<![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 24 Oct 2021 05:57:57 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Beste aldetik dator erantzuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/038/001/2021-10-16/beste_aldetik_dator_erantzuna.htm Sat, 16 Oct 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1928/038/001/2021-10-16/beste_aldetik_dator_erantzuna.htm
Duela hiru urte bbc.com atarian esan zuenez, dolua egiteko modu «interesgarria» izan zen. «Batzuetan gogorra zen, ikusten nuelako ez nintzela hori askatzeko gai eta zoratzen hasten ari nintzela; baina, era berean, saihesten nituen gauzak sentitzen lagundu zidan». Modu horretan, hildako lagunarekin hitz egiten ari zela simula zezakeen, eta, hedabide horretan onartu zuenez, bizirik zegoenean kontatzera ausartzen ez zen gauzak ere aipatu zizkion txatbot berezi horri.

Zientzia fikziozko zenbait film edo telesail distopiko errealitatetik uste baino gertuago daudela agerian utzi zuen Kuydak: Black Mirror telesaileko Be Right Back (Heldu naiz) atalean ageri da hildakoak berpizteko modu hori; hasieran, txat baten bidez mintzo da protagonista berriki hil zaion senarrarekin; gero, telefonoz deitzeko aukera ere badu, eta, azkenik, senarraren itxura duen robot bat hartzen du etxean. Zineman ere badira antzeko aferak jorratzen dituzten lanak: Her filmeko protagonista Samantha deitutako ahots laguntzaile batez maitemintzen da.

Lagunarekin egindako saioaren ondoren, Replika aplikazioa sortu zuen Kuydak. Replika txatbot bat da, eta erabiltzailearen solasaldietatik ikasten du. Are, informazio asko bilduta, erabiltzailearen erreplika bihurtu liteke, hark bezala erantzuteko gaitasuna izanik. Jende anitzek erabili du norbaitekin solastatzeko: mundu osoan hamar milioi pertsonak baino gehiagok. Erabiltzaileek egunero 24 orduz haiekin mintzatzeko prest den gailu bat dute, haiengatik kezkatzen dena eta umorea ere erabiltzen duena, memeak bidaliz, esaterako. Baina adeitsu eta ulerkor erantzuten duen horrek badu arazo bat: ez da pertsona bat; makina bat da.

Pertsonek bezala erantzuteko gaitasuna datuekin entrenatuta lortzen dute makina horiek, Olatz Arbelaiz EHUko Adimen Artifizialeko graduko irakasleak azaldu duenez. «Gu baino askoz ere eraginkorragoak dira datuen gainean eta haien atzean dagoena ikasten, baina konbinatuz ikasten dute; guk ditugun gaitasun batzuk ez dituzte, eta ez dut uste izango dituztenik».

Galderak egiten ditu Replikak behar duen informazioa jasotzeko. «Erantzunen arabera, oinarrituko dira antzeko erantzunak eman dituzten beste batzuen informazioan, eta hortik sortuko dira galdera berriak», kontatu du. Horregatik, Replika erabiltzean kontuz ibili behar dela uste du. «Erantzunak gordetzen ditu, eta hori kontu handiz zaindu behar da. Informazio hori modu anonimoan erabili beharko lukete, baina informazioa hor dagoen momentutik, arrisku bat ere badago».

Filosofia eta psikologiaren alorretatik begiratuta, hildakoekin solasaldiak izateko simulakroek arazo nabarmenak sortzen dituzte. «Azpian badago gai klasiko bat: hilezkortasun gosea. Neurri batean, erlijioak irtenbideren bat proposatzen du horren aurrean», esan du Agustin Arrieta filosofo eta informatikariak. «Nik uste dut irtenbide txarra dela; heriotza kudeatu behar da. Badirudi teknologiaren eskutik datorren hau erlijioarekin ezberdina den bidea dela, baina ez dut uste».

Doluaren oztopo

Lucia Villar psikologoa da, eta itxaropenaren telefonoan lan boluntarioa egiten du. Arazo bat ikusi du hildakoen antzera mintzo diren txatbotetan: «Horrek ez digu dolu egoki bat egiten uzten; galera onartu behar dugu, eta horrekin bizi». Azken finean, nork bere burua engainatzeko baizik ez duela balio pentsatzen du. «Norbait hiltzen denean, hasieran normala da pertsona hori hor dagoela sentitzea, bere ahotsa aditzea edo kalean hura ikustea. Prozesu horretan gure burmuina egokitzen ari da pertsona hori gabe bizitzera».

Sentsazio hori gehiago luzatu nahi izatea ez da ona, psikologoaren aburuz. «Aplikazio horrek erantzuten badigu, gauzak kontatzen ahal badizkiogu, eta, moztu nahi ez dugun lotura hori mantentzeko aukera ematen badigu, ezin dugu doluarena azken urratsa eman: bakarrik aurrera egitea». Infantilizatutako gizarte baten sintoma izan daitekeela uste du Villarrek. «Badira konpondu ezin diren gauzak bizitzan. Beste gauza batzuetan ere bilatzen ditugu saihesbideak, baina ez; doluak min egiten du, horrela izan behar da. Ez dago bidezidorrik». Arrietak galdera pausatu du mahai gainean: «Hilezkortasuna ona da?». Ezetz uste du.

Replikaren kasuan, ez da hildako bat erantzuten duena. Jende anitzek erabili du bakardadeari izkin egiteko; esaterako, konfinamendu garaian asko igo zen erabiltzaile kopurua. «Badirudi geroz eta gehiago bilatzen ditugula kontsolamendu indibidualak makina bati atxikita: adiskide birtualak ditugu, maitasuna, gizartearen simulakroa, hiltzen denean ere adiskidearen simulakroa dugu... Geroz eta bakartuago gaude, eta indibidualismoa muturrera eramaten ari gara modu arriskutsuan», kontatu du filosofoak.

Platonen haitzuloaren alegoria etorri zaio burura: «Jendea kobazuloan bizi da simulakroak ikusten, itzalak, eta alegoriaren helburua da esatea hemendik atera behar garela eguzkiaren argipean bizitzeko. Ematen du kontrako bidea hartu dugula, eta kobazuloan sartzen ari garela. Gainera, bakoitza bere simulakroarekin jokatzen ari dela dirudi».

Replika eta antzeko gailuen erabileraren arabera, ez du arazorik ikusten Villarrek. «Nahi gabeko bakardadea oso gogorra da; egoera horretan, batzuetan, konpainiak asko arindu dezake mina». Hitz egiteko, jostatzeko edo botikak gogorarazteko gai den gailu bat «oso baliagarria» izan daitekeela uste du. «Aplikazio edo robot horri ematen diozun zentzuaren arabera, balio handia izan dezake. Nahi baduzu norbaiten ordezko edo psikologo bat izatea, arazoak egon daitezke».

Zer da pertsona bat?

Beste galdera bat ere planteatzen du aferak: zer da pertsona bat eta zer ez? Arrietari Alan Turingen testa dakarkio gogora: «Neurri batean, pertsonatzat hartzen dute testa gainditzen duena». Beste test batzuk ere planteatu dira pertsonatzat zer hartu daitekeen erabakitzeko. Non dago muga? «Hori zaila da. Ez dut baztertzen simulakroak oso sofistikatuak izatea, eta pertsonatzat hartzea». Blade Runner filmean enpatia jartzen dute muga gisa. «Nik aukeramenean jarriko nuke muga. Neurri batean guk sortutako artefaktu bat da, programa bat, eta uste dut sekula ez duela hori gaindituko. Beti egongo da testuinguru bereziren bat agerian utziko duena benetan zer den. Izan ere, aukeramenak ez du eskatzen soilik mundu mental oso konplexua, uste dut hori atxiki behar zaiola gorputz bati. Gorputzak eboluzio luze baten emaitza dira, eta makinetan hori ez dago».

Nolanahi ere, teknologia horien garapenak zenbait arazo, galdera eta zalantza sortzen ditu. Arbelaizek ohartarazpena egin du: «Norbaiti balio badio makina batekin hitz egiteak, bejondeiola; baina etika, legedia eta filosofia asko landu eta arautu beharreko esparruak dira hemen». Alor judizialari begiratuta, Arbelaizek esan du legediaren erritmoa motela dela, eta, gainera, tokian-tokian ezberdinak direla arauak. «Teknologia azkarrago doa legedia baino». Pentsamenduaren alorrean ere, ez da denborarik, Arrietaren ustez: «Galderak askotan beranduegi etortzen dira. Gizartea abiadura bizian doa, eta teknologiak onurak azpimarratuz txertatzen dira, baina etorriko dira gero txarrak ere».

Kontsolazioa eta erosotasuna ekar dezakete halako gailuek, baina haitzuloaren ilusioaz jabetzea komeni da. Argi izatea nor den benetan erantzuten duena.]]>
<![CDATA[Izotz artetik, bizitzara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/038/001/2021-10-15/izotz_artetik_bizitzara.htm Fri, 15 Oct 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1904/038/001/2021-10-15/izotz_artetik_bizitzara.htm Jurassic Park filmean dinosauroak nola, genetika ezagutzak erabilita mamut iletsuak sortzeko gai direla azaldu dute George Church eta Ben Lamm zientzialariek. Horretarako, mamut iletsuaren 60 gene berezi erabiliko dituzte. Proiektuaren bultzatzaileek esan dute teknika hori baliagarria izan daitekeela galzorian diren espezieak salbatzeko, baita klima aldaketari aurre egiteko ere.

Enpresak esana du sei urtean gai izanen liratekeela lehen kumeak izateko. Dena den, proiektuak aurrera eginen balu, ez da garai bateko mamut iletsua izanen Siberian biziko litzatekeena. Ez erabat, behinik behin. «Argi dugu mamutaren eta elefante asiarraren arteko hibrido bat izanen dela, mamut iletsuaren fenotipoak agertuko dituena», azaldu du Lammek. Churchekin batera, Colossaleko sortzailea da bera.

Mamutaren 60 gene berezi txertatuko dituzte asiar elefantearen genoman, hotzera hobeki egokitu dadin. Gene horiek txertatuta, aldaketa fenotipikoak eraginen lizkiokete elefanteari: gizendu, ilea luzatu eta sebo guruinak garatu; gisa horretan izanen luke ere ganga formako burezurra, belarri eta buztan motzagoak, eta hotzari egokitutako hemoglobina, O2a eraginkorrago transferitzeko. «Horrela, Artikoko tundran ibiltzeko gai izanen da; bere arbasoen inguruan, alegia».

Hori CRISPR Errepikapen Palindromiko Labur Elkartuak eta Erregularki Tartekatuak eta genomaren ingeniaritza teknologiaren beste teknika batzuk erabiliz eginen dute. Ainara Castellanos EHUko Genetika, Antropologia Fisikoa eta Animalien Fisiologia departamentuko irakasleak azaldu du zertan datzan CRISPR teknologia: «Zuk aukeratzen duzu genomaren zati bat, artazi molekular batzuekin mozten duzu, eta aldatu dezakezu beste batekin. Kasu honetan, nahi dute elefantearen genoman gene batzuk kendu, eta beste batzuk sartu».

Bizitza sortzeko bidea

Lammek kontatu du Asiako elefantearen genomaren ediziotik animalia horren zelula bat aterako dutela, mamut iletsuak hotzari aurre egiteko dituen gaitasunak adierazten dituena. Zelula horiek enbrioi bihurtuko dira SCNT Zelula Somatikoen Transferentzia Nuklearra teknika erabiliz. Asiako elefante baten obuluari nukleoa erauzi ondoren mamutaren antzeko zelularen nukleoa txertatuko liokete. Ernalketa simulatzen duten pultsu elektrikoak aplikatuz, obulua zatitzen eta hazten hasiko litzateke, eta enbrioi bilakatu.

Ez da sinplea mamut hibrido horiek sortzea. Horretaz ohartuak dira Colossaleko zientzialariak. Subrogatze bideak aztertzen ari direla esan du Lammek. Izan ere, Asiako edo Afrikako elefante baten bidez egitea «aukera bideragarria» da mamut iletsuaren enbrioiarentzat, baina horrek arazoak dakartzala ere onartu du: «Ordezko elefanteen bidez mamut iletsu saldo bat hazteak presio handia eraginen luke gaur egungo elefante populazioengan. Kontuan izan behar dugu elefanteak galtzeko arriskuan daudela gaur egun». Horregatik, umetoki artifizialak sortzeko lanean ari direla kontatu du, ama zelulekin sortutako ehuna erabiliz. Lammek dio modu horretan gai izanen liratekeela enbrioia in vitro erabat hazteko. Kontuan izan behar da elefanteen ernaldiak 18 eta 22 hilabete artean irauten duela, eta fetuak 90 kilo pisatzen duela.

Mamut horien bizilekuan ere pentsatu du Colossal konpainiak. Pleistozenoko parkeko Sergey eta Nikita Zimov zientzialariekin lanean ari dira horretarako. Siberiako iparraldean dagoen gune itxia da parke hori, eta han utzi nahi dituzte mamutak. «Uste dugu gure lanari esker aberastuko dugula hondatutako ekosistema, eta duela 10.000 urteko tundraren antzekoa lortu», azaldu du Lammek. Hark azaldu duenez, mamut iletsua «funtsezko espeziea» zen tundra hartan, eta animalia hura desagertu izanak «hutsune ekologiko bat» utzi zuen, gaur-gaurkoz ez dena bete. «Gaur egun, Artikokoa emankortasun gutxiko eta bioaniztasun eskaseko paisaia da».

Baina, zertarako berpiztu duela hainbeste urte galdutako animalia espezie bat? Lammek bere konpainiaren erantzuna eman du: «Mamuta berreskuratuz aurrerapenak eginen ditugu kontserbazio genetikoan, populazio genetiken dinamiketan, DNA edizioaren zehaztasunean, ugalketarako zelula ingeniaritzan, eta aukera berriak eskainiko dizkiegu gizakien esku hartze suntsitzailearengatik patu zehatz bat duten espezieei». Izan ere, haien teknikak erabiliz, galtzeko arriskuan diren espeziak babesteko eta irauteko aukera izanen dela uste du Lammek.

Bestelako aurrerapenak

Zientzialari askok mesfidantzaz begiratu diote proiektuari, eta hala agertu dute sarean. Castellanosek ere zalantzak ditu. Hori egiteko metodologia badagoela dio, baina ez du argi hori eginen ote duten azkenean. «Iruditzen zait genetikari baten azken ametsa dela, animalia desagertu bat bizitzara ekartzea, Frankenstein bezala». Klima aldaketa leuntzeko metodo gisa ere ez du batere argi: «Aldagai asko daude tartean hori esateko. Ez dakite zehazki zer aterako den».

Hala ere, garatutako teknologiak eta jakintzak erabilgarriak izan daitezkeela onartu du Castellanosek; metodologia berriak edo horien aplikazio berriak lortuko dituzte, seguruenik, ikerketen bidez. «Agian, galdutako animaliekin ez, baina galtzear diren animaliak salbatzeko erabil daiteke; adibidez, animalia batzuk infekzio batekiko sentiberak balira eta gene hori aldatu balekieke, lortu liteke animalia hori ez galtzea». Hala ere, Colossalek planteatzen duena Jurassic Park dela esan du: «Ez dut uste lortuko dutenik, baina diru asko inbertitu dute proiektu horretan, eta gogotsu ikusten zaie».

