Maite Aranburu eta Ainhoa Aznarez gaztetxo iruindarrak. «Interesagatik etorri gara», esan zuen Aznarezek. «Nafarroako historia ezagutzeko. Aldez aurretik telebistan ikusi genuen etxean». Ez zuten irudikatzen zer ikusiko zuten, ordea. «Selfie bat eginen dugu agian».

Areto barruan arretaz begiratu zioten Martinez ahizpek eskuari. Lourdesek «sekulako poza eta emozioa» sentitu zituen esku horrek euskaldunentzat zer esan nahi duen pentsatuta. Ez zitzaion batere damutu Iruñera horretarako propio joan izana: «Ez da berdin argazkian ikustea; hau beste sentimendu bat da».

Sarrera eta irteera ongi markaturik zeuden jendea pilatu ez zedin: sarrerako ilara, eskua, kazetariak mikrofono eta kamerekin, irteera. Txintxo-txintxo bete zuten bidea denek, baita hitzartu gabeko gidoia ere: aurrekoaren buruaren albo batetik begiratu lehenik, eta eskua aurrez aurre zegoela ongi aztertu eta zenbait argazki atera. Batzuek, selfie eta guzti. Ibai Lopez de Pariza gurasoekin zegoen ilaran. Eskuari buruz ari ziren. Beiraren aurrean zirela, beren burutazio eta sentsazioak komentatu zituzten. Gasteiztik joanak ziren espresuki eskua ikustera. «Gertu dagoenez, animatu gara ikustera. Jakin-minagatik etorri gara. Gero bueltatxo bat emango dugu Iruñean».

Eskuaz galdetuta, berehala erantzun zuen: «Oso-oso txikia da. Egia esan, argazkietan handiagoa ematen du». Horixe errepikatzen zuten gehien bisitariek: eskua txikia zela. Handiagoa espero zuten, nonbait. Saioa Castillok ere bai: «Oso txikia da, baina ez dut desilusiorik hartu; oso polita iruditu zait. Agian argitasun handia jarri diote, baina tira». Argazki txukunak egiteko oztopo zen eskuaren azpiko fokua.

Berezia izan zen Castillorentzat. Irulegiren magalean sortua da, Mutiloan (Nafarroa), baina, Madrilen ikasten duenez, ezin izan zuen ikusi haren herriko udaletxean ikusgai paratu zutenean. «Euskararen historian, sekulako aurkikuntza izan da, eta euskararen babeserako ere oso garrantzitsua», azaldu zuen. Askotan joaten da Irulegira, eta inguruetan txakurrarekin ere ibiltzen da sarri. Berak hainbeste zapaldutako lurretan agertu zen eskua. «Sentsazio polit-polita da euskara gure inguruan beti egon dela jakitea».]]>
<![CDATA[Haurrek faltan zuten ipuina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1899/032/001/2022-12-24/haurrek_faltan_zuten_ipuina.htm Sat, 24 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1899/032/001/2022-12-24/haurrek_faltan_zuten_ipuina.htm Aske izan koloretan liburua argitaratu du, haur hezkuntzako ikasleei zuzendutakoa. Sexu eta genero estereotipoak deseraikitzea dute xede, eta hori haurrekin landu nahi dute.

«Hau da gelan gaudenean beti kontatu nahi izan dugun ipuina, eta beti faltan izan duguna. Heldutan konturatu gara haurrak ginenean ipuin asko kontatu zizkigutela, baina hau falta zen». Txiki Estibariz Steilaseko kideak azaldu du liburuaren premia: «Haur hezkuntzan, balioen transmisioa ipuinen bidez egiten da askotan, eta hau da falta genuen tresna. Horregatik sortu dugu». Izan ere, norma edozein lekutan ageri da, eta hortik aldentzen dena bazter geratu ohi da ipuinetan ere. «Heteroaraua nonahi lantzen da, eta jaiotzen garenetik barneratzen dugu. Eredu on bat eta bakarra dagoela ikasten dugu, eta besteok, eredu horretatik at gaudenok, aniztasuna gara, besteak gara». Hain zuzen ere ipuinak horrekin hautsi nahi du: eredu on bakar bat ez dagoela erakutsi, alegia. Denak direla baleko.

Gogoz hartu du liburua egiteko eskaria Campistronek. Bere lanetan sarri lantzen ditu LGTBI irudikapena eta feminismoa; beraz, «alimaleko plazera» izan zaio liburua egitea. Ez horregatik bakarrik: «Sinesten baitut gauza anitz konpontzen ahal direla eskolatik hartuz eta umeekin landuz». Hala, lagun talde bat osatu du, askotarikoa: «Erakusteko askotarikoak garela eta badirela larru kolore ezberdinak, badira pertsonalitate anitz ere, eta entseatu gara jostatzen generoarekin». Lagun taldeko inork ez baititu genero rolak betetzen. «Nehork ez du zinez alde femenino bat eta alde maskulino bat; denek badute dena. Biziki inportantea zait erakustea neska gazteei izan zaitezkeela marimutiko, hitz hori baliatu gabe, normala baita; edo mutiko gazteei erakustea izaten ahal zarela sentibera, ezartzen ahal dituzula gonak eta izan zaitezkeela nahi duzun bezala».

Zangaluzeen araua

Herri ttipi batean bizi da haur talde hori. «Dena ongi doa herrian, salbu Zangaluzeak hor direlarik», diote ipuineko hasierako hitzek. Zangaluzeak ez dira gaiztoak, gezurtariak baizik. Araua irudikatzen dute, sistema bitarra eta heterozuzentasuna. Zangaluzeak helduak dira, aurreiritziz josiak. Haurrek bestelako errealitatea erakutsiko diete.

Lau atal lantzen ditu ipuinak hortik aurrera. Lehenbizi Mixel agertzen da, eskolara gona jantzita joaten den mutikoa. «Aldarrikatu nahi diegu umeei ahal dela eta gu hor gaudela sustengatzeko». Bigarren atalak erakutsi nahi du nesken gorputza ez dela zikina. Alde batetik, erakutsi haien gorputzak haienak direla. Bestetik, pixari eta kakari lotutako tabuak hautsi: «Pixa egin dezakezu kanpoan. Helduek dute sartzen pixa eta kaka tabu gisa, eta alimaleko ondorioak ditu horrek haurren heziketan».

