<![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 24 Mar 2019 04:17:24 +0100 hourly 1 <![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Euskal Herriko barrunbeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2019-03-23/euskal_herriko_barrunbeak.htm Sat, 23 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2019-03-23/euskal_herriko_barrunbeak.htm

ARRIKRUTZ-OÑATIKO KOBA

Leize lehoiaren kobazuloa

Han egindako aurkikuntza paleontologikoengatik da berezia Arrikrutz-Oñatiko koba (Gipuzkoa). Duela 35.000 urteko leize lehoia da ezagunena, Iberiar penintsulan aurkitu den bakarra baita. Baina animalia gehiagoren arrastoak aurkitu dituzte: errinozero iletsua, leize hiena, orein erraldoia eta leize hartza.

Aizkorri mendilerroaren bihotzean dago Arrikrutz, eta paisaia karstikoaren erakusleiho da. Ikerketa espeleologiko eta paleontologikoetan aitzindarietako bat izan da.

EKAINBERRI

Madeleine aldiko arte galeria zabala

Ekaingo kobazuloaren kopia da Ekainberri (Zestoa, Gipuzkoa), leize hartan topatutako margolanak ongi ezagutzeko lekua. 1969. urtean aurkitu zuten Ekaingo kobazuloa. Duela 13.000-14.000 urte inguruko gizakiek egindako margolanak zeuden, Goi Paleolito bukaeran egindakoak; aldi horri Goi Madeleine deitzen zaio. 2008an, Unescok Gizateriaren Munduko Ondare izendatu zuen.

Aurkitutako margolanak oso ongi gorde ziren: 70 animalia irudi daude; 64 margoturik eta 6 grabaturik. Zaldia da gehien ageri dena, baina badira hartzak, oreinak, ahuntzak eta beste hainbat. Andre Leroi-Gourhan etnologo, arkeologo eta historialariak zaldi multzoaren margolana goraipatu zuen: «Zaldi multzorik bikainena da Kuaternarioko arte guztian».

IZTURITZE ETA OTSOZELAIA

Prehistoriako gizakien eta naturaren artea

Izturitze eta Donamartiri herrietan (Nafarroa Beherea) daude Izturitze eta Otsozelaia harpeak. Izturitze erreferentziazko tokia da gizakiaren historian, Madeleine aldiko gizakien bizimodua ulertzeko aproposa. Izan ere, gizaki horien margolanak eta zizelkaturiko zutabeak aurkitu zituzten han. Donamartiri naturak urteen poderioz egiten duen artearen erakusgarri da: estalaktitak, estalagmitak, gortinak... Bisita are magikoagoa izateko, Pierre Esteveren Oihartzuna musika sorkuntza aditu liteke harpean.

MENDUKILO

Aralar mendilerroaren barruan

Mendukiloko kobazuloa Astizko kontzejuan dago (Nafarroa). Mendeetan mendi ukuilu gisa erabili izan zen, baina, gaur egun, bisitatzeko prestaturik dago. Gehiago badira ere, hiru gela bisita daitezke: Artzainzulo, Laminosin eta Herensugearen Gotorlekua. Haietan, askotariko formazio geologikoak daude.

POZALAGUA

Estalaktita eszentrikoak han eta hemen

Nahi gabe aurkitu zuten Pozalaguako kobazuloa (Karrantza, Bizkaia). 1957ko abenduaren 28an, dolomita harrobi bateko lehergailu baten eztandak agerian utzi zuen leize hori. Barruan sortutako estalaktita eszentrikoek egiten dute berezi Euskal Herrian. Estalaktita mota horiek irudi bitxiak osatzen dituzte, norabide guzietara sortu eta luzatzen baitira, eta, sarri, elkarrekin korapilatzen dira. Hauskorrak eta ikusgarriak dira eszentrikoak, eta oraindik ez da argitu eraketa horren jatorria.

ZUGARRAMURDI

Sorginen leizea

Inkisizioak 1609tik 1614ra martxan jarritako prozesuengatik da ezaguna Zugarramurdi, eta gertakari horrengatik deitzen zaio hango kobazuloari sorginen leizea. Ospakizun paganoak egiten zituzten leizearen zenbait aretotan. Lurrazaleko gune karstiko erraldoi bat da, eta Infernuko Errekak zulatu zuen 10-12 metroko barrunbe nagusia.

Leizeaz gainera, herrian Sorginen Museoa ere badago, eta XVII. mendean zenbait herritarren kontra egindako sorgin ehizari buruzko informazioa ematen du.

SARA

Kondairen iturburu

Duela bi milioi urte baino gehiago zegoen bezalaxe dago Sarako leizea. Atxuria mendiaren gailurra buztinez estalia dagoenez, ura iragaztea mugatzen du. Hala, formazio geologiko ezohikoak ikus litezke. Zenbaitek bizileku izan du leizea: hartzek, duela 10.000 urte, eta saguzarrek, gaur egun. Gizakientzat aterpe izan zen Goi Paleolitoan, eta, geroago, gerretan zauritutako soldaduak artatzeko gune. Leizeak kondaira anitz biltzen ditu.

URDAZUBI

Urtxume errekaren higaduraren emaitza

Ikaburu ere esaten zaie Urdazubiko leizeei. Urtxume errekaren higadurak sortu zituen, duela milaka urte. Gizakia bizi izan zen Goi Paleolitoan, orain dela 20.000 urte. Hori frogatu liteke han egindako aurkikuntzekin: silexezko arpoiak, hezurrezko jostorratzak, eta janari eta giza ehorzketa arrastoak. Nafarroako Goi Paleolitoko aztarnategirik garrantzitsuena da, Madeleine aldikoa. Margolanetan, bisonte bat, orein bat eta bobido bat ageri dira, baina bisitariek ezin dituzte ikusi, kontserbazio arazoak direla eta.]]>
<![CDATA[«Koktelen bidez, barruan daukadana erakusten dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/037/001/2019-03-23/koktelen_bidez_barruan_daukadana_erakusten_dut.htm Sat, 23 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1864/037/001/2019-03-23/koktelen_bidez_barruan_daukadana_erakusten_dut.htm Bartender edo koktel egilea da, eta, Iruñean zenbait urtez lanean aritu ondoren, Madrilen bizi da orain. Koktelen munduko txapelketan finalista izan da. Edariak eskatzean ohiturei jarraitzen dietenei gauza berriak eskaintzea du erronka.

Egia da sanferminetan konturatu zinela barraren barneko aldea gustatzen zitzaizula?

Bai, kasualitatez. Bulego batean ari nintzen lanean, Iruñean. Oporrak nituen sanferminetan, eta lagun baten lagunak taberna bat hartu zuen. Azken momentuan batek kale egin zion, eta, azkenean, lagundu nion.

Zerk erakarri zintuen?

Sanferminak ez dira momenturik lasaiena lana erakargarri egiteko. Hala ere, Ameriketako bezero asko nituen, eta haiek bloody mary asko eskatzen zituzten, kalimotxoak ere bai. Kalimotxoa, noski, banekien egiten, baina bloody marya ez. Haiek esan zidaten zer zeraman, prestatu, eta oso ona omen zegoen.

Sanferminetan koktelak ere edaten dira Iruñean?

Bai, baina kanpoko jendeak.

Beranduago, Co&Co koktel taberna ireki zenuen. Erraza izan zen Iruñean halakorik irekitzea?

Erraza ez zen, baina Iruñean garai horretan ez zegoen horrelako ezer. Nik jaso nahiko nukeen hori eman nahi nien bezeroei. Normalean, erdigunean janaria izaten da, eta edariak lagundu egiten du. Alderantziz egin nahi nuen: gure erdigunean edariak zeuden, eta zerbait jan nahi zuenarentzat pikatzeko karta genuen.

Zer harrera izan zuen?

Egia esan, harrituta geratu ginen: hiri txiki batean, ezberdina dena edo oso ondo sartzen da, edo oso gaizki: ez dago erdibiderik. Nahiko gustura geratu ginen.

Zergatik izaten da erdigunean janaria eta ez edaria?

Kulturalki ez dugu ohitura hori. Ardo zona batean bizi gara, sagardo edo txakolin zona batean ere bai. Beti bizi gara bertako edariekin, eta ohitura hori edatea da. Jendeari gustatu egiten zaio, eta errotuta dago. Oso zaila da jendea konfort horretatik aldentzea.

Hori aldatzen ari al da?

Pixkanaka-pixkanaka, horretan saiatzen naiz ni. Madrilen Urretxu familiaren tabernetan, janaria egon da erdigunean azken 18 urteetan, baina, ni etorri nintzenetik, gure ikuspegia aldatzen saiatu naiz. Askotan barran dagoenak lehenengo edaria eskatzen dit, eta, gero, horren arabera, jateko zer edo zer aukeratzen du.

Zerk eraman zintuen Madrilera?