Genetikaren munduan ere berrikuntzak izaten dira etengabe. Horrelako ikerketek ekartzen ahal dute teknikak hobetzeko aukerarik, edo gauza bera merkeago eta agudoago egiteko modua. CRISPR teknika gehiago garatzea ekar dezake, adibidez. Beste afera batzuetan ere egin ditzake ekarpenak: utero artifizialak, adibidez. «Lagungarria izan daiteke kasu batzuetan: pentsa amak gaixotasun bat duela eta umeak azken momentuan utero sintetiko bat behar duela; inkubagailu antzekoa litzateke, baina zelula amekin eginda denez, bizia da», pentsatu du Castellanosek.

Arazo etikoak tarteko

Baina, zalantzarik gabe, etika da Colossalen proiektua gehien baldintzatu dezakeen afera. Hor agertu dituzte zalantzarik handienak zientzialari askok. Tori Herridge eboluzio biologian doktoreak Twitterren azaldu du Colossalek aholkulari gisa nahi izan zuela. Zalantzak agertu ditu sarean: «Gehienentzat etika aferek zehazten dute zer eta nola ikertzen dugun». Garrantzitsutzat jo du zenbait galderari erantzutea: «Nori eraginen dio? Nori eginen dio onura? Nori kalte? Zein izanen dira kalteak?».

Antzeko bidetik jo du Castellanosek: «Ebaluatu beharko litzateke animalia bat bizitzara ekartzea etikoa den, ez baitakigu benetan nolakoa izango den, eta, gainera, desagertu bazen, izango zen ez zuelako bizitzerik». Ez hori bakarrik: «Utero sintetikoa erabiltzen bada, animalia hauek ez dute amarik; eta kumeek lotura hori behar dute». Argi dago oraindik zalantzak direla nagusi. Erronka bota du Colossalek. Ikusi beharko da Pleistozenoko parkea Jurassic Park filmaren benetako bertsio bihurtzerik izanen duen.]]>
<![CDATA[«Sudur gorririk gabe, besteen mailan nago»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2021-10-13/sudur_gorririk_gabe_besteen_mailan_nago.htm Wed, 13 Oct 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2021-10-13/sudur_gorririk_gabe_besteen_mailan_nago.htm Ke garaiak clown ikuskizuna aurkeztuko du bihar, Iruñean, 19:00etan, Nafarroako Antzerki Eskolan. Izan ere, Emakume Pailazoen Nazioarteko Jaialdia abiatu zen igandean.

Zer aurkeztuko duzu emakume pailazoen jaialdian?

Nik ere ez dakit. Gidoi bat badut, baina konturatu naiz inprobisaziotik ateratzea kosta egiten zaidala. Beraz, inprobisazioa izanen da. Aurrestreinaldia taberna batean egin nuen, baina antzerki eskolan beste gauza bat izanen da.

Clownaren bidez eguneroko kontuak azalduko dituzu?

Lanarekin lotuta dauden gauzez hitz egiteko aukera bat da. Lan bulego batean gertatzen da, eta ez dago inor lanean, telelanean ari direlako denak.

Umorean zergatik dira hain erakargarriak eguneroko kontuak?

Eguneroko kontu horiek ez baditut umorez kontatzen, neure buruaz beste eginen nuke. Serioak dira, baina distantzia ere jarri behar da. Umorearen bidez, askotan, esaten duzuna hor gelditzen da. Barrez joaten zara, eta etxera ailegatzean pentsatzen duzu: «Kontxo, egia da». Jendea astintzen duzu.

Zer berezitasun du horrek, clownaren bidez eginda?

Clowna erabat inozentea da; orduan, edozer gauza esaten ahal duzu, eta inork ez du deus esanen.

Inozentea dirudi, baina ez da?

Clowna inozentea da, baina gertatzen diren gauzak ez. Inozentzia erabili daiteke, baina kontatzen dena oso gogorra izan daiteke.

Aktoreek ere kea saltzen duzue?

Bai, noski. Nik neuk kea salduko dut bihar. Askotan koloretako kea saltzen dugu, eta beste batzuetan nahiko iluna da. Baina kea da, azken finean. Gero bakoitzaren esku dago ke hori sendo bilakatzea.

Zaila da topikoetan erori gabe umorea egitea?

Clown egitean, zu zara, zure bizitzarekin, zure buruarekin eta zure denarekin. Umorea zugandik sortzen duzunez, topikoz betea bazaude, topikoz beteko duzu zure umorea. Baina hausnarketa egin behar duzu: zer ari zaren egiten, nola, eta zein den bidaltzen duzun mezua.

Ipuin kontalaria ere bazara. Badu loturarik clownarekin?

Ipuinak kontatzean, ni naiz; ez dut beste pertsonaia bat egiten. Clown egitean ere hor zaude, beste modu batean bada ere. Baina baduzu maskara bat, gauza asko egiteko baimena ematen dizuna.

Sudur gorria babes bat da?

Bai, erabatekoa. Ni lotsatia naiz; oholtzara igotzean babestuta egon behar dut: antzerkia egitean, pertsonaia batekin; kasu honetan, sudurrarekin. Gaztelu batean egotea bezala da; goitik begiratzen duzu, eta behean daudenei nahi duzuna egiten ahal diezu, ez direlako zuregana ailegatuko. Sudur gorria kentzen badut, besteen mailan nago.

Pailazoak eta ipuinak haurrekin lotzen dira?

Oso zaila da helduak ipuin saio batera joatea. Clowna haurrekin lotuta dagoela dirudi, baina ez ipuinak bezainbeste. Garai batean helduentzako ipuin saioak egiten ziren, gaztetxeetan eta tabernetan. Kultur etxeetan ere hasi ziren. Gero ez zegoen dirurik, eta kendu egin zituzten. Haurrenak geratu ziren.

Bideo motzen garaian, erraza da ikusleen arretari eustea?

Geroz eta zailagoa; haurrekin bereziki. Ipuinak kontatzean, zerbait ateratzeko eskatzen dizute. Istorio zuzenak eta sinpleak nahi dituzte. Orain 10 urtekoei kontatzen diedana lehen gazteagoek ulertzen zuten. Gainera, dena ongi esan behar da; heriotza haurrentzat ez da existitzen. Sobera zainduak daude, baita helduak ere. Batzuetan, beharrezkoa da politikoki zuzenak ez izatea; antzerkiak, clownak edo ipuinek astindu egin behar gaituzte.]]>
<![CDATA[Euskara berriz ere plazara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2021-10-09/euskara_berriz_ere_plazara.htm Sat, 09 Oct 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2021-10-09/euskara_berriz_ere_plazara.htm Mintzapoza aldarrikatuko dute ikasturte honetan, mintzalagunen artean elkartzeak eta euskaraz aritzeko espazioak sortzeak horixe ematen baitie. Euskal Herriko herri askotan antolatzen dira mintzapraktika taldeak, eta urria hondarrera arte izena emateko aukera dago.

Jarduera moldatzera behartu zituen pandemiak 2020ko martxoan, eta etengabe aritu dira erakundeetatik ezartzen ziren neurri murriztaileen arabera moldatzen. Ikasturte honetan, baina, arazo gutxiago izanen dituztela aurreikusi dute Topaguneko kideek, eta lehengo formak berreskuratu nahi dituzte. «Osasun neurriak errespetatu beharko ditugu, eta taldeek erabakiko dute nola elkartu. Gehienak terrazetan elkartzen dira; eta ekainean hasi ginen elkartzen terrazetan, kopuruak kontuan izanda. Orain ez dago halako mugarik, taldeak ez direlako izaten zortzi pertsona baino gehiagokoak», azaldu du Maite Agirre Mintzapraktika Sareko koordinatzaileak.

Aurten kalean jarduera gehiago antolatu nahi dituzte, orain arte mugaturik egon direlako. «Gu normalean herrietako kaleetan ibiltzen gara, herriko paisaia euskalduntzen dugu, eta herriko euskararen erabileran eragiten dugu», kontatu du. Mintzapoza tonbola ari dira antolatzen egunotan, proiektua eta kanpaina ahalik eta gehien zabaltzeko. Gainera, 40-50 urteko jendea ere erakarri nahi dute: «Askotan ematen du mintzalaguna bakarrik dela euskara ikasten ari direnentzat edo erretiratuentzat; baina, adin horretako jendeak ere eragin handia du hizkuntzaren erabileran eta transmisioan».

Mintzalagunak adiskide

Askotarikoa izan daiteke mintzalagunen profila. Karlos Goñi eta Edurne Gonzalez mintzalagunak dira, eta egoera ezberdina bizi badute ere, biak sartu ziren euskara praktikatzeko asmoz, eta biak geratu dira hortik harago doalako proiektua. Euskaltegian bukatuta, Goñi ohartu zen ez zuela euskaraz aritzeko gunerik inguruan. «Hizkuntza ez bada praktikatzen, galtzen joaten da. Gainera, jende euskalduna ezagutzeko aukera paregabea zen egitasmoa», kontatu du. Duela hamabi urte hasi zen, Iruñean, eta gogotsu dabil oraindik ere. «Ez duzu jendea ezagutzen, baina giro ona sortu zen berehala».

Mintzalagunek nahi dutena egin dezakete; egiten duten horretan euskara erabiltzea da baldintza bakarra. Goñi mendizalea denez, mintzalagunekin batera mendi taldea osatzea proposatu zion Topaguneak. Hala egin zuten; hilean behin egiten dute mendi irtenaldia, eta hogei lagun inguruko taldea biltzen da.

Gonzalez euskara ikasten ari da, eta ikasketak laguntzeko modu bat izan zen duela bi urte mintzapraktika egitasmoan sartzea. «Niretzat izugarria da, beste mundu bat ireki zidan. Ikasteko hasi nintzen, baina asko eman dit alor sozialean ere. Jende ezberdina biltzen gara, eta oso gustura aritzen gara». Astero egiten zuten hitzordua solastatzeko; askotan ibiltzera ateratzen ziren. Azkenean, mendi taldean parte hartzen bukatu zuen.

Erosotasuna da Gonzalezek nabarmendu duena: «Denetarik dago: ikastoletan ikasitakoak edo euskara ikasten ari garenak. Niretzat oso erosoa da haiekin mintzatzea; hasieran oso urduri zaude, lotsati, badakizulako noiz sartzen duzun hanka, baina haiek eroso egiten dute egoera». Ez hori bakarrik; halako batean kide zirenak lagun bihurtzen dira. «Hasieran ezezagunak dira, gero lagunak. Pandemiaren aurretik udan pare bat irtenaldi egiten genituen. Asteko hitzordutik kanpo ere joaten gara antzokira edo beste mendi irteera batetara», kontatu du Goñik. Whatsappean jarraitzen baitu mintzapraktikak.

Izurriak ez ditu gelditu

Pandemiaren ondoren indarberriturik dago Goñiren mendi taldea. «Batzuk beldurtu ziren, eta utzi zuten. Baina jende berria animatu da; jendeak ateratzeko eta kirola egiteko beharra du, eta euskaraz bada, hobeki». Aurten jende gehiago joanen da mendira hilean behin egiten duten irteeran. Ez da talde guzien egoera, aitzitik. «Pandemia garaian mintzalagun kopurua dezente jaitsi da», ohartarazi du Agirrek. Horregatik egin zuten aurrera, ahal zuten moduan. Banan-banan hitz egin zuten mintzalagunekin, beharrak identifikatzeko. Interneten aurkitu zuten aterpea hasieran; jende asko euskaraz aritzeko gunerik gabe gelditu zen une hartan: «Gauza asko eskaini ziren online; euskalgintzak sekulako lana egin zuen».

Gero kalean elkartzeko aukera zegoen, baina muga handiekin. Beldurrak ere bazirela kontatu du Agirrek: «Itxialditik irtetean batzuentzat tabernak ez ziren gune seguruak, eta espazioak eskaini genizkien: euskara elkarteak, liburutegiak...». Erronka horiek gaindituta, Agirrek esan du lehengo mintzapraktiken antzekoagoak diren saioak nahi dituztela ikasturte honetan: «Ez dezagun galdu astero elkartzeko genuen poztasuna, hori delako honen arrakastaren gakoa».]]>
<![CDATA[Garagardo aparretan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2021-10-09/garagardo_aparretan.htm Sat, 09 Oct 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2021-10-09/garagardo_aparretan.htm
Garagardogintzari lotutako jardunaldiak egin zituzten atzo, baina azokak jarraituko du bihar iluntzera arte. Garagardo ekoizleen artean, Euskal Garagardoaren Elkarteari lotutako zenbait enpresaren produktuak izanen dira bertan. Bilkura, garagardogintzako profesionalei ez ezik, garagardoaren zaleei bideratua ere izanen da, beraz.

Bilboko garagardo azokak Europan sektoreak dituen joera berriak aztertu, ikertu eta zabaltzeko plataforma izan nahi du. Urteroko topaketa izanen dela azaldu dute antolatzaileek. Pandemiak eragina izan du azokan ere, eta ezin izanen da nahi beste jende sartu; 4.000 lagun hartzeko asmoa dute antolatzaileek. Horregatik, sarrerak leihatilan baizik ezin dira erosi. Sarrerarekin batera poltsa «berezi» bat jasoko du bisitariak, kopa batekin eta opari batekin. Gainera, azokako bi garagardo dastatzeko aukera izanen du sarreraren erosleak.

Tokiko garagardoa

La Salve garagardogileak dira azokaren antolatzaileetako bat, eta, beraz, han izanen dira haien garagardoak ere. Haiekin batera, Euskal Herriko zenbait garagardogilek izanen dute lekua Euskalduna jauregian: Boga, Baias, Gar&Gar, Olañeta, Pagoa, Maiken Brewery, Txorierri Garagardoak, Laugar, Etxeandia, Bidassoa, Byra, Mala Gissona, Baga Biga, Drunken Bros., Basabe, Basquery, Baobeer, Tito Blas eta Garagart.

Garagardo motak ere askotarikoak izanen dira: 50 estiloko edariak eskainiko dituzte. «Originaltasunagatik» hauek azpimarratu dituzte: american IPA, barrel-aged belgian dark strong, blonde ale, chocolate bock, english IPA, fruit saison, golden ale, imperial IPA, alkoholik gabeko IPA, irish red ale, maple pancake breakfast stout, spicy smoked, vanilla milk stout eta winter ale.

Eduardo Saiz La Salve garagardogileen zuzendariak azaldu ditu azoka antolatzeko dituzten arrazoiak: «Kongresu hau Bilbora ekarrita, hiria dagokion tokian jarri nahi dugu». Haren produktuaren alde egin du: «Duela sei urte, La Salve garagardoa merkatura itzuli zen. Gure asmoa ez zen soilik Bilboko garagardoa merkatura ekartzea; bertako garagardogintza berreskuratu nahi genuen, 1970eko urteetan galdu baitzen, hemengo garagardogile guziek itxi edo enpresa saldu zutenean». Azoka antolatuta, garagardogintzaren aparrean nahi dute Bilbo.

