<![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 21 Sep 2019 20:02:49 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Saroberen zizelkatze gozoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1996/045/001/2019-09-21/saroberen_zizelkatze_gozoak.htm Sat, 21 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1996/045/001/2019-09-21/saroberen_zizelkatze_gozoak.htm Mendijulufraiak dira, beratarren altxor preziatua. Hala deitzen da, halaber, soilik Beran dastatu daitekeen txokolatea. Altxor gozo hori mendian ez, Sarobe okindegi eta gozotegian loratzen da. Salmahaiaren atzean, labe eta hozkailu artean, usain sarkor hori aditu daiteke, txokolatearena. Iñigo Sarobe gozogilea dabil han, laguntzaile batekin, gozoei txokolate urtua gainetik botatzen. Opil batetik bestera, gelditu gabe, oharkabean egiten duela dirudi. Aspaldi hartua dio neurria.

Berako erdigunean dago Sarobe okindegi eta gozotegia. Sartu bezain pronto, agerian daude eskulturatxoak: ardia, adarbakarra eta futbolzalea. Ez dira nolanahiko irudiak: txokolatez eginak dira. «Asko gustatzen zait irudiak sortzea. Arrautza, esfera eta tutuekin, nahi duzun forma egiten ahal duzu», azaldu du Sarobek. «Lan artistikoagoa da, eta ez da molde batekin egindako zerbait». Esan duenez, jendeak maite ditu irudi horiek.

Denbora anitz behar izaten du horrelakoak sortzeko, baina gustuko lekuan, aldaparik ez. «Gustatzen zaidanez, ez da lana. Baina irudi hauek egiten ematen den denbora ordaintzerik ez dago». Horrelako erronka bat aurrean duelarik, ideia itzulika izaten du buruan: autoan, oinez doanean... Traktore bat egin behar badu, traktoreen irudiak bilatzen ditu, eta eskura dituen baliabideekin forma hori nola eraiki pentsatzen du. «Ni hasten naiz, eta joaten naiz egiten. Emaitzak, batzuetan, ez du bat egiten hasierako ideiarekin, garatzen joaten bainaiz». Egin duen irudirik harrigarriena casteller bat izan da, Kataluniako talde batendako. «Ontza batetik abiatuta oso ikusgarria den zerbait egitea ederra da».

Herriko okindegia zen Sarobe 1952an, ireki zutenean. Iñigo Sarobek argi zuen etxeko negozioan ariko zela, eta horregatik ikasi zuen sukaldaritza. Miarritzeko (Lapurdi) ostalaritza eskola ezagutu zuelarik, argi ikusi zuen: «Hona etorri behar dut». Praktikak ere inguruetako gozotegietan egin zituen: Etchebasterren eta Chez Larren. Etxera bueltan, familiako negozioari buelta eman zion, 1997an, eta beste produktu batzuk saltzen hasi ziren: pastelak, turroiak, bonboiak... Oraindik ere ikastaroetara joaten da, Kataluniara.

Ontza batek aukera anitz

Sarobek gozatu egiten du txokolatearekin, aukera anitz eskaintzen baititu. «Politena da osagai huts batek nola eramaten zaituen gauza pila bat egitera: produktu batean sartuta, bakarrik, testurak, zaporeak...», azaldu du. Erabiltzen duena ez da edozein txokolate, gainera. Barry etxearekin egiten du lan. Parisko egoitzan izan ziren, eta han sortu zuten haien txokolatea: Mendixulufraia. Frogak eginez lortu zuten nahi zuten emaitza. Nahasketa da gakoa, gama anitz baitaude: kakao gurin kopurua, hango edo hemengo babak... «Iruditzen zait munduko txokolaterik onena».

Txokolatea lantzeko gakoak ere azaldu ditu Sarobek. Lehenbizi, txokolate ontzak urtu behar dira. Gero, 45 gradura igo tenperatura, eta berriz ere tenperatura jaitsi, 28 gradura. Landu ahal izateko, 30 gradutan egon behar du. «Normalean, sukaldariek errespetu handia diote gozogintzari. Oso zehatza izan behar duzu tenperaturekin eta pisuekin».

Berako gozogilea hainbat gauza egiten saiatzen da, eta modernoagoak: koloreak sartuta, zaporeak nahastuta... Baina dena ez du bere alde. «Gozogintza oso irekia da; alor asko ukitzen ditu. Baina hemen ez gara ohikotik ateratzen. Agian gure izaeragatik izanen da, baina Euskal Herrian gozogintza oso tradizionala da». Erakusleihoan marrubi eta pistatxo pastel handi eder bat jarrita ere, zaila litzateke hura saltzea. Jendeak begiratu bai, polita dela esan ere bai, baina, erosteko, nahiago hostopila, ijito besoa edo sagar tarta.

«Lehen zapuzten nintzen, baina jakin behar da norbera non dagoen. Luzerako lana da: jakin behar da nola eskaini», dio Sarobek. Bere estrategia zera izan da: pastel handiak alde batera utzi, eta pastel indibidualak egitea, 100-125 gramokoak. «Horrela, zenbait probatu ditzakezu, pasteltxo sorta bat eramanez gero».

Jendearen eskariak izaten dituzte, eta jatetxe batzuekin egiten dute lan. Ezkontzetarako menuetan errazago sartzen dira haien gozoak. Sarobe kexu da, gozogintzari askotan ez zaiolako balioa ematen: «Jatetxeetan beti erreparatzen dut ogietan eta postreetan. Kritikoa naiz, horietan huts egiten dutelako gehienbat. Ogia eta postrea, gehienetan, industriala izaten da». Haiek kalitatearen aldeko apustua egiten dutela nabarmendu du: «Ezin duzu xuhurra izan gurinarekin eta abarrekin. Osagai onak erabilita, erraza da emaitza ona izatea».]]>
<![CDATA[«Geometria espazial hutsa da laikotasuna»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-09-19/geometria_espazial_hutsa_da_laikotasuna.htm Thu, 19 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-09-19/geometria_espazial_hutsa_da_laikotasuna.htm Con el palio hemos topado (Palioarekin egin dugu topo).

Berriz egin duzu topo Elizarekin?

Egia esan, Elizak ez du tokirik saiakera honetan. Helburua da aztertzea zergatik politikariek ez dioten inolako jaramonik egiten [Espainiako] konstituzioaren 16.3. artikuluari. Kontzeptu batzuei buruzko hausnarketa ere egin dut: laikotasuna, antiklerikalismoa, tolerantzia, erlijio askatasuna... Palioari, laikotasunari, tradizioari eta ordezkaritzari buruzko ikerketak lagun izan ditut saiakera honetan.

Palioa zikin dago?

Hitzak ez du errurik. Hasieran, palioa erritu erlijiosoaren parte bat zen: pope erlijiosoak eta jainkotasuna irudikatzen zuen fetitxea haren azpian joaten ziren. Eliza eta Estatua elkartu zirenean, kontzeptua oker erabiltzen hasi zen. Orduan hasi ziren erregeak palio azpian desfilatzen. Gero, Franco kolpistaren txanda izan zen, eta Elizaren zilegitasuna lortu zuen. 40 urtez palioa nazionalkatolizismoarekin lotu zen. Ez dut uste palioa zikin dagoenik, baina Elizaren eta Estatuaren arteko batuketa irudikatzen du. Horregatik, politikariek palioa laguntzen dutenean prozesio erlijiosoetan, Francok egin zuena egiten dute: botere erlijiosoari men egin.

Laikotasuna ez da soilik ateoen afera?

Estatu laikoaren oinarriak kristau sinestunen eskutik datoz; bat bera ere ez zen ateoa. Marsilio de Padua eta Thomas Hobbes ez ziren ateoak. Hala ere, ez zuten onartzen Eliza botere zenik. Bestela, usurpaziotzat joko zuten, botere zibila baitzen onartzen zuten bakarra. Laikotasuna ez da ateoa, ezta erlijioaren edo Elizaren kontrakoa ere. Laikotasuna geometria espazial hutsa da. Eliza bere aferez arduratzea nahi du, alor zibilean sartu gabe. Elizak bere burua finantzatu behar duela esatea, Estatuaren laguntzarik gabe, justizia da.

Ez da tradizioa soilik, erlijioa da?

Batzuetan, ez bata, ez bestea: errutina ez besterik.

Tradizioa aitzakia da politikarien parte hartzea justifikatzeko?

Arazo politikoa dute, oraindik ere ez dute ulertzen lege zibilak eta konstituzioa haien sinesmen pertsonalen gainetik daudela, tradizio batean oinarrituak badira ere. Politikariek gizarteko aniztasunaz irri egiten dute, herritarren ordezkari direlakoan, gainera. Erlijioa, identitate elementu gisa, oso arriskutsua da elkarbizitzarako: banatu egiten gaitu; ez du kohesiorik sortzen.

Zergatik ezkerra ez da gai tradizio erlijiosoak alde batera uzteko?

Politikariek uste dute gizartearen ordezkari direla, eta ordezkapen hori jarduera publiko eta instituzional guzietara zabaltzen dute. Baina hauteskundeetan aukeratutako politikariek ez dute inor ordezkatzen. Ordezkatzekotan, Estatuaren interesak ordezkatuko dituzte, baina ez herritarrenak. Bestalde, uste dute erlijioaren adierazpenen kontra egiteak boto galera ekarriko diela, baina ikuskizun dago hauteskundeetan zer gertatuko litzatekeen baldin eta estatuko gobernuan jardunean diharduen alderdiak egunen batean erabakiko balu indargabetzea konkordatua, zeinak Elizarekiko mendekotasun ekonomiko itzela ezartzen baitio.

Nafarroan, bestak eta erlijioa bat izan ohi dira. Lotura hautsi liteke?

Elizak eskubide osoa du bere erakundearen dirdira lau haizeetara zabaltzen duten ekitaldiak antolatzeko. Botere zibilari baimena eskatzearekin aski du bere jaiotzak muntatzeko. Baina udalek ez dute parte hartu behar. Are, egitarauetan ere ez lirateke agertu beharko.

Sanferminetako prozesioan pankartak ateratzeko ideia bota zenuen, politikariei eskatzeko ez dezaten bertan parte hartu.

Ez soilik sanferminetan: 16.3. artikulua urratzen den edozein ekitaldi erlijiosotan. Nafarroan asko dira: Aralar, Leire, San Saturnino, Besta Berri, San Fermin, Frantzisko Xabierkoa... Izan ere, Nafarroako politikariek ahantzi egin dute zer motatako estatuan bizi diren. Kataluniak eztanda egiten duenean edo foraltasuna zalantzan jartzen denean baizik ez dira oroitzen konstituzioaz.]]>
<![CDATA[Ortzadar zuri-beltza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-09-18/ortzadar_zuri_beltza.htm Wed, 18 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-09-18/ortzadar_zuri_beltza.htm Anders als die Andern (Besteak ez bezalakoa). Richard Oswaldek zuzendu zuen film alemaniarra, eta Magnus Hirschfeld doktorearen laguntza izan zuen. Zentsuraren eta jazarpenaren ondorioz, filmaren berririk ez zen izan harik eta 1970eko urteetan Ukrainan kopia bat aurkitu zuten arte.