Iruñean negozio aldaketa egin genuen, eta ez zen oso ondo atera. Gainera, ni Schweppesen Espainiako irudietako bat nintzen, eta Campariren mundu mailakoa ere bai. Ez zuen zentzurik Iruñetik Madrilera joan-etorrian ibiltzeak.

Zuen lanari balioa ematen zaio?

Geroz eta gehiago, baina, egia esan, jendea ez da konturatzen zer zaila den mundu hau, eta zenbat sakrifizio dakarren. Beti goaz korrontearen kontra. Jendeak disfrutatzeko, gu lanean ari gara. Bestalde, eskatzeko orduan ere balioa hartzen ari da. Whiski-cola eman ordez konturatzen direnean beste mila edari eska daitezkeela.

Zer izan behar da kontuan koktel bat prestatzeko?

Lehenengo balioa niretzat da aurrean dudan pertsonak zer edo zer lehen aldiz deskubritu dezan. Jendea tematu egiten da gustatzen zaion horrekin. Emakume askok esaten didate ez zaiela whiskia gustatzen. Horrelakoetan burura etortzen zaidan lehenengo gauza da: «Emakume honek gaur whiskia edan behar du». Neure buruari erronkak jartzea gustuko dut, eta jendeari erakustea benetan gustatu ahal zaiola.

Zein da beti funtzionatzen duen koktel bat?

Orain, adibidez, pisco sour asko eskatzen didate. Whiski sourra asko-asko gustatzen zait niri, eta ondo prestatutako bermutak ere bai. Jan aurretik edo bitartean.

Genero rolak oso markatuak daude eskarietan?

Bai. Normalean, emakumeek edari gozoagoak eskatzen dizkidate, eta gizonezkoek, edari ilunagoak. Baina lore zaporea ahoan sartzen badu gizon horrek asko gustatuko zaio. Klixe horiek puskatzea gustuko dut, buruan baititugu. Askotan, lehen aldiz edandakoarekin egiten dugu lotura. Pertsona gisa garatzearekin batera garatu behar da edaten duzuna.

Lanpostu horretan ere apurtuko dituzu hainbat klixe, ezta?

Gero eta emakume gehiago daude mundu honetan, baina egia da gehienak gizonak direla. Historian, gizonen mundua izan da, bi arrazoigatik: lege lehorraren ondoren, kokteleria pixka bat boladan jarri zenean, emakumea ez zegoen lan munduan; eta, emakumea lan munduan sartu zenean, alkoholaren, tabakoaren eta gauaren mundua ez zen harena.

Edozeinentzat dira koktelak?

Ez. Lehenengo faktorea ekonomikoa da: argi dago ardo baten edo koktel baten prezioa ez dela berdina izango. Demografia ere kontuan izan behar da: mugimendu handiagoak dauden hirietan eskatzen dira. Azkenik, adina. Adinean gora egin ahala, nahiago dugu gutxiago edan, baina kalitate handiagoarekin.

Boladek bultzatzen dute jendea gauza bat edo beste eskatzera. Zuengan ere badute eraginik?

Horretarako nahiko antisozialak gara gu. Nahiago dugu guk geuk bolada bat ezarri. Baina tira, azkenean, bezeroek dute azkenengo hitza, eta aditzen dutena eskatzen dute. Nire lana da beste zerbait edan dezan konbentzitzea.

Koktelak prestatzerakoan zure sustraiak antzematen dira?

Bai, bai. Madrilen arreta pizten du patxaranarekin zer edo zer egiteak, adibidez. Beti ateratzen da. Geroz eta toki gehiagoren eragina izanda, osoagoa da zure lana.

Beraz, norberaren ibilbideak eragina du bere kokteletan?

Bai, noski. Nire lana jakiturian oinarritzen da, baina baita bihotzean ere. Barruan daukadana erakusten dut; adierazteko beste modu bat da. Bezeroaren eta nire arteko elkarrizketan, nik ez dut soilik hitza erabiltzen.]]>
<![CDATA[«Egun, edozeinek du aukera liburu bat argitaratzeko; lehen, ez»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-03-19/egun_edozeinek_du_aukera_liburu_bat_argitaratzeko_lehen_ez.htm Tue, 19 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-03-19/egun_edozeinek_du_aukera_liburu_bat_argitaratzeko_lehen_ez.htm Dena zekien gizona. Joan den astean aurkeztu zuen, Iruñean.

Zerk eraman zaitu liburu hau argitaratzera?

Nik betidanik idatzi dut, gaztea nintzenetik. Oraingo honetan, inoiz eman ez nuen pausoa ematera ausartu naiz: argitaratzera.

Zergatik egin duzu autoedizioaren alde?

Lauzpabost argitaletxetara bidali nuen, eta ezezkoak jaso nituen. Orduz geroztik, istorioa tiraderan zegoen. Autoedizioari buruzko zientzia bat badago jada. Ez da duela 30 urte izango litzatekeen prozesua. Gaur egun, edozeinek du aukera liburu bat argitaratzeko; lehen, ez.

Droga dezente ageri da eleberrian. Mezurik eman nahi zenuen?

Sexua, droga, bortizkeria, bakardadea, adiskidetasuna, osasun mentala... emozioak muturrera eramaten dituen istorioa da. Imanoli gauza arruntak gertatzen zaizkio: kontua da berak nola kudeatzen dituen. Bere bizitzan kontsumoak berebiziko garrantzia hartzen du, baina ez dago arazo bat mahai gainean jartzeko asmorik.

Imanol ez da bakarrik bizi, baina bakarrik dago. Zer esan nahi izan duzu pertsonaia horrekin?

Ni harekin identifikatzen naiz horretan. Imanolek edozertarako prest dauden lagunak ditu, baina bakarrik sentitzen da. Bere burua bakartzeko prozesu hori nik ere sentitu dut. Denborarekin, arintzen eta lasaitzen joaten da.

Arroztasun sentimendu horrek ekarri zintuen Iruñera?

Ez, Iruñera nekeak ekarri ninduen, itomenak, estresak eta asperdurak. Madril oso hiri maitakorra izan liteke, interesgarria, bitxia, bizia eta gertakariz beterikoa. Anonimotasuna eskaintzen du, eta hori polita da. Baina ezin nintzen han bizi: estresagarria, zikina, arriskutsua da.

Solasaldi batzuk gazteleraz idatzi dituzu. Zergatik euskarazko eleberri batean erdara?

Eztabaida asko izan ditut horrekin. Nik hori egin nuen, naturalki atera zitzaidalako. Iruñean ikastolero batzuen arteko elkarrizketa euskara hutsez idaztea arrotza egiten zitzaidan. Imanolen aitak, Astorgakoa izanda, nola egingo du euskaraz? Orain ari naiz hurrengo eleberria prestatzen, eta ez dakit nola konpondu. Aniztasunari trataera egokia emateko, esango nuke pertsona batzuek erdaraz egin behar dutela.

Hizkuntza normalizaturik ez egoteak dakatzan arazoak?

Bai, Sorian edo Madrilen gaztelerarekin ez genuke izango elkarrizketa hau. Baina Iruñean girotu nahi badut, soziologikoki, agian gazteleraz idatzi beharko nuke.

Baztango euskalkia sartu duzu. Zer harreman duzu Baztanekin?

Irakaskuntzan hasi nintzenean, lehenbiziko bi urteak Sunbilan eman nituen; gero, Elizondon urte bat. Pila bat gustatu zitzaidan hango irakasle eta ikasleen hizkera, eta plazer handia izan zen nafarreran murgiltzea.

Non ikusi zenuen euskara ikasteko beharra?

Madrilgo euskaltzalea nintzen. Arrasateko lagun bat nuen txikitan, eta horri esker hasi nintzen euskarari buruz entzuten. Gero, gaztetan, Donostiara etortzen ginen. Interesa eta atxikimendua nituen Euskal Herriarekin. Ez nuen sinesten onen eta gaiztoen diskurtso ofiziala. Hona etorrita pentsatu nuen lehen gauza: «Euskara ikasi behar diat».

Zer uste duzu hemengoak izanda euskara ikasten ez dutenei buruz?

Nik ez dut inor epaitzen. Euskaraz ez dakienak jakingo du zergatik ez dakien. Hau Espainia dela pentsatzen duenak euskaraz jakiteko interesik ez izatea ulertzen dut, halabeharrez. Ulertzen ez dudana da Euskal Herriaren alde daudenek ez ikastea. Zergatik ez ditu bultzatzen Korrikak, Nafarroa Oinez-ek...

Zuk kantatu ere euskaraz egiten duzu. Euskaraz bizi nahi duzu?

Bai, bai. Ez dakit noizbait posible izango den. Euskaldun ororekin euskaraz egin behar da; hori egiten dut nik. Agian denok txapa edo tatuaje bat eraman beharko genuke.

Madrildar euskalduna izanda, bitxia sentitu zara?