Bilbao Bizkaia Beer

Gaur eta bihar, egun osoz, Bilboko Euskalduna jauregian.]]>
<![CDATA[Unibertsitateraino doan zubia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1929/030/001/2021-10-06/unibertsitateraino_doan_zubia.htm Wed, 06 Oct 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1929/030/001/2021-10-06/unibertsitateraino_doan_zubia.htm
Unibertsitatea gizarteratzea izan zen udako ikastaroen helburua sortu zutenean, eta hala da gaur egun ere. Santanderren (Espainia) egiten zituzten ikastaroak hartu zituzten eredu gisa. «Lehenengo urteak esperimentazio moduko bat izan ziren, eta hirugarren urtean Luis Mari Bandres etorri zen, eta araudi edo ikuspegi orokor bat jarri zuen, antolaketa nolakoa izango zen zehaztuz», kontatu du Etxeberriak. Lehenbiziko urtean, bederatzi ikastaro antolatu zituzten; aurten, 192 jarduera izan dira.

Udako ikastaroen historian garrantzitsua izan zen Miramar jauregia egoitza nagusi gisa hartzea. «Horrek eman zion erreferentzia gune bat izatea», azaldu du Etxeberriak. Hala ere, ikastaroak ez dira toki bakar batean egiten: ohartu ziren gai zehatz batzuk lantzeko hobe zela beste leku batzuetara mugitzea. «Askatasun eta mugikortasun handia izan dugu; horrek zabaltzeko aukera eman digu, eta tokian tokiko gai horietan interesa duen jendea ezagutzea». Aurtengo aldian 104 ikastaro egin dira Gipuzkoan, 20 Bizkaian, bost Araban, bi Nafarroan eta bi Lapurdin.

Garrantzitsua izan zen ere BBVA babesle nagusi gisa sartu izana, horrek beste babesle batzuk ere ekarri zituelako. «Aurrekontu arazoak etorri ziren: matrikula ez da handia, hiruzpalau eguneko ikastaroak direlako. Hor hasi zen elkarlana beste erakunde batzuekin». Gaur egun ehundik gora babesle dituzte ikastaroek.

2006. urtea ere garrantzitsua izan zen, 25 urte bete zituztelako udako ikastaroek, eta bultzada handia eman zioten. «Sekulako programa egin zen, eta arrakasta handia izan zuen. Adibidez, Chomsky etorri zen, eta hori inportantea izan zen». Eta hain atzera joan gabe, azken bospasei urteetan ikastaroak Interneten jartzea ere azpimarratu du Etxeberriak. Zer esanik ez azken bi urteetako erronka: pandemiak ere ez baititu bertan behera utzi udako ikastaroak.

Itziar Alkorta da udako ikastaroetako zuzendari akademikoa 2019tik. Hari egokitu zaio ikastaroek izan duten erronkarik handienetako bati aurre egitea: «Bi urtez beste ikastaro batzuk asmatu behar izan ditugu; esperientzia aberatsa eta muturrekoa izan da, aurrekoa egiteak ez zuelako balio pandemia garaian». Iaz, ezinbestean, ia dena online eskaini zuten; aurten, mugak muga, presentzialtasunari eman diote garrantzia, baina online ere aritu dira. «Etorkizunari begira, ikusi behar dugu zerk duen balio erantsia presentzialki, zer egin daitekeen online, eta zer bietara».

Afera batzuetarako mugatua da online aukera, baina jende gehiagorengana ailegatzeko modua ere izan da. Aurten 13.000 ikasle inguru izan dituzte udako ikastaroek; 1.000 kanpotik konektatu dira. «Hego Amerikatik, Asiatik eta Australiatik ere konektatu izan zaizkigu; dena presentzialki eskainiz gero, ez genituzke izango». Orain erronka da «ongi pentsatzea» egoera bakoitzak zer trataera behar duen.

Duela hogei urte, unibertsitate askok sortu zituzten udako ikastaroak, baina ez dira hainbeste aurrera egin dutenak, Etxeberriak esan duenez. Haren ustez, arrakastaren gakoetako bat maila askotako ikastaroak eskaintzea izan da: «Ikastaro batzuk nahiko herri mailakoak ziren, beste batzuk oso goi mailakoak, eta beste batzuk erdi mailakoak».

Euskara zabaldu beharra

Euskara eta euskal kultura ohiko gaiak izan dira udako ikastaroetan; aurten ere bai. Tokia hartuz joan da azken berrogei urteetan: lehenbiziko urtean, bederatzi ikastaroak gaztelaniaz izan ziren; aurten, 192 jardueretatik 44 izan dira euskaraz. «Euskal kulturaren lanketa eta zabalpenaren beharra zuen gizarte batean sortu ziren ikastaroak. Ordutik, gure bi bokazioak munduratzea eta euskal gizartearen zerbitzura egotea izan dira, eta urtero-urtero euskarazko eta euskararen gaineko jarduerak antolatuz joan gara», azaldu du Alkortak. Aipatu du Molac legeari buruzko ikastaroa izan dela aurten «inpakturik handien» izan duenetako bat.

Gaur egun irakasle gehienak elebidunak direla gogorarazi du zuzendariak: «Guretzat naturala da zientziaren eta kulturaren zabalpena euskaraz egitea. Horrek asko errazten dizkigu gauzak». Hala ere, jabetzen da hutsuneaz; erronken artean aipatu du euskararena: «Euskararen presentzia handitu nahi dugu: ez bakarrik euskara hutsean diren ikastaroak lagunduz, baita beste hizkuntzetan diren ikastaroetan euskara bultzatuz ere».

Aurrera begira, garai «oso interesgarria» dela uste du Alkortak: «Pandemiak utzitako arrastoak soka luzea izango du, planteatzen diren gizarte erronkak oso handiak baitira», esan du. «Mundu berri baten aurrean gaude; horren gakoak ulertzeko eta zenbait erronka transbertsal iraunkortasunarena, esaterako lantzeko eta horren gaineko konpetentziak eskuratzeko udako ikastaroak inoiz baino garrantzitsuagoak dira». Bide horretan, iaz sortutako Iraunkortasun Foroa nabarmendu du. «Gero eta bisitari gehiago ditu iraunkortasunari buruzko difusio eta sentsibilizazio plataformak».

Etxeberriak uste du adi egon behar direla, gizartea etengabe aldatzen baita, eta intereseko gaiak ongi identifikatu behar baitira. Alor humanoari ere erreparatu dio: ikastaroetako «giro ona» mantentzea garrantzitsua dela uste du, eta irautea ere erronka bat dela. Halere, bide onean ikusten ditu ikastaroak: «Etortzen denak errepikatu egiten du».]]>
<![CDATA[Geroa Sozialberdeek udal politika lehenestea adostu dute biltzarrean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/008/001/2021-10-03/geroa_sozialberdeek_udal_politika_lehenestea_adostu_dute_biltzarrean.htm Sun, 03 Oct 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1946/008/001/2021-10-03/geroa_sozialberdeek_udal_politika_lehenestea_adostu_dute_biltzarrean.htm sozialberdea» Nafarroa osoan zabaltzeko nahia agertu zuen.

«Udaletako politikak aukera emanen digu gizartearen beharretatik oso urrun dauden ekintza politikoei berriz neurria hartzeko», esan zuen Barkosek. Bide horretan, ekintza politikoek politika publikoak zuzendu behar dituela azpimarratu zuen: «Politika publikoak ez dituzte beste erakunde mota batzuek zehaztu behar; adibidez, argindarraren prezioa zehazten dutenek».

Diskurtsoaren zati handi bat sozialberde deitu duten ideologiaz mintzatzeko baliatu zuen Barkosek. «Europan jorratzen ari den bideari lekukoa hartu nahi diogu Nafarroan, eta bide hori ulertu nahi ez duenak ez du ikusten zer erronka dugun begien aurrean: beharrezkoa da erantzun koherenteak, gaitasun handikoak eta ilusioa pizten dutenak ematea». Barkosen aburuz, uztargarriak dira ingurumenaren zaintza eta «ongizatea mantentzea posible egiten duen» garapen ekonomikoa. «Ez fidatu planetaren zaintzaren eta garapen ekonomikoaren eta, beraz, ongizatearen artean aukeratzera behartu nahi gaituzten horiez», ohartarazi zuen.

Bide horretan, eskaintza hau egin zuen idazkari nagusiak: «Energia garbia sortzea, energia garbi horretatik abiatuta baliabide ekonomiko publikoak sortzea, ingurumena zaintzea, eta, azken finean, subiranotasun energetikoa». Horregatik, sozialistak, aurrerakoiak eta berdeak direla defendatu zuen.

Geroa Bai koalizioaz ere mintzatu zen Barkos. Haren esanetan, Nafarroako espazio politikoa iraultzeko baliagarria izan da azken hamar urteetan; lehenbizi, aldaketaren gobernuaren buru izanik, eta, ondoren, PSNren gobernua babestuz. Alde horretatik, Nafarroan eta udaletan gobernu «aurrerakoiak» eta «askotarikoak» babestuko dituztela azaldu zuen idazkari nagusiak.

Euskararen defentsa

Kexu agertu zen PSNk euskararekin duen jarrerarengatik, eta lan deialdi publikoetan euskara aintzat ez hartu izana deitoratu zuen. Horregatik, erizainentzako azken lan deialdi publikoa birpentsatzeko eskatu zuen, atzerriko hizkuntzak aintzat hartzen baititu, baina euskara ez. «PSNk interes orokorraren eta Nafarroako identitatearen defentsaren kontrako jarrera agertzen duenean, salatzen jarraituko dugu», ohartarazi zuen. Euskararen aferan ez dutela atzera eginen azaldu zuen, ia osorik gaztelaniaz egin zuen diskurtsoan. «Herritar guzien eskubideak defendatuko ditugu, baita Nafarroako euskaldunenak ere».

Azkenik, aldarrikatu zuen Nafarroa bere etorkizunaren jabe izan behar duen subjektu politikoa dela, eta, bide horretan, autogobernuaren alde egin zuen irmo: «Hitzarmen ekonomikoa garatu eta indartu behar da. Horretarako, legea berrikusi behar da, 1990ekoa baita, eta, garai hartan, ez ziren zerga batzuk existitzen; BEZa, esaterako». Beraz, ezinbestekotzat jo zuen hitzarmen ekonomikoa gaurkotu eta «XXI. mendera egokitzea».]]>
<![CDATA[Udaletako politika indartzeko deia egin du Uxue Barkosek]]> https://www.berria.eus/albisteak/204032/udaletako_politika_indartzeko_deia_egin_du_uxue_barkosek.htm Sat, 02 Oct 2021 13:50:45 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/204032/udaletako_politika_indartzeko_deia_egin_du_uxue_barkosek.htm <![CDATA[Kaleak haienak ere badira ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1947/030/001/2021-09-29/kaleak_haienak_ere_badira.htm Wed, 29 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1947/030/001/2021-09-29/kaleak_haienak_ere_badira.htm The return of the scorcher dokumentala ikusi zuten bizikleta denda batean. Horrek eman zion izena hurrengo martxari: dokumentalean, George Bliss diseinatzaileak kontatzen zuen Txinan bidegurutzeetan ez zegoela arau argirik; beraz, txirrindulariak, banaka pasatu beharrean, zain geratzen ziren, txirrindulari gehiago agertu arte. Masa kritiko bat osatzean gurutzatzen zuten errepidea, taldeak ematen duen segurtasunaren gerizpean. Mundu osora zabaldutako hitzordua da Masa Kritikoa. Euskal Herrian Iruñean, Gasteizen eta Bilbon egiten da egun. Gorabeherak dituen hitzordua da, Euskal Herrian 2000ko hamarkadan abiatu zena. Iruñekoa da oraintxe bertan handiena: joan den ostiralean 350 lagun bildu zituen, eta hazi eta hazi ari da azkenengo bi urteetan. Argiak, musika, biziketa altuak eta patinak, Iruñeko ostiraleko Masa Kritikoan. Iñigo Uriz / Foku Xabier Apestegia Reimy, David Reloba Txino, Ismael Castillo eta Alex Agreda Iruñeko Arrotxapea auzoko tailer batean bildu dira. Bizikletak daude nonahi: batek gurdi bat du atzean jendea eramateko; besteak, argiak... Txirringudariak taldeko kideak dira, eta haiek bultzatu dute Masa Kritikoa 2019az geroztik. Aurretik ere izan ziren halako hitzorduak Iruñean, 2003tik 2013ra bitartean, batez ere talde ekologistek bultzatuta; 8-80 plataformak, adibidez. «Iruñeko bestak edo kontzertuak zeudenean bizikleta irteerak antolatzen hasi ginen: Eguberrietan, kaldereroetan...», kontatu du Apestegiak. «Lehenbiziko hitzorduan 8-9 ginen; gero, egun bat finkatu genuen hilero. Kaldereroetan 20-30 izan ginen», gehitu du Relobak. «Lehengo tradizioa berreskuratzea erabaki genuen. Jende gazteagoa ginen, beste ikuspegi ludiko eta artistiko batekin. 2019ko martxoan izan zen lehenbiziko Masa Kritikoa, eta 60 lagun elkartu ginen», gogorarazi du Apestegiak. Ordutik anitz hazi da Iruñeko Masa Kritikoa. Musikak eta argiak erakarrita, dozenaka lagun biltzen dira hilean behin. Azkenengoan haur asko ere agertu zirela-eta, kontent dira bultzatzaileak. «Adin tartea gero eta zabalagoa da, eta hori bilatzen du Masa Kritikoak: gurasoek bizikleta erabili dezatela haurrak eskolara eramateko, langileek lantokira joateko edo nahi duenak itzuli bat emateko», esan du Castillok. Masa handitzen Masa Kritikoa bat-bateko hitzordu bat da, autogestionatua eta erabat irekia. Edozeinek egin dezake bere ekarpena nahi duen modura. «Guk bultzatzen dugu Iruñekoa, baina, ez bageunde ere, dagoeneko egin eginen litzateke, jendeak badakielako noiz den», ohartarazi du Castillok. Pandemiaren aurretik, Masa Kritikoaren ondoren kultur jarduerak antolatzen zituzten: proiekzioak, antzerkiak, poesia saioak, kontzertuak... Gune sozialetan egiten zituzten, sareak josteko. Hain zuzen ere, alderdi artistikoari esker lortu dute oraingo arrakasta, bultzatzaileen arabera. Musika izaten da martxan, kartelak diseinatzen dituzte deialdietarako... «Oso ikusgarria da Masa, oso gozagarria; beraz, ahoz ahokoari esker zabaltzen ari da», azaldu du Apestegiak. Gakoetako bat edozein onartzeko gaitasuna da, Castilloren ustez: «Ni kanpokoa naiz, andaluziarra, eta erabat integraturik ikusten dut neure burua hemen. Norberaren kultura edo hizkuntza edozein izanda ere, bizikletak batzen gaitu». 60 lagunek parte hartu zuten ostiraleko Masa Kritikoan, Gasteizen. ESTIBALIZ DIAZ Pandemiak ere izan du ondoriorik, Iruñeko Masa Kritikoaren antolatzaileen arabera. Alde batetik, aisialdia mugaturik egon delako, eta hileroko hitzordua izan da jendearekin elkartu eta ongi pasatzeko modu bat. Bestetik, jendeak ingurumena zaintzeko kontzientzia handiagoa hartu duelako. Gasteizen konfinamenduaren ondoren abiatu zuten berriz Masa Kritikoa, «gogoberriturik». Estibaliz Diaz Bizikleteroak taldeko kidea da, eta ahal duenean hitzordu horietan parte hartzen du. «Maiatzean ia-ia ehun pertsona bildu ginen; joan den astean, 60 inguru», kontatu du. «Oso dibertigarriak eta politak izaten dira; ongi pasatzen dugu. Hileko azken ostegunean Antso Jakituna kaleko pergolan elkartzen gara, eta denen artean erabakitzen da itzulia nondik eman». Bilbon ere aspaldi egiten da Masa Kritikoa, baina orain ez du hainbeste jenderik biltzen. Zurine Gartzia Biziz Bizi elkarteko kideak hileroko hitzorduan parte hartzen du. Bilbon, hileko hondarreko ostegunetan izaten da, ez ostiraletan. Udan geldialdia eginda, bihar izanen da ikasturteko lehenbiziko Masa Kritikoa. «Indar pixka bat falta zaigu. Hala ere, badira bizpahiru hitzordu jende asko erakartzen dutenak; esaterako, inauterietakoa». Biziz Bizi elkarteak antzeko egitasmo bat egin ohi du hileko azken larunbatean, Bilbo inguruko hiri eta herriekin lotzeko eskaria eginez. Bilbotik Getxora egin dute azken urteetan; uda aurretik Barakaldora joaten ziren, eta urrian hasiko dira Bilbotik Galdakaora bizikletan joaten. «Bizkaian, Bilbotik kanpo, bidegorriak badaude; kontua da hiria bidegorri horiekin lotu behar dela». Masa Kritikoa, Bilbon. Bihar eginen dute ikasturteko lehenbiziko hitzordua. ZURINE GARTZIA Egunero bizikleta erabili, eta hilean behin ospatu: hori da Masa Kritikoaren leloetako bat, Diazek nabarmendu duena. Argi azaldu du zergatik parte hartzen duen hileroko hitzorduan: «Gure segurtasuna eta espazioa eskatzeko ateratzen gara. Gasteizen puntu beltz batzuk daude, eta udalak ez du askorik egiten». Onartu du zati batzuk oso ongi daudela, baina badira eremu arriskutsuak ere: autoak abiadura handian doazen lekuak edo lasaiak ez diren bideak. «Martxoaren 8ko etorbidean banatutako bidea egin dute, eta lotsagarria da; beraz, txirrindulariok ez dugu erabiltzen. Oraindik hiriak autoentzat diseinatuta daude». Gartziaren arabera, gizabide falta da arazo larrienetako bat: «Denen edukazioa hobetu behar da: autoena, bizikletena eta oinezkoena». Ez hori bakarrik: «Masa Kritikoak bizikletaren erabilera sustatzen du, hiri garbiago, lasaiago eta osasuntsuago bat izateko. Ibilgailu hau, osasuntsua ez ezik, oso dibertigarria da». Bizikleta, ikusgarri Argiak, musika eta bizikleta ikusgarriak badira hirian lekua aldarrikatzeko modu bat: «Txirrindulari gisa, ikus gaitzaten nahi dugu. Bizikleta altuei begira geratzen da jendea, baina bizikleta bat izaten jarraitzen du. Hobeto ikusten gaituzte, eta hobeto ikusten dugu. Bada aldarrikapen modu bat», kontatu du Agredak. Izan ere, bizikleta «gutxietsia» izan da «beti». Hala uste du Apestegiak: «Soilik aintzat hartzen dute aisialdirako edo kirolerako, baina bizikletak hamaika aukera eskaintzen ditu». Labana zorrotzailea eta Eugiko okina (Nafarroa) gogoratu dituzte: biek bizikletan egiten zuten lan. Iruñeko Masa Kritikoa Nafarroako jauregiaren aurretik pasatzen, joan den ostiralean. Iñigo Uriz / Foku Masa Kritikoa egiteko ez dute baimenik eskatzen; ez dute behar bizikletan ibiltzeko. «Ez da manifestazio bat», ohartarazi du Castillok. «Kolektibo gisa, egiten dugun bakarra da bizikletan ibili». Behin baino gehiagotan saiatu dira «kriminalizatzen» eta isunak jartzen, baina egiten dutena ez da legez kanpokoa. Indar erakustaldi bat ere bada, Apestegiaren ustez: «Elkarrekin demostratzen dugu masa gisa badugula botere bat zirkulazioan. Hemen gaude, eta ordu hauetan denak elkarrekin garraiobide bakar bat bezala gara». Hala ere, egun bakarrarekin ez da aski. Castillok argi du iraultza egunero egiten dela: «Egunero bizikleta erabiltzea bada protestatzeko modu bat bizikleta onartzen ez duen jende horren aurrean. Ari da hazia hazten, eta gero eta onarpen handiagoa du bizikletak». ]]> <![CDATA[Erraietatik jauzi da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/038/001/2021-09-24/erraietatik_jauzi_da.htm Fri, 24 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1943/038/001/2021-09-24/erraietatik_jauzi_da.htm
Kanariakoak uharte bolkanikoak dira; historian zehar gertatu diren erupzioek osatu dituzte. Beraz, ez da harritzekoa egun hauetan han gertatzen ari dena. Arturo Apraiz geologoak eman du azalpena: «Lurra etengabe mugitzen ari da, eta, hain justu, Kanaria uharteen azpian bada mugimendu horiengatik beroa pilatzen duen eremu bat. Azaleko geruza zurrunaren azpitik pilatzen da beroa, eta momentu batean inguruko arrokak urtzen ditu: orduan sortzen da magma sakonera handian, 150-200 kilometrora».