Hiru: negarra. Are, mutikoen negarra. «Erakusten zaie mutikoei ez dela negar egin behar, ez dela emozio hori erakutsi behar. Denek ditugu emozioak, eta guziak onak dira erakusteko», azaldu du Campistronek. Azkena: «Gay bikote zerbait nahi nuen erakutsi». Baina ez dio osagai sexualik paratu. «Nik anitz entzuten dut esaldi hori: 'Baina nor da zure amorosa?'. Hori biziki bortitza zait, pentsatzen baitut umeek ez dutela bortxaz harremanik amoros hitz horrekin; halaber, bitxi atxikitzen dut amoros hitza, sexualitateari lotua baita, eta guk hori ezartzen diegu galdegin gabe: 'Norekin nahi duzu egon?' 'Nor polita atzematen duzu zure klasean?' 'Nor gustukoa duzu jostatzeko?'».

Hondarreko horri lehenbiziko pertsonan heldu dio ilustratzaileak. «Ni biziki neska bezala hazi nintzen. Beti jakin nuen ene arropak behar nituela garbi atxiki eta gisakoa izan. Urepelen plantakoa esaten dugu. Beti irriarekin, alai, eta bortxaz hetero». Laugarren atalean bi neska ageri dira: Xole eta Gexan. «Bi neska horiek ez dira amorosak, baina maite dute elkarrekin egotea». Atzera begira paratu da Campistron. «Horrelako errepresentazio bat nik amets egin dut ukaitea nire haurtzaroan».

Eskolako apalategian

LGTBI taldea du Steilas sindikatuak, eta urtero unitate didaktiko bat sortu ohi dute. Liburua tresna bat gehiago izanen da: «Hezkidetza material bat da, sindikatuak bere gain hartzen duena», azaldu du Edurne Errea Steilaseko kideak. «Garrantzitsua iruditzen zaigu aldarrikatzen eta amesten dugun eskola publiko, euskaldun, inklusibo, plural eta feministan gure hazia jartzea».

Hego Euskal Herriko ikastetxe publiko guzietara bidali dute liburua, baita haur eskoletara ere. Ipar Euskal Herrian ere zabalduko dute. Dena den, edozeinek lor dezake liburua. Iruñeko Karrikiri eta Gasteizko Zuloa liburu dendetan salgai izanen da, baita Steilasek Iruñean, Gasteizen, Donostian eta Bilbon dituen egoitzetan ere. Bi bertsio sortu dituzte: bat euskaraz, eta bestea euskaraz eta gaztelaniaz. Campistronen euskalkian idatzia da euskarazko ipuina.]]>
<![CDATA[Giza ikusmira zabaltzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/038/001/2022-12-23/giza_ikusmira_zabaltzen.htm Fri, 23 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1905/038/001/2022-12-23/giza_ikusmira_zabaltzen.htm
a
ALAIN ASPECT

Alain Aspectek, John F. Clauserrek eta Anton Zeilingerrek eskuratu dute aurtengo Fisikaren Nobel saria, komunikazio kuantikoan egin duten lan aitzindariarengatik. Izan ere, korapilatze kuantikoaren fenomenoa ezbaian zegoen, eta benetakoa dela frogatu dute. Korapilatze kuantikoan, partikula bati gertatzen zaionak besteari gertatzen zaiona zehazten du, baita kilometroko distantziara egonda ere. Komunikazio kuantikoko teknologia berriak sortzeko bidea ireki dute, baita informazioa modu seguruan enkriptatzeko bideak ere. Batzuen aburuz, bigarren iraultza kuantikoaren aurrean gaude.

b
BIHOTZA

Lehenbiziko aldiz, genetikoki eraldatutako zerri baten bihotza txertatu zioten urtarrilean gizon bati. Bi hilabetez iraun zuen bizirik, bere osasuna okertzen hasi zen arte. AEBetako Marylandeko Unibertsitatean egin zuten kirurgia, eta zortzi ordu iraun zuen. Gaixoak 57 urte zituen, eta ez zuen bizirik jarraitzeko itxaropenik. Horregatik onartu zuen ebakuntza esperimentala. Ordura arte beste gizakien organoekin baizik ezin ziren egin horrelako txertaketak, eta ez beti ongi.

c
CAROLYN BERTOZZI

Carolyn Bertozzik, Karl Barry Sharplessek eta Morten Meldalek irabazi zuten Kimikaren Nobel saria, klik kimikaren arloan egindako aurrerapenengatik. Sharplessek eta Mendalek bidea ireki diote klik kimika izeneko eredu berriari. Eredu horretan molekulekin eraikitako blokeek elkarrekin azkar eta modu eraginkorrean ahokatzen dute. Bertozzik beste esparru batera eraman du klik kimika, eta organismo bizidunekin erabiltzen ari da.

d
DART

NASAk asteroide baten orbita aldatzea lortu zuen haren kontra espaziontzi bat jaurtita. Iazko azaroan jaurti zuten DART zunda, AEBetatik, eta irailean izan zen talka, Lurretik 11 milioi kilometrora. Etorkizunean Lurraren kontra talka egin lezakeen objektu bat desbideratzeko ahalmena probatu nahi izan zuten horrela.

e
ENDURANCE 22

Antartikako Weddell itsasoaren hondoan aurkitu zuten martxoan Endurance itsasontzia. Ernest Shackleton kapitain eta esploratzailearen ontzia zen: duela 106 urte izotzetan harrapatuta gelditu zen, eta, azkenik, hondoratu. Endurance 22 espedizioak topatu zuen aurten, 3.008 metroko sakoneran, eta itsasontzia hondoratu bezala ikus zitekeen: lema, zartatutako masta eta kroskoaren egur oholak garbi ageri ziren itsas azpian grabatutako bideoan.

f
FUSIOA

Energiaren alorrean mugarri bat iragarri zuten AEBek duela astebete: lehen aldiz fusio errentagarria lortu zutela esan zuten. Orain arte inork ez zuen lortu fusioa eragiteko gastatutako energia baino gehiago ateratzea erreakziotik. Ikertzaileek azaldu zutenez, hidrogeno bolatxo bat 2,05 megajouleko indarrarekin jo zuten laser baten bidez, eta erreakzioak 3,15 megajoule sortu zituen. Sinetsita daude lorpenak «energia garbiaren etorkizuna» aldatuko duela.

g
GAITZA

Afrikan ezaguna baina Europan berria zen gaitza agudo zabaltzen hasi zen maiatzean: tximino baztanga. Egoera ikusirik, OMEk «nazioarteko interesa duen osasun publikoko larrialditzat» jo zuen agerraldi hura. Ikerketek ebatzi zuten behin baino gehiagotan azala azalarekin kontaktua izanda kutsatzen zela, eta baztangaren kontrako txertoak erabiltzen eta informazioa zabaltzen hasi ziren.