Bai, bitxia da, eta jakin-min handia sortzen du. Elementu bitxi sentitu naiz, baina ez euskaltegira joateagatik, hori ez da hain bitxia. Bitxi ikusten dute euskaraz ongi egiten dudala: hain ongi euskaldundu izana, eta jendearekin hitanoz hitz egiten dudala.

Hori ezerosoa edo gogaikarria izan zaizu batzuetan?

Ez, ez. Oso harro nago, eta pozik. Nik ez nekien euskalduntzerik izanen nuen, baina euskaldun osoa naiz. Gainera, oso berritsua.]]>
<![CDATA[Mendian gotortuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/032/001/2019-03-16/mendian_gotortuak.htm Sat, 16 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1898/032/001/2019-03-16/mendian_gotortuak.htm
Bunkerren ibilbidea: hala deitu diote proiektuari. Nico Zuazuak eta Carlos Zuzak egin dute proiektu hori: dokumentatu, bunkerrak bilatu, ibilbideak sortu, euskarriak prestatu eta paratu... Dokumental bat ere egin dute, eta proiektuaren nondik norakoak eta bunkerren inguruan gertaturikoak bildu dituzte. Bunkerren ibilbideak du izena; nagusiki gaztelaniaz da, eta Interneten ikus daiteke.

Bunkerren ibilbidean hiru txango edo bide daude: Ibañetakoa, Lindus-Menditxurikoa eta Hiru Pagoena. Azkenengo biak Auritzen hasten dira. Herrian bertan bisitarientzako etxola bat dago, ibilbideei buruzko informazioa ematen duena, eta bunker sare horren historia kontatzen duen erakusketa txiki bat ere badu. Lindus-Menditxuri ibilbidea da hiruretan zailena: mendian ibiltzera ohituak daudenentzat da egokia. Haurrekin joateko asmoa dutenentzat edo mendian ibiltzera ohiturik ez daudenentzat egokiagoa da Hiru Pagoen ibilbidea. Ibañetakoa bi horien artean dago, eta Donejakue bidearen puska bat hartzen du.

Ibilbide horietan aurrera egin ahala, Pirinioetako gotorleku sareko elementuak ikus daitezke: bunkerrak, lubakiak, barraka handiak... Informazio panel gutxi batzuk ere badaude, eta ibilbide bakoitzeko 10-12 bunkerretan QR kodeak daude. Haien bidez, askotariko informazioa jaso daiteke sakelako telefonoan: zergatik eraiki ziren, zenbat balio zuten, zer eragin izan zuten kontrabandoan, nola hartu behar izan zituzten militarrak etxeetan...

Inoiz ez ziren erabili

Aspaldi daude bunkerrak Auritz inguruetan. Orain arte han ziren; besterik gabe, zutik. Jakin-minez, Zuazuak eta Zuzak ikertzeari ekin zioten. Avilako (Espainia) artxibo militarrera joan ziren informazio eske. Orduan konturatu ziren 36ko gerra bukatu aurretik hasi zutela Pirinioak gotortzeko plana. Eraikuntza lanak gerraren ondoren abiatu ziren: 1939an hasi, eta 1958ra arte. Europan gerra handi bat egonen zela-eta, frankismoak bunker sare hori egin zuen Pirinio guzietan, babesteko. Francoren kontrakoen erasoak gelditzeko ere baliagarri izanen zirela pentsatu zuten. Atlantikotik Mediterraneora 10.000-15.000 bunker eraikitzekotan izan ziren, baina ez zuten burutu lana.

«Egiazki, ez dira inoiz erabili, eta ez dira inoiz armaz bete, baina ikuskaritza teknikoak egiten zituzten 2-3 urtean behin. 1980an utzi zituzten», esan du Zuazuak. Azaldu du eskasia nagusi zen garai hartako lan militar handienetako bat izan zela. Adibidez, errazionamendua indarrean zen. Nabarmendu du urte haietako historia kontatzeko balio dutela orain: «Hor dagoen ondare bat da. Zergatik eta nola eraiki ziren azaltzeak totalitarismo eta militarismo garai horri buruz hitz egiteko balio du. Historia hori bunkerren bidez ekartzea da asmoa».

Eraikuntza lanek eragin handia izan zuten bertako gizartean: alde batetik, militar asko izan ziren Auritz inguruetan, eta, gainera, etxe askotan haiek hartzera behartzen zituzten; bestetik, bunker sareak eta militarren presentziak zaildu egin zuten mugako herrietan ohikoa zen kontrabandoa.

Proiektuak inguruko turismoa indartu ere egin nahi du. Luis de Potestad Aurizko alkateak argi du: «Memoria historikoaren turismoaren eskari handia dago Europan. Hemen, bizi izan dugun egoera dela-eta, ez da garatu». Memoria historikoa eta mendia. Historia eta aisialdia.]]>
<![CDATA[«Neurea den zerbait eskaintzen saiatzen naiz»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/032/001/2019-03-14/neurea_den_zerbait_eskaintzen_saiatzen_naiz.htm Thu, 14 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1891/032/001/2019-03-14/neurea_den_zerbait_eskaintzen_saiatzen_naiz.htm
Zer da zuretzat obra hau Iruñean estreinatzea?

Edozein obra edozein tokitan estreinatzea beti garrantzitsua da musikagile batentzat, aukera gutxi baitaude gure lana aurkezteko. Orkestrak nire alde egin izana adierazgarria da, ez baita normalena; oso kontent naiz nire herrialdean aurkezteaz, gure orkestrarekin.

Perkusio solista eta orkestrarako kontzertua egitea eskatu zizuten?

Bai, obra ez nuen nik aukeratu. Beraz, perkusioari buruz informatu eta ikasi behar izan dut, ez bainuen ezagutzen obra bat egiteko moduan. Urte eta erdiko edo bi urteko lana izan da, baina oso atsegina.

Zer bilatu ohi duzu obra bat sortzen hasi behar duzularik?

Ez dut bilatzen obra zehatz batentzako zerbait; orokorra da. Beti bilatzen dut entzuleei zerbait berria eskaintzea, ezagutzen ez duten zerbait. Ez dut eskaintzen dagoeneko ezaguna dena, aditzera ohituta gaudena, edo ez dut aurretik ziren beste musikagile batzuekin alderatu nahi. Neurea den zerbait eskaintzen saiatzen naiz, pertsonala eta bakarra. Entzuleak entretenitzea gustatzen zait, harrituko dituen gauza berriak eskaintzea, eta, gainera, esperientzia musikal ezberdin bat izatea.

Solista perkusio jotzailea izateak bide ematen du zerbait berria eskaintzeko?

Bai, perkusioa izatea bera ezberdina da. Perkusioa izanen da, kontrabaxuarekin batera, kontzertu gutxien duen musika tresna, seguruenik. Nahiz eta badauden. Adibidez, nik horrelakorik ez dut aditu Iruñean, baina, horrez gainera, musika lengoaia ezberdina behar du izan. Horretan saiatu naiz, bederen.

Erronka handia izan da?

Bai, ordu erdiko obra baita, eta denbora luze eman dut sortzen; gainera, perkusiorako, mundu guziarentzat nahiko ezezaguna izanik.

Berriz ere lan eginen duzu Nafarroako Orkestra Sinfonikoarekin. Gogoz hartu duzu?

Hiru urtez egon naiz zuzendari elkartu gisan, eta kontzertu asko zuzendu dizkiet. 1988an egin nuen haiekin lehenbizikoa; beraz, ohituta nago haiekin lan egitera. Konposizioari dagokionez, nire hiru obra jo dituzte jada. Beraz, haiekin dudan hartu-emanaren parte da hau.

Zure musika ondarea Nafarroako Artxiboari utzi diozu. Baina oraindik ari zara lanean. Nolatan?

Joaquin Llanso artxibozainaren proposamena izan zen. Nafarroako obra artistiko guzia toki berean biltzen ari da. Uste dut asmatu duela. Izan ere, hildako artista askoren ondarea familiakoen esku geratzen da, eta galdu egiten da.]]>
<![CDATA[Errautsetatik ernatzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2019-03-12/errautsetatik_ernatzen.htm Tue, 12 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2019-03-12/errautsetatik_ernatzen.htm
Fernando Mendia Tafallako demarkazioko basozain nagusia da. Autoan zeharkatu ditu kaltetu ziren inguruak, egun hartan bizitakoak etengabe gogoratuz. Bidean bi eper gurutzatu dira, arin, lasterka. «Heriotzaren ondotik, bizitza heldu da», bota du animaliak ikustean. «Pertsonak denbora gutxi bizi gara, baina pentsatu behar dugu sua beti izan dela naturaren parte. Kontua da guk ezinen dugula baso hau lehengo egoeran berriz ikusi».