Magmak dentsitate txikia duenez, gora egiteko joera du. Igo ahala, azaleko arroka zurrunak hausten ditu, eta lurrikarak sortzen dira. «Horregatik duela bospasei urte lurrikarak izan ziren, baina 80-100 kilometroko sakonerara; horrek esan nahi du magma urrun dagoela». Aurten lurrikarak 20-10 kilometroko sakoneran izan dira, magmak gorako bidea hartua zuela ohartaraziz. Azaletik gertu arrakalak sortzean, magmak gora egiten du, eta erupzioak sortzen dira.

Sumendi mota diferenteak daude, eta erupzioa ere ez da beti berdin gertatzen. Berriki berriz piztu den Etna sumendiak, adibidez, beti zulo beretik isurtzen du laba. Zuloa beti zabalik mantentzen bada, magmak erraztasuna izanen du hortik ateratzeko. La Palman, aitzitik, ez da horrela: kasu horretan sumendiak bederatzi isurgune ditu, horietako lau aktiboak, eta pitzadura bakar bat.

«Azala hamar edo hamasei zentimetro konkortu zen, azpiko magmaren bultzadarengatik; gauza zurrun bat konkortzen duzunean, arrakalak sortzen dira», azaldu du geologoak. Magmak erraztasuna duen tokietan egiten dira arrakalak; beraz, aho bat baino gehiago sor daitezke. «Horren problema da ez dakizula non hasiko den magma isurtzen». Zuloa sortutakoan, maldan behera abiatzen da laba, aurrean duen guzia suntsituz.

Itsasorako bidean, motel

Sumendi bat erupzioan hasten denean, kalteei erreparatu behar izaten zaie. La Palmakoa erupzio «lasaia» dela azaldu du Apraizek. «Askoz ere leherkorragoak, magma isurkorragoa dutenak, eta askoz ere hodei toxiko eta bero sortzen dutenak badaude». Laba motel mugitzen da; hasieran, orduko 300-400 metroko abiaduran; orain, orduko lau metro. Beraz, pertsonen bizitzak ez dira arriskuan. Bai, ordea, pertsona horien etxebizitzak, lursailak eta bestelako jabetzak. Izan ere, ezin da deus egin labaren ibilbidearen aurrean.

Eta zer gertatzen da laba itsasora ailegatzen bada? Oraindik ez dakite itsasoratuko ote den, baina gerta liteke, noski, beherako bidean jarraitzen duen heinean. Apraizek uste du tsunami bat gertatzea «ezinezkoa» dela, labaren abiadura motela baita. Kontuan izan behar da labak elementu kutsagarriak dituela, eta urarekin kontaktuan elementu horiek askatu daitezkeela eta atmosferara pasatu. «Baina elementu horiek astiro sortuko dira, eta atmosferan haizearekin berehala sakabanatuko dira. Orduan, printzipioz, ez dago arazorik bertan harrapatzen ez bazaitu».

Euri azidoa edo berotegi efektua ere sor ditzake prozesu horrek, baina Apraizek uste du kasu honetan ez dela arazo hori izanen, nahiz eta sumendiak sufre azido eta CO2 kantitate handiak isuri. Bitxikeria bat aipatu du: askok esaten dute Frantziako Iraultza sumendi batek lehertu zuela. «Islandiako sumendi batek isuritako errautsen ondorioz, Frantziako hiruzpalau urteko uzta galdu zen. Uztarik gabe ezin ziren zergak ordaindu, egonezina piztu zen, eta batzuek diote hori izan zela iraultza pizteko arrazoietako bat».

Lurrera itzulita, zer pasatuko da labak irentsitako lurrekin? Denborarekin eta higadurarekin arroka gastatuko da, sortuko da lurzorua, eta bertatik landaredia. «Azkenengo erupzioa duela 50 urte izan zen, eta haren gainean landaredia dago gaur egun». Uhartea bera ere aldatuko da zertxobait, baina ez sobera. «Bota dituen laba tona guztiak hor geratuko dira; itsasora iristen bada, posible da uharteak tamaina apur bat irabaztea».

Gaur egungo teknologia eta jakintzekin, sumendiak aise monitorizatu daitezke; modu horretan, egun batzuetako tartearekin jakin liteke magma noiz kanporatuko den. «Egun, sumendien erupzioak nahiko ondo aurreikusi daitezke; lurrikarak, berriz, ez», zehaztu du Apraizek.

Ponpeia erraustu zenekoa

Erupzio leherkorragoak daudenean, hodei goria izaten da sor daitekeen arazo nagusietako bat. Laino baten modukoa da, lurrari atxikia, baina haizeak mugitu dezakeena. «Hodei hori oso bero egon daiteke, 600-700 gradutan, eta haizeak mugitzen badu, orduko 40 edo 50 kilometroko abiaduran, horrek kalte pertsonal izugarri handiak sor ditzake», kontatu du Apraizek. Hori da Ponpeia herrian gertatu zena Vesuvio sumendiarekin. 79. urtean izan zen: eztandaren ondoren sortutako errautsezko hodei beroa Ponpeiatik pasa, eta dena erre zuen, herritarrak lo ziren bitartean.]]>
<![CDATA[Bide malkartsua aurrean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/038/001/2021-09-22/bide_malkartsua_aurrean.htm Wed, 22 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1884/038/001/2021-09-22/bide_malkartsua_aurrean.htm
Mendi eta Eskalada Kirolen Napar Federakundearen datuen arabera, oinarrizko mendizale federatuen artean %36 dira emakumeak gaur-gaurkoz. Alor profesionalean, gainera, izugarri jaisten da ehuneko hori. Adibidez, mendi gidarien artean %3 dira emakumeak. Ana Diez de Ure federazioko genero berdintasuneko batzordekideak eman ditu datuok: «Mendi gidarien lanbideak agenda feminista behar du, eta beharrezkoa da alpinismoaren profesionalizazioan benetako apustua egitea berdintasunaren alde».

Diez de Urek uste du garrantzitsua izan zela Bretos eta Ganuzaren omenaldia, mendiaren mundua «androzentrikoa» izan delako, «esparru guzietan bezala». «Emakume gehienak beste-ak izan dira: Pili Ganuza, Gregorio Arizen emaztea, eta Paquita Bretos, Angel Oloronen emaztea. Hori baino askoz gehiago izan dira; horregatik aipatu behar da mendian izan zuten garrantzia».

Paquita Bretos Pasai Antxon (Gipuzkoa) sortu zen 1927an, eta 1940ko urteetan hasi zen mendira joaten. Nafarroako Kirol Elkarteko lehenbiziko federatuetako bat izan zen. Hasieran, lau gizonekin joaten zen mendira. Hark kontatua da emakumeak ezin zirela ostatuetan sartu, eta besteek kanpora atera behar izaten ziotela jan-edana. Ez hori bakarrik: «Hasi nintzenean, gogoan dut galtza-gonarekin joaten nintzela mendira. Behin, galtza-gona eta galtzerdiak jantzi nituen, baina mendian elur anitz zegoen, eta gorriak pasatu nituen», kontatu zion Nafarroako Hitza-ri.

Diez de Urek Bretos aldarrikatu du, «aitzindaria» eta «transgresorea» izan zela goraipatuz: «Erreferente bat da, eta oraingo gazteek ez dute ezagutzen. Orain emakume gazte asko joaten dira mendira, baina ez dute erreferenterik».

Beste belaunaldi batekoa da Pili Ganuza; Iruñean sortu zen, 1948an. Hura ere goraipatu beharreko aitzindaritzat du Diez de Urek. Omenaldia jasota, «ilusio handia» egin diola aitortu du Ganuzak. Aurretik Euskal Mendizale Federazioak egina zion omenaldi bat. «Nire belaunaldiak ez du batere erraza izan», kontatu du. Eskalada ikastaroa egin zuen bere senar Arizekin batera, baina orduan emakumeak eskaladan aritzea gaizki ikusia zegoela ohartarazi du.

«Ama txarra»

Ez hori bakarrik; ama mendigoizalea izateagatik sekulakoak aditu zituen: «Ama txartzat jo ninduten Nepalera edo Pakistanera joateagatik. Baina sekula ez dut aditu nire senarra aita txarra zenik. Sekula ez. Horrek min handia egiten zidan». Halako epaiak gizarteak egiten zizkiola esan du, ez bere kideek. Inguruan babes handia izan du; beharrezkoa zuen aurrera egiteko: «Familiak asko-asko lagundu dit, bestela, hau ezinezkoa litzateke: nire alabak beti ongi zaindu dituzte familiakoek». Babes horri esker igo zen Cho Oyura eta Mc Kinleyra. Aurretik egona zen hainbeste menditan ere: Ansabere, Mont Blanc, Cervino, Kilimanjaro, Tubkal, Peruko Andeetako Chopicalqui eta Himalaiako Dhaulagiri.

Eremu profesionalean ere egoera zaila aurkitu dute mendian aritu nahi zuten emakumeek. Hori aski ongi daki Sonia Casasek. Bilbon sortu zen, 1972an. Txikitatik kirolari amorratua izan zen, eta zenbait kiroletan aritu zen mendian hasi aurretik. Kristau talde batekin igotzen zen mendira, eta horrek eraman zuen gero eskaladara. Eskalada ikastaroko neska bakarra zen. «Katu oinak oparitu zizkidaten, irrikaz ikusi nindutelako», kontatu du. Beti gehiago nahi izaten zuen: «Taldeko neska nintzen, eta sineskorrena. Hori bai, ikusten nuen oilartxo asko nuela inguruan».

Une batean gizon haiek baino hobeki eskalatzen zuen arren, taldean gutxiago zen hala ere. «Deseroso sentitzen hasi nintzen». Ez horregatik bakarrik: «19-20 urterekin, denek nahi zuten ligatu, eta nik eskalatu egin nahi nuen». Emakume gutxi ziren eskaladan, eta ez zituen ezagutzen. Bere bidean jarraitu zuen, eta Himalaiara egindako espedizioan jakin zuen mendi gidarien lana bazela. Kataluniako eta Aragoiko eskoletan aritu zen, baina dena ez zen gozoa izan: «Alpinista batek ohartarazi zidan: 'Jakin dudanez, galdezka ari dira, ea zertan ari den emakume bat hemen. Prestatu zaitez, zaila jarriko baitizute'. Eta hala izan zen».