h
HITZA

Muskuluen kontrolik ez zuen pertsona batek hitza erabiltzea lortu zuen garunean bi mikroelektrodo ezarrita. Hala, garun-ordenagailu interfaze baten bidez, komunikatzeko inolako gaitasunik ez zuen pertsona batek hitz egin ahal izan du. Garunak mikroelektrodoei bidalitako seinaleen bidez alfabetoko hizkiak aukera zitzakeen pertsona horrek.

i
ITSUTASUNA

Kezka piztu da. EHUko eta Aranzadiko ikertzaileek bertako landare espezieekiko itsutasuna antzeman zuten gazteen artean. 12-13 urteko 1.000 gazteri eskatu zieten ezagutzen zituzten animalia eta landareak zerrendatzeko, eta gehienek lauzpabost landare baizik ez zituzten izendatu. %7,4 izan zen hamar ezagutzeko gai. Ikertzaileek ebatzi zuten gazteen artean analfabetismo ekologikoaren zantzuak daudela.

j
JAMES WEBB

Unibertsoaren ikuspegirik sakonena erakusten dute aurten James Webb teleskopioak jasotako irudiek. 13.000 milioi argi urteko irismena du, eta horregatik esan dute unibertsoaren historiaren argazkirik zaharrena dela. Lurretik 4.600 milioi argi urtera dagoen galaxia kumulu handi bat ikusteko aukera eskaintzen du, baita oso urrun dauden eta oso argitsuak diren hainbat galaxia ere. Argi infragorria erabiliz lortzen du urrunago iritsi eta ezkutuago dagoena erakustea. Jupiterren eraztunen argazkia ere egin du.

k
KLIMA LARRIALDIA

Aurten, muturreko fenomeno meteorologikoek nabarmendu zuten klima larrialdiari heltzeko beharra. Europan 20.000 lagun baino gehiago hil ziren markak hautsi zituzten bero oldeen ondorioz, eta Txinan gizateriaren historian inoiz erregistratutako bero olderik handiena izan zuten. Pakistanen 1.700 lagun hil ziren uholde izugarrietan, eta Artikoan eta Antartikoan itsasoko izotz maila baxuak historikoak izan ziren.

l
LURPEAN

Euskal Herrian aurten egin den aurkikuntza arkeologikorik entzutetsuena izan zen Irulegiko Eskua. Aranzadi zientzia elkarteak eman zuen horren berri, azaroaren 14an. Kristo aurreko I. mendeko brontzezko esku horrek lau lerroko inskripzio bat dauka hizkuntza baskonikoan idatzia; orain arte agertu den zaharrena eta luzeena. Sorioneku da lehen hitza, idazkia egungo euskararekin zuzenean lotzen duena.

m
MARTE

Marterainoko bidea urruti bada ere, aurten zenbait aurkikuntza egin dira planeta gorrian. Europako tamaina duen eremu bolkaniko bat aurkitu zuten, erupzioan sar litekeena, eta planeta hartan hautsa nola harrotzen den azaldu zuen EHUko ikertzaileak ere badituen talde batek, Perseverance robotaren informazioa baliatuz. Duela hiru egun, InSight robotak agur esan zuen Martetik.

n
NEANDERTAL

Barrikako (Bizkaia) Aranbaltza II aztarnategian egindako ikerketen arabera, Erdi Paleolitoko neandertalak duela 45.000 urte inguru desagertu ziren Kantauri aldetik, eta duela 44.000-43.500 urte Akitaniatik joandako neandertalek ordezkatu zituzten. Azken horiek Chatelperron garaiko teknologia baliatzen zuten. Bien arteko etena nabarmena dela ondorioztatu zuten.

o
ORION

Ilargirako bidean lehenbiziko urratsa egin zuen aurten NASAk. SLS suziria eta Orion ontzia probatu zituzten Artemis I misioan, eta emaitza onak lortu zituzten. Orion ontziak lur hartu zuen abenduan, 26 egunez Ilargira joan eta itzuli ondotik. 2024an ontzi hori tripulazioarekin abiatuko da, NASAren aurreikuspenen arabera, eta 2025ean berriz ilargiratzeko asmoa du. Azken helburua Martera iristea da.

p
PANDEMIA

Mundu osoko 28 adituk ohartarazi zuten COVID-19aren kudeaketa txarra dela-eta eragotzi zitezkeen milioika hildako izan zirela. The Lancet aldizkarian argitaratutako txostenean OMEri galdegin zioten lehenbailehen argi dezan zein izan zen birusaren jatorria. Haien emaitzen arabera, OMEk «motel» eta «zuhurregi» jokatu zuen, gobernuen arteko koordinazioa ez zen egokia izan eta gizarte desberdintasunak ez ziren aintzat hartu. Aurrera so, mundu osoko koordinazioaren beharra nabarmendu zuten.

r
ROSETTA

Bi mende bete dira aurten Jean-François Champollion ikertzaileak Rosetta harria deszifratzea lortu zuela. Harriak testu bat zuen hiru hizkuntzatan zizelkaturik: antzinako egiptoerako hizkuntza hieroglifikoan eta demotikoan, eta antzinako grekoan. Hieroglifikoak irakurtzeko bidea izan zen.

s
SVANTE PAABO

Aurtengo Medikuntza Nobel sariduna Svante Paabo izan zen, desagertutako hominidoen genomei eta giza eboluzioari buruzko aurkikuntzak egiteagatik: neandertalen genoma sekuentziatzea eta ezezaguna zen hominido bat aurkitzea, besteak beste. Halaber, ondorioztatu zuen duela 70.000 urte hominido horien geneak Homo sapiens-ari pasatu zitzaizkiola.

t
TIANGONG

Txinak bere espazio estazioaren eraikitze lanen lehenbiziko fasea burutu zuen. Azaroaz geroztik Tiangong estazioa hiru modulu iraunkorrek osatzen dute, eta esperimentu zientifikoak ahalmen osoz egiteko aukera izanen dute aurrerantzean. Urte eta erdi baino gutxiago behar izan du Txinak ehun tona baino gehiagoko espazio estazio iraunkor bat eraikitzeko. Gainera, dagoeneko bederatzi pertsona bizi izan dira han, eta sei espazio ibilaldi egin dituzte. Sehnzhou 15en joandako hiru astronautek hartu zuten estazioan ziren hiruren lekukoa.

u
URTEURRENAK

Euskal Herrian zientziaren alorrean lan egiten duten hiru erakundek bete dituzte urteak aurten: Aranzadi Zientzia Elkartea 75 urtez aritu da zientzia, historia eta kultura ondarea babesteko eta balioesteko lanean; Elhuyar fundazioa zientzia euskaratik eta euskaraz lantzeko sortu zen duela 50 urte; eta Ikerbasque 336 ikertzaile biltzen dituen zientzia fundazioak 15 urte bete ditu.