Weimarko errepublikak urtebete zuen Oswaldek filma egin zuenean. 1918ko azaroan zentsura bertan behera gelditu zenez gero, pelikula grabatzea erabaki zuen. Zuzendariak bidelagun izan zuen Hirschfeld doktorea, eta hark sortutako Institut für Sexualwissenschaft sexu zientziaren institutuak diruz lagundu zuen ekoizpena. Hirschfeld judua eta homosexuala zen.

Garai hartako Zigor Kodearen 175. artikuluaren kontrako aldarria izan zen Anders als die Ander. Artikulu horrek gizonen arteko homosexualitatea zigortzen zuen, eta pelikulak lege hura bertan behera uzteko beharraz kontzientziatzea zuen asmo. Ez du zalantzarako tarterik uzten: filma hasi bezain pronto ageri da 175. zenbakia, izenburuaren azpian.

Paul Korner (Conrad Veidt) da filmeko protagonista, maila ekonomiko altuko musikari homosexuala. Kurt Sivers (Fritz Schulz) biolin jotzaile gaztea ikasle hartzen du, eta maitemindu egiten dira. Gizartearen bazterketa eta ezin ulertua, eta legeen jazarpena eta errepresioa agertzen dira filmean. Hirschfeld doktorea ere ageri da, sexologoaren rola jokatzen. Sexologia lezio bat ematen du Kornerren familiarekin duen solasaldian zein publikoki egiten duen hitzaldian. Atal horietan dokumental kutsua hartzen du filmak.

Pelikulak hautsak harrotu zituen, eta 1920. urtean zentsura berrezarri zuten Alemanian. Urte hartan filma debekatu zuten: soilik mediku eta ikerlariek zuten hura ikusteko baimena. Hamarkada bat geroago, 1933an, nazismoak film horren kopiak erre zituen. Hala egin zuen sexu zientzietako institutuko artxiboekin ere. Baina nazismoak ezin izan zuen filma erabat desagerrarazi, kopia bat gorde baitzen Ukrainan. Municheko museoak aurkitu zuen kopia hori.

Natalia Ardanaz Historia Garaikidean doktorea da, eta aditua zinema eta genero gaietan. Irakaslea ere bada CLAVNA Nafarroako Ikus-entzunezkoen Klusterrean, eta Anders als die Andern izan du hizpide: «Film bikaina da, garai hartako Alemaniako zinema mutu espresionistaren bereizgarri. Uste dut Fritz Lang, Friedrich Murnau eta halako maisu handien zinema espresionista iragartzen duela: estetikoki, narratzeko modu subjektibo hori erabiltzen du».

Estetikoki ez ezik, narratiboki ere film ona iruditu zaio Ardanazi: «Sekulakoa da: aitzindaria da, bere garairako oso aurreratua. Homosexualitatea sumatu zitekeen dantzak edo jarrerak agertu ziren zinema mutuan, baina bi gizonen arteko sexualitatea hain modu irekian agertzea ez nuen aurretik ikusi».

Bestelako irudikapena

Esther Marin zinema kritikaria eta kulturaren soziologian doktoreak uste du film garrantzitsua dela, homosexualitatea defendatzen zuen lehenbiziko filma baita. Hala ere, ñabardura egin du: «Homosexualitate oso zehatza da ageri dena. Garai hartan benetan armairutik atera zitezkeenak, normalki, aberatsak ziren: jantziak, kulturari lotuak eta estetak». Film «osoa» dela nabarmendu du, disidentzia sexualak zituen muga eta arazo guziak agertzen baititu: «Pertsonalak: identitateari buruzko zalantzak, ezkutatzea, bakardadea, errepresioa eta abar. Familia arazoak: presioa eta zokoratzea. Eta arazo sozialak: estigmatizazioa, estortsioa, jazarpena eta askatasun gabezia».

Filma garrantzitsua da Pau Guillenen arabera ere, Zinegoak LGTBI zinema eta arte eszenikoen jaialdiko zuzendaria bera: «Hastapenetan zen zinema, eta errealitate bat ikusarazteko modua izan zen. Ordurako, literaturan agertu ziren emakume zein gizon homosexualak». Aurretik ere agertu zen zineman, baina bestela: «Homosexualitatea karikatura eginez agertzea ohikoa izan da, modu negatiboan: pertsonaia irrigarri da, eta ez du paper nagusirik. Elementu komiko bat da, iseka egiteko». Zaila zen eskema horretatik aldentzea garai hartan, baina Guillenek gogorarazi du gaur egun oraindik gertatzen dela.

Izan ere, homofobia nagusi izan da zineman. Hala uste dute adituek: «Homofobia gailendu da hedabideetan, eta, jakina, zineman. Maritxua irrigarria zen jendearen erreferente izan den zineman», azaldu du Marinek. Harago doa Ardanaz: «Film hau ez dut imajinatzen gaur egun: pantailetan errepresio sexual handia dagoela uste dut. Onartu dugu sexu aniztasuna, baina, bestalde, erakusteko beldurtiagoak gara».

XIX. mendeak aldaketa handiak ekarri zituen: Marinen arabera, ilustrazioaren bidez modernizaziora egin zen salto, eta mende bukaeran «askatasunen eklosioa» gertatu zen. Askatasun pertsonalak bultzatu zituen horrek. Hala ere, garai horretan sortu zen 175. artikulua. «Weimarko errepublikan permisibitatea zegoen. Berlin 1920an liberalismo handiko tokitzat jotzen zen».

Ardanazek uste du gerora atzerakada izan zela: «XX. mende hasiera askatzaileagoa eta iraultzaileagoa zen; gero sekulako errepresioa eta zentsura izan ziren mundu osoko pantailetan, 1968ko maiatzetik aurrera errepresentazioetan iraultza sexuala hasi zen arte». Guillenek azaldu duenez, dagoeneko jaialdirako jasotzen dituzten film guziak ez dira ari homosexualitateaz eta horrek dituen zailtasunez. Hala ere, oraindik badira ikusgarritasun gutxiko gaiak: transexualitatea eta intersexualitatea. Arrisku batez ohartarazi du Zinegoak-eko zuzendariak: «Pasatzen ari gara zokoratutako pertsonaietatik bikote heterosexual bati espero zaiona errepikatzera». Zineman LGTBI komunitatearen bereizgarriak mantentzeko deia luzatu du.

1919ko filmak ez zuen eragiterik izan disidentzia sexualari buruzko filmen garapenean, desagerrarazi egin baitzuten. Hala ere, Marinek uste du gaur egun baliagarria dela: «Mezu bat kontuan hartu beharko genuke: ehun urte geroago, askatasun pertsonal eta sozialetan egindako aurrerapenak egun batetik bestera desagertu daitezke haien kontrako mehatxurik handienak gutxiesten baditugu».

Ander ere ezberdina da

Anders hitzak ezberdina esan nahi du alemanez, bestelakoa. Modu horretan aurkeztu zen aurrerago ere homosexualitatea beste film batzuen izenburuetan. Fonetikoki antzekoa den Ander ere ezberdina zen; ordura arteko filmetako protagonistekin alderaturik bai, behinik behin. Euskal Herrian geroago grabatu ziren LGTBI gaiei buruzko filmak. Ez da harritzekoa, 1956an sortu baitzen euskarazko lehenbiziko filma: Gure Sor Lekua. Homosexualitateari buruzko euskarazko lehenbizikoa duela hamar urtekoa da: Ander. Roberto Castonek zuzendu zuen, baina orain arte ez da Hego Euskal Herriko aretoetan ofizialki estreinatu. Ipar Euskal Herrian bai, eta ETBk ere eman du zenbait aldiz.

Garai hartan, Zinegoak jaialdiko zuzendaria zen Caston. Azaldu duenez, LGTBI gaia landu zuen lehena ez ezik, beste film batzuei nazioarteko ateak ireki zizkion filma ere izan zen Ander. Zinegoak jaialdiko antolatzaileak ohartu ziren euskarazko zinemagintzan hutsune handia zegoela. Ez hori bakarrik; nekez aurkitu zitezkeen landa eremuko disidentzia sexualak. «Asiako baten bat izan ezik, esku artean genituen film guziak hirietan gertatzen ziren».

Erronkari heldu zion Castonek berak: «Film bat egitekotan, landa eremuan egin behar nuen, interesgarriagoa iruditzen zitzaidalako, eta sekulako hutsunea zegoelako». Euskal Herrian girotu zuenez, euskaraz egitea pentsatu zuen; ez soilik euskaraz, gaztelera ere asko ageri baita. Pertsonaia nagusietako bat perutarra delako erabaki zuen biak erabiltzea.

Garai hartan hasi ziren Jon Garaño eta Jose Maria Goenaga bi lesbianaren arteko istorioa kontatzen zuen filmarekin: 80 egunean; gero beste batzuk etorri ziren. Castonen arabera, ez zegoen beste aukerarik: «Kontatu beharra zegoen, gizartearen parte delako. Hizkuntza guziek egon behar dute zineman, eta gai bakar bat ere ezin da zokoratu. Logikoa da».]]>
<![CDATA[Musikak herrian duen espazioa handitzeko bandak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/045/001/2019-09-15/musikak_herrian_duen_espazioa_handitzeko_bandak.htm Sun, 15 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1944/045/001/2019-09-15/musikak_herrian_duen_espazioa_handitzeko_bandak.htm big band-ak.

Iaz egin zuten lehenbizikoz kontzertua big band-arekin, eta Itziar Perez de Ziriza musika eskolako zuzendariak azaldu du kontent direla jendearen harrerarekin. «Jendeari asko gustatzen zaio. Kanta ezagunak jotzen dituzte, eta oso atseginak dira entzuteko». Jose Luis Gomez Koki da zuzendaria, eta, Perez de Zirizaren arabera, oso ongi gidatzen du taldea.

Gainera, ikasleentzat pizgarria da bandan jotzeko aukera izatea. «Txikiak bandan aritzen dira, eta, handitzen direnean, hirugarren mailara pasatzerakoan, big band-ean sartzen dira. Normalean, bigarren maila bukatzen ari direnean sekulako gogoa izaten dute horretan hasteko».

Lau urte ditu big band-ak. Ez ditu askoz ere gehiago musika eskolak, duela 11 urte ireki baitzuten. 3 urteko haurrekin hasi ziren, eta lehenbiziko urteetan banda klasikoa zuten. Baina, ikasleak hazi ahala, beste estilo batzuk jo nahi zituzten, eta bestelako kontzertuak eskaini. Horrek bultzatu zituen big band-a sortzera, eta orain arteko emaitzekin kontent dira.