Atzera begira, Casasek gogor hitz egiten du jasan zuen diskriminazioari buruz. «Harriturik nago egoera hau ez delako aldatu, eta ez da deus egiten aldatzeko», kritikatu du. «Urte luzez pentsatu nuen gizonekin parekatzea zela neure buruari balioa onartzeko manera. Erabat oker nintzen. Esaten dute mendiak ez duela sexua kontuan hartzen; bain rolak gizakiari dagozkio». Gizonei eta emakumeei kiroletan maila bera eskatzea diskriminatzailea dela salatu du Casasek. «Ez da batere bidezkoa; horrelakoekin emakumeak gutxietsi, diskriminatu eta oztopoak jartzen zaizkie».

Ez hori bakarrik: denei baldintza berak eskatuta, emakume askok bidea uztea erabakitzen dute. «Ni ausarta naiz, eta buruberoa; baina emakume guziek ez dute zertan horrelakoak izan. Nik gehiegizko esfortzua egin dut». Kontzientzia hartu eta gizonak nagusi diren lanetan benetako neurriak hartzeko beharra aipatu du Casasek. Esaterako: «Probak sexuaren eta adinaren arabera egin beharko lirateke».

Diez de Urek ere esan du berehala heldu beharreko gaia dela sexu berdintasunarena: «Plangintza bat behar da, ikerketa bat egin egoera aztertzeko, eta, horretarako, emakume mendizaleak aintzat hartu behar dira. Zergatik doaz hainbeste emakume autobusean mendira eta zergatik dute hain gutxik ogibide?». Mendizale elkarteetan ere emakumeak sartzen hasi diren arren azpiegiturak ez direla aldatu ohartarazi du Diez de Urek. «Caridad Velez izan zen Nafarroako federazioko lehenbiziko lehendakaria, baina erabakiak gizonek hartzen zituzten». Oraingo batzordean emakumeek zeresan handiagoa dutela uste du.

Beste urrats bat egiteko deia ere egin du Diaz de Urek: «Ikuspegi feminista txertatu behar da; horrela aldatuko dira gauzak». Egoera aldatzen ari dela onartu dute denek, nahiz eta bide luzea duten aurrean, oraindik ere. «Nik ama izateari muzin egin nion lanbidearengatik. Gaur egun, badira ama diren mendiko gidariak», kontatu du Casasek. Hala ere, gutxi dira gizonekin alderatuz gero. Eskaladan ere, beste egoera bat ikusi du mendi gidariak: «Etxaurin mutil adina neska daude eskalatzen; kontua da goi mendiaren eremuan oraindik oso gutxi garela andreak». Horregatik, normalki emakumeak gizonez inguraturik joaten dira. «Taldeko azkena izatea dakar horrek», esan du Casasek. «Azkenerako, nazkatu egiten zara».

Emakumeen ahalduntzea

Horregatik, begi onez ikusi ditu azkenaldian sortu diren emakumezkoen taldeak. Horrela «lasaiago» joaten direla uste du, eta errazago animatzen direla; beraz, ahalduntzeko modu bat ere bada. Izan ere, oinarrizko kontuetatik hasita ikus daitezke gizonen eta emakumeen arteko ezberdintasunak: «Pixa egitea, adibidez. Taldean goazenean, gizonek itzulia eman, zakila atera, eta pixa egiten dute. Emakumeek, normalki, bi kilometrora joan behar dugu, eta pixa egiteko ezkutatu, gaizki ikusia dagoelako». Hori ez da gertatzen emakumeen taldeetan: «Berdinen artean lasaiago zaude, eta erosoago».

Ganuzak itxaropentsu begiratu dio etorkizunari. «Orain ikusten dut neska kuadrillak mendira joaten direla». Ez zen horrela bera hasi zenean. «Espero dut nahi duenak aukera izan dezala mendira joateko, ez dezatela guk bezain zaila izan». Gailurra non den argi dute; orain, aldapan gora igotzen segitzea falta da. Gogoa badute, eta, aitzindariek irekitako bideari esker, gorago iritsi dira. Baina bide malkartsua dute oraindik aurrean.]]>
<![CDATA[«Organoa jotzen, zorion betean sentitu izan naiz»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2021/046/001/2021-09-19/organoa_jotzen_zorion_betean_sentitu_izan_naiz.htm Sun, 19 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/2021/046/001/2021-09-19/organoa_jotzen_zorion_betean_sentitu_izan_naiz.htm Ave Maria jotzeari ekin dio. Ahapeka kantatzen du jotzen duen bitartean, eta aurpegian sumatzen zaio beste mundu batera eramaten duela musikak. 60 urte dira organo hori jotzen hasi zela, eta, orduz geroztik, ez ditu behatzak gelditu. Atzera begira paratu da, organoa jotzen noiz eta nola ikasi zuen azaltzeko, baita bere bizitzari buruzko zenbait konturi buruz aritzeko ere.

Noiz etorri zinen Mezkiritzera bizitzera?

1958an. Nire senarra nekazaria eta abeltzaina zen, eta etxeko aziendarekin jarraitzea zen bere patua. Hemen, etxean, lana zuenez, etorri ginen. Orduan emakumeok asko laguntzen genuen lanetan: udan belarretan, gero behiak jezten, patatak biltzen...

Biek egiten zenuten lan, beraz?

Bai, bai. Nire aita-amaginarrebak zorrotz-zorrotzak ziren, eta landara bidaltzen ninduten.

Landa lana gogorra zen?

Dena eskuz egiten genuen, 1958an ez baitzen industria oso garaturik. Belarra itzultzea, jasotzea, gurdian biltzea... Dena indarrez egin behar zen. Garbiketa ere bai, eskuz egiten baikenuen.

Gero aldatu zen egoera?

1960ko hamarkadan Magnesitas fabrika ireki zuten Zubirin, eta asko joan ziren hara lanera, etxeko lana utzita. Mendian ere lana gutxitu zen motozerrak agertzearekin batera. Guk aldaketak egin behar izan genituen, eta animaliak etxetik atera. Behientzako nabea egin genuen, biltegia belarrarentzat... Batzuek ez zuten inbertsiorik egin nahi. Egia da gure etxea indartsua zela; bagenituen dozena bat behi, 120-140 buruko artaldea, behorrak, txerriak, oiloak... Orain garai txarrak dira abeltzainentzat; saltzen dutenaren gainetik ari dira ekoizten asko.

Nondik heldu zaizu musikarekiko pasioa? Nola hasi zinen?

Erron medikuaren emazteak jotzen zuen harmoniuma ni txikia nintzenean. Maiz joaten nintzen elizkizunetara, eta beti paratzen nintzen haren ondoan. Apaizak irakatsitako kantak abesten genituen haren laguntzarekin. Familia hori Gipuzkoara joan zen bizitzera. Organorik gabeko elizkizunak oso tristeak iruditzen zitzaizkidan, eta pentsatu nuen nik ikasi nezakeela. Beste neska batek eta biok esan genion apaizari, eta hark erantzun zigun ezkerreko eskuarentzat fa klabea ikasi behar genuela. Hori zer zen ere ez genekien.

Nola izan zen hasiera?

Ikasten hasi nintzen. Lehenbizi Salve Regina, gregorianoa: Salve regina [kantatzen hasi da]. Hilabete baten buruan atera nuen. Igande arratsaldeetan bezperak egiten ziren elizan, eta bukaeran salbea kantatzen zen. Hasi nintzen: do-mi-sol-la-sol. Hasi ziren kantatzen, baina ni nahasi egin nintzen, eta eskuak teklatutik kendu nituen berehala. Hura lotsa! Bobeda gainera erori izan balitzait, kontent. Haiek kantuan jarraitu zuten.

Hala ere, jarraitzea erabaki zenuen, ezta?

Adorea nuen, 20 urte nituen, eta jarraitzea erabaki nuen. Ez nituen sekula berriro kendu eskuak teklatutik. Eguberrietarako Angelis meza atera nuen, gregorianoa: Et in térra pax homínibus [kantatu du]. Kontent nintzen, ikasten ari nintzelako. Apaizak kantuak ekartzen zizkigun, eta nik ikasi.

Musika bazenekien organoa jotzen hasi aurretik?

Bai, batxilergoko laugarren maila arte solfeoa ikasi nuen, baina fa klabea ez. Iruñean egin nuen azken ikasturtea, baina han ezin nuen; Eguberrietarako etxera itzuli nintzen. Beraz, etxean geratu nintzen. Etxean bazen lanik, beraz, ni kontent. Gainera, organoarena atera zitzaidanean, ama kontent zen, eta goizetan organoa ikastera joaten uzten zidan.

Irakaslerik gabe ikasi zenuen?

Apaizari zer edo zer galdetzen nion, baina hark ere ez zekien askorik. Autodidakta izan nintzen. Kantaria izan nintzen aurretik, eta horrek asko lagundu zidan, kantak banekizkielako. Gerora, Orreagako organo jotzaileak esan izan zidan: «Organo jotzailea zara goitik behera».

Zer jotzen duzu?

Louis Raffyren hiru liburu ditut, eta hor ageri diren obren artean politenak eta eskuragarrienak iruditzen zaizkidanak hartzen ditut. Batzuek lan handia dute, eta ez dira politak. Horrela, 60 pieza ikasi ditut, eta aldizkatzen ditut: Schubert, Bach, Mozart, Beethoven, Mendelssohn... eta ezezagunak diren beste autore batzuen pieza eder batzuk ere bai.

Mezkiritzera etorri zinenean, organoarekin jarraitzea erabaki zenuen?

Familian zoritxar bat izan genuen; nire koinata hil egin zen, modu tragiko batean, eta jotzeari utzi nion. 1961ean apaiz bat etorri zen Errora; jakin zuen banekiela organoa jotzen, eta jotzeko eskatu zidan. Beraz, duela 60 urte hasi nintzen berriz, eta, orduz geroztik, ez dut utzi. Hemendik 15-20 apaiz pasako ziren, eta nik jarraitu dut. Oraingoak ez dit kontsakrazioan jotzen uzten; esaten du hori dela agindua.

Lehen posible zen?

Bai; kontsakraziorako obra zehatzak dira. Partituran paratzen du Jasotzea.

Zer ekarpen egiten dio organoak elizkizunari?

Edertzen du erabat. Melodia horiek ikasten dituzunean, oso sakonak dira, otoitz baten modukoak dira. Ni zoriontasun betean sentitu izan naiz une horietan. Bai, hala da, hori sentitu dut. Orain, audifonoekin... ez dira nire belarriak. Lehen gehiago gozatzen nuen, musika hobe sumatzen nuen. Audifonoek pixka bat distortsionatzen dute musikaren edertasuna. Hala ere, nire lana egiten dut.

Etxean entseatzen duzu?

Bai; gaur goizean ordu erdiz aritu naiz etxeko organotxoan, eta arratsaldean egingo diot tarte bat ere. Irmotasuna dut, indarra: zerbait egin behar badut, egiten dut.

Beti hala izan dela dirudi.

Bai. Begira, gazteago nintzenean, 50 urterekin, goiz joaten nintzen elizara. Orreagako organo jotzaileak eman zidan giltza, eta goizeko zazpietan joaten nintzen neguan, argitu gaberik, eta ordu erdiz entseatzen nuen. Hainbeste gogobetetzen ninduen horrek, egun osorako kontent nintzen. Etxean soilik senarra ohartzen zen, gainerakoak lo ziren, baina hari ongi iruditzen zitzaion; beti esaten zidan entseatzera joateko.

Orduz geroztik, herria asko aldatu da?

Bai, noski. Elizara joaten den jende kopurua ikaragarri jaitsi da. Erron zein Mezkiritzen lepo beteriko elizatan jo izan dut; orain, dozena bat lagun gara. Herritar gutxiago gara, bai, baina gazteak ez dira mezara etortzen. Kantarien artean, nire alaba da gazteena, eta 54 urte ditu. Ez dakit zergatik, baina bazter geratu da meza. Uste dut zahar batzuk hemen ez gaudenean, eliza itxi beharko dutela. Larrasoañan itxi zuten, koronabirusaren kontuarekin inor ez baitzen mezara joaten.

Organoa soilik elizan jotzen duzu edo kanpoan ere bai?

Bai, bai, nik beti elizan. Emakume fededunen talde bat dut nirekin batera kantatzen duena. Sei etorri ohi dira, eta ni, laguntzaile, organoarekin.

Zure gurasoak euskaldunak ziren? Txikitan ikasi zenuen zerbait ere euskaraz?

Nire aita euskalduna zen, abertzalea, eta gerran seinalatu zuten. Ama Arrietakoa zen, eta hitz egiteko gai zen, baina haien artean gaztelaniaz aritzen ziren, eta guri ere gaztelaniaz egin ziguten. Esnatzerakoan nik esaten nuen: «Cuánta nieve!» eta aitak esaten zuen: «Zenbat elur!». Ondoren galdetzen zidan: «[Eg]in duzu lo?». Eta guk: «Bai, bai».

Herrian bizi zen egoerarengatik ez zizueten irakatsi?

Eragina izanen zuelakoan nago. Gerraren aurretik EAJk besta ederrak antolatzen zituen, eta haur euskaldunak saritzen zituen. Altxamenduarekin dena moztu zen. Nire aita hil nahi izan zuten, baina arotza bere alde agertu zen. Sufrituko zuen gizonak. Aitatxirekin [aitaren aitarekin] dena euskaraz egiten zuen, baina nik 13 urte nituela hil zen, eta geroztik ez zen euskararik aditu etxean. Nire arreba zaharrenak gehiagotan aditu zituen, eta esaten zuen dena ulertzeko gai zela. Ni ez. Orain nire alabek haien artean euskaraz egiten dutenean, badakit nondik nora doazen, baina ez ditut ulertzen.

Hurrengo belaunaldiak ikasi du euskaraz, beraz?

Bai, haiek euskara gerora ikasi dute, eta haien seme-alabak ere euskaldunak dira. Niri pena ematen dit ez zidatela inoiz euskaraz egin gurasoek. Liburu batekin ikasten saiatu nintzen, zerbait ere ikasi nuen, baina hizkuntza bat hitz egiten ikasten da, eta ez nuen norekin aritu.

Orain Erroko eskolan euskaraz ikasten dute haurrek.

Eta Garraldan ere bai. Nire seme-alabek hori izan balute! Gero lana hartu behar izan zuten ikasteko. Haien artean euskaraz aritzen dira beti, eta nik ez diet inoiz esaten ez dudanik ulertzen. Ez, ez, ez. Euskaraz egin dezaten uzten diet, asko pozten nau horrek. Nik izan ez dudana, izan dezatela haiek.

Gerra eta horren ondoa nola bizi izan zenuen?

Erron ezin genuen ogirik egin. Errotak itxi zituzten, beraz, errotariak garia ezkutuan ehotzen zuen. Errazionatzearen ondorioz, egunero 200 gramo hartzen ahal genituen, eta ogi buruhandi bat eta beste bat erosi. Gauez dendariak ogi gehiago saltzen zigun, baina estraperlokoa zenez, garestiago.

