<![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 20 May 2019 03:19:01 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Arga ertzeko 'artzaina']]> https://www.berria.eus/paperekoa/2044/045/001/2019-05-18/arga_ertzeko_artzaina.htm Sat, 18 May 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/2044/045/001/2019-05-18/arga_ertzeko_artzaina.htm
Ez da artzaina, baina ederki hartua dio neurria artzain apurrei. Pedro Zibiriain goizero-goizero joaten da Arrotxapea auzoko Arga tabernako sukaldera. Artzain apurrak prestatzea da bere eginkizun nagusia, nahiz eta bestelakoetan ere laguntzen duen. Duela 19 urte hasi zen horretan, eta konturatzerako, hamaika lagunen ahoak gozatu ditu ogi apurrekin. «Urte hauetan egun bakar batean ere ez dira artzain apurrak faltatu hemen. Egun bakar batean ere ez».

Nola ez, sukaldean egin ditu adierazpenak Zibiriainek, artzain apurrak poliki eta goxoki prestatu bitartean. 88 urte ditu, eta sasoi betean dago. «Honek aktibo mantentzen nau. Sofak hartzen bazaitu, akabo, ez dago hortik mugitzerik», esan du. Nekane Zibiriain da tabernaren jabea, bere alaba, alegia. Hortaz, hari laguntzeko egiten du. Tabernan sartu bezain pronto ikus liteke aitaren argazkia: «Aitonaren artzain apurrak» iragartzen ditu.

Ailegatu bezain pronto prestatzen ditu osagai guziak. Ogi apurrak makina batekin mozten ditu. Bere aitak eskuz egiten zuen, baina lan handia da. Gainerakoan, ez du errezeta eta egiteko modua batere aldatu. Lehenbizi, olioa, txerri gantza eta urdaia botatzen ditu zartagin sakon handi batean. Hori gutxika egin, eta ogi apurrak botatzen ditu gero, eta berehala ongi txikitutako baratxuria. Egurrezko koilara handiarekin buelta eta buelta aritzen da, gelditu gabe.

«Poliki-poliki egin behar da, gantza eta gustua har dezan», azaldu du sukaldariak. Buelta batzuk emanda, txistorra bota dio gainera, eta berdin jarraitu du, koilara eragiteari utzi gabe. «Denbora behar da. Ongi eginda eta bustiak egon arte sutan egon behar dira». Platera ongi prestatzeko sekretua zera da: ura ongi kalkulatzea. «Beti behar ditut ogi apurrak inguruan, oso bustiak badaude, apur gehiago botatzeko». Alaba sartu da sukaldean, eta eskuarekin hartu ditu puska batzuk. «Bota gehiago aita, bustiegi daude eta». Halaxe egin du.

Sua ere kontrolpean du. «Pixka bat txigortzen badira ongi da, baina ezin dira erre». Horregatik da garrantzitsua koilararekin etengabe eragitea. «Presarik gabe egin behar da. Su handiegiarekin eginez gero, gaizki». Ordu eta erdi inguru kostatzen zaio artzain apurrak prestatzea. Behin bukaturik, errazio majoa eskaintzen diote bezeroari. «Inoiz ez dit inork esan gustatu ez zaizkionik. Ez dakit gezurrik esan didaten, baina askok diote hauek bezalakorik ez dituztela probatu», azaldu du Pedro Zibiriainek. «Askok eskatzen dituzte artzain apurrak. Batzuek baita eramateko ere».

Etxean ikasi zuen artzain apurrak egiten Pedro Zubirianek. Kasedan sortu zen (Nafarroa), eta gogoan du aitak prestatu ohi zituela. Hari eta artzainei ikusita ikasi zuen. «Janari asegarria da hau. Artzainek zahatoa hartu eta artzain apurrekin egun osorako zuten». Etxean, besta egunetan, egun berezietan jaten zituzten apurrak. Argan badute ohitura bat egun bereziei loturik. Maiatzaren Lehenean Zibiriainen platera dohainik eskaintzen diete langileei. Egun horretan, 1981eko argazki bat paratzen dute atarian. Pedro Zibiriain ageri da, bere alaba baten kontra oldartu zen poliziari ukabilkada bat ematen.

Etxean bezala

Argako artzain apurrek sona badute ere, ez da hori eskaintzen duten bakarra, noski. Etxeko janaria ematen dute: «Bezeroek badakite sinplea eta ona dela», azaldu du Nekane Zibiriainek. Hala ere, bezeroengan aldaketak sumatu ditu: «Aldatzen ari da kontsumitzeko modua. Lehen arrain zopa eta halakoak jaten ziren. Orain, sinpleago: entsalada eta haragia. Gutxiago jaten da, eta merkeago». Baina etxeko janaria ez ezik, etxe bat eskaintzen du Argak: «Etxean bezala sentitzen dira. Lanez lepo nagoenean, platerak ekartzen dizkidate. Bizilagunak gatza edo ardoa behar badu, hona etor daiteke».

Auzoan oso erroturik dago Arga taberna. Handik pasatzen dira beti edozein besta dagoenean: erraldoiak, dantzariak, musikariak... Horren erakusle 2013ko elkartasun uholdea. Arga ibaiak gainezka egin zuen, eta tabernan kalte handiak eragin zituen. «Egun gogorrenak izan ziren», gogoratu du tabernaren jabeak. Baina berehala hasi ziren dena konpontzeko lanean, auzokoen laguntzarekin. «Horregatik ez dut taberna itxi nahi. Egun hori gogora etortzen zait eta... Lekukoa hartuko duen norbaiten bila nabil». 67 urte beteko baititu aurten. Baina zaila da. «Ostalaritzan jendea ez da luzez geratzen, eta hemen hori behar da: hemen egon». Bien bitartean, artzain apur usainik ez da faltako Argan. Ez du itxiko. Txupinazoaren egunean hamaiketakoa egiteko tokirik ez dute dagoeneko.]]>
<![CDATA[Laxoa, bizirik den ondare]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/042/001/2019-05-11/laxoa_bizirik_den_ondare.htm Sat, 11 May 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/042/001/2019-05-11/laxoa_bizirik_den_ondare.htm
Tiburtzio Arraztoa Laxoa elkarteko lehendakariaren aburuz, albiste ona da gobernuaren izendapena. Alde batetik, izendapenaren kontura laxoari buruz hitz egiten ari delako han eta hemen, batik bat komunikabideetan. Beraz, jokoa ezagutarazteko modu bat ere bada. Bestetik, laxoa jokoaren alde izanen delakoan: «Ez genuke nahi izendapen hau teorian gelditzea. Gustatuko litzaiguke praktikan jokoa bera eta jokoaren inguruan dauden elementu material guziak babestea». Lehenik eta behin, plazak. «Plazak gorde behar dira, eta ahal bada, bertzeren bat berreskuratu. Garai batean herri guztiek bazuten bere plaza, baina galduz joan dira. Noski, plaza desagertzen bada, jokoa bera ere desagertzen da». Botaharriak eta pilota soroak gordetzeko eta seinaleak jartzeko beharra ere azaldu du.

Jokoari lotutako beste elementu bat artisauen lana da. Hori ere babestu beharra dagoela uste du Arraztoak. Pilota egileak badaudela uste du, baina eskularru egileen lana desagertzeko arriskuan dela ohartarazi du. «Eskularru egileak beti gutxi izan dira. Orain bat edo bertze badago, baina ez dira profesionalak, zaletasun bezala egiten dute, denbora librean. Gure eskaria haiek egin dezaketen lana baino handiagoa da». Eskuz egiten den lana da, denbora asko eskatzen du, eta hori kontrara du lanbide horrek gaur egun.

Nafarroako Gobernuak laxoaren arriskuak ere aipatu ditu izendapena egitearekin batera. Bat heldu da Arraztoarekin, eta faktore gehiago aipatu ditu: «Jokalari gutxi izatea», «arauak konplexuak izatea» eta «alboko eraikinei edo jokatzeko lekuei kalteak egitea». Hori kontuan izanda, laxoa jokoa babesteko beharra azpimarratu du gobernuak. Izendapena egiteko arrazoiak ere eman ditu: «Nafarroarentzat garrantzi berezia duen ondarea da laxoa jokoa, berezia delako eta urteetan zehar iraun duelako. Izan ere, pilota modalitate hau komunitate barneko transmisioaren adierazpen bizia da, bertan errotua eta partekatua».

Sorotik plazara

Plaza librean jokatzen den zuzeneko jokoa da laxoa. Lau pilotariz osaturiko bi talde aritzen dira elkarren kontra lehian. Larruzko eskularruak erabiltzen dituzte jokalariek, eta bata bestearen aurrean kokatzen dira. Sakea egiteko plazaren alde batean dagoen botaharria erabiltzen da, eta jokoan ez da beharrezkoa pilotak paretan errebotatzea. Garai batean pilota soroetan jokatzen zuten artzainek, baina gero herrietako plazetara aldatu zen jokoa. Euskal Herriko pilota joko nagusia izan zen, XIX. mende bukaeran bestelako jokoak agertzen hasi ziren arte. «Xistera txikia 1857. urtean sortu zen, eta ezker paretako euskal pilota ere garai hartan», esan du Arraztoak. Horregatik, XX. mendean laxoa baztertzen hasi ziren beste modalitateen alde.

1960ko hamarkadan berreskuratu zuten laxoa, eta 1980an sortu zen elkartea. Orduz geroztik txapelketak antolatu dituzte. «Txapelketak beharrezkoak dira laxoa jokoa mantentzeko», ohartarazi du Arraztoak. 1961. urtera arte ez zen txapelketarik, desafioak jokatzen ziren, baina garaiak aldatu dira. Noski, jokoan diren txapelak janzteko buruak ere behar dira, eta harrobiaren garrantzia ere nabarmendu du elkarteko lehendakariak: «Hemen tradizioz transmititzen da laxoa, helduen arrimuan hasten dira haurrak. Herri hauetan segitzen dute, baina zaila da, eta gero eta zailagoa».

Jokoaren egoera aztertuta, laxoa osasuntsu dagoela uste du, baina ezin dira lokartu: «Bizirik dagoela erran dezakegu, osasuntsu gaude, baina edozein momentutan desagertzen ahal da». Hori dela eta, helburu nagusia argi du Arraztoak: mantentzen den herrietan gordetzea. «Zaila da hedatzea, besteak beste plaza behar delako. Baina Malerreka eta Baztango herrietan mantentzen badugu, ez da gutxi».

Nafarroako kultur ondare immaterial izendapena ospatuko dute Laxoa elkartekoek heldu den igandean, Donezteben (Nafarroa). Goizean musika eta laxoa txapelketako partida izanen dituzte, eta eguerdian izendapenaren ekitaldi ofiziala.]]>
<![CDATA[«Aldarrikapen giroan berreskuratu zen txalaparta»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2019-05-10/aldarrikapen_giroan_berreskuratu_zen_txalaparta.htm Fri, 10 May 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2019-05-10/aldarrikapen_giroan_berreskuratu_zen_txalaparta.htm
Nola egin zenuen topo txalapartarekin?

TVE 2 katean ikusi nuen lehen aldiz: euskal gatazka modu antagonikoan ageri ez zuen dokumental batean. Amak esan zidan hura txalaparta zela. Gero, Aitor Beltran aditu nuen Madrilen. Liluraturik utzi ninduen.

Zerk eraman zintuen txalaparta fenomeno sozial gisa aztertzera?

Antropologia sozialerako ikerketa bat egiten ari nintzen: euskarak zer esan nahi zuen Madrilgo euskal etxean ikasten ari zirenentzat. Oso diskurtso sakona zuten. Kontzertu bat egin behar genuen, txistulariekin, eta elkarrizketatuetako batek esan zidan txalaparta nahiago zuela, gaztea eta iraultzailea zelako. Zur eta lur utzi ninduen adierazpen horrek, eta ikertzea erabaki nuen.

Doktoretza tesia zergatik egin zenuen Irlandan?

Askeago izanen nintzelakoan. Euskal aferarekin lotutako gai bat ez nuen estatu espainiarrean landu nahi. Eta Irlandak erakarri egiten ninduen; 16 urte eman nituen han.

Txalaparta gaztea eta iraultzailea zela egiaztatu zenuen?

Bada, egia esan, bai. Ezker euskaltzalearen alorrean, batik bat independentistan, sentimentu bat sortu zuen. Espiritu iraultzaile edo aldarrikatzailea garapen natural bat izan dela esan liteke. Txalaparta aldarrikapen giro batean berreskuratu zen, 1960ko hamarkadaren bukaeran, borroka garai betean. Ez Dok Amairu taldearentzat, txalaparta erdigunean zegoen. Benito Lertxundik zioen haientzat totem moduko bat zela. Ikuskizunaren erregina zen. Modu horretan, aldarrikapenari loturik geratu zen. Hori mantendu du orain gutxi arte. 90eko urteen bukaeran, kutsu iraultzailea galtzen hasi zen.

Nola garatu da 1990etik aurrera?

Hernaniko Udalaren bidez, txalaparta beste musika tresna arautu gabeen artean sartzeko programa bat sortu zuten, Juan Mari Beltranekin. Errepertorio bat eta irakaskuntza sistema bat sortzeko beharra agertu zen, eta idazkerara jo zuten transmisiorako tresna gisa. Txalaparta moldatzen hasi zen, musika eraikitzen hasi ziren Mendebaldeko arauei jarraikiz. Kepa Junkeraren bidez, txalaparta musikaren industrian sartu zen. Beraz, aldarrikapen girotik at dagoen jendea gerturatzen hasi zen.

Mugimendu soziala da oraindik ere txalaparta?

Bai, bai. Mugimendu sozial garrantzitsu bat da oraindik ere. Txalapartak esanahi unibertso bat du. Gezurra dirudi hainbesteko aberastasuna izan dezakeela: jotzeko moduak, ulertzeko moduak eta mundua ulertzeko moduak. Inprobisazioa botere harremanekin lotzen dute txalapartariek. Txalaparta anarko edo librea, askatasun nahiaren isla.]]>
<![CDATA[Iruñeko kaleen airea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/030/001/2019-05-08/iruntildeeko_kaleen_airea.htm Wed, 08 May 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1933/030/001/2019-05-08/iruntildeeko_kaleen_airea.htm
Iruñeko airea, horixe da Pamplonesa. Iruñeko ekitaldi ofizialetan jotzen dute, eta urte osoan kontzertuak ematen dituzte. Sanferminetan ezinbesteko osagai dira. 06:45ean dantzan jartzen dute Iruñea dianak jotzen, eta ez dira falta prozesioetan eta zezenketetan ere. Ehun urte pasatu dira Pamplonesa sortu zenetik, eta orduz geroztik hirian erabat errotu dira bere doinuak.

Cañadarekin batera bildu dira Andres Palacios eta Juan Mari Garaikoetxea. Palacios 1958an sartu zen, eta 1998ra arte jo zuen bandan. Hirugarren klarinetea zen hasieran, bigarrena gero, eta, azkenik, bakarlari aritu zen zenbait urtez. Geroago sartu zen Garaikoetxea: 1983. urtean. Saxofoia jotzen du. Burlatako bandatik joan zen Pamplonesara, sartzeko frogak gaindituta. Palaciosek eta Cañadak, berriz, banda militarra utzita jo zuten banda zibilera. Garaian garaikoa.