x
XIRINGA

COVID-19aren kontra aritzeko zabaldu ziren lehenbiziko aldiz RNA mezulari txertoak. Aurten beste gaitz batzuen aurka jotzeko ikerketa anitz abiatu dituzte teknika hori erabiliz. Dirudienez, geroz eta gehiago zabalduko dira mota horretako txertoak. Bestalde, xiringak baztertu, eta inhalatzen den txertoa erabiltzen hasi dira Txinan. AEBetan eta Erresuma Batuan ere ari dira inhalatzen diren txertoak ikertzen.

z
ZOOLOGIA

Nafarroako Bardean aldez aurretik ezagutzen ez ziren bi animalia espezie berri aurkitu zituzten aurten: Agroeca istia armiarma eta Troglops bardena kakalardoa. Lehenbizikoa Gabriel Biurrunek aurkitu zuen Vedado de Eguarasen, tesiko lanetan. Bigarrena Bardea Zurian aurkitu zuten bertako kakalardoen errolda egiten duen taldeak.]]>
<![CDATA[Atzeko lerrotik bultzaka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/048/001/2022-12-18/atzeko_lerrotik_bultzaka.htm Sun, 18 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1956/048/001/2022-12-18/atzeko_lerrotik_bultzaka.htm
«Arratsalde on, eta mila esker etortzeagatik». Azalpenak adi-adi entzun dituzte denek: edalontziaren dirua ez dela itzultzen; aurten token-ak [jaialdian ibiltzen diren txanponak] ez direla gorriak, urdinak baizik; ezin dela barruan erre; karpen atzeko aldean dauden bideak garbi uzteko; adin txikikoei ezin zaiela alkoholik eman... «Denak gara Hatortxu; beraz, zaindu zuen jarrera». Ez da galderarik izan. Gehienek eskarmentua dute; ez dute lehenbiziko aldia. Ura eta ogitartekoa emanen dizkiete guziei.

«Sekulakoa da 800 lagun elkartzea lan boluntarioan aritzeko, baina esan beharra dago aurten inoiz baino gehiago kostatu zaigula txandak lotzea», esan du Aitor Agirrezabal jaialdiko bozeramaileak. Lanak uda aurretik hasten badira ere, hiru astean muntatzen dute gunea, eta aste betean desmuntatu. Jendea zaintzen saiatzen dira: «Txanda batzuk gogorrak dira; meritu handia dute».

Oraindik hutsik dago karpa, ez baitituzte ateak ireki. Endara Mitxelena eta Haizea Larrañegi prest dira poteak ateratzen hasteko. «Presoak etxeratzeko bidean aletxoa jarri nahi dugu; txikia bada ere», esan du Larrañegik. «Txanda ez da luze egiten. Mentalizatuta heldu zara. Giroan murgilduta gustura egiten da», Mitxelenak.

Txanda asko Iruñeko auzoetako kolektiboek hartzen dituzte beren gain. Udane Aranguren Donibanetik joan da: «Presoen aldeko konpromisoagatik nator». Urtero egiten du txanda, eta aurten gune segurua egokitu zaio. Eraso matxistarik balego, haiengana jo dezakete. Ez da txanda samurra: «Ordu hauetan ez [16:00ak dira], baina gauean urduri gaude, gogorra delako. Egoera desatseginak bizi ditugu, gainera, gure giroan».

Odei izan da jotzen lehenbizikoa. Jendea poliki-poliki sartzen ari da karpan, baina lehenbiziko orduan gutxi animatu dira. Edaria eta jana prest dute, zerbitzari ariko direnak ere gertu. DYAko boluntarioek bilkura egin dute bakoitza bere postura joan aurretik. Peio Jimenez da arduraduna. «Musikarengatik etortzen naiz. Musika mota hau gustatzen zait; beraz, zerbitzu hau oso esker onekoa zait; gustura egiten dut txanda». Lasaiak izaten dira lehenbiziko orduak; iluntzean izaten dute lan handiena: «Gehienbat intoxikazio etilikoak artatzen ditugu, eta borrokan zauritutako baten bat». Kontzertu guneetan desfibriladoreak dituzte, eta postu nagusian medikua dago. 20 boluntario dira taldean. «Batzuek urte askoko eskarmentua dute hemen. Aurten, medikuntzako eta erizaintzako ikasle bana ere badugu».

Karparen atzetik

Bi karpen atzeko aldean batetik bestera dabiltza: sukaldariak janaria karpara eramaten, orga gidariak kupelak garraiatzen, musikariak kamerinoetara bidean... Iluntzerako, sekulako hotza egiten du Atarrabian. Berokia jantzita, eskuak hatsarekin berotu nahian ari dira segurtasun txandakoak. Berogailuak ongi dabiltzala ziurtatu dute langileek. Barruan goxo da. Musika ozen. Kanpoan, baxuek astintzen dute boluntarioen bularra. Gorputza hotz, baina gogoa bero. Beste behin ere lortu dute, atzeko lerrotik bultza egiten dutenei esker.]]>
<![CDATA[Lehen urratsa Ilargirako bidean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/034/001/2022-12-16/lehen_urratsa_ilargirako_bidean.htm Fri, 16 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1913/034/001/2022-12-16/lehen_urratsa_ilargirako_bidean.htm Orion ontzia Lurrean da jada, 26 eguneko bidaiaren ondotik. Artemis I misioa burutu da, beraz, eta NASAk ontzat eman du. Artemis programak Ilargia du jopuntuan, eta bide horretan lehenbiziko urratsa izan da Orion ontzia eta SLS suziria probatzea. Hurrengo misioan tripulazioa joanen da Orion-en barnean; 2024. urtean, naski. Igandean ur hartu zuen ontziak, Ozeano Barean, Guadalupe irlatik gertu. Egun hartan itzuli zen, duela 50 urte, Apolo 17 misioa.

Virginia Garcia Aranzadi zientzia elkarteko Astronomia Saileko zuzendariak esan duenez, Artemis programa «sekulakoa» da: «Helburu handiak ditu: batetik, jendea Ilargiraino berriz eramatea, eta orain emakumezkoak izango dira, gainera. Bestetik, Ilargian base finko bat instalatu nahi dute, eta, Ilargiaren orbitan, espazioko estazio bat». Programa luzea da, noski, eta oraingoz lehenbiziko urratsa baino ez dute egin: probena. Emaitza ona izan da: «Bere helburua oso ondo bete du. Suziriak satelite kubo batzuk askatu behar zituen Ilargiaren orbitan zenbait azterketa eta neurketa egiteko, eta baten batek ez du ondo funtzionatu; beste guztia oso ondo joan da».