Mugatik gertu bizita, pentsatzekoa da ohikoa zela kontrabandoa inguru hauetan. Hala izan zen?

Bai, horretan ari zela hil zen gure koinata. Oso ohikoa zen kontrabandoa; herriko gizonak gauez pasatzen ziren. Ez denak, baina ahal zutenak bai. Oso gogorra zen lan hori: gauez bideak ez dira ongi ikusten, oso malkartsuak dira, eta paketeak asko pisatzen zuen. Pakete batekin agian 3.000 pezeta ere irabaz zenezakeen; beraz, astean pare bat bidaia egiteko aukera zuenak dezente atera zezakeen. Horregatik hartzen zuten arriskua.

Aurrerantzean organoa jotzeko asmoari eutsiko diozu, edo erretiroa hartzeko asmoa duzu?

Jarraituko dut, bai. Burua ongi dudan bitartean, jotzen jarraituko dut, asko gogobetetzen nauelako honek. Egia da kezka eta urduritasun puntu bat ere badudala jo behar dudan bakoitzean, baina hori publikoaren aurrean egiten duzun edozer gauzarekin gertatzen da. Nire semeak esaten dit ez nagoela sobera ongi, baina nik baietz esaten diot: hemendik [etxetik] hara [elizara] joan naiteke. Zaletasuna gailentzen da. Baina, tira, ikusiko banu organo jotzaile bat hau egiteko prest dagoela, bada, tokia utziko nioke; ni kontent naiz organoarekin eman ditudan urte guzien ondotik.]]>
<![CDATA[«Beldurrezko filmetarako oso egokia da tresna hau»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/048/001/2021-09-18/beldurrezko_filmetarako_oso_egokia_da_tresna_hau.htm Sat, 18 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1891/048/001/2021-09-18/beldurrezko_filmetarako_oso_egokia_da_tresna_hau.htm
Nola ezagutu zenuen Martenot uhinen musika tresna?

Turangalîla-Symphonie orkestrarako, Martenot uhinetarako eta pianorako obra bat da, Oliver Messiaen konpositore frantsesarena, eta kontzertu hori entzutera joan nintzen, Tokion. Nire irakasle Takashi Haradak jotzen zuen. Musika tresna horrek harritu ninduen: soinu hori... baina zer da hori? Txundigarria zen.

Aurretik jotzen zenuen beste musika tresnaren bat?

Bai, pianoa eta sintetizadorea.

Soinuak erakarri zintuen?

Denak. Batzuek diote sintetizadorearen aita dela. Takashik orkestra handiarekin jo zuenean, zur eta lur utzi ninduen. Gainera, musika garaikideaz maitemindurik nago.

Zaila da musika tresna hori jotzea?

Bai. Lehenbiziko aldian ezin izan nuen jo! Martenot uhinek ez dute teklaturik. Piano sintetizadorea bezalakoa da, baina biolina bezala jotzen da, Martenot biolontxelo jotzailea zelako. Bi eskurekin jotzen da: eskuinarekin tonua hautatzen dugu, eta ezkerra da espresioa kontrolatzen duena.

Galtzeko arriskuan dago?

Frantzian ikasi daiteke kontserbatorioan, baina Japonian, adibidez, ez. Ongi legoke kontserbatorioetara zabaltzea.

Zaila da jendea erakartzea?

Orain Jonny Greenwood musikariari esker ezagutzen da. Musika tresna hau asko interesatzen zaio, eta jotzen du. Gainera, orain musika tresna hau erosi egin daiteke.

Lehen ez?

Ikasten hasi nintzenean, ez zegoen hau egiten zuen teknikaririk. Orain erosi egin daiteke, garestia den arren.

Esan dizute inoiz soinuak estralurtarren inbasio bat dirudiela?

Bai, bai. Film batzuetako musika egiteko erabili izan dut; soinu ona da, erraz konektatzen zaituelako giroan. Adibidez, beldurrezko filmetarako oso egokia da. Emozio handiko filmetarako ere baliagarria da.

Emozioak handitzen ditu?

Soinua gizakien ahotsaren antzekoa da, horregatik sartzen zaizu barruraino.

Atmosferak sortzekoa ez ezik, zer beste aukera ditu instrumentuak?

Teknika berri bat bilatzen nabil. Ongi ezagutzen dut musika tresna, eta obra batzuk eta soinu batzuk soilik nik ezagutzen ditut. Horiek aurkeztu nahi ditut.

Zein da zure publikoa?

Kontzertuaren arabera. Inprobisazioa jotzen dudanean, musika elektronikoa maite dutenak ere etortzen dira, gazteagoak.

Nola erakarri daiteke jende gehiago kontzertuetara?

Musika mota ezberdinak aurkeztuz. Saiatzen naiz programa zabala egiten: garaikideak, inprobisazioak eta film baten pieza ezagunen bat.]]>
<![CDATA[«Kultura erabili dugu borroka brigada gisa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2021-09-14/kultura_erabili_dugu_borroka_brigada_gisa.htm Tue, 14 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2021-09-14/kultura_erabili_dugu_borroka_brigada_gisa.htm Toda una vida. Memorias de un obrero internacionalista.

Zergatik erabaki duzu zure memoriak idaztea?

Duela bi urte Angelo Sigaro hil zen, eta ohartu nintzen heriotza gertu dela; beraz, bizi izandako guzia idaztea pentsatu nuen. Horrekin batera, azaldu nahi nuen nola lau lagunek oharkabean komunitate bat sortu dugun. Banda Bassottirekin egon gara Palestinan, Nikaraguan, Sirian, El Salvadorren, Venezuelan, Kuban... musika bidaiak ziren, bai, baina baita elkartasun internazionalistako bidaiak ere.

Lau lagunen burutazio bat izan zen Banda Bassotti?

Lau gazte langile ginen, gauza asko egitera iritsi direnak inguruko babesari esker. Posible da gauza asko egitea gogoa baduzu, eta beti gauzak erdizka uzten ez badituzu. Musika banda alor bat da, baina mugimendu transbertsal bat da gurea.

Nola sortu zenuten taldea?

1970eko hamarkada hondarreko mugimendutik heldu gara. Lehenbizi, elkartasun ekimenak antolatzen hasi ginen: behin, El Salvadorri elkartasuna adierazteko eta misilak erosteko kontzertua antolatu genuen: bost milioi lira lortu genituen gerrillari emateko.

Liburuan diozu kanta on asko egin dituzuela, baina zuen indargunea dela jotzen duzuen hori zaretela. Hori da arrakastaren gakoa?

Noski, kontzertuetara etortzen den jendea identifikatzen da Stalingrado eta antzeko kantekin. Jendeak badaki gatazka eremuetara joaten garela. Ez dugu soilik kantatzen, borroka egiten dugu. Jarraitzaile asko gurekin etortzen dira elkartasun karabanak antolatzen ditugunean; harreman estua dugu haiekin.

Euskal Herriarekin duzuen harremana zergatik da hain estua?

Brigadak antolatu genituen Nikaraguara, eta bueltan haien aldeko kontzertu bat antolatu genuen. Adiskide batek Kortaturen zinta ekarri zuen Nicaragua Sandinista kantarekin, eta gonbidatzea pentsatu genuen. 1987an etorri ziren, gero gu sanferminetan izan ginen; geroztik askotan jo dugu elkarrekin. Erromatik beti ikusi dugu Euskadi kultura eta borroka eredu gisa.

Internazionalismoa oholtzatik defendatu behar da?

Bai, gu borrokarekin loturik gaude. Altsasuko gazteen aldeko pankarta kontzertu guztietan atera dugu. Kontzertu bat ez da mitin bat, baina beti saiatu gara kultura borroka brigada baten gisa erabiltzen.

Konpromisoaz eta militantziaz mintzo zara liburuan. Ezin zuen bestela izan zure bizitzak?

Ez. Maite dut goizean esnatu eta ispiluari begiratzean lotsarik ez sentitzea. El Salvador eta Nikaraguako nekazariekin egon gara, Donbassen aurreko egunean bonba bat zartatu zen tokian egon gara... Haiekin identifikatu eta haiengatik borrokatu behar dugu.

Etengabe aipatzen duzun borroka asko aldatu da?

Dekoratua aldatu da, baina kapitala betiko bera da; beraz, komunistek batasuna lortu behar dugu borrokatzeko. Batasunik gabe, ez goaz inora. Italian azken 30 urteetan borrokaren bidez lortutako eskubide asko galdu ditugu langileok.

Nola pitz daiteke borroka hori?

Pentsatzea aski litzateke, eta ez aditu telebistek diotena. Telebista eta egunkariak industria handien eskuetan daude; beraz, informazioa da irabazi beharreko lehenbiziko bataila.

Bizitzari errepasoa emanda, zer irakasbide atera duzu?

Beti egin dugu sinesten genuen hori; batzuetan, ez dugu burutu, baina saiatu gara. Ezin dugu pentsatu betiereko porrota garenik.

Zer asmo duzue aurrerantzean?

Diskoa grabatu berri dugu, eta Kubaren aldeko elkartasun kanpaina abiatu dugu. Karabana bat antolatu nahiko genuke.]]>
<![CDATA[Auzoko borroken lekukoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1997/038/001/2021-09-10/auzoko_borroken_lekukoa.htm Fri, 10 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1997/038/001/2021-09-10/auzoko_borroken_lekukoa.htm Euskal Jai gaztetxea hustu zuteneko irudi bat: bi gazte, teilatuan lotuta. AZ EKIMENA Auzolanean aritzen dira Iruñeko Alde Zaharreko herritarren mugimenduak, eta haien ibileren kronika ere denen artean osatu dute. Helena Bengoetxea arduratuko da Auzolanean, historia idatziz liburua egiteaz, baina aurretik auzokoek parte hartzeko aukera izan dute. Argazki erakusketa ireki zuten Plazara zentro komunitarioan, eta denbora lerro bat paratu zuten, jendeak proposamenak eta zuzenketak egin zitzan. Argazkiak eta dokumentazioa eramateko aukera ere izan zuten. Orain, liburua argitaratzeko, dirua biltzeko kanpaina bat abiatu dute goteo.org webgunean. Informazio bilketa hutsa baino gehiago da duela bi urte auzoko mugimenduak biltzen dituen AZ Ekimenak martxan paratu zuen proiektua: «Ez da historia liburu bat edo argazki liburu bat; batez ere da hausnarketa edo kronika bat kontatzeko azken 50 urtetan auzoko mugimenduak izan duen garrantzia», azaldu du Bengoetxeak. Ez hori bakarrik: «Etorkizunari begira, tresna bat da amesten dugun auzoa lortzeko bidean». Atzera begiratu behar baita gaur egungo auzoaren egoera ulertzeko: «Konfinamendu garaian elkartasun mugimendua sortu zen egun batetik bestera. Hori ez zen bat-bateko gauza izan; urtetako lanaren emaitza da». Alde Zaharreko auzo elkartea 1990ko hamarkadan. AZ EKIMENA Txutxin Almingol 1980ko hamarkadatik ari da modu aktiboan parte hartzen Alde Zaharreko auzo mugimenduan, eta ez du zalantzarik: «Ezinbestekoak dira auzo mugimenduak. Batik bat erakundeek esku hartzen dute, baina auzokideak dira aurretik doazenak eta beharrizanez ohartzen direnak». Auzoen bilakaera oso motela dela uste du; beraz, etorkizuneko auzoa irudikatu behar da: «Horretarako, garrantzitsua da auzo identitatea, bertan parte hartzen duzula sentitzea, eta proposamenak aintzat hartzen direla ikustea. Azken finean, herritarrak dira auzoko bizitzaren adituak». Herritarren ezagutza eta erakundeetako teknikariena uztartzearen alde egin du. Auzoaren bilakaerari so Liburuan askotariko gaiak bilduko dituzte: auzoko protestak, aldarrikapenak, borrokak, lorpenak... baita gabeziak eta porrotak ere. Eta, noski, ekitaldi zehatzetatik harago, eraldaketa prozesuek toki nabarmena izanen dute. Izan ere, eraldaketa prozesu etengabean izaten dira auzoak. «Urte hauetako analisia eginda argi ikusten da duela hamabost urte egin zenaren emaitza dela orain gertatzen dena, eta orain egiten denak baldintzatuko duela hemendik hamabost urterako Alde Zaharra», esan du Almingolek. Lokal eske, protesta Iruñeko udaletxearen aurrean. AZ EKIMENA Esaterako, duela 25 urte San Frantzisko eskola publikoan D eredua ezartzea lortu zuten gurasoek eta auzokoek. Ordura arte, auzoan ezin zen euskaraz ikasi, eta hori ere bazen bizilekua aldatzeko motibo. «Gisa horretako lorpenek eragina dute auzo bizi bat lortzeko», azaldu du Bengoetxeak. Beste adibide bat eman du: «Duela 20-25 urte ez genekien zer zen aurrekontu parte hartzaile bat. Hemen saiakera batzuk egin ziren hori lortzeko; egitasmo abangoardistak egin ziren». Almingolek ere halako prozesuetan paratu du arreta. Gazteluko plazako aparkalekuaren kontrako borroka edo Euskal Jai edo Maravillas gaztetxeen husteak, besteak beste, oihartzun mediatiko handiko gertakariak izan ziren; baina badira, oihartzun txikiagokoak izan arren, garrantzi bera duten beste batzuk. Azpimarra egin du 1998ko 55 proposamen 2005erako jardunaldietan. «Auzo elkartea frankismoan sortu zen, egoera eta behar batzuekin. 1990eko hamarkadara arte antzeko bidea jarraitu zuen, normalki udalaren erabaki askoren kontra eginez. Jardunaldi horietan aldaketa bat izan zen: beti protestan eta pankartarekin egon beharrean, izan gaitezen gu auzoaren ardura hartzen dugunak, aurreratu gaitezen administrazioari, aztertu ditzagun auzoak dituen beharrak, eta eskaini ditzagun konponbideak». Jardunaldi horietan auzokoak, udal teknikariak, unibertsitateko irakasleak, ostalariak eta merkatariak aritu ziren. Aritzeko modu hori dago oraindik ere. Auzoaren ekimenez sortu zen Piparrika hiri baratzea, utzita zegoen Santa Ana plazan, adibidez. 1998ko jardunaldien aurkezpena. AZ EKIMENA Lokalak ere garrantzitsuak izan dira, eta behin baino gehiagotan atera dira karrikara horien eske. «Herri mugimendu guziek behar dute biltzeko toki bat, baina baita jendeak nora jo jakin dezan ere», kontatu du Almingolek. Kale Nagusiko Mariano zentroan hasi ziren, eta, zenbait lokaletatik pasatu ondoren, 2003an Auzoenea zentro komunitarioa ireki zuten. «Auzoak dituen beharrei erantzuteko ireki zen. Proiektu defizitarioa da berez, erabiltzaileek ez dutelako deus ordaindu behar, baina auzoarentzat oso garrantzitsua da: AZ Ekimena han sortu zen, edo jai batzordeko bilerak han izan dira momentu latzak bizi izan ditugunean ere. Irri eta negar asko egin dugu; sekulako lana dago pareta horien artean», azaldu du Nor Rodriguez Aldezar elkarteko kideak. Geroago etorri zen Plazara, udalaren eta elkarteen artean kudeatzen den udal espazio komunitarioa. Auzoaren etorkizuna Auzoa eraldatu zuen beste elkarte bat Aldezar da. Horretan bat datoz hiru auzokideak. «Etengabeko etorkizuna da Aldezar», azaldu du Rodriguezek. Izan ere, erabiltzen duten haur eta nerabeak hezitzaile bihurtzen dira 17-18 urte betetzean, «jasotakoa bueltatzeko». Auzoan integratzeko modua da. «Guretzat inportantea da gazteri kritikoa zaintzea, beharrezkoa baita gazteri mugitua. Horrek auzoa elikatzen du». Gaztelu plazako aparkalekuaren kontrako protestaren irudi bat. AZ EKIMENA Auzokoek haien neurriko auzoa eraikitzea da kontua. Eta hor, porrotak ere bildu dituzte. Porrotak-edo: «Batzuetan nahiko zorrotzak gara; dena ez da beltz edo zuri», esan du Bengoetxeak. Gazteluko plazan aparkalekua eraiki bazuten ere, ez zen alferrik izan borroka: «Lortutako batasuna eta herritarrek irtenbideak martxan jarri izana aintzat hartu behar dira. Porrotik handienetik ere, beti ikasten da zerbait». Rodriguezek argi du zer ikasi duen: unerik zailenetan auzokoak dituztela ondoan. Liburuan jasotzeko moduko beste hausnarketa bat bota du: «Erakundeek zerbait ukitzen duten momentuan, bat-batean, auzo oso bat ateratzen da kalera: berdin gaztetxeekin edo San Fermin Txikirekin. Auzo honek zerbait badu, izpiritu borrokalaria da. Ez du inoiz etsitzen». San Fermin Txiki bestak, 1970. urtean. AZ EKIMENA ]]> <![CDATA[Ohartzerako iraila iritsi da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/037/001/2021-09-07/ohartzerako_iraila_iritsi_da.htm Tue, 07 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1876/037/001/2021-09-07/ohartzerako_iraila_iritsi_da.htm
Karrikan sumatzen da oraindik eskolak ez direla hasi. Haurrak ikus daitezke Iruñeko Alde Zaharrean, gehienak gurasoekin batera. Liburu dendetarako bidea hartu dute gehienek; ikasturtea hastera doa, eta berandu baino lehen egin behar dira erosketak. Koloretako koadernoak aukeratzen aritu da Mar Etxeberria bere semearekin. «Guk azken orduan erosten dugu normalean, udan oso gustura egoten garelako, eta nagia ematen digu», kontatu du. «Erosi ditugu margoak, gastatzen direlako; errotuladoreak, idortzen direlako; eta koadernoak. Liburu gutxi. Doakotasun programarekin, hobeki ateratzen zaigu, baina, hala ere, gastu handia da irailekoa». Buruz ari da, baina gutxi gorabehera 200 eta 300 euro artean ordaindu ditu ikasmaterial berriengatik.