Hiru musika banda baziren Iruñean 1910eko hamarkadan, baina hirurak militarrak ziren. Hala, herritarrek osatutako banda bat egitea erabaki zuten Silvanio Cervantesek, Manuel Zugarrondok eta Vicente Sadabak. 1919an egin zuten proposamena, eta udalak onartu. Pamplonesa 37 musikarik osatu zuten, eta lehenbiziko emanaldia urriaren 11n eman zuten: pasodoble eta jota bana jotzen ibili ziren hiriburuko kaleetan barna.


Pamplonesa Iruñeko Gazteluko plazako kioskoa inauguratzen, 1943. urtean. / NAFARROAKO ARTXIBO OROKORRA / GALLE ARTXIBOA

Silviano Cervantes izan zen Pamplonesako lehenbiziko zuzendaria, eta obra berrien sormena sustatu zuen, beste bandek ez bezala. Iruñeko bandak urte haietan izan zuen errepertorioaren parte handi bat Cervantesek berak sortu zuen. 1942an, udalak banda bere gain hartu zuen, Iruñeko Musika Bandaren Patronatua sortuta. Garai hartan, emanaldiak kalean egiten zituzten soilik: Gazteluko plazan eta Taconerako Basotxoan.

Cañada 1950 eta 1960ko hamarkadez mintzatu da: «Ni sartu nintzenean, bandan jotzeko tokia bazegoen. Udan lau herritan jota gehiago kobratzen zenez, musikariek nahiago zuten bandan ez sartu». Sanferminak uztailaren 14an bukatzen ziren, baina Pamplonesak 20ra arte zituen emanaldiak, goizero 10:00etatik 12:00etara. Abuztuan ere, emanaldi anitz: asteartean dantzaldia, ostegunean kontzertua, larunbatean dantzaldia eta igandean kontzertua. «Hau da, ostirala geratzen zitzaigun entseatu ahal izateko». Uda pasatuta, kontzertuak izaten zituzten asteburuero.

«Lehen, dena kalean zen. Udaberrian, goiz eguzkitsuetan, aitatxi-amatxiak bilobekin joaten ziren banda ikustera. Tira, ikustera... Haur bat negarrez, bestea korrika, bestea barrezka... Musika maite zuenak zaila izaten zuen musikaz gozatzea», gogoratu du Cañadak. Garaikoetxeak arrazoia eman dio: «Hori egia da. Orain Gaiarren ez dago zaratarik». «Orain jendea musika aditzera doa», zehaztu du Cañadak. Taconeran, ahateak batetik bestera ibiltzen ziren kontzertuetan.

Palaciosentzat politena kontzertuak ziren: «Dantzaldietan notaren batek eskapu egiten ahal zizun, baina kontzertuan kasu eman behar zen; berehala ohartzen ziren». Orain, Gaiarre antzokia betetzen dute kontzertuak ematen dituztenean. «Ez dakit beste toki batzuetan nola den, baina hemen banda asko maite dute. Kalean jotzen duzunean, jendearen maitasuna sumatzen da», azaldu du Garaikoetxeak.

Kalea haiena da

Kaleko emanaldien artean, sanferminetakoak dira berezienak. Palaciosek eta Cañadak garai bateko dianak gogoratu dituzte: jende gutxiago ibiltzen zen orduan. «Kuadrilla iruindar peto-petoak etortzen ziren atzetik, dantza eta dantza. Ostiraletan, batzuk esaten ziguten: 'Bihar ez gara etorriko, herrietako kortak irekitzen dituzte eta'». Palaciosen arabera, zortzi kanta jotzen zituzten lehen orain, lau baizik ez.

Urte batez Tafallakoa jo zuten, baina ez omen zuen funtzionatu. Ez da huts egin duen obra bakarra izan. Cañadak aski ongi gogoratzen du bere bizitzan jaso duen «txistualdirik handiena». Manuel Lopez zuzendariaren lehen urtea zen. 1968ko maiatzean hartu zuen banda, eta Camino de Rosas pasodoblea jo nahi zuen. «Ohartarazi genion hori ez zela sanferminetarako. Pasodoble ederra da, baina kontzerturako. Bada, tematu zen». Suziria lehertu, eta pasodoblearekin atera ziren plazara. «Hori da hori txistualdia. Agudo moztu genuen».

«Gertatzen da batzuetan baten batek parranda egin eta biharamunean lo geratzea», esan du Garaikoetxeak. «Dianetan! Hori guziei gertatu zaigu inoiz», gehitu du Palaciosek. Baina Garaikoetxeak dio ez dutela askorik sufritzen: «Betebehar asko ditugun arren, egia esan, oso gustura egiten dugu. Zaletasun profesional bat da».

1972an, ia ez ziren sanferminetan atera. Greba deitua zuten, soldatak igotzeko. Uztailaren 5ean, 22:00etan Cañada bera joan zen udaletxera kontratua sinatzera. Jotzea erabaki zuten musikariek batzarrean, egun hartan bertan. Palaciosek gogora ekarri du sanferminetan bi banda ateratzen zirela kalera: militarra eta zibila, haiena. Baina 1978. urtetik aurrera ez ziren militarrak atera; urte hartan, poliziak German Rodriguez hil zuen.


Pamplonesaren kontzertua Iruñeko Estafeta kalean, 1947an. NAFARROAKO ARTXIBO OROKORRA / GALLE ARTXIBOA

Turrillas eta Riau-riaua

Riau-riauan ere jotzen zuten. Gaur egun ez da ekitaldi ofiziala, baina Pamplonesa hara joaten da oraindik ere. Cañadak eta Palaciosek gogoratu dute zer zailtasun zituzten ibilbidea egiteko ofiziala zenean. Astrainen balsa behin eta berriz jotzen zuten. 1980an hautsi zuten marka: 181 aldiz jo zuten. «Turrillasek txitxirioak gordetzen zituen sakela batean, eta baltsa jotzen zen bakoitzeko txitxirio bat pasatzen zuen beste sakelara. Horrela kontatzen zituen», azaldu du Palaciosek.

Manuel Turrillas da Pamplonesako musikari ezagunenetako bat. Hark sortu zituen sanferminetan jotzen diren doinuetako asko eta asko, baita Osasunaren ereserkia ere. «Musikaritzarra zen gizon hura. Agian ez zen instrumentistarik onena, baina musikaritzarra zen», esan du Palaciosek. Cañadak ere goraipatu du Turrillas: «Dohain bat zuen. Ez zuen musika karrerarik, baina bertako musikarako ez zen bera bezalakorik». Sanferminez bestelakoak obrak sortu zituen: 400 baino gehiago. Beti eskuz.

Ekitaldi ofizial guzietan jotzea dagokie Pamplonesakoei. Inaugurazioetan, adibidez: Gazteluko plazako kioskoa, Baionako etorbidea, Gaiarreren estatua, Sadar futbol zelaia... Okerragoetan ere jo dute: 1958an Javier Pueyo alkatea hil zen, eta hilkutxaren atzetik jo behar izan zuen Pamplonesak, udaletxetik San Lorentzora.

1986. urtean patronatua desegin zuten, eta Pamplonesa bere hastapeneko filosofiara itzuli zen. Geroztik, kultur elkartea da, eta 30 urteko hitzarmenak sinatzen ditu Iruñeko Udalarekin. 2016an sinatu zuten azkena: ekitaldi kopurua eta udalak ekitaldi ofizialetan banda kontratatzeko daukan konpromisoa biltzen ditu.

Osasuntsu ailegatu da Iruñeko banda mendeurrenera. «1957tik ikusi dut bandak etengabe gora egin duela», esan du Cañadak. «Guk 80 urteko jendea ere bagenuen, ia ezin zirenak mugitu. Orain, erretiro adina dago». Haren aburuz, Saturnino Sorbetekin bandaren maila asko igo zen 1960 eta 1967 artean, eta Ricardo Garciarekin «obra bikainak» jotzen zituzten. «Garatuz joan da. Orain, gehienak, musikaz bizi dira», dio Palaciosek.

Garaikoetxea bat dator. Izan ere, gaur egun titulazioa eskatzen zaie bandako kideei. Ez hori bakarrik: «Lehen klasikoagoa zen, baina orain banda estilo guzietara egokitzen da, eta askotariko gauzak egiten ditugu: Beatlesen kantak, jazza, taldeekin jo...». Baina lehen egiten zena alboratu gabe. Seguruenik hori izan da gakoa: egokitzen jakitea.

Iruñeak babesa adierazi die askotan. Hiriko plaza batek beren izena du, eta Iruñeko Urrezko Domina jaso zuten 75. urteurrenean. Domina ikusgai zen erakusketan, baina norbaitek ebatsi egin zuen asteburuan; haren bila dabiltza. Vicent Egeak 49 musikariz osatutako banda zuzentzen du gaur egun, eta Jesus Garisoain du alboan, zuzendariorde.]]>
<![CDATA[«Orain arte eman diren pausoak, gustatu edo ez, PSOErekin batera izan dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/046/001/2019-05-05/orain_arte_eman_diren_pausoak_gustatu_edo_ez_psoerekin_batera_izan_dira.htm Sun, 05 May 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1957/046/001/2019-05-05/orain_arte_eman_diren_pausoak_gustatu_edo_ez_psoerekin_batera_izan_dira.htm
Lana garatzeko abagunerik aproposenean hartu duzu erretiroa?

Adinarengatik utzi dut. Polita da egoera itxaropentsu batean izatea bukaera. Konturatu naiz neraman zamaz eta arduraz, eta balioa ematen diot orain dudan buru garbitasunari eta lasaitasunari.

1984an hasi zinen udalean lanean. Aurretik, uste zenuen lanpostu horretan ariko zinela inoiz?

Euskara teknikari postuaren kontzepziorik ez zegoen, beraz, ez. Poliki-poliki gorpuztu zen lana. Julian Balduz zegoen orduan, eta PSOEren eta HBren artean eraman zuten lehen udal demokratikoa. Udalak oso-oso ongi defendatu zuen lanpostuaren eginbeharra: euskararen garapena barneko eta kanpoko arloan, eta euskal kultur jarduerak antolatzea. Sartu nintzenean, Kike Amonarriz zegoen Tolosan [Gipuzkoa], eta Inaxio Agirre, Donostian. Lehen urte haietan, askotan bildu ginen hirurok, eta erabilgarri izan zitzaidan haien lana.

Bitxia dirudi hiru teknikarietatik bat Iruñekoa izatea.

Bai, bitxia da. Talde abertzaleek euskara bultzatu nahi zuten, eta ongi ikusi zuten PSOEkoek.

Iruñean euskarak izan duen garapenerako gakoetako bat izan zen erabaki hori?

Hala nahi nuke pentsatu. Gorabehera handiekin, bere mugekin eta trabekin, ez da bide laua izan, baina beti han egon naiz. Batzuetan frankotiratzaile moduan, besteetan modu integratu eta antolatuagoan, baina ordutik beti izan da euskal kultur programazioa. Udalean euskararen aldeko jarrera bat azaldu nahiz eta oso leuna batzuetan eta diruz lagundu izanak eragina izanen zuen.

Euskaltzaletasuna nondik heldu zaizu?

13-14 urterekin hasi nintzen euskara ikasten. Garai mugituak ziren, dena zegoen borborka, eta gu berehala hasi ginen euskara ikasten. Amona euskalduna nuen, baina inoiz ez zuen hitz egiten. Uste dut aitaren familia abertzalea zela, baina oso sekretuan eta beldur handiz eraman zuten. Are, ikusi zutenean euskararenganako grina piztu zitzaigula, beldurtu ziren, eta saiatu ziren gu handik aldentzen. Hala ere, azpitik sentimendu bat pasatu ziguten.

Zertan aritu zineten gaztetan?

Garai hartan engaiatu nintzen politikoki eta kulturalki: mendizaleak ginen, eta Gaztedin, Juventud San Antonion, gauza asko antolatzen genituen. San Fermin Txikiri euskal kultur kutsua eman nahi genion: Ez Dok Amairuko guziak ekartzen genituen. Olentzero antolatu, euskara eskolak, euskarazko mezak Aginagalde jesuitarekin euskara galtzen ari zen herrietan, Ortzadar dantza taldea sortu... Euskararen inguruan gauza pila bat antolatzen genituen.

Euskaltegia ere sortu zenuten?

Joan de Amendux euskaltegia. Txiki geratu zitzaigun eta Vazquez de Mella eskolara joan ginen, udalak utzita. Gainera, Arturo Campion ondoan izanda, inguruko tabernetan euskal giroa sortu zen.

Iruñeko Udalean zein izan ziren zure lehenbiziko lanak?

Abenduaren 4an iritsi ginen. Aurrekontuan euskararen alorrean gastatzeko dirua zegoela esan ziguten, eta ezinbestean gastatu behar zela partida hurrengo urtean jarraitzekotan. Hiruzpalau auzotan errotuluak euskaraz jarri, liburutegietarako euskarazko liburuak erosi, eta ikerketa soziolinguistikoa prestatu genuen. Pentsa, hori guztia hiru astetan.

1997ko euskararen ordenantza abiapuntu egokia izan zen?

Hirukoa etorri zen: berriz Chorraut alkate, baina CDNrekin. Hor, benetan jarri ziren oinarri batzuk. Euskararen trataera gorpuztu genuen, eta euskararen ordenantza egin zen. Udal mailan, ezarri zuen ofizialtasun esparru bat eta euskararen aldeko esparru bat, dudarik gabe. Ordu arte, ez zegoen ezer. Beharrezkoa zen euskaraz artatzea, elebitasuna... Oso inportantea zen, erabakiak PSOE, CDN eta IU biltzen zituelako. HB abstenitu egin zen.

Yolanda Barcinarekin okertu ziren gauzak?

Barcinaren urteak latzak eta itsusiak izan ziren. Euskararen programazioa mantendu zen, ez zuelako gehiengo absoluturik lortzen. Beti behar zuen norbait, eta horiek izan ziren CDN eta PSOE. Horiek euskararen partida mantentzea eskatzen zuten. Adibidez, egile berrien lehiaketa haien zuzenketei esker mantentzen zen.

Azken lau urteak oso bestelakoak izan dira, beraz?

Uste dut kontrakoa gertatu dela. Batez ere hasieran, nahi handiengatik eta eremu berriaren ezagutza eskasagatik. Behar izan da denbora presio talde guztiek nahi zutena bere tokian jartzeko. Agintaldi honetan, aldaketa inportante bat izan da: euskal kultura eta hizkuntza politika arloak banatu dira. Kultur programazioan geratu nintzen. Hizkuntzaren etorkizunaren gakoetako bat kultur sormena dela uste dut.

Momenturik gogorrenetan inoiz pentsatu zenuen uztea?

Beti sentitu dut babesa. Agintea kontra zegoenean oposizioak babestu nau, eta, batez ere, udal langileek eta arduradun hurbilenek babestu naute. Hala ere, izan ditut momentu txarrak. Bitan ireki dizkidate espedienteak, funtsik gabe, izorratzeagatik soilik. Behin izan nuen tentazioa itzultzaile postura aurkezteko.