Erretako pinu bakartua, sutearen aurretik pinudia zen lekuan. JAIZKI FONTANEDA / FOKU

Basoko bide eta xendretatik ibilita, albo batera eta bestera ikus daitezke kixkalitako zuhaitzak oraindik ere. Suteak kalte handien egindako eremuak dira horiek. Sua agudo pasatu zen inguruetan nekez antzeman liteke suterik izan zenik ere. Lehenbiziko begi kolpean hala da, behinik behin. Lehen harizti, artadi edo pinudi handiak ziren tokian, belztutako zuhaitz gutxi batzuk daude orain. Salbatu ziren gutxi horiek ere zutik diraute. Denbora dezente beharko da han zuhaitz multzo handiak ikusi arte.

Egun hura gogoan iltzaturik du Mendiak. «Nire bizitza osoan ez nuen horrelako suterik ikusi. Beroa, idortasuna, haizea... zuhaitzak poxpoloak balira bezala kixkaltzen ziren. Egia esan, eromena izan zen». Une gogorrak bizi zituzten suaren kontra lanean aritu zirenek. Mendiak orkatz bat du gogoan. Aurretik ikusia zuten bazter haietan, bi kumerekin. Sutearen egunean, orkatza ikusi zuten urrutian, erredura handiekin. Sutatik ihes egin beharrean, kumeen bila jarraitu zuen. Hamalau egun geroago beste norbaitek ikusi zuen, kumeen bila jarraitzen zuen. Hil egin zen, erredurengatik.

Herrietako bizilagunekin ere une gogorrak pasatu zituzten. «Sute batean giza alorra izaten da gogorrena», azaldu du Mendiak. Gogoan ditu han ziren basoak. «Mosaiko paisaia ederra genuen. Balio ekologiko handiko basoak». Orain ez da horrela. «Ekosistema asko aldatu da. Basoa zena orain belardia da. Hasierako puntuan gaude». Basozainak azaldu duenez, Artaxoak mendi eremu guzia galdu zuen, eta, horrekin batera, bere «harribitxi natural» guziak. Beste batzuek zorte handiagoa izan zuten: ehunka urte dituen Garinoaingo erkametzaren enborraren beheko aldean suaren eragina antzeman liteke, baina zutik dirau.

Kimuak ernaberritzen

Gerturatuz gero, ikus liteke egur kixkaliaren parean ernatzen diren landare eta zuhaitzak. Pinudi batzuk berdeturik ikusten dira, salbatu ziren seinale. Beste batzuk hilda daude. Gehienak moztu badituzte ere, baten bat utzi dute, gertatutakoaren lekuko. Landareak ez ezik, fauna ere berreskuratu da baso haietan. «Iruditzen zaigun baino indar handiagoa du naturak».

Berreskurapen hori naturak bere indarrez egiten du suteen ondoren. Hala ere, gizakiek ere lan egiten dute prozesu hori ongi joan dadin. Tomas Ezkerro Nafarroako Gobernuko baso ingeniari teknikoak azaldu du sutearen ondorengo lanak zein izan ziren, baita oraindik ere egiten dituztenak ere. Lanik garrantzitsuena jarraipena egitea da.

Lehenbiziko gauza bi mapa osatzea izan zen: kalte mailak ageri zituen batek, eta landareen mapa zen bestea. Hasieran, astean behin joaten ziren eremu horietara. «Bitxia zen: 25 egunetara txaparrak ernaberritu ziren, oso egokituak daudelako». Ezkerrok azaldu duenez, klima mediterraneoko landaredia suari aurre egiteko prest dago. Inguru haietan, txaparra, erkametza eta artea, batez ere. «Sua igarotzen denean, zeparen azpian kimatzen dira». Alepo pinuek bestela egiten dute: «Ez dute ernaberritzeko gaitasunik; beraz, bero hori sumatzen duenean, pinaburua irekitzen du, eta pinazia barreiatzen du». Hazi ugari barreia dezake. Adibidez: 2010ean Azkoienen (Nafarroa) izandako sutearen ondoren, hektareako 60.000 pinu kontatu ziren zona batzuetan.


Suteetan, pinaburuak irekita botatzen ditu haziak pinuak. JAIZKI FONTANEDA / FOKU

Sua agudo pasatu zen harizti eta artadietan ez zuten esku hartu. Pinudietan bai, beharrezkoa zen, erabat erreta zeudelako, eta suak bereziki egiten dielako kalte. Sua motel pasatu zen harizti eta artadietan esku hartu zuten ere, baina geroago egin zuten; itxaron egin zuten bilakaera ikusteko. Beste lan batzuk ere egin zituzten: Añorben eta Barasoainen abeltzaintza itxiturak erre zitzaizkien, eta horiek konpondu zituzten. Ezkerrok azaldu du horren arrazoia: «Su handi hauetako asko sortzen dira abeltzainik ez dagoelako, beraz, itxitura horiek konpondu behar genituela ondorioztatu genuen, abelburuak han manten zitezen».


Lana pazientziarekin

Ez ziren berehala lanekin hasi. «Erabaki genuen gutxika joanen ginela egin beharrekoak zehazten. Denbora tarte bat utzi behar genuen landareek nola erantzuten zuten ikusteko, batez ere hurrengo udaberrira arte. Horrelako suteetan pazientzia behar dugu ezer egiten hasi aurretik, landaredia prest egoten baita egoerari erantzuteko».

Tartean, Espainiako Gobernuaren, Nafarroako Gobernuaren eta Erdialdeko partzuergoaren laguntzak jaso zituzten, eta horri esker egin zituzten zenbait lan: itxituren eta bide nagusien konponketa, kixkalitako haritz eta arteen zura moztu, erosioak zuzendu zituzten, kanpoko zonak moztu zituzten zuhaitz berria sortu zedin, landaketak egin zituzten... Oraindik ere jarraitzen dute erretako hariztiak eta arteak mozten. Abenduan beste parte bat bukatu zuten. Kendutako zura bide bazterretan uzten dute, herritarrek erabil dezaten. Erretako zura moztearen garrantzia nabarmendu du Ezkerrok: «Helburua zen behetik zetorren ernaberritzea bultzatzea, hazteko garaian ez zezan erretako zuhaitza alboan izan».




Kixkalitako zuhaixken gainetik ari dira berriak sortzen. JAIZKI FONTANEDA / FOKU

2017ko udaberrian ikusi zuten basoa bere onera itzultzen hasia zela. Poliki. «Pinudiek pinazi batzuk barreiatu eta ernamuindu zituztela ikusi genuen, eta, batez ere, txaparraren, artearen eta haritzaren ernaberritze izugarria ikusi genuen. Sekulakoa izan zen», kontatu du Ezkerrok. «Ernaberritze horietan ez dugu eskurik hartu». Landaketak egin zituzten eremuetan jarraipena egin dute. Han, Mediterraneoko espezieen alde egin dute. Horiei kasu egin behar diete orain, eta, urte batzuen buruan, landare horiek babesteko jarritako tutuak kendu. Alepo pinuaren berritzeari ere erreparatuko diote gertutik, eta erretako haritz eta artea kentzeko lanak ez dira bukatu.


Azkenaldian zenbait su izan dira Nafarroako iparraldean, baina Ezkerrok azaldu du horiek «oso ezberdinak» direla. «Eremu mediterraneoan udan izaten dira suteak, eta landaredia egokiturik dago. Ziklikoki suteak jasateko prestaturik dago». Lehengoratzeko behar den denbora ez du zehaztu nahi izan. Faktore asko daude tartean: landaredi mota, eguraldia, esku hartzeak... «Baina prozesu luzea da, dudarik gabe». Basozaina bat dator. Gaineratu du eskualde haietan sute handi bat izateko aukera handiak daudela etorkizunean. Dena hil litekeela, berriz hasteko.



]]>
<![CDATA[Nafarroa. Pentsioak berdintzeko eskaria ere plazaren erdigunera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/010/001/2019-03-09/nafarroa_pentsioak_berdintzeko_eskaria_ere_plazaren_erdigunera.htm Sat, 09 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/010/001/2019-03-09/nafarroa_pentsioak_berdintzeko_eskaria_ere_plazaren_erdigunera.htm Gutxieneko pentsioa: 1080 euro. Hemen eta orain. Iruñeko Gazteluko plazan egin dute hitzordua Oneka euskal emakume pentsiodunen elkarteko kideek. Irribarrea ahoan, eta borroka grina gogoan. Greba feministarekin bat egin dute, eta eguerdiko elkarretaratzean parte hartzeko joan dira bertara.

Edurne Garde izan da esnatzen lehena. Kamisetak prestatu nahi izan ditu bere kideentzat, eta, horretarako, oso goiz jaiki behar izan du ohatzetik: 04:30ean. Berak soinean darama goizean egindako kamiseta: elkartearen izena jartzen du, morez tindaturik. Ondoren, Antsoaingo (Nafarroa) emakumeekin batera gosaldu du. Osotara 80 lagun bildu dira; bazkaria ere haiekin egin du.

Ana Sarobek eta Maria Angeles Basainek, berriz, etxean gosaldu dute. Bakarrik bizi direnez gero, haiek arduratu dira dena prestatzeaz. «Kafetegian gosaltzen dut, baina, gaur greba izanda, nik egin behar izan dut. Ez dut beste ezer egin. Sofan etzan naiz, gero dutxa hartu, eta hona zuzenean», esan du Basainek. «Nik ere ez dut ezer egin. Atzo erosi nuen ogia, eta ekitaldia bukatuta ez dugu poterik hartuko, kontsumo greba dagoelako», erantsi du Sarobek.

Denak bat datoz: pentsiodunek protestetan egon behar dute gaurkoan. Alde batetik, emakumeen eskubideak aldarrikatzeko, eta, bestetik, pentsiodun gisa dituzten eskakizunak plazaratzeko. «Ikus gaitzatela, guk eskatzen duguna urte osoan eskatzen baitugu. Gizonak inplikatzea nahi dugu, baina ez laguntzen, baizik eta elkarlanean», azaldu du Gardek. Esaldi batean laburbildu du grebara bat egiteko arrazoia: «Pobreziak emakume aurpegia du, eta miseriak, emakume zaharrarena».

Datuak ere eman ditu hori erakusteko: «Gutxiago kotizatu dugunez, soldata arrakala izugarria da pentsioetan. Nafarroan, 65 urtetik gorako 71.000 emakume bizi gara; horietatik, ia %80k 1.000 euro baino gutxiago irabazten dugu». Gogorarazi du emakume askok aberastasuna sortu dutela administrazioarentzat eta familientzat, soldatapeko lanik egin ez arren. Horiek laguntzak baizik ez izatea salatu du: «Gutxienez 1.080 euroko pentsioa exijitzen dugu emakume zahar guztientzat, kotizatu dutenentzat eta kotizatu ez dutenentzat». Sarobek zehaztapena egin du: «Hori baino gutxiago ezin da».

Diru sarreren afera, erdira

Onekakoek denbora asko daramate martxoaren 8an kalera ateratzen. Aldaketak ere ikusi dituzte aldarrikapenetan. «Jendea hasi da kontzientzia hartzen soldata eta pentsio berdintasunarekin. Otsoak bagina bezala aurkezten gaituzte, baina guk nahi dugun bakarra zera da: berdintasuna alor guztietan», esan du Carmen Barridak. Orain dela gutxi erretiratu da. Egoera etsigarria iruditu zaio: «Bizitza osoa lanean, eta erretiroa hartzean nire pentsioa ere gizonena baino txikiagoa da; eta ez zaitez alargundu, pentsioa %40 jaitsiko baitzaizu, nahiz eta gastu antzekoak izaten jarraitu».

Basainek kontatu du bere familian ikusi dituela emakumeak goi karguak alde batera uzten familia lehenesteagatik. «Ez dago erraztasunik, eta eskatzen zaiena gehiegizkoa da». Berak uste du bizitzeko moldea aldatu beharra dagoela. Aldarriak serioak izan arren, giro onean aritu dira Onekako kideak. Gazteluko plaza mukuru bete da konturatzerako, eta gainerako emakumeekin bat egin dute. Arratsaldean berriz ere elkartu dira, baina pankarta propioarekin, haien aldarriak eta nahiak argi azaltzeko. Basabe: «Gaurtik hasita, ea gutxika-gutxika berdintasuna lortzen dugun alor guztietan».]]>
<![CDATA[«Gizakien ahalmena alferrik galtzen ari gara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-03-08/gizakien_ahalmena_alferrik_galtzen_ari_gara.htm Fri, 08 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-03-08/gizakien_ahalmena_alferrik_galtzen_ari_gara.htm Ser pobre liburua (Pobre izan) aurkeztu berri du Euskal Herrian. Justizia sozialaren aldeko mezua zabaldu nahi du.

Pobre izatea baino gauza negatiboagorik, gutxi. Zer iritzi duzu?

Pobreziaren arazoa indibidualizatu egin dugu. Horrela, norbanakoari egozten zaio bere egoeraren ardura, eta irtenbideak beti indibidualak dira. Baina kontrakoa da: pobrezia arazo sozial bat da. Beraz, irtenbideak justizia sozialaren ikuspegitik etorri behar dira, ez karitatetik.

Porrotaren estigmatizazioak badu eraginik horretan?

Arrakasta eta pobrezia gauza indibidualtzat jotzen ditugu, baina kontrakoa da: arrakasta lortzen dutenak horretara bideratzen dituen inguru batean bizi dira. Horrekin batera, aitzakiak bilatzen ditugu gure moteltasuna zuritzeko: pobrezia pertsona horien errua bada, ez diet zertan lagundu.

Jendeak badaki pobrezia zer den?

Kontua da pobrezia fenomeno erlatiboa dela. Pertsona bat pobrea da bere inguruaren eta antzematen duenaren arabera. Lerro hori lausotzen ari da, gero eta gehiago, komunikabideen bidez askoz ere errazagoa baita ikustea besteek zer duten. Errazagoa da absolutuarekin alderatzea. Nik uste dut bizkarra eman diogula zaurgarritasun eta pobrezia egoerak zer diren ikusteari, eta ez gara ohartzen horren ondorioez.

Zein dira ezkutuan gorde nahi diren ondorio horiek?

18 urterekin, batez ere errefuxiatuek, zerbitzu sozialetarako sarbidea galtzen dute, eta kalera doaz. Aterperik ez, jan gutxi, lana lortzeko zailtasun izugarriak... maila guzietan eragiten die. Hezkuntzan ere eragiten du. Pertsonei bizitzako alor guzietan eragiten die pobreziak.

Pobrezia mundu osoan dago, baina Afrikari lotzen zaio askotan. Zergatik? Urruti egon dadin?

Kanpotik begiratuta, absolutu bihurtzen da pobrezia: zure komunitateko pobrea eta Somaliako pobrea alderatzen dituzu. Kontzeptu berriak behar ditugu: eskasia eta prekaritatea. Baliabide gutxi izateak mugak dakartza, eta horrek erabaki txarrak hartzera eramaten zaitu, presio handia duzulako. Eta prekaritatea da inguratzen zaituen guziak ez dizula uzten erabakiak hartzen, ez duzulako inolako bermerik. Zaurgarritasun egoeran direnak lur labainetan dabiltza.

Liburuan diozu badaudela pobrezia amaitzeko baliabideak, gaitasuna eta talentua. Zergatik ez da amaitzen pobrezia?

Beste alde batera begiratzen dugulako. Zertarako erabiltzen dira horiek? Pertsonak alienatzeko gauzak sortzeko: bideo jokoak, armak... Gizakien ahalmena alferrik galtzen ari gara. Borondatea falta da, eta pribilegio askori uko egitea.

Nola aldatu ikuspegi hori?

Enpatiaren bidez. Lehenbiziko gauza da zaurgarritasun egoeran direnei entzutea, haiek ulertzeko. Solasaldi bat aski da axolagabekeria bukatzeko. Ikuspegi zabalago batetik, desazkunde material eta hazkunde espiritual bati ekin behar diogu, komunitatean gehiago lan egiteko.

Pobreenganako beldurra elikatzen den garaiotan zaila da hori?

Borroka global bat dago beren pribilegioak aldez edo moldez gorde nahi dituztenen eta pribilegioak partekatu behar direla uste dugunon artean. Narratiba positibo bat egin behar dugu kolektiboaren eta sozialaren inguruan, eta gehiengoa konbentzitu, erdian daudenak.

Zure liburua bide horretan doa?

Noski, erabat. Liburu hau oso laburra da, hain zuzen ere, horregatik. Hirurehun orriko liburu bat erosten duena konbentziturik dago. Saiatzen naiz nire aldeko foroak uzten, beste toki batzuetara ailegatzeko. Agian diskurtso eztiagoa egin behar da, baina hori da jende hori justizia sozialaren aldera lerratzeko modua.

Nola ikusten duzu etorkizuna?

Oso baikorra naiz. Gero eta mugimendu indartsuagoak daude: gazteena, feminista eta migrazioari lotutakoa. Hiru mugimendu horiek irabaziko dute partida. Baina erresistentzia mugimendu izugarri bat izanen da aurrean.]]>
<![CDATA[«Aitatxiri edo amatxiri bizia salbatzen ahal diote haurrek»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/048/001/2019-03-05/aitatxiri_edo_amatxiri_bizia_salbatzen_ahal_diote_haurrek.htm Tue, 05 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/048/001/2019-03-05/aitatxiri_edo_amatxiri_bizia_salbatzen_ahal_diote_haurrek.htm SuperIktustxoak. Gure garunaren denbora. Iktus unitatean zenbait urtez aritu ondoren, ohartu zen haurrek ez dutela aski informazio. Orain, erizain talde batek eskoletara joan nahi du ikasleekin gaiari buruz hitz egitera.

Nolatan erizain bat idazle?

Txikitatik gustatu zait idaztea, baina hau nire seme-alabengatik egin dut, batez ere. Askotan uzten nituen haurrak amaginarrebarekin, eta lan eremu oso arrotz batera joaten nintzen: jendea hil egiten zen han. Horrek pentsarazten zidan: amaginarrebari zerbait gertatzen bazaio haurren aurrean, nola erantzunen lukete?

Oso baliagarria da iktusen berri izatea?

Lanean ikusi dut kasu askotan haurren aurrean ematen diela iktusa zaharrei. Gehienak ez dira garaiz ailegatzen, hiru-sei orduko tartea dagoelako, eta haurrak ez dira gertatzen denaz ohartzen. Beraz, hori saihesteko, kartel bat egitea pentsatu genuen, baina, informazio gehiegi zenez, ipuin bat idatzi nuen.

Zailtasunak izan dituzu idazteko?

Ez, ama zarenean zure irakurketa bigarren mailan uzten duzulako, eta ohitzen zara haurren ipuinak irakurtzera. Haiei gauzak azaltzeko hizkera ikasi dut horrela. Gainera, ipuinak idazten nizkien aurretik.

Ilustrazioak garrantzitsuak dira?

Haurrek gehien garaturik dutena ikusmen memoria da; beraz, mezu horiek barneratzeko, marrazkiak beharrezkoak ziren. Gloria Cano lagunak egin zizkidan.

Informazio gutxi dute haurrek gaixotasunen inguruan?

Gallego doktoreak esaten du ongi hezitako haur bat heldu trebatu bat dela, eta ez zaizkiola gero ohiturak aldatu behar. Helburua da haurrek iktusa identifikatzen ikastea, baina baita osasunerako kaltegarriak diren ohiturak ez hartzea ere. Errazagoa da ohitura txarrak ez hartzea, gero aldatzea baino.

Haurrek gertu dute iktus bat bertatik bertara ikusteko aukera?

Gizarte honetan, haurrek denbora asko ematen dute zaharrekin, eta, beraz, arrisku hori badago. Ez soilik iktus bat; beste edozein gaixotasun izan daiteke. Beraz, haurrek jakin behar dute telefono zenbaki bat badagoela, eta aitatxiri edo amatxiri bizia salbatzen ahal diotela 112ra deituta.

Haurrei zuzendua bada ere, helduek ikas dezakete liburuarekin?

Bai. Horren harira, udal batzuetatik deitu izan naute iktusari buruzko hitzaldiak emateko, ez soilik haurrei, baita helduei ere. Iktusa jasaten dutenen %30 hiltzen dira, eta %40ri ondorioak uzten dizkie. Beraz, garrantzitsua da jendeak gure leloa ikastea: Denbora da muina. Geroz eta lehenago artatu iktusa, ondorioak gutxiago izan daitezke. Gizartearen %6k noizbait iktus bat izanen du, eta heriotza kausa nagusia da emakumeen artean, nahiz eta gizon gehiagok jasaten dituzten.

Tabuengatik ez zaie haurrei hitz egiten zenbait gaixotasunez eta heriotzaz?

Bai, sobera babestu nahi ditugu haurrak. Uste dugu ez diegula heriotzaz hitz egin behar, eta gaixotasunak oso urruti daudela haiengandik. Baina, gaur egun, hori ez da horrela. Estres handia dago, etxetik kanpo denbora asko ematen dugu... Zerbait pasatzen bada, eta ez bada haiekin hitz egin gaiari buruz, askoz ere zailagoa izanen zaie hori gainditzea. Heriotza bizitzaren parte dela erakutsi behar diegu.

Autoedizioaren alde egin duzu. Zergatik?

Osasun publikoan krisi garaia bizi izan dugu, eta beste lehentasun batzuk zeuden. Baina ipuina apalategian nuen. Nafarroako Ospitale Gunearekin argitaratu nahi nuen, baina, ezin zenez, nire kabuz ateratzea erabaki nuen, liburuarekin lan handia egin daitekeela uste baitut.

Euskaraz eta gaztelaniaz idatzirik dago liburu berean.

Garrantzitsua baita euskara eta gaztelania elkartzea. Eskoletan euskara eta gaztelania dute haurrek; beraz, bietan egitea erabaki nuen, eskoletan ikasleekin landu ahal izateko. Nik ez dakit euskaraz, baina nire lankide batzuek bai. ]]>
<![CDATA[Argentinako kereilara batuko dituzte 1978ko sanferminetakoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/008/001/2019-03-03/argentinako_kereilara_batuko_dituzte_1978ko_sanferminetakoak.htm Sun, 03 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1942/008/001/2019-03-03/argentinako_kereilara_batuko_dituzte_1978ko_sanferminetakoak.htm
Horregatik, zenbait ekinbide judizial iragarri zituen atzo 78ko Sanferminak Gogoan plataformak, Iruñean egindako prentsaurrekoan. Berriki, Martin Villaren txostena eskuratu dute, Espainiako Kongresuko zenbait talde politikori esker, eta bertan ageri den informazioak bultzatu ditu pauso gehiago ematera; atzo zabaldu zuten, publikoki. Rodriguezen hilketa Argentinako kereilaren barruan salatuko dute, eta dokumentazio berria Maria Servini epaileari igorriko diote.

Ez dira hor geldituko. Lehenik eta behin, joan den urtarrilaren 22an aurkeztutako kereila kriminala zabaltzeko eskatuko dute, txosten berria aintzat har dezaten. 1978ko sanferminetako gertakariak epaitzeko kereila tramiterako onartzen duenetz ebatzi behar du auzitegiak oraindik. Martin Villaren ardura gogorarazi zuen atzo plataformak: «Erantzukizun penalen exijentzia bururaino eramanen dugu».

Horrekin batera, eskuratu berri dituzten txostenak ezkutatzeagatik kereila jarriko diote Espainiako Gobernuari, eta 1978ko sanferminetan gertatutakoari buruzko txosten eta dokumentu guztietarako sarbidea eskatu dute. «Errepresioaren dokumentuak ezagutzea oso garrantzitsua da. Horiek ukatzeak giza eskubideen urraketa jasan zuten pertsonen benetako babes judizialean eragina du», esan du Larak. «Egia jakiteko eskubidea oinarrizkoa da».

Kereila jartzeko arrazoi nagusia ere azaldu du: «Espainiako errepresio aparatuak jokamolde patroi bat erabili zuen herritarren kontrako eraso orokor, jarraitu eta sistematizatu bat egiteko. Gizateriaren kontrako krimenak dira». Iruñekoak bezala, Gasteizkoak, 1976ko martxoaren 3an.

Aurretik pentsatuta

Martin Villaren txostena deitutakoaren barruan, hiru txosten biltzen dira: Dionisio Bartrech, orduko Polizia Armatuko Bigarren Ikuskaritzaordetza Nagusiko jeneral buruarena; Jose Sainz, garai hartako Segurtasuneko Zuzendaritza Nagusiko zuzendariorde orokorrarena; eta Ignacio Llano, garai hartako Nafarroako gobernadore zibilarena. Gaia Espainiako Kongresuan eztabaidatu zuten urte hartako uztailaren 19an.

Amaia Kowasch 78ko Sanferminak Gogoan plataformako bozeramaileak eta Lourdes Etxeberria abokatuak egin dute dokumentuen balorazioa. Polizia zezen plazan sartu eta indarrez esku hartu izana aldez aurretik antolaturik zegoela ondorioztatu du Etxeberriak. Llanoren txostenak dakarrenez, sanferminei buruzko bilera egin zuten uztailaren 1ean poliziaburuek. «Erabateko zuhurtziaz jokatzeko adostu zuten». Zezen plazan ez sartzea erabaki zuten bileran. «Zergatik hitz egin zen horri buruz? Aurretik erabakia zuten sartzea?».

Txostena Espainiako Barne Ministerioak egin zuen, «interesa duen aldeak» Kowaschek azaldu zuenez, baina, hala ere, gertakari batzuk «baieztatzen» ditu, eta «kontraesanak» agertzen ditu «egungo egia ofizialarekin». Txostenek «erasoa justifikatu» eta erantzukizunak saihesten dituzte.

Bertsio ofizial horretan, baina, zenbait datu baliagarri eskuratu dituzte. Adibidez, beste dokumentu batzuk ere badirela baieztatu dute: balistika probak, erabilitako armei buruzkoak.... Horregatik, 1978ko sanferminetako gertakariei buruzko informazio guzia argitan nahi dute.]]>
<![CDATA[Polizia zezen plazara sartuko zela aurretik erabakirik zegoela uste du 78ko Sanferminak Gogoan-ek]]> https://www.berria.eus/albisteak/163515/polizia_zezen_plazara_sartuko_zela_aurretik_erabakirik_zegoela_uste_du_78ko_sanferminak_gogoan_ek.htm Sat, 02 Mar 2019 13:28:19 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/163515/polizia_zezen_plazara_sartuko_zela_aurretik_erabakirik_zegoela_uste_du_78ko_sanferminak_gogoan_ek.htm <![CDATA[Euskaraz eginen du eztanda]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1858/034/001/2019-03-02/euskaraz_eginen_du_eztanda.htm Sat, 02 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1858/034/001/2019-03-02/euskaraz_eginen_du_eztanda.htm Iruinkokoa. Emanaldi nagusia Santa Ana plazan izanen da, 13:00etan. Aurretik, kalejira eginen dute Alde Zaharreko kaleetan barna.

Duguna, Karrikiri, Zaldiko Maldiko eta Euskaldunon Biltoki elkarteek elkarlanean bultzatu dute Iruinkokoa, eta, orotara, 70 lagunek parte hartu dute prestaketa lanetan. Dantza, musika, herri antzerkia eta bertsoa plazaratuko ditu inauteri euskaldunak, eta, horretarako, zuzendari lanetan aritu dira Aritz Ibañez, Ihitz Iriart, Oier Zuñiga eta Ion Celestino. Libertimenduaren moldea jarraituko du Iruinkoko-ak, baina Iruñeko maneran emanen dute.

Nafarroan ez dira arrotzak herri antzerkia eta dantza uztartzen dituzten ekitaldiak. Hegoaldean makil dantzak, Nafarroa Beherean, libertimenduak. Iruñean, baina, gutxitan ikusi dira azken hamarkadetan horrelakoak. Iruñeko inauteriei ekarpena egin nahi izan diotela azaldu du Iriartek: «Nahi bat genuen antzerkiaren sartzeko, eta antzerkiaren bidez, hizkuntzaren garrantzia, euskarak halako plaza bat izan dezan». Inauteri euskalduna baita, euskaratik eta euskaraz sortutakoa, eta horrek garrantzi handia du antolatzaileentzat.

Antzerkiaren afera izan daiteke iruindarrentzat bereziena. Zuñigak azaldu duenez, hori izan da erronka nagusia: «Herri antzerki bat plazaratzea, libertimendu batek dauzkan aldagaiekin -kritika zorrotza, urte osoan gertatutakoaren hausnarketa, autokritika...-, erronka handia izan da. Baina beharrezkoa». Izan ere, Zuñigak uste du euskalgintzari eta «herrigintzari» umorea falta izan zaiola askotan, eta horretarako tresna egokitzat jo du libertimendua. «Antzerki forma du, baina inauteri bat da, beraz, kalea okupatzen du, eta hortxe eztanda eginen du, euskaraz. Horrek izugarrizko indarra du gaur egun Iruñean». Kokobeltzek emanen dute antzerkia, eta atal hori, ikusleentzat ez ezik, parte hartzaile gazteentzat ere erakargarri delakoan dago Ibañez: «Lehenengo gauza ongi pasatzea da, baina horrekin batera, gauza batzuk kontatu behar dira. Ez da entretenimentu hutsa, badu zentzua eta funtzioa». Politika ere bada.

Sanfermin usaina

Antzezpenen artean, dantza eta bertsoak izanen dira. «Harremana dago dantzaren eta antzerkiaren artean, baina balio du ere pausatzeko. Oreka hori sortzen da, antzerkia bakarrik balitz jende jakin bat etorriko litzatekeelako», dio Iriartek. Dantza berriak izanen dira, inauterietarako propio sortutakoak. Horretarako, iparraldetik eta hegoaldetik heldu diren dantzakerak nahasi dituzte: jauziak eta makil dantzak. «Jolasten saiatu gara», esan du Ibañezek.

Musika ere, berezia. Celestino arduratu da, eta ez da ohikoa libertimenduetan: Jazz kutsua dute doinuek, baina badute diana ukitu bat. «Iruñean bizi den musikari bati jauzietarako musika egiteko eskatu diogu. Iruñean entzuten den giro bat entzuten da berriro dantzetan», dio Iriartek. Txaranga moduko taldeak sanferminak ekar ditzake gogora. Baita beste elementu batzuk ere. Ez da kasualitatea: «Badu sanferminetatik zerbait. Askotan, neguko festek bere ispilua dute udako festan», azaldu du Ibañezek. Kaosa eta bat-batekotasuna, inauteriena ez ezik, badelako ere sanferminetako ezaugarri, Zuñigaren arabera: «Aukera polita izanen da Iruñean dugun izaera bat-bateko horri bide emateko».]]>
<![CDATA[Haziari balioa ematen hasiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/037/001/2019-03-02/haziari_balioa_ematen_hasiak.htm Sat, 02 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1898/037/001/2019-03-02/haziari_balioa_ematen_hasiak.htm
Urtebetean hamabi baserri bildu dira Aleka sarera, gehienak Gipuzkoakoak, nahiz eta badiren Arabakoak eta Bizkaikoak ere. «Hazien borrokaren» inguruan, koordinazio azpiegitura iraunkor bati berriz ekiteko asmoak bultzatu du egitasmoa. Aurretik izan dira Hazibana eta Gipuzkoako Hazien Taldea, baina gutxi iraun zuten.

Proiektuaren erdigunea Beizaman dago (Gipuzkoa), Amenabar Behekoa baserrian. Miguel Arribas Kelo da jabea, eta Aleka sarearen koordinatzailea. Baserri horretan batzen dira sareko kideek ekoitzitako hazi guziak. Ehun aldaera inguru ekoizten dituzte: gehienak barazkiak dira, baina badira loreak eta aromatikoak ere. «Baratzerako behar ditugun haziak ekoizten eta saltzen ditugu», azaldu du Amenabarrek.

Arribasek haziei balioa ematearen garrantzia azpimarratu du; ez soilik ikuspegi agronomotik, baita alor soziokulturaletik ere. «Baserritarrok mendeetan lan egin dugu haziak ugaltzeko, batez ere amonek edo emakumeek. Horri esker dugu nekazaritza, eta herria elikatzeko gaitasuna. Baina jarduera hori oso azkar galdu da». Horregatik piztu zaio kezka. «Autonomia galdu dugu baserrian; genetikoki aldaera asko galdu ditugu, eta ezin dira berreskuratu». Beraz, bi alor horietan eragin nahi dute proiektuarekin: autonomia berreskuratu, eta ondare genetiko eta kulturala mantendu. «Ia erabat galdu dugun altxorra da».

Geroz eta gehiago hitz egiten da elikadura subiranotasunaz, eta sortu da horren aldeko korronte bat. Gizartearen zati bat geroz eta jabetuagoa dago horri buruz. Hala ere, Arribasek uste du askotan hazien afera ahantzi egiten dela subiranotasunaz hitz egiten denean. Hain zuzen ere, garrantzi hori nabarmendu nahi dute, eta ahalik eta gehien zabaldu. Izan ere, haziak arestian aipatu multinazionalek saltzen dituzte, baina ez da jakiten zehazki nondik heldu diren.

Egoera hori ikusirik, Arribasek bertako haziak defendatu ditu: «Haziak lur bakoitzera egokitu behar dira: klimaren eta lurraren baldintza jakin horietara. Horretarako, gurera egokitutako haziak ekoitzi behar ditugu». Dena den, proiektua aurrera eramatea ez da erraza. Mugak eta oztopoak daude bidean. Hasi legeditik. «Araudiak multinazionalen alde egiten du, eta baserritar txikien kontra. Oztopo handia dugu hor. Horregatik ez dago gurea bezalako beste proiekturik Euskal Herrian». Baldintza berak jartzen dizkie industria handiei eta baserritarrei, eta bigarrenak ahulago uzten ditu. «Presio taldeen legedia da».

Egonkortzea helburu

Oztopoak oztopo, Aleka sareko kideak kontent dira. Beizamako baserritarrak azaldu du ikusmira handia sortu dela. «Gabezia handia zegoela uste dut, eta hutsune hori betetzera etorri gara. Egia esan, jendeak besoak zabalik hartu du, oso jarrera onarekin». Urte bat daramate, eta, beraz, lan handia dute oraindik ere. Gauza berri asko egin behar izaten dute, nondik jo asmatu, eta baliabide gutxirekin egiten ari dira hori. «Baina oso prozesu polita izaten ari da. Baserritarron koordinazioari eta ekoizpenari dagokienez ere, gauza asko ikasten ari gara, hazi gehiagorekin ari garelako lanean».

Urte guzian batzarrak egiten dituzte, baina garrantzitsuena plangintzarena da: horretan erabakitzen dute bakoitzak zer hazi ekoitziko dituen. Horretaz gainera, Biolurreko teknikariek jarraipena egiten dute baserrietara bisitak eginez edo telefonoz. Horrela, laguntza eta babesa ematen diete ekoizleei, eta prozesua ongi doan jakiten dute.

Oraingoz, helburu nagusia aurrera egitea da, eta, batez ere, proiektua sendotzea eta egonkortzea. «Sektorearentzat tresna baliagarria izatea nahi dugu, bioaniztasuna bultzatzeko eta baserritarrok haziak merkaturatzeko dugun eskubidea berreskuratzeko». Hau da, multinazionalen monopolioarentzako alternatiba sortu.]]>
<![CDATA[Inauteri, komun eta berezi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/030/001/2019-02-27/inauteri_komun_eta_berezi.htm Wed, 27 Feb 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1901/030/001/2019-02-27/inauteri_komun_eta_berezi.htm
Ezaugarri horiek identifikatu, bildu eta erakutsi zituen duela urte batzuk Carnival King of Europe (Inauteria Europako Errege) egitasmoak. Proiektuaren atzean zen Museo degli Usi e Costumi della Gente Trentina, Italiako Trentoko museo etnografikoa. Hango eta hemengo zenbait inauteri aukeratu, bertatik bertara ezagutu, eta alderatu egin zituzten. Emaitza sarean dago, www.carnivalkingofeurope.it webgunean. Konturatu ziren inauteri horiek zenbait gauza komunean zituztela: morrosko joaldunak, dantzari ttuntturrodun finak, ezkontzaren irudikapena, pertsonaia bitxien inbasioa eta panpina edo irudi baten epaiketa eta heriotza.

Panpina baten inguruan dantzatu, eta, gero, erre egiten dute Csikszentsimon (Errumania) herrian. Nandor Veres / EFE «Badirudi, eskura ditugun zantzuen arabera, erritu hauek Europako kulturaren erdigunera garamatzatela; gutxienik, jatorrizko nekazari ingurura», azaldu dute proiektuko kideek. Adibidez, joaldunak aurki daitezke Europako luze-zabalean: Mamuthones deitzen dira Sardinian, Zamarraco Espainian, Survakar Bulgarian, Ta Grdi eta Kurent Eslovenian... Ez da han eta hemen errepikatzen den pertsonaia bakarra. Atzo Lazkaon (Gipuzkoa) aurkeztutako Taming Winter filmean Europako zenbait tokitako hartzaren errituak ageri dira. Ospatzeko moduak ere antzekoak dira: puska biltzea da azpimarragarriena. Ohikoa da ere panpina bat epaitu, exekutatu eta erretzea. Herri askotan inauteria bera irudikatzen du panpinak.

Antzekotasun agerikoenez gainera, xehetasunetan ere ikus daiteke inauteri horien arteko gertutasuna. Oier Araolaza dantzari eta antropologoak aipatu ditu haietako batzuk. Adibidez, aurpegi belztuak. Ingalaterran eztabaida handia dago, arrazakeria ikusten baitute bertan, jatorria beltzen imitazioan dagoela uste dutelako. «Begirada zabalagoa eginda, Euskal Herrian ditugu Olentzero, kauterak, buhameak, Goizuetako zomorroa, mozorroak... Denak ezin dira azaldu pertsona beltzen imitazio moduan. Ez du zentzurik. Zerbait sakonagoa da».

Kolorez apaindutako dantzariak eta mozorroak etxez etxe ibiltzen dira Vortovan (Txekia). Daniel Kopatsch / EFE Beste ezaugarri bat: isipua. Hondarribian (Gipuzkoa), eske errondan isipu batekin garbitzen dituzte atariak. Hori bera behin eta berriz ageri da inauterietan: Txerreroa, joaldunak, kottilungorriak... Zalduondoko inauterietan (Araba), batzuek errautsak bota, eta besteek erratzarekin garbitzen dute. «Testuingurutik kanpo, detaile txiki eta zentzurik gabekoa izan zitekeena, hor dago, Europako hainbat neguko festatan: pertsona bat, erratzarekin, festarako tokia garbitzen».

Tradizio komuna

Giovanni Kezich Trentoko etnografia museoko zuzendari eta antropologoak dio Europako kontinente osoa inauteri tradizionalez josirik dagoela, batik bat landako eremurik sakonenak. «Pertsonaia erritualak urtean behin itzultzen dira herrietara, arbasoak balira bezala». Inauteriak Europako fenomeno bat direla dio, bertan sortu zirenez gero. «Ezaugarri berak dituzte jatorri bera dutelako. Inauteri erritu tradizionalak usadio paganoen laburpena dira, gehienak emankortasunari loturiko errituak dira, bizitzaren, sexualitatearen eta heriotzaren adierazpenei loturik. Erroma arkaikoaren garaitik heldu dira». Erritu horien bilakaeratik sortu ziren inauterietako desfile modernoak Pizkundeko hirietan, antropologoaren arabera.

Joaldunak, mozorroak eta hartza agertzen dira urtero Silioko (Espainia) inauterietan. Alberto Aja / EFE Araolazak dio «agerikoak» direla antzekotasunak, baita «harrigarriak» ere. «Horrek adierazten du badagoela Europan hondo komun edo kultura partekatu bat. Kultura horrek ibilbide, zabalkunde eta hedadura handia izan duela ikusten da. Inauteriak izan daitezke kultura erritual horien aztarnak gordetzen dituzten praktikak». Baina, kasu. «Erantzun askorik ez dago oraindik horren inguruan». Noiz, nola eta non sortu, garatu eta zabaldu zen kultura hori? Juan Antonio Urbeltzek Neolitoaren zabalkundearekin lotzen du, adibidez.

Aitzpea Leizaola antropologo eta EHUko irakasleak beste aspektu bat aipatu du: erlijioaren eragina. Izan ere, katolizismoa eta ortodoxia nagusitu ziren eremuetan gorde baita tradiziozko inauteria hobekien. Inguru protestanteetan inauterietako ohiturak apalagoak dira. «Kristautasunak joera sinkretikoa du. Debekua eraginkorra ez denean, bere egiten ditu ohiturak, eta forma aldatzen die». Adibidez, ilargi egutegia hartu zuen kristautasunak, eta inauterien datak horri loturik dira. «Joera sinkretiko horrek azaldu dezake zergatik mantendu diren inguru horietan. Protestantismoan gehiegikeriak ez du tokirik».

Klausen deituriko pertsonaiek jendea zirikatzen dute makilekin, Sonthofen (Alemania). Daniel Kopatsch / EFE. Jatorriari dagokionez, Leizaolak uste du «arreta handia» jartzen zaiola: «Iraganari erreparatzen diogu etengabe, zenbat eta urrunago dagoenari. Eta garrantzitsua da, dudarik ez dago, baina orain gertatzen dena, garaikidea ere oso interesgarria da, hor ikusten delako gaur egun zein diren inauteriak ospatzeko gakoak». Iragan horren interpretazioa gaur egunetik egiten da inauterietan.

Araolazak uste du garrantzitsua izan daitekeela Europako testuingurua ezagutzea, kulturari balioa ematen diolako. Praktika hauek egiteko arrazoiak orain ongi ulertu edo ezagutu ez arren, «badaezpada ere» tradizioa mantentzen dute. «Balioa ematen dio praktika berari; ardura eta harrotasuna ematen die, ondare bat dutelako esku artean». ]]>
<![CDATA[«Beti kontatu dut kalean ikusten nuena. Surrealismoa ere gustatzen zait, ordea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/046/001/2019-02-24/beti_kontatu_dut_kalean_ikusten_nuena_surrealismoa_ere_gustatzen_zait_ordea.htm Sun, 24 Feb 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1914/046/001/2019-02-24/beti_kontatu_dut_kalean_ikusten_nuena_surrealismoa_ere_gustatzen_zait_ordea.htm Simonides (Murchante, Nafarroa, 1952). Pintzelak albo batera utzi ditu galderei erantzuteko. Inguruan liburu andana du; haietako asko hark eginiko komikiak biltzen dituzten aldizkariak dira. Egun, margolari aritzen da batik bat, baina, batez ere, komikigile gisa izan da ezaguna. Hamaika saltsatan ibilia da.

Nondik heldu zaizu marrazteko afizioa?

Nire izeba Fidelak, haurra nintzela, esaten zuen: «Zer ongi marrazten duen haur honek». Heldu batek hori esateak animatu egin ninduen. Geroztik, beti maite izan dut marrazkigintza. Eskolan ere beti aritzen nintzen: koadernoak marrazkiz josirik nituen, nahiko ikasle txarra bainintzen.

Beti marrazten. Hori da marrazkilariaren bizitza?

Marrazkilariaren bizitza bakartia da. Beti zaude zeure buruarekin, mahaiaren bueltan. Komikia, ez hainbeste, badirelako taldeak, aldizkariak, erredakzio taldeak...

1970eko hamarkadