<![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 14 Nov 2018 10:50:41 +0100 hourly 1 <![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Nafarroako seigarren merindadeari begira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2018-11-14/nafarroako_seigarren_merindadeari_begira.htm Wed, 14 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2018-11-14/nafarroako_seigarren_merindadeari_begira.htm bortuz bestaldekoa ere deitu izan dena. Urtarrilaren 13ra bitarte, haren sortze eta bilakaera historikoa ezagutzeko parada emango du Nafarroako Artxiboak, Baxenabarre, lurralde berezia erakusketari esker. Hamasei bitrinatan antolatutako testu eta dokumentuen bidez, historian bidaia egin liteke Antso Jakituna deitutako aretoan: XII. mendean osatzen hasi; ondotik, konkistatutako Nafarroa Garaitik banatu, eta, azkenik, Frantziako Iraultzaren ondorioz, egitura administratibo gisa desagertu.

Joan eta etorriko bidaia da Nafarroa Beherearena; zentzu askotan, gainera. Joan eta etorriko bidea izan da askorentzat: erromesen, merkatarien, artzainen, soldaduen eta ideien pasabide izan baita urte luzez. Esan liteke bere historia ere joan-etorrikoa dela, Nafarroako Erresuman sartu, eta, azkenik, Nafarroako Erresuma izateari utzi baitzion. Hori azaltzen ahalegindu da Susana Herreros, erakusketaren komisarioa. Hala «aspaldiko zorra kitatu» dutela dio. «Nafarroan jende askok ez du ongi ezagutzen Nafarroa Beherea. Batzuek ez dakite non dagoen ere, eta Lapurdi edo Zuberoarekin nahasten dute».

Bi zatitan banaturik dago erakusketa, eta erdian Nafarroa Beherearen mapa handi bat ageri da. Mapa horren azpian, berriz, Nafarroa Garaian —eta batik bat herrialdearen hegoaldean— oso ohikoak diren abizenak agertzen dira. Haietako bat sakatuta, mapan argi gorri bat pizten da, herria seinalatuz. Horrek agerian uzten du bere garaian Nafarroa Beheretik Garaira joandakoen arrastoa: «Joan-etorriko bidearen arrasto immateriala». Beraz, bisitari askok aukera izanen dute beren jatorriaz hausnartzeko.

Erdi Aroko estetikarekin atondu dute Nafarroako Artxiboko Antso Jakituna erakusketa aretoa. Herrerosek uste du zaila dela horrelako gaiak publiko zabalarengana ailegatzea, baina horrek lagundu dezakeela, Game of Thrones telesaila boladan dagoen garaiotan. Lehenbiziko puskan, Nafarroa Beherearen sorreraren nondik norakoak azaltzen dira; bigarrenean, Nafarroa Behereak izandako bilakaera, Frantziako Iraultzak (1789) egitura hori deuseztatu zuen arte.

«Lurralde horiek Nafarroako Koroarekin loturarik izan ez balute, seguruenik Nafarroa Beherea inoiz ez litzatekeen existituko guk ezagutzen dugun moduan, inguruko beste jaurerrietan banatuko liratekeelako», azaldu du Herrerosek. Lotura hori XII. mendean hasi zen. Nafarroa Beherearen eraketa «berezia» dela dio erakusketaren komisarioak: «Prozesu nahiko luzea izan zen, eta ezberdina lurralde batetik bestera, koroara batzeko aukeratutako formularen arabera».

XII. mendean, Nafarroa Beherearen mendebaldea Baionako elizbarrutiari zegokion —eta Lapurdiko bizkonderriari—, eta ekialdea, Akizeko elizbarrutiari eta bizkonderriari. «Europan botere borrokak ziren nagusi Frantziaren lurraldearen nagusitasunagatik», zehaztu du Herrerosek. Feudalismoa indarrean zen, eta basailu loturek eta botere borrokek garrantzi handia zuten. «Tronu dema moduko bat zen».

Mailaka sortutako lurraldea

Testuinguru horretan, Ingalaterra eta Frantziaren arteko ika-mikaren erdian, Nafarroako erregeak Garazi bere egin zuen. Gero, Rikardo Lehoibihotzak ezkontza konpromisoa hautsi zuen Adelaida Frantziako erregearen arrebarekin, eta Nafarroako Berengelarekin ezkondu zen, Antso Azkarraren arrebarekin. «Nik uste dut Akitanian zuen lurraldea babesteko egin zuela». Herrerosek dioenez, arranoaren goi leinua bilatu zuen horretarako.

Antso Jakitunak 1189an izendatu zuen Martin Txipia Garaziko tenente, eta, hortik aurrera, beste lurraldeak atxikitzen hasi ziren, Nafarroa Beherea sortu arte. 1191n batu zen Mixa-Ostabarets, eta aurrerago Agaramonteko jauna eta bertako zenbait zaldun, 1203an. Azkenengo lurraldea Bastida izan zen, Arberoatik banatu, eta gotortutako hiribildu bihurtu zen. «Adur ibaitik horraino sartzeko aukera zegoen; beraz, Nafarroako erregeari, orduan Frantziakoa ere bazenari, ingelesen menpeko lurrekiko muga babestea interesatzen zitzaion». Hiribildu horrek badu ezaugarri bereizgarri bat: Okzitaniako Tolosatik gertu dagoen bastida baten forua hartu zuen, baita biztanle okzitaniarrak ere. «Beraz, haien abizenak okzitaniarrak dira».

XIV. menderako, beraz, egungo Nafarroa Beherea osaturik zegoen.«Bere ezaugarria da mailaka osatzen dela, eta Nafarroako Koroarekiko loturak batzen dituela lurraldeak». Banaketa administratiboaren berri dago kontu erregistroei esker. «Eremu bakoitzean biltzen zutena idatzita gordetzen zuten. Kontabilitate pribilegiatua du Nafarroak».

Erakusketaren bigarren zatian, lurraldearen bilakaera aztertu du Herrerosek. Errolda eta zerga bilketetako paperei esker jakin liteke zer jende bizi zen Nafarroa Beherean garai horretan. Erakusketako komisarioak ziurtatu du herrialdean bazela zaldun anitz. Baina bada paperetan ia ageri ez den zerbait: hizkuntza. «Seguruenik, euskaraz mintzatuko ziren, baina ez da ia deus gorde. Administrazioaren hizkuntza latina eta, berehala, nafar erromantzea ziren. Euskara beste toki batzuetan gorde zen: toponimoetan, abizenetan...». Euskarazko hitzak tartekatzen dituen dokumentu bat ikus liteke erakusketan, hala ere.

Nafarroa Beheretik jende anitz pasatzen zela ere azaldu du Herrerosek: merkatariak, soldaduak, erromesak... Adibidez, Karlos III.ak muga zerga jarri zuen 1394an, eta, dokumentuetan, behin eta berriro aipatzen zuen tentuz ibiltzeko, merkatariak ez zitezen pasatu erromesak balira bezala. «Pentsatzen dugun baino askoz ere joan-etorri gehiago egiten ziren han».

Ordura arteko bidea 1512an moztu zen, gaztelarrek Nafarroa Garaia konkistatzearekin batera. Erakusketan bada 1514ko dokumentu bat: Fernando Katolikoak Donibane Garaziko notario izendatzen du Juan de Gantxuri, lurra bere eginez. Beste batek azaltzen du nola Alain Albretekoa dirua eta soldaduak biltzen saiatu zen erresuma berreskuratzeko. Albreten aldekoen lurretan sortu ziren gobernu egiturak, baina, gerora, gaztelarrek bortuetatik bestaldeko lurrak utzi zituzten, eta Nafarroa Beherea berriz batu zen XVI. mende hasieran. Herrerosen aburuz, erresuma desagertuz joan zen poliki-poliki, bertako erregeek, Frantziakoak ere bazirenez gero, lurraldearekiko lotura emozionala galdu zuten heinean. Frantziako Iraultzak deuseztatu zuen erresuma behin betiko.

Konkistaren ondoren bi Nafarroen artean harremana bazela esan du Herrerosek, baina «beldurra» zuten, biek ala biek defendatzen baitzuten erresuman agintzeko zilegitasuna. Errezelo horren adibide bat ikus liteke dokumentuetako batean: 1648an Arnaldo Oihenarti ez zioten Kontuen Ganberan sartzen utzi, gaztelarren okupazioaren kontrakoa zelakoan. «Baina herritarrek gertutasun hori izan zuten aurrerantzean ere», dio Herrerosek. «Etengabe igaro zen jendea Nafarroa Beheretik Nafarroa Garaiko hegoaldera, artzaintza dela eta. Bestelako bizibidea nahi zuten».

Gaur egun, banaketa administratiboak eragin handia izan du bi Nafarroen arteko harremanetan. Hala ere, harreman hori pizteko gogoa sumatzen du Herrerosek; batik bat, kulturaren alorrean. Berriz ere, herritarrek bultzatzen dituzte Pirinioez bi aldeko nafarren arteko loturak.]]>
<![CDATA[Ezkilak jotzeagatik isunik ez jartzeko exijitu dute Altsasuko antifaxistek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/014/001/2018-11-11/ezkilak_jotzeagatik_isunik_ez_jartzeko_exijitu_dute_altsasuko_antifaxistek.htm Sun, 11 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1893/014/001/2018-11-11/ezkilak_jotzeagatik_isunik_ez_jartzeko_exijitu_dute_altsasuko_antifaxistek.htm
Horrek, baina, ekarri du ondoriorik. Plataformak azaldu duenez, Foruzaingoak 30.000 euro arteko isunak jarriko dizkie mozal legea erabilita, ezkilak jotzea «arau hauste larritzat» jota. Horren aurrean, «koherentzia» eskatu diote Nafarroako Gobernuari, eta isunak erretiratzeko exijitu. Isunak jasoz gero behar dutena baino diru gehiago bilduko dutela azaldu dute. Abian jarri dute erresistentzia kutxa bat.

Altsasuko apaizaren eta alkatearen jarrera ere salatu dituzte. Apaizari «seinalatzea» leporatu diote, eta argi utzi dute ezkilen aferan ez zuela deus ikustekorik izan: «Ez da Elizaren kontua izan, noski, ezkilak ez baitira Elizarenak, altsasuarronak dira». Alkatearen jokabidea «bitxitzat» jo dute, ekitaldia egiteko herriko plaza eta herritarrek egindako komunak erabiltzen uzteagatik.

Gaur zortzi antolatu zuten mobilizazioari emandako erantzuna txalotu dute: «Egindakoan berresten gara».

Protesta gehiago

Altsasuko auzikoen askatasuna eskatzeko mobilizazioak iragarri ditu Ernaik: asteazkenean, Gasteiz, Leioa (Bizkaia) eta Donostiako campusetan egingo dituzte; ostegunean, Bilboko Etxebarrieta Anaien plazan.]]>
<![CDATA[«Madrilen frontoiak leporaino betetzen ziren. Zirraragarria zen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1947/046/001/2018-11-11/madrilen_frontoiak_leporaino_betetzen_ziren_zirraragarria_zen.htm Sun, 11 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1947/046/001/2018-11-11/madrilen_frontoiak_leporaino_betetzen_ziren_zirraragarria_zen.htm
Nola hasi zinen erraketan?

Hasi nintzen 14 urterekin. Tira, lehenago, herrian ibiltzen ginelako kalean, eta, gero, 14 urterekin, ama enteratu zen Tolosan entrenatzen zirela, eta hara joan ginen. Astean bi egunez joaten ginen, eta bost neska ibiltzen ginen, inguruko herrietakoak. Bi urtez egon nintzen Tolosan. Garai hartan, Madrilgo enpresari bat etorri zitzaigun, ikusi gintuen, eta handik denbora gutxira kontratatu gintuen Madrilera joateko.

Etxean babesa izan zenuen?

Amarena bai, baina aitarena ez. Nik antzematen nion ezetz, ez zitzaiola askorik gustatzen Madrilera joatearena. Baina Tolosara ere ez zen joaten ikustera. Ama maizago joan zen Madrilera ni ikustera. Lehenengo aldian ere, berarekin joan nintzen. Horrela ikusi zuen non eta nola geratzen nintzen.

Aldaketa handia izan zen Madrilera joatea?

Elduaindik Madrilera, hori zen aldaketa ikaragarria. Esaten nuen: «Nora etorri naiz? Ez dut ezer ezagutzen». Inpresioa egin zidan, baina segituan jarri nintzen, ez nuen problemarik izan. Bi partida jokatzen nituen egunean, eta ez nuen denborarik ere. Herrira gustura etortzen nintzen, baina Madrilen ere oso gustura ibili nintzen.

Euskaldunak ere baziren han?

Bai, bai. Hemengoak asko, beti izan dira. Baina nik debutatu eta gero euskaldun askorik ere ez zen sartu.

Garai hartan boladan zegoen erraketan aritzea?

Madrilen bai, baina hemen ez dut uste. Ni urtero etortzen nintzen, eta inork ez zidan galdetu ere egin. Jakin dut Donostian jokatzen zela, baina ez dakit zein urtetan. Nire garaian izan balitz, Madrilera ez nintzatekeen joango.