Gobernu taldea kontrako noranzkoan zihoanean, nola sentitzen zinen?

Amorruz bizi izan nuen. Gauza txiki asko izan dira. Kaleko xaflekin gertatu zena... Seinaleetan letra txikiagoa edo tinta irakurtezina erabiltzea, miseria bat zen. Nahita gaizki jartzen zituzten batzuetan.

Ordenantza berria legegintzaldi bukaeran onartu da, ikuskizun garatuko denetz. Zer iritzi duzu?

Uste dut aurreko ordenantzak denerako bidea ematen zuela, garrantzitsuena lortu zela: jendea euskaraz artatzea eta elebitasuna. Nik aurrerapausorik ez nukeen emango PSOErik gabe. Orain arte eman diren pausoak, gustatu edo ez, PSOErekin batera izan dira.

Baina gaur egungo PSN euskararen kontra aritu da.

Negargarria iruditzen zait. Baina nago ez dela adosteko saialdi nahikorik egin. Oso zaila izanen da, eta, orain, ez daude lehen zeudenak, Pascal edo Mori kasurako, baina ez da eman pauso seriorik. Iruñean, udalak eta gobernuak antolatuta, euskararen inguruko foroa egin genuen Eusko Ikaskuntzarekin batera. Xabier Erizeren gidaritzarekin, 23 lagun elkartu genituen, joera politiko eta gizarte esparru guztietakoak eta goi mailakoak. Kontrako jarrera zutenek ere ongi hartu zuten ariketa, eta adostasun batzuk lortu ziren. Oso sinpleak eta motelak euskalgintzatik begiratuta, baina lortu zen jende hori fobiak kenduta hizketan jartzea. Euskalgintzak ez zuen begi onez ikusi, eta bere loturen bidez gelditu du prozesua. Geroztik, udalaren eta gobernuaren utzikeria egon da. Dosierra eta ondorioak ia ezkutuan argitaratu dira. Interneten daude.

Elkar ulertzerik badago?

Euskararen gaiarekin aurrera egin daiteke, eta gainditu daitezke kontrako oztopoak. Hori da gakoa euskarak Nafarroan aurrera egiteko. Hori garrantzitsuagoa da Nafarroa osoan ofizialtasuna lortzea baino. Euskalgintzan nahia eta desira nahasten ditugu errealitatearekin eta politikarekin. Ofizialtasuna barne duintasun exijentzia bihurtu dugu. Ezin da hizkuntza politikarik egin jendea alde ez badago.

Herri mugimenduek ez dituzte maximoak eskatu behar, behinik behin zerbait lortzeko?

Bai, bai, baina utopiaren bidetik, ez kimeraren bidetik. Oinak lurrean. Eta, gero, uste dut inportanteena dela Erriberako ikastetxeetan euskarazko hezkuntza sartu ahal izatea. Oso garrantzitsua da A eredua. Jarrera maximalistengatik mespretxatu dugu, Erriberan ere bai. Orain hasi gara A ereduaren balioa aitortzen.

Ez duzu uste bide egokia hartu denik euskararen alorrean?

Aldaketaren urteetan nahiko erre naiz. Borondate handia egon da, baina ez dugu asmatu: denbora asko galdu dugu eztabaidarik antzuenetan. Euskalgintzak gidatu eta aldarrikatu behar du, baina, agian, udaleko bulegoetan ez du hain presente egon behar.

Zer erronka ditu Iruñeak euskara sustatze aldera?

Erabileran eta gazteen arloan dago gakoetako bat. Asmatu behar da, eta oso zaila da. Mundu digitalean egiten dena baino lan gehiago egin behar da. Gero, etengabe motibazioan egin behar da lan, adostasunak lortzeko. Lan politiko bat egin behar da gizartearen ordezkariekin. Saiatu behar gara gutxieneko adostasunak lortzen; behintzat, ez dezaten kontra egin. Eta, gero, kultura landu behar da. Gozamena behar dugu, ez angustia: bakoitzak hizkuntzarekin zer gozamen esparru dituen bilatu.]]>
<![CDATA[Ametsetako txupinazoa afixan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/032/001/2019-05-04/ametsetako_txupinazoa_afixan.htm Sat, 04 May 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1873/032/001/2019-05-04/ametsetako_txupinazoa_afixan.htm Atzo uztailaren 6 batekin amestu nuen. Edurne Tainta burlatarrak egin du: 3.180 boto lortuta irabazi du sanferminetako kartel lehiaketa. Boto guzien %29,9 lortu ditu, hain zuzen. Iruñeko udaletxean aurkeztu du kartela, Joseba Asiron alkatea eta Maider Beloki Kultura zinegotzia lagun.

Sanferminak iragartzeko afixa boto bidez aukeratzen da 2008az geroztik, eta aurten inoiz baino jende gehiagok eman du bere iritzia. Orotara 10.629 iruindarrek parte hartu dute kartela aukeratzeko bozketan, iaz baino 4.118 gehiagok. Datu horiekin kontent agertu da Iruñeko alkatea: «Albiste ona da, eta gisa honetako parte-hartze prozesuen garrantzia berresten du; sanferminetara eta hiriaren beste alor batzuetara ere eraman dugu». Irabazleak 3.600 euroko saria jasoko du.

Asironen zorion hitzen ondotik mintzatu da Tainta bere kartelari buruz. Kartel fantastiko bat dela azaldu du, eta amets bat agertzen duela. Ilustrazio proiektu bat egiten ari zela etorri zitzaion ideia burura: ohatzetik jaiki, balkoia ireki eta han amets bat ikusten zuen pertsona bat zen. «Ideia horrek uztailaren 5ean izaten dudan urduritasuna ekarri zidan gogora: ohatzean etzaten naizenean, ametsetan bezala nago». Ideia hori garatu zuen kartelean: «Amets bat irudikatu nahi nuen. Jaiki, balkoira atera, eta bat-batean 12:00ak direla, txupinazoa».

Horixe ikus liteke Taintaren afixan: Udaletxe plaza mukuru, txupinazoan. Plano zenitala da, balkoi batetik ikusia. Eguerdian Udaletxe plazan ateratako argazki batean oinarritu zen ilustrazioa sortzeko. Eraikinetako bat itzaletan geratzen da ordu horretan, argi kontrastea eginez. Horretarako, argi-iluna erabili zuen: kolore bero eta hotzak. «Kolore beroek eguna adierazten dute, eta hotzek, gaueko mundua. Udaletxetik behera erortzen diren konfetiak gauaren aldera igarotzen direnean, izar bihurtzen dira».

Koloreei buruzko azalpen luzeagoa eman du: «Ametsez eta onirikoaz ari garela, koloreak ez dira errealak; fantastikoak dira, fantasiazko ipuin baten antzekoak. Horrela, politikarik gabeko mundu bat adierazi nahi izan dut, sinbolorik gabekoa; dena neutroa da». Udaletxean paratu dituen banderak ez dira han eskegi ohi dituztenak. Gorriak dira denak, baina tonu ezberdinetakoak. Modu horretan, Nafarroako gorriari baizik ez dio egin erreferentzia. «Gainera, banderek urrezko sekzioaren konposizioa egiten dute», zehaztu du Taintak.

Ilustrazioa marko baten barnean sartu du. «Markotxoa duten argazkietan oinarritu naiz: azpian, bidaiaren data eta egon zaren tokia apuntatzen duzu». Gauza bera egin du afixako testuarekin: «Bitxia zen hor San Fermin 2019 jartzea, postal bat balitz bezala».

Saria irabazita «oso kontent» dagoela aitortu du egileak. Azaldu du afixa horretan bere ikasketek eta bere pasioak bat egiten dutela. Kontatu du txikitatik asko gustatu zaiola margotzea, eta, beraz, gustuko duena egiteak eta sanferminak islatzeak gogobete egin du. Aurtengo sanferminak bereziak izanen direla ere onartu du. Ez soilik sariarengatik: «Kanpaldietako begiralea naiz, eta Hondarribian egon ohi naiz; beraz, txupinazoan ez dut hemen egoterik izaten. Baina aurten uztailaren 5ean itzuliko gara».

Txistularia bigarren

Ia mila botoren aldea atera dio irabazleak bigarrenari. Txist-jazz afixak 2.183 boto lortu ditu, nahiz eta UPN eta PSN alderdiek kartel horren kontra egin. Bi emakume ageri dira afixa horretan: Fatima Djarra Braulia erraldoiaren rolean, eta Veronica Ferreira erraldoiaren txistularia. Ferreira EH Bilduren zerrendan hirugarren aurkeztu zen Espainiako hauteskundeetan, eta horregatik polemika pizten saiatu ziren oposizioko alderdiak. Epaimahaiak ez zituen haien kexak aintzat hartu, eta Hauteskunde Batzordeak ere ez zuen arazorik ikusi kartelak lehiaketan parte har zezan.]]>
<![CDATA[Lana gogotik, lana gogoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/030/001/2019-05-01/lana_gogotik_lana_gogoan.htm Wed, 01 May 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1906/030/001/2019-05-01/lana_gogotik_lana_gogoan.htm
Urtean egun batez gogoratzen dute burgiarrek herriaren nortasunari hertsiki loturiko lanbide bat: almadiazainena. Larunbatean ospatuko dute Almadien Eguna, eta berriz ere almadiak Ezka ibaian behera jaitsiko dira, herrira ailegatu arte. Latsariak ere gogoan izanen dituzte, ibaian jantziak garbitzera aterako baitira, garai batean bezala. Lanbideen herria. Hala dio Burgiko sarrerako kartelak. Lana gogotik egin duen herri bat baita, eta lana oraindik gogoan atxiki dute. Edozein egunetan bisitatu liteke lanbideen ibilbidea, ez baita museo bat. Kalean dago, une oro ikusgai. Auzolanean egindako erakusketa.
Erdi Aroko zubia nola egin zuten eta harginaren lana nolakoa zen azaltzen du lanbideen ibilbidean dauden paneletako batek. IDOIA ZABALETA / FOKU

Proiektu horretan lanean aritu zen Fernando Hualde. Almadiazainen ofizioa aski ongi landua eta gordea zuten; beraz, beste lanbideei heldu zieten. Elur zulo bat berregiteko ideiarekin abiatu zen auzolan erraldoia, eta, azkenean, hamabost urte iraun zuen. Banaka-banaka berreraiki zituzten elur zuloa, karobia, ogi labea, txondorra eta zerratokia.

«Mendez mende gure historiaren parte izan dira lanbide horiek, eta, bat-batean, XX. mende erdian desagertu ziren. Ikuspegi etnografiko, kultural eta identitario batetik, interesatzen zaigu horiek bildu, zaindu eta gordetzea», azaldu du Hualdek. «Bestalde, horretan lan egin duten azkenengo pertsonak ezagutu ditugu, eta haien bidez lortu dugu hau modu zuzenean egitea. Hau hor geratuko da ondorengoentzat». Izan ere, belaunaldi berriek ez dute ezagutzen latsungilearen edo ikazkinaren ofizioa.
Almadia handi bat ikus daiteke zubia igaro bezain pronto. IDOIA ZABALETA / FOKU

Gazte horietako bat da Ainhoa Elizalde burgiarra. Herriko jardueretan parte hartzen du, eta Zangozako (Nafarroa) turismo bulegoan egiten du lan. Esan duenez, auzolanetan batez ere jende heldua aritu bada ere, orain, gazte belaunaldi berri bat hasi da lanbide zaharretarako zaletasuna erakusten, eta horren inguruan antolatzen diren jardueretan parte hartzen.

Ibilbidea auzolanean prestatu zela goraipatu du Elizaldek: «Sekulakoa izan da auzolan handi hau egitea. Larunbatero-larunbatero, herrikoak elkartu dira hamabost urtez». Turismo eskaintza ona dela ere esan du, jende asko erakartzen duela. «Iristeko erraza da; ibilbidea ez da zaila; etnologia aldetik, oso interesgarria, eta paisaiari dagokionez, arroilara bideratzen zaitu, natura erreserbara». Irisgarritasun unibertsala du ibilbideak: «Ez genuen inolako mugarik egoterik nahi», azaldu du Hualdek.
Ogi labea eta txondorra, lanbideen ibilbidean. IDOIA ZABALETA / FOKU

Erdi Aroko zubia zeharkatuta hasten da herriko lanbide zaharretan barrena murgiltzeko bidea. Zubia mende honetan zaharberritu zuten, baina aurretik izan ditu aldaketak, hala ere. Erdi Aroko zubiak simetrikoak izaten dira, baina ez da halakoa Burgikoa. Beraz, puska bat falta du, ondoren egindako aldaketen eraginez. Harginaren lanbidea azaltzen du zubiaren inguruan dagoen panelak, baita zubi bat nola egiten zen. «Zubiak nola egiten ziren ez zen jakina, gaur egun Coca-Colaren formularekin gertatzen den bezala. Erromatarren boterea harrizko zubi bat egitean zegoen. Pentsa, oraindik ere erromatarren agintari gorenari Pontifex Maximus deitzen diogu», azaldu du Hualdek.
Erdi Aroko elur zuloa berrosatu dute auzolanean. IDOIA ZABALETA / FOKU

Guzien lanbideak

Zubia eraikitzen zen tokian berean jo eta lantzen zuten harria, horregatik paratu dute hor informazioa. Zubiaren inguruan bazen beste lanbide bat: latsariena. Han garbitzen zituzten jantziak eta maindireak. «Berreskuratu ziren guziak gizonen ofizioak izan dira. Duela bost urte, emakumeak hasi ginen gure tokia aldarrikatzen: latsariena. Batzuek ez dute ofiziotzat, baina hori gure lanetako bat izan zen», esan du Elizaldek. Ez da bakarra: herri barnean espartina egileen ofizioa gogoratzen duen panela ere badago.

Ibaiari loturik dago, nola ez, almadiazainaren lana, eta horiek ere badute tokia ibilbidean. Almadia bat dago ikusgai, eta almadiazainen omenezko oroitarria. Bidean aurrera eginez gero, ibaiaren hotsa desagertzearekin batera ageri dira ogi labea eta ikazkinaren txondorra. Okinaren ofizioa ez da galdu Burgin, ogia egur labean egiten baitute oraindik ere. Are, ibilbideko labea ere erabiltzen dute tarteka, beharrezko dutenean. Ikaztobia, erditik mozturik dago, barneko egitura ongi erakusteko.

Arroilarako bidea hartuta ikus daitezke elur zuloa eta karobia. Artxiboetako informazioari eta beste toki batzuetako ereduei jarraikiz berreraiki zituzten biak. Karobia arroilaren atarian dago, paisaia ederrez inguraturik, ibaiaren ertzean. Elur zuloa kanpotik ikus liteke, eta estaltzen duen estruktura ere Erdi Aroan zuenaren berdina dela azaldu du Hualdek. Zerratokia beste aldean dago, zubia pasatu eta ezkerretara. Zangozara eraman zuten, eta Nafarroako eraikin garrantzitsuak zaharberritzeko erabili zuten. Zaharkiturik gelditu zenean itzuli zioten Burgiko herriari. Herrian daude beste bi panelak: artzainarena eta apezpikuarena.