Dendan ez dago jendetzarik une batean ere, baina etengabekoa da jarioa. Jarraian agertu da Ramon Vidal, semearekin. Haiek ere koadernoen apaletan ari dira arakatzen. «Ez goaz hain berandu. Bi egun lehenago erostearekin aski da», ohartarazi du Vidalek. «Ez dugu gauza askorik erosiko gaur: koadernoak eta aizturrak. Gainerakoa bagenuen». Onartu du ikasturte hasieran gastu handiagoa egiten dutela. Adibidez, motxila bat erosi dute aurten, 60 euro ingurukoa. «Bada gastua, baina guk seme bakarra dugu. Biderkatzen hasiz gero, orduan asko izan daiteke».

Lagun artean ere bai

Amarekin, aitarekin zein amatxirekin joan dira haurrak ikasturte berrirako materiala erostera. Batzuek zerrenda ere badaramate, deus ere ez atzentzeko. Testulibururik ez dute: materiala behar dute. «Liburuak ekainean eskatu genituen, ikasturtea bukatu bezain pronto. Ez genuen arriskurik hartu nahi», onartu du Etxeberriak. Zerrenda eskuan baina gurasorik gabe agertu dira Irantzu Mendirazo, Jone Grande eta Saioa Altxu. DBHko laugarren mailan hasiko dira aurten. «Gaur etorri naiz; uda hasieran oso goiz zen, eta gero oporretan egon naiz», kontatu du Altxuk, plastikozko orri-bereizleak begiratzen zituen bitartean.

Grandek erosia du materiala; beraz, laguntzera joan da lagunekin. Mendirazok ere gauza batzuk erosiak ditu, baina ez dena. «Hemen dena aurkitu dugu; denetarik dago», kontatu dute. Gogotsu aritu dira hirurak apal batetik bestera materialak begiratzen eta aukeratzen. Hala ere, ez dute hainbesteko gogorik udari agur esateko: «Egia esan, ez dut batere gogorik eskoletara itzultzeko», onartu du Altxuk.

Lanez gainezka

Ikasturtea hasi aurreko asteak lan handikoak izaten dira liburu dendetan. Arantxa Madoz arduratzen da testuliburuez Iruñeko Elkar denda batean. «Egun bereziki mugituak izaten dira, jende asko etortzen baita». Batzuek ikasturtea bukatu bezain pronto eskatzen dituzte hurrengo ikasturteko liburuak, baina ez denek. «Batez ere azken bi asteetan etortzen da jendea liburuak erostera. Batzuek ekainean egiten dute eskaria, baina bi egun lehenago etortzen dira biltzera». Bi langile gehiago kontratatzen dituzte ikasturte hasierako kanpainarako.

Liburu denda txikietan ere egun bereziak izaten dira ikasturtea hasi aurrekoak. Abarzuza dendako Marcela Abarzuzak esan du lan gehiago dutela, baina beraiek ez direla gai jende gehiago kontratatzeko. «Orain batez ere eskolako materiala saltzen dugu. Testuliburuen kasuan, azken bi urteetan aldatu egin da: eskatutakoa dendan dugula esan ahala etorri dira asko uda osoan zehar». Salmentetan ere bada aldea azken urteetan. «Orain testuliburu gutxiago saltzen ditugu, doakotasun programa dagoelako. Erabilera bakarreko materialak bai, saltzen ditugu; adibidez, ingeleseko liburua ez dugu saltzen, baina koadernoa bai». Digitalizazioa ere sumatu duela aitortu du. «Lan bera da, baina diru gutxiago».

Ilara du mostradorean zain Abarzuzak; berehala ekin dio lanari. Hizkuntza eskolako ingeleseko liburua zein izanen den ezin izan dio argitu bezero bati; hiru gaztetxori esan die zein den itsasgarririk onena kalitate-prezioei begiratuta; eta, bitartean, kontuak egin ditu hirugarren batentzat. Azken txanpa dute liburu dendek egun hauetan, eta ikasturtea hasi baino ez da egin bezeroentzat.]]>
<![CDATA[Oreka, eskolen ikasgaia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2021-09-03/oreka_eskolen_ikasgaia.htm Fri, 03 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2021-09-03/oreka_eskolen_ikasgaia.htm chromebook ordenagailua izateak. Oreka da gakoa, baina oraindik ez dute aurkitu.

San Fermin ikastolan egiten du lan Orozek, bigarren hezkuntzan. Lanean hasi zen egunean, hiru gauza eman zizkioten: erabiltzailea, pasahitza eta chromebook-a. Libururik ez. Ikasgelan sartu zenean, ikasle guziek ordenagailu bat zuten. Libururik ez. Koadernoa ateratzeko esan zienean, ikasleek harriturik erantzun zioten: «Artxibategi bat dugu, dena ordenagailuan egiten dugulako».

Oteiza lanean hasi zenean, bestelakoa zen egoera. Eskola ertain batean eta txiki batean aritu zen hasieran; liburuekin lehenengoan, berak sortutako materialarekin bigarrenean. Haur hezkuntzan hasi zen. Arratsaldero, eskolatik atera eta materialak prestatzen zituen: «Argi naturala bazegoen, kristalean egiten nituen kopiak; bestela, kalkoekin». Asteburuan ere aritzen zen.

Gero, Ezkaba ikastetxera joan zen, Antsoainera (Nafarroa). Lehen hezkuntzan aritu zen. Liburuak erabiltzen zituzten nagusiki, opakuen proiektagailua eta fitxak. «Etxeko fotokopiagailu bat» zuten kopiak egiteko: «Ore bat egiten genuen arrain jelatinarekin. Erretilu batean zabaltzen genuen, eta hozten zenean prest zegoen kopiak egiteko. Kopia nagusia gainean jartzen genuen, hor inprimatuta geratzen zen, eta gero jartzen genituen hurrengo folioak, banan-banan. Hori tinta ezabatzen zen arte; orduan, berriro prestatzen genuen orea».

Gogoan du eskolara lehenbiziko fotokopiagailua ailegatu zen eguna: «Festa bat izan zen». Geroago etorri ziren ordenagailuak. Horren aurretik, idazteko makinarekin prestatzen zituzten fitxak. «Hori ere lana zen. Ezin zinen okertu; bestela, errepikatu egin behar zenuen, edo zuzentzailea erabili». Beraz, ordenagailuak lan dezente aurrezteko aukera eman zien. «Pixkanaka, ordenagailuekin moldatu behar izan genuen, nerbioak airean, azkar eta estresatuta ikasten genuelako. Kanpotik esaten ziguten premiazkoa zela, berehala ikasi behar zela, eta hori ez da ona».

Nuinek ikasle garaian erabilia zuen idazteko makina, baina irakaskuntzan hasi zenerako ordenagailuekin aritzen ziren. Disketeak erabiltzen ziren orduan. Opakuen proiektagailua eta diapositibak ere ibiltzen zituzten. «Tokatu zait egokitzea poliki-poliki teknologiaren mundura, beti sentsazio horrekin: presaka edo zerbait ikasi orduko beste zerbait ikasi beharra zegoela».

Frankotan, ikasleak aurreratuago ziren haiek baino, konplexu txiki bat izateraino. Baina moldatu dira: «Denborarekin ikusi dut behar dudan hori ikasten dudala», kontatu du Nuinek. Oteiza ere etengabe moldatzen aritu da, nahiz eta azkenengo saltoak erretiroa hartuta harrapatu duen: «Arbel digitala ez dut inoiz erabili, baina moldatuko nintzen. Beldurrik ez diot izan horri. Askotan neska-mutilei eskatzen nien laguntza».

Pantailen iraultza

Hasieran, ordenagailuak irakasleek erabiltzen zituzten, materialak eta apunteak prestatzeko. Azkenean, gelaren parte bihurtu dira arbel digitalak eta chromebook-ak. Hori izan da aldaketarik handiena Nuinentzat: «Behartzen zaitu metodologia eta dena horretara egokitzera». Eztabaida ere izan zuten: arbel klasikoa, digitala edo deus ez? Azkenean, erdian digitala eta alboan klasikoa.

Orozek adi-adi entzun ditu garai bateko teknologia analogikoekin egiten zutena. «IKTek denborarekin asko lagundu digute: nik denekin partekatzen dut fitxa, eta, konturatzen banaiz akats bat dagoela, momentuan ezabatu eta guztiei ezabatzen zaigu». Ez hori bakarrik: aukera gehiago dituzte edukiak azaltzeko. Bideoen bidez, adibidez. «Irudiaren indarra da gehien eskertzen dudana. Gizarte emateko, lehen pentsatzen zenuen: hau erakutsiko nieke, baina eraman behar duzu telebista gurditxoan, zinta jarri, bilatu... Gero ez zen ongi ikusten eta entzuten», esan du Nuinek. Orain, klik batean paratu daiteke bideo labur bat, sarrera moduan.

Orozek aipatu duen beste onura bat da integraziorako lagungarri izaten ahal direla teknologiak: ikusmen arazoak dituenari letra handitu dakioke, edo laguntza behar duen ikasleari moldatu dakioke ariketa, gainerakoekin batera aritzeko arazorik izan gabe.

Baina zalantzak ere sortzen ditu teknologiek gela hartzeak. Orozek azaldu du: «Badut sentsazioa ikasleak gauza askotan gure aurretik joaten direla. Ez dakizu zer egiten ari diren pantailaren atzean. Oso tresna indartsua dute esku artean, eta nahi dutena egiten ahal dute». Askotan sortzen da eztabaida irakasleen artean: «Ikusi dugu bat-batean aldatu dela dena ordenagailura; agian behar da tarteko bide bat».

Eskola eta institutu guzietan ez da jauzia berdin eman. Batzuk digitalean ari dira guztiz; beste batzuk poliki sartzen ari dira horretan. Badira digitalera pasatu ondoren atzera egin dutenak ere. Orozen ikasleek chromebook bat eta artxibategia daramate motxilan. Nuinen ikasleek liburuak ere badituzte. Arkatza ez da falta: azterketak eskuz egiten baitituzte oraindik. Papera alde batera uzteak kezkatzen du Nuin: «Ikusten dut geroz eta gehiago kostatzen zaiela testu bat irakurtzea. Ohituta daude dena irudien bidez jasotzera, eta oso begirada azkarra dute gauzak bilatzeko». Batzuetan behar da «paperaren patxada»: «Niretzat, pantaila oso azkarra eta berehalakoa da».

Bada beste kezka bat: Interneti esker, ikasleek informazio ozeano bat dute eskura, baita fidagarria ez dena ere. «Informazio hori kudeatzen jakin behar dute; hori da erronkarik handiena», esan du Nuinek. Orozek aipatu du webguneen fidagarritasuna lantzen dutela. Iturri egokiak hautatu, irakurri eta alderatzen irakastea ezinbestekoa da, ikasleek jakin dezaten datua eta ustea banatzen. Orozen aburuz, «gidari» lana egin behar dute: «Eduki batzuk jakin behar dituzte, baina gehiago erakutsi behar dizkiegu konpetentzia batzuk iritzi kritiko bat izan dezaten, orain dena Googlen begiratu baitaiteke».

Azkenengo salto handia

Arbel digitala da ikasgeletako aldaketa digitalaren ikurretako bat. Horrek ere baditu zenbait onura: irakasleak ez die bizkar eman behar ikasleei bertan idazteko. Orozek kontatu du chromebook-ean idazten duena ageri dela arbelean; beraz, gelaren atzeko aldetik idatz dezake, ikasleak eta haien pantailak bistatik galdu gabe. Ez hori bakarrik; eskola bukatutakoan, arbelean idatzitakoa gordeta geratzen da, eta, beraz, biharamunean irakasleak ez du dena berriz idatzi beharrik.

Metodologian ere abantaila handiak sumatu ditu Orozek. Berak ez du libururik erabiltzen, edo, hobe esanda, zenbait liburu erabiltzen ditu, eta horiekin sortzen du ikasleek ordenagailuan irekiko duten materiala. Esan liteke Oteizaren hasierako garaira itzuli direla zentzu batean: «Edukiak eman behar dira, baina zerekin eta nola gure esku dago», esan du irakaslerik beteranoenak. «Zeure burua goitik behera sartzen baduzu, prestatzen baduzu eman behar duzuna, seguru gai hori erakargarria izango dela neska-mutilentzat. Hori ez da gertatzen liburuekin. Liburuek zaituzte bide itxiago batetik eramaten dute».