Denbora gutxian errotua

Eskolako zuzendariak azaldu du musika eskola, nahiko berria izanagatik ere, dagoeneko herriko parte garrantzitsua dela: «Musika eskola berria da, baina herrian azkar errotu gara». Ia berrehun ikasle biltzen ditu, eta Nafarroan erreferente dela esan du Perez de Zirizak. Ez hori bakarrik: «Sistema pedagogiko ona du». Perez de Ziriza sinetsirik dago Antsoain bezalako herrietan musika eskolak beharrezkoak direla, haurrek zein helduek musika ikasi nahi dutelako. «Musikaren hezkuntzak derrigorrezkoa izan beharko luke guztientzat, baina eskoletan musika eskolen orduak oso gutxi dira, geroz eta gutxiago», ohartarazi du.

Iaz hamargarren urteurrena zela aprobetxatu zuten eskola herrira zabaltzeko, eta tokiko eragile eta elkarteekin aritu ziren elkarlanean. «Hamar urtez hemen barruan egin genuen lan, eta orain gure jarduna irekitzen saiatzen gara: Antsoain musikaz betetzea da gure helburua».

Musika eskolak baxu elektrikoa, gitarra elektrikoa, klarinetea, zeharkako flauta, gitarra klasikoa, perkusioa, pianoa, saxofoia, tronboia, tronpeta eta kantua eskaintzen ditu. Gainera, 3 urteko haurrekin lanean hasten dira; are, 2 urtekoekin ere tailerrak egiten dituzte tarteka. Perez de Zirizak gogorarazi du eskolako ateak zabalik direla denentzat.

Big band-aren kontzertua 18:00etan izanen da, Lapurbide plazan. Txosnetan, berriz, Fermin Valentziak eta Anje Duhaldek itxiko dituzte bestak, eta Rafael Alberti plazan disko mugikorra izanen da. Iluntzean, zezensuzkoak itzaliko du besta.]]>
<![CDATA[Bineta, marko barruan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2019-09-14/bineta_marko_barruan.htm Sat, 14 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2019-09-14/bineta_marko_barruan.htm Artea komikian erakusketako komisarioak. Atzo azaldu zuen harreman hori, Iruñean, Nafarroako Komikiaren X. Azoka inauguratzeko egindako prentsaurrekoan. Museoek editatutako komikiak eta komikira eramandako artelanak erakusten ditu Kondestablearen jauregian paratu duten erakusketa horrek. Erakusketa gehiago izanen dira hilabete iraunen duen azoka horretan, baita tailerrak eta artista gonbidatuak ere.

Hamargarren aldia du azokak, eta urteurrena baliatu dute ingurua zabaltzeko: aurten, Iruñean ez ezik, Tuteran (Nafarroa) ere antolatu dituzte jarduerak. Gainera, Zart argitaratu dute, 30 komikigileren lanak biltzen dituen metakomikia. Hala deitu diote, istorio guztiak komikiari buruzkoak baitira. «Gure komiki propioa argitaratzea pentsatu dugu, ez baitzegoen modu hoberik urtemuga ospatzeko. Egon behar zuten artista guztiak daude: badira 70eko urteetan lanean ari zirenak eta egile berriak», azaldu zuen Alberto Rodriguez Tiza elkarteko kide eta azokako antolatzaileak.

Azokak hiru hanka ditu: erakusketak, artista gonbidatuak eta tailerrak. Gonbidatutako artista guztiek haien erakusketa izanen dute, eta publikoarekin solasaldiak eginen dituzte. «Bilkura horiek dira azokaren atal garrantzitsuenetako bat, egileek eta irakurleek bat egiten dutelako. Hor sentitzen dugu azoka inoiz baino gertuago», esan zuen Rodriguezek. Aurten gonbidatutako artistak hauek dira: Paco Roca, Sandra Uve, Max, Agustin Ferrer Casas, Laura eta Carmen Pacheco, Flavita Banana eta Belatz. Azken biak Tuteran izanen dira.

Ikasleei bideratutako tailerren garrantzia ere azpimarratu zuen Rodriguezek: «Komikia lantzeko modurik onena txikitatik hastea da. Agian hamar urte barru hemendik pasatutako norbaiten lanak ikusiko ditugu pareta hauetan zintzilik». Iaz 1.700 ikaslek baino gehiagok parte hartu zuten, eta 22.751 lagun joan ziren azokara, Iruñeko Udalaren datuen arabera. «Azoka hau erabat errotua dugu dagoeneko: udaren bukaeran, iruindarrak eskaintza arrakastatsu eta fresko honen esperoan egoten gara», esan zuen Maria Garcia-Barberena Iruñeko Kultura zinegotziak. Ezohiko azoka bat dela gogorarazi zuen Rodriguezek: «Ez da erraza horrelako azoka bat egitea: ez dago salmenta azokarik, luzea da, autoreei buruzkoa da, eta dena dohainik eskaintzen da».

Mihisetik binetara

Azokako jarduera gehienak Iruñean izanen dira: Kondestablearen jauregian eta Civican zentroan. Lehenbizikoan dago Artea komikian erakusketa. Duela hiru urte aurkeztu zen, Madrilen, Telefonica fundazioaren eskutik, baina, orduz geroztik, aldatu egin da. Izan ere, komisarioak etengabe egiten du lan hura berritzeko. Azkenengo berritasunak uztailekoak direla azaldu zuen Mensurok.

Museoak eta komikia, komikiak eta museoa. Horren bueltan eraiki du 70 artista baino gehiagoren obra biltzen dituen erakusketa. Bi aretotan banaturik dago: lehenbizikoan, museoek argitaratutako komikiak ikus daitezke. Komisarioak azaldu zuenez, Pariseko Louvre izan zen komiki bilduma bat sortzen hasi zena, baina dagoeneko museo askotara zabaldu da fenomenoa. «Komikiari plaza hori hartzea falta zitzaion», aipatu zuen Mensurok. «Komikia abangoardiako artea da, museoetan ere sartzen ari dena. Etorkizuneko lengoaia ederra da, aukera asko eskaintzen dituena». Erakusketan ageri diren bildumak Louvre, Prado, MNAC, Georges Pompidou, Orsay eta IVAM museoenak dira. Horri buruz hitz egiteko, Fabrice Douar Louvreko editore zuzendaria etorriko da Iruñera, baina data zehaztu gabe dago oraindik.

Bigarren aretoan, egileak dira museoetan dauden obrei begira jarri direnak. Margolariei egindako omenaldiak dira: batzuetan obra baten bertsioa eginez, beste batzuetan obra horiek komikietan nolabait txertatuz, edo egileak berak binetetan sartuz. Gainera, Telefonica Fundazioaren arte bildumako obra kubisten komiki bertsioak ere ikusi daitezke.

Erakusketa gehiago ere badira. Francis Bartolozzi (1908-2004) izanen da azokako izen garrantzitsuetako bat. Emakume hori izan zen Nafarroan komikia egin zuen lehenbiziko pertsona, eta haren obrari buruzko mahai ingurua eginen dute urriaren 5ean. Hari buruzko atzera begirako erakusketa ere badago. Rodriguezek eman zituen azalpenak: «Aitzindari bat da. Haren lan piktorikoaz asko hitz egin da, baina ez hainbeste haren komikiari buruz».]]>
<![CDATA[Plazak eta txupinazoa haienak dira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/037/001/2019-09-12/plazak_eta_txupinazoa_haienak_dira.htm Thu, 12 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/037/001/2019-09-12/plazak_eta_txupinazoa_haienak_dira.htm
Kontent da Alaba, txupinazoa botako duten emakumeetan gazteena. Haren aburuz, herrian egin duten lanaren aitortza izan da txupinazoa botatzeko aukera ematea: «Aurten egitasmo asko egin genituen martxoaren 8an, eta, azkenean, nabaritzen da jendeak Antsoaindik eta Antsoainentzat lan egiten duten pertsonak aukeratu dituela. Herrian lan egiteari balioa eman diote».

Antsoaindarrak onartu du ez dela erraza izan, eta, beraz, ez zutela inolaz ere espero suziria botatzeko aukera izatea. Beste bi hautagaiak Antsoaingo Caritas elikagai bankua eta Alberto Undiano Mallenco futboleko epaile ohia ziren. Azkenean, feministek sartu dute gola: «Ez genuen espero, batez ere futbolaren kontra jokatzen genuelako; beraz, ikaragarri poztu gintuen gure hautagaitzak irabazi izanak».

Gozatzeko, gune seguruak

Txupinazoa 18:00etan izanen da, gaur, eta Udaletxe plazara joateko kalejira feminista antolatu dute Martxoaren 8ko batzordeko kideek. Gazte bazkariaren ondoren izanen da, Txokogorri gunetik abiaturik. Oholtzara hiru emakume igoko diren arren, Alabak nabarmendu du gainerako kideak behean izanen direla babesa ematen: «Behean gure lagunak izango dira, pankartarekin eta gurekin batera oihuka». Suziriak eztanda egin ondoren, askaria banatuko dute, eta erraldoiak eta buruhandiak aterako dira karrikara.

Antsoaingo feministen jarduna ez da gaur bukatuko: egunero antolatu dituzte jarduerak. Bihar, neska gazteek argazkia aterako dute, Plaza Berrian; etzi, bermuta eta karaokea antolatu dute, Txokogorrin; eta, igandean, emakumeen topaketara joateko deia egin dute. «Adin guzietako emakumeak elkartzen gara han. Udalak gonbidapenak banatzen ditu; han, kafea ematen dizute, eta, ondoren, antzezlan bat dago». Aurten La Fea, La Mala y La Mexicana obra emango dute Adriana Olmedok eta Nerea Bonitok. Rafael Alberti plazan izanen da ikuskizuna, 17:30ean.

Ez da kasualitatea izan emakume feministak bestetako egitarauan sartzea. Xehetasunak eman ditu Alabak: «Ikusten genuen asko lantzen genuela erasoen kontrako kanpaina eta puntu morea, baina hori soilik lana zen. Ez genuen gozatzeko gune segururik jaietan; orduan, aurten lasai egoteko giro horiek sortzeko apustua egin dugu, lanik egin gabe gozatzeko». Hala ere, lan egitea ere tokatuko zaie: puntu morea jarriko dute txosnetan, emakumeren bati eraso egiten badiote bertan salatzeko aukera izan dezan.]]>
<![CDATA[«Sokadantzak nortasun handia ematen dio hiriari»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2019-09-12/sokadantzak_nortasun_handia_ematen_dio_hiriari.htm Thu, 12 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2019-09-12/sokadantzak_nortasun_handia_ematen_dio_hiriari.htm
Zergatik sokadantza bat Tuteran?