Ez dira horiek Burgiko lanbide zahar bakarrak. Hualdek azaldu du zein diren egiteke geratu zaizkienak: «Teileria badakigu non zegoen, eta errepide hasieran badugu bike labe bat. Bestetik, koilara egileen leizean panela jarri genezake». Oraingoz ez dira horretan ari, baina galdutako lanak gordetzen bada lanik Burgin. ]]>
<![CDATA[Txantrear zirkuaren ziri zoroa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1835/037/001/2019-04-30/txantrear_zirkuaren_ziri_zoroa.htm Tue, 30 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1835/037/001/2019-04-30/txantrear_zirkuaren_ziri_zoroa.htm
Luis Lainez Boli eta Ainhoa Juanizek sortu zuten Zirika Zirkus. Madrilen lanean ari ziren, antzerkia eta zirkua egiten, baina beren kabuz ibiltzea erabaki zuten. Vallecas auzoan hasi ziren, gune okupatu batean. Prestatutako ikuskizuna euskaratu, eta Txantrean eman zuten. Astebete eman zuten auzoan entseguak egiten, euskaltegian eta Auzotegin, euskarazko estreinaldira arte. «Jendeari gustatu zitzaion, eta beste bi ikuskizun atera zitzaizkigun. Herrimina nuen, denbora eman nuelako kanpoan, eta, Bolik baiezkoa eman zuenez, etorri egin ginen», azaldu du Juanizek.

Ez zuten deus. Auzokide batzuek furgoneta bat oparitu zieten, lagunen etxean egon ziren bizilekua topatu arte... Horrek eragina izan du gerora konpainian: «Hemengo jendeak lagundu gintuen, eta guretzat eskertzeko modua izan zen Madrileko zirku eskolan ikasitakoa auzoko gazteei ematea». Ikuskizunak prestatzearekin batera, zirku klaseak ematen hasi ziren.

Emanaldiak Txantrean

Eskola horretan 4 urterekin hasi ziren bi lagun Zirika Zirkusen lanean ari dira orain: Iraia Garcia eta Amaia Leoz. Beste ikasle batzuek ere jarraitu dute zirkuan, eta eskolak ematen dituzte Zirika Zirkusen. Txantreari estu lotzen dituen soka, beraz, ez da eten; aurtengo bestetan argi ikusiko da hori. Izan ere, bi emanaldi eta zirku tailer bat emango dituzte. «Urtero ekartzen dugu talderen bat; hori da Zirika Zirkusek jai batzordeari egiten dion ekarpena. Baina aurten guk egin beharra genuen», azaldu du Juanizek.

Bihar Egun on, Sikiera taldearen azken lana emanen dute, 17:00etan, Arriurdiñeta plazan, eta igandean Ondorengoak, ordu berean, Garcia Galdeano eskolaren parean. Azken hori hamabosgarren urteurreneko ikuskizuna da. «Gure bonboia da. Horretan zirku teknikei garrantzia gehiago eman genien». Ez baitute zirkua bakarrik egiten ikuskizunetan: antzerkia, musika eta dantza erabiltzen dituzte. «Gure trukoa izan da umorea, zirkua eta antzerkia nahastea. Errazagoa da, edo jende askori gustatzen ahal zaio», azaldu du Juanizek.

Txantrean ez ezik, Euskal Herrian barna ibiltzen da Zirika Zirkus. Euskaraz aritzen dira. «Euskaraz lan egitea gustatzen zaigu». Aste honetan Iruñean ikusteko parada izanen da. Bestak igandean bukatuko dira.]]>
<![CDATA[Kamisetak berriemaile]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/030/001/2019-04-25/kamisetak_berriemaile.htm Thu, 25 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1893/030/001/2019-04-25/kamisetak_berriemaile.htm Fortun eta Unai Bergara arduratuko dira aurten aktualitatea oihalera eramateaz.

Hiru hankako mahaia da Trixertak egitasmoa. BERRIA egunkariko editore taldeak albiste bat aukeratuko du astero, eta sortzaileei bidaliko die. Haiek 48 ordu izanen dute berria kamiseta batetarako irudi bihurtzeko. Hirugarren hanka arduratuko da irudi horiek kamisetetan inprimatzeaz: Oninart enpresa. Azkenik, BERRIAk bidaliko ditu kamiseta horiek eskaria egin dutenen etxera.

Lehenbiziko albistea heldu den astean aukeratuko dute Andoaingo erredakzioan (Gipuzkoa). Fortunek jasoko du berriaren diseinua egiteko agindua, eta maiatzaren 2rako prest izanen da emaitza. Astero sortzaile batek izanen du lan hori egiteko ardura: maiatzeko bigarren astean, Lubaki Grafic Factoryko Bergara, eta hirugarren astean, Urbeltz. Bakoitzak lau albisteren diseinua eginen du. Hiru astean behin diseinu bana egin beharko dute, eta azkenengo asteko albisteak hiru diseinu izanen ditu, hiru sortzaileek albiste bera landu beharko baitute.

Trixertak jantzi nahi dituenak Internet bidez egin beharko du eskaria, Trixertak.eus webgunean. BERRIAlagunek 17,95 euroan eskuratu ditzakete, eta gainerakoek, 19,95 euroan. Diseinu bera bi koloretan eskainiko da, sortzaileak aukeratutakoak biak. Iaz haurrendako kamisetak ere eskaini ziren, eta bide horri eutsiko dio Trixertak egitasmoak. Haurren elastikoek kolore bakarra izanen dute, eta 16,95 euroan eskuratuko dute BERRIAlagunek, eta 18,45 euroan gainerako irakurleek.

Ibilbide bat egina dute Trixertek. Orain arte, 52 diseinu sortu dituzte, eta aurten beste hamabi plazaratuko dira. Orotara, beraz, 64 diseinu. Orain arteko arrakastaren ondorioz izan du segida duela bost urte abiatutako egitasmo horrek. Hasierako helburuari eutsi diote Trixertek: BERRIAk argitaratzen dituen edukiak beste euskarri batera eramatea, eta euskal sortzaileen lana sustatzea. Bosgarren urteurrena dela eta, udazkenean ospakizuna egiteko asmoa du BERRIAk. Besteak beste, joan diren urteetan gehien saldu diren diseinuak berriz ere salgai paratuko dituzte.

Lesakatik estudiora

Hiru sortzaileak dagoeneko gogotsu dira erronka berriari ekiteko. Udaberriko oporren aurretik, Lesakan (Nafarroa) izan ziren denak, Oninart estudioan. Han, bertatik bertara ezagutu zuten kamisetak egiteko prozesua, diseinatzerakoan kontuan hartzeko. Inpresio zuzeneko estanpazioak egiteko makina erabiltzen dute Oninarten. Horren bidez, ez da elastiko asko egin behar errentagarritasuna lortzeko. Joan den eguneko bisitan, kamiseten koloreak aukeratzen ere ibili ziren, eta diseinuekin probak egiten. Dena prest dago, beraz, maiatzaren 2an trixerta berriak aurkezten hasteko.


Unai Bergara, Leire Urbeltz eta Iñaki Gonzalez. Gorka Rubio / Foku.

Unai Bergara

«Jantziak nortasun bat sortzen dio janzten duenari»

Egunerokoari erantzun beharko diote sortzaileek Trixertak egitasmoan. Gehienentzat berria izanen da hori, baina ez hainbeste Unai Bergararentzat (Barakaldo, Bizkaia, 1984). Kartel politikoak diseinatzen aritzen da, eta horrek berehalakotasuna eskatzen dio. «Grafika politikoa egiten dut; beraz, ohituta nago berehalakotasunera, erantzuna ematera», azaldu du.

Erantzuna ematera ohiturik dago, bai, baina ez horrelako kamisetak diseinatzera: «Berehalako erantzun hori kamisetara eramatea, hala ere, oso desberdina da. Jantziak nortasun bat sortzen die janzten dutenei. Ez da kartel bat: soinean daramazun irudi bat da». Egin izan ditu kamisetak Bergarak, baina bestelakoak: «Mezu zuzenagoak» izaten dituzte bereek, edo beste marka batzuentzat aritu izan da. «Kartelekin egin dut, baina inoiz ez naiz egun batetik bestera aritu berri bat edo ideia bat kamiseta batera eramaten», aitortu du. Horrek erakarri du: «Sormen ariketa moduan, sekulako apustua da».

Badu beste abantaila bat diseinatzaile bizkaitarrak: Oninart enpresan lan egindakoa da. Beraz, aski ongi ezagutzen du haien lan egiteko modua, baita inpresio zuzeneko estanpazioak egiteko makina ere. «Kostu ekonomikoak murrizten dira prozesu horrekin, ez duzulako egin behar 500 kamiseta errentagarri ateratzeko. Beste teknika bat da, bere abantailak dituena. Kasu honetan, ezinbestekoa da horrelako egitasmo bat aurrera ateratzeko».

Lan egiteko moduari buruz ere pentsatu du Bergarak. Albistea zein izanen den ez jakiteak markatuko du bere jarduna, azken unera arte ezinen baitu jakin zer gai jorratu beharko duen 48 orduan. Diseinua egiterakoan, argi du nola egituratu beharko duen: «Jendeak soinean eramango du; beraz, burua pertsonetan jarri behar dut, ez eman nahi dudan mezuan soilik».

Leire Urbeltz

«Jolas gisa hartu dut proiektua»

Trixertak egitasmoan parte hartzeko gogotsu da Leire Urbeltz ilustratzailea (Iruñea, 1985). Ez du horrelako proiekturik egin orain arte, eta bere lan egiteko modua moldatu beharko du. Hala ere, erronkak gogobete egin duela esan du. «Jolas gisa hartu dut proiektua. Neure buruari exijitu egin beharko diot, baina presio horrek motibatu egin nau».

Gakoa lehenbiziko ideiari heltzea izanen dela uste du, ez baitute denbora askorik izanen albistea kamisetarako irudi bihurtzeko. «Konfiantza daukat burura etortzen zaizkidan lehendabiziko ideia horietan. Nahiz eta denbora gehiago izan proiektu bat egiteko, askotan, buelta asko eman ondoren, lehenengo ideia horretara bueltatzen naiz berriro, freskoagoa delako, zuzenagoa... Orduan, horri eutsiko diot, edo saiatuko naiz».

Espero du bere lanak berez-berez eginen duela aurrera. Oso sentikorra dela ere ohartarazi du, eta baliteke horregatik albiste batzuekin «blokeatuago» ikustea bere burua. Hala ere, ongi joanen dela uste du, eta gogotsu dago: «Uste dut gure irizpideetan konfiantza izan behar dugula».

Oninart enpresa ezagutzen izan zen gainerako sortzaileekin batera, eta goraipatu egin du horrelako lanetan ari direnek beren jarduna herrietan garatzeko hautua egitea. «Badakit aurreiritzi bat dela, baina normalean hirietara joaten gara. Harritzen nau, eta miresgarria iruditzen zait pertsona hauek beren herrian lanean jarraitzea». Bestalde, erabiltzen duten teknika begi onez ikusi du. Hasieran kezkaturik zegoen, ez baitute serigrafia erabiltzen, eta bere ilustrazioak oso koloretsuak izaten baitira: «Ez nekien nola geratuko zen kamisetan, baina probak egin genituen nire marrazki batekin, eta harritu ninduen, oso-oso ondo geratzen baitzen. Oso fin».

Iñaki Gonzalez, 'Fortun'

«Gu ez gara kazetariak; beraz, aukera berezia da»

Ezohiko lana izanen da Iñaki Gonzalez Fortun diseinatzailearentzat (Irun, Gipuzkoa, 1981), baina erronka gogotsu hartu du. Berak musikaren munduan egiten du lan normalean, eta, beraz, albisteekin kamisetetako irudiak sortzearekin ez du zerikusi handirik haren lanak. CDetan, biniloetan eta posterretan ikus daitezke haren diseinuak, musika taldeekin egiten baitu lan. Kamisetak ere diseinatzen ditu taldeentzat, baina bestelako lana dela aitortu du.

Normalean egiten duenarekin alderatuta ezberdina da, baina erakargarri zaio proiektua, eta «interesgarria» dela ere iruditu zaio. «Bitxia zait albiste bat ilustratzea, edo zure ikuspuntu edo albiste bat kontatzeko modua ilustrazio baten bitartez islatzea. Gu ez gara kazetariak; beraz, aukera berezia iruditu zitzaidan, eta horregatik animatu nintzen». Lan egiteko modua aldatu beharko duela konturatu da Fortun, denbora «dezente» hartzen baitu bere lanak egiteko. Izan ere, ilustrazioak edo collageak egiteko, detaile asko egiten ditu. Normalean, hilabetean bi proiektu egiten ditu: bi CD, CD bat eta poster bat... Orain, bi egunean egin beharko du trixertaren diseinua.

Gainera, albistea ez du jakingo azken unera arte, eta, beraz, ezinen du lana aurreratu. Buruan du nola arituko den: «Berria ematen didatenean, momentu horretan bertan, ordenagailuaren aurrean eseriko naiz, eta denbora tarte txiki batean burura etortzen zaidana diseinatuko dut, ez baitut denbora askorik ideia pentsatu eta diseinua egiteko. Bozetotxo batzuk egingo ditut koadernoan, eta zuzenean lanean jarriko naiz». Oninarten egiten duten inpresio mota ere buruan du, eta horren araberako diseinuak eginen dituela azaldu du Fortunek. Orain, lanari ekitea baizik ez zaio geratzen: «Lan egiteko gogoz nago».]]>
<![CDATA[Gazte jarraitzen du matrizeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1910/030/001/2019-04-23/gazte_jarraitzen_du_matrizeak.htm Tue, 23 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1910/030/001/2019-04-23/gazte_jarraitzen_du_matrizeak.htm The Matrix filmeko protagonistari solasean. Une horretan, errotik aldatuko da Neoren (Keanu Reeves) bizitza, superheroi bat bihurtzeraino. Mende aldaketaren atarian estreinatu zuten Wachowski ahizpek The Matrix, 1999. urtean. Teknologiaren iraultza, ekialdeko arte martzialak, bala motelduen uhinak eta Platonen haitzuloaren alegoria nahasten zituen koktelak sekulako arrakasta izan zuen zinema aretoetan. Hogei urte geroago, filmak garaiko zirrarari eusten dio.

Adituei galdetuta, bat datoz: filma ona da, oraindik ere, hogei urteren ondoren, eta ez da zaharkitu: «Hollywoodeko zinema mainstream-aren produktu bikaina da. Oso ondo egindako ikus-entzunezko kontaketa da, dudarik gabe, ikuspegi teknikotik zein narratibotik. Horregatik, hogei urte geroagoko begirada batetik ikusita, ez da zaharkitu», azaldu du Leire Ituarte EHUko ikus-entzunezko irakasleak. Bat dator Josemi Beltran Donostia Kulturako Zinema saileko zuzendari teknikoa eta Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren Asteko zuzendaria: «Bere boterea eta energia mantendu ditu, bisualki zein istorioari dagokionez».