Konfinamendua izan da irakasleak teknologietan jauzi handiena egitera behartu dituen egoera. Egun batetik bestera etxetik etxera aritu behar izan zuten. «Ezusteko saltoa» izan zen, gainera, Nuinek azaldu duenez: «Asko ikasi dugu. Oso garbi dut gure lana, lan gehienak bezala, etengabeko formakuntza dela. Uste nuen aldaketa asko ez zitzaizkidala tokatuko, baina auskalo oraindik zer egin beharko dudan». Oroz ohituago zegoen ordenagailuak denerako erabiltzera, baina denbora izan du hausnartzeko: «Tresna horietan baliabide gehiago bilatu ditugu». Tarteka youtuber sentitu zela aitortu du.

Etxetik eskolak emateko aukera izan da berritasunetako bat. Baina izan daiteke kalterako ere: «Dagoeneko ez daukate gaixorik gelditzeko aukerarik», esan du Orozek. «Nik beti galdetzen nien lehenbizi ea zer moduz zeuden», gehitu du Nuinek. Eta, noski, teknologiaren gabeziak agertu dira azalera: «Bertatik bertarako arreta zer garrantzitsua den ikusteko balio izan dit», esan du Nuinek. «Haien arteko interakzioa, gurekin dutena... Nahiz eta zaila izan musukoarekin eskola ematea eta muga batzuk ditugun, eskolan egotea ez nuke ezerengatik aldatuko».

Bada agertu den beste gabezia bat: ikasle denek ez dituzte baliabide berak. Orozena da aldarrikapena: «Teknologiak bai, baina mundu guziarengana iritsi behar dute». Izan ere, etxe guzietan ez dago Interneterako sarbiderik, ezta ordenagailurik ere. «Erriberan, adibidez, zailtasun handiak izan zituzten. Nafarroako Gobernuak hori ziurtatu beharko luke». Berdin uste du Oteizak: «Inor ezin da atzean gelditu bere etxean ez dutelako aukera hori».

Gogoetarako baliagarria izan zaie hiru belaunaldien bilkura. Nuinek eskertu egin du: «Polita da belaunaldi ezberdinetako lankideekin esperientziak trukatzea. Zorionez, ikastetxeetan hori badugu: jende gaztea eta eskarmentu handikoa». Horrek bultzatzen baitu etengabeko hausnarketa: dagoena zalantzan jarri, eta berria nola ezarri eta noraino. Haiek ere ez dute argi. Eskoletan gainditzeko dute orekaren ikasgaia.

Bihar: Musikariak.]]>
<![CDATA[Hiru herri larrutxak baturik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/036/001/2021-09-02/hiru_herri_larrutxak_baturik.htm Thu, 02 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1876/036/001/2021-09-02/hiru_herri_larrutxak_baturik.htm
Lurren jabetzak sortu zuen gatazka Zizurkilen eta Orreagaren artean. 1388an, Andatza mendia dohaintzan eman zion Martin Gonzalbiz Atxegako jaunak (Usurbil) Orreagako Santa Maria monasterioari. Zizurkilgo komunitateak bere lurrak aldarrikatu zituen, eta epaiketara jo zuten. Garai horretan, arbitroek hartzen zuten gatazkak konpontzeko ardura, eta, akordioa sinatuta, bi aldeek onartzen zuten. Horrela izan zen kasu honetan ere: dokumentu horretan zehazten da mugarriak non paratu behar ziren.

Aurkikuntza Aranzadi elkarteko kideek egin dute. Asier Agirresarobek, Yoseba Alonsok eta Javi Castrok topo egin zuten Orreagako pergamino puskarekin, Usurbilgo mugarriak eta Andatzako errotarri harrobiak ikertzen ari zirela. Alonso ohartu zen dokumentu hori ezagun zuela, Zizurkilen ikusi zuela falta zuen puska. Rosa Aierbe Erdi Aroan aditua den ikertzaileak testua transkribatu zuen, eta, teknologiari esker, pergamino osoa digitalizatuta elkartu zuten.

Mugen batasuna

«Dokumentu zahar historiko batek batu gaitu», esan zuen Iker Urruzola Zizurkilgo alkateak. Usurbil herriarentzat ere egun «berezia» izan zen atzokoa, Agurtzane Solabarrieta hango alkateak esan zuenez: «Historiak eta ikerketak ahalbidetu du bi zatiak batzea, eta dokumentua batzearekin batera hiru herri batu gaitu». Zizurkildarren historia hobe ezagutzeko baliagarria izan da dokumentua Urruzolaren arabera: «1389ra jo beharko genuke Zizurkilgo gaur egungo mugak nolakoak ziren jakiteko. Liskar juridiko horren sententzian finkatu ziren gaur egun ezagutzen ditugun mugak. Liskar izan zena, elkartasun adierazgarria da gaur». Dokumentuan dio muga bere tokira eramanen dutela, eta, hain zuzen ere, hori da gaur egunera arte mantendu dena.

Aranzadikoek 24 harrobi eta 132 errotarri aurkitu dituzte lan horretan, eta mugarriak ere ikertu dituzte. Usurbilek eta Zizurkilek 2,5 kilometro inguruko muga partekatzen dute, eta hamar mugarri daude tarte horretan. Horietatik lau Orreagakoak ziren, baina orain hiru ikusten dira bakarrik, eta horietako bat aurkitu dute Aranzadikoek.

Bi herrien artean dauden mugarrietako batzuk 1600. urtea baino lehen ezarri zituzten. Hori baieztatu dezakete Orreagako hiru mugarriekin. Izan ere, mugarri horiek makulu bat dute zizelkaturik, eta irudi hori eskuinean edo ezkerrean dagoen begiratuz, 1600. urtearen aurrekoak edo ondorengoak diren jakin daiteke. Horri erreparatuta egin du baieztapen hau Alonsok: «Usurbilen eta Zizurkilen dauden mugak oso zaharrak dira. Gipuzkoako mugarik zaharrenak direla uste dugu».

Andatza eta Orreaga ez daude fisikoki gertu, baina, hala ere, kolegiata zen hango lurren jabe. Solabarrietak kontatu du Andatzak «altxor ugari» dituela, eta baliabide asko eskaini dizkiela usurbildarrei mendez mende. «Ez da kasualitatea duela zazpi mende baino gehiago Orreaga horretaz ohartu izana, eta Andatzara etorri izana, mendia ustiatzera». Basoen ustiapena eta transhumantzia izan ziren hara joateko arrazoi nagusiak. Alonsok kontatu du Orreagak ganadu asko zuela, eta Aralarko negu gorritik eskapu egin, eta kostaldera gerturatzea hobetsi zuela.

Bi puskatan zatiturik

Ohikoa da garai horretako itunen dokumentuak banaturik egotea. Rosa Aierbe Erdi Aroko adituak kontatu du gaur egungo justizia moldea ezarri aurretik bestela jokatzen zutela. Gatazka bat zegoenean akordioa lortzen saiatzen ziren: auziaren bi aldeek arbitro bana aukeratzen zuten, eta adostasunik ez bazuten lortzen, beste bat sartzen zen erdian.

Dokumentu hauek zatitu egiten ziren askotan, eta bakoitzak puska bat gordetzen zuen. Aise ikus daiteke Orreagan eta Zizurkilen aurkitutako puskak benetakoak direla: alboetan marrazki batzuk ageri dira, eta bi puskak elkartuta, marrazkia osatzen dute. Orreagan bertatik bertara ikusi zituzten bi puskak baturik. Teknologiari esker, baturik eutsiko diote artxibo digitalean.]]>
<![CDATA[Gartxoten lorratza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/037/001/2021-09-02/gartxoten_lorratza.htm Thu, 02 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1892/037/001/2021-09-02/gartxoten_lorratza.htm Ehunka uso Elkorretako inguruetan. Itzaltzuko bardoaren bila etsipenetan. Hala dio Benito Lertxundik, Gartxot XII. eta XIII. mendeen arteko bardoaren kondairaren berri ematen duen kantan. Aurretik aipatua zuen Arturo Campionek, El bardo de Itzalzu eleberrian, eta ondotik Asisko Urmenetak, komiki batean eta film batean: Gartxot, konkista aitzineko konkista. Han, Elkorretan, bada leize bat, eta herritarrek kontatzen dute Gartxot hartan hil zela. Mikelot semea hil zuen, monjeek haiekin eraman ez zezaten, eta bardoak berak aukeratu omen zuen zigorra han betetzea.

Gartxotek egurrezko eskultura bat du Itzaltzu herrian, kondairaren oroigarri. Mendi bide bat ere badago: Gartxoten Bidea. Ibilaldi zirkularra da, Itzaltzu herrian hasi eta bukatzen dena. Bide luzea da, ia lau ordukoa; 11,3 kilometro ditu, eta 510 metroko desnibela. Bide horren erdian, Elkorretan, Gartxoten kobazuloa ikus daiteke. Ur jauzi bat, 36ko gerraren arrastoak eta Pirinioetako panoramika ederrak ere aurkituko ditu bisitariak.

Ibilbidea herritik kilometro batera dagoen etxola baten ondoan hasten da, Uztarrozeko errepidea hartuta. Haritzen artetik igarota, 36ko gerraren arrastoa ikusiko du bisitariak: metrailadore habia deitzen duten aterpea. Espainiar soldaduak inguru haietan ibiltzen ziren, muga zaintzen, makiak igaro zitezkeelako. 1940 eta 1944 bitartean, soldaduek eta esklaboek Gutierrez lerroa eraiki zuten. Horren parte da aipatutako habia.

Bidean jarraituta, Krutxeako aska eta Elkorretako haitzen inguruan dagoen ur jauzia ageri dira. Elkorretako leizea ur jauzitik metro gutxira dago. Haitz handi batean zirrikitu bat ageri da; kondairaren arabera, Gartxoten presondegia izan zen. Bidean, larreak eta haritz basoak zeharkatuko ditu mendizaleak, azkenengo maldatik behera berriz ere Itzaltzura iritsi arte.

Otsagabitik abiatuta

Gartxoten Bideari buruzko informazioa Otsagabiko turismo bulegoan (Nafarroa) jaso daiteke. Astelehenetik larunbatera 10:00etan ireki eta 14:00etan ixten dute, goizez; arratsaldean irekita dago 16:30etik 19:30era. Igandeetan, goizez baizik ez dute irekitzen. Gainera, bestelako bideak egiteko informazioa ere badago. Otsagabitik bertatik ateratzen dira Larrexua leizera doan Peña Marta bidea, Muskildako itzulia, Uditik Zubibarrenarako bidea, Zubigoena eta Otsateko amildegia. Azkenengo bidea Otsagabitik Itzaltzura doana da. 3,2 kilometroko bidea da, pinu, pago eta izei basoetan barrena.]]>
<![CDATA[«Gure ohiko eszenatokia kolpean kendu ziguten: kalea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2021-09-01/gure_ohiko_eszenatokia_kolpean_kendu_ziguten_kalea.htm Wed, 01 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2021-09-01/gure_ohiko_eszenatokia_kolpean_kendu_ziguten_kalea.htm Auzolan diskoa kaleratu dute hamargarren urteurrena ospatzeko; 22 musikarik osatutako lana.

Karrikan jo ezinda erabaki duzue grabaketa estudioan sartzea?

Urteurrenerako zenbait gauza antolatu nahi genituen, baina pandemiarekin asmo guztiak pikutara joan ziren. Diskoa zen geure kabuz, eta inori baimenik eskatu gabe, egin genezakeena. Zailena kudeaketa izan da, muga asko zeudelako. Izenak dioen bezala, auzolan bat izan da, urte osokoaren emaitza.

Ez da gaita hutsezko diskoa. Zergatik?

Gaita nahiko zorrotza da entzuteko, eta disko hau entzuteko erosoa izatea nahi genuen, eta gaita ezagutzen ez duen horri ere zuzendu. Gaita eta atabala formatu tradizionalean erabili ditugu, baina baita beste musika tresna batzuk ere: bateria, tuba, bonbardinoa, tronboia, akordeoia, gitarra...

Musika ere askotarikoa, ezta?

Gaitak daukan errepertorioaren lagin bat bildu dugu: dianak, erraldoien musikak, dantza herrikoiak, habanera, mexikarrak... Musika batzuk ere sortu ditugu.

Auzolana kontzeptua zuen filosofiari ere badagokiola esan izan duzue. Zein da filosofia hori?

Beti funtzionatu dugu auzolanean. Proiektua sortu zen lagun talde baten bidez, gaita erakustea proposatu zidatelako. Hasieratik xumea eta herrikoa izan da talde hau.

Transmisio kateari eustea garrantzitsua da zuenean?

Bai. 2013an eskola sortu genuen, eta proiektu xume batetik talde handi bat sortu zen. Taldea jendez hornitzeko eta transmisio lan horretarako ireki genuen eskola.

Zerk bereizten zaituzte?

Batetik, gaita taldearen funtzionamenduak: gaita beti izan da oso itxia eta hermetikoa, eta hori apurtu nahi genuen, halako demokratizazio bat eman. Gaitaren musika beste musika tresnen mailan jarri nahi genuen, eta festa ofizialetatik kanpo ere kalean jotzen dugu. Bestalde, errepertorioaren aldaketa; ikusi genuen, Iruñean behintzat, ez aurrera, ez atzera zegoela.

Zergatik da hermetikoa gaita?

Tradizioz, gaiteroen ogibidea beti izan da familiako kontu bat; horrela transmititu zen. 1960ko hamarkadan Iruñeko gaiteroek puskatu zuten hori, eta talde batzuk sortu ziren. Baina talde hermetikotasun hori mantendu egin da, nolabait. Taldeak berak ziren luthierrak; autogestio erabatekoa zuten. Bakoitzak gaita ezberdin bat sortzen du; beraz, zaila izaten da bi gaita ezberdin batzea. Nire ustez, funtzionatzeko maneragatik da, bakoitzak berean pentsatzeagatik, eta ez osotasunean. Horri buelta eman nahi genion: gaita kanpora atera nahi dugu eta jendeari egiten duguna zabaldu.

Zuek zer gaita erabiltzen duzue?

Ezpela artisautza tailerrarekin egiten dugu lan. Zarauzko fabrika bateko makinak hartu zituen, eta tresna garatzen lagundu genion.

Zuen emanaldi gehienak kalean dira. Bestarik gabe, nola zaudete oraingo egoeran?

Gehienbat kalean jotzen dugu, eta Iruñean. Pandemiarekin gure ohiko eszenatokia kolpean kendu ziguten. Gauza gehiago egin nahi genituen, baina trabak jarri dizkigute.

Dantzaleku eta ostatuetan debekaturik dago dantzatzea. Zuekin jendeak dantzatzen du?

Erraldoiak bezala geratzen dira, geldi. Ohituta gaude jendez inguratuta jotzera. Dianak jotzerakoan ez, bakarrik goaz, baina eguerdian jendea urrutitik begiratzen egotea pixka bat traumatikoa da, gaitaren musika festa eta alaitasuna baita.

Baten batek eskertuko zuen dianarik ez egotea?

Pentsatzen dut baietz; kar, kar, kar! Normalean ongi hartu gaituzte joan garen lekuetan; gustatzen zaie egiten duguna. Behin Gorraizen jo genuen, eta norbait kexatu omen zen.

Hemendik aurrera, zer?

Diskoaren aurkezpen kontzertu bat egin nahiko genuke, kalean. Urria hasieran eginen dugu seguruenik, baina ikusiko dugu nola.]]>