<![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 19 Sep 2018 19:23:25 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Gona ala ezer ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1922/038/001/2018-09-18/gona_ala_ezer_ez.htm Tue, 18 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1922/038/001/2018-09-18/gona_ala_ezer_ez.htm
Bi polemika piztu dira azken asteetan teniseko janzkeraren inguruan. Biak ala biak emakumeen tenisean gertatu dira. Roland Garrosen lehenbizikoa: Serena Williams jokalaria ezohiko jantzia soinean atera zen pistara: kamiseta eta galtza luzeduna. Williams ama izan da berriki, eta azaldu duenez, erditze ondoko jantzia zen, odolaren zirkulazioari laguntzeko.

Frantziako Tenis Federazioak, baina, ez zuen begi onez ikusi, eta jantzi hori debekatzea erabaki zuen. Bernard Giudicelli presidenteak azaldu zuen federazioaren jarrera Tennis Magazine aldizkarian: «Uste dut batzuetan urrutiegi joan garela. Serenaren jantzia, adibidez, ez dugu gehiago onartuko. Jokoa eta tokia errespetatu behar dira». Williamsek erantzun: «2018an bizi gara; mundua ezberdina da. Garrantzitsua da norbera izatea, aske. Gainera, gogorarazi nahi dizuet jantzi honek sendatzeko funtzioa duela». Parisen piztutako polemikaren ondotik, Williams ez zen besoak gurutzaturik gelditu. Estatu Batuetako Irekian zuen hurrengo ekitaldia, eta tutu bat jantzi zuen jokatzeko.

Bigarren polemika Estatu Batuetako Irekian piztu zen. Alize Cornet eta Johanna Larsson buruz buru ari ziren. Atsedenetik bueltan, pistara atera berritan, Cornet ohartu zen kamiseta alderantziz jantzita zuela, eta ongi jantzi zuen. Christian Rask epaileak ohartarazpena egin zion, «exhibizionismoa» egin zuelakoan. Egun berean, Novak Djokovic tenis jokalaria kamiseta erantzita egon zen pistan atsedenaldiak iraun bitartean. Bigarren kasuan ez zen arazorik izan.

WTA Emakumeen Tenis Federazioak epailearen jarrera salatu zuen, eta tenis jokalariari babesa agertu. Estatuko Batuetako Irekiak «tamalgarritzat» jo zuen ohartarazpena, eta horrelakorik ez zela berriro gertatuko agindu. Horretarako, arau hori kendu dute txapelketaren arauditik.

Estetika eztabaidagai

Marta Sexmillo tenis jokalari ohiak uste du estetika dagoela eztabaida horien muinean, baina ez kirola bera. «Williamsena ez da arau bat; jantzi hori erabil daiteke, baina Roland Garrosen zuzendariari ez zitzaion gustatu. Beraz, hori iritzi kontu bat da». Gainera, nabarmendu du Williamsen kasua larriagoa dela, erditze ondoko jantzia baitzen. «Uste dut emakumeak ez gaituztela behar bezala kontuan hartzen». Hala ere, haren aburuz teniseko ezberdintasunak ez dira beste kirol batzuetan bezain nabarmenak.

Izaskun Landaida Emakundeko zuzendariak uste du ez dagoela aurreikusirik kirolari profesional batek haurrak izan ditzakeenik, eta hutsune horiek agerian geratu dira Williamsen kasuan. «Kasu honetan, garbi ikusten da emakumeak askotarikoak direla, eta egoera askotatik pasatzen direla. Gabeziak daude emakumeen kirolean». Federazioek egiten dituzte jantzien araudiak, eta, federazioetan, gizonak nagusi izaten dira. Horren aurka, Emakundeko zuzendariak azpimarratu du garrantzitsua dela emakumeak erabaki guneetan egotea. «Baina, horrez gain, genero ikuspegia txertatu behar da kirolean».

Afera ez dagokio soilik tenisari, beraz; analisia kirol guztira zabaltzea komeni da. Hala egin du Ainhoa Azurmendi psikologo eta kirol aholkulariak. Emakumeen eta kirolaren arteko harremana sakon ikertu du, eta, esan duenez, aipatutakoak ez dira kasu isolatuak. «Kirolen alorra gizonek egina da, haien arauekin eta moldearekin. Ikusi behar da egitura aldetik nola sortu den eta hori mantentzeko zer estrategia jartzen diren martxan».

Azurmendik uste du emakumeei beti esan zaiela zer eta nola egin. Garai batean, kirol batzuk egiteko debekua izan dute; egun, baldintzak dituzte: «Azken urteetan, emakumeak tradizioz haienak kontsideratu ez diren kiroletan sartzean, erresistentzia moduko bat izan da. Hor oso garrantzitsua da alor estetikoa: gure feminitatea bermatu behar dugu edozer egiten dugula ere».

Landaidak dio emakumeak sexualizatu egiten direla kirolean, gizarteko beste alorretan gertatzen den moduan. Horregatik, aldea egoten da kirol bera egiten duten gizonen eta emakumeen janzkeren artean. «Gizonen janzkera eroso jokatzeko aukeratzen da, eta, emakumeen kasuan, erosotasuna alde batera uzten da, haien gorputzak erakusteko, eta hori erabaki sexista bat da». Euskal pilotaren adibidea jarri du Azurmendik: «Gaur egun, zenbatek jokatzen dute gonarekin? Gonarekin jokatzea ona izango balitz, mutilek aspaldi jokatuko zuketen gonekin».

2010etik aurrera, psikologoak aldaketa bat sumatu du: «Gero eta kontzientzia handiagoa dago ez onartzeko neurri matxistak edo diskriminatzaileak, eta hori oso ona da». Adibidez, 2012an boxeoan gonarekin lehiatzera behartu nahi izan zituzten emakumeak, baina aurka agertu ziren. Emakumeek ezetz esan zioten FIBA Nazioarteko Saskibaloi Federazioari 2011n, haien jantziak estutu nahi izan zituenean. 2014an, hondartzako eskubaloiak harrotu zituen hautsak, Euskadiko selekzioak mahuka motzetan eta kulotekin parte hartu nahi izan zuelako Espainiako Federazioak antolatutako txapelketetan.

Hori ikusita, Azurmendik uste du emakumeek elkartu egin behar dutela. «Denon artean kontra egin behar dugu. Emakumeek kontziente izan behar dugu erabaki horiek guk hartu behar ditugula». Landaidak azaldu du Emakunderen Begira Batzordea kirol informaziorako gida prestatzen ari dela, eta hor janzkeraren aferak baduela atal bat. «Ez diegu erreparatzen gizonen arropei, soilik emaitzei. Emakumeenean, bigarren planoan uzten dira emaitzak, eta lehen lerrora pasatzen da janzkera». Horrelako egitasmoekin egoera aldatzen hasi nahi dute. Bidea luzea da, baina asko dira martxan jarri direnak.]]>
<![CDATA[Dagoeneko ez daude bakarrik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/048/001/2018-09-16/dagoeneko_ez_daude_bakarrik.htm Sun, 16 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1957/048/001/2018-09-16/dagoeneko_ez_daude_bakarrik.htm
Eguzkiak gogor jo zuen atzo Sartagudako Memoriaren parkean. 1936an hildako 3.444 nafarren izenak gordetzen dituen paretak gutxitan izaten du hainbeste jenderen bisita. Izen horiek aurreskua eta loreak jaso zituzten atzo erakundeen zein herritarren eskutik. Gobernuak parke hartan antolatzen zuen lehenbiziko ekitaldia izan zen. «Nafarroak ezin zuen gehiago itxaron», Uxue Barkos lehendakariaren aburuz: «Aspaldi kitatu behar genuen zor instituzional hau, baina orain egin dugu». Hamar urte dira parkea ireki zutenetik. Atzokoak biktimak «aitortzeko» eta «erreparatzeko» helburua zuen.

Ekitaldi solemnea izan zen, mezu zuzen, argi eta sendoek biribildu zutena. Nafarroako bandera buru abiatu zen ekitaldia. Gaitaren doinuei jarraikiz sartu ziren parkean, Atariaren besarkada zeharkatuta. Atzean, Nafarroako lehendakaria, Ainhoa Aznarez Nafarroako Parlamentuko presidentea, Paolo Albanese Sartagudako alkatea eta Pablo Azkona Nafarroako Udal eta Kontzejuen Federazioko lehendakaria.

Egun berezia zela argi geratu zen kargu publiko kopuruarengatik. Ana Ollo eta Ana Herrera kontseilariak eta Alvaro Baraibar Bake, Elkarbizitza eta Giza Eskubideen zuzendaria han ziren, zenbait parlamentarirekin batera. Geroa Baiko, EH Bilduko, Ezkerrako eta PSNko kideez gainera, Javier Esparza UPNko burua ere han izan zen, bere alderdiak Francisco Franco diktadorea Madrilgo Erorien Haranetik ateratzeko mozioari babesik agertu ez eta bi egunera. Memoriaren parkea inauguratu zutenean ere ez ziren agertu.

Nafarroako banderari agurra egin, eta alkatearen hizketaldia aditu ondotik, Aurea Jaso, Julio Sesma eta Josefina Campos igo ziren oholtzara, haien familiako kideen gorpuzkiak bide bazterretan bilatzen aritu direnen ordezkari. Hitz zintzoak eskaini zituzten, eta une hunkigarriak bizi izan ziren. Camposek, adibidez, ezin izan zien malkoei eutsi bizitakoa kontatu bitartean.

Martzillan (Nafarroa) hasi zen Itzulera operazioa, 1978an, «frankisten kolpe militarraren ondoren hil zituztenak etxera ekartzeko operazioa», Camposek azaldu zuenez. Martzillakoak «adorea» eman zien beste herrietako familiei, bide bera hartzeko. Camposek Azkoiengo (Nafarroa) taldea jarri zuen martxan. «Azkenean iritsi zen gure familiako kideak etxera ekarri eta duintasunez lur emateko garaia». Bilaketa horretan, «sarraskiaren» egileek ez zituztela lagundu salatu zuen, eta haien lana oztopatzen eta gelditzen saiatu zirela. Erakundeek bizkar emanda, haien kabuz egin zuten lan guzia. Hala ere, bidelagunak izan zituzten: «Han eta hemen jende anitzek lagundu gintuen, eskuzabalki. Inoiz ez dugu ahantzi: eskerrik asko, bihotz-bihotzez. Eta haien artean, Jose Maria Jimeno Jurio». Frankistei men egin ez zieten apaizak ere gogoratu zituen.

Familia handi baten sorrera

Sartagudako alkateak hizketaldi sentituan gogorarazi zuen bide bazterretan haziak landatu zituztela frankistek, oharkabean. Familia handi bat da loratu zena. Bide bazterretan gorpuzkiak bilatzen ibili ziren guziek osatzen dute familia hori. Horretan bat egin zuten atzo oholtzara igo ziren hiru ordezkariek. Herri guzietan lanean aritu zirenek elkarri lagundu zietela aintzat hartu zuten hirurek. «Herri guzietan izan ginen, hiletaz hileta eta hobiz hobi. Familia guziak elkar harturik ginen», azaldu zuen Jasok.