Arrakasta handia erdietsi zuen filmak. Ezustean gainera. Hala uste du Gontzal Agote zinema kritikoak: «Ekoiztetxe handia zuen atzetik, Warner Bros, eta ekoizlea Joel Silver zen, baina ez zuen sortu ikusmira handirik estreinatu aurretik. Sorpresa izan zen». Ez hori bakarrik: «Zientzia fikzioaren zaleen muga gainditu zuen; horrelako filmak ailegatzen ez diren beste esparruetara ailegatu zen».



Koktel on baten modukoa izan zen The Matrix: arrakastaren gakoa osagaiak ongi nahastea izan zen. Batetik, une egokian aurkeztu zen. Milurte aldaketaren atarian, teknologia berrien iraultzak kezka piztu zuen gizartean. «Bazegoen milenarismo moduko zerbait, bazegoen beldur bat», gogorarazi du Agotek. Ituarteren arabera, garaiko kezkei erantzun zien filmak: «Narrazioaren osagaiak primeran nahasten dira milurteko aldaketak zekartzan kezka eta antsietate kolektibo garaikideekin: teknologia berriek ekartzen zituzten eraldaketak, errealitatearen eta simulakroaren arteko muga geroz eta lausoagoak...». Irakaslearen arabera, Jean Baudrillarden Simulacres et Simulation saiakerako ideia jaso zuten. Are, bere aipua erabiltzen du Morpheusek (Laurence Fishburne): «Ongi etorri errealaren basamortura».

Bala motelak

Efektu bisualek ere eman zuten zer esanik, batez ere bullet time deiturikoak. Ez zen efektu hori erabili zuen lehenbiziko filma, baina hari esker egin zen ezagun. Efektu horren bidez, oso azkarrak diren mugimenduak oso abiadura motelean ikus daitezke, kamera mugitzen den bitartean. Hau da, ikuspegia aldatu bitartean. Herri kulturan txertaturik daude The Matrix filmean atzean uhinaren arrastoa uzten zuten balek abiadura oso motelean egiten zuten bidea, Neok atzeraka makurturik saihesten zituen bitartean. Berdin arte martzialetako mugimenduekin. Efektu hori lortzeko, bata bestearen atzetik eta distantzia txikira jarritako kamera anitzekin grabatu behar da ekintza bat, eta, ondoren, grabatutako fotogramak tartekatu egiten dira muntaketan.

Efektu berezien erabilerak sona handia eman zion filmari, Beltranen arabera. «Ideia asko lapurtu zituzten ekialdeko edo Japoniako zinema artetik, baina teknologia berriarekin hobetuz: arte martzialak, koreografiak eta ziberpunk kutsu hori bazeuden Japoniako beste film batzuetan. Baina, jakina, AEBetan egiten dutena gehiago zabaltzen da». Hiru ezaugarri nabarmendu ditu: estetikoki zuen indarra, efektu bereziak eta musika.

Watchoski ahizpek musika eta iruditeria «oso berezia» sortu zuten film horretarako, Agoteren ustez. «Ez da original-originala, baina ongi jakin zuten handik eta hemendik hartutako elementuak nahasten». Horri loturik, istorioa. Kontatzeko moduak ez ezik, kontatzen denak ere garrantzi handia baitu. «The Matrix-ek erakutsi zuen posible zela film batean tiro asko egitea, eta hori istorio landu batekin uztartzea, halako ikonografia propio batekin», azaldu du Agotek. Beltranek ere aipatu du istorioaren eta efektu berezien arteko oreka dagoela filmean. Filmak dakarren kontzeptua azpimarratu du, mundu digital paraleloaren esistentzia: «Jerga filosofiko eta informatiko horrek arrakasta izan zuen, belaunaldi batekin bete-betean asmatu zuen».

Bi mundu ageri dira The Matrix filmean, eta aukeraketa bat: errealitatea ezagutzea, edo errealitate paraleloan kezkarik gabe bizitzea. Horratx herri kulturan txertatu den beste eszena bat: Morpheusek bi pastilla eskaintzen dizkio Neori: urdina edo gorria. Urdina hartuta, dena ahantzi eta ordura arte Matrixen barnean zuen bizitza birtualarekin jarraitzeko aukera zuen, bere informatikari lanean. Gorriarekin, askatasuna lor zezakeen, edo, Morpheusek dioen bezala, Lurralde Miresgarrian sar zitekeen, untxi zuloaren sakoneneraino ailegatu arte.



Alizia herrialde miresgarrian ipuinari egiten dio erreferentzia The Matrix filmak behin baino gehiagotan. Ez horri bakarrik. Platonen haitzuloaren alegoria da filmak eskaintzen duena: leizean gelditu liteke protagonista soilik suak sortzen dituen itzalak ikusten, edo kanpora irten liteke, errealitatera. Horrekin batera, Bibliari erreferentzia anitz egiten zaizkio filmean. «Mundu erlijioso edo mistiko bat badago. Ez da oso originala, baina wachowskitarrek ere onartu izan dute Ghost in the Shell filmak haiengan izan zuen eragina», azaldu du Agotek. Gerora, hamaika interpretazio egin dira filmari buruz. Horrek «aberastu» du filmaren mitologia, Agoteren arabera, baina ezin jakin zuzendariek filma sortu zutenean zenbateraino izan zituzten kontuan aipatzen diren azalpen guziak.

Istorioari dagokionez, Ituartek uste du «ederto» egituraturik dagoela filma, eta genero zinema klasikoaren estereotipoak «modu ezin hobean» erabiltzen dituela. «Heroiaren bidaiaren arketipo maskulinoan oinarritutako kontaketa edipiko tradizionala eszenaratzen du. Genero estereotipo klasikoen osagai edipiko guztiak hor daude: Neo -heroia-, Morpheus -aitaren ordezkoa- eta Matrix -antagonista, oztopo femeninoa, suntsitu beharreko amaren arketipoa-. Matrizidioa da heroiaren arrakastarako baldintza». Gogora ekarri du Matrix bera umetoki bezala irudikatzen dela filmean.

The Matrix-en eragina

Mitologia berri bat sortu zuen The Matrix filmak. Hala uste du Beltranek. «Ez zen saga ezagun bat, pertsonaia berriak ziren, eta heroi berri bat. Oso zaila da pertsonaia berriak sortzea, eta hori gakoa izan zen. Azken urteetan ikusten dugu dena dela remake eta reboot. Auskalo The Matrix berri bat ikusiko dugun. Horri buruzko proiektuak badaude». Horretaz gainera, eragin handia izan du filmak zientzia fikziozko zineman. Estetikan izandako eragina nabarmendu du Beltranek. Hala ere, berezia da: «Oso zaila zen The Matrix imitatzea; are, ez da lortu. Bide bat ireki zuen bere garaian, baina bakarra da oraindik ere».

Superheroien filmetan ere oso nabarmen eragin du wachowskitarren filmak. Agotek eman ditu azalpenak: «Gogorarazi zigun heroiek ez dutela zertan oso gihartsuak eta indartsuak izan. Ordura arte Schwarzeneggerrenak ziren zientzia fikzioa eta fantastikoa akzioarekin nahasten zuten film arrakastatsuak. Keanu Reeves ez da indartsua. Nire ustez, gerora etorri den eta gaur egun dugun bolada itogarri honetan, eragin izugarria izan du».

Orain dela hogei urte estreinatu zuten filmaren ondotik, beste bi film egin zituzten Wachowski ahizpek: The Matrix Reloaded eta The Matrix Revolutions. Horiek ez zuten hainbesterako arrakasta izan, hala ere. «Jarraipen duina eman zioten lehenengo zatiari, baina originaltasuna galdu zuen, sorpresa efektua. Guztiak elkarrekin ikusita, film bakarra izan daiteke», esan du Beltranek. Filmen arteko tartean ikusleak galdu bazituzten ere, film sorta «orekatua» eta «interesgarria» egin zuten Wachowskitarrek, Beltranek gaineratu duenez.

Ibilbide gorabeheratsua

Wachowski ahizpen izena anitz zabaldu zen The Matrix-ekin, baina ez dute beti horrelako arrakastarik lortu. «Orduan, ezezagunak ziren zuzendari horiek, eta gerora ere ez dute horrelako arrakastarik izan. Nahiko ibilbide gorabeheratsua izan dute», azaldu du Agotek. Iritzi antzekoa agertu du Beltranek: «Hollywood oso krudela da, eta boladak asko aldatzen dira».

Bestelako ekarpenik egin dute: LGTBI komunitatearen ikusgarritasunari, esaterako. Emakume transexuala zela esan zuen Lana Wachowskik 2012an, eta lau urte geroago Lilly Wachowskik. Honako azalpen hau eman zuen bigarrenak: «Trantsizioan nago, eta nire bizitza osoa emanen dut trantsizioan, maskulinoaren eta femeninoaren arteko infinitoan barrena. Sinpletasun binariotik harago eraman behar dugu dialogoa. Binarismoa idolo faltsua da».]]>
<![CDATA[Zezen gutxiago karteletan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1912/029/001/2019-04-17/zezen_gutxiago_karteletan.htm Wed, 17 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1912/029/001/2019-04-17/zezen_gutxiago_karteletan.htm zortzi afixak, eta beste batzuetan baino aukera gehiago izanen da aurten. Azken urteetako joerari jarraikiz, gero eta gutxiago dira zezenak agertzen dituzten afixak, eta, kontrara, erraldoien konpartsak gero eta leku gehiago du finalean. Orain iruindarrek erabaki beharko dute zein den gehien maite dutena. Apirilaren 30ean bukatuko da botoa emateko epea.

Hiru bide daude kartela aukeratzeko bozketan parte hartzeko: udalaren webgunean sartuta, Civivox aretoetara joanda edo 010 zenbakira deituta. Betiere, Iruñean erroldaturikoek ematen ahalko dute botoa. Lehiaketa irabazten duen afixaren egileak 3.600 euroko saria jasoko du.

Aurten 277 afixa aurkeztu dituzte; horietarik 103 iruindarrek eginak dira, eta 56 Nafarroako beste herri batzuetatik bidalitakoak. Lehiaketaren formatua ere aldatu dute: parte hartzaileek afixa formatu digitalean bidali behar zuten, eta epaimahaiak hogei aukeratu zituen lehenbiziko fasean. Horien egileek afixa fisikoa egin behar izan zuten, udalaren diru laguntzarekin. Ondoren hautatu dituzte finalistak.

Maitena Muruzabal Iruñeko Udaleko Kultura zuzendariak formatu berriaren alde egin du: «Zaila izan da aukeraketa, baina pixka bat errazagoa prozesua aldatuta, sosegu eta lasaitasun handiagoz egin dezakegulako; kartelak dagokien arretarekin ikusteko aukera dugu». Epaimahaian adituak izan dira: Maria Telletxea, Marisa Mantxola, Maria Jose Rekalde, Carlos Zenoz, Javier Egiluz eta Javier Manzanos.

Kartelen balorazioa

Azken urteetan, bestaren bestelako erreferentziek hartu dute tokia finalera ailegatzen diren afixen artean. Bestalde, estetika zuri-gorri-beltza urratzen dutenak gero eta gehiago dira, baina oraindik ez dira asko eskema apurtzen dutenak. Epaimahaiko kideek hartutako erabakia azaldu dute. Artea kalean dago kartelak Banksyri egiten dio erreferentzia; enkantetxe batean bere burua suntsitu zuen obrari, alegia. Kasu horretan, gorria da xehagailutik pasatzen dena; gerrikoa irudikatzen du. «Asko gustatu zaigu haren presentzia eta dotorezia, eta haren nortasun enigmatikoa», esan du Manzanosek.

Konpartsari erreferentzia egiten dioten kartelak bi dira. Eskuz egindako Zaldiko-ren naif ukitua nabarmendu du Telletxeak. Txist-jazz, Yeah! da ohiko koloreak alboratu dituen kartela, ohikotik dezente urruntzen dena. Hala ere, Braulia erraldoia ageri da, iazko afixan bezala.

Bateratasuna obraren egileak soilik tipografiarekin osatu du kartela. «Konposizioa sendoa eta biribila da», esan du Mantxolak. Atzo uztailaren 6 batekin amestu nuen obra piktorikoa «postal oso delikatua» delakoan da Errekalde. Txupinazoa ageri du, «ilusio handieneko unea». Zure atzetik obrak zezena eta korrikalaria iradokitzen ditu: «Zaila da bi forma erabilita ideia horretara iristea eta kolpean erraz interpretatzea», azaldu du Zenozek.

Sentimendu uholdea obraren «dinamismoa» gustatu zaiela esan du Mantxolak, eta Zerumuga-k elementu gutxirekin lortutako emaitza «sendoa» eta «eraginkorra» aipatu ditu Egiluzek. Zortzi hautagaiak Kondestablearen jauregian izanen dira ikusgai bozketak irauten duen bitartean. ]]>
<![CDATA[Sanferminak iragarri ditzaketen zortzi afixak aurkeztu dituzte]]> https://www.berria.eus/albisteak/165296/sanferminak_iragarri_ditzaketen_zortzi_afixak_aurkeztu_dituzte.htm Tue, 16 Apr 2019 07:11:30 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/165296/sanferminak_iragarri_ditzaketen_zortzi_afixak_aurkeztu_dituzte.htm Iruñeko Udalaren webgunean, Civivoxetan edo010 telefono zenbakira deituta egin dezakete. Afixak bertatik bertara ikusi nahi dituenak, Kondestablearen jauregira jo dezake, han ikusgai izanen baitira bozkaketak irauten duen bitartean. Orotara 227 kartel aurkeztu dituzte lehiaketara, eta gehienak nafarrek eginak dira: Iruindarrek aurkeztutako lanak 106 dira, etaNafarroako beste herrietatik bidalitakoak 56 izan dira. Irabazleak 3.600 euroko saria jasoko du. Zortzi finalistak aukeratu dituen epaimahaia hauek osatu dute: Maria Telletxeak, Marisa Mantxolak, Maria Jose Rekaldek, Carlos Zenotzek, Javier Egiluzek eta Javier Manzanosek. Prozesu "lasaiagoa" Kartelak aukeratzeko modua aldatu dute aurten, eta hori azpimarratu du Maitena Muruzabal Kultura zuzendariak."Zaila izan da aukeraketa egitea, baina beste urte batzuetan baino errazagoa, prozesua aldatu delako", azaldu du. Izan ere, denbora gehiago izan dute afixak "lasaitasunez" eta "soseguz" aztertzeko, eta kideen arteko solasaldiak kontsentsuzko aukeraketa ekarri duela esan du. Bidalitako afixa digital guzien artean 20 aukeratu zituzten, eta horien egileekafixa fisikoak sortu behar izan dituzte udalak emandako dirulaguntzarekin. Horixe izan da aurtengo berritasuna. ]]> <![CDATA[Gazte talentudun berrien bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/040/001/2019-04-13/gazte_talentudun_berrien_bila.htm Sat, 13 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1879/040/001/2019-04-13/gazte_talentudun_berrien_bila.htm
Programazio ezagutzak dituen edozeinek parte hartu dezake lehiaketan. Lehenbizi, izena eman behar da, eta, ondoren, jarraibideei segitu. Ekainaren 9ra arte izanen da proiektua garatzeko epea. Egun horretarako, proiektua bukatu ez ezik, horren aurkezpena ere entregatu beharko dute parte hartzaileek. Orekak beharrezkoa den teknologiarako sarbidea emanen die parte hartzaileei, baita horiek erabiltzeko behar diren argibide teknikoak ere. Garatu beharreko programak egin behar dituen gutxieneko funtzionalitateak azalduko dizkiete, baina oinarri horretatik harago joatea da gakoa. Hau da: sormena. Beraz, programari funtzionalitate berriak gehitzea baloratuko dute.