Orion-en buelta zen arazorik handiena sor zezakeena. Izan ere, Lurraren atmosferara sartzean ontziaren kanpoko tenperatura 2.800 gradu ingurukoa da, marruskaduraren eraginez. Beraz, igandean atmosferara sartzeko sistema probatu zuten: ezkutu termikoa. Ontzia orduko 40.000 kilometroko abiaduran sartzen da atmosferan, eta, uraren gainazala ukitzerako, orduko 30 kilometroko abiaduran doa. Abiadura ziztu bizian jaisteak eragiten du ontziaren kanpoko aldea hainbeste berotzea.

Badirudi ongi funtzionatu duela, baina sakonago aztertu beharko dute dena. Bill Nelson NASAko administratzaileak esan zuen misioa «zeharo arrakastatsua» izan zela: «Hasiera berri baten hasiera da hau». Vanessa Wyche NASAren Johnson Espazio Zentroko zuzendariak azaldu zuenez, Artemis I misioan lortutako informazioa zuzena bada, heldu den urte hasieran Artemis II misioan ontzian joanen diren lau lagunen izenak eman ditzakete.

SLS (Space Launch System) suziria estreinakoz erabili dute misio honetan. Espaziora pisu handiak bidaltzeko sistema horrek eman du aukera Orion Ilargira arriskurik gabe bidaltzeko. 98 metrotik gora neurtzen du, eta 2.600 tona pisatzen ditu. Ateak urik ez sartzeko diseinatuak ditu, eta orduko 136 kilometroko haizeari aurre egiteko gai da. Orain arte eraiki diren suzirien artean ahalmenik handiena duena da.

Bosgarrenean atera zen

Kostata, baina, azkenean, azaroaren 16an aireratu ziren SLS suziria eta Orion ontzia, Euskal Herrian 07:48 zirenean. Arazo teknikoak eta meteorologikoak direla eta, lau aldiz atzeratu behar izan zuten Artemis I misioa abuztuaren 29az geroztik. Behin espazioan zenean, 25 egun eta erdiko bidea egin zuen ontziak; Ilargira joan eta itzulita. Ontziak probatzeaz gainera, satelite txikiak askatu dituzte bidaia horretan, ezkutuko izotza aurkitzen saiatzeko eta Ilargiaren gainazaleko plasma aztertzeko, besteak beste. Bidaia osoan argazkiak atera dituzte, gainera.

Bada beste berezitasun bat: gizakiak eramateko gai den ontzi bat ez zen inoiz egona Lurretik hain urrun; 450.000 kilometrora egon baita Orion. Apollo 13 misioan, 400.000 kilometroraino ailegatu ziren.

Lehenbiziko misioan, ez da pertsonarik joan ontziaren barnean. Ez zegoen hutsik, aitzitik. Hiru manikik egin dute Ilargirainoko bidaia: Moonikin Campos, Zohar eta Helga. Azken bi horiek emakume heldu baten hezurrak, organoak eta ehun bigunak antzeratzen dituzten materialekin eginak zeuden. Zohar manikiak erradiaziotik babesteko elastikoa zeraman; Helgak, ez. Modu horretan, astronautek jasan beharreko erradiazio mailen inguruko informazioa jaso nahi izan du NASAk.

Duela 50 urteko itzulera

Ilargia 1969. urtean zapaldu zuten hara bidaiatu zuten lehenbiziko gizakiek. Apolo programa izan zen hura, eta azkenengo misioa Apolo 17 izan zen, 1972an egindakoa. Ordukoa izan zen gizakiek Ilargia zapaldu zuten azkenengo aldia. «Astronomiarentzat bainoago, Apolo astronautikarentzat izan zen garrantzitsua; bultzada handi bat. Sekulako erronka zen garai hartan», kontatu du Garciak. Gerra Hotz betean, Ilargira ailegatzeko lehian aritu ziren AEBak eta SESB. NASA aurreratu zen.

Ikerketa zientifikoaren ikuspegitik, bestelakoa da balorazioa: «Garai hartan, astronautak ez ziren zientzialariak; militarrak ziren. Misio horietan, esperimentuak egin ziren: sismografoak jarri zituzten, neurketak egiteko ispiluak... Baina, adibidez, Ilargitik ekarritako harri lagin gehienak antzekoak ziren. Geologo batek hobeto jakingo zuen zer ekarri».

Oraingoan, teknologia hobearekin eta helburu zientifiko argiagoekin eta «serioagoekin» joanen dira, Gomezen ustez. Hala ere, epe luzerako programa dela gogorarazi du, eta zalantzati mintzatu da: «Badakigu edozer dela-eta murrizketak izaten direla zientzian: NASAri askotan murriztu diote aurrekontua, eta, horrelakoetan, proiektuak gelditzen dituzte. Mundua nola dagoen ikusita, ez dakit noraino iritsiko garen».

Oso urruti ikusten ditu Ilargirako planak; are urrutiago Ilargitik Martera joateko bidea. Hori baita azken helmuga: «Ilargian basea jarri nahi dute, Martera joateko anezka gisa erabiltzeko. Izan ere, Lurretik ateratzea kostatzen da gehien». Hori egitea zaila dela ohartarazi du: «Ilargian ez dagoenez atmosferarik, badirudi bideragarriena basea lur azpian egitea dela, Eguzkiaren erradiaziotik eta meteoritoetatik babesteko».

Zail ikusten du Ilargiaren orbitan espazio estazioa eraikitzea ere: «Urteak beharko dira, eta izugarrizko inbertsioa. Orain Lurraren orbitan dugun estazioa zahartuta gelditu da. Lehenengo, berri bat martxan jarri behar da, eta gero etorriko da Ilargikoa». Nolanahi ere, Artemis I burututa, NASAk egina du lehen urratsa Ilargirako bidean.]]>
<![CDATA[«Ilustratzea ez da zerbait apaintzea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2022-12-15/ilustratzea_ez_da_zerbait_apaintzea.htm Thu, 15 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2022-12-15/ilustratzea_ez_da_zerbait_apaintzea.htm
Ilustrazioari gehiago erreparatzen zaio orain? Hala dela uste duzu?

Baietz uste dut; argitaletxeak ohartu dira: liburuak saltzeko azalak behar dituzte, baina oraindik ez gaituzte benetan behar bezala tratatzen.

Zergatik gertatu da hori?

Gaur egun dena da oso berehalakoa, eta dena da irudia. Ilustrazioa azkar sartzen da begietatik.

Zuen lana ez da behar bezala aitortzen? Adibiderik jar dezakezu?