Tuterak baditu hirian ongi errotutako dantza sozialak: Tuterako jota, San Joango makil dantza... Kontua da Tutera herri handia dela, eta baditu hiri zertzeladak. Beraz, sokadantza bat ongi heldu zaio, populazioaren tamainarengatik. Guk dakigula ez da sokadantzarik izan Tuteran, baina hemendik gertu sokadantzak ditugu, eta Europa guzian egiten dira; beraz, ez zaigu iruditzen zerbait bitxia izanen denik.

Zertan oinarritu zarete koreografia egiteko?

Sokadantza diferentea izanen da, jotaren erritmoa duelako. Sinesgarria izateko edo bertan errotzeko, hemengo erritmo eta moduak behar ditugu. Ez dugu gisa horretako sokadantzarik ezagutzen, baina uste dugu Erriberan zentzua duela. Bestalde, ez dugu nahi koreografia finkorik. Uste dut dantza taldeak askotan mugaturik egon garela, eta inprobisazioa ahantzi dugu. Beraz, koreografia oinarri bat badago, baina irekia da: aurreskuek eta atzeskuek inprobisa dezakete.

Musika tresnekin Tuterako errealitatea islatzen dela diozue. Zein da errealitate hori?

Askotariko errealitatea. Hemen dauden sentsibilitate guziak bildu nahi izan ditugu, inor ez mintzeko, eta denek bere egin dezaten, hori baita helburua. Sokadantzaren musika Xabier Bikandik egin du.

Zer behar ikusi duzue dantza berri bat sortzeko?

Uste dugu sokadantzak nortasun handia ematen diola hiriari. Helburua da hiriak beste identitate ikur bat izatea. Laya ez da ohiko dantza talde bat: kultur eragile izan nahi dugu. Hau da, hiriaren besta egutegiari ekarpena egin nahi diogu. Beste aferetarako badaude beste talde batzuk oso ongi egiten dutenak.

Erriberako beste herrietakoak ere biltzen ditu Layak, ezta?

Erribera egiten dugu. Iruñea bezala, Tuterak inguruko jendea biltzen du, eta hori maite dugu. Beraz, kooperatiba talde moduko bat dugu Erriberan: Tuterak lagundu dezake Monteagudon edo Cabanillasen, eta alderantziz. Elkar elikatze oso ona dago, alde horretatik.

Azken urteetan dantza berriak sortzen ari dira Tuteran. Zergatik?

Dantzari asko daude hemen. Makil dantzak oinarri harturik, gauza asko egiten dira. Gorakada izan da, seguruenik urte luzez isilik lanean aritu garelako. Bestalde, beldurra galdu dugu zerbait berria egiteko. Elementu tradizionalekin egiten dugunez, emaitza tradizioa da. Tradizioa erabat garaikidea da. Muga horiek gaindituta, emaitzarekin oso kontent gaude. Uste dut Nafarroan fenomeno hori gertatzen ari dela.]]>
<![CDATA[Elkarri batuta dantzan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/036/002/2019-09-08/elkarri_batuta_dantzan.htm Sun, 08 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1890/036/002/2019-09-08/elkarri_batuta_dantzan.htm
Erraldoi eta buruhandiak 17:00etan aterako dira autobus geltokitik. Hirian barrena ibiliko dira dantzan, segizioarekin bat egin arte. Udalbatza, Pamplonesa, udal txistulari eta gaiteroak eta dantzariak kalejiran abiatuko dira Udaletxe plazatik, eta hiru burguetan barrena ibiliko dira: San Zerninen, Nabarrerian eta San Saturninon. 18:30 aldera katedralean geldiunea eginen dute Karlos III.ari lore eskaintza egiteko. Ekitaldi instituzionala Dugunakoen soka-dantzarekin bukatuko da, Udaletxe plazan. Eguna biribiltzeko, Pamplonesa musika bandak kontzertua emango du, 20:00etan, Gazteluko plazan.

Hori ez ezik, Erdi Aroko azoka ere izanen da egun osoz. Alde Zaharreko karriketan ehun saltoki inguru izanen dira, elikagaiak eta eskuz egindako produktuak saltzen. Musika eta antzerki saioak izanen dira inguru horietan, baita haurrentzako jokoak eta antzinako lanbideen erakustaldiak ere.

Batasunaren Pribilegioaren Eguna



Gaur, egun osoz, Iruñeko Alde Zaharrean.]]>
<![CDATA[«Ezker abertzaleko aulkiek arantzak izan dituzte beti»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1919/038/001/2019-09-08/ezker_abertzaleko_aulkiek_arantzak_izan_dituzte_beti.htm Sun, 08 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1919/038/001/2019-09-08/ezker_abertzaleko_aulkiek_arantzak_izan_dituzte_beti.htm
Nola sartu zinen herri mugimenduetan eta borroka sozialetan?

14 urterekin Faltzesko tomate kontserba fabrikan sartu nintzen. Espainiako estatu osoko emakumeak etortzen ziren, 1.500. Bederatzi urtez egon nintzen han. Gogorra zen: semiesklabotza sistema bat zen. 23 ordu jarraian ere egin dut lan han gutxieneko soldataren truke, baldintza oso txarretan eta inolako errespeturik gabe. Ez nuen inoiz aditu klase borrokari buruz, baina ikusi nuen egoera hori ez zela justua.

Zer egin zenuen edo zenuten?

Jakin genuen enpresak ez zuela guregatik kotizatzen. Pentsa, Sindicato Verticala ere etorri zen gurekin batera itxialdia egitera. Irabazi genuen, eta taldetxo bat sortu genuen gure egoera eta oinarrizko eskakizunak zein ziren aztertzeko. Horrek gatazka handiak sortu zizkigun: errepresioa handia izan zen. Egia esan, eskatutako gauza anitz lortu genituen. Nire kontzientzia sozial eta nazionala fabrika horretan piztu zen.

Noiztik zara abertzalea?

Amak ere galdetzen zidan. Osaba gudaria izan zen, Iruñeko kartzelan preso izan zuten, eta amatxi janaria eramatera eta bisitatzera joaten zitzaion. Harreman estua sortu zen. Niretzat erreferente zen: oso jantzia zen, eta maite nituen berarekin egiten genituen bazkalondoak. Gurasoek hilabete bidaltzen ninduten Sestaora [Bizkaia] osaba-izebekin, eta gogoan dut San Ignazio eguna. Ez nekien zer zen hori, baina esaten zidaten gorriz, zuriz eta berdez jantzi behar genuela ikurrina debekaturik zelako. Gero, Jimeno Jurio hitzaldi bat ematera etorri zen herrira, Faltzesko eta Nafarroako historiari buruz. Begiak ireki zizkigun.

Zaila da Faltzesen abertzale izatea?

Bai. Komunikabideak eskuinaren menpe egon dira, eta 1936ko errepresioa Erriberan oso handia izan zen. Hemen belaunaldi bat hil zuten, baina beldurrak hurrengo bi belaunaldiei dena ukatu zien. Navarra 1936. De la esperanza al terror liburua egin genuenean izan nuen hemen gertatutakoaren berri. Hori dela eta, Nafarroako zati honetan lan handia egin behar dugu.

Internazionalismoan militatu zenuen. Zerk erakarri zintuen?

70eko eta 80ko urteetan mundua borborka ari zen. Uste dut garai horiek bizitzeko pribilegioa izan dugula, onerako eta txarrerako. Mundua irabaziko genuela sinetsita geunden: Kuba, Nikaragua, El Salvador... Errusia eta Txina urrutiago ziren, baina Latinoamerikako herrialdeek arreta piztu zidaten, eta Nikaraguara joan nintzen. Bizitzan izan dudan esperientziarik aberasgarrienetakoa izan da. Iraultza horrek asko irakatsi zigun, eta pena handia dut oraingo egoera ikusita.

Zergatik sortu zenuten Askapena?

Komite Internazionalistak martxan ziren 70eko urteetan, eta hor sartu nintzen. Eztabaida garrantzitsu bat izan genuen: Abertzaleok uste genuen elkartasunak joan-etorrikoa behar zuela: hemen gure askapen nazional eta sozialaren alde borrokatzen ginen, Nikaraguan, Kuban eta beste herrialdeetan bezala. Guk munduari erakutsi nahi genion gure borroka, eta beste borroketatik ikasi. Beste batzuek ez zuten horrela ulertzen, batez ere espainiar estatukoek. Beraz, Euskal Herriko talde internazionalista sortu genuen. Hala ere, komiteekin elkarlanean jarraitu dugu.

Ezker abertzalearekin, erakundeetan, zein izan da zure legegintzaldirik gogorrena?

Inolako zalantzarik gabe: 2007koa. Ez dakit nola eraman nuen. Lehenik eta behin oso egoera pertsonal zaila nuelako ama hil zitzaigun eta alaba atxilotu zuten. Poliziak etengabe jarraitzen ninduen, baita oporretan ere. Tentsio izugarria nuen: ezin lorik egin goizeko lauretan txirrina jotzen zidatelako, mehatxuak jasotzen nituen etengabe... Uste dut jende asko ez dela jabetzen kolektibo osoak jasan genuen egoeraz. Batzuetan, ez dugu kontatzen biktimismoa egitea leporatzen dizutelako, baina egoera izugarriak bizi izan ditugu. Legegintzaldi gogorra, baina emankorra izan zen.

EAE-ANV erabat zokoratu zuten urte hartan, eta Yolanda Barcina alkatea indartsu sentitzen zen.

Barcinak egindako lana eta proposamenak aitortu izan dizkigu, beste gauza bat da zer kolpe ematen zizkiguten. Kameren atzetik aitortzen dizute, eta hori urguilu bat da ezker abertzalearentzat: guk ez dugu ustelik, boterea izan dugun arren; egon garen toki guzietan egindako lana eta zintzotasuna aitortu digute; guk bururaino defendatu ditugu gure ideiak ondorioen beldur izan gabe. Barcinari dagokionez, zoritxarrekoa izan zen hiriarentzat, baina baita Alfredo Jaime ere, hondeatzailearekin txosnak kentzen edo gu udalbatzetan arrastaka eramaten. Arrastaka ibili gaituzte, eta, gurekin batera, gure hautesleak.

Zaila egin izan zaizu atentatu baten ondoren aurpegia eman behar izatea?

Gehiago kostatu zait neure burua azaltzerik ez izatea. Beti pentsatu dut atentatuak saihestu genitzakeela, politikariak jendearen arazoak konpontzeko daudelako, baina ez gara gai izan hori egiteko. Nik pertsona guzien bizitza errespetatzen dut, bizitza guzia daramadalako pertsona guzien eskubideak defendatzen, eta lehenbiziko eskubidea bizitzarena da. Baina politika, politika da. Bizitzaren alde ari diren askok milaka pertsona hiltzen dituzte munduan. Hipokrisia da hori. Beraz, alde horretatik, aurpegia ematea ez zait zaila egin, pentsatzen dudanaz seguru nagoelako. Bizitza da norberak duen gauzarik sakratuena, eta norbaitek bere bizitza jokatzen duenean nire herriko eskubideen alde borrokan, erabateko begirunea azaltzen diot. Gero, konpromiso horren begirunetik, kritikatzen ahalko ditut haren ekintzak.