Sesmak esker oneko hitzak izan zituen Nafarroako Gobernuarentzat, memoria historikoaren alorrean egindako lanarengatik, eta lan horretan jarraitzeko beharra azpimarratu zuen. Barkosek erantzun zion: «Zin egiten dizuet gobernu honek irmo segituko duela gertatutakoaren memoriaren defentsan. Zuzentasun kontua da».

Hala, omenaldiaren bitartez, erakundeek duela 40 urte herritarrek haien ekimenez hasitako bidearen lekukoa hartu zuten atzo Sartagudan. Lekukoa bai, oraindik ere bide luzea dagoelako egiteko. Sesmak ongi azaldu zuen hori: «Oraindik familiakoak bilatzen jarraitzen dugu mendi eta bide bazterretan. Oraindik egia asko atera behar dira argitara, eta epaiketa asko deuseztatu. Oraindik eskatzen dugu egia, justizia eta aitortza». Bide horretan, dagoeneko, ez daude bakarrik.]]>
<![CDATA[Falta diren gazteak gogoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/044/001/2018-09-15/falta_diren_gazteak_gogoan.htm Sat, 15 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1874/044/001/2018-09-15/falta_diren_gazteak_gogoan.htm
Gaur kantaldia antolatu dute Zubiondo abesbatzak eta Altsasukoak Aske plataformak. 12:00etan hasiko dira, Zumalakarregi plazan, eta ekitaldia eginen dute 13:30ean Foruen plazan. Kantuz oroituko dituzte Zaballako (Araba) eta Iruñeko kartzeletan behin-behinean preso dituzten gazteak. Bel Pozueta Altsasuko Gurasoen bozeramailea ez da harritu:«Hasieratik ikusi dugu jendea gurekin dagoela, eta elkartasuna sekulakoa dela. Oso babestuak eta maitatuak sentitzen gara bai herrikoengatik, baita gizarte osoarengatik ere».

Hala ere, onartu du egoera ez dela batere samurra: «Gogorra da. Festetan seme-alabek gurekin egon beharko lukete, festaz disfrutatzen». Egoera gogor horri aurre egiteko, Pozuetak begi onez ikusi du haien semeen aldeko hainbeste ekitaldi egitea. Baina, horrelakoetan, ezin izaten da balorazio positiborik egin: «Gazi-gozoa da; tristea baita gure semeak horrela gogoratzea».

Ostegunean hasi ziren Altsasuko bestak, eta, ordutik, zenbait ekitaldi egin dituzte kartzelan diren gazteak gogoratzeko. Atzo Elias Taño margolariaren bisita izan zuten. Valentzian bizi da, eta hiru aldiz zentsuratu dituzte hark egindako horma irudiak. Kaleko artearen bidez, besteak beste, Altsasuko gazteen askatasuna eskatu zuen hiru lan horietan. Bada, atzotik, horma irudia Altsasun bertan ikus daiteke. Ekitaldia egin zuten irudia aurkezteko.

Bestalde, oholtza gainetik ere oihukatu dute dagoeneko hainbeste zabaldu den Altsasukoak aske leloa. Tximeleta taldeak prozesu judizial hori salatzeko kanta abestu zuen bestetako lehenbiziko egunean, bildu ziren herritar guzien laguntzarekin. Ez dira bakarrak izanen: Los del Rayo taldekoek ere kantu horren bertsioa prestatu dute, eta bihar arratsaldean joko dute, kontzertuan.

Aldarria nonahi

Bi egun daramate altsasuarrek jaietan, eta kartzelan diren gazteen aldeko aldarrikapenak hartu du besta. Txupinazoaren egunean gazteen askatasuna eskatzen zuten zenbait pankarta atera zituzten, eta jende anitzek soinean darama Altsasukoak aske dioen kamiseta. Aldarria bestak iragartzeko afixara ailegatu da. Andoni Garabietak egin du, eta afixaren izenburuak argi uzten du egilearen asmoa: Aske. «Herri osoak elkartasuna adierazi nahi duela uste dut, eta festetan beti gogoan izan behar ditugu», azaldu du Garabietak.

Afixan bi buruhandi ageri dira, eta Altsasukoak aske kanpainan erabilitako letra mota erabili du, erreferentzia argia eginez. Baina kartzelan diren gazteena ez da lerro artean irakur litekeen aldarrikapen bakarra: «Zortzi buruhandi daude Altsasun, eta bi dira emakumeak. Horiek aukeratu ditut, baita eraso sexisten kontrako eta emakumeak festetan libre izatearen aldeko aldarri gisa ere», azaldu du egileak. Beraz, bi osagai ditu kartelak: besta eta aldarrikapena.

Oraindik bada gozatzeko aukerarik Altsasun, astelehenean bukatuko baitira bestak. Aldarrikapenak jarraituko du gero ere.]]>
<![CDATA[Hastear da bestaren burrunba]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/029/001/2018-09-12/hastear_da_bestaren_burrunba.htm Wed, 12 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1874/029/001/2018-09-12/hastear_da_bestaren_burrunba.htm
Luis Mariano Lopez Goikoetxeak botako du aurten txupinazoa. Goazen Altsasu udal taldeari zegokion, baina nahiago izan dute aukera herrikideari eman; «eskuzabaltasunez herria egin duten, egiten eta eraikitzen duten» pertsonei omenaldia egin nahi izan diete modu horretan, Virginia Alonso zinegotziak azaldu duenez. Herri kulturaren sustatzaile da Lopez Goikoetxea: Altsasuko zortzikoa irakasten aritu da lau hamarkadaz, zezensuzkoaren arduradun izan da, eta inauterietan eta Errege eguneko fara jotzean ere buru-belarri aritu da.

Hain zuzen ere, hark hainbeste urtez irakatsitako zortzikoa da bestetan gehien errepikatzen den jarduera. Bihar, 21:40an, herriko txistulariek zortzikoa joko dute Foruen plazan, eta hala eginen dute egun guzietan —astelehenean izan ezik—. Gainera, etzi eguerdian ere dantzatuko dute herriko zortzikoa, ezkila jotzearen ondotik. Bestela, denetariko otorduak, peñen kalejirak eta dantzaldi eta kontzertuak ez dira faltako.

Azken urteetan egitarau ofizialean musikari garrantzi handia eman diotela azaldu du Javier Ollo alkateak. Gatibu eta Huntza taldeak kontratatu zituzten aurreko urteetan, eta Vendetta izanen da aurtengo talde nagusia. Talde horren azkenengo kontzertuetako bat izanen da, gainera. Olloren arabera, «esfortzua» egin du udalak musika eskaintza hobea izan dadin, eta bestetako aurrekontuak %25 egin du gora azken urteetan. Urte berezia da udal gobernuarentzat, hauteskundeen aurreko azkenengo bestak izanen baitira. «Udalean festak modu berezian bizi ditugu», azaldu du alkateak. «Ekitaldiz beteta izaten dugu agenda, egun guztietan. Baina gustu handiz egiten dugu». Onartu du Altsasu herri «festazalea» dela, hilero badutelako ospakizunen bat, baina hau da handiena.

Herri bestak

Gainera, bestek badute funtzio soziala, Olloren aburuz: «Herria egiteko aukera aparta da, elkarbizitza sendotzeko. Hori da aipa dezakegun ezaugarri nagusia». Elkarbizitza eta errespetua bermatzeko bidean, eraso sexisten kontrako kanpaina eta protokoloak prestatu ditu udalak, mugimendu feministarekin batera. «Edozein erasoren aurrean erantzun sendoa emango dugu», ziurtatu du alkateak. Herri mugimendua ere prest dago horrelakoei erantzuteko, eta Eider Leoz herri mugimenduko kideak nabarmendu du aurten protokoloa berritu dutela.

Urtero bezala, herri egitaraua antolatu dute, ofizialaren «gehigarria», baina baita «alternatiboa» ere. Txosnak eta karpa paratu dituzte horretarako, eta bestelako eskaintza prestatu. Azken lanak egiten azaldu ditu Leozek beren proposamenen nondik norakoak: «Dena auzolanean egiten dugu. Igandean 40 lagun elkartu ginen muntatzeko». Bestak antolatzeko hamaika bilera egin dituzte herri mugimenduetako kideek, eta haietako batzuk guziei irekiak: «Herritarren ekarpenak jasotzea gustatzen zaigu». Peñak ere biltzen dira batzarretan, bestak guztien artean egiten baitira.

Bost eguneko jaiak dituzte aurretik altsasuarrek, eta denetariko eskaintza.]]>
<![CDATA[Aske nahi dituzte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/4617/009/001/2018-09-09/aske_nahi_dituzte.htm Sun, 09 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/4617/009/001/2018-09-09/aske_nahi_dituzte.htm
Horregatik, beren semeek askatasuna erdietsi arte borrokan jarraituko dutela ohartarazi du Pozuetak, Iruñean, prentsaurreko batean. «Behin-behineko presoaldia zuhurtasun neurriaren erabilera maltzurra da, beste zigor bat gehitzen ari baitira». Altsasuko (Nafarroa) gazteak kartzelan daude, epaia irmoa ez bada ere. Are, Ramirez de Alda, Unamuno eta Arnanzen kasuan, fiskalak segurtatu du behin-behinean kartzelan egonen direla zigorraren erdia bete arte, gutxienez. Hori «mendekua» dela diote gurasoek.

Sakabanaketa «zigor gehigarria» dela salatu dute, eta, horren ondorioz, errealitate «mingarri», «arriskutsu» eta «izugarria» pairatzen dutela familia askok Euskal Herrian. «Hori desagertu egin behar da», zehaztu du Pozuetak. Hala, orain arte bizi izan dutenak «neurrigabekeria izugarria» eta «bidegabekeria» agerian uzten dituela salatu du.

Orain, Espainiako Auzitegi Nazionalaren zain dira, epaiari jarritako helegitearen ebazpena noiz aterako. Horren arabera erabakiko dute zer bide hartu. Gazteen askatasuna lortu ezean, manifestazio handi bat egiteko asmoa dute. «Gorenera jotzen badugu, gizarteak berriro erakutsi beharko du benetako justizia nahi dugula. Epaileek entzun beharko dute». Beharrezkoa balitz, Konstituzionalera eta Europako Giza Eskubideen Auzitegira joko lukete, «askatasuna lortu arte».

Bisitak etxetik gertu

Gurasoentzat gogorra dena zigorra betetzen ari direnentzat are gogorragoa dela azaldu du Pozuetak. «Haietako batek esan zigun autobusean Altsasu eta Urbasa ikusi zituela, eta une horretan bere buruari galdetu ziola: 'Baina zer egiten dut nik hemen?'».

Altsasuko gazteen gurasoek dagoeneko egin dituzte lehenbiziko bisitak Iruñean eta Zaballan. Oztoporik izan da, ordea: Iñaki Abad ostiralean lekualdatu zuten, eta familiari ez zioten bisita egiten utzi; asteburuan ere ezinen zutela esan zieten, baina azkenean lortu zuten arratsaldean semea ikusteko baimena. Horrelakoetan kartzelek duten «arbitrariotasuna» salatu dute. «Horrela izan da prozesu guztia».]]>
<![CDATA[Batailaren erro zabalak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/030/001/2018-09-08/batailaren_erro_zabalak.htm Sat, 08 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1928/030/001/2018-09-08/batailaren_erro_zabalak.htm
400 urteko korapiloa da Errozabalgo gudaren inguruko polemika: 1695ean ageri da lehenbizikoz, Joseph Moretek Juan de Marianaren lana kritikatu zuenean. «Latinez, Marianak iturri historiko fidagarriak erabili zituen, baina baita idazki literarioak ere. Gaztelerara itzultzean, iturri historikoak baztertu zituen», azaldu du Irujok. Moreten aburuz, Gaztelako historia azpimarratu eta Nafarroakoa desagerrarazteko egin zuen hori. «Gaur egun berdin jarraitzen dugu».

Bada Errozabalgo gudua beste toki batzuetan kokatzen duenik, eta bada oraindik gudua bera ukatzen duenik ere. Horren aurrean, Irujok jatorrizko iturrietara jo du —autore batzuk itzulpenekin egin dute lan, eta horrelakoetan baliteke datu batzuk itxuraldatzea—, eta hainbat kontu gezurtatu ditu. Emaitza bere liburuan irakurri daiteke: 778, La batalla de Errozabal en su contexto histórico (778, Errozabalgo bataila bere testuinguru historikoan).

Errozabalen, buruz buru

Irujok zehatz-mehatz azaldu ditu Errozabalgo guduaren nondik norakoak. Testuingurua; Karlomagnoren segizioaren ibilbidearen xehetasunak; bataila non, noiz eta nola izan zen; eta bataila horrek gerora zer ondorio izan zituen. Lehenik eta behin, argi utzi du: Orreagakoa bataila bat izan zen —latinezko iturriek ez dute «guduxka» aipatzen, gudua baizik—, eta Errozabalen eta Zizeko bortuaren luze-zabalean gertatu zen. Errozabal Auritz eta Aurizberri dauden lautada da. «Iruñetik Donibane Garaziraino dagoen toki lau bakarra da, beraz, neurri horretako bataila bat Errozabalen, Ibañetan eta Zizeko bortuan borrokatuko zen».

Irujok ikusi du Zizeko mendatea ageri dela Iturrietan. Batzuk diote hor ezin zela izan, ez omen zen biderik. Baina Aranzadi zientzia elkarteak bide erromatarra aurkitu zuen 2014an. Egile batzuek Jakan (Espainia) izan zela diote, «inolako froga dokumentalik gabe», Irujoren arabera. «Garrantzitsua da iritzia eta irizpidea bereiztea». Historialariak azaldu duenez, iturri historikoak eta literarioak bereizten saiatu da, eta lehenbizikoetatik atera ditu ondorioak.

Karlomagnoren gudarostea Zaragozara ezin sartuta ibili zen, eta, bueltan, Iruñea suntsitu eta erre zuen. Horren ondoren gertatu zen Errozabalgo bataila, abuztuaren 15ean. Irujoren arabera, gainera, ez litzateke egun bakarreko guda izanen. Gehien zabaldutako bertsioaren arabera, baskoiek Karlomagnoren atzeragoardiari egin zioten eraso Ibañetako lepoan. «Hori egia ofizial bihurtu da, eta Errolanen kantuan horrela ageri da, baina ez du zentzurik». Irujok beste bertsio bat eman du: lehenik eta behin, ez zen gudu bakarra izan. Iruñetik atera zirenetik, hainbat aldiz eraso zioten Karlomagnoren segizioari. Bestetik, Errozabalgo batailan ez zioten soilik atzeragoardiari eraso egin: «Batailatik gutxira idatzitako bi iturri nagusitan diote altxorraren atzeko partean izan zela erasoa, ez atzeragoardian».

Irujok tratatu militarretan arakatu du, eta bertan aurkitu du erantzuna: «Altxorra beti jabearen ondoan doa». Karlomagnoren atzetik zihoan, egoera larri batean tapoia egin baitzezakeen. «Armadaren parterik hoberenari pasatzen utzi zioten, eta altxorrari eraso egin zioten. Gainerakoak tranpa horretan gelditu ziren, eta sarraskia itzela izan zen». Tartean jende garrantzitsua hil zen: «Agiardo, inperioko bigarrena, eta Hanselmo, palazioko maiordomoa, baita Errolan ere, Bretainiako markaren gobernadorea. Hori normalean ez da bataila batean gertatzen». Baskoiek arma eta jantzi arinagoak zituzten, eta ingurua ezagutzen zuten. Ezustean harrapatu zituzten, beraz, eta aise irabazi zuten bataila. Irujoren arabera, buruz buru aritu ziren borrokan.

Irujok beste detaile bat ere aipatu du: Karlomagnok ihes egin zuen, gudarostea atzean utzita. «Karlomagno zuritzeko zabaldu zen atzeragoardiaren erasoarena. Ezin zuten esan Karlomagnok ihes egin zuenik». Irujoren kalkuluen arabera, gudarosteak 8,5 kilometro egiten zituen egunean, batez beste. Karlomagnok 27 kilometro egin zituen eguneko Luzaide utzi zuenez geroztik. «Eta ez zen inoiz bueltatu». Iturrietan «oso garbi» ageri dira hiru Errozabal: 778koa, 812koa eta 824koa. «Karlomagno lehenengoan baino ez zen egon».

Bestalde, Irujok gurutzada asmo bat ikusten die Karlomagnoren planei —nahiz eta garai hartan ez zen gurutzada kontzepturik oraindik—. «Horregatik, autore batzuek baskoiak musulman bihurtu zituzten». 824an ere baskoiek irabazi zuten Errozabalen izandako bataila. Irujoren arabera, horren ondorio nagusia Eneko Aritzaren Iruñeko Erresuma sortzea izan zen. Karlomagnok marka hispanikoa sortu nahi izan zuen, baina ez zuen lortu. Erresuma sortu izanak are gehiago zailtzen zion marka sortzea.

Egungo iturri historikoekin ezin da askoz harago joan, Irujoren aburuz, baina arkeologiak ate asko ireki ditzake. «Indusketak egin beharko lirateke Zizen eta Errozabalen. Seguruenik aztarnak agertuko dira». Bataila izan eta 900 urtera hango herritarrek aurkitzen zituztenen modukoak.]]>
<![CDATA[Beren historia idazten ez duten herriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1981/031/001/2018-09-08/beren_historia_idazten_ez_duten_herriak.htm Sat, 08 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1981/031/001/2018-09-08/beren_historia_idazten_ez_duten_herriak.htm
La Chanson de Roland (Errolanen kanta) sonatuak goratu egin zuen Errozabalgo batailan hildako buruzagi haren irudia. Ibañetako gainean, bera da bataila hartan hil zirenen artean monumentua duen bakarra: 1967an paratutako monolitoa. Hori gutxi ez, eta Orreagan (Nafarroa) beste oroigarri bat du, berriagoa. 2011n jarri zuten Mario Bassi de Vergiateren eskultura han, nahiz eta ez dagoen oso agerian. Eta, jakina, Errolanen omenezko oroigarriak altxatu ziren tokian Karlomagno omentzekoak ere jarri zituzten.

Luzaideri Valcarlos izena eman zioten, Karlosen harana, eta hori erabiltzen da gazteleraz. Aymeric Picaud erromesak Codex Calixtinus delakoan idatzi zuenez, Karlomagnok han hartu zuen aterpe bataila gertatu zenean. Toponimoarekin batera, bestelako oroigarriak ere baditu buruzagi frankoak. Karlomagnoren siloa -Orreagan dagoen kapera- da haietako bat, eta Crux Caroli edo Karlomagnoren gurutzea bestea. Guda osoki gogoratzen duen monumentu bakarra dago: 1968an Nafarroako Diputazioak Orreagan paratutako harri handia.

«Hori non gertatzen da? Munduan oso toki gutxitan. Nik hori ikusi dut Eskozian, Katalunian, Tirolen, Flandrian eta AEBetan siuxen eta navajoen nazioan; hau da, herri txikituetan», azaldu du Xabier Irujo historialariak. Euskal Herrian ez da hori kasu bakarra. Adibidez, Concha jenerala Abartzuzako batailan hil zen, Lizarrari erasotzen. Bada, hantxe du bere omenezko oroigarria. Antzeko kasu gehiago daude.

Euskaldunen bertsioa

Errozabalera itzulita, Orreaga fundazioak urteak daramatza oroigarri horiek salatzen. Urtero, 778ko gertakariak gogoratzen dituzte: Iruñearen suntsiketa eta Errozabalgo gudua. Koldo Amatria Orreaga fundazioaren lehendakariak azaldu du haien jarrera: «Errolan inbasore bat izan zen. Baskoiek Karlomagnoren gudarostea garaitu zuten, eta, beraz, Errolanek ez du oroigarririk merezi». Hori kendu, eta haren ordez «Nafarroaren independentziaren alde borrokatu» direnen omenezkoa jartzeko eskatu du. Baina oraingoz ez dute instituzioen erantzunik jaso.

Amatriak uste du beharrezkoa dela gertatutakoa zabaltzea. «Nafarrek Nafarroako historia ezagutu behar dugu», orain arte Espainia eta Frantziaren bertsioa zabaldu delako, haren aburuz. Are, salatu du abuztuaren 15ean -Orreagako gudaren eguna- egiten den ekitaldi instituzional bakarrak frankoen bertsioa ematen duela, Errolanen kanta irakurtzen baitute Orreagan. «Hori kontraesan hutsa da».

Berdin Iruñearen suntsiketarekin. Azken urteotan, oroigarri bat jartzeko galdegin diote udalari. Ez dute erantzun. Hori ikusita, unitate didaktiko bat prestatzen ari dira 778ko guduaren inguruan, baina oraindik ez dute hori aurkezteko datarik.]]>
<![CDATA[Andreen haizeak jaso du zapia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2018-09-08/andreen_haizeak_jaso_du_zapia.htm Sat, 08 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2018-09-08/andreen_haizeak_jaso_du_zapia.htm
Duela 595 urte Iruñeko hiru burguak batu zirela ospatuko dute gaur Nafarroako hiriburuan: Batasunaren Pribilegioa. Ekitaldi horren bueltan, Iruñeko Zapia saria banatzen du udalak 2016. urtetik. Aurten, Sesmari, Sanchez-Valverderi eta Landari eman diete, haien lan ibilbidearen balioa aitortuz. «Gaurko eguna garrantzitsua da, guzioi dagokigun borroka bat delako sexu eta ugalketa hezkuntzaren aldekoa», azaldu du Joseba Asiron alkateak saria emateko ekitaldian.

«Sexualitatea, emakumeen osasun eskubideak eta hezkuntza sexuala aldarrikatzea ia debekua zen garaian, herri mugimendutik sortu zen egitasmo hau [Andraize] haize freskoa izan zen iruindar askorentzat». Baina, bidea zaila izan da: «Konpromisoa ez zen merke atera. Jazarpen soziala jasan zuten ultraeskuineko taldeen aldetik: haien kontrako kereila kriminala aurkeztu zuten legez jokatzeagatik». Abortuak egiteagatik, hain zuzen ere.

Modu horretan, hiru lagun horiekiko zuen zorra kitatu du Iruñeko Udalak, hala onartu du alkateak. Esker hitzei esker hitzekin erantzun diete sarituek. Are, aitortza hori egitea «adoretsutzat» jo dute ginekologoek. Aretoa gonbidatuz bete da. Han izan dira zinegotziak ere, UPNkoak izan ezik. Ez daude sarituen lana aitortzearen alde.

Ez zuten amorerik eman

Banan-banan paratu die alkateak zapia hiru sarituei. Ondoren, eskultura bana jaso dute: Batasunaren Pribilegioaren alegoria. Orduan iritsi da hitza hartzeko unea. «Ez genuen hitz egiteko aukera alferrik galduko», adierazi du Sanchez-Valverdek. Ez dute egin, ez. Urte luzez indarrez defendatu dituzten eskubide eta ideiak zabaltzeko baliatu dituzte udaletxeko harrera aretoko mikrofonoak.

Premia pertsonal eta sozialei erantzun dietela gogorarazi du Landak. Sanchez-Valverderen hitzetan, Andraize «ilusio kolektibo bat» izan da: «Emakume eta gizon askok sexualitate alaia bizitzeko aukera izan dute horri esker, eta gai asko mahai gainean jarri dira, tabu izateari utzita». Sesmak gogoan izan du abortuak «kontzientziari jarraikiz» egiteagatik haien «izen onaren kontra» abiatutako «gorroto kanpaina». Horren ondorioz, Nafarroan ezin izan zen abortatu 30 urtez. «Tamalgarria da pertsona batzuk, oraindik, arreta hau behar duten emakumeak errespetatzeko gai ez izatea».

Tarteka, leihotik begiratu dute kazetari eta gonbidatu kuxkuxeroenek. Kanpoan ziren Sesmak aipatutakoak: 50 lagun, ginekologoei saria ematearen kontra. Isilik egon dira, leiho bat ireki den arte. «Bizitzari bai!» eta «Aborturik ez!» oihukatu dute orduan. Anekdota hutsa andreen haize ufadaren parean.]]>
<![CDATA[Andraize zentroaren lana aitortu du Iruñeko Udalak]]> https://www.berria.eus/albisteak/156380/andraize_zentroaren_lana_aitortu_du_iruneko_udalak.htm Fri, 07 Sep 2018 16:40:33 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/156380/andraize_zentroaren_lana_aitortu_du_iruneko_udalak.htm
Ikusminez hurbildu diren turistak alde batera utzita, 40 lagun inguru izan dira soilik protesta egitera bildu direnak. / Iker Tubia Iruñeko hiru burguen batasuna gogoratzeko eguna da biharkoa, Batasunaren Pribilegioa, eta egun horren karietara banatu dute gaur Iruñeko zapia. Hirugarren urtea da udalak sari hori ematen duela. Aurretik Paulina Fernandez Mañueta txurro dendako jabeak eta Javier Pagola kazetariak jaso dute zapia.]]>
<![CDATA[Kalabaza tripontziak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/037/003/2018-09-07/kalabaza_tripontziak.htm Fri, 07 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1890/037/003/2018-09-07/kalabaza_tripontziak.htm
Kalabazak egunaren erdigunean, baita plazarenean ere; 300 kilokoak izaten dira, baita handiagoak ere. Horregatik, plazan erakusgai paratzeko, garabien laguntza ezinbesteko dute valtierrarrek. 08:00etatik 10:00etara, kalabaza guziak pisatuko dituzte, pisutsuenak irabaziko baitu saria. 13:00etan eginen dute txapelketako sari banaketa. Hiru sari nagusi emanen dituzte, baina, kalabaza batek 1.000 kiloko muga gainditzen badu, sari berezia izanen du: 1.000 euro gehiago. Sariak banatuta, kalabazek plazan jarraituko dute 17:00 arte.

Hori ez da izanen azokak eskainiko duen bakarra. Goizean, azoka izanen da, tren turistikoa eta poney paseoak Valtierrako alde zaharrean. Eguerdian, erraldoiak eta buruhandiak aterako dira kalera, eta kalejiraren bukaeran dantza eginen dute Giza Eskubideen plazan. Baratzeko produktuen dastatzea eta herri bazkaria ere eginen dituzte.

Sukaldean, jendaurrean

Kalabaza erraldoien azoka bihar da, baina gaur ere izanen da zer eginik. 19:00etan, showcooking saioa eginen dute; Javier Perez Mazuque sukaldariak hainbat plater prestatuko ditu jendaurrean. Horretarako, noski, kalabaza erabiliko du.

Kalabaza Erraldoien X. Nazioarteko Azoka

Bihar, egun osoz, Valtierran (Nafarroa).]]>
<![CDATA[78ko komikia gogoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1916/027/001/2018-09-06/78ko_komikia_gogoan.htm Thu, 06 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1916/027/001/2018-09-06/78ko_komikia_gogoan.htm
Kondestablearen jauregian eta Civicanen izanen dira azokako jarduera guztiak: 11 erakusketa, 12 solasaldi, lau tailer eta eskolako haurren bisitak. Gaur egungoak ez ezik, iraganeko aferak ere gogoan izanen dituzte aurtengo azokan. 1978an, Nafarroako hainbat lagunek komiki bat argitaratu zuten; GUK taldea osatzen zuten, eta ¡Viva San Fermín! komikia prestatu zuten Iruñeko bestetan saltzeko asmoz. Hala, uztailaren 8an Pedro Oses eta Juaquin Resano zezen plazara abiatu ziren aleak saltzera. Ezin izan zuten deus ere saldu; polizia zezen plazan sartu eta jendearen kontra tiroka hasi zen. Istilu haietan, poliziak German Rodriguez hil zuen, tiroz.

Bada, kasik argirik ikusi ez duen ale horiek erakusgai izanen dira azokan. Hainbat egileren komikiak biltzen dituzte, eta istorioetako batek zur eta lur utziko du irakurlea: Ernesto Murillo Simonides artistak etorkizuneko Iruñea irudikatu zuen bertan, orduko egoera salatzeko. Polizia robotak marraztu zituen zezen plazan jendeari tiro eginez; bete-betean asmatu zuen. Beste istorio batzuetan ere istiluak ageri dira, eta haietako batean amnistia aldarrikatzen zuen pankarta baten karietara. Egun hartan bezalaxe.

Azokak marrazkilari talde horretako lau lagun bilduko ditu igandean Kondestablearen jauregian, 18:30ean. Bestalde, erakusketa ere antolatu dute: orduko komikia ez ezik, gaur egungo artisten laminak izanen dira bertan. «Egileak komiki horren aurrean jarri ditugu, eta bestari buruz eta denboraren igarotzeari buruz hausnartzera bultzatu ditugu», azaldu du Rodriguezek.

Azokaren beste elementu erakargarri handia gonbidatutako artistak dira. Bertako eta kanpoko egileek parte hartuko dute: Mikel Santos Belatz iruindarrak elkarrizketa publikoa eskainiko du irailaren 27an, eta Gerezi garaia. Utopia binetetan erakusketa ikusgai izanen da hilabete osoan, haren azken nobela grafikoari buruzkoa. Gainerako gonbidatuak atzerritarrak dira: Ruben Pellejero eta Natacha Bustos (Herrialde Katalanak), Miguel Angel Martin, Mamen Moreu, Alvaro Ortiz, Alvaro Martinez Bueno eta Ana Galvañ (Espainia) eta Santiago Sequeiros (Argentina).

Azokako zuzendari teknikoak emakumeen lanak nabarmendu ditu. «Azken urteetan, emakume egileen boom bat izan da, eta ekarpen handia egiten ari dira komikiaren eta nobela grafikoaren munduan. Hemen ere hala da». Gonbidatuen eta 1978ko komikiari buruzko erakusketako egileen erdia emakumeak dira.

Azokaren bereizgarri

Iruñean egiten den komiki azokak baditu beste ezaugarri bereizgarri batzuk. Alde batetik, eskolekin lan egiten dute; gainera, aurten, haurrentzako jarduerak ez ezik, irakasleentzako jarduerak ere antolatuko dituzte, ikasgeletan komikia lantzeko tresnak izan ditzaten. Bestalde, Munduko Medikuak elkartearekin erakusketa bat antolatu dute, eta, diotenez, uko egin diote saltoki handien babesari. Komikiaren azoka berezia urriaren 7an bukatuko da.]]>
<![CDATA[«Onomastika ez da bakarrik linguistika»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2018-09-05/onomastika_ez_da_bakarrik_linguistika.htm Wed, 05 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2018-09-05/onomastika_ez_da_bakarrik_linguistika.htm
Aldabea, Antzandieta, Turtunbera... Uxueko toponimoak dira. Ezin esan euskara ez dela bertakoa.

Euskara galdu zen, eta egun arazoa ez da bakarrik linguistikoa, herria asko hustu baita. Baina ez dago zalantzarik Uxueko hizkuntza orokorra izan dela, ez bakarrik toponimoengatik. Idoatek petrikilo batek euskaraz esandakoa jaso zuen, eta Peio Monteanok bortxaketa salaketa bat aurkitu zuen. «Guk ez dugu holakorik egin», zioen mutilak.

Aurkikuntza berriez mintzatu zara hitzaldian. Zein dira?

Monteanok euskarazko bi-hiru esaldi aurkitu ditu beste auzibide batean. Pitillasen, liskar bat izan zen artzainen artean. Tartean bi zuberotar, lapurtar bat, uxuetarrak eta Pitillaskoak zeuden. Lekukoa zuberotarra da, eta elkarri zer erran zioten erraten du. Beraz, uxuetarren euskarazko esaldiak dira, zuberotar baten ahotik pasatuta.

Zuberotarrak Pitillasen?

XVI. mendetik aurrera, Iparraldekoak asko ziren eremu hauetan. Normalean, muga geografikoak aipatzen dira, baina, gero, toki erdaldunetan —auziaren garaian Pitillas erdaldunduta egongo zen—, hainbat tokitako euskaldunak zeuden. Ez hori bakarrik, Nafarroa euskalduna orduan oso zabala zen: hamar nafarretik zazpi eremu euskaldunetan bizi zirela dio Monteanok.

Noiz arte izan zen Uxue euskalduna?

Hori esatea zaila da. Uste dut XVII. mende bukaeran herria euskalduna zela. Garai hartan, Tafallan, mandozain sakandar bat eritu, eta lekuko euskaldunak behar izan zituen testamentua egiteko. Haietako bat Uxuekoa zen. XVIII. mendean, euskarari zor zaizkion grafiak agertzen dira; adibidez, Antzandieta. Horrek erran nahi du ebakera euskararena zela. Baina izaten ahal da erdaldunek ebakera batzuk euskaraz gordetzea. Gero, XIX. mende hasieran, Artaxoako apeza hil zen, eta hura euskalduna zen. Pentsatzen dut XVIII. mende bukaeran azken putarrak emanen zituela euskarak.

Toponimoen bidez jakin liteke nolakoa zen Uxueko euskara?

Toponimiaren bidez ongi iker daitezke alor batzuk, baina beste batzuk ez. Hitz arruntak agertzen dira, atzizki batzuk ere bai... eta fonetikan gauza batzuk ikusten dira. Aditzak oso-oso gutxi aurkitzen ditugu, eta, noski, sintaxi kontuak falta zaizkigu; beraz, orain atera diren esaldi horiek harribitxiak dira.

Uxue izenaren jatorriak ere zalantzak sortzen ditu. Zer uste duzu?

Uxue eta usoa batzen dituen elezahar bat dago; orduan, aspalditik hegaztiaren izenarekin lotu da. Arazoa da forma zaharra urzo dela. Euskaraz rz-ren eboluzio normala s da. Arraroa da x izatea, baina ez ezinezkoa: Lusarreta [lur zahar] Luxarreta agertzen da garai batean. Bestalde, Iruñeko katedralean behin agertzen da Uxue r-z idatzia. Horrek bide emanen liguke oinarrian ur dagoela pentsatzeko. Uxuen ur franko dago, eta etxe askotan berezko putzuak daude. Kontua da lekukotasun bakarra daukagula; orduan, hori ere ez da inolaz ere segurua. Noizbait ere egingo da argia.

Toponimoak askotan izaten dira eztabaidagai, ezta?

Kontua da nork izaten dituen eztabaida horiek, edozeinek esan baitezake edozer gauza. Ofiziokoa bada, ongi, baina zale asko dago.

Oraindik bizirik dagoen eztabaida: Iruñea edo Iruña?

Onomastika ez da bakarrik linguistika, kontu soziologikoa ere bada, eta kontu politikoak daude. Euskaltzaindiak aspaldian esan zuen Iruñea zela euskal izena. Gero, alkate bat etorri zen, eta hark Iruña jarri zuen, politika kontuengatik. Gainera, gazteleraz Iruña errazagoa da.

Jaime Ignacio del Burgok berriki esan du euskara batua asmakuntza dela, eta nafarreraren kontrakoa. Zer uste duzu?

Eta erdara batua ez da asmakeria? Nik etxean ikasi dudan gaztelera ez da Iruñean erabiltzen dudana. Eta bestea ere faltsua da. XVI. mendeko prozesuan garbi ikusten da zuberotarrak oso ongi ulertzen dituela uxuetarrak. Lehen, euskalkiak askoz ere hurbilago zeuden elkarrengandik. Euskara batua ez da oraingo gauza. Baturik zegoen hizkuntza hori, politika kontuengatik banatu zena, berriz batzen ari gara. Hori zilegi da, eta gauza ona da.

Nola ikusten duzu Nafarroako Gobernuaren jarrera aldaketa euskarari dagokionez?

Azken hamarkadetan ukazioa izan da; orduan, jarrera aldaketa oso ona da. Garai batean, nafar gehienak euskaldun hutsak ginen, eta hori ezkutatzea da gure nortasunaren alderdi garrantzitsuena ezkutatzea.]]>
<![CDATA[Mendigatxaren eleen oihartzuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/030/001/2018-09-04/mendigatxaren_eleen_oihartzuna.htm Tue, 04 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1933/030/001/2018-09-04/mendigatxaren_eleen_oihartzuna.htm dexkiderik bage bizitea da orobat nola testigorik bage iltea. Halako hitzik ez esaerarik ez da aditzen dagoeneko Bidankozeko karriketan. Ezta Erronkarin, Urzainkin edo Izaban ere (Nafarroa). Baina Erronkaribarreko euskararen eleak ez dira erabat ezabatu: galdutako euskalkia ongi gorderik dago hainbat idazki eta liburutan. Uskara edo erronkarierari buruzkoak Mariano Mendigatxari esker jaso dira, hein handi batean, eta horregatik egin diote omenaldia sorterrian, hil eta ehun urtera.

Modu horretan, erronkarierak Bidankozeko karrikak hartu ditu berriz ere. Larunbatean izan zen omenaldia, eta, besteak beste, bidankoztarrek berriz ere ahotan izan zituzten hark idatzirik utzitako kantu zaharren eleak. Ehun lagun inguru bildu ziren Mendigatxaren sorterrian: lehenbizi, Gotzon Perez Artutxen hitzaldia aditzeko, eta gero Mendigatxa zenaren etxearen atarian, haren omenezko plakaren inaugurazioan.

Mendigatxa nekazaria zen, baina euskara oso aberatsa zuen. Luis Luziano Bonapartek erronkariko euskara aztertu eta jasotzeko mezulari izan zuen. Hura eta Prudencio Hualde apaiza izan ziren haren iturri nagusiak. Mendigatxa 1918ko uztailaren 31n zendu zen, Bidankozen bertan, 86 urte zituela. Ordurako, Erronkaribarreko uskara azkenetan zen.

Bidankozen bada oraindik Mendigatxa nor den ez dakienik. Mendigacha, ríndete (Mendigatxa, errenditu zaitez) esamoldea jaso dute abizen horri loturik. Hain zuzen ere, liberalek Mariano Mendigatxaren aita atxilotzera joan zirenean bota zuten esaldia da, eta oraindik ere erabiltzen da. Argiago dute nor zen Hualde. Esan beharra dago oroigarri bat paratu zutela haren etxean duela 40 urte. Orain, bidankoztarrek zorra kitatu dute Mendigatxarekin: plaka batek gogoratzen du erronkarieraren mezulari hura.

Gotzon Perez Artutxek sakon aztertu du pertsonaia haren historia, eta omenaldiaren garrantzia azpimarratu du: «Alde batetik, berari zor diogu Erronkariko euskararen inguruan dakigun guztia». Bonapartek aditz jokoak eta hitzak bildu zituen haren ahotik. Donibane Lohizunen (Lapurdi) izan zen hitzordua, 1867an. Mendigatxa mando gainean ailegatu zen bertara, 25 urte zituela. Aurrerago, Arturo Kanpion joan zitzaion etxera, 1878an, Orreaga balada Bidankozeko euskarara itzul zezan. Azkena Resurreccion Maria de Azkue izan zen. Gutxienez lau aldiz elkartu ziren -Zuberoan eta Bidankozen-, eta adiskide egin ziren. Azkuek gutunak idazteko eskatu zion Mendigatxari, eta, ele haietan, hark ibiltzen zuen euskara ez ezik, bertako bizimodua eta ohiturak ere gorde ziren.

Esaterako, eskutitz horiei esker jakin daiteke garai batean Bidankozen hildakoen omenezko bestak ospatzen zituztela irailean, edota otsail hasieran bazutela ohitura bat liskarrak konpontzeko balio zuena: etxeen izenak txapel batean sartu, eta binaka ateratzen zituzten. Baten etxean bazkaria egin behar zuten, eta bestearenean, afaria. Gainera, Mendigatxak hamar kanta idatzirik utzi zituen eskutitz haietan, partitura eta guzti, garai hartako organo jotzaileari esker. «Hori herri askok ez dute», dio Perezek.

Mendigatxaren testigantzaren garrantziari neurria hartzea errazagoa da jakinda Euskaltzaindiak parte hartu duela omenaldian. Andres Urrutia lehendakariak euskararen aldeko hitzartze bat egin zuen Mendigatxaren etxeko atarian, eta haren testigantzak zer garrantzia izan duen nabarmendu zuen. Adierazi zuen Azkueren lekukoa jaso nahi zutela, eta XIX. mende bukaeran euskararen egoerari erreparatu eta horren argazkia egin zutenen lana goraipatu: «Mendigatxa gai izan zen transmititzeko Bidankozeko uskara oinarri zuen bizitzeko bide eta modu hori. Bizitzeko modu hori, zoritxarrez, galdu da. Euskaltzaindiak eskerrak eman nahi dizkio Mendigatxari eta bera bezalako jendeari, gai izan zirelako testigantza emateko».

Dirudienez, Mendigatxa gizon arduratsua izan zen. Perezek azaldu duenez, eskutitzetan ikus daiteke, adibidez, hezkuntzarekin interesa zuela. Gutun batean Azkueri azaldu zion maisuak alde egin zuela otsailean, eta kezkaturik zegoen ikasturte horretan ez zutelako beste irakaslerik izanen. Bestalde, alkate zelarik, herriak galdutako errota berreskuratu zuen, eta ustelkeria salatu.

Mendigatxa sindromea

Euskarari dagokionez, badirudi Azkuerekin izandako harremanak euskaltzaletasuna berpiztu ziola. Armiarma literatura atari digitalean diotenez, balioa eman zion erronkarierari: «Kontziente zela erranen genuke, bazekiela geroko euskaldunentzat ari zela Gutun barruko istorioak kontari, eta ez Don Resurreccionentzat». Perezek dio eskutitzetan «pena» eta «amorrua» ageri zuela euskararen galeraren aurrean. «Ez dakigu noraino zen kontziente, baina beharbada Azkuek transmitituko zion hori». Are, konpromisoa hartu zuen hilero-hilero eskutitz bat idazteko.

Perezek Mendigatxaren etxean irudikatu du nolakoa izanen zen euskararen galera. Ama 1870ean hil zen, eta ordura arte euskaraz baizik ez zuten egiten etxean. «Uztarroztarra zuen emaztea; beraz, harekin euskaraz egingo zuen. Haren seme-alabek hitz egingo zuten euskara. Baina, azken karlistaldiaren ondoren, transmisioa eten zen». 1883an, Mendigatxaren ondorengoak ezkondu egin ziren. «Hor koxka bat izanen zen euskararen galeran. Beharbada alabaren senarrak ez zuen euskaraz hitz egiten». Orduan, Mendigatxak seguruenik euskaraz eginen zuen emaztearekin eta alabarekin, baina suhiarekin batera erdara sartu zen etxean.

Hiru urteren buruan, Mendigatxaren emaztea hil egin zen. «Hor utzi zioten euskaraz hitz egiteari». Mendigatxaren bilobek ez zuten euskaraz ikasi. «Mariano saiatu zen biloba gazteenari erakusten, baina ez zuen lortu». Gorka Lekaroz filologoak dioenez, 1860an bidankoztar ia guziek euskara jaso zuten gurasoengandik, baina urte haietan hasi zen euskararen jarraipena eteten. Mendigatxak 1903an aitortu zion Azkueri gazteek nekez ikasiko zutela inguruan ordurako entzuten ez zuten hizkuntza. «Beraz, joan den mendea hasi zenerako erdaldunak ziren gazte bidankoztarrak, eta euskara arras apalduta edo zeharo desagertua bide zegoen herriko karriketan», dio Lekarozek Lingua Navarrorum blogean.

Prozesu hori beste etxeetan ere gertatu zen. Erronkarierak 1991n eman zuen azken hatsa, Fidela Bernat -euskara etxean ikasi zuen azken hiztuna- hiltzearekin batera. Hala ere, zenbaitek erronkariera ikertu dute edo ikertzen ari dira. Alberto Angos da horietako bat. Hiru liburu kaleratu ditu erronkarieraren gramatika, esaldiak eta testuak aztertuz. Erronkarieraren ezaugarri batzuk berreskuratzearen alde dago, baina zaila dela onartu du: «Lantzean behin, ikastaroren bat egin dugu, ea jendearengan jakin-mina pizten den. Kontua da ikasliburuak beharko liratekeela ». Berak aditz taulak bildu zituen, baina horrekin ez da aski. «Ikastaroa xumea da, oinarrizkoena irakasteko».

Uste du euskaltegietan erakusten den oinarritik abiatuta geroaldia eta deklinabideak ikas daitezkeela, eta batik bat hiztegia. Angosek ikastetxeetan jarri du arreta. «Nahiz eta batua ikasi, hiztegia landu dezakete, herriari nortasuna ematearren». Etorri beharrean xin, atea beharrean borta, eta abar. Baina irakasleak askotan aldatzen direla eta, zaila iruditzen zaio halakorik egitea.

Dena den, Perezek nabarmendu du badagoela kontzientzia herritarren artean. «Ez bakarrik euskararekin, baita ondarearekin ere: janzkera, almadiak...». Hala ere, haren aburuz «nahikoa» dute oraingoz euskara batua zabaltzearekin. «Hori pauso handia litzateke». Mendigatxaren etxean etendako haria berriz ere tenkatzea da afera, euskalkia galdu arren. Euskara berreskuratzea. ]]>
<![CDATA[Ez da ardorik faltako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/026/003/2018-09-01/ez_da_ardorik_faltako.htm Sat, 01 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1890/026/003/2018-09-01/ez_da_ardorik_faltako.htm
Gaurkoa mokadutxoa izanen da. Arratsaldean, haur eta helduendako jarduerak antolatu dituzte. Helduek aukera izanen dute paseo gidatua egiteko Erriberriko karriketan barna, ardo kopa eskuan. Haurrek margotzeko tailerrak izanen dituzte: upelak eta haien aurpegiak margotuko dituzte. Kontzertuak ere izanen dira: Bruno eta Lorena flamenko-pop bikotea, eta Buffalo River Band taldea.

Dena den, besta nagusia bihar eginen dute. 11:30ean, harrera eginen diete udalean kofradiako kideei, eta eguerdian Karlos III.a plazara abiatuko dira. Han abiatuko da besta, Tomas Yerro Villanueva literatura irakasleak irakurriko duen pregoiarekin. «Ohorezko kofradea da, eta gure oso lagun ona», azaldu dute antolatzaileek. Ondotik, zilarrezko igitaitxoa saria eman, mahatsa zanpatzen hasi, eta mahats bilketaren dantza plazaratuko dute. Jotak ere kantatuko dituzte, eta lehenbiziko muztioa banatuko diete bertaratzen direnei.

Muztioa ez ezik, sor-markadun ardoa dastatzeko aukera ere izanen da, eta inguruko upategietarako bisita gidatuak eskainiko dituzte. Ekoizleek diotenez, uzta ona izan da aurtengoa; beraz, bestarekin argi utziko dute aurten ere ez dela ardorik faltako.

Mahats bilketaren besta

Gaur eta bihar, Erriberrin (Nafarroa).]]>
<![CDATA[Ur andelaren ondoko herria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2501/030/001/2018-08-30/ur_andelaren_ondoko_herria.htm Thu, 30 Aug 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/2501/030/001/2018-08-30/ur_andelaren_ondoko_herria.htm
Andelaren ondoko hiria da Andelo, baina ez etimologiaren arabera. Ikerketek diote and horrek handia hitzari eginen liokeela erreferentzia; beraz, hiri handia litzateke Andelo. Aldez aurretik, K. a. IV. mendean, bazen herri txiki bat Andeloren ondoan, eta hiri handiago horretara tokialdatu ziren. Horri loturik egon liteke. Bada beste hipotesirik ere: Andelo Antonioren hiria dela, Pompaelo Pompeioren hiria den moduan.

Nolanahi ere, ur biltegia da berezi egiten duen elementu nagusia. Hiritik oso gertu dago, 300 metrora, eta, Zirizak azaldu duenez, Iberiar penintsulan ez da horrelakorik aurkitu oraingoz. Bosran (Siria) bada antzeko bat, baina hura angeluzuzena da -Andelokoa irregularra-. Ura erregulatzeko biltegia zen, eta 7.000 metro kubo ur gorde zezakeen. Uste dute biltegia ez ezik urtegia eta araztegia ere bazela. Akueduktuaren bidez ailegatzen zen ura hirira, eta han castellum aquae eraikinera bideratzen zen, ura erregulatzeko. Eraikin hori oso handia da, eta oraindik ikus litezke haren arrastoak. Dena den, hainbat arkeologoren aburuz, eraikin hori tenplu bat da, eta berriki hasiko dira ikerketa gehiago egiten. Beraz, baliteke Andeloko panelen bat aldatu behar izatea hemendik gutxira.

Ibaiaren inguruan dago Andelo, baina haiek nahiago zuten ur garbia. «Hiru kilometrora aurkitu zuten», dio Zirizak. «Haien aburuz, ibaiko ura ez zen garbia. Animalia hilen bat egon zitekeen ibaian gora, adibidez». Hori dela eta, 150 metroko presa bat eraiki zuten hiritik hiru kilometrora, han isurtzen ziren urak biltzeko. Dirudienez, lehenbizikoa ez zen sobera indartsua; beraz, bigarren harresia eraiki zuten handik gutxira.

Iturranduz izena du presa dagoen tokiak. Gaur egun ibarbide bat da, eta panel batean dagoen moldatutako irudiari esker jakin daiteke nolakoa zen presa hori urez beterik zegoenean. Presa eta andela loturik zeuden, nahiz eta ubide horren arrasto gutxi geratzen diren. «Azkenean, 500 metroko kanalizazio bat aurkitu dute. Oso sinplea zen. Aurkitutakoa museo bihurtuko da». Presa eta ur andela irekiak daude mundu guziarendako.

Ur hornidurak egiten du Andelo berezi, baina hori ez da aztarnategian ikus daitekeen bakarra, noski. Erromatar hirian sartzeko ordaindu beharra dago. Bidegurutzearen ezkerreko aldean dago hiria. Harreraren eraikinean museo txiki bat dago, eta baita laborategia ere. Azken hori ez da erabiltzen, baina tokia prest dago ikerlarientzat indusketak egiten hasteko.

Hiri handia

Andelo hiri handia zela dio izenak, eta hala izan zen: 2.500 biztanle inguru izatera iritsi zen. K.a. 74. urtean sortu zen Pompaelo (Iruñea), eta hiri hori eraikia zegoen ordurako. XIV. mendera arte iraun zuen: garai hartan, hiria hustu egin zen, seguruenik izurritearengatik. Gaur egun, arrastoak baizik ez dira geratzen. Are, erromatar hiriaren %20 baizik ez da induskatu. Duela 18 urte utzi zioten induskatzeari. «Esaten dute alferrik dela jarraitzea, gauza bera aurkituko delako», kexu da Ziriza. 1940ko hamarkadan egin ziren lehenbiziko indusketa txikiak, baina zorroztasun handirik gabe. Geroago, 1980an hasi ziren benetako lanak, eta 2000. urtera arte aritu ziren.

Andelon sartzen direnek imajinazioa martxan jarri behar dute harrerako eraikina atzean utzi bezain pronto. Hainbat panel daude ibilbide osoan, eta asko laguntzen dute hiria irudikatzen. Lehenbizi artisauen eremua dago, garai batean arkupea zuen kalean. Bertan, tailer txikiak zeuden, baita garbitegi bat ere. «Oso handia da; 11-12 gela ditu. Beraz, baliteke eskualdeko garbitegia izatea». Erromatarrek ongi banatzen zituzten komertziorako eremua eta bizitzekoa. Artisauen eremu horretatik akueduktuaren adar batzuk pasatzen ziren, bertan baitago oraingoz ura erregulatzeko eraikintzat jotzen dena. «Andelo uraren erabateko kontrola da, hasieratik bukaeraraino», azaldu du gidak. Adar horien arrastoak ikus daitezke.

Barnerago dago bertakoen bizitokia izan zena. Erromatarrek eraikitako kaleetan barna ibil daiteke -bi kardo eta hiru dekumano-, eta hiriak nola antolatzen ziren ikusi. «Kaleak praktikoak dira: freskoak dira, eta haizea gelditzen dute». Kale batzuk oinezkoentzat ziren; beste batzuetan, gurdiak pasatu zitezkeen, eta baziren bi gurdi gurutzatu zitezkeen kaleak ere. Kaleetan ikus daitezke gurdiek harrietan utzitako aztarnak, baina zebra bideek bereganatzen dute bisitariaren arreta errazen. Harrizko igarobideak jartzen zituzten gurdi batek harrapatu gabe espaloi batetik bestera igarotzeko.

Etxe handiak ere badaude: Peristilloren etxea, Impluviumaren etxea eta Bakoren garaipenaren etxea, adibidez. Bigarrenean, impluvium-a da gorde da hobekien, erdiko patioko urmaela. Hirugarrenari bertan aurkitutako mosaikoak ematen dio izena. Etxebizitza horiek dauden inguruetan terma publikoak zeuden, bainu epel eta hotzak hartzeko, palestran gimnastika egiteko edo ur beroko saunaz gozatzeko.

Baina Andelon ez dago soilik erromatarren arrastoa. Merkataritza gunearen eta bizitokiaren artean, Erdi Aroko herriaren arrastoak ikus daitezke. «Erdi Aroko garaia desordenatuagoa da. Hemen, 64 familia edo sutondo bizi izan ziren, modu xumean». Erromatarren hiriaren gainean eraikitako herriari Andion izena jarri zioten. Gaur egun, han da Andion Ama Birjinaren baseliza, eta mendigorriarrek urtero egiten dute erromeria bertara.

Baskoiak azpiko geruzan

Erromatarrak ailegatu aurretik ere bazen Andelon bizi zenik: erromatar hiria Burdin Aroko baskoien kastro baten gainean eraiki zuten, K.a. IV. eta III. mendeetakoa. Bertakoek erromatar kultura hartu zuten: jainkoak gurtzeko aldareak eraiki zituzten, nahiz eta hasieran baskoien jainkoei gurtzeko erabili. Hala, Larrahi, Losa eta Errensa jainkoei eskainitako aldareak aurkitu dituzte Andelon. Beranduagokoa da Apolo jainko erromatarraren omenez eraikitakoa, museoan ikusgai dena Larrahiren ohorez eraikitakoarekin batera.

Bestelako elementuak ere bildu dituzte museoan -batzuk han bertan daude, eta beste batzuk beste museo batzuetan-. Hala, hiru hizkuntza utzi zituzten idatzirik Andelon: greziera -haur baten eraztunean-, latina, inskripzio gehienetan-, eta iberiera. «Eremu baskoian iberieraz idatzitako esaldi bat aurkitzea goxoki bat da, eta eztabaida sortzaile», dio Zirizak. K.a. I. mendekoa da idatzi hori.

Baskoien arrastoak lurpean daude, eta oraingoz han jarraitzen dute lo. Erromatarren aztarnak ondare historiko direnez, ezin dira hondatu azpikoa azaleratzeko. Bisitariak primeran ikus ditzake gainerako arrastoak. Are, Andelok jakin-mina piztuz gero, Arellanoko eta Santa Crizeko erromatar aztarnategiak ere bisita ditzake Nafarroan.

Bihar: Euskal Herriko aztarnategiak (IV): Forua. ]]>
<![CDATA[«Lehen komunikazio teknologia hitza da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2018-08-28/lehen_komunikazio_teknologia_hitza_da.htm Tue, 28 Aug 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2018-08-28/lehen_komunikazio_teknologia_hitza_da.htm Komunikazioaren teknologien historia. Txalapartatik Twitterrera. Horixe izan du mintzagai Felix Ares de Blasek (Madrid, 1947) asteburuan Auritzen (Nafarroa), Garaitzeko Asi elkarteak gonbidatuta. Informatikan doktorea eta telekomunikazio ingeniaria da, Eureka zientzia museoko zuzendari ohia, eta EHUn irakasle aritutakoa. Komunikatzea maite du.

Ez dago zu aurkitzerik sare sozialetan. Ez zaude?

Bai, sartuta nago, baina kamuflaturik, ez dut nire izena jartzen. Ez da kapritxo bat, arazoak izan ditut. Zientziaz hitz egiten duzunean beti molestatuko duzu norbait.

Twitterren edo beste sare sozialetan ez daudenak ez daude txalapartarekin komunikatzeko garaian, ezta?

Ez, ez, argi dago ezetz. Gainera, sare sozialen aferak baditu arazo serioak. Normalean, lagunak dituzu Facebooken, eta horiek izaten dira zuk bezala pentsatzen dutenak. Hori oso arriskutsua da. Irlak sortzeko arriskua dago, norbera bakartu, eta denek norberak bezala pentsatzen dutela uste izatekoa.

Orain, gehiago edo gutxiago komunikatzen da gizakia?

Zaila da erantzutea. Batetik, bakartzen ari gara, baina nik uste dut gehiago komunikatzen garela. Ikerketa batzuen arabera, hegaldien %10 sarean ezagututako maitaleak bisitatzeko dira. Zenbat bilera egiten dira Interneti esker? Inoiz baino gehiago idazten da.

Teknologiak aurrera egin du. Komunikazioak ere bai?

Bai, denean egin dugu aurrera. Askok ezustean hartzen dute esaten dudanean lehenbiziko komunikazio teknologia hitza dela. Hitza gizakiak sortutako teknologia artifiziala da. Eta hori da garrantzitsuena, horri esker egin dugu aurrera alor guztietan. Hizkuntza konplexua duela 600.000 urte sortu zen. Iduri du ahotsak ez duela fosilik uzten, baina bai; aurkitzen jakin behar da.

Zein dira fosil horiek?

Ohartu bazara, te eta de ahoskatzeko, ongi sinkronizatu behar dira biriken mugimendua eta aho, mihi eta ezpainen posizioa. Koordinazio hori txinpantzeek ezin dute egin. Hori bizkar ornoen bidez lortzen da, nerbioak ateratzen diren zulotxoetatik. Horren tamainak agerian uzten du kontrolerako gaitasuna.

Hitza asmatu ondotik, zein gailur dira aipagarrienak?

Hurrengo gailurra pintura izan zen. Duela 70.000 eta 50.000 urte gertatu zen iraultza kognitiboa, eta hari esker hasi ginen sinboloak erabiltzen, lepokoak egiten eta flauta jotzen. Hurrengo salto handia idazkera da, jakinduria urte luzez gordetzeko aukera ematen duena, eta espazioa gainditzekoa mezulariaren memoriaren menpe egon gabe. Gero inprenta, telegrafoa, irratia, telefonoa, telebista eta Internet.

Azken iraultza handia da hori?

Inprenta iraultza izanik, Internet inolako dudarik gabe. Gainera, badago detaile garrantzitsu bat: liburu batek azaltzen ahal dizu nola egin ekuazio diferentzial bat, baina ordenagailuek egin egiten dute.

Adimen artifizialari buruz zer iritzi duzu?

Langabezia handia sor dezake, baina baita aberastasun handia ere. Edo biak batera. Honek eraman gaitzake paradisura edo esklaboen infernura, eta hori gure esku dago. Gogorra da gure esku egotea.

Horrek gizakiak lanarekin duen harremana guziz aldatuko luke?

Baietz uste dut. Etorkizuneko paradisu baten atarian gaudela uste dut, baina lortu behar dugu hori ez izatea gutxi batzuentzat. Uste dut inoiz baino hobeak garela: gerra gutxiago daude, indarkeriazko heriotza gutxiago, errespetu eta elkartasun gehiago... Baina Trump presidente izendatu dute. Beraz, espero dut azkenean sentimendu onek irabaztea.

Zer etorriko da komunikazio teknologiaren garapenean?

Uste dut deus gutxi gehiago. Kontua da orain duguna muturreraino garatuko dela. Orain sei urte esan nuen 2025ean autoak bakarrik gidatuko zirela. Hori dagoeneko existitzen da. Orain 3D inprimagailuak ditugu, gauza txikiak egiten dituztenak, baina inprimagailu handiak garatzen ari dira. Pentsa, etxeak egin ditzakeen inprimagailu bat. Eta biologiara eramanda, iraultza harrigarria da. Badago inprimatutako organoei esker bizi denik. Adimen artifiziala edozeri lotuta, emaitza liluragarria da.]]>
<![CDATA[Makilaka, irri artean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/026/001/2018-08-24/makilaka_irri_artean.htm Fri, 24 Aug 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1890/026/001/2018-08-24/makilaka_irri_artean.htm
Inguruan egiten diren gainerako makil dantzetatik gehien bereizten duena, antzerkiaren zatia da Ribaforadan. Azken urteetan beste ukitu bat eman diote, tradiziotik pixka bat aldendu, eta beste bide bat hartu dute eszenografiari, argiei eta musikari dagokienez. Mass mediek zabaltzen dituzten kultur erreferentziak ohiko bihurtu dituzte ikuskizunean.

Berrikuntzak gorabehera, Ribaforadan ez dituzte tradiziozko elementuak ahantzi. Urtero bezala, dantzariek San Bartolomeren omenezko dantzak eskainiko dituzte. Haietako asko makilekin badira ere, uztaiekin eta zintekin ere ariko dira, eta giza dorrearekin itxiko dute emanaldia. Dantzariek Erriberako makil dantzetako jantzi tradizionala eramanen dute soinean.

Baina Xabierko Frantzisko plaza lepo betetzen bada, herri antzerkiarengatik da. Artzaina, nagusia, deabrua eta aingerua dira antzerkiko pertsonaiak, eta haiek arduratzen dira umoreaz eta satiraz. Ongiaren eta gaizkiaren arteko borroka antzeztuko dute, herriko txutxu-mutxuak plazaratu, eta haiek arduratuko dira kritika sozial eta politiko garratza egiteaz.

Gaurkoa ez da makil dantza ikusteko azken aukera. Cortesen irailaren 29an eginen dute, eta Ablitasen, urriaren 6an.

Makil dantza

Gaur, 23:00etan, Ribaforadan (Nafarroa).]]>
<![CDATA[Pegarrak leize 'sorginduan']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/035/001/2018-08-19/pegarrak_leize_sorginduan.htm Sun, 19 Aug 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1942/035/001/2018-08-19/pegarrak_leize_sorginduan.htm
Leitzarango historia eta kultur ondarea balioan jartzeko eta zabaltzeko taldea da Burdina, eta Aranzadi zientzia elkartearen laguntzarekin aritu dira Ulizarren lanean. Lau urteko lana izan da, eta, orain, ikusteko dago bigarren fase bati ekiterik izanen dioten. Joan den astean egin zituzten azken lanak Ulizarko kobazuloan. Dena bildu aurretik eman zituzten azalpenak: «Beti tradizioak egon dira. Bizitoki zahar baten gisa ikusi da hau, eta frogatu nahi izan ditugu honi lotuta dauden istorioak», azaldu du Alfredo Moraza Aranzadiko arkeologoak. Horretarako arakatu dira garai bateko baselizaren —suntsiturik dago— inguruak eta, «elementu nagusia», kobazuloa.

Sorginak eta inkisizioa, biak loturik omen daude kobazuloarekin. Diotenez, leize handia zen Ulizarkoa, nahiz eta orain ezin diren dimentsio osoak ikusi. Txapela eroria du, eta soilik gune bateraino induskatu dute. Dena den, handia dela baieztatu dute han lanean aritu direnek: «Orain ikusten denarekin alderatuta, garai hartan zena oso desberdina izango zen». Morazak azaldu duenez, Nafarroako mendialdean inkisizioak prozesu bat egin zuen, eta inguru haietan hainbat emakume atxilotu zituzten: Areson bederatzi, Leitzan hamabi, Gorritin sei, Azpirotzen zazpi, Uitzin bost, Lekunberrin hiru...

Prozesu horren froga idatziengatik jakin liteke kobazuloaren berri. 1576. urteko agiri batean Aresoko Katalina ageri da: inkisizioak sorgintzat jotzen du neskatila hori, eta kobazuloan bilkurak egiten zituztela dio. «Hemen atxilotutako emakumeak libre utzi zituzten», azaldu du arkeologoak. Izan ere, salatu zituzten neska gehienak adinez txikiak ziren, eta prozesuak bertan behera utzi zituzten.

Garai hartan, bere ildotik kanpo geratzen ziren pertsonak bideratu nahi izan zituen Eliza katolikoak. Diotenez, kobazulo horretan akelarre handiak egiten zituzten, hirurehun lagun biltzerainokoak. Horregatik eraiki zuten baseliza haren gainean, inguru hori sorgindurik zegoelakoan. «Baselizak eraikitzea sorgindutako edo kutsatutako tokiak kristautzeko modua zen».

Kobazulo horretan ezusteko aurkikuntzak egin ditu Burdina taldeak, sorginkeriarekin deus ikustekorik ez dutenak: pegar puskak. Orotara, hiru pegar aurkitu dituzte. Morazak dio Burdin Arokoak direla, eta urte bukaerarako zehazten ahalko dutela gehiago arrasto horien data. «Beraz, pentsatzekoa da bizitoki gisa erabili zela», gehitu du. «Inguru honetan, seguruenik, artzainak biziko ziren. Pegarren puskak eta jandako animalien hezurrak aurkitu ditugu». Baliteke arrasto gehiago egotea, zaharragoak, baina arkeologoak uste du askoz ere zaharragoak ez liratekeela izanen.

Frantsesen aterpe

Ez dira horiek Ulizarko kobazuloak gordetzen dituen istorio bakarrak. Areson hainbaten ahotik adi litezke Konbentzio Gerrako kontuak. Horiek ere piztu dute Burdina taldekoen jakin-mina. Kontua da hainbat bertsio kontatzen direla, eta ezin jakin zein den benetakoa, benetakorik baldin bada. «Batzuek esaten dute frantsesak ihesean ari zirela, hemen aterpea hartu zutela, eta koba lehertu zutela haiek barruan zirelarik. Beste batzuek diote hemen armak ezkutatu zituztela, eta, aurrerago, berriz armategi gisa ez erabiltzeko lehertu zutela kobazuloa», dio Morazak. Leherketa beti aipatzen da, hori bai.

Frantsesak handik pasatu zirela jakina da. 1794an, Iruñetik ihesi, Areso erabat suntsitu zuten. «Eliza eta bi baserri geratu ziren. 80 baserri eta baseliza kiskali zituzten». Kobazuloan ez dute frantses gudarostearen arrastorik aurkitu, baina garai bateko baselizaren inguruetan bai: dozena erdi proiektil eta giza hezurrak. «Ez dakigu soldaduren bat lurperatuko ote zuten». Beste bertsio baten arabera, Napoleonen gerra bukatzean frantsesak ihesi —baina beste noranzkoan— hor ezkutatu ziren. «Kobazuloa aterpe gisa erabiltzea logikoa litzateke, toki egokia baita. Benetan lehertu zuten edo ez? Ez dakigu, baina tradizioa hor dago».

Hori izan da Burdina taldeak lau urte hauetan egindako lanaren emaitza. Tarte horretan, lau kanpaina egin dituzte bertan. Taldean 60 lagun badira ere, aurten laurekin aski zuten. Aurretik, hori bai, behar izan dutenean, aresoarrek lagundu diete. «Lan arkeologikoa egin dugu, lan fina: lurra atera eta zer dagoen ikusi», azaldu du Xabier Arruti Burdina taldeko kideak.

Egindakoarekin kontent agertu da: «Gutxienez ari dira gauzak ateratzen. Guretzat, oso garrantzitsua da, ezer ez baduzu aurkitzen, etsitzen zarelako». Joseba Urrutia ere lanean aritu da: «Lan polita da. Ni ikasten ari naiz orain», azaldu du. «Zeramika bat aurkitzen genuenean, jo, nola jartzen ginen», gogoratu du. Ez da hori haien proiektu bakarra; esku artean dituzte garbitegiak, errotak, burdinolak...]]>
<![CDATA[Txupinazo baten lehen notak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1834/027/001/2018-08-15/txupinazo_baten_lehen_notak.htm Wed, 15 Aug 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1834/027/001/2018-08-15/txupinazo_baten_lehen_notak.htm
40 urte dira Gallego Burlatako musika bandan hasi zela, eta gogotsu dabil oraindik ere. 2009. urtean hartu zuen zuzendari makila, eta horrek eman dio aukera suziria botatzeko. «Egun hau ailegatzea eta bandak ni aukeratu izana suziria botatzeko... ba, pentsa! Galtzetan ezin kabitu nabil». Bestaren parte garrantzitsua da banda, eta modu honetan beren lanari balioa eman diotela uste du zuzendariak. «Albistea ilusioz eta urduri hartu dugu; urte osoan egiten dugun lanari aitortza egin diote».

Orotara, 47 musikarik parte hartzen dute bandan, baina txupinazoaren egunean ezin izan dute denek oholtza gainera igo. «Gaur gutxiago gaude, lan kontuengatik-eta. Hemen gaude oporretan direnak eta hau inolaz ere galdu nahi ez dugunok», zehaztu du zuzendariak. Irribarretsu hasi ditu bestak, eta inguruko jendea agurtuz. «Merezi zenuen, zuzendari jauna», bota dio emakume batek.

Ikurrak, zokoan

Nafarroako beste herri batzuetan bezala, ikurrinik ez da izan udaletxeko masta ofizialetan, baina haietako bat hutsik utzi dute, ikur bat falta dela adierazteko. Gainera, beste urte batzuetan ikurrina, Nafarroako bandera eta Espainiako errepublikaren bandera jarri ohi dituzte udaletxeko balkoi batean, baina aurten ez. Zokora eraman dituzte, eraikinetik kanpo. Horren tokian, adierazpen askatasuna aldarrikatzeko pankarta erraldoi bat eskegi dute.

Modu ofizialean egin ezin daitekeena herritarrek egin dute. Txupinazoa bota baino bost minutu lehenago ailegatu dira Euskal Herria eta Aldabea peñak, baita gaztetxeko kideak ere. Nor bere pankartarekin. «Gurea da politena», bota du gaztetxeko kide batek. Gazteek ikurrinez eta Nafarroako banderaz josi dute plaza. Haien oihaletan, aldarrikapenak: euskararen eta Altsasuko gazteen aldeko mezuak, eta mozal legearen kontrakoak, besteak beste.

Bost egun dituzte burlatarrek bestez gozatzeko. Igandera arte hamaika ekitaldi antolatu dituzte udalak, txosna batzordeak eta peñek. Aurten, baita gaztetxe berriak ere.]]>
<![CDATA[Hasi da besta, eta prest dituzte ezpatak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/026/001/2018-08-11/hasi_da_besta_eta_prest_dituzte_ezpatak.htm Sat, 11 Aug 2018 00:00:00 +0200 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/026/001/2018-08-11/hasi_da_besta_eta_prest_dituzte_ezpatak.htm
Herritarrek hala erabaki dutelako bota du txupinazoa Saralegik. Herri kirolen inguruan eman du bizi osoa: txikitan, hainbat aizkolari etxean entrenatzen ikusi zituen. Aurrerago, Nafarroako Herri Kirolen federazioaren sortzaileetako bat izan zen. Herri kirolak sustatzen egindako lanaren aitorpena izan da txupinazoa. Izan ere, herri kirolen hamaika saio, desafio eta froga antolatu ditu Leitzako hainbat ospakizunetan. Txupinazoaren egunean ere bai, berak antolatu baititu goizeko kuadrillen arteko herri kirolak.

Ezpatak dantzan

Herri askotan, bezperako egunean izaten da txupinazoa, eta Leitzan ere hala da. Atzo abiatu ziren bestak, baina gaur dute egun handia. Larunbata izanik, jendetza espero dute herrian. Eguerdian izanen da ekitaldi berezienetako bat: ezpata dantza. Aurrera herriko dantza taldeko zortzi neska-mutilek dantza sorta bat plazaratuko dute, urteroko usadioari jarraikiz.

Haien artean izanen da Nahia Berriola leitzarra. Atzo afaldu ondotik erretiratu zen etxera, gaur fresko-fresko egoteko. «Ez dago gehiago urduritzen nauen beste gauzarik. Dantza bukatzean, oso gustora gelditzen zara, eta merezi du, baina aurretik ez dut batere ongi pasatzen». Hala, beste dantzari batekin itzuli bat emanen du gaur, gainerakoekin elkartu aurretik, nerbioak baretzeko. Berriolak hirugarren aldiz dantzatuko du aurten, eta, urduritasuna gorabehera, plazara ateratzeko gogotsu dago.

Lasaiago ibiliko da Joseba Sagastibeltza dantzaria, aurten ez baitu ezpata dantzan parte hartuko. Nahiago izan du beste batzuei tokia utzi, aurretik ere urte anitzetan atera baita plazara jantzi zuria soinean. «Xarma berezia du ezpata dantzak. Herrikoak eta herrikoak ez direnak ere saioaren esperoan egoten dira: 10:00etarako, jendeak lekua hartzen du». 12:00etarako, plaza mukuru beteko da, eta dantzariek «zirrara berezia» sumatuko dute.

Bitxia da, dantza horrek Bizkaian baitu jatorria. Joan den mendean ailegatu zen Leitzara, baina berta-bertakotzat dute denek dagoeneko. «Leitzakotzat kontsideratzen da, taldeak lan handia egiten duelako, dantza asko zaintzen duelako eta jendeak jarraitzen duelako». Horren erakusgarri da sortzen duen ikusmira. Ez du edozeinek dantzatzen, gainera. Aurreran, 30 kide ditu helduen taldeak, eta zortzik baizik ez dute dantzatuko.

Dantzariak ez ezik, udalbatza ere plazan izanen da, eta onartu dute horrek «zertxobait urduritzen» dituela. Baina ez dira bakarrik egonen. Urtero alorren batean nabarmendu diren herritarrak gonbidatzen dituzte haiekin batera jarri eta dantzak ikusteko. Aurten, Nerea Zabaleta ikerlariak eta Mikel Nieve txirrindulariak izanen dute ohore hori. Zabaletak doktoretza tesia egin du gibeleko gaitz arraro bat sendatzeko terapia berri baten inguruan, eta Europa mailako sari bat jaso du horregatik. Nievek «denboraldi bikaina» egin duela nabarmendu du udalak.

Gaurkoa ez da Aurrera dantza taldeak eskainiko duen saio bakarra, bihar emanaldia eginen baitute, 19:00etan. Saio horretan, hainbat tokitako euskal dantzak erakutsiko dituzte. Gainerakoan, Leitzako ingurutxoa ere dantzatuko dute, baina nahi duen orori irekia izanen da hori. Ezohiko ordutegia du: etzi goizaldean, 03:00etan. Lotsa alde batera uzteko ordu aproposa.]]>