Programarekin batera, proiektuaren nondik norakoak azaltzen dituen bideo bat bidali beharko dute parte hartzaileek. Baloraziorik hoberena lortzen duen proiektuak 1.000 euroko saria eta BERRIA egunkariko sei hilabeteko harpidetza jasoko ditu. Gainera, izena ematen duten lehenbiziko hamar pertsonek 100 euroko saria izanen dute, eta BERRIA egunkariko asteburuko harpidetza jasoko dute hiru hilabetez. Halaber, proiektua ongi bukatzen duten guziei lan elkarrizketa eginen diete Orekan.

Gazteak eta euskara: bi elementu horiek biltzen ditu Eureka lehiaketak. Orekan gazteen bila dabiltza, baina Iraitz Perez de Goldarazena enpresako zuzendari orokorrak ohartarazi du azken boladan lana zaildu egin zaiela. «Orain dela ez hainbeste, krisi garaian murgilduta, 30 orduko ikastaro bat edonon eman, eta gazte prestu asko agertzen zitzaizkigun, ikasteko gogoz».

Talentuak, euskaraz

Gaur egun, hori aldatu egin da. Are: «Beste muturrera pasatu gara». Perez de Goldarazenaren arabera, informatikan edo ingeniaritzetan ari diren ikasle askok lana aurkitzen dute hirugarren mailara ailegatzerako. Hori ikusita, beste bide bat bilatzeko beharra sumatu zuten: berritasunarena. Lehiaketa bat antolatuta jende gaztea erakarriko dutelakoan daude.

Gazte jendeari dago bideraturik Eureka lehiaketa: «Zerbait erakargarria sortu nahi genuen. Norbaitek horretan lan egin behar badu, ez dadila izan algoritmo bat programatzea, eta horrek ulertzen ez duzun emaitza bat atera dezala». Munduan gertatzen diren lurrikarak erregistratuta dauden lekuetarako sarbidea emanen diete parte hartzaileei. «Guk eskura jartzen diegun teknologia ondo erabiltzen badute, gai izango dira munduko mapa batean lurrikarak kokatzeko eta haiekin jokatzeko: ordenatu, intentsitatearen arabera jarri... Programa nahiko ikusgarri bat lortu dezakete ariketa ondo eginda».

Lehiaketaren oinarrietako bat hizkuntza ere bada. Euskaraz izanen da, baina ingelesa jakitea beharrezkoa izanen da, dokumentazio teknikoa hizkuntza horretan idatzirik baitago. «BERRIAko komunitatean horrelako gazteak egongo direla uste dugu», esan du Perez de Goldarazenak.

Hizkuntza da BERRIA egunkaria Oreka enpresara gerturatu duen elementu nagusietako bat. Mikel Aranburu egunkariko publizitate arduradunak azaldu ditu harremanaren nondik norakoak: «Haien enpresan egon ginen, eta, lehenik eta behin, harritu gintuen zer giro euskalduna zuten Gasteizko enpresa horretan: langile gazteak euskaraz lanean». Haien lan egiteko modua gustatu zitzaien: «Gu beti saiatu gara euskal enpresetara hurbiltzen eta enpresetan euskararen presentzia areagotzen. Orekan euskarak zuen garrantzia ikusita, gu ere gehiago inplikatu ginen».

Sariak ekainaren 21ean emanen dituzte, Gasteizko Artium museoan. ]]>
<![CDATA[Barazkien bueltan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/041/001/2019-04-13/barazkien_bueltan.htm Sat, 13 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1909/041/001/2019-04-13/barazkien_bueltan.htm
Urteurrenen jardunaldiak izanen dira aurtengoak. Izan ere, aurten 50 urte betetzen ditu Volatin ordenak, eta 25. aldiz antolatuko ditu jardunaldiak. Egunik berezienetako bat ohorezko kideak omentzeko eguna da. Perezek gogorarazi du aurten lehenbiziko aldiz emakumeak izanen direla: Teresa Perales kirolari elbarria eta Elena Arzak sukaldaria. «Barazkien pregoilari eta defendatzaile izendatuko ditugu», azaldu du ordenako idazkariak.

Denetariko dastatzeak izaten dira jardunaldietan, «herri prezioetan», Perezek azaldu duenez. Horrek erakartzen du gehien jendea: zainzuriak, orburuak, olioa, ardoa... Dena den, bada Volatin ordenak nabarmendu duen beste jarduera bat: Nekazaritzako Elikagaien Sektorearen Lehenbiziko Bilkura. Gaur izanen da, goiz osoan, Bardearen Komunitatearen egoitzan. «Sektorean garrantzitsuak diren Erriberako enpresak han izanen dira, eta haien produktuak, ekoizpenak eta lana erakutsiko dituzte. Horrekin batera, hitzaldi teknikoak izanen dira, zona honetan oraindik ezezaguna den nekazaritzako elikagaien industria ezagutarazteko».

Perezen aburuz, barazkien aldeko egitasmoek garrantzi handia dute, Erriberako «identitate ikur» direlako. «Barazkien garrantzia ezagutarazi beharra dago, eta gure herriaren oinarri diren enpresak ezagutarazi behar dira, baita lehenbiziko sektorekoak ere. Inguratzen gaituena goratzen ari gara, azken finean». Horretaz gainera, ohartarazi du egun horietan bisitari asko hartzen dituztela, eta uste du horrek bertako ekonomia bultzatzen duela. Are, bisitari kopuruak neurriak hartzera bultzatu zituen iaz: Erriberako gainerako herrietan ere jarduerak antolatzea.

Informazioa, eskura

Volatin ordenak karpa bat paratu du Tuteran, eta gaur irekiko dute, 10:00etan. Han, Erriberako produktuak dastatzeko parada ere izanen da, eta hitzaldiak eta tailerrak eginen dituzte. Volatin ordenako idazkariak hizpide izan ditu teknologia berriak ere: Aurten sakelakoetarako aplikazio bat sortu dute, jardunaldietarako baliagarri izanen dena. Fiestas de la Verdura deitzen da, eta gazteleraz baizik ez dago. Egitarauaz gainera, otorduetarako edo lotarako tokien informazioa ere biltzen du.

Barazkiak Goratzeko Jardunaldiak eta bestak

Maiatzaren 5era arte, Tuteran eta Erribera osoan (Nafarroa).]]>
<![CDATA[Irribarreak harresien kontra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/048/001/2019-04-13/irribarreak_harresien_kontra.htm Sat, 13 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/048/001/2019-04-13/irribarreak_harresien_kontra.htm
Garabia prest zuten, eta hitzartu baino lehenago hasiak ziren erretratuak paratzen. Akats teknikoek aurreratu zuten arte ekintza. Belardian, 83 neraberen aurpegiak itsatsi gabe, eta paretan, zazpi irribarre. Aurpegi horietako asko hara joanak ziren, mural erraldoia egiten laguntzeko gogoz. Erretratuak banaka jarri zituzten: itsasgarriarekin laukizuzeneko puntu nagusiak paretan markatu, eta xafla handia horien gainean itsatsi. Gero, ongi zanpatu, eta besoekin paretaren kontra mantendu. Hurrengo erretratua hartu, eta berriro ekin lanari.

Irakasleek paratu zituzten lehenbizikoak, belardian eserita zeuden ikasle gutxi batzuen begiradapean. Tartean, Izadi Aramendia eta Nahia Lazkano, lagunez inguraturik. «Lotsa pixka bat ematen digu, baina polita izango da emaitza ikustea», esan zuen Lazkanok, nahiz eta oraindik haien aurpegiak jarri gabe ziren.

Aramendiak argi zuen jarduera «garrantzitsua» zela hura, beste errealitate batzuk ezagutzeko eta ikusteko parada eskaini dielako. Ikastetxearen jarrera ere txalotu zuen: «Super ongi iruditzen zait ikastetxe bat beraiei [migranteei] buruz interesatzea eta enpatia izatea». Inguruan itzulika zebilen Anthony Benitez, bizikletaren gainean. Zeharka egiten zion so horma irudiari. «Oso ongi iruditzen zait hau; egia esan, pozgarria da». Bere aurpegia Ziudadelan ikusgai izateak ez zuen lotsatzen Benitez, harrotu baizik.

Bukaerako argazkia

Maiatzaren 19ra arte ikusgai izanen da 4 x 16 metroko murala. Irauten badu, behinik behin. Izan ere, efimeroa dela azaldu zuen Marta Elia Iturramako argazkilaritza irakasleak. Euriak eta haizeak desagerraraziko dituzte pareta horretan islatzen diren bisaiak. Bien bitartean, mezu argia emanen du: «Honen bidez hiriari komunikatuko diogu zer egin dugun». Argazkiena ez baita egitasmo soil bat. Aurretik landutako proiektu baten bukaera izan da.

Iturrama Solidarioa Migratzaileekin egitasmoaren azkenengo jarduera izan da horma irudia. Aldez aurretik, migrazioaren gaia landu dute ikasleek, ikasgai bakoitzean bere edukiei egokiturik. Argazkigintzan, beraz, JR hiri artistaren Inside Out nazioarteko arte proiektura batzea erabaki zuten. Hortik horma irudiarena. Aldez aurretik, zenbait jarduera egin dituzte Iturramako eta SEIko nerabeek, elkar ezagutzeko. Are, batzuk ostiraletan biltzen dira oraindik ere. «Garrantzitsuena da kulturarteko komunitatea sortzea, eta helburu hori bete dugu», esan zuen Eliak.

Beste irakasle batek azaldu zuen argazkiak egiteko prozesua, Alaia Etaiok: «Plato antzeko bat muntatu genuen, eta galderak egiten genizkien, lasaitzeko, eta natural agertzeko». Konfiantza lortzeko, azken finean. Eta horixe zen atzo Ziudadelan ikusten zena, konfiantza eta komunitatea. Batzuek argazki handiak paratzen laguntzen zuten, eta gainerakoak elkarrekin jostatzen ari ziren. Elkar ezagutzen. Haien artean inoiz harresirik ez dadin egon.]]>
<![CDATA[Charles Chaplin Baigorrin]]> https://www.berria.eus/albisteak/165053/charles_chaplin_baigorrin.htm Wed, 10 Apr 2019 20:49:24 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/165053/charles_chaplin_baigorrin.htm <![CDATA[Bumerana, hara eta hona]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2019-04-10/bumerana_hara_eta_hona.htm Wed, 10 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2019-04-10/bumerana_hara_eta_hona.htm
Han izan zirenentzat esperientzia ahantzezina izan zen, eta hala transmititu diete ondorengoei. Mahaiaren bueltan hiru belaunaldi bildu dira elkartearen nondik norakoez eta Australiako kontuez aritzeko: Agustina Cillero Australiara migratutako emakumea, Alberto Asin Australiara joandako Jesus Asin zenaren semea, eta Stephanie Crespo Cilleroren biloba. Azken hori da Bumeran elkarteko lehendakaria, eta bertako kide dira beste biak. Gai garrantzitsua da haientzat; solasaldia hasi bezain pronto antzematen da.

Elkartea aurretik ere existitzen zen. Australiara joandakoek sortu zuten, 1994an, baina 2009an bertan behera utzi zuten jarduna. «Elkartea berriz martxan jarri dugu hara joan zirenei aitortza egiteko, eta haien bizipen eta istorioak ez daitezen ahantzi», gogorarazi du Crespok. «Familiendako oso garrantzitsua da, eta gainerakoentzat, oso interesgarria. Izan ere, asko dakigu Argentinaz, Suitzaz, Alemaniaz, AEBez... baina Australiakoa ez da ezagutzen». Gainera, onartu du hara joandakoen artean gero eta gutxiago daudela bizirik, eta horrek ere kezkatu ditu. Orain, estatutuak legeztatzen ari dira, eta Nafarroa osoko migranteak bilatzen. Argazkiak eta bizipenak biltzeko lana ere hasia dute. Udan, gainera, bidaia bat antolatu dute Australiara, Bizkaiko elkartearekin batera.
Agustina Cillero -ezkerretik hirugarrena-, berekin Australiara bidaia egin zuten beste hiru nafarrekin batera. Bumeran elkartea.

Hego Euskal Herritik jende anitz joan zen Australiara lan bila 1958. eta 1963. urteen artean. Geroago ere bai, baina Espainiako Gobernuak tarte horretan egin zuen migrazio programa. «Morrosko indartsuak eta gogorrak zirelakoan deitu zituzten, herrikoak zirelako», dio Agustina Cillerok. «Herrietan lan asko egiten zen, baina gutxi irabazi. Horregatik joan ziren, hemen baino gehiago irabazteko». Aurretik ere joanak ziren euskaldun batzuk, 1920ko urteetan: «Ordutik, izen ona zuten euskaldunek».

Juan Jose Miranda, Cilleroren senarra, 1958an abiatu zen Australiara. Kanguru operazioa deitu zioten, eta hura izan zen programaren lehenbiziko bidaia. Alberto Asinen aitarekin elkartu zen itsasontzian. Suezeko kanaletik joan ziren, 40 egun eman zituzten bidaiatzen, eta hamaika tokitan gelditu ziren: Proventzan, Italian, Singapurren, Indian... Bidaia bera abentura bat izan zela gogorarazi dute haien senideek. «Itsasontzia hornitzeko eta janaria hartzeko gelditzen ziren. Gaur egun jendeak gurutzaontzietan egiten duena, baina haiek lanera zihoazen», aipatu du Asinek.

Kanabera biltzen

Azukre-kanabera sailetan lan egitera joan ziren gehienak, lan asko zegoelako. «Han ez zegoen lanerako inolako arazorik», dio Cillerok. Lana «oso gogorra» zela aitortu du: arratsaldez kanaberak erretzen zituzten, zomorroak uxatzeko eta hostoak kentzeko. Goizeko lauretan esnatzen ziren kanabera mozteko, eta 11:00etarako etxean ziren. «Beltz-beltzak etortzen ziren, goitik behera belztuak». Beroa egiten zuen; beraz, bazkalondoan kuluxka egiteko aprobetxatzen zuten.

Zazpi hilabeteko lana izaten zen, gutxi gorabehera. Horren ondoren, batzuk herrian geratzen ziren, langabezia kobratzeko aukera zutelako. Beste batzuek nahiago zuten beste herri batera joan, beste lanen batean aritzeko. Normalean, lanean segitzea erabakitzen zutenak tabako landareekin aritzen ziren, Mariban. Hala ere, batzuk galdategietan, eraikuntzan, mahastietan eta bestelakoetan aritu ziren. Normalki ez zuten etxerik erosten: barrakoietan bizi ziren, alokairuan.
Jesus Asin eskuinean, lankideekin batera, azukre kanabera sailean. Bumeran elkartea.

Kanguru operazioa baino urtebete geroago abiatu zen Cillero Australiara. Accion Catolicak bikotekide eta arrebei joateko aukera eskaini zien. Cillero beste hiru nafarrekin batera joan zen, hegazkinez. Australiara ailegatu eta hogei egunera ezkondu zen. «Itsu-itsuan joan ginen hara, bikotekideak genituelako, baina ez genekien deus ere Australiari buruz», gogorarazi du Cillerok.

Autoekin harriturik gelditu zen. «Nire herrian auto bakarra zegoen, pentsa! Eta, han, familia batean bost kide baziren, bost auto zituzten. Eta nekazaritzako makinak ere oso aurreratuak ziren». Hego Euskal Herrikoa baino gizarte aurreratuagoa aurkitu zuten han. Ez bakarrik teknologiari zegokionez: «Gazteen bizimoduak harritu egin gintuen. Hemen bikotekideari ezin zenion eskutik heldu, eta, han, bikoteek elkarri musu ematen zioten gurasoen aurrean, eta ez zen deus pasatzen», kontatu du Cillerok.

Lanarekiko ikuspegia ere ezberdina zela ohartu ziren. Hori da Asinek aitaren ahotan gehien aditu zuena: «Hango jendea maite zuen. Oso langileak zirela zioen, eta langileei balioa ematen zietela. Aitak zioen hobeto ikusten zituztela landan aritzen zirenak bankuan aritzen zirenak baino». Ez hori bakarrik: «Langileen arteko batasuna zegoela esaten zuen, hemen ez bezala. Sindikatuek benetan defendatzen zituztela esaten zuen».

Haren aita bi alditan bizi izan zen Australian. Hiru urte eman zituen lehenbizi, eta, lortutako diruarekin, Nafarroan etxe bat erosi, eta ezkondu egin zen. Berriz joan zen, emaztea haurdun zegoela. Beste hiru urte eman zituen Australian, eta bueltan ezagutu zuen semea, haurrak 2 urte zituenean. «Aitak beti izan zuen itzultzeko gogoa», gogoratu du Asinek. Baina Nafarroan geratu zen, familiarekin. «Ni naiz lau anai-arrebetan gazteena, eta, hala ere, gogoan dut beti hitz egiten zuela Australiari buruz». Itzulita ere, askok harremana mantentzen zuten hangoekin. «Aitak eta hango jabeak argazkiak bidaltzen zizkioten elkarri. Aitak beti bilatzen zuen ingelesa zekien norbait eskutitzari erantzun ahal izateko», azaldu du Asinek.
Jesus Asinek seme-alabei beti esan zien "oso zoriontsu" bizi zela Australian. Irudian, lagun batekin jostatzen. Bumeran elkartea.

Urte asko eman zituzten Australian, baina gehienek ez zuten ingelesa ikasi. Italiarrekin zuten harremana, batik bat. «Nire aitak puskaz hobeki zekien italiera ingelesa baino», azaldu du Asinek. Cillerok ere ez zuen ingelesa ikasi: «Ezagutzen bazenuen ingelesa zekien espainiarren bat, medikuarenera-eta laguntzen zintuen. Eta, bestela, italiarrekin. Ongi ulertzen genuen elkar. Italiar pila bat zeuden».

Animaliekin ere izan zituzten ezustekoak, fauna Nafarroakoaren bestelakoa baita. «Senarra baino handiagoa» zen kanguru bat ikusi zuenekoa gogoratu du Cillerok, edo «oilo erraldoi bat» ikusi zuenekoa -kasuario bat zen-. Kontuz ibili beharra zegoen: «Gernikar anaia batzuk, azukre kanaberan lan egin eta gero, etxera itzuli ziren, eta galtzak lurrean utzi zituzten. Bada, haietako bat jaiki, galtzak janzten hasi, eta suge bat igo zitzaion hankan gora».

Arbasoen bideari jarraikiz

Cillerok esan duenez, zoriontsu bizi ziren Australian, baina, alaba sortu eta zortzi urtera, itzultzea erabaki zuten. Hori egiten omen zuten gehienek: «Bestela, alaba handitu eta ezkonduz gero, denek han geratu beharko genuen». «Oso gaizki», erantzun dio bilobak, txantxetan. Berak txikitatik aditu du Australia, eta hortik herrialdearekiko miresmena: «Aitatxik han bizitako guzia idatzi zuen, eta nik testuak zuzentzen nizkion. Horretan oinarriturik, Australiara bidaiatu nuen: haiek egondako toki guzietan izan nintzen: 3.200 kilometro».

Asin ez da han izan oraingoz, baina sumatzen du zerbait geratu zaiola han. «Espero dut inoiz joateko aukera izanen dudala». Aurten ezinen du, baina akaso beste batean. Cillero ere ez da itzuliko, baina kontent da elkartearekin: «Orain, seme-alabek eta bilobek ilusio eta gogo handia dute elkartearekin, eta guri ilusio handia egiten digu bizipen horiek gogoratzeak. Oso polita da». ]]>
<![CDATA[«Hitzak aldatuz joaten dira; aditzen antolaketa, ez»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2019-04-04/hitzak_aldatuz_joaten_dira_aditzen_antolaketa_ez.htm Thu, 04 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2019-04-04/hitzak_aldatuz_joaten_dira_aditzen_antolaketa_ez.htm Euskararen genesiaz.

Euskararen hasierara iritsi zara?

Hasiera-hasieraraino iritsi naiz, eta hara iristean garbi ikusten ahal da nola antolatzen den hizkuntza bat.

Nola ailegatu zara horraino?

Orain arte, jakiteko gizakiak nola hasi ziren hitz egiten, jendeak lehenengo garai horietara jo du. Nik erabaki nuen kontrako norabidea hartzea. Aditz laguntzaileen taularekin hasi nintzen. Hitzak aldatuz joaten dira, baina aditzen antolaketa ez.

Kontrako norabidea nola?

Hizkuntzak aztarnategi gisa hartuta. Goiko geruzetan nahastuta ditugu esaldi berriak eta zaharrak; beraz, geruza hori altxatu baino lehen, jakin behar duzu zein den berria. Subjuntiboari bere ezaugarriak kenduta, indikatibora noa. Menderatuak goiko geruzan baino ez dira agertuko, eta azpian indikatiboa. Geroaldiak ez du laguntzaile propiorik, baina iragan eta orainaldiek bai. Hor ikusten da nola joan ziren osatzen poliki indikatibozko adizkiak. Kentzen duzu Nor-Nori eta Nor-Nori-Nork, eta geratzen zaizkizu naiz/haiz/da. Azkenean, oinarrizko adizkiak geratzen dira.

EMEKI Esaldi Motak Elkarren arteko Kronologia Ikusteko metodoa sortu eta erabili duzu. Nola?

Hizkuntza aztarnategia bada, badituzu geruzak eta kotak. Alegiazko esaldiak izan daitezke kota bat: adizki horiek erakusten dute iragana asmatua zutela. Alegiazkoa baztertuta, indikatiboan sartzen zara; beraz, ba- aurrizkia asmatzerako indikatiboa antolatua behar duzu izan. Oinarrizko adizkiak kronologikoki zerrendan kokatzean, azken kota da adizkia izan zen.

Nolatan erabili duzu metodoa?

Aditz taula eskuetan, segituan konturatu nintzen aztarnategi baten aurrean nengoela. Inoiz ez da horrelako prozedurarik erabili horrelako azterketa bat egiteko. Beti hitzak, metodo konparatiboak eta lexiko estatistikoak. Hizkuntza guztiak hizkuntza batetik datozela uste dutenez, saiatzen dira hitz zaharrenak fonetikaren bitartez ikertzen. Ni ez nago ados horrekin. Euskara gizon-emakumeek zerotik asmatutakoa dela uste dut.

Beste ikerlariek onartuko dute?

Garbi ikusten dut osagarri direla. Linea ofizialean egiten dutena ona da, eta beharrezkoa. Baina hitzik zaharrenak ez nituen aurkitu han. Uste dut haiek ere poliki-poliki onartu beharko dutela nirea. Eta nire akatsak zuzendu ditzatela. Nik uste dut ez dugula gaizki ibili behar gure artean. Eroso nago bi lerrotan.

Zein duzu hurrengo ikerketa?

Nola hasi ziren izakiak gizaki bihurtzen. Darwinek esan zigun gizakiaren eta hizkuntzaren agerpena azaltzeko ez zela mirariez hitz egin behar, posible zela poliki-poliki agertu izana. Guk, aztarnaz beterik dugu aditza hori baieztatzeko.]]>
<![CDATA[Objektiboa, lekuz kanpo]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2019-04-03/objektiboa_lekuz_kanpo.htm Wed, 03 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2019-04-03/objektiboa_lekuz_kanpo.htm
Ezagunak dira hango irudiak: Arbeit macht frei (Lanak askatzen du) dio Auschwitz I esparrurako sarrerak. Trenbidea dago Auschwitz II esparruko atarian. Trenbide hori erabili zuten presoak kontzentrazio eta heriotza esparruetara eramateko. Zazpi hamarkada geroago, turista batek trenbidearen gainean orekan atera du argazkia. Mezu lazgarriaren aurrean selfie bat, irribarretsu, bikote batek. Klixk, eta sare sozialetara igo, atsegin dut anitz lortzeko. Askok izugarrikeriaren lekua agertoki egokitzat dute selfie jostagarriak ateratzeko edo tontakeriak eginez argazkiak egiteko.

Hori salatu berri du Auschwitz-Birkenau museoak Interneten. Sarean arrantzaturiko argazki batzuk jarri ditu mezu honekin: «Auschwitz Museora etortzen zarelarik, gogoratu milioi bat lagun baino gehiago hil zuten toki batean zaudela. Errespetatu haien memoria. Barra batean orekan ibiltzen ikasteko toki hobeak daude milaka lagun heriotzara deportatu zituzten trenbideak baino».

Ez da lehenbiziko aldia. Aurretik ere kargu hartu behar izan dute museoko arduradunek. Ez da toki bakarra ere. Berlinen ere egiten dira jostatzeko argazkiak, holokaustoko biktimak gogoratzen dituen monumentuan, tokiaren sinbologia ahantzirik. «Argazki batzuk zalantzarik gabe ezegokiak dira, bisitarien jarrerak ezegokiak direlako», azaldu du Pawel Sawickik museoko komunikazio arduradunak. Dena den, urtean 2,1 milioi bisitari joaten dira Auschwitzera, eta horiek gutxiengo direla nabarmendu du; han egiten diren argazki gehienak egokiak direla, alegia.

Argazkiak, baina ez edonola

Sawickik argi utzi nahi izan du ez dela selfie-n kontrako kanpaina bat. Kontua ez da argazkia ateratzeko modua, argazkian agertzen direnen jarrera baizik. «Batzuetan argi ikusten da jostatzeko atera dituztela argazkiak, non dauden ohartu gabe, eta batzuetan txantxa ergelen agertoki gisa erabiltzen dute kontzentrazio esparrua. Gisa horretako irudiek eta jarrerek biktimen memoriarekiko errespeturik eza erakusten dute».

Zein da muga? Sawickik onartu du «lausoa» dela. Alde batetik, argazkia ez ezik, haren egilearen asmoari erreparatu behar zaiola dio. Bestetik, «jarrera ezegokiak» identifikatu behar direla: trenbideetan oreka jokoetan aritzea, adibidez. Horrelako jarrerk ikusita museoak esku hartu behar duela uste du, eta hala egiten du: batzuetan salaketa publikoak eginez, beste batzuetan argazki horien egileei egin dutenaz ohartaraziz. Gainera, han bertan horrelako jarrerarik ikusten badute, esku hartzen dute. Ongi egindakoak zabaltzeak ere laguntzen duela dio.
Afera hori Euskal Herritik aztertu du Josu Chueca historialariak: «Etikoki itsusia da horrelako jarrera izatea, gaitzesgarria, baina kontrolaezina da; edozein memoria lekutan gerta daiteke. Beste kontu bat litzateke probokazioa edo fribolizazioa balituzte helburu».

Memorialak ez dira helburu turistikoekin egiten, baina geroago bihur litezke turismoa erakartzeko gune. Bi interes horiek bat egin dezakete, baina, jende askoren helmuga bihurtuz gero, masifikatzeko arriskua du. Ondorioa: bisitari batzuk ez doaz historiako gertakari jakin horretan interesa dutelako; beraz, errazagoa da lekuz kanpo egotea.

«Poloniako bidaia bat hartzen baduzu, pakete berean sartzen da aisialdia, gastronomia eta hainbeste sufrimendu sortu duen lekurako bisita. Beraz, hara joan daitezke inolako ezagutza historikorik gabeko pertsonak; ez dira ohartzen zer tokitan dauden, eta arinkeriak egin litzakete. Beste batzuek badakite, baina hartzen dute nolabaiteko distantzia errealitatearekiko», azaldu du Chuecak.

Historialariak uste du «kontraesan» bat dagoela hor; memoria guneak turismoarentzat edo bisitarientzat irekitzea bi aldeko ezpata bat dela: «Denek nahiago dugu leku horiek gorde eta oroimenerako leku bihurtzea, baina masifikazioak albo kalteak ekar ditzake. Balantzan jarrita, nahiago dut memoria bizirik gordetzeko lekuak izatea, nahiz eta arrisku hori izan».
Dena den, horrelakorik ez litzateke hain erraz gertatuko sare sozialik gabe. Hala uste du Maialen Garmendia soziologoak. Irakasle da EHUn, eta gaia aztertu du, nahiz eta batik bat nerabeak izan diren bere ikerketaren erdigunean. Bere iritzia azaldu du: «Batzuek euren irudi oso alaia zabaldu nahi dute sare sozialetan; Interneten bizitza paralelo bat dute. Beti leku deigarriak bilatzen dituzte horretarako, baina toki horretan egon direla nabarmentzeko; ez dute inolako errespeturik lekuaren esanahiarekin».

Uste du hori dela gakoa: badela toki jakin batzuetara joateko bainoago toki horietan egon direla esateko beharra dutenak. «Oso deigarria da protagonismo nahiak zer-nolako txolinkeriak egitera eramaten dituen batzuk. Nik uste dut arinkeriari loturik dagoela». Tokia aitzakia baizik ez dela uste du: garrantzia norberak duela argazki horietan.

Erdi-erdian norbera. Irudien gizartea da gaur egungoa, eta sare sozialek irudiak hartu eta zabaltzeko aukera ematen dute. Baina «ergelkeria», «banitatea» eta «harrokeria» ez dira gaur egungo aferak, Arantza Lauzirikak azaldu duenez. Arte eta teknologiako irakaslea da EHUn, eta, azaldu duenez, Erromatar garaian bustoak ziren harrokeria bideratzeko tresnak, eta gerora dirua zuen jendeak egin zezakeen beste tresna batzuen bidez; margolanekin, kasurako. Baina selfie-ak guzien eskura jarri du aukera hori. Joan Fontcuberta argazkilariaren La furia de las imágenes saiakeran irakur daiteke aipatutakoa.