Legegintzaldi horretan NaBairen eta EAEren arteko harremana ez zen onena. Zer aldatu da?

NaBairi apartheidaren kontrako defentsan konpromisorik ez izatea leporatzen genion. Ahul ibili ziren horretan, ez zutelako zipriztindu nahi. Hala ere, harreman pertsonalak oso onak izan dira, beti izan dira alboan. Egoera politikoa bideratuta, dena bere onera datorrela ikusi dugu.

Garai horretan, ezker abertzaleko zenbaiten seme-alabak atxilotu zituzten; tartean, zure alaba. Haien kontra jo zuten?

Primeran zekiten zertan ari ginen, eta saiatu ziren gatazkaren konponbiderako prozesua gelditzen. Non eman ziguten? Min handien egiten ahal ziguten tokian. Erabat onartuta genuen gu atxilotzeko aukera, baina seme-alaba ezberdina da. Niri dena hautsi zitzaidan.

Atxiloketa horiek bultzatu zintuzten lehen lerroa uztera?

Ez, ez. Ezker abertzalean politikara ailegatzen zara inork ez duelako nahi: gure aulkiek arantzak izan dituzte beti. Argi dugu lekukoa pasatu behar dela. Ez genuen albo batera utzi: guk garai bat bete genuen, tokatu zitzaiguna, eta garai berri batean beste jende bat behar zen.

Nola bizi izan zenituzten seme-alaben atxiloketak eta torturak?

[Hasperen egin du]. Gogoratzen dudan bakoitzean gaizki jartzen naiz. Hainbeste min dut... Horrekin bizitzen ikasten baduzu ere, hori hor dago beti. Mina ezin da neurtu, norberaren mina norberarena da, eta nik ezin dut nire mina beste batzuekin alderatu. Baina denek gure bizitzetan eragin digun mina jasan dugu. Torturenak asko eragin zidan. Horri buruz irakurria nuen, baina ez da gauza bera alabari egiten badiote.

Udalbatzan irakurri zenuen tortura horien testigantza.

Iruditu zitzaidan torturaren kontrako auzia defendatzeko modurik onena hori zela. Ez zuten ulertu. Tortura izan denik ere ez dute onartzen. Aurrera egiteko, presoen afera eta torturarena konpondu behar dira. Kontakizun plural bat behar dugu: min guziak bildu behar dira kontakizun komun batean. Nik ez dut torturatzaileek barkamena eskatzerik nahi. Aski dut esatearekin gaizki egon zela eta ez dela errepikatuko.

Paradigma aldaketa zaila izan zen?

Hainbeste urte borrokan, hainbeste min alde guzietarik, hainbeste eman eta gero... ez da erraza. Baina ni harro nago egin dugunaz, eta estrategiarekin asmatu genuen. Nahiko nuke hori lehenago egin izan bagenu, jende askoren mina saihesteko, baina egoeraren arabera egin zen.

Ezker abertzaleak urrats gehiago egin behar dituela uste duzu?

Uste dut urrats asko egin ditugula: [Espainiako] estatuak egin dituenak baino askoz ere gehiago, eta, noski, urrats gehiago egin behar ditugula dioten erakunde eta alderdiek baino askoz ere gehiago. Ez dira ari urrats gehiago egiteko eskatzen, makurrarazi nahi gaituzte. Politikan hori ez da posible, eta oker dabiltzala uste dut. Esan dugu gaizki egin duguna eta ongi egin duguna. Errendizioa eskatzen zaigu, eta hori ez da zilegi, ez baikaituzte garaitu.

Euskal lurraldeen banaketa eta indarkeria baztertzea onartuta, ezker abertzaleak Aralarren tesiak bere egin ditu?

Ikusi eta gero, denak jakintsu. Honaino ailegatu gara bai, baina honaino ailegatzeko baldintzak izan ditugunean. Duela hogei urte beste egoera bat zegoen, eta, politikan, testuinguruaren arabera jokatu behar duzu. Denborak inportanteak dira, eta, kasu honetan, nik ez nuen Aralarren erabakiarekin bat egin. Mindu ninduen, bizitza guzia elkarrekin borrokan aritu baikinen, eta horrelako hausturak inoiz ez direlako errazak izaten. Baina nik errespetatu nuen haien analisi politikoa eta erabakia. Orain kontent naiz abertzaleen etxean bat egin dugulako berriz ere.

Nola ikusten duzu orain borroka nazional eta soziala?

Gaseosoa. Ez dut ikusten. Uste dut paradigma aldaketa batean gaudela, ez soilik Euskal Herrian, munduko testuinguruan ere bai, eta bila eta bila ari gara. Gaur egiten dugun analisiak etzidamu ez du balio, oso agudo doalako dena. Askatasun nazional eta soziala lortuko dugu: guk, eta munduko herri guziek. Mundu honek ezin du horrela jarraitu, ez baitugu etorkizunik giza espezie bezala. Euskal Herriari dagokionez, ezkerretik poliki-poliki ari gara oinarri soziala zabaltzen. Gaur egun independentziaz hitz egiten da normaltasunez, eta orain dela hamabost urte pentsaezina zen. Gazteak ari dira beste borroka batzuk egiten. Antolaketa politikoan ez dugu asmatu: antolatzea ezinbestekoa da aurrera egiteko, baina beste formula batzuk behar ditugu.]]>
<![CDATA[Ez dago VAR-aren beharrik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-09-07/ez_dago_var_aren_beharrik.htm Sat, 07 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-09-07/ez_dago_var_aren_beharrik.htm
«Klasikoak epaitzen nituenean ere ez zen hainbeste kazetaririk etortzen». Ez zen ekitaldi serioa izan, horren lekuko arbitroaren lehenbiziko hitzok. «Oso hunkiturik» jaso zuen Enrique Maia alkateak emandako saria: zapi gorria eta hiriko hiru burguen batasuna irudikatzen zuen eskultura. Iruñearen proiekzioan modu argi eta aktiboan eragin duten pertsonak omentzeko saria da zapia, eta, zinegotzien aburuz, arbitroak hori egin du, nazioarteko arbitro gisa.

Undiano Mallencok berak onartu zuen han eta hemen tokatu zaiola Iruñea zer den azaltzea. Ez hori bakarrik: «Iruñea hiri txikia da, eta askok ez dakite mapan jartzen ere. Atzerriko kazetariek, baina, beti egiten zidaten galdera bera: 'Zergatik zaudete hain ero Iruñean?'». Entzierroengatik izaten zen; beraz, sanferminez mintzatzea tokatu izan zaio.

Kontent zen; alde batetik, kiroletako epaileek askotan ez dutelako izaten horrelako omenaldirik. Bigarren mailan geratu ohi dira. «Normalki kazetariak ez dira arbitroez oroitzen. Tira, bai, baina haiei buruz gaizki hitz egiteko», bota zuen epaile ohiak. Hitz gutxiko diskurtsoa egin zuen, hiru minutukoa, baina onartu zuen ez duela «inoiz» ahantziko sariaren «detailea».

Maiak hartu zituen atzoko ekitaldi laburreko minutu gehienak. Orotara, 11 minutu iraun zuen sari emateak. Alkateak zorion hitzak izan zituen arbitroarentzat, eta Iruñearen eta Nafarroaren izena mundu guzian zabaldu izana eskertu zion. Telebistan arbitro nafarra esaten ziotela beti. «Ez zenuen keinu itsusirik inoiz egin. Ezta Paratu ezazu L-a kantatzen zizutenean ere», gogorarazi zion Maiak. Txantxetarako aukerarik ez zuen galdu alkateak: «Hemeretzi urtez justizia egin duzu zelaietan, edo saiatu izan zara, behinik behin», bota zion, bertaratutakoen irri artean. «Tira, ez zenuen VAR-ik». Undiano Mallencoren familiarekin ere gogoratu zen: «Maria, ez da erraza izanen arbitro baten emaztea izatea».

Euskara, jokoz kanpo

Udalbatza ia osorik agertu zen normalki gonbidatuak gehiago izaten diren ekitaldi horretan. Profil arras ezberdina aukeratu dute aurten Iruñeko Zapia emateko. Aurreko urteetan, Paulina Fernandez Mañueta txurro dendako jabea, Javier Pagola kazetaria eta Elisa Sesma, Pablo Sanchez-Valverde eta Mari Cruz Landa Nafarroan abortuak egiteagatik jazarriak izan ziren hiru ginekologoak izan dira Iruñeko Udalaren omenaldia jaso duten pertsonak.

Baina atzoko aldaketa nabarmenena hizkuntzari zegokion. «Egun on» eta «Iruñeko Zapia» hitzez landa, deus gutxi esan zuten euskaraz. Protokolo zuzendariak ere ez zuen orekarik bilatu, nahiz eta Maiak baino euskara gehiago erabili. Modu horretan, atzoko partidan ez zen izan berdinketarik Iruñean mintzo diren hizkuntzen artean. Jokoz kanpo utzi zuten euskara.

Bien bitartean, kanpoan burdina eta joan-etorri hotsak ziren nagusi. Erdi Aroko azoka prestatzen ari ziren. Gaur eta bihar irekirik izanen dira postuak.]]>
<![CDATA[Ateak eta bihotza, parez pare]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/029/002/2019-09-04/ateak_eta_bihotza_parez_pare.htm Wed, 04 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1890/029/002/2019-09-04/ateak_eta_bihotza_parez_pare.htm Atea zabalik dago guziendako, baina, batez ere, bihotza. Hala diote Iruñeko udaletxeko sarreran idatzirik dauden hitzek. Egun hauetan, Nafarroako hiriburuko bihotzean dagoen herriko etxeak parez pare irekiko ditu ateak, eta bisita gidatuak eskainiko ditu Batasunaren Pribilegioaren bestaren karietara.

Bisita gehienak gazteleraz dira, baina gaur, ostiral eta larunbat artean lau saio izanen dira euskaraz. Atzo hasi ziren bisita gidatuak, orotara 25, eta haietarik bost baizik ez dira euskaraz antolatu. Bisitak dohainik dira, baina aldez aurretik izena eman beharra dago (0034) 948-42 01 00 telefono zenbakira deituta edo www.iruñea.eus webgunean sartuta.

Bisitak udaletxeko ezkaratzean abiatuko dira, hiriko lehen armarri polikromatuaren aurrean. 1598. urtean egindako armarriaren binilozko kopia bat da. Bisitan Batasunaren Pribilegioaren jatorrizko agiria ikusteko aukera izanen da, baita hiriko mazoak eta giltzak gordetzen dituen beiratea ikusteko ere. Karlos III.ak sinatutako agiri horren bidez batu ziren Iruñeko hiru burguak, 1423an. Horrez gain, udaletxeko areto nagusietatik igaroko dira bisitariak: harrera gela, udalbatzak egiteko aretoa eta sanferminetako txupinazoa botatzeko baliatzen den balkoia ikusiko dituzte.

Bisita gidatuak Iruñeko udaletxean



Gaur eta larunbatean, 18:30ean, eta ostiralean, 13:00etan eta 18:30ean, Iruñeko udaletxean.]]>
<![CDATA[«Gaur egun askotan jotzen dugu Youtubera bertsioak ikusteko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-09-04/gaur_egun_askotan_jotzen_dugu_youtubera_bertsioak_ikusteko.htm Wed, 04 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-09-04/gaur_egun_askotan_jotzen_dugu_youtubera_bertsioak_ikusteko.htm
Kontzertua Valentin Larrearen biloben proposamena izan zen?

Eskuz idatzitako partitura batzuk ekarri zizkidaten, haien amak kutxa batean gorde zituenak. Bilobek ez zuten inoiz entzun musika hori. Proiektua kontatu zidatenean, esan nien xarma handia zuela. Bazuen arima proiektu horrek. Etxean begiratu nituen, eta segituan konturatu nintzen oso gauza politak zeudela: aberatsa zen. Baietz esan nien.

Zein izan zen biloben erantzuna?

Eurek, kontent, erraztasun guztiak jarri zizkidaten, eta askatasun guztiarekin egin dut lan. Handik hilabete batera edo, lehenengo irakurketa bat egin nuen, eta hunkitu egin ziren. «Amak hau entzungo balu», esaten zuten. Nire esku utzi zuten obren aukeraketa. Egia esan, bidea erabat erraztu didate. Atzera-aurrera guztiak eurek egin dituzte. Musikariek denbora eta energia pila bat galtzen dugu hara eta hona deika, baina, orain, primeran sentitu naiz, pianoan aritu naizelako bakarrik.

Nola antolatzen duzu autore baten obrei buruzko kontzertu bat?

Oso desberdina da literatura pianistikoan oso ezagunak diren piezak jotzea —Brahms, Chopin...— edo pieza ezezagunak hartzea. Hau ez du inork jo; ez daukazu inongo erreferentziarik. Lehen pausoa eskuz egindakoa begiratzea izan da: notez gain dauden ohar guztiak. Larreak den-dena jartzen zuen, espresio eta argibide pila bat. Gero, alabak ordenagailura pasa dit dena. Ondoren, irakurketa eginez eta erabakiak hartuz joan naiz: zer kolore eman, zer ukitu... Denetariko obrak daude: folklore kutsua dutenak —erromeria, zortzikoa...—, erromantizismoko pianoa gogoratzen dutenak, poetikoagoak direnak —Evocación Vasca, Meditación...—. Atmosferak bilatu behar dira: zer sentsazio sortzen dizun eta hori nola transmititu erabaki.

Obra hauek ez ziren ezagutzen?

Bere garaian ezagutu ziren, baina, ez denez grabaziorik izan, ez dira gaur egunera iritsi.

Larrearen obrak berriz igoko dira oholtzara, beraz. Kontzertu berezia izanen da?

Bai, dudarik gabe. Familiarentzat badu alor sentimental oso indartsu bat. Lehenengo entzunaldiak oso hunkigarriak izan dira haientzat. Biloba batzuk aitonaren ondoan egon ziren musika idazten zuen bitartean. Atzera egiten dute, aitonarengana. Ama ere asko aipatzen zuten, beti esaten baitzuen musika horrekin zerbait egin behar zela. Niretzat ere oso kontzertu berezia da.

Beste euskal autore batzuk ikertu izan dituzu. Interesatzen zaizu bertako autoreak ezagutaraztea?

Bai. Esther Barandiaranekin duoan egin nituen ikerketa batzuk. Honen nahiko antzekoa izan zen Aita Madinaren obra errekuperatzeko egin genuena. Gero Aita Donostiaren integrala egin genuen, lau eskutarako.

Lan honek zer du erakargarri?

Kasu honetan gehien erakarri nauena da ez neukala inolako erreferentziarik. Izan ere, gaur egun, askotan jotzen dugu Youtubera bertsioak ikusteko. Oraingoan, ezerezetik sortu dut. Beste piano jotzaile batek hartuko balu hau ez dakit nola joko lukeen; nik nire ukitua eman diot, eta momentuz hori baino ez dago. Sormen lan oso-oso erakargarria izan da.

Alde handia dago duotik bakarka aritzera?

Niri beti asko gustatu zait ganbera musika: taldeetan jotzea, duoan... Orain, askotan abeslariei laguntzen jotzen dut. Hori pila bat gustatzen zait, zerbait berezia sortzen delako. Bi gauzek dute alderdi ona: bakarrik jota, erabaki guztiak zuk hartzen dituzu, onerako eta txarrerako. Baina, beste norbaitekin jotzen duzunean edo norbaiti laguntzen, egokitzapen lan handia egin behar da. Beste pertsonaren ikuspegira moldatu behar duzu, baina horrek badu alderdi polit bat, badagoelako hartu-emana, amore ematea...

Bietarik zer nahiago duzu?

Zaila da esatea.

Musika klasikoa nola ikusten duzu Euskal Herrian?

Beti goaz haize kontra. Gure aldetik joaten garela iruditzen zaigu. Orain hobetu da, Musikene dugulako, eta hor lehenengo lerroko jende oso ona dagoelako eskolak ematen. Gure garaian kanpora joan behar genuen: Parisera, Lausanara...

Lausanan (Suitza) ikasi izanak eman zizun zerbait, dena den?

Noski. Esperientzia oso-oso aberasgarri bat izan zen hori. Asko ikasi nuen pianoari buruz, baita bizitzari buruz ere.]]>
<![CDATA[«Haiek jasaten dituzte gure kontsumoaren ondorioak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-09-03/haiek_jasaten_dituzte_gure_kontsumoaren_ondorioak.htm Tue, 03 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-09-03/haiek_jasaten_dituzte_gure_kontsumoaren_ondorioak.htm Jet lag-a erabat gainditu gabe eman du bizitako esperientziaren berri.

Zerk eraman zaitu auzolandegietan parte hartzera?

Interesa hasieratik nuen: gogo handia nuen hegoaldeko herrialde baten errealitatea ezagutzeko. Gero, hiru hilabeteko formakuntza ikastaroa ere asko gustatu zitzaidan.

Aurretik aritu zara boluntario?

Frantzian ez dut halakorik egin. Lehenbiziko esperientzia izan da.

Nolakoa espero zenuen El Salvador?

Europatik atera naizen lehen aldia da. Joan aurretik bilerak egin genituen egoera ekonomikoa, politikoa eta segurtasunarena ezagutzeko.

Zer aurkitu duzu El Salvadorren?

Lehenbizi Cabañasen egon ginen, eta azken asteetan San Salvadorren, Mujeres Transformando GKEarekin. Lehenbiziko astean asko ikasi genuen hango gatazkari buruz eta sistema politikoaz. San Salvadorren aldaketa sumatu genuen: etxeetako atarietan segurtasun neurriak zeuden, guardia armatuak...

Zer ekarri duzue motxilan?

Ohar asko, elkartearen kamisetak, oroigarriak eta frijol-ak [babarrunak]. Horretaz gainera, oroitzapen anitz. Herrialdeari buruz asko ikasi dugu, baita emakumeen egoeraz ere: etxez etxeko brodatzaileak, makiletan lan egiten dutenak... Haien lan baldintzak ikaragarriak dira: hamasei orduz egiten dute lan egunean, bete ezineko helburuak dituzte, eta askok haurrak zaindu behar dituzte. Jende hori ezagutzea hunkigarria izan zen. Borroka egiteko eta ekiteko gogoa pizten du.

Zer lan egiten du Mujeres Transformando GKEak?

Helburu dute emakumeak ahalduntzea eta haien eskubideen alde borrokatzea. Batez ere lan eskubideekin ari dira, ehungintzaren sektorean. San Salvadorreko eta inguruko 11 emakume talderekin egiten dute lan. Talde bakoitzari hilabetean bi tailer ematen zaizkio: lan eskubideez eta osasunaz. Elkartearen bidez bestelako gauzak ere egin ditzakete; adibidez, egun batez hondartzara joan ziren.

Emakume horiek zer esaten zizueten zuei?

Oso kontent ziren hara joan ginelako eta gurekin denbora pasatzeko aukera izan zutelako. Beren egoeraz aritu zitzaizkigun: batzuk lanetik bota dituzte antolatu direlako, baina hala ere tailerretan parte hartzen dute. Tailerrek haien bizitza aldatu dutela esan ziguten.

Zure bizitza ere aldatu da esperientzia honen ondoren?

Baietz uste dut, baina oraintxe iritsi naiz: bizitakoa barneratu behar dut oraindik. Oso interesgarria eta oso intentsoa izan da bertatik bertara ezagutzea; ez dira urrutiko albisteak. Konturatzen zara zuk erabakitzen duzula nola kontsumitu eta haiek jasaten dituztela ondorioak.

Zer mezu zabalduko duzu hemen?

Munduan eta ehungintzan gertatzen denaz gehiago informatu behar dugu. Haiek bizi dutena ez luke inork bizi beharko. Hemen gauza batzuk alda daitezke: beti arropa berria erosteari utzi, bigarren eskuko jantziak eskuratu, jantziak konpondu eta berrerabili, eta, bestela, marka handiei erosteari utzi.

Nola aldatu litezke kontsumo ohitura horiek?

Sentsibilizazioa eta informazioa lehenbizi, jende askok ez baitaki zer gertatzen den han, eta askok ez dute jakin nahi ere, zoriontsuago baitira horrela. Ondoren, alternatibak proposatu behar dira. Kontsumo ekintza orok ondorioak ditu, eta asko esaten du norberaren ikuspegiari buruz.

Bueltan, Zarak eraikin oso bat ireki du Iruñean. Zer pentsatu duzu?

Lan handia dagoela egiteko. Sistema kapitalista hau sustatzeari utzi behar diogu, eta jantziak egiten dituzten pertsonak batere errespetatzen ez dituzten marka horiei diru gehiago emateari utzi. Jantzi bat egiteagatik langileak ez du dolar bat ere jasoko. Desoreka hain da handia, ez duela inolako zentzurik.]]>
<![CDATA[Otsagabia gibelera begira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/029/002/2019-08-30/otsagabia_gibelera_begira.htm Fri, 30 Aug 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1890/029/002/2019-08-30/otsagabia_gibelera_begira.htm
Antzezpena ez da gune batean bakarrik egiten; Orhipean besta herri osora zabaltzen da. Hala, garai batean eskola, eliza, negozioak eta karrikako bizimodua nolakoak ziren ezagutzeko parada izanen da. Jantzi tradizionalak soinean ariko dira artilea kardatzen, zuri-beltzeko argazkiak egiten edota errekan arropak garbitzen. Ezkila jotzeak iragarriko du besta abiatu dela, 09:30ean. Ondoren, denak martxan jarriko dira: bizargina, iruleak, zapataria, garbitzaileak, medikua, irakaslea... 11:00etan, ogi mamiak banatuko dituzte, eta, ordu erdiren buruan, garia joko dute larrainean.

Dantza berri bat

Arratsaldez ere ikusten ahalko dira ofizio zaharrak, baina, batik bat, dantzatzeko tenorea izanen da. 19:30ean, Otsagabiko ingurutxoa aurkeztuko dute, Blankoa plazan. Ondoren, makil dantzak eginen dituzte Atharratzeko (Zuberoa) eta Otsagabiko dantzariek, eta, eguna bukatzeko, dantzaldia izanen dute.

Orhipean



Bihar, egun osoz, Otsagabian (Nafarroa).]]>
<![CDATA[«Aurkitu ditugun zailtasunak eta mina uste baino handiagoak dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-08-30/aurkitu_ditugun_zailtasunak_eta_mina_uste_baino_handiagoak_dira.htm Fri, 30 Aug 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-08-30/aurkitu_ditugun_zailtasunak_eta_mina_uste_baino_handiagoak_dira.htm
Elikadura subiranotasuna eta halako kontzeptuak zabaltzeko beharra dago oraindik ere?

EDURNE CABALLERO: Sektore batzuek barneraturik dituzte, baina kontzeptu hauek benetan ez dira ezagutzen. Iruditeria kolektiboaren parte izan daitezen nahi dugu.

ANA SANTIDRIAN: Eguneroko solasaldietan agertuko balira, orduan aurkezten ahalko lirateke ingurumen, gizarte, ekonomia eta lurralde krisiaren benetako alternatiba gisa. Beraz, jendeari kontzeptuok modu praktikoan hurbildu behar zaizkio.

Zer aurkitu duzue bidean?

A.S.: Bagenekien landa eremua ikusezina dela eta erakundeek ez dietela erraztasunik ematen halako proiektuei, baina uste baino handiagoak dira aurkitu ditugun zailtasunak. Askok esan digute urte hauetan nahi duten horretan lan egiten baino gehiago, bidetik harriak kentzen aritu direla: burokrazia, salmenta... Elikagaiak eskuratzeak izan beharko luke zailena, baina zailtasun handienak oztopoak eta salmenta dira.

Egoera ezberdinak ikusi dituzue?

E.C.: Bai. Bizkaia eta Gipuzkoa eremu txikiak dira, ongi komunikatuak, eta populatuagoak. Erraztu egiten du horrek. Gainera, Euskal Herrian batasun handia dago arazoei aurre egiteko.

Zein da arazo nagusia?

E.C.: Esplotazio txikietara batere egokitzen ez diren esparruak ezartzen dira. [Espainiako] Gobernuak onartutako zuzeneko salmentaren legea tokian-tokian jarri behar da indarrean. EAEn osasun lege malgua ezarri da, salmenta lurraldera mugatuz. Hori askoz ere gehiago egokitzen zaio esplotazio txikien errealitateari.

Erakundeek noraino lagundu beharko lukete sektorea?

A.S.: Administrazioen babesa garrantzitsua da, aldaketa oso handia izaten baita hori gertatzen denean.

E.C.: Elikagunea da horren ereduetako bat: erakundeek jendearen nahiei erantzun diete.

Zergatik da garrantzitsua proiektu hauen berri zabaltzea?

A.S.: Alternatiba bakarra da pertsona guzientzako baldintza onak eskainiko dituen planeta bizigarri bat izateko. Fokua filosofia agroekologikoan, elikagai subiranotasunean, ekofeminismoan eta mugikortasun iraunkorrean jarri ezean, ez dago etorkizunik.

Proiektuak ez ezik, ekoizleak aipatzen dituzue etengabe.

E.C.: Industria garapenak eta hiri eta landa eremuak banatzeak berekin ekarri du kontsumitzaileak ekoizleetatik aldentzea. Ekoizleen aurpegia, bizitza eta esperientziak urruti direnei gerturatuta, haiekiko lotura sortzen da, eta balioa ematen diogu egiten dutenari.

Saltoki handietan ekologikoak sartzeak zer ondorio ditu?

E.C.: Kontsumitzaileak soilik zigilua bilatzen badu, ez badu ekoizlearekiko kezkarik, arazo bat izanen da, beti ez baita bertako produktua, eta ez baitituzte ekoizleak ongi zaintzen. Ekoizle batek esan zigun sistemak eta saltoki handiek bere egin dutela ekologismoak egindako lan guzia.

Zergatik erabaki duzue bidea bizikletan egitea?

E.C.: Bizikleta aldarrikapen bat da, baina, horretaz gain, askoz ere gehiago konektatzen gaitu bidearekin. Bidaia bizitzeko eta sentitzeko modua baldintzatzen du.]]>
<![CDATA[Nafar ardoaren alde, topa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/028/001/2019-08-29/nafar_ardoaren_alde_topa.htm Thu, 29 Aug 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1890/028/001/2019-08-29/nafar_ardoaren_alde_topa.htm
Ondoren, ohiko gidoiari jarraituko dio ekitaldiak: mahatsa zanpatuko dute, bildutako mahatsaren analisia eta ebaluazioa eginen dute, mahats bilketaren dantza plazaratuko dute, Nafarroako jotak kantatu, eta, azkenik, mahatsa zanpatzen eskuratutako lehenbiziko muztioa banatuko diote jendeari. Gainera, 13:30etik aurrera, Nafarroako sor-marka duen ardoa banatuko dute. Ardoari buruzko erakusketak, dastaketak eta upategietara bisitak egiteko aukera izanen da asteburu guzian.

Jarduerak, gaurtik aurrera

Besta nagusia igandean izango da, baina gaurtik aurrera jarduerak izango dituzte Erriberrin. Ardo dastaketak, gastronomia topaketak, haurrendako jarduerak eta musika emanaldiak izanen dira igandera arte.

Nafarroako Mahats Bilketaren Besta





Igandean, 11:30etik aurrera, Erriberrin (Nafarroa).]]>
<![CDATA[Kultur makineria martxan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/027/001/2019-08-28/kultur_makineria_martxan.htm Wed, 28 Aug 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/027/001/2019-08-28/kultur_makineria_martxan.htm
Nafarroako Kirol eta Gazteriaren Institutuarekin batera egindako deialdiari esker, Ana S. Holmes, Karmele Oteros, Carlota Vida eta Elvira Madrigal ari dira proiektuak garatzen. Hamar proiektu aurkeztu ziren osotara. Haiekin batera dago Gabriel Coca, gazteen artea ospitaleetara eramaten duen programarako lanean. Hirugarren egoitza Iruñea: hiria ekosistema gisa da, eta hiru gazte ari dira proiektua garatzen: Maider Garayo, Paula Toran eta Nahia Villanueva.

Abuztu hondarrean ateak zabaldu ditu Uharteko zentroak, hilabete lanean eman duten gazteek haien proiektuak azaldu ditzaten. Bigarren solairuan daude egoitzetan parte hartzen dutenak: nork bere mahaia, bere espazioa, baina denak areto berean. Espazioa partekatuta, egoitzek elkarren arteko solasa bultzatzen dute , eta proiektuek elkar aberasten dute.

Testu politikoei buruzko ikerketa kolaboratibo bat egiten ari da Oteros, generoaren gaia hartuta: Las sin parte (Parterik ez dutenak). Hiru testutatik abiatuta ari da, testuak irakurriz eta beste batzuen ekarpenak jasoz. Oraindik ez daki zein izanen den bukaerako formatua, baina argitalpen bat egin nahi du. Hernandez dantzaria da: «Fisika kuantikotik eta zulo beltzetatik abiatu naiz. Espazioa distortsionatuz, dimentsio berrietara iritsi edo sortu nahi ditut». Bideoa eta ahotsa erabiltzen ditu lanean, eta hogei minutuko obra eszeniko bat du helburu.

Vidaren proiektuak gazteak ditu hizpide. Gaur egungo gazteen kezkak mahai gainean jarri nahi ditu, eta «Trantsizio garaiko» gazteen arazo sozialekin alderatu. «Borroka oihu bat izatea nahi dut, pertsonala politikotzat hartzearen aldeko aldarria», azaldu du artistak. «Belaunaldia horretan orokorra den etsipenaren adierazpena da. Izan ere, gehien hezitako belaunaldia gara, baina aukera gutxien duena».

Holmes elementu oso ezberdinak bilduko dituen instalazio bat sortzen ari da: kalean aurkitutako gauzak, koadroak, berak sortutako bideoak, argazkiak, fanzineak... «Jendea espazio horretan gustura egotea nahi dut, eta edertasuna ikus dezatela, edo nahi dutena». Elementuen artean aulkiak daude, eta taka-taka eta kulunkaulki bana, besteak beste. «Gustatzen zaidan edozein objektu eraldatu, eta hor sartuko dut».

Baso baten murala prestatzen ari da Coca, Nafarroako ospitalerako. Sarrerako pasabidean paratuko dute. «Basoak on egiten digu: lasaitzen gaitu, eta ongizatea eskaintzen. Hori ospitalera eraman nahi dut, hori baita han daudenek behar dutena».

Egonaldi luzeagoak

Hirugarren solairutik begira dituzte zentroan denbora gehiago ematen duten artistak. Han daude egonaldietan parte hartzen dutenak. Orain hamabi dira, baina bisitaren egunean Nagore Amenabarro, Nati Garbaio eta Silvia Etxandi besterik ez daude. Lehenbizikoa espraiarekin lanean, doktoretza tesiko ikerketarekin bigarrena, eta paradisura gerturatzeko zuhaitzen koadro handiak egiten hirugarrena.

Artistek lan egiteko tokia da zentroa, eta han ari direnek begi onez ikusi dute hori. «Aukera mundiala da; espazioa oso ondo dago. Eskaintzen dituen baliabideekin udan lasai egon naiz lanean, eta aurkitu dut nire txokoa hemen», azaldu du Amenabarrok. Gazteak ere kontent dira eman dieten aukerarekin. «Artearentzat horrelako espazioak beharrezkoak dira, aukera gutxi izaten baitugu, eta bide zaila izaten baita», ohartarazi du Vidak.

Datuak emateko aprobetxatu du zentroak. Iaz, 165 lagunek egin zuten egoitzan aritzeko eskaera, eta 119k izan zuten aukera. Egonaldiei dagokienez, 59 eskari izan ziren: denbora baterako 28, eta puntualak, 26. Nerea de Diego zuzendaritza taldeko kideak azaldu duenez, egonaldietan nafarrak izaten dira nagusi, artistei tokia baizik ez baitzaie eskaintzen. Baina jatorria ez da inola ere baldintza: «Doan eskaintzen dugu gune hau, eta urte osoan egin daiteke eskaria». Artistek badituzte laborategiak ere, erabiltzeko prest.]]>
<![CDATA[Idorreko bi irla]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/030/001/2019-08-27/idorreko_bi_irla.htm Tue, 27 Aug 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1891/030/001/2019-08-27/idorreko_bi_irla.htm
Cinco Villas deitutako eskualdearen erdian dago Petilla: bi lur puska dira, baina herri bakarra. Bastanes da haietako bat, eta Petilla herria bestea. Aragoiko inguru menditsuen artean nabarmena da nondik aurrera hasten den berriz ere Nafarroa. NA-127 errepidea bukatu arte, Petilla seinaleetan ageri da. Ondoren, ez, herrira joateko hartu beharreko bidegurutzera arte. Nafarroako Foru Erkidegoa dioen seinale gorri handi batek ematen du ongi etorria errepidean: lehenbiziko pista. Horiek euskal lurrak direla ohartarazten duen bigarren seinalea herriko sarreran dagoen informazio panela da. Mendi itzuli bat aurkezten du, zortzi kilometrokoa dena eta 150 metroko desnibela duena. Aurkezpena, gazteleraz ez ezik, euskaraz ere badago.

Mendiz eta harkaitzez inguraturiko muino batean da Petilla Aragoi. Garai batean dorre batek zaintzen zuen herria gainetik, baina, gaur egun, hondakinak baizik ez dira geratzen. Hondakinak, eta ikuspegi eder bat. Onsella haranari so dago herria, eta haize errota lerro batek zeharkatzen duen Selva mendizerra du aurrean. Hura da behatokirik egokiena: Torreta haitza. Hala ere, herriko sarrera zein iturri ingurua begiratoki apartak dira ere.

Harrizko etxeak alderik alde zutitzen dira Kale Nagusian gora. Landare eta loreek apaindurik daude, eta urdinez margoturiko ate eta leihoak nabarmentzen dira harri artean. Nafarroa plazan dira udaletxea eta XIII. mendeko eliza gotikoa, baita zabuetan ibili nahi duten haurrentzako parke txikia ere. Etxe bat zeharkatzen duen tunela igarota, Amadeo Marco kalean behera, Santiago Ramon y Cajal ostatua dago. Petillan sortu baitzen 1906an Nobel saria eskuratu zuen medikua. Ostatuak eta frontoiak ezkerpareta partekatzen dute. Ostatuaren alde batean, pilotan aritzeko zenbakiak daude margoturik, eta, bestean, Ramon y Cajalek garatutako Neuronen Teoria irudikatzen duen horma irudi erraldoia.

Mediku sonatua Don Santiago deitzen dute herrian. Haren sortetxea museo bat da orain, eta mundu osoko mediku eta ikerlariek bisitatu dute. Hura ikusteko, ostatura jo behar da. Haiek arduratzen dira bisitez. Han izaten da Fernando Amunarriz, negozioko jabea. Astelehenetan baizik ez du ixten, betiere logelak hutsik badaude. Jende gutxi bizi da herrian, baina kontent da lanarekin: «Jende dezente etortzen ari da egunotan. Etxean egindako janaria eskaintzen dugu, eta jendeari gustatzen zaio».

Lanik handiena asteburuetan izaten du, eta, aste barruan, bestelakoak egiteko aprobetxatzen du: belarrak moztu, garbiketa lanak... Kanpokoei museoa eta eliza erakusteaz ere arduratzen da: «Medikuak, biologoak eta katedratikoak etortzen dira nagusiki, baina jendeak badu interesa».

Herriko ostatu bakarra izanda, denak hara joaten dira. Baina herrian ez da ia inor bizi, asteburuetan eta udan izan ezik. Orduan aditzen dira herritarren urratsak karriketan. Hala ere, negozioa aurrera eramatea ez da zaila, Amunarrizen aburuz. Udan jende gehiago bada ere, lasaitasuna da nagusi herrian. Batzuek, aulkia karrikara atera, eta goiza irakurtzen ematen dute. Haurrak ere ez dira asko, baina parkean jostatzea maite dute. Gainerakoan, hiru gazte Nafarroako plazako bankuan, eta herritar gutxi batzuk, paseatzen edo solasean.

Maria Aguas bilobekin atera da eguraldi onaz gozatzera. Hura asteburuetan eta udan izaten da herrian, Iruñean egiten baitu lan. «Honen gisako herrien arazoa hori da: denek kanpoan lan egin beharra dugu. Beraz, geroz eta jende gutxiago bizi da». Hala ere, besta baldin badu, ez du hutsik egiten: «Hau toki pribilegiatua da, ikuspegi ederra dugu, eta ez dago batere kutsadurarik. Horregatik etortzen gara: haurrek oso ongi pasatzen dutelako, eta guk lasaitasuna bilatzen dugulako».

Egunerokoan, oso bare

Udatik landa, astegunetan, isiltasuna are nabarmenagoa da Petillan. Aldiz, hori ez da arazo Venancio Murillorentzat. Han bizi da erretiroa hartu zuenez geroztik. Ondoren, herriko alkate izan zen, 1987. eta 1999. urteen artean. Herriari buruz hitz egiten hasita, hamaika istorio loratzen dira haren ahotan. Han bizitzea maite du: «Ez dut ez beldurrik ez deus».

Egunerokoan erosotasun gutxi ditu, baina moldatzen da. Diruz lagundutako bidaia zerbitzu bat dute: asteartero, taxi bat abiatzen da goizean Petillatik Zangozara (Nafarroa), eta eguerdian itzultzen da. Erosketak egitera joateko baliatzen dute: «Garai batean, zaldien eta astoen gainean joaten ginen». Halere, herritar gehienak autoz ibiltzen dira batetik bestera.

Osasun zerbitzuari dagokionez, udan ostiralero joaten zaie Sauseko (Espainia) medikua herrira. Bestela, telefonoz deituta bertaratzen da. Ospitalera joan behar izanez gero, Sauseko anbulantziak eramaten ditu Iruñera. Lehen, Zangozako anbulatorioa zegokien petillarrei, baina, orain, gertuagokoekin dute hitzarmena.

Zalantzarik gabe, herriaren arazo nagusia biztanle galera da. «Herria galtzeko bidean da. Hemen ez da lanik, ez da deus», esan du Murillok. Hark ere kanpoan eman ditu urte anitz: Leioan eta Portugaleten (Bizkaia). La Navaleko langile izan zen, eta Bizkaian ere, herria zuen gogoan: Ramon y Cajal kalean bizi izan zen. Etxera itzultzea zuen buruan, ez zen beste aukerarik. Bueltan, alkate aritu zen hamabi urtez. Orduan sortu zuten Ramon y Cajalen museoa, errepidea zabaldu, taxi zerbitzua paratu... eta kable bidezko telebista: «Nafarroan kable bidezko telebista izan zuen lehen herria da Petilla; Iruñea baino lehenago!».

Baina, nola izan ditzake Nafarroak bi irla lur aragoiarretan? Bada joko baten saria izan zela esaten duenik: Aragoiko Petri II.a eta Nafarroako Antso VII.a Azkarra mahaiaren bueltan, guiñote karta jokoan, buruz buru. Aragoikoak galdu zuen partida, eta nafarrak gotortutako zortzi herri irabazi zituen horrela. Murillok kontatu du istorioa. «Ez da egia», ohartarazi du gero, eta benetan gertatutakoa azaldu du: «1209an, Antso VII. Azkarra-k 20.000 marabediko mailegua egin zion Aragoiri, eta Gallur, Esco, Peña eta Petilla izan ziren abalak. 1232an, Gallur eta Escoren erreskatea baizik ez zituen ordaindu Aragoik».

XIII. mendetik, nafar

Orduz geroztik, Petilla nafarra izan da. 1312. urtean aragoiarrak saiatu ziren armekin herria bere mende hartzen, baina petillarrek setioari aurre egin zioten. Murillok azaldu du nafar izatearen abantaila: «Aragoiren parte izan balitz Petilla, duela 200 urte hemen ez zen inor biziko. Orain gutxi arte, inguruko herriak bazterturik izan dituzte».

Hala ere, urte hasieran laguntza eskatu zuen Florentino Aguas alkateak, Nafarroako Parlamentuko lehendakariaren bisita aprobetxatuta. «Gure babesaren pribilegioak berreskuratu nahi ditugu, Nafarroako Gobernuaren konpromiso serio batekin, Petilla eta hango jendea berpiztu eta berreskuratzeko». Diputazioak 1980an sinatutako hitzarmena aipatuta, bere irlak ongi zaindu ditzan ohartarazi zion Nafarroari.

Bihar: Euskal Herriko enklabe eta esklabeak (II): Trebiñu.]]>
<![CDATA[Hirugarrenez egin diote eraso 78ko sanferminak gogoratzeko monumentuari]]> https://www.berria.eus/albisteak/170278/hirugarrenez_egin_diote_eraso_78ko_sanferminak_gogoratzeko_monumentuari.htm Fri, 23 Aug 2019 15:40:38 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/170278/hirugarrenez_egin_diote_eraso_78ko_sanferminak_gogoratzeko_monumentuari.htm <![CDATA[Upelak kalean behera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/026/003/2019-08-21/upelak_kalean_behera.htm Wed, 21 Aug 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1890/026/003/2019-08-21/upelak_kalean_behera.htm
Foruen plazan hasiko da lasterketa, 19:30ean. Hiru kategoriatan parte hartu daiteke: 7 eta 12 urte bitartekoa, 13 eta 17 urte bitartekoa eta 18 urtetik gorakoa. Sariak ere jasoko dituzte irabazleek: adin txikikoek, eskolarako materiala erosteko bonuak, eta adinez nagusiek, ardoa edo afari bat. Lasterketa bukatuta, mahats bilketaren pregoia irakurriko du Juan Luis Etxarrik, Corellako Biciclistas taldearen izenean. Gainera, aurtengo Hocete saria haren taldeak jasoko du.

Mahats bilketaren besta da, eta, noski, mahatsa zanpatuz eta lehenbiziko muztioa dastatuz hasiko dute jaia modu ofizialean. 21:00etan izanen da hori, eta, gero, ardo dastaketa izanen da. Gainera, kalean azoka bat izanen da asteburu guzian. Iluntzean, Tetrys DJa ariko da gaua girotzen. Ez da musika ekitaldi bakarra izanen: ostiralean Corellako musika bandak eskainiko du kontzertua, 21:30ean. Igandean, munduko musikak izanen dira, Tetrys DJren eskutik. Jarduna Centinela rondallaren kontzertuarekin bukatuko da.

Herriko upategiak bisitatzeko aukera larunbat eta igande goizean izanen da. Jarduera hori dohainik izanen da, eta eguerdian hasiko da. Haurrentzako entzierroak ere izanen dira.

Mahats bilketaren besta



Etzi, larunbatean eta igandean, egun osoz, Corellan (Nafarroa).]]>