Album liburuak egiten ditut, irudiz sortutako liburuak. Oraindik ere, idazlearen izena jartzen dute, baina liburu horiek batera egiten ditugu ilustratzaileok eta idazleek. Gainera, irudiek dute pisurik handiena. Oraindik ez zaio baliorik aitortzen; arte txikitzat hartzen da.

Zure irudietan, esku bihurtzen diren ibaiak ikus daitezke, balea bihurtzen diren hodeiak... Errealitatetik fantasiara jotzea maite duzu?

Horrela suertatzen da. Irudiarekin oso aske sentitzen naiz; hitzekin, aldiz, asko kostatzen zait adieraztea: beti nabil hitzik egokiena bilatzen. Izan ere, irudiak sortzean, burua ez ezik gorputza ere erabiltzen dugu. Irudietan naturatik edo egunerokotik hartzen ditut elementuak, baina badaude subkontzientearekin nahasten diren gauzak, eta, marrazten ari zaren bitartean, horrelako gauzak suertatzen dira.

Beraz, hobe litzateke elkarrizketa hau irudien bidez erantzutea?

Bai. Irudiekin lortzen dut mundua nola ikusten dudan adieraztea.

Kolore apalak dira nagusi zure irudietan. Zergatik? Ikuspegiagatik?

Proiektu bakoitzean, paleta ezberdina erabiltzen dut. Adibidez, ilustratu ditudan azken liburuetako bat oso koloretsua da, eta kolore indartsuak ditu. Baina azkenean ahuntza haitzera doa. Nork bere gustua du.

Atzerrian erakutsi dituzu lanak. Zure irudiak unibertsalak dira?

Irudiak unibertsalak direla uste dut. Askotan esan didate ekialdeko kutsua dutela nire irudiek. Uste dut espazioaren trataeragatik dela: espazioari pertsonaiei baino garrantzia handiagoa ematen diedalako.

Zergatik da hain garrantzitsua espazioa zuretzat?

Nik beti sentitu dut ikusle naizela bizitzan, kanpotik begiratzen diodala. Txikitan, erretratuak egiten nituen, baina, orain, ez. Kontatu nahi dudana ez dago aurpegi batean. Zabaltasuna behar dut: hor dago kontatu nahi dudana.

Ilustrazioa une bat da, baina istorio oso bat kontatzen du?

Bai. Iradokitzeko beharra dut: gustatzen zait irudietan norberak nahi duena pentsatzea, eta nik sortutako pertsonaiei jartzen dizkiedan konnotazioak besteek nahi bezala irakurtzea.

Zer kontatu nahi duzu?

Beti ari naiz zerbaiten bila, baina ez dakit zeren bila nabilen. Proiektu bat bukatzean erdizka gelditzen naizenez, sortzen jarraitzen dut.

Nola izaten da lan prozesu hori?

Orain arte, enkarguak jaso ditut, normalean editorialenak eta idazleenak. Testua irakurtzen dut, hausnartu, erreferentziak bilatu, ideiak batu... Musika talde bat bada, entzun, entzun eta entzun, eta ea zer iradokitzen didan, eta horrekin jolastu. Jolastea asko gustatzen zait, keinu bat egitea zerbaitekin...

Eta hor utzi besteek aurkitzeko?

Bai. Ilustrazioa ez da zerbait apaintzea: zerbait kontatzen dugu, eta arte bat da bere hartan. Testua aitzakia da. Hortik hegan egiten dut, nire eremura eramaten dut, eta beste zerbait sortzen dut. Poema bilduma batean, esaterako, errepikatzen den pertsonaia bat sar dezaket, eta horrelakoak. Gero erne ibili behar da gauza horiek aurkitzeko.

Zure proiektuekin ari zarenean, nola egiten duzu?

Argitaratu nuen lehenengo liburua nirea izan zen. Orain, nirea egiten ari naiz berriz, baina bilaketa prozesuan nago. Ez dakit ondo nola kontatu nahi dudan. Irudiekin badakit nondik jo, baina ez dakit forma nola eman. Prozesu luzea izango da.]]>
<![CDATA[Gripearen txerto unibertsala lortzeko bidean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1922/030/001/2022-12-09/gripearen_txerto_unibertsala_lortzeko_bidean.htm Fri, 09 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1922/030/001/2022-12-09/gripearen_txerto_unibertsala_lortzeko_bidean.htm Mustela furo), eta emaitza onak bildu dituzte. Horretarako, COVID-19tik babesteko zenbait txertok erabilitako teknologia berritzaileaz baliatu dira: RNA mezularian oinarritzen dena. Oraingoz emaitzak onak izan diren arren, bide luzea du aurretik.

Oraindik klinika aurreko fasean dago. Ikusi beharko da txertoak aurrera egiten duenetz heldu diren urratsetan. Science aldizkarian argitaratu dituzten emaitzen arabera, txertoa paratu dieten karraskariek hogei griperen kontrako antigorputzak sortu zituzten, eta immunitateak gutxienez lau hilabete iraun zuen. Gizakiei eragiten dieten birusak gutxiago badira ere, gainerakoak zirkulazioan daude beste ugaztunetan eta hegaztietan.

Gripearen kontrako txertoei buruzko ikerketa gehiago daude. Honako honetan nabarmentzekoa da erabiltzen duen teknologia, COVID-19 pandemiaren esperientziaz baliatu baitira. «Zientziaren ikuspegitik jakin-min hori egotea ona da, eta lehen genituen mugak gainditzeko aukera ematen digu», uste du Jesus Castilla epidemiologoak. Bera da Nafarroako Osasun Publikoko Institutuan ikerlari nagusia gaitz kutsakorretan eta txertoen ebaluazioan. Izan ere, lehenbiziko aldiz probatu dute RNA mezularian oinarritzen den teknologia gripearen txertoa egiteko.

Orain arte gripearen txertoak lau birusi erantzuteko gai ziren, eta, teknologia horrekin, hogeiri erantzuteko aukera paratu dute mahai gainean. «Horrek asmatzeko aukerak handitzen ditu, eta seguruenik zentzu horretan erantzun zabalagoa lortu dezakete zirkulazioan egon daitezkeen birusen aurre egitwko», esan du epidemiologoak.

Aurrerapauso bat da ikerketa hori, baina zuhur jokatu behar da. Izan ere, gripearena ez da birus bakar bat; zenbait birus dira, eta bakoitza mutatzen da modu «anarkikoan» edo «ezustekoan». «Hori da zailtasuna, ez dakigula birusaren mutazioa nondik nora joanen den. Gainera, batzuetan esku hartzeak eragiten du mutazioaren bidea aldatzea: toki batean zailtasunak paratzen badituzu, aldaera horrek ez du aurrera eginen, baina tokia uzten diegu beste batzuei aurrera egiteko», azaldu du Castillak. Beraz, aipatu ikerketa bururaino ailegatuko balitz, errazago egiten ahalko litzaioke aurre afera horri.

Birusak DNAkoak edo RNAkoak izan daitezke. Lehenbizikoak egonkorragoak izaten dira, baina bigarrenen mutazio aukerak oso handiak dira. «Denek ez dute aurrera egiten, baina mutazio horietatik batzuek aurrera egiten dute, eta birusak abantaila lortzen du», azaldu du Castillak. Izan ere, homonukleotidoen sekuentzia dira RNAk, eta bat beste batekin aldatzean molekula pixka bat ezberdina sortzen da. Hori maiz gertatzen da, eta, gainera, birusaren erreplika oso agudo gertatzen da. Gripea horren adibide argia da.

Urtero aldatzen

Gripea pasatzean immunitate ona lor dezake gizakiak, baina immunitate horrek ez du behar bezain ongi babesten beste aldaeretatik. Horregatik, urtero aldatzen da gripearen txertoa. A eta B gripeek gaixotzen dituzte gizakiak, eta bakoitzak azpialdaera batzuk ditu. Hemaglutinina bertsio asko izan ditzake birusak, eta horrek zailtzen ditu gauzak, hura baita txertoen jopuntua. Urte bakoitzean ezin da jakin zein azpialdaera zabalduko den, eta haren burua mutatzeko tasa handia da. Azkenengo saiakerak hemaglutininaren zurtoina dute jopuntuan, antzekoagoa baita azpialdaeren artean.

Urtero txerto berria prestatzeak eta kanpainak egiteak baliabide, denbora eta lan handia eskatzen ditu. Horregatik lortu nahi dute immunitate luzeagoa eskain dezakeen txertoa. Castillak aipatu duenez, txerto bat baino gehiago egonen balitz, aukera egonen litzateke kasu bakoitzari egokitzeko. Gripeari beste modu batera aurre egitea ere ekar dezake txerto unibertsala lortzeak: «Hogei birus mota biltzeak eman lezake aukera bestelako txertatze pauta batzuk izateko, ez dadin izan urtean behin egin beharrekoa».

Claudia Arevalo Pennsylvaniako Unibertsitateko ikerketaren lehenbiziko autorea ikerketa lanaren alde mintzatu zen argitalpenaren ondoren egindako adierazpenetan: «Txerto hautagai honek arrakasta du, sistema immunologikoko zenbait arma biltzen dituelako. Zehazki, gure txertoak zenbait funtzio dituzten antigorputz mota ezberdinak sortzen ditu. Horrekin batera, zelula infektatuak deuseztatzen eta makrofagoak aktibatzen dituzten T linfozitoen erantzun ezberdinak bultzatzen ditu». Hala ere, onartu zuen oraindik ere gehiago ikertu beharko dutela.

Beste ikerketa lerro batzuk ere badaudela gogorarazi du Castillak. «Batzuk saiatzen dira bilatzen egonkorragoak diren gripearen birusaren antigenoak. Kontua da organismoarekin elkarreraginik handiena dutenak direla gehien mutatzen direnak». Hori dela eta, ez dituzte aurreikuspenak bete.

RNA mezularian oinarritutako teknologiak alde onak eta txarrak dituela azaldu du Castillak. «Gripearen txertoek izan duten muga bat da txita enbrioiak erabiltzen zituztela, eta horrek ekoizpena zailtzen du, tokia behar delako eta arrautza ekoizpen handi bat behar delako». Hori ez da gertatzen RNA mezularian oinarritzen diren txertoekin, «funtzio teknologikoagoa» dutelako. Aipatutako zailtasun horiek gainditzeko bidea izan daiteke teknologia berria.

Alde onak, alde txarrak

Horretaz gainera, teknologia berri horrekin egindako txertoek erantzun immune ona bultzatzen dutela aipatu du epidemiologoak. Gainera, aurrekoek ez bezala, hauek ez dute arazorik sortzen arrautzari alergia dioten pertsonekin. Baina baditu alde txarrak ere: «Zailtasun handi bat da txertoa gordetzeko behar diren baldintzak, hotz katearengatik».

Balizko txerto horrek izan dezakeen eraginkortasunaz hitz egiterakoan, Castilla ez da soilik aritu birusaren mutatzeko joeraz. Bada beste afera garrantzitsu bat: «Gripearen prebentzioa garrantzitsua da pertsona zaurgarrienentzat: gaixotasun kronikoak dituztenentzat edo urte asko duten pertsonentzat. Txertoak jende gaztearekin entseatzen direnean emaitza onak lortzen dira, baina ez dago immunodepresio handiko pertsonekin horrelako emaitzarik lortzen duen txertorik». Alegia, eraginkortasuna txikiagoa dela gehien behar dutenekin.

Nolanahi ere, Castillak argi utzi nahi izan du gripearen aferarekin egoera ez dela txarra: «Gaur egungo estrategiak ez du lortzen gripea deuseztatzea, baina efektu larri askori izkin egitea lortzen dugu. Esfortzu bat behar da: kanpainak prestatu eta jendea txertatzera bultzatu; baina eragina ona da». Txerto unibertsalaren ikertzaileen emaitzen arabera, haien txertoak ez luke infekziotik babestuko; bai, ordea, gaixotasunaren aldaerarik makurrenetatik.]]>
<![CDATA[GIBaren aurkako hesi bat prest]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1937/038/001/2022-12-02/gibaren_aurkako_hesi_bat_prest.htm Fri, 02 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1937/038/001/2022-12-02/gibaren_aurkako_hesi_bat_prest.htm
OME Osasunaren Mundu Erakundeak zehaztutako zenbait adarreko estrategia baten barruan sartzen da prebentzio neurri hori. Hiru hanka nagusi ditu. Batetik, neurri biomedikoak: preserbatiboa, Prep tratamendua... Bestetik, neurri estrukturalak: estigmen kontrako neurriak, esaterako. Hirugarren multzoan daude jokabideari dagozkion neurriak: hezkuntza sexual eta afektiboa, besteak beste.

Estrella Mikeleiz farmazian lizentziaduna da, eta Nafarroako GIB/Hies programaren koordinatzailea. Ohartarazi du preserbatiboa dela infekzio askori aurre egiteko modurik eraginkorrena. Horren osagarri baino ez da Prep botika. «Helburua ez da denek erabiltzea. Denek preserbatiboa erabiliko bagenu, hau ez litzateke beharrezkoa, baina errealitatea ez da hori, eta ezin dugu ez ikusiarena egin».

Zer da Prep tratamendua?

GIBarekiko esposizio aurreko profilaxiaren ingelesezko akronimoa da Prep. GIBa ez duten lagunentzako prebentzio neurri biomediko bat da. Infekzioa eragoztea da helburua, eta, horretarako, botika bat hartzen da egunero.

Norentzat da?

GIB proban negatibo eman dutenek eska dezakete, Iparraldean 15 urtetik gorakoek eta Hegoaldean 16 urtetik gorakoek, betiere baldintza hauetako bat betetzen badute: azken urtean hamar bikotekide sexual baino gehiago izatea; azken urtean uzki bidezko sexua babesik gabe praktikatzea; azken urtean sexu harremanetan drogak erabili izana babes neurririk gabe; azken urtean esposizio ondoko profilaxia zenbait aldiz hartu izana; eta azken urtean sexu transmisiozko infekzio bakterianoren bat izatea. GIBa transmititzeko biderik ohikoena sexua da, eta botika hori birusarekiko esposizio arrisku handiena duten gizataldeentzat da, helburua ez baita herritar guziek hartzea. Hala ere, arriskua duela uste duen edozeinek eska dezake tratamendua.

Nolakoa da botika?

Pilula batzuk dira, ahotik hartu beharrekoak, eta erretrobirusen kontrako bi botika dauzkate nahasirik: 300 mg tenofobir disoproxilo eta 200 mg emtrizitabina. Botika horiek alderantzizko transkriptasa deitutako entzimaren ekoizpena blokeatzen dute. GIBak entzima hori behar du ugaltzen eta zelulak kolonizatzen hasteko.

Nola funtzionatzen du?

CD4 zelulak dira giza gorputzean sar daitekeen edozein infekziori edo birusi aurre egiten diotenak. Hori da gorputzaren defentsa immunologikorako mekanismoa. GIBa gorputzean sartzen denean, CD4 zelula horiek bilatzen ditu, haiei itsasteko eta bere buruaren kopiak egiteko. Birusaren kopiek gauza bera egiten dute, eta prozesu hori gelditzea da erretrobirusen aurkako tratamenduen egitekoa. Egunero Prep tratamendua hartuta, CD4 zelulak babesten dituen hesi bat sortzen da, eta horrek kopiak egitea galarazten dio birusari.

Nola hartzen da?

Bi manera daude Prep botika hartzeko: egunero edo behar denean. Medikuek egunean pilula bat hartzeko agintzen diete tratamendua jasotzeko eskaria egiten dutenei. Izan ere, EMA Sendagaien Europako Agentziak ez du onartu botika behar denean edo modu etenean hartzea. Behar denean hartzen dutenek bi pilula hartu behar dituzte arrisku praktikak izan aurretik, beste bat 24 ordu geroago eta beste bat 48 ordu geroago.

Pauta zorrotz bete behar da?

Bai. Tenofobir edo emtrizitabinaren pareko erretrobirusen kontrako botikak odoletan eta ehunetan pilatzen dira denbora pasatu ahala. Horregatik, GIB birusaren esposizioa ekar dezaketen praktikak izan aurretik hartu behar da Prep tratamendua. Ez bada aurretik aski botika hartu edo agindutako dosia ez bada betetzen, gerta liteke odoletan aski farmako ez izatea GIB birusa blokeatzeko. «Atxikidura oso garrantzitsua da tratamendua eraginkorra izan dadin. Ebidentzia zientifikoak erakusten du atxikidura onarekin eta behar bezala erabilita botika hau eraginkorra dela GIBarekin ez infektatzeko», azaldu du Mikeleizek.

Tratamendu hori hartzea segurua da?

Bai. Nolanahi ere, tratamendu bat da. Tolerantzia ona da, eta ez dago nahi gabeko ondorio askorik. Luzaz hartuta baliteke giltzurrunetan ondorioren bat sortzea, baina tratamendua bertan behera utzita desagerraraz daiteke eragina.

Eraginkorra da?

Eraginkorra da GIBaren aurka, baina ez sexu transmisiozko gainerako infekzioetarako. Horregatik, preserbatiboa erabiltzen jarraitzeko aholkatzen dute. Ebidentzia kontraesankorra dagoela esan du Mikeleizek. Ikerketa batzuek diote bestelako infekzioek gora egiten dutela, baina ezin da jakin zein den arrazoia: preserbatiboa gutxiago erabiltzen delako edo aurretik detektatu gabeko infekzioak zeudelako. Bestalde, Europako zenbait herrialdetan GIBaren intzidentzia jaisten ari da: «Datu horietan eragina duen faktore bat izan daiteke».

Nolanahi ere, Prep tratamenduan daudenekin baheketak egiten dira hiru hilean behin. Horrek kasu gehiago eta azkarrago atzematea dakar. «Arrisku gisa ikus daiteke, edo aukera gisa, baheketa horiek aukera ematen baitigute transmisio kateak lehenago mozteko», azaldu du Mikeleizek.

Nork eskatzen du?

Nafarroan, esaterako, Prep botika hartzen duten guziak gizonekin harreman sexualak dituzten gizonak dira. Jaso dituzten datuen arabera, batez besteko adina 37 urtekoa da, eta aldez aurretik gaiari buruz informaturik joan dira kontsultara. «Inor ez da hasten botika hartzen besterik gabe; azkenean, tratamendu bat da», esan du Mikeleizek. Programako parte hartzaileen erdiek unibertsitate ikasketak dituzte. Kezka bat ere sortu zaio adituari: «Agian ez gara ailegatzen Prep tratamendua hartzeko aproposak diren beste sektore batzuetara».

Zenbat lagunek hartzen dute?

Bostehun lagunek baino gehiagok hartzen dute Euskal Herrian. Nafarroan orain 88 lagun daude programan. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan iaz 434 lagun ziren programaren barruan. Iparraldeko datuak biltzea zaila da, edozein medikuk errezetatu baitezake. Baionako CeGIDD sexu osasunerako zentroan, eskaria emendatu dela sumatu dute.

Non ematen dute?

Osasun publikoa arduratzen da Prep tratamendua finantzatu eta emateaz. Nafarroako, Arabako, Donostiako, Basurtuko eta Mendaroko Unibertsitate Ospitaleetan, Tuterako ospitalean, Lapurdiko ospitaleetan eta Baionako CeGIDDen ematen dute. Iparraldean edozein medikuk errezetatu dezake iaztik. Hegoaldean, lehen arretako medikuarenera jo daiteke, baina sexu osasunerako zentroetara bideratzen dute jendea.]]>