Norbera erdigunean

Sakelako telefonoei argazki kamera jartzea erabaki aurretik, telefonia enpresek Fontcubertari galdetu zioten zer iritzi zuen horri buruz. «Ergelkeria galanta da; ez du inolako arrakastarik izanen», erantzun zuen. Erabat oker zen. Gero idatzi zuen saiakeran argi mintzatu zen: gaur egun, zer gertatu den baino garrantzitsuagoa dela norbera han egon zela adieraztea. Gainera, selfie irudien afera ez da bolada kontua: argazkilariak uste du luze joko duela.

Iritzi horrekin bat dator Lauzirika, eta hor aurkitu du Auschwitzen edo Berlingo holokaustoaren monumentuan batzuek agertzen duten jarreraren azalpena. «Irudien banalizatzea hortik dator». Gakoak: irudiak hartu eta zabaltzeak ez du kosturik; ez ekonomikorik, ezta esfortzu aldetik ere. Bestalde, tokia ez da pertsona bezain garrantzitsua, baina edozein tokik ere ez du balio. Ez du balio bera. «Besteek egiten dutena kopiatzen dute gizakiek. Louvre museoan Gioconda-ren aurrean milaka lagun egoten dira segurtasun kristal bati argazkiak egiten. Gela berean, egile beraren koadro bat dago, garai eta kalitate berekoa, eta inork ez dio kasurik egiten. Gioconda mediatizatu da, eta horregatik doaz horren bila».
Gauza bera gertatzen da sonatuak diren tokiekin, baita memorialekin ere. «Gure ergelkeriak ez du mugarik. Errepikapena gero eta gehiago ikusten dugu. Batek zerbait egiten du, eta atzetik doaz besteak». Museo batzuetara arteaz gaindiko arrazoiengatik doazenak bezala doaz batzuk memorialetara, historiaz gaindiko arrazoiengatik. «Ez du inporta hainbeste edukiak, baizik eta ekitaldiak berak, hor egoteak».

Aipatutako arrazoi horiez gain, beste bat aipatu du Garmendiak memorialetan egiten diren errespetu faltak azaltzeko: heldutasun falta sumatu du jarrera horietan. Izan ere, argazki horietan agertzen direnetako asko gazteak dira, baina badute adin bat: «Gaur egun, badirudi nerabezaroa asko luzatzen dela, eta horren sintoma ere izan daiteke».

Zentzua behar da. Holokaustoaren monumentuan saltoka ibiltzea ez da zuzena. Norberak egin dezake ariketa: Sartagudako Memoriaren Parkean (Nafarroa), 36ko gerran hildakoen izenak daude horma batean. Zer gertatuko litzateke esanahi hori alboratu eta inork bestelako erabilerarik eginen balu? Chuecak argi du: «Ez dira toki horiek sakralizatu behar; monumentu horiek ez dira eliza laiko gisa hartu behar. Baina mingarria da hor gertatutako gauzekin fribolizatzea eta inolako errespeturik gabe ibiltzea». ]]>
<![CDATA[«Pentsatzen duzu: 'Zergatik kendu didate neukan gauzarik ederrena?'»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/046/001/2019-03-31/pentsatzen_duzu_zergatik_kendu_didate_neukan_gauzarik_ederrena.htm Sun, 31 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1950/046/001/2019-03-31/pentsatzen_duzu_zergatik_kendu_didate_neukan_gauzarik_ederrena.htm
Nola hartu duzu Nafarroako Gobernuaren aitortza hau?

Oso kontent nago. Ohore bat da, lan hau oso zaila eta gogorra izan baita: pertsona eta emakume gisara, adorea izan dut emakumeen genitalen mutilazioari aurre egin eta horretaz hitz egiteko.

Aitortza horrek indarra eman dizu aurrera egiteko?

Jakina, adrenalina gorakada izan da. Gai hau astintzen jarraitzeko adorea ere eman dit; orain, harago begiratu behar dut, komunitate osoa sentsibilizatzeko.

Asko aldatu da zure herrialdea utzi zenuenez geroztik?

Jakina, Ginea asko-asko aldatu da. Globalizazio mundu honetan, teknologiak aurrera egiten du, eta hemen ez dauden gauza batzuk Afrikako hiriburuetan badaude. Mutilazioaren gaian ere aldatzen ari da, poliki-poliki, gazteekin lan egiten duten elkarteak baitaude. Unibertsitateko gazteek beste modu batera pentsatzen dute. Pobreziaren egoera errealari dagokionez, ez da hainbeste aldatu.

4 urterekin egin zizuten ablazioa. Zer oroitzapen duzu?

Besta bat gogoratzen dut, mutilazioa oso zabala baita, ez soilik mozketa fisikoa: besta, mugimendua, dantza... Emakumeen eta danborren doinuen laguntzarekin joan nintzen. Han, alaitasunetik izu-larrira pasatu nintzen. Mutilazioa anestesiarik gabe... Gogoan dut oihuka eta negarrez nintzela familiaren aurrean. Esan zidaten: «Emakume adoretsuek ez dute negarrik egiten». Kontua da hori egin zidatenak ere biktima direla, mutilaziotik bizirik atera diren pertsonak baitira. Beraz, ez ditut haiek gorroto; gizarte hori, sistema hori gorroto dut.

Ez da uneko mina, ezta? Zer ondorio izan ditu zure bizitzan?

Egun hartako min fisikoa pasatzen da, baina ondorengoa psikologikoki oso gogorra da. Sufritzen duzu lehenbiziko harreman sexualetik erditzeko momentura arte. Landu dezakezu, baina alderdi emozionala hor daramazu. Beti galdetzen diozu zeure buruari zergatik egin dizuten hori.

Zer eragin dauka norbere gorputzaren atalen bat mozteak?

Hori sufritu gabe ez zara emakumea; ezin zara gizarte horren partaide izan. Horrela hezi gaituzte. Baina konturatzen zarenean egin dutena gaizki dagoela, pentsatzen duzu: «Zergatik kendu didate neukan gauzarik ederrena?». Hori omen da emakume izatea, baina, emakume gisa, balio handia du kendu didatenak. Orduan, etengabeko kontraesanean nago, eta ez dakit zer pentsatu.

Seme-alabarik izan duzu?

Bai, 13 urteko seme bat dut. Jainkoari esker, hemen erditu nuen, zesarea bidez. Baina zoritxarrekoak medikuntza aurreraturik gabeko herrietakoek. Nire borroka eta kezka han dauden andreengatik da: sentsibilizatu behar ditugu, beren gorputzak ezagutzera ailega daitezke, eta pentsamoldea alda dezakete. Asko ez dira lehen hezkuntzako seigarren mailara ere iristen, bizi dutenagatik. Tradizio horretan sufritzen duen bakarra emakumea da, baina nork bultzatzen du? Emakumeek berek. Gizarte patriarkalean gaude. Gizonei zakila moztuko baliete, aspaldi bukatua zen tradizio hori.

Zer arazo izaten dira sexu harremanetan?

Mutilazio motaren arabera. Askotan, baginaren sarrera ixten da, eta penetrazioa zaila eta mingarria da, baita gizonarentzat ere. Gero, andre gehienentzat oso zaila da plazera sentitzea klitoria moztuta. Lehenbiziko harremanetan oso zaila da plazer sexuala edo orgasmo bat izatea.

Horiek horrela, garrantzitsua da mutilazioa egin dioten norbaitekin hitz egitea?

Jakina baietz. Erakutsi behar diegu sexu plazera senti dezaketela, ez bakarrik klitoriaren bidez, gauza askoren bidez. Gainera, barnean ere sustraia du klitoriak.

Tradizioak aldatzea asko kostatzen da nonahi. Molda liteke emakumeen eskubideak urratzen dituen zatia kenduta?

Jakina, hori egin behar da. Andreen eskubideak urratzen dituen zatia ken dezakegu, eta benetako tradizioari eutsi: dantza, heziketa, bazkaria... Gauza asko irakasten ahal ditugu inori zauririk txikiena ere egin gabe. Horretarako, emakumeen alfabetatzea eta ahalduntzea landu behar dira.

Gaztetan, nolatan joan zinen Kubara ikastera?

Portugalen, kolonialismoaren kontrako askapen gerran, herrialde sozialisten laguntza genuen. Gerra bukatzean, ez zen profesionalik; herri sozialistek garapen bidean ziren Afrikako herrien hezkuntza sustatu zuten. Ikasketak bukatuta, sorterrira itzuli behar genuen; herria eraiki.

Kuban bestelako giro bat zegoen? Nola bizi izan zenuen?

Esperientzia ederra izan zen. Kuban ikusi nuen emakumeek eta gizonek lan berak egiten zituztela, baita kirol berak ere. Ikasi nuen zer zen askatasuna, eta pentsatzen nuena esan behar nuela. Nire herrialdera itzuli nintzenean, horrek asko lagundu zidan, ez bainintzen emakume sumisoa.

Zertan aritu zinen lanean?

Ministerioan aritu nintzen hamabost urtez. Eraikuntza materialetan espezializatu nintzenez, Ginea Bissauko Ingeniaritza Zibileko laborategian ibili nintzen, eraikuntza zibileko ikuskatzaile.

Noiz erabaki zenuen herrialdea atzean uztea?

Nire senarra hil zen, eta bide berri baten bila atera nintzen, oso zaila zelako etxe berean nire familia politikoarekin bizitzea. Belgikan urte bat egon nintzen, eta gero Bilbora etorri nintzen, ahizparen ondora. Munduko emakumeen elkarte batean sartu nintzen, eta han hasi nintzen ablazioaz hitz egiten. Harriturik geratzen ziren denak. 2008an hasi nintzen Munduko Medikuen elkartean, gai horri buruzko proiektuan lanean. Ez zen erraza izan. Afrikako populazioarekin lan egitea oso zaila zen; iraindu eta mespretxatu egiten ninduten, batez ere gizonek. Baina kontua hobetuz joan zen.

Zergatik iraintzen zintuzten?

Batzuek errezeloa zuten. Mutilazioaren gaia ezin da ukitu; ezin da horretaz hitz egin. Beraz, zergatik ari da andre bat emakumeek hitz egin ezin dezaketen horretaz solasean? Edo pentsa gizon batekin horri buruz hitz egitea. Beren tradizioaz gaizki esaka ari den pertsona bat nintzen haientzat.

Gai horiei buruz hitz egiteko beldurra izan zenuen hasieran?

Jakina; uztekotan ere izan naiz. Baina bihotzeko beste zati batek esaten zidan ezetz. Irainak ezjakintasunagatik ziren. Lehen horrela pentsatzen nuen nik ere; beraz, haien tokian jarri behar nuen.

Zure familian nola hartu zuten zure ekintzaile lana?

Hasieran, batzuek oso gaizki. Afrikan, 40 urtetik aurrera, andre zaharra zara, eta ulertezina da emakume zahar batek gauza intimoez hitz egitea. 2014an, liburua atera nuen, eta hara joan nintzen. Adorea izan nuen esateko haiek ados egon zein ez, lan egin behar nuela; batzuek babestu ninduten. Egun, inork ez dit kontra egiten.

Ginean aurrera egin da?

Badaude mutilazio genitalaren kontrako legeak, badaude borrokak eta badaude sentsibilizaziorako elkarteak. Baina arazoa da legeak ez direla betearazten. Gainera, herrietan oso barneraturik dute haien kultura dela.

Zein dira gakoak zure lanean?

Afrikar komunitatearekin lan egiteko erabateko pazientzia behar da, eta beste ikuspegiak errespetatzen saiatu behar duzu. Bestalde, ezin zara inoren gainetik egon; berdinetik berdinera hitz egin behar duzu. Enpatia behar da, eta haien arazoak aditu, oso gai konplexua baita. Kultura ezagutzeak asko laguntzen du, noski.

Hamar urte daramatzazu Iruñean. Zer bilakaera ikusi duzu?

Sekulakoa. Hasieran, inor ez zen mintzatzen honi buruz; orain, bai. Emakumeek fundazio bat sortu zuten gai hori lantzeko; ahaldundu diren emakume batzuk Madrilera doaz horretan lan egitera, eta herrialdera itzuli direnek deitzen dute laguntza eske. Gizon afrikarren talde bat dugu orain. Aurrerapauso handia da hori.

Lan honetarako beharrezkotzat jo duzu pazientzia. Edozein aktibismorako da beharrezkoa?

Ezinbestekoa, denetarik adituko baituzu. Baina baita administrazioan ere; sekulakoak aditu ditut nik.

Ablazioa bukatuko da? Denbora kontua da?

Bai, noski. Belaunaldi berriek iraganean hitz eginen dute mutilazioaz. Afrikar populazioa hasi da kontzientzia hartzen. Hemen hasi duguna han bukatu behar dugu orain. Nire lanaren hurrengo aitortza nire herrialdean izatea nahi dut, baina horretarako babes handia behar dut.

Hara joateko prest zaude?

Bai. Ez naiz erabat itzuliko, hemen seme bat baitut, baina gertatzen den tokian landu nahi dut gaia; hor irabaziko dugu bataila. Indarrak bildu behar ditugu han, legeak betearazteko eta emakumeak ahalduntzeko.

Arrazakeriaren kontrako eguna izan da hilaren 21ean. Nolakoa da egoera? Zer egin behar da?

Uste dut immigrazioaren kontrako gorrotoa zabaltzen ari dela Espainian. Politikariek diskurtsoak eta pentsaerak aldatu behar dituzte; immigrazioa ez da pribilegio bat, eskubide bat da.

Zer sentitzen duzue horrelakorik aditzen duzuenean?

Umiliazioa, amorrua eta inpotentzia, ezin duzulako deus egin. Baina ez diegu utziko gurea dena ken diezaguten.

Etorkinen kontrako erasoak handitzen ari diren honetan...

Asko, gainera.

...kalean antzeman duzue diskurtso horien eragina?

Bai, bai, noski. Nafarroan, kalean eta tabernetan, jendeak diskurtso hori hartzen du. Batzuek esaten dizute: «Baina zu ez». Nola ni ez? Ni ere banago afrikar etorkinen zakuan. Orain, gu ez gara inongoak: gure herrialdean espainiar deitzen gaituzte, eta hemen, etorkin. Belaunaldi berriek asko sufrituko dute hemen diskurtso horrek jarraitzen badu.

Bertakoak ez zaizkio irekitzen etorkinen komunitateari?

Uste duzue guk integratu behar dugula, baina zuek ez gaituzue integratzen. Denak berdinak bagina, gizarteak erantzunen luke halako diskurtsoen aurka, baina kanpokoen aferatzat duzuenez, jendea etxean geratzen da. Hasieran, nafarrak pixka bat urrutikoak dira. Kanpoko inor ezin da sartu kuadrillan. Batek daki zer ibilbide egin behar den, edo zein diren betebeharrak, ez baita batere erraza.]]>