Etxean pilotazaletasuna zegoelako hasi zinen?

Frontoia etxe ondoan daukat; orduan, joaten ginen eskolatik ateratzean, eta lagunekin gustura aritzen ginen. Asko gustatzen zitzaidan, asko.

Baina familian tradizioa izan duzue, ezta?

Bai, nire aitak pilotan jokatu zuen, baina zale gisa. Gero, Miguel osaba eskuz oso ona zen, eta nire anaia ere eskuz aritu zen. Beste anaia, berriz, Miamin, zesta puntan aritu zen.

Ondorengoek jarraitu dute?

Ez, ez. Ez nire aldetik, ez anaiaren aldetik ere. Hor gelditu da.

Profesional aritu zinen Madrilen. Nolakoa zen jarduna?

Partida jokatu eta gero, kinielak jokatzen genituen. Zazpi jokatzen ziren arratsaldetan eta gauean lau. Kiniela jokatzea tokatzen bazen geratzen ginen kiniela jokatzeko. Txikitan, nire ilusioa zen kiniela jokatzea. Aurrenekoa jokatzea garrantzitsua izan zen niretzat, baina ez dakit nik irabazi nion edo berak niri. Baina hura poza zen, handik aurrera gehiagotan jokatu nuelako.

Nola jokatzen zen kiniela?

Partidako kiniela jokatzeko, izaten ziren sei, eta, gero, partida jokatzeko, lau. Partidetan beti jokatzen zen kiniela bat, eta, horretarako, bi gehiago sartzen ziren. Asko jokatu nituen.

Jende asko joaten zen partidak ikustera?

Ni joan nintzenean frontoiak leporaino betetzen ziren. Hori zirraragarria zen. Nahiko handia zen frontoia, eta jende asko sartzen zen. Baina, gero, azken urteetan, oso apal. Baina hasieran? Edozein egunetan betetzen zen. Arratsaldez gutxiago, baina gauez bai. Artekari asko egoten ziren, eta apustuak egiten zituzten.

Nolakoa zen giroa frontoia lepo betetzen zenean?

Iskanbila handia izaten zen. Erre ere egiten zen orduan, eta arropak usain handia hartzen zuen. Baina, tira, ez zegoen beste erremediorik. Ni oso gustura ibili nintzen, dena den.

Hainbeste jende joanda, ezagunak izanen zineten?

Gu ezagunak orain egin gara, omenaldiekin eta. Dokumentala egin dutenak [Raketistak Lehen eta Orain elkartekoak] asko saiatu dira denarekin, pilotariak elkartzen... Eta oraindik ere ari dira.

Gogorra zen erraketista profesionala izatea?

Niretzat ez. Pena handia izan nuen utzi nuenean, oso gustura aritzen nintzelako. Batzuetan haserretzen zinen, beste batzuetan ez, segun gauzak nola ateratzen ziren. Beti dena ez da ondo ateratzen, eta beti irabazi ere ez da egiten.

Beste jokalariekin harreman ona zenuten?

Bai, orain ere elkar ikusten dugu noizean behin. Denak zaharrak gara, baina egoten gara.

Madrilen nola zegoen antolatuta negozioa?

Madrilen, Bartzelonan, Valentzian... toki askotan ibili dira erraketistak. Mexikon ere bai. Sekulako frontoiak izan ziren. Guk bukatutakoan gutxiago zabalduta zegoen, neska gutxiago zeuden. Nik, nesken frontoia, gurea bakarrik ikusi nuen. Gu neska asko ginen. Pentsa, zazpi partida jokatzeko, baginen neskak!

Partida asko zenituzten?

Partidak egunero-egunero jokatzen ziren. Txandaka jokatzen genuen. Festarik ez zen izaten, eta egunero bi partida jokatzen genituen.

Soldata duina izaten zen?

Joan berritan, ez nuen erraketentzako lain ere izaten. Gogor jotzen nion pilotari, eta erraketa asko hausten nituen; beraz, etxean eskatu behar izaten nuen dirua. Eta laguntzen zidaten. Madrilera joanda, pentsiora joan behar zenuen, denak batera joan ginen, eta, gero, bai, bat etxe batera, bestea beste batera. Aurrerago, bai, bizitzeko ematen zuen, bai.

Orduan, erraketak zuek erosi behar zenituzten?

Bai, Madrilen bai. Tolosan ez, enpresariak ordaintzen zituen erraketak eta pilotak.

Saririk jaso duzu?

Txapelketak izaten genituen. Madrilgo famatuek ematen ziguten kopa: toreroek, futbol jokalariek, aktoreek... Txapelketa nahiko jokatzen genuen, eta irabazi genituen txapelketa batzuk.

Ibilbidea ikusita, erraketarekin ona zinela esan dezakegu, ezta?

Bueno, ni baino hobeak baziren. Txar-txarra ere ez, nahiko gogor jotzen nion pilotari. Atzean jokatzen nuen nik.

Kaskorik ez zenuten ibiltzen. Beldurrik ez zenuten?

Ez, ez, batere ez. Orain ibiltzen dituzte kaskoa eta betaurrekoak. Ez dakit, segurtasunagatik izango da, baina nik esaten diet: «Bueno, bueno, ez dakit nik horrela jokatuko nukeen». Ez du pisurik, baina... ez zait gustatzen. Baina egin behar bada, egingo dute. Horrela ibiltzen dira orain denak.

Lasai aritzen zineten kaskorik gabe, beraz?

Nik pilotakadaren bat eman nuen, baina asko ez genuen ematen. Ez genuen beldurrik ez. Buruan zauriren bat bai, seguru, jositako pilotak gogorrak zirelako. Orain suabeagoak ibiltzen dituzte; behintzat, soinua apalagoa dute. Baina asko jokatzen dute.

Ama izan zinen erraketista zinela. Zaila izan zen?

Ama izan nintzenez geroztik, lau urtez-edo ibili nintzen, Donostiara bizitzera etorri arte. Baina ez zen zaila izan. Haurra nirekin eramaten nuen frontoira, han beti nuen norbait harekin geratzeko nik jokatu bitartean. Gauetan jokatzea tokatzen zenean, beti geratzen zen norbaitekin etxean. Gizonak ere han jokatu zuen urte batzuetan; beraz, bera ez bazen ni, edo beste norbait. Baina hara eramaten genuen, bai.

Txikitatik frontoian egon arren, ez zuen bide hori hartu.

Oso txikitan utzi zuen. Madrilen egon izan balitz agian, baina ez.

Noiz etorri zinen Euskal Herrira?

Donostiara 1974 inguruan etorri nintzen, eta, orduz geroztik, ez nuen jokatu. Pena handia hartu nuen, baina, utzi nuen. Hemen ezin zen jokatu, urteak ziren nesken frontoia itxi zela. Orain bai hasi dira, eta telebistan agertzen dira. Oso polita da, baina ea segitzen duten. Animatuta, badaude, baina laguntza ere behar dute.

Donostiara etorri, erraketa utzi, eta zertan aritu zinen?

Nire gizona palan ibiltzen zen Balda frontoian, eta ni txartel leihatilan aritu nintzen, hori itxi arte. Madrilera itzuli ginen hortik denbora gutxira, eta gizonak jokatu zuen bai, baina nik dagoeneko ez. Leihatila ere utzi nuen ordurako.

Erraketa betiko gorde zenuen?

Hona azkenengoz etorri ginenean erretiratuta nengoen, eta nire gizonak jarraitu zuen gero entrenamenduetan-eta, baina nik ez. Ez zegoen inor, eta bakarrik aritzeko ere... Nik, behintzat, ez nuen inor ezagutzen. Orain bai, ezagutzen ditut, baina ni zaharra nago.

Oraingo erraketistei aholkurik ematen diezu?

Zortea opa diet. Zortea eta gustatzea, hori behar da; bestela, berdin-berdin da etxean geratzea.

Omenaldi asko izan dituzue azkenaldian. Nola hartu dituzue?

Azken omenaldia herrian izan zen. Hasierako ideia kultur etxean dokumentala ikustea zen, baina... gehiago izan zen. Egia esan, asko mugitu dira. Haiei esker atera da argitara; bestela, guk egindakoa ahaztuta geratuko zen.

Pilotarik kasu egiten diozu? Partidak ikustera joaten zara?

Omenaldietan ikusten ditut partidak, gustatzen zait. Eta gero, kasik larunbatero joaten naiz eskuz ikustera, Labritera. Bestela, telebistan ere ematen dutenez, etxetik. Erraketaren atzetik, eskuz gustatzen zait gehien. Erremontea eta horiek ere gustatzen zaizkit, baina erreminta telebistan ez da ondo ikusten. Eskuzkoa ikusten da ondo. Erremontea frontoian bezala ez da inon ikusten.]]>
<![CDATA[Maravillas gaztetxeak ez du Rozalejo jauregia utziko]]> https://www.berria.eus/albisteak/159150/maravillas_gaztetxeak_ez_du_rozalejo_jauregia_utziko.htm Sat, 10 Nov 2018 07:45:56 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/159150/maravillas_gaztetxeak_ez_du_rozalejo_jauregia_utziko.htm <![CDATA[«Txertaketak sustatu nahi ditugu mahats landareetan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2018-11-09/txertaketak_sustatu_nahi_ditugu_mahats_landareetan.htm Fri, 09 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2018-11-09/txertaketak_sustatu_nahi_ditugu_mahats_landareetan.htm Make our world great again Frantziako gobernuak klimaren aldaketari buruzko ikerketak bultzatzeko sortutako egitasmoan hartu dute, eta hilabeteko egonaldia eginen du han.

Zer aurkituko duzu laborategian?

Landareetako erlazio hidraulikoekin lan egiten dute, batik bat fruta arbolekin eta baso zuhaitzekin. Mahastiekin ez dute deus egiten; beraz, nire landareak eramanen ditut. Haiek lantzen dutena ikastera noa batez ere, gero mahastizaintzan erabiltzeko. Batik bat idorteei aurre egiteko aztertzen dute haiek eroankortasun hidraulikoa.

Landare ezberdinak dira, baina.

Bai, ezberdinak dira, mahastietakoak txertatuak daudelako. Mahasti landarea amerikar txertaka bat da, orain dela ehun urte pasatxo mahats-zorri izurrite batek Europako mahasti guziak suntsitu zituelako. Lehen, mahastiek ehun urte irauten zuten, eta, orain, 10-20-30 urte asko jota. Jakin nahi dugu zergatik. Horretan ari naiz lanean.

AEBek klima aldaketari buruzko Parisko hitzarmenari muzin egin ondoren sortu zuen programa hau Frantziak. Zer iritzi duzu?

Uste dut jendea geroz eta kontzientziatuago dagoela klima aldaketarekin. AEBen irteerak ondorio garrantzitsuak ditu, eta Frantziak horrelako gauzak sustatzea oso ongi dago. Klima aldaketa ezin da ukatu, hemen dago, eta ez du balio soilik atmosferara berotegi gasak isurtzeari uzteak, han baitaude botatakoak. Nork bere esparruan klima aldaketara egokitzeko neurri txikiak bultzatzea beharrezkoa da.

Baita mahastien alorrean ere?

Hor, gure helburua da landareek gaitasun handiagoa izatea tenperatura handiagoko inguru batean eta muturreko fenomeno atmosferikoekin irauteko eta egokitzeko.

Beraz, klima aldaketak ardoari ere eragiten dio?

Gauza guziei. Mahatsa urrian heltzen zen lehen, goizez tenperatura beroak eta gauez freskoak daudelako. Oso ongi datorkio tenperatura aldaketa hori. Orain, abuztuan, bero handiagoa egiten duenez, agudoago heltzen da. Beraz, kalitate parametroak jaisten dira. Kalitatezko ardoei eragiten die, batik bat.

Ardo ekoizleak kezkaturik daude?

Bai. Horri aurre egiteko estrategia asko daude: ziklo luzeagoa duen landare mota bat aukeratzea, adibidez. Guk txertakak sustatu nahi ditugu, horrek vinifera-n eragiten duelako. Batzuek zikloa luzatzen dute, eta beste batzuek, moztu. Zikloa luzatuta, beranduago helduko da mahatsa, eta kalitate hobea izanen du.

Txertakak garatu gabe daude?

Hemen 1920tik ez da txertaka berririk atera. Mahats zorriena ikertu zenetik, txertaka berak erabiltzen dira, baina sektorearen beharrak aldatu egin dira: klima aldaketa, gaixotasun berriak...

Orain arte zergatik ez da egin?

Oso zaila delako: geneak hobetzeko programa bat da, urte asko behar dira...Vitis Navarrak hogei urte daramatza honekin, eta orain txertaka bat baimentzen saiatzen ari da, baina proba pila bat egin behar dituzte.

Zer beste kezka dituzte mahastizainek?

Vit landareen gaixotasunak, batez ere. Onddoek nekrosia sortzen dute, eta landareak urte gutxian hiltzen dira. Kasu honetan eroankortasun hidraulikoak badu zer ikustekorik, txertaketa puntuko konexioak gaizki eginez gero nekrositateak sortzen baitira landarean, eta horrek onddoak sortzea errazten du.

Zuen ikerketak luzera begirakoak dira?

Neurri hauek epe ertain-luzerako dira, bai. Batetik, txertakak sortzeko prozesua oso luzea delako. Bestalde, ongi legoke protokolo bat egotea haztegi batean landare bat erosterakoan konexioak neurtu eta landareen kalitatea azter dezaten. Neurketak baleude, landare hobeak sortu beharko lituzkete.

Proiektu honek zer eman dezake?

Garrantzitsuena laborategi horrekin lankidetza sortzea da. Frantzian ere mahasti asko daude, eta, haiek ikusten badute ikerketa lerro bat dagoela, sortu genezake sare bat.]]>
<![CDATA[Puztu da puska]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2018-11-06/puztu_da_puska.htm Tue, 06 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2018-11-06/puztu_da_puska.htm router-a eta wifi puntu berriak; Argia ikastolan, igogailua, hamar gelarako hornikuntza eta errezelak gela guzietan; AEK-ko ikasleek matrikula arintzeko beka sistema erabili dute; eta Sortzen-ek D ereduaren aldeko kanpaina zuzenak eta euskarazko tailerrak eskaini ditu. Ez hori bakarrik. Errigora egitasmoak horretarako eta gehiagorako eman du 2013an sortu zenez geroztik. Bost urtean, Erriberan euskararen irakaskuntza lagundu, babestu, hauspotu, duindu eta hobetu du. Emaitzak ikus litezke dagoeneko, eta oraindik ere bide luzea dute urratzeko.

Bost urte bete dira Errigora martxan jarri zutenetik. Erriberako ekoizleen produktuak saltzen dituzte; auzolan handi bati esker, kontsumitzaileak ekoizleari zuzenean erositako prezioan jasotzen du jakiz beteriko saskia. Modu horretan, saski bakoitzeko diru ekarpena egiten diote eskualdeko euskalgintzako hiru eragileri: Sortzen-i, AEKari eta ikastolei. Nafar hegoaldeko uztak euskarari puska emateko balio du horrela, bi sektoreen arteko zubia eraikiz.

Egitasmo horren hazia 2012an erein zuten. Orduko hartan, 34.000 euro bildu zituzten Tuterako (Nafarroa) Argia ikastolarentzat. Zazpiak Bat Harreman Sareak antolatu zuen, Ikastolen Elkartearekin elkarlanean, eta 1.500 saski baino gehiago saldu zituzten. Hurrengo urtean sortu zuten Errigora, beste bi eragileak batuta. Bost urteren bueltan, balorazio oso ona egin dute etekinak jaso dituztenek. Alor ekonomikoaz gainera giza ekarpen handia egin duela gogorarazi dute.

«Guretzat hau erabat beharrezkoa da, eta guztiz positiboa. Diru laguntza jasotzeaz gain, auzolana eta elkartasuna adieraztea sekulakoa da», azaldu du Argiñe Korta Argiako zuzendariak. Egindakoen zerrendan, igogailua nabarmendu beharrekoa da. 25 urte dira ikastola sortu zela, eta iazko udan paratu zuten. «Beharra bagenuen. Tokatu zaigu ikasleak makuluekin edo aulki gurpildunean egotea, baina ezin genuen jarri; beraz, ikasleak bizkarrean hartu, eta segi goiko pisura».

Horrekin batera, Errigorari esker, urtero teknologia berrietan eta irakasleen formakuntzan inbertsioak egin dituzte. «Egunerokotasunean daude teknologiak, etengabe berritzen dira, eta behar-beharrezkoak ditugu». Lodosako Ibaialde ikastolan ere egin dituzte zenbait lan eskuratutako diruari esker. «Ikastolen Elkartetik laguntza hartzen dugu irauteko, beraz, Errigorak aukera ematen digu proiektu berrietan sartzeko; bestela zaharkitua geratuko litzateke gure ikastola. Arnasa hartzeko aukera ematen digu», azaldu du Haizea Lizarbe zuzendariak.

Urteen poderioz zahartu edo apurtu direnak konpontzeko erabili dute diru sarrera. Nabarmentzekoa da gimnasioan jarri duten berogailua. «Hotza baino hotzagoa zen orain arte. Askotan, negua izan arren, kanpora ateratzea nahiago genuen». Aurtengo diruarekin zer egin ere badakite: ikastolako berogailuak konpondu. «Eskoletan konponketak egin behar dira, eta horretarako erabiltzen dugu batez ere dirua».

Ez da sos kontua soilik

Nolanahi ere, bi ikastoletako zuzendariek balio handia eman diote ekonomikoa ez den etekinari. Tuterako ikasleak «jo eta ke» aritzen dira Errigora egitasmoaren bueltan lanean. Urtero, auzolan egun handi bat antolatzen dute Ablitasen —larunbat honetan izanen da—, eta bertan parte hartzen dute. Gainera, aurreko egunean ere ikasleak aritzen dira lan eta lan. «Oso garrantzitsua iruditzen zaigu ikasleek auzolana eta elkartasuna zer diren ikas dezaten». Antzera mintzatu da Lizarbe, eta Errigorak lantzen dituen balioak ikasleei irakasten dizkietela azaldu du. Ez hori bakarrik: «Ikusten dutenean Euskal Herri osotik hemengo produktuak eskatzen dituztela, bitxia egiten zaie, baina, modu horretan, haien egunerokotasuna aberastasun bihurtzen da».

Helduak euskalduntzeko lanean aritzen direnek ere jasotzen dute Errigorako parte hartzaileen laguntza. Erriberako AEK-k ikasleei matrikula arintzeko beka sistema martxan jarri du horri esker. Modu horretan, ikasturte osoan eskolen %75 baino gehiagora joaten direnei matrikularen erdia ordaintzen zaie —urtearen arabera %65 ere bai—. «Aurreko gobernuaren [UPNrena] azken urteetan ez genuen inolako diru laguntzarik jaso; beraz, gobernu aldaketa nabaritu dugu, berreskuratu dituelako. Noski, ez nahi genuen bezainbeste, oraindik oso eskasak direlako», azaldu du Alizia Iribarren Erriberako AEK-ko arduradunak.

Baina gobernu aldaketatik harago, Erriberan bestelako aldaketa bat antzeman dute: matrikulazioak %70 egin du gora 2013an Errigora egitasmoa hasi zenez geroztik. 2013-2014ko ikasturtean, 60 ikasle ziren, eta iazko ikasturtean, 102. «Horregatik bakarrik ez, baina ikasle kopurua dezente igo da». Beraz, gogora ekarri du duela bost urte baino «hobeki» daudela orain, baina ez soilik UPNk Nafarroako Gobernua utzi duelako. Auzolanak izan du zer ikustekorik. Bestalde, Errigoratik jasotzen duten laguntzaren puska bat euskaltegien mantenurako ere bideratzen dute. «Diru ekarpenik gabe ezingo genuke egin, edo larriago ibiliko ginateke», ohartarazi du AEK-ko irakasleak.

Helduen euskalduntzea ez da Errigorak sustatu duen bakarra. D eredu publikoaren aldeko matrikulazio kanpainak, adibidez, egitasmo horri esker egiten dira, hein handi batean. Sortzen elkartea arduratzen da lan horretaz. 2015ean, Nafarroako Gobernuak Euskararen Legea aldatu zuen, eta, orduz geroztik, D eredua ikastetxe publikoetan eskain daiteke legeak «ez-euskaldun» izendatzen duen eremuan: herrialdeko hegoaldean. Horren aurretik, aldarrikapen fasean ziren, eta horretara bideratu zituzten etekinak. Orduz geroztik, Sortzen-en lana D ereduaren aldeko kanpainak egitea izan da, eredu hori aukeratu duten familiak babestea eta laguntzea, eta ikastetxe horietan euskarazko jolas tailerrak antolatzea. «Beharren arabera bideratu ditugu diru ekarpenak», azaldu du Sergio Iribarren elkarteko ordezkariak. Dagoeneko D ereduan ikas liteke Tafalla, Lodosa, Caparroso, Allo, Erriberri, Sesma, Azkoien eta Barasoainen.

Euskara zabaltzen

«Erriberan izan den in crescendo horretan, bultzada izan da Errigora. Emozioz beteriko ibilbidea izan da: aldarrikapenetik legea aldatzera; familiekin batzuetan D eredua lortzen zen, eta beste batzuetan, ez». Sortzen-ek han ez zuen egiturarik, ez bazkiderik, beraz, beharrezkoa izan du diru ekarpena. Hori bai, eskualdean jende «gartsu» anitz dagoela gogorarazi du elkarteko ordezkariak. «Gure komunitatea trinkotzeko eta sendotzeko balio digu, eta, gainera, bertako produktuak dira. Ezin da borobilagoa izan».

AEK-ko arduradunak dio nahiko itota ibiltzen dela euskalgintza Erriberan, eta Errigorak arnasa pixka bat hartzeko aukera ematen die. Ez hori bakarrik: «Euskalgintzari bultzada ematen zaio, hemengo euskaldunok ikusten dugulako lan egiten ahal dugula Euskal Herriko beste txoko batzuetako jendearekin, eta elkarlanean gauza handiak egin ditzakegula. Sentitzen dugu Erribera ez dagoela hain ahaztuta». Gainera, nekazariak euskarara hurbiltzeko gaitasuna goraipatu du Lizarbek: «Garai bateko euskararen mamua gainetik kentzen ari dira».

Dagoeneko martxan da Errigoraren udazkeneko kanpaina, eta azaroaren 14ra bitarte izanen da aukerarik saskiak eskatzeko. Orain artekoarekin gauza anitz egin dira, baina, oraindik ere, bada lanik Erriberan.]]>
<![CDATA[«Orain badugu denboraren makina: birsortze birtuala»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2018-11-06/orain_badugu_denboraren_makina_birsortze_birtuala.htm Tue, 06 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2018-11-06/orain_badugu_denboraren_makina_birsortze_birtuala.htm
Nafarroa ez da hain txiki geratzen efektu bisualen munduan?

Aukera nuen Madrilen geratzeko, baina itzultzeko apustua egin nuen, ekarpena egin nahi dudalako. Egia da orain zinemaren mundua mugitzen ari dela: enpresak etorri dira, eta grabaziorako bi plato sortu behar dituzte. Hori interesgarria da.

Zer moduzko esperientzia izan zen Ranchitokoa?

Sekulakoa izan da, exijentzia oso handiko lanak egin baititugu, eta, noski, egunero zeure burua probatu behar zenuen. Alboan, urte askotako esperientzia zuen jendea nuen, eta izugarri irakatsi zidaten. Joan den hilabetean, Emmy bat eman ziguten Game of Thrones-erako egin genuen sekuentziagatik. Ez nuen inondik inora pentsatuko hainbeste parte hartuko nuenik horrelako telesail batean.

Ikusleak arretarik eskaintzen ez dien lan txiki asko egiten dituzue?

Hori oso ohikoa da. Adibidez, hastapenetan, ontziratoki bat egitea tokatu zitzaidan. Zur ezberdinekin egin nuen, ez zedin ikusi bi pieza berdin zeudenik. Dena erreal sortu nuen. Gero, telesaila ikusi nuenean, urrutian ageri zen ontziratokia. Ikusleak lan asko ez ditu antzematen, baina, era berean, egiten ez baduzu, haren falta sumatzen duzu.

Efektuek urte batzuen buruan gezurretakoak eman dezaketela eta, beldurrik izan duzu noizbait?

Lortu den errealismoa hain da handia, hortan lan egiten dugunok ere ez dugu ongi bereizten zer den errealitatea eta zer fikzioa. Ez bada agertzen gaur-gaurkoz ulertzen ez dugun teknologia berririk, ez dut beldurrik pentsatzeko hemendik urte batzuetara asko antzemanen dela.

Efektuak produkzio handien kontua izaten ziren. Egun, demokratizatzen ari da hori guzia?

Bai, teknologia guzien eskura dagoenez, aurrekontu txikiagoa duten filmetan ere sartzen ari da. Noski, beste modu batera, baina bere funtzioa ongi betez.

Kulturako beste alor batzuei buruz ari zarete laborategian. Zeri buruz?

Museoetan eta ondarearen berreskurapenean erabil daitezkeen teknologiez mintzatzen ari naiz. Gabezia handia sumatzen dut hor. Adibidez, arkeologia hondakinak ikustera joaten naizenean, edo eraitsita dagoen gaztelu bat, hori nolakoa zen ikusteko birsortze bat falta dela uste dut.

3D Navarra enpresan, Santa Krizekin ari zarete lanean. Zertan?

Birsortze birtual baten aldeko apustua egin dute. Ikus-entzunezko edukiek laguntzen dizute hiria nolakoa zen ulertzen.

Jendea erakartzeko balio dezake?

Bai, efektu hori ikusi dugu Santa Krizen. Trailerra asko zabaldu da, eta jendeari interesa piztu dio.

Behar handiak daude Nafarroan?

Daukaguna berritu behar dugu, eta ukitu teknologiko bat eman gure garaira egokitzeko. Sakelakoa giza besoaren zati da mundu teknologiko honetan, eta informazioa zabaltzea gehiago kostatzen da ez bada teknologiaren bidetik. Proposamen berriak daude merkatuan, eta erabil genitzake.

Adibidez?

Aztarnategi batean, aldez aurretik jaitsitako aplikazioarekin, puntuz puntu birsortze birtual bat, azalpen audio bat, bideo txiki bat eta beste agertzea zure sakelakoan.

Gida turistikoenak egin du?

Ez, gida turistikoak garrantzitsuak dira, pertsonen arteko kontaktua behar-beharrezkoa baita. Baina aztarnategi batzuetan ezin da gidarik egon edo ezta talde txiki batentzat ere. Elkarren osagarri dira.

Zergatik duzu hainbeste interes ondarearen berreskurapenean?

Txikitan, 9-10 urterekin, nire familiak askotan eramaten ninduen aztarnategietara eta gazteluetara, eta beti imajinatzen nuen nolakoa izanen litzatekeen leku hori. Orain tresnak ditut haurrei aztarnategia erakusteko. Garai hartan zera nioen: «Zer ongi legokeen denbora makina bat izan, eta atzera egitea». Bada, esan dezakegu denbora makina hori badugula: birsortze birtuala.

Zeure buruan dagoenaren proiekzio bat da, beraz?

Bai, bai. Baina birsortze bat egin behar badugu, historialariekin eta arkeologoekin egiten dugu lan, jakiteko inguru hori, eraikin hori edo gaztelu hori nolakoa zen zehatz-mehatz. Bestela ez luke zentzurik, jendea engainatzea litzateke. Oinarri sendo bat beharrezkoa da hortik abiaturik berreraikitzeko.]]>
<![CDATA[Merkatuaren kontra, bertatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2018-10-13/merkatuaren_kontra_bertatik.htm Sat, 13 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2018-10-13/merkatuaren_kontra_bertatik.htm Girl With Balloon (Neska puxikarekin) obra ezagunarengatik. Hitz horiekin ixten dira enkantean saltzen diren obren eskaintzak. Mailuarekin mahaian jo, eta, bat-batean, ezustekoa: paretan zintzilik ikus daitekeen irudia bere burua suntsitzen hasi da. Markoan aurrez jarritako hortz zorrotzek zerrendatan txikitu dute obraren erdia.

Joan zen astean gertatu zen, eta sekulako oihartzuna izan du Banksyren azkenengo ekintzak. Artistak berak irudi bat igo zuen sare sozialetara, enkanteetan esaten den esaldiarekin batera: «Badoa, badoa, joan da!». Gero, gertatutakoa azaltzeko bideo bat ere eskegi zuen. Aurpegia estalita zuen pertsona bat ageri zen markoa prestatzen. Sare sozialetan jarritako mezuaren arabera, duela zenbait urte prestatu zuen tranpa, noizbait enkantean salduko balitz, martxan jartzeko.

Enkante etxean zirenak zur eta lur geratu ziren. Ezustean harrapatu zituen denak, irudietan ongi ikus daitekeen gisan. Arte salerosketa sistemaren kontrako ekintza zuzen bat ikusi zuten askok, baina ia erabat suntsitutako obrak ez du galdu balio ekonomikorik. Are, prezioa bikoiztu egin dela diote hainbat adituk. Joey Syer My Art Broker enpresako arte saltzaileak esan duenez, bi milioi liberatik gora balioko luke orain. «Suntsiturik, artearen historiaren parte da obra hau».

Artearen munduan denetariko iritziak agertu dira Banksyren azken ekintzaren ondoren. Ismael Manterola EHUko Arte Ederren fakultateko irakasle eta BERRIAko arte kritikari ohiak iritzia eman du, nahiz eta zaila egin zaion, informazioa falta delako: «Ekintza moduan, ondo, baina emaitza ez hain ondo». Izan ere, emaitza «puskatutako marrazkia da», eta horrek ez du «aparteko interesik», haren aburuz. «Bere burua suntsitu duela esaten da, baina ez da egia, objektu bat geratu da, eta, objektu den heinean, artelan bat da, eta sal liteke beste edozein bezala». Berdin pentsatu du Arantza Lauzirika EHUko Arte Ederretako irakasleak: «Bitxia iruditu zitzaidan. Nik arazo bat ikusten diot: behin puskatzen hasita, erabat puskatu behar zen, guztiz galtzeko».

Kontua da ekintza bera zalantzan jar daitekeela. Manterolak zalantza du enkante etxeak gertatuko zenaren berri aldez aurretik bazuenetz. «Badirudi baietz, baina eurek ezetz esaten dute». Zalantzarako tarterik uzten duen arrasto bat eman du: normalean, enkanteetan, enkantea zuzentzen duen pertsonaren parean egoten da salgaia, eta hurrengo objektua enkantean jarri behar denean kendu egiten da. Banksyren lana paretan zegoen eskegita. «Hori ez da normala». Enkante etxeak ez du eroslearen izenik eman. «Imajinatu Banksyk berak erosi duela; ikuskizun bat baino ez litzateke».

Lauzirikak argi utzi du: «Ikuskizun bat bezalakoa da. Gauza bat argi izan behar dugu: artea gauza bat da, eta merkatua beste gauza bat da, eta ez doaz batera». Arte garaikidea askotan merkatuarekin bat ez etorri arren, normalki merkatua ateratzen da garaile: «Merkatuak berehala bereganatzen du guztia, baita merkatuaren kontra doazen artelanak ere. Guztia irensten du, eta denetatik ateratzen du dirua».

Banksyren taldea merkatuarekin borrokan aritzen da, baina merkatuak bere egiten du beti Banksy. «Adarra jotzen aritzen da, eta hau beste bat gehiago da». Lauzirikak uste du obrak ez lukeela gehiago balio beharko baina merkatuan duen balioak gora eginen duela. Lehenbiziko kolpean, pentsa liteke merkatuaren kontrako iseka dela. «Bildumagileek gauzak erosi eta biltegietan sartzen dituzte. Etekin ekonomikoa lortzeko bakarrik erabiltzen dute, askotan ez zaie artea interesatu egiten ere». Honek gaia mahai gainean jar dezake, baina ez behar bezala, agian. «Komunikabideek beti ikuskizunaren zati bat hartzen dute, anekdota; hori handitu egiten da, eta, azkenean, diskurtsoa pixka bat galtzen da; batez ere, eremu publikoan».

Londrestik, laudorioak

Bada gertatutakoa goratu duenik ere. Jonathan Jonesek arteari buruz idazten du The Guardian egunkari ingelesean. Banksyren azkena ere hizpide izan du asteon. Idatzi duenez, ez da artista anonimoaren zalerik handiena, baina ekintza txalotu du. «Diruak artea itotzen du. Iraultza posible bakarra geratzen da: artistek elikatzen dituzten eskuei hozka egitea, dirudienez Banksyk ostiral gauean egin zuen bezala». Haren aburuz, artista batek artea salgai bihurtzen duen sistema «benetan amorratzen» duen lehenbiziko aldia da hau. «Sotheby's-en gertatutakoa Banksyren lanik onena da». Jonesek uste du inork egiten ez duen salaketa egin duela. Testu berean aipatzen du obrek beren burua suntsitzea dela geratzen den iraultza bakarra.

Lauzirika iraunkortasunaz mintzatu da. «Artean joera dago artelana sakralizatzeko, zerbait berezia balitz bezala, eta, beraz, objektu bakar gisa sekulako balioa hartzen du». Gogora ekarri du badirela hainbat artista obrak errepikatzen dituztenak, balioa gal dezaten. «Kaleko artearen espiritua izan beharko luke desagertuko den zerbait egiten aritzeak». Dena den, EHUko irakasleak uste du mediatikoa den heinean asko errepikatzen dela Banksy. «Interesa galduz doa». Baina onartu du egiten duen guztiak eragin publikoa duela.

Kontraesanak agerian dira Banksyen azken ekintzarekin, ezinen luke bestela izan. Manterolaren arabera, «pertsonaia konplexua» da. «Zalantzan jarri behar ziren gauza asko zalantzan jartzen ditu: autoretza, arte lanaren objetualizazio edo musealizazioa... Arte sistemaren oinarri batzuk zalantzan jartzen ditu, eta hori ondo dago». Ikusi behar da noraino jartzen duen zalantzan sistema, sistema bera erabilita. «Arte kritiko guztiekin pasatzen dena. Benetan kritiko izan daiteke artea, jakinda merkatuak dena xurgatzeko gaitasuna duela?».]]>
<![CDATA[«'A capella' abestuz, den-dena ikusten da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2018-10-11/a_capella_abestuz_den_dena_ikusten_da.htm Thu, 11 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2018-10-11/a_capella_abestuz_den_dena_ikusten_da.htm
Ahotsa beti duzue prest?

Aspalditik ari gara ahotsa lantzen. Azken ikuskizunak dezente eskatzen digu, ez bakarrik harmoniagatik edo ahotsaren zailtasunagatik. Prest egon behar dugu, baita fisikoki ere. Ordu eta erdiz ahotsa erabiltzen dugu etengabe; ez dugu denborarik ur trago bat hartzeko ere.

Nola prestatzen duzue ahotsa halako kontzertu luzeak emateko?

Ahotsak gehiago lantzen ditugu entseguetan; berotzeko momentuan, batez ere, abdominalak edo sentadillak egiten ditugu. Gorputza gogor izan behar duzu abesteko. Baina ez naiz ari sustraiak botatzeaz, e.

Edozein ez da ausartzen ahots hutsez kantatzera.

A capella abestuz, den-dena ikusten da; beraz, oso ongi afinatu behar duzu. Kalitate berean egon behar dugu enpastea lortzeko. Estilo guztietatik pasatzen gara, eta edozertarako prest egon behar dugu.

Zein da taldearen gakoa?

A capella abesten dugula eta gure bertsioak freskoak edo originalak direla. Pertsonaiak ere atseginak dira. Ikuslea beti oso gustura eta pozik geratzen da gurekin.

MTV eta irrati komertzialetatik kanpo hotz egiten du?

Oso zaila da, batez ere, mantentzea. Guk jarraitzen dugu hamar urteren ondoren: batzuetan zaila da, baina pixkanaka ari gara gauza gehiago egiten. Ja hasi gara pentsatzen pornoa egitea, %4ko zerga duelako, eta guk %21. Hori ezin da hala izan.

Zergatik? Musikari ez zaiolako baliorik aitortzen?

Gauzak gaizki daudenean, kultura izatetik aisialdi izatera pasatzen gara. Horregatik ez zaio garrantzi handirik ematen kulturari.

Habanako Arte Cubanon aritzeak zer ekarri dio taldeari?

Esperientzia profesionalaren aldetik oso esperientzia ona izan zen; oso harrera ona izan genuen, eta ikusleek dena eman zuten. Epa! euskaraz izan arren, bukaera arte geratu ziren, harriturik.

Horrek aterik irekiko dizue?

Zerbait ezberdina egiten duzun bakoitzean, beti irekitzen da ate bat. Oraingoz, ate hori irekia dugu bueltatu nahi izanez gero, eta beste ate batzuk ere irekiko dira, seguru.

Zergatik eman diozue interpretazioari hainbesteko garrantzia?

Lehenengo ikuskizunean, abesti batetik bestera pasatzeko esketxak sartu genituen, kontzertua borobiltzeko. Pertsonaietan sartuta, guretzat ere dibertigarriagoa da. Umorea beti lantzen dugu, bai esketxetan, bai abestietan. Hurrengoetan gidoia eta abestiak batera landu genituen hasieratik, eta horrek koherentzia handiagoa ematen du.

Baduzu esperientzia aktore lanetan. Telebistan beti zara Miren?

Bai, kar-kar-kar. Ez ziren pertsonaia bera Goenkale-koa eta Go!azen-ekoa, oso ezberdinak ziren, baina berriz ere Miren izateko prest nago, e.

Telebista maite duzu?

Oso esperientzia ona izan da. Go!azen-ekoa azkar pasatu zen, baina gehiago arduratzen ninduen euskarak interpretazioak baino, eta horrek pena ematen dit. Berriro ere oso gustura egingo nuke, orain moldatzen bainaiz euskaraz, beldurrik gabe.

Ezetzik ere esan duzu telebistan, Operacion Triunfo-n, adibidez.

Ez nengoen prest hori egiteko; erabaki ona izan zen. Azken fasera pasatzeko, eskua goratu behar genuen kamera aurrean. Deseroso sentitu nintzen, eta ezetz esan nuen. Ez nago programa horien kontra: argi baduzu zer egin nahi duzun, aprobetxa dezakezu hortik pasatzeko aukera, baina ni oso erabilerraza nintzen; ez nuen argi zer egin nahi nuen.

Orain argi duzu zure bidea?

Beti zalantzan, ez pentsa, baina bai.

Kantautore bidea hartzekotan zinen. Hartuko duzu?

Horrela hasi nintzen musikan, eta gogoa dut berriro aritzeko. Uste dut bueltatuko naizela.

Demode Quartetekin proiektu berririk baduzue?

Azaroaren 25ean Donostiako Egiako kultur etxean Epa! Txiki estreinatuko dugu. Gure jarraitzaile batzuk haurrak dira, eta haientzat moldatu dugu.]]>
<![CDATA[«Apezak aldarera bezala ateratzen ziren Luzaideko dantzariak plazara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/054/001/2018-10-07/apezak_aldarera_bezala_ateratzen_ziren_luzaideko_dantzariak_plazara.htm Sun, 07 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1905/054/001/2018-10-07/apezak_aldarera_bezala_ateratzen_ziren_luzaideko_dantzariak_plazara.htm
Txikitatik izan dituzu inguruan musika eta dantza?

Aitari gustatzen zitzaion, zortzikoa-eta; beti ikusi izan dut plazan lehenbizikoa ateratzen. Anaiak txistua jotzen ikasi zuen, eta, jolasten, udako arratsetan etxeko atarian aritzen ginen dantzan. Iturengo zortzikoa ikasi nuen. Suertea izan nuen etxean ongi ikusia zegoela dantza eta musika.

Herriko taldearekin dantzatu zara noizbait, edo?

Don Bixente Hernandorena apezak dantza taldetxo bat egin zuen, baina ez nintzen horren parte. Lekunberrin dantzatzeko hitzemanda zeuden Pilarica egunean. Ez ziren aski, eta seminarioan ginen bi lehengusu eta hirurek uda guzia eman genuen jo eta ke dantzak ikasten. Besteek bi-hiru urtez ikasitakoa. Lehenbiziko eta azken aldia izan zen.

Eta txistuarekin noiz hasi zinen?

Seminarioko azken bi urteetan ikaragarrizko grina nuen txistua ikasteko. Anaiari galdetu nion nola behar ziren behatzak jarri, metodoa hartu, eta nire kabuz aritu nintzen. Nire ilusioa udan dantzatu nituenak jotzea zen. Ikasi nuen txistua pixka bat jotzen.

Eskolan, gazteleraz?

Hasi nintzenean, maisuak ez zekien hitzik ere euskaraz, eta nik deus ere ez erdaraz. Ulertzen hasi nintzenean, asko aurreratu genuen matematiketan.

Arazorik izan zenuten euskaraz aritzeagatik?

Ez. Atsedenaldian elkarrekin euskaraz egitea debekatua genuen, erdaraz ikasteko. Beti mutiko txiki bat jartzen genuen zelatan. Maisua etortzean hasten ginen ahal zuenak erdaraz eta besteak isilik. Badakit beste leku batzuetan kastigu fuerteak izan direla, baina guk ez genuen izan.

Luzaidera bidali zintuzten apaiz. Zer aurkitu zenuen han?

Luzaidera joatea suertea izan zen, batez ere hango giroa ikustea. Lehenbiziko lau urteetan giroaz gozatu nuen; dantzek zer garrantzi zuten ikusi nuen. Ikusi nuen aitona bat kantatzen, eta Anttoniko urtebeteko haurra erritmoa eramaten. Handik bost urtera, bular anginatik mejoratzean ikusi nuen sukaldean haurrarekin. «Ikusi duzu nola dantzatzen duen mutikoak?». Horrela zen etxe guzietan. Etxean ikasten zituzten dantzak.

Neskak ere hasi ziren dantzatzen edo dantzatu nahian?

Lehenik dantzatu zirenean, herriko erreakzioa, ufa. Eta muxikoak dantzatu nahi izan zituztenean...

Hori aldatu da.

Asko aldatu da, bai. Akaso, kontra gehien egin zietenak momentu horretan ezkertiarrenak zirela esango nuke. Ez zuten onartzen hori bizi zutelako. Erraz sartu ziren Frantziako aldean [Ipar Euskal Herrian]. Zergatik? Galdua zutelako. Ez zuen ezer esan nahi, baina Luzaiden bai. Haien tradizioak pisu handia zuen. Nik ulertzen dut, tradizioa bizi dutenek zerbait sakratu bezala ikusten dutelako. Beste gauza bat da feminismoa, hori beste formakuntza bat da. Baina seguruenik tradizioari ez diote garrantzia ematen, jolas bat da, dantza politak eta listo.

Gaur egun dantza gehiago da ikuskizuna?

Plazan egitea erakustaldia da, baina dantzatzeko manera serio hartzen zuten. Andregai izanen ziren guziak beraiei begia botatzen ari zirela bazekiten; beraz, zein baino zein hobeki dantzatzen saiatzen ziren. Erakustaldia, baina ez denbora-pasa. Apezak aldarera bezala ateratzen ziren plazara: zerbait sakratua egitera.

Jarrera hori aldatu da?

Ez dakit orain. Beti izan du eboluzioa dantzak, dudarik ez, baina beti mantentzen ziren gauza batzuk. Nafarroan, soka dantza, izen diferentearekin, kasik herri guzietan bada bat. Airea eta dantzatzeko manera diferenteak bai, baina denek mantentzen dute soka poliki egitea, zubiak... ezin hautsiak diren zatiak. Zer esan nahi du horrek? Oso inportantea dela, eta benetan bizi izan dutela.

Han zinela, jauziak biltzea erabaki zenuen. Nolatan?

Luzaiden ez zuten musikaririk. Horregatik hasi nintzen bi mutiko gazteri solfeoa eta txistua erakusten: Juan Miguel Canterori eta Bernardo Caminori. Beren dantzak irakatsi nahi nizkien, baina ez zegoen partiturarik, gogoz jotzen zuten. Eskatu nien Muxikoak kantatzeko. Dena hartu nuen magnetofonoan, eta, gero, eskura pasatu nuen. Luzaiden momentu horretan dantzatzen zirenak bildu nituen. Gauero-gauero pasatzen nituen, puskaka-puskaka.

Batetik bestera ere ibili zinen?

Periko Etxeberriak esan zidan Xibandiarrak ea eman zidaten, aspaldi dantzatzen zela. Aldatxeko Jose Migelek jakingo zuela seguru. Denbora ez zitzaidan faltako motorra hartu eta harengana joateko. Magnetofonoa gordeta eramaten nuen badaezpada ere. Sei minutu pasa aritu zen kantuan. Grabatuko niola esan nion, eta magnetofonoa atera. Hiru saiakera egin zituen, eta toki berean gelditu. Handik hilabete pare batera, Faustinen paperak erakutsi zizkidan haren alabak: hor zeuden Xibandiarrak, notaz nota zuzen emanak. Beste batzuk ere bai, aspaldi dantzatzen ez zirenak.

Zergatik hasi zinen bilketan?

Ikusi nuen jauzi asko galduak zirela, eta nire barruan zerbait piztu zen bildu nahian. Motorrarekin Lasara, Azkaratera, Bankara... edozein pistarekin joaten nintzen batera edo bestera.

Ohartzen zinen zer garrantzi izanen zuen bilketa horrek?

Ez nuen sekula pentsatu ez argitaratzerik eta ez deus. Nire gustua zen biltzea, batez ere jauziak. Ibiltzen zen tokiko bertsioa nahi nuen beti, eta Luzaidek pribilegio hori eman zidan. Nafarroa Behere gehiena ibili nuen motorrarekin, Lapurdin galduta zegoen gehienbat, eta azkenengo pista Zuberoan hasi nintzen, eta zortea izan nuen Etxahunekin biltzeko.

Bilketarekin bukatu gabe, Leitzara bidali zintuzten.

Zortea izan zen, horrek eman baitzidan denbora musikak ordenan jartzeko. Lan dezente egin nuen: urratsak nola esplikatu. Ez da erraza hori ere! Koldo Fagoagarekin egin genuen sistema. Jose Luis Satrustegik esan zidan egindakoa argitaratzeko.

Leitzan ere ibili zinen txistua irakasten, ezta?

Luzaiden dozena erdi bat aritu ziren txistua ikasten, eta Leitzan baziren 20-30. Eragin handia zuen txistulari onak izandakoak bazirela, eta oraindik bat aktibo: Angel Alduntzin. Oso ona zen. Herrikoen artean gutxik izanen zuen haren erraztasuna. Ez dakit zenbat bordente egiten zituen, beti aire bizi-bizia. Leitzan jota oso-oso ongi dantzatzen zen.

Xabier Bikandik xaxatuta, liburua berriz argitaratu zenuen. Lanaren bigarren partea zen?

Beti gogoan nituen egiteko utzitako zenbait elkarrizketa, eta berriz ere gogoa piztu, autoa hartu, eta joan nintzen Donapaleu ingurura eta Zuberoara. Astero bi egun salbatzen nituen kasik beti: goizean meza eman, hara joan, han lo egin, goizean hango lanak egin, autoa hartu eta arratsaldeko mezarako itzuli. Zuberoa Luzaide bezalakoa zen, baina herri guzietan.

Galtzear ziren jauzi horiek berpiztu dira. Nola ikusten duzu fenomeno hori?

Leku askotara hedatu zela uste dut, gehienak liburu honi esker. Orduko utzia zutenak, hau argitaratu eta istantera kasik herri guzietan hasi ziren. Patxi Perez ere aritu zen, baina gustatu ez zitzaidan gauza bat egin zuen. Dantzak ez dira liburu batean egoteko, plazarako dira. Baina eman dion izaera berea da, jostatzeko. Akaso, erraztasun itxura eman nahirik. Baina dantzak zuen nortasuna galduta geratzen da; orduan, trastokeria bat bezala da. Momentuko ematen du arrakasta, jende askok dantzatzeko, baina zer dantza klase ari gara egiten? Nola? Uste dut lehengo tradizioarekin asko hausten dugula.]]>
<![CDATA[Hormaren tokian, harria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/056/001/2018-10-07/hormaren_tokian_harria.htm Sun, 07 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1960/056/001/2018-10-07/hormaren_tokian_harria.htm », dio harriak, zizelkaturiko hitzen bidez. Jende anitz elkartu zen inaugurazioan.

Ostegun iluntzeetan intsumisoen familietako kideek martxa egiten zuten San Lorentzo elizatik kartzelara. Atzo ere egin zuten, baina beste aldarte batean: besta giroan. Duela sei urte eraitsitako kartzelarako bidea Broken Brothers Brass Band taldearen doinuekin dantzan egin zuten. Ondoren etorri zen sinbolismoz eta diskurtso politikoz beteriko inaugurazio ekitaldia. Argi utzi zuten, intsumisoen aldeko plaza ez ezik, kartzela hartan sufritu zuten preso guzien memoria gordetzeko lekua ere izanen zela.

Duguna taldeak jarri zituen dantza eta musika: Peio Iraizozek egindako oroitarriari aurreskua eta Intsumisoarena kanta. Beste sinbolo batzuk nahi gabekoak izan ziren. Oroitarria estaltzen zuen oihala kendu ezinik ibili ziren udal ordezkariak, eta, azkenik, bertaratutako batek lagundu zien euskal presoak etxeratzeko eskatzen zuen banderaren makilarekin. Sinbolikotik asko zuen Iruñeko Udala han egoteak ere.

Joseba Asiron Iruñeko alkateak esan zuenez, Nafarroako protesta baketsurik «inportanteena» izan zen intsumisoena. «Garaipen hura erreferente izan zen, ez soilik gurean, baita Europan ere». Betebehar «bidegabea» bertan behera uztea lortu zuten: soldaduska. «Nola? Injustiziari aurre egiten dionaren determinazioz».

Desobedientziaren lorratza

Intsumisoei «gizarteari egindako ekarpena» eskertzeaz gainera, alkateak aitortza egin zien kartzela horretan egon ziren gainerako presoei. Baita Iñigo Ramirez intsumisoak ere, han txiroenak, gaixoak eta disidente politikoak zeudela gogora ekarriz. Haren ustez, sufrimenduaren arrastorik ez uzteko eta «zapalketa eta duintasunaren memoria eraitsi nahian» bota zuen kartzela UPNk.

Desobedientzia zibilari gorazarre egin zion jarraian, horri esker espetxean ere libre zirela azalduz. «Hamaika erabilera izan ditu geroztik: harro gaude errebeldia kate global baten parte sentitzen baikara».

Familiakoek itxi zuten ekitaldia. Argiñe Salanuevak bere anaia Unai eta hil diren gainerako intsumisoak gogoratu zituen. Conchita Salinasek txalo zaparrada jaso zuen diskurtso zintzo baten ondotik: «Hain zen ederra zuen utopia, pentsatu gabe batu ginen. Zer ederra litzatekeen munduan armak desagertzea. Elkar maite behar dugu, inolaz ere ez hil».]]>
<![CDATA[Kataluniako hedabide publikoetako langileek jazarpena salatu dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1860/033/002/2018-10-05/kataluniako_hedabide_publikoetako_langileek_jazarpena_salatu_dute.htm Fri, 05 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1860/033/002/2018-10-05/kataluniako_hedabide_publikoetako_langileek_jazarpena_salatu_dute.htm
Hain zuzen ere, alderdi politiko batzuen jarrera eta mezuak dira kazetariek kritikatu dituztenak. Haien aburuz, «asaldurazko» diskurtsoek eta mezuek hedabideetako langileentzat «mehatxuzko giroa» sortzen dute, eta haien lana «presio eta gatazka giro arriskutsuan» egitera bideratu. Diskurtso horiek zenbait alderdi politikok bultzatzen dituztela uste dute, eta horregatik mintzatu zaizkie: «Kontrol batzordeak alderdi politikoei eskatu behar die zentzua jar dezatela eta ez dezatela bultza ernegazio handiagorik gizartean».

Alderdi politikoei gogorarazi diete CCMAko komunikabideei kritikak eta balorazioak egiteko tokia parlamentuko kontrol batzordea dela. Betiere, «komunikabide hobeak» egiteko helburuarekin.

Azken hilabeteetan Kataluniako kazetariek bizi duten giroa azaldu dute: «Gure egoitzen eta unitate mugikorren kontrako erasoak jasan ditugu. Zuzeneko emanaldietan kamerak jo dituzte». Adibidea ere jarri dute: berriki Espainiako Telemadrid kateko kamerari bati oihu egin zioten, eta jo egin zuten, TV3 katekoa zelakoan.

Horri loturik, Albert Rivera Ciudadanos alderdiko buruaren jarrera salatu dute. TV3en bertan berriki egin zioten elkarrizketan «justifikaziorik gabeko akusazio supiztaileak» egin izana leporatu diote. «Hedabideak eta bertako profesionalak argumenturik eman gabe seinalatzeko bidean sakontzen ari da. Ezin dugu horrela jarraitu». Irail hasieran egin zioten elkarrizketa Riverari, eta manipulatzea leporatu zien: «Zuek TV3en gezurra esaten duzue. Propaganda separatista aparatu bat zarete».

TV3, Katalunian nagusi

Alderdi politiko batzuen kritikak gorabehera, iraileko audientzia datuen arabera, TV3 da irailean Katalunian gehien ikusi den katea. Joan den hilabetean %14,3ko ikusle kuota izan du. Atzetik du Antena 3, %10,1eko kuotarekin. Modu horretan, hamalau hilabete jarraian daramatza Kataluniako telebista publikoak lidergo postuan. «2012. urtetik izan dugun irailik onena da hau», azaldu du TV3ek. Urriaren 1ak ere izan du eraginik: 30 minuts (30 minutu) saioaren Marcats per l'1 d'octubre (Urriaren 1aren arrastoa) atala izan da irailean gehien ikusi dena: %29,2ko ikusle kuota izan du, eta 854.000 ikusle. Interneti dagokionez, 8,9 milioi ikustaldi izan dituzte, eta irailaren 11ko saio bereziak 44.000 lagunek ikusi zuten zuzenean.]]>
<![CDATA[Hamabi orduko besta antolatu du EITBk larunbaterako Donostian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/033/001/2018-10-05/hamabi_orduko_besta_antolatu_du_eitbk_larunbaterako_donostian.htm Fri, 05 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1855/033/001/2018-10-05/hamabi_orduko_besta_antolatu_du_eitbk_larunbaterako_donostian.htm Go!azen telesailaren aurrestreinaldia eta Gaztea irratiaren kontzertuak antolatu ditu EITBk egun horretarako.

Adinez txikienak direnentzako jarduerekin abiatuko da besta, eta, orduek aurrera egin ahala, jardueretan parte hartuko dutenen adin tarteak ere gora eginen du. Hiru3 jaia Belodromoan izanen da, eguerdian hasita. Gastronomia, euskara eta ingurumena lantzeko jokoak eta tailerrak izanen direla iragarri du EITBk. Gainera, Hiru3-ko pertsonaiak han izanen dira. Ene Kantak, 3txulo, Ali Baba eta 40 lapurrak antzezlana, 3zpa4 eta Go!azen ikuskizunak ere eskainiko dituzte.

Go!azen telesailaren aurrestreinaldia Atano III.ean izanen da, 19:00etan, Oihan Vegarekin batera. Gonbidapenarekin baizik ezinen da sartu. Iluntzean, Iseo &Dodosound with The Mousehunters eta Esne Beltza taldeek kontzertua emango dute Belodromoan, 21:00etan hasita. Sarrera doakoa izanen da.]]>
<![CDATA[«Sekulako ondasun naturala dugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2018-10-02/sekulako_ondasun_naturala_dugu.htm Tue, 02 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2018-10-02/sekulako_ondasun_naturala_dugu.htm
Nola doa Linduseko lana?

Aurten miru beltz dezente pasatu dira, 3.000 inguru; zapelatz liztorjale asko —urterik hoberenean 12.000 izan ziren, eta aurten, dagoeneko, 8.000-9.000 pasatu dira—; eta zikoin beltzen kopuruak ere oso-oso onak dira. 10-12 pertsonako taldea gaude han egunsentitik ilunabarrera. Kontent gaude, baina pixka bat nekaturik.

Behaketa eta zenbaketa lanak zer helburu du?

Beti metodologia berarekin hartzen ditugu datuak; beraz, oso tresna sendoa da jakiteko ea arazorik baden ingurumenean. Ornodunek oso bizkor erantzuten diete aldaketei. Lurraren berotzeari lotuta, bidaiak aurreratu edo atzeratzen dituzte, edo gutxiago migratzen dute.

Lindusetik igarotzen dira Europatik heldu diren hegazti gehienak. Zergatik?

Alde batetik orografiagatik, Pirinioek behera egiten dute Kantauriko golfora hurbiltzean. Bigarrenik, hegaztiek kostaldea saihesten dute. Azkenik, egoera klimatiko berezia dago: hezetasuna. Hegaztiak, saguzarrak, intsektuak, erromatarrak... denak pasatu dira hortik.

Bederatzi urte igarota, atera duzue dagoeneko ondoriorik?

Talde zientifikoen artean 20-25 urteko ikerketa zabalak onartzen dira funtsezko arrazoiak emateko, baina gauza batzuk apurka-apurka antzematen dira. LPO elkarteak ikusi du hegazti batzuek migrazioa aurreratu dutela, adibidez, miru beltzek astebete azken hogei urteetan. Migratzaile partzialek geroz eta gutxiago bidaiatzen dute, eta negua geroz eta iparralderago igarotzen dute. Iaz lehenbiziko aldiz erregistratu zen Pirinioetan hego belatza, basamortuetako espeziea. Badirudi basamortuak iparraldera egiten duela.

Administrazioek datu horiek erabiltzen dituzte?

Administrazioek ez dute askorik sinesten honetan, baina gizartearen presioak bultzatzen ditu. Tresnak eskura izanen dituzte nahi badute.

Eskola ere baduzue. Dibulgazioa garrantzitsua da ornitologian?

Oso garrantzitsua da. Lindus eskola aparta da hegaztiei buruz jakin nahi duen edozeinentzat. Mendian, hegazti bat ikusten duzu, eta ospa egiten du; Lindusen kontrakoa da. Zuk iparraldean puntu bat ikusten duzu, eta hurbiltzen doa apurka-apurka, ikusten duzu nola mugitzen dituen hegoak, eta hurbiltzean koloreak ikusten dituzu.

Hegaztiak ikustera joanez gero, zer behar da?

Digitalizazioaren aroan informazio asko eskuragarri dugu: tokiak eta elkarteak, adibidez. Prismatiko batzuekin aski da. Lindusen Europatik migratzen duten hegaztien %95 ikus daitezke: egun batean ikus daitezke hogei espezietik gora. Egin behar den bakarra zain egotea da.

Ekoturismoa bultzatzea onuragarria dela uste duzu?

Oso erakargarria da. Aurten Auritzen egindako ekoturismo planean ikusi dugu turista gehienak klima bereziarengatik etortzen direla, haien hirian beroak jota ezin dutelako lorik egin. Sekulako ondasun naturala dugu Nafarroan, eta gehiago ustia dezakegu.

Asfaltora itzulita, hirian ere hegazti asko daude. Beharrezkoa da kalekoak ere sentsibilizatzea?

Iruñean zorte handia dugu, Arga ibaia dugulako hiriaren erdian. Hegazti espezie dezente ditugu; igarabak eta bisoi europarrak ere baditugu, kastoreak ere bai.

Hegaztientzat zeintzuk dira hiriko kalterik handienak?

Batez ere, trafikoa eta parkeen homogeneizazioa.

Hemengo [Gazteluko plaza] usoak uxatzeko belatzak erabili dituzte berriki. Zer iduri zaizu?

Badirudi molestatzen zietela terrazetan egoten zirenei. Helburua usoak uxatzea bada, lortu dute, baina agian arazoa beste toki batera doa. Dena den, arazorik larriena gure heziketa da. Gure zaborrak dauden tokietan egon ohi dira usoak.]]>
<![CDATA[Eskuak behar dituzte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/049/001/2018-09-29/eskuak_behar_dituzte.htm Sat, 29 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1909/049/001/2018-09-29/eskuak_behar_dituzte.htm Harri, orri, ar! hitzek markatzen dute eskua denek batera ateratzeko unea. Bada, izen hori hartu du iaztik Irunen (Gipuzkoa) antolatzen den eskulanen azokak ere. Ez da haurrentzako azoka bat, nahiz eta haiendako gune bat ere izanen duten. Atzo abiatu zen Ficoba erakustazoka, eta bihar arte egonen da zabalik.

Norberaren esku dago azokan nola parte hartu erabakitzea, baina eraskumahaiez gainera, tailerrak eta ikastaroak izanen dira han. Orotara, ehun jarduera baino gehiago. «Azoka bizipen esperientzia bihurtzea nahi dugu: hona erostera ez ezik, jardueretan parte hartzera eta ikastera ere etortzea dago», azaldu du Elena Casuso Harri-Orri-Ar azokako zuzendariak. Antolatutako jarduerak eskulanen zaleentzat ez ezik, jakin-mina dutenentzat ere badirela gogorarazi du. «Gure asmoa da gune horretan eskulanen zaleak direnak eroso sentitzea, baita oraindik zale ez diren horiek ere».

Aurten, nabarmendu dutenez, eskulanen alorreko influencer-ak izanen dira Ficoban, tartean Susi Miu eta Ameskeria. Causoren esanetan, horrek agerian uzten du bigarren urtea izanagatik ere azokak «berezko tokia» hartu duela eskulanen «unibertsoan». Beraz, azokan sare sozialetan eragina bilatzen duten pertsona horiekin elkartzeko eta solasteko parada izanen dute parte hartzaileek. «Haietako askok sorkuntza onenei buruzko tailerrak emango dituzte».

Tailer eta ikastaro askotan parte hartzeko aldez aurretik izena eman behar da www.harri-orri-ar.com webgunean, eta ordainpekoak izanen dira. Horrekin batera, eskulanen mundutik urruti diren horiek erakartzeko doako tailerrak antolatu dituzte. Adibidez, gurutze puntuko XL instalazioa muntatu dute. Hor, horma irudi erraldoi bat eginen dute guzien artean, gurutze puntuarekin. Bestalde, haurrek beren gunea izanen dute azokan, eta han ere tailerrak eskainiko dituzte. Nabarmentzekoa da slime orea sortzeko tailerra. Norberak nahi duen bezala eralda eta molda dezake slime-a, bere garaian Blandi Blub deitzen zenaren antzekoa. «Proposamen hau eskuak zikintzea gustuko duten pertsona dibertigarri eta ikusberei zuzenduta dago».

Hiru eremu

Eskulanak salgai dituzten eremua hiru ataletan banatuta dago. Harri deitutako gunean, brikolajea eta dekorazioa izanen dituzte ardatz; Orri arean koadernaketa, papergintza, scrap edo decoupage izanen dira gaiak; eta Ar gunean hariekin eta joste lanekin loturikoak egonen dira.

Harri-Orri-Ar azoka

Gaur eta bihar, 11:00etatik 19:00etara, Irungo Ficoba erakustazokan (Gipuzkoa).]]>
<![CDATA[«Beti bilatzen da emakume kirolariaren atzean dagoen gizona»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2018-09-27/beti_bilatzen_da_emakume_kirolariaren_atzean_dagoen_gizona.htm Thu, 27 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2018-09-27/beti_bilatzen_da_emakume_kirolariaren_atzean_dagoen_gizona.htm
Badago berdintasunik kazetaritzan? Noraino?

Egia esan, uste dut ez dagoela batere berdintasunik. Erredakzioari dagokionez, emakumeek ez dute botererik hedabideetan. Beste sektoreetako arazo berak ditugu: kristalezko sabaia, soldata ezberdina... Irakurleari dagokionez, bulegoko maskulinizazioa ikus daiteke testuetan, ikuspuntuetan, titularretan...

Kiroletako kazetaritza are maskulinizatuagoa ikusten duzu?

Konplikatuagoa da, bai. Baina ñabardura bat egin nahiko nuke: askotan esaten da matxistagoa dela, eta ez nago ados; emakume guziek jasan behar ditugu antzeko egoerak. Zein da ezberdintasuna? Kirol kazetaritzan bakarrik gaudela.

Edukietan antzemanen da, beraz?

Izugarrikeriak argitaratzen dira. Askotan, kirolari emakumeen fisikoa baizik ez zaie inporta, eta, kirolari horiek arrakasta badute, beti bilatzen da atzean dagoen gizona: entrenatzailea, aita... Emakumeen arrakasta izugarri gutxiesten da.

Protagonistaren generoak albistearen trataera aldatu ohi du?

Serena Williamsen kasua, esaterako. Ez dut esanen neurria matxista denetz, baina informazioaren trataera erabat matxista izan da. Negarti eta bere onetik aterata irudikatzen dute arbitroarekin izandako jarrerarekin, baina Nadalek egiten badu, titularrek ez dute hori esaten.

Emakume gehiago baleude, ikuspuntua aldatuko litzateke?

Baietz uste dut, gauza batzuk ez genituzkeelako onartuko. Demagun kiroletako sailburua naizela. Erredaktore batek esaten badit kirolarien neskalagun politenen argazki galeria eginen duela, ezetz esanen nioke. Erredaktore banintz, ez nuke proposatuko. Nik uste gizon batzuek pentsatu ere ez dutela egiten.

Kirol kazetaritza baino gehiago, futbol kazetaritza egiten da?

Gizarte honetan, futbola da jaun eta jabe; hori da mundu guziak kontsumitu eta ikusten duena. Nik uste dut kirol kazetari asko berez futbolzaleak edo futbol talderen baten zaleak direla, eta hemen sartzen dira mundu horretatik gertu egoteko. Horrek ekarri du kirol kazetaritzan futbola izatea gai bakarra. Orain, pixka bat irekitzen ari da, eskari gehiago dagoelako, baina orain arte futbola, futbola eta futbola zen. Gainera, gizonen futbola. Uste dut bestelakoak eskainiz eta irakurleak heziz, beste kirolek interes bera izanen luketela.

Gainerako kirola baztertu da?

«Horrek ez du saltzen», esaten ziguten. Baina kliken bila ari gara? Orduan, Marceloren tatuajeaz eta Cristianoren ileaz hitz egin dezagun soilik, baina hori ez da ez kirola ezta kazetaritza ere.

Askotan esaten da emakumeen kirolaz ez dela idazten jendeak ez duelako interesik. Baina idazten denak pizten du interesa irakurlearengan. Nondik hautsi behar da gurpil zoroa?

Uste dut nahiko itsu gaudela. Kazetaritzak dinamika hori apurtu behar du, nik uste; bestelako edukiak eskaini. Demostratu da hori egiterakoan jendeari interesa pizten zaiola. Emakumeen futbolari orain hiru urte arte ez zitzaion askorik jarraitzen, eta orain izugarri hazi da. Aurten, 20 urtez azpiko munduko txapelketaren finala edo finalaurrekoa izan zen GolTV katean gehien ikusitako bigarren edukia, Juventusen partidaren aurretik. Baina eskaini egin behar da jendeak ikus dezan.

Kirol kazetaritza espezializatuan egoera okerragoa da prentsa orokorrean baino?

Zoritxarrez, hala da. Uste dut kirol komunikabide nagusietan ez dagoela genero ikuspegirik, eta ez dutela asmorik ere: emakumeak gauza bihurtzen dituzten galeriak, informazio matxista... Adibidez, Genie Bouchard tenislaria bilatzen baduzu hedabide horietan, dena da sexua, Instagrameko argazkiak, polemikak, mutil lagunak... baina tenisik ez. Prentsa orokorrean, normalki, ez da horrelakorik ikusten: eduki zainduagoak daude, eta gai sozialagoak dituzten erreportajeak.

Aurtengo Martxoaren 8ak eragina izan du kirol kazetaritzan?

Kazetaritzan oro har bai, batik bat prentsako emakumeak mobilizatu dituelako. Baina kirol kazetaritzan uste dut ezetz, emakume gutxi gaudelako. Zerbait egin beharko genuke denak batzeko, esperientziak eta ideiak partekatzeko, sarean mugitzeko... Hala ere, bada aldaketa bat: emakumeei buruz gehiago informatzen da. Baina ez dakit ez ote den bolada kontua. Beldurra dut kirol kazetaritza feminismora batu izana soilik aurpegia zuritzeko.]]>
<![CDATA[Pikillo errearen lurrina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1930/038/001/2018-09-26/pikillo_errearen_lurrina.htm Wed, 26 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1930/038/001/2018-09-26/pikillo_errearen_lurrina.htm
Aste tartean jende gutxiago ibiltzen denez, aulkian eserita dago Tomas Moliner, babarrunak aletzen. Beteranoa da Garesko postuetan. Hasieratik aritu da piperrak saltzen. Gogoan du garai hartan piperrak gordinik saltzen zirela, eta gurdietan eramaten zituztela. «Zaku bat edo bi erosten zuen jendeak». Halako batean, piperrak erretzeko makina jartzea bururatu zitzaion. «Erotu zara?», erantzun zion anaiak. Ordurako ezin zen sua nonahi egin, eta, beraz, azkenean arrakasta izan zuen ideiak. Gaur egun, postuetan erretzen dituzte piper gehienak: %99 hala saltzen dituela azaldu du Molinerrek. «Gordina ez da batere saltzen. Horretarako beste merkatu batzuetara jotzen du jendeak, hemen garestiagoa delako».

Erretzen ez ezik, piperrak zuritzen eta hutsean ontziratzen hasi ziren gero. Bezeroei lana kentzen, alegia. «Erosotasunarengatik, jendeak piper erreak eskatzen ditu. Horrela, nahiz eta pixka bat garestiagoa izan, lan zama handia kentzen dute». Asko dira iraileko eta urriko egun hauetan Garesera joaten direnak, eta etxean egin beharreko lana han aurreratzen dutenak. Miguel Garcia gasteiztarrak, adibidez, bigarren urtea du Garesen: «Piper hauek oso goxoak daude, eta horregatik erabaki dugu itzultzea».

Hitz egin bitartean erositako piperrei kirtena eta barneko haziak kentzen aritu da, lasai, inolako presarik gabe: «Gustura egiten da lana, eta gero etxea ez duzu hainbeste zikintzen». Erosoagoa bada, bai, baina, piper saltzaileen arabera, hobe da piperra osorik erretzea; kirtena kenduta, barnekoa ere erre egiten baita. Baina horrela egiten dute bezero askok. Zelaira joatearekin aski da horretaz konturatzeko. Batzuk kuadrillan joaten dira; beste batzuk, bikoteka, eta, horrela, piperrak garbitzeko lana aise egiten da. «Egia esan, piperrak garbitu ondoren, haziak nonahi ageri dira etxean», onartu du Moliner saltzaileak.

Dena den, lan hori egin nahi ez duenak erreak eta garbiak ere eros ditzake postuetan. Noski, zenbat eta lan gutxiago egin etxean, orduan eta garestiago. «Norbaitek egin behar baitu lana», azaldu du Molinerrek. Batik bat, aurretik eskatuta saltzen dute Garesen. «Bezeroak nahiko fidelak izaten dira, urterokoak. Saltzen dugunaren %70 aurrez eskatuta egiten dugu», azaldu du saltzaile beteranoak. Handik eta hemendik joaten dira, baina gipuzkoarrak eta Iruñerrikoak anitz dira. Bilbotik eta Espainiatik ere joaten dira piper bila, eta batzuek etxera eramateko ere eskatzen dute. Adibidez, Molinerrek esan du Garesko piperren eskari handiak egiten dituztela Madrileko eta Bartzelonako jatetxe on batzuek.

Bere familiako kideak ere lan eta lan ari dira egun hauetan Garesko zelaian. Han da Iñigo Moliner semea, piperrak erretzeko makinara sartzen. Berak kexa agertu du, Mina fundazioaren zelaia egokitu egin behar dutelakoan baitago. «Komunak jarri beharko lituzkete hemen; ez dakit, tokia egokitu. Eta, gero, egiten ahal zuten erakusketaren bat edo... Piperra sustatu beharra dago». Gainerakoan, ez du kexarik.

Tokiko pikilloak

Garesko bi produktu nagusiak saltzen dituzte postuetan: piperrak eta babarrunak. Baina piperrek erakartzen dute jende gehien. Produktuak tokikoak dira, araudiak ez du bestelako piperrendako tokirik uzten. «Gure piperrak dira, gure lurretakoak. Hemen saltzen duguna gurea dela erakutsi behar dugu», esan du Molinerrek. Zalantzan jarri du beste toki batzuetan saltzen direnak hangoak diren. «Guk ia-ia ez dugu aski guretzat; ez dakit hemendik kanpo askorik eraman daitezkeen».

Gehien saltzen den piper mota pikilloa da, baina carpisa ere dezente saltzen du Molinerrek. Lehenago majeranoa asko saltzen bazen ere, orain gutxi. Julian Azkona piper ekologikorn ekoizleak ere pikilloak saltzen ditu nagusiki. «Erraz erretzen da, eta erraz zuritu». Hala ere, bola, piko eta kristal piperrak ere saltzen ditu. Berak ere salmenta zuzena egiten du, batik bat. Bere produktu guzia ekologikoa bada ere, dena ez du horrela saltzen. Haren piperretako asko gainerakoekin batera saltzen da. «Ahal dudan guzietan ekologiko gisa defendatzen dut nire produktua. Baina jende askok ez dio balioa ematen. Erdi bidean gaude oraindik».

Aurtengoa ez da uzta txarra izan, Azkonaren aburuz, egun bero asko egiten ari baita jarraian. «Irailean dagoeneko biltzeko egoten dira, eta, gero, ba, irauten duena. Normalean, Domu Santu egunaren bueltan bukatzen da sasoia». Bere kasuan, dena den, egoera ezberdina da. «Ekologikoan ekoizpena txikiagoa da, eta kosta egiten zaio ekoiztea». Hala ere, kontent da negozioarekin: «Egia esan, piperra primeran saltzen den produktu bat da. Guk ez dugu inolako arazorik saltzeko».

Azoken garaia

Aste tartean lasaiago egoten dira piperren salmenta guneak, baina asteburuetan jende anitz joaten da; batez ere, kanpotik. Iñigo Molinerrek gogorarazi du asteburu hau berezia izanen dela, Garesko iraileko azoka baita. «Alde Zaharrean postuak jartzen dituzte, eta, asteburu horretan, hemen ere asko saltzen dugu». Hurrengo asteburuan, urriaren 5etik 7ra, Lodosak hartuko du lekukoa. Hango pikillo piperrek fama handiagoa dute, eta bertako produktua sustatzeko besta antolatu dute. Lodosako Pikilloa sor-markako piperrak dastatzeko aukera izanen da, baita produktu hori zuzenean erostekoa ere. Garai batean piperrak nola erretzen ziren ikusteko aukera ere izanen da Casa Lodosana etxean.]]>
<![CDATA[XIX. mendeko musika izarra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/040/001/2018-09-22/xix_mendeko_musika_izarra.htm Sat, 22 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/040/001/2018-09-22/xix_mendeko_musika_izarra.htm The Red-Headed League istorio laburrean, Whatson doktorearekin batera joan zen Saint-James's Hall kontzertu aretora, han jotzen baitzuen Pablo Sarasatek (Iruñea, 1844 - Miarritze, Lapurdi, 1908).

Mitotik badu Sarasateren figurak, baina benetakoa izan zen, Sherlock Holmes ez bezala. «Bere neurria azpimarratuko nuke; asko ez dira ohartzen norainokoa izan zen. Nazioartean biolin jotzaile onenetako bat izan zen, jendeak gehien maitatu zuena eta hobekien ordaindu zutena». Maria Nagorerena da azalpena. Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Musikologia irakaslea da, eta hark idatzi du Sarasateri buruzko monografiarik zabalena eta berriena: Sarasate. El violín de Europa (Sarasate. Europako biolina). Argi esanda: «Egungo rock izarren parekoa zen».

110 urte joan dira Sarasate hil zenez geroztik. 1908ko irailaren 20an zendu zen, Villa Navarra bere etxean. Hura joan zen, baina haren musika oraindik ere aditu daiteke han eta hemen. Herenegun, Iruñeko hilerrian, Jorrick Troman musikariaren eskutik. Iruñeko Udalak omenaldia egin zuen Sarasateren mausoleoan, urtero bezala. Aurten, gainera, konpondu egin dute, hondatzen hasia baitzen. Bestelako ekitaldiak ere egin dira: asteazkenean, Sarasate. El rey del violín (Sarasate. Biolinaren erregea) filma eskaini zuten, eta, herenegun arratsaldean, Nicole Crespok Sarasateren biolinetako bat jo zuen. Gaur euskaraz eta bihar gazteleraz, bisita gidatuak eginen dituzte Kondestablearen jauregian, Sarasateren museoa ikusteko.

Joseba Asiron alkateak Sarasate goraipatu du haren heriotzaren urteurrenean: «Musika dena zuen bizitzan, eta musikari esker hainbeste eskaini zion munduari, baita gure hiriari ere». Haren esanetan, Sarasateren musikak oraindik ere bizirik jarraitzen du bere hirian. Baina zerk egiten du hain berezi musikari hura? Nagorek argitu du: «Biolinarekin ateratzen zuen soinua apartekoa zen, entzuleak erdi hipnotizaturik uzteraino. Gainera, sekulako teknika zuen: exekuzio zoragarriak egiten zituen, eta hori jendeari asko gustatzen zitzaion». Zoritxarrez, oso grabazio gutxi daude, eta nahiko txarrak dira.

Iruñeari urrutitik loturik

Kontzertuetan autore klasikoen obrak jotzen zituen, eta musikagile askori obra berriak eskatu zizkien; beraz, biolinerako musika garaikidearen bultzatzaile ere izan zen. Izan ere, Sarasaterentzat musika sortzen zuten konpositoreek sona lortzen zuten. Bazuen beste ezaugarri berezi bat: herri errepertorioa ere jotzen zuen. «Batzuetan herri musikatzat hartzen dena jotzea leporatzen zaio, baina hori da hark nahi zuena. Kontzertuetako bisetarako konposatzen zituen obrak».

Herri musika oholtzara igo, eta musika klasikoa herrira eraman. Biak egin zituen Sarasatek. «Denetariko obrak egiten jakin zuen. Uste zuen musika klasikoa sustatu behar zela, baina, era berean, egile garaikideei obrak eskatzen zizkien. Gainera, jendearen gustuko obrak egin behar zirela sinetsirik zegoen, horregatik hartzen zituen herri kantak. Modu horretan, musika klasikoa herritarrei zabaldu zien».

Sarasate Nafarroako hiriburuko San Nikolas karrikan jaio bazen ere, 2 urterekin utzi zuen Iruñea, eta ez zen inoiz gehiago han bizi izan. Hala ere, hiriburuarekin eta, orobat, Nafarroarekin lotura estua izan zuen beti. 12 urterekin Parisera jo zuen, musika ikasketekin jarraitzeko, eta, urte baten buruan, Gand & Bernardel biolin bat irabazi zuen, kontserbatorioak biolin eta solfeoko lehenbiziko saria eman ziolako. Amerikan, Ekialde Hurbilean eta Europan barna jo zuen, arrakasta handiz.

Anartean, beti aurkitzen zuen Iruñera bueltatzeko tartetxoa. Sanferminetan La Perla hotelean hartzen zuen ostatu, eta sarri balkoira ateratzen zen biolina jotzera. Sekulako harrera egiten zioten hiriburuan. Adibidez, udalbatza geltokira joaten zitzaion agur egitera. Sarasatek kontzertua antolatzen zuen Iruñeko bestetarako, hark ordainduta.

«Iruñera itzultzea maite zuen, bere sustraiak hemen sentitzen zituelako», dio Nagorek. Hiriz hiri eman zuen bere bizitza, ama gazterik hil zitzaion Baionan, eta baliteke horrek sustraiak bilatzera eramatea. Hala uste du musikologoak. Iruñeari ekarpen handia egin zion: Santa Cecilia orkestra sortu zuen —Nafarroako Orkestra Sinfonikoa, egun—, eta bere ondasun eta sari guziak udalari utzi zizkion; tartean, bere biolinak —Stradivariusak izan ezik.

Hori dela eta, Nagorek uste du Sarasate Nafarroako ondasun gisa aldarrikatu behar dela. «Iruñean ez zaio behar beste balioa ematen, eta garrantzitsua litzateke gure aktibo garrantzitsu gisa aitortzea».]]>
<![CDATA[«Bizia ere emanen genuke bizitza bizitzeagatik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2018-09-21/bizia_ere_emanen_genuke_bizitza_bizitzeagatik.htm Fri, 21 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2018-09-21/bizia_ere_emanen_genuke_bizitza_bizitzeagatik.htm La Negra, lurra defendatzeagatik. «Justizia nahi dugu».

Zer espero duzu hona etorrita?

Nire bikotekidearen hilketagatik justizia bilatzera etorri naiz, nire herriarendako justizia eske. Bi urte daramagu Macarenaren hilketa ikertzeko eskatzen, baina fiskaltzak eta estatuak oztopoak jarri dizkigute etengabe. Bitan saiatu dira ikerketa ixten. Irregulartasunez beteriko prozesua izan da; beraz, ez dugu inolako konfiantzarik Txileko Estatuan eta haren zuzenbide estatuan. Geratzen zaigun bakarra atzerriko erakundeetara jotzea da.

Zer irregulartasun dira horiek?

Frogak galdu egin dira, estatuak bere gain hartu beharreko kostuak ordaindu ditugu, poliziaren parte diren perituak jarri dituzte... Fiskalak esan zigun norbaitek deklaratzea nahi bagenuen berarengana eramateko; ez dira gai lekukoei deitzeko ere. Nik eraman behar diot heriotza mehatxuak egin zizkiguna?

Zer aurkitu duzu hemen?

Euskal Herrian maitasun eta babes handia jaso dut. Eusko Legebiltzarrarekin eta Nafarroako Parlamentuarekin bildu gara, eta gu babesteko jarrera ikusi dugu bietan.

Zertan ari zarete Txilen?

Justizia bila ari gara kereila kriminal baten bidez. La Negra hil zuten, eta azpijokoa egin dena estaltzeko, hura gure etxean eskegita.

Zer esan nahi du RP Global enpresak herri maputxearendako?

Austriako kapitala duen enpresa elektriko bat da, gure lurrean sartu dena eskubideak urratuz eta legez kanpo. Txile da munduko toki bakarra non ura ez den eskubide; aski diru baduzu, ibai oso bat eros dezakezu. Halere, enpresa horiek ez dute uraren eskubiderik, eta hodiak jarri zituzten ibaian. Zergatik etorri behar du gutxi batzuen aberastasunak askoren sufrimenduaren lepotik?

Nola jarraitu borrokan heriotza mehatxuak inguruan izanda?

Denak hilko gara lehenago edo geroago; garrantzitsuena da nola bizi zaren. Nik, zorionez, aire eta ur garbia hartzen ditut. Zahartzaroan hil nahiko nuke, baina hainbeste maite dugu bizia, hura ere emanen baikenuke bizitza bizitzeagatik.

Lurraren aldeko borroka da?

Ez ditugu lurrak eskatzen jabetza izateko; lurra lantzeko nahi dugu, basoak berreskuratzeko. Gure hizkuntza babesteko eta gu errespeta gaitzaten borrokatzen dugu. Bizitzen jarraitzeko, finean.

Zertan da maputxe herria?

Gaur egun, mapundungun hitz egiten dugu, nahiz eta elizak debekatu zuen. Eskola autogestionatuetan ikasten da. Ez dugu alderdi politikorik, eta ez dugu egiturarik, lof [klan] asko independenteak direlako. Baina herri maputxearen batasunaren aldeko borroka hasi dugu.]]>
<![CDATA[Gona ala ezer ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1922/038/001/2018-09-18/gona_ala_ezer_ez.htm Tue, 18 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1922/038/001/2018-09-18/gona_ala_ezer_ez.htm
Bi polemika piztu dira azken asteetan teniseko janzkeraren inguruan. Biak ala biak emakumeen tenisean gertatu dira. Roland Garrosen lehenbizikoa: Serena Williams jokalaria ezohiko jantzia soinean atera zen pistara: kamiseta eta galtza luzeduna. Williams ama izan da berriki, eta azaldu duenez, erditze ondoko jantzia zen, odolaren zirkulazioari laguntzeko.

Frantziako Tenis Federazioak, baina, ez zuen begi onez ikusi, eta jantzi hori debekatzea erabaki zuen. Bernard Giudicelli presidenteak azaldu zuen federazioaren jarrera Tennis Magazine aldizkarian: «Uste dut batzuetan urrutiegi joan garela. Serenaren jantzia, adibidez, ez dugu gehiago onartuko. Jokoa eta tokia errespetatu behar dira». Williamsek erantzun: «2018an bizi gara; mundua ezberdina da. Garrantzitsua da norbera izatea, aske. Gainera, gogorarazi nahi dizuet jantzi honek sendatzeko funtzioa duela». Parisen piztutako polemikaren ondotik, Williams ez zen besoak gurutzaturik gelditu. Estatu Batuetako Irekian zuen hurrengo ekitaldia, eta tutu bat jantzi zuen jokatzeko.

Bigarren polemika Estatu Batuetako Irekian piztu zen. Alize Cornet eta Johanna Larsson buruz buru ari ziren. Atsedenetik bueltan, pistara atera berritan, Cornet ohartu zen kamiseta alderantziz jantzita zuela, eta ongi jantzi zuen. Christian Rask epaileak ohartarazpena egin zion, «exhibizionismoa» egin zuelakoan. Egun berean, Novak Djokovic tenis jokalaria kamiseta erantzita egon zen pistan atsedenaldiak iraun bitartean. Bigarren kasuan ez zen arazorik izan.

WTA Emakumeen Tenis Federazioak epailearen jarrera salatu zuen, eta tenis jokalariari babesa agertu. Estatuko Batuetako Irekiak «tamalgarritzat» jo zuen ohartarazpena, eta horrelakorik ez zela berriro gertatuko agindu. Horretarako, arau hori kendu dute txapelketaren arauditik.

Estetika eztabaidagai

Marta Sexmillo tenis jokalari ohiak uste du estetika dagoela eztabaida horien muinean, baina ez kirola bera. «Williamsena ez da arau bat; jantzi hori erabil daiteke, baina Roland Garrosen zuzendariari ez zitzaion gustatu. Beraz, hori iritzi kontu bat da». Gainera, nabarmendu du Williamsen kasua larriagoa dela, erditze ondoko jantzia baitzen. «Uste dut emakumeak ez gaituztela behar bezala kontuan hartzen». Hala ere, haren aburuz teniseko ezberdintasunak ez dira beste kirol batzuetan bezain nabarmenak.

Izaskun Landaida Emakundeko zuzendariak uste du ez dagoela aurreikusirik kirolari profesional batek haurrak izan ditzakeenik, eta hutsune horiek agerian geratu dira Williamsen kasuan. «Kasu honetan, garbi ikusten da emakumeak askotarikoak direla, eta egoera askotatik pasatzen direla. Gabeziak daude emakumeen kirolean». Federazioek egiten dituzte jantzien araudiak, eta, federazioetan, gizonak nagusi izaten dira. Horren aurka, Emakundeko zuzendariak azpimarratu du garrantzitsua dela emakumeak erabaki guneetan egotea. «Baina, horrez gain, genero ikuspegia txertatu behar da kirolean».

Afera ez dagokio soilik tenisari, beraz; analisia kirol guztira zabaltzea komeni da. Hala egin du Ainhoa Azurmendi psikologo eta kirol aholkulariak. Emakumeen eta kirolaren arteko harremana sakon ikertu du, eta, esan duenez, aipatutakoak ez dira kasu isolatuak. «Kirolen alorra gizonek egina da, haien arauekin eta moldearekin. Ikusi behar da egitura aldetik nola sortu den eta hori mantentzeko zer estrategia jartzen diren martxan».

Azurmendik uste du emakumeei beti esan zaiela zer eta nola egin. Garai batean, kirol batzuk egiteko debekua izan dute; egun, baldintzak dituzte: «Azken urteetan, emakumeak tradizioz haienak kontsideratu ez diren kiroletan sartzean, erresistentzia moduko bat izan da. Hor oso garrantzitsua da alor estetikoa: gure feminitatea bermatu behar dugu edozer egiten dugula ere».

Landaidak dio emakumeak sexualizatu egiten direla kirolean, gizarteko beste alorretan gertatzen den moduan. Horregatik, aldea egoten da kirol bera egiten duten gizonen eta emakumeen janzkeren artean. «Gizonen janzkera eroso jokatzeko aukeratzen da, eta, emakumeen kasuan, erosotasuna alde batera uzten da, haien gorputzak erakusteko, eta hori erabaki sexista bat da». Euskal pilotaren adibidea jarri du Azurmendik: «Gaur egun, zenbatek jokatzen dute gonarekin? Gonarekin jokatzea ona izango balitz, mutilek aspaldi jokatuko zuketen gonekin».

2010etik aurrera, psikologoak aldaketa bat sumatu du: «Gero eta kontzientzia handiagoa dago ez onartzeko neurri matxistak edo diskriminatzaileak, eta hori oso ona da». Adibidez, 2012an boxeoan gonarekin lehiatzera behartu nahi izan zituzten emakumeak, baina aurka agertu ziren. Emakumeek ezetz esan zioten FIBA Nazioarteko Saskibaloi Federazioari 2011n, haien jantziak estutu nahi izan zituenean. 2014an, hondartzako eskubaloiak harrotu zituen hautsak, Euskadiko selekzioak mahuka motzetan eta kulotekin parte hartu nahi izan zuelako Espainiako Federazioak antolatutako txapelketetan.

Hori ikusita, Azurmendik uste du emakumeek elkartu egin behar dutela. «Denon artean kontra egin behar dugu. Emakumeek kontziente izan behar dugu erabaki horiek guk hartu behar ditugula». Landaidak azaldu du Emakunderen Begira Batzordea kirol informaziorako gida prestatzen ari dela, eta hor janzkeraren aferak baduela atal bat. «Ez diegu erreparatzen gizonen arropei, soilik emaitzei. Emakumeenean, bigarren planoan uzten dira emaitzak, eta lehen lerrora pasatzen da janzkera». Horrelako egitasmoekin egoera aldatzen hasi nahi dute. Bidea luzea da, baina asko dira martxan jarri direnak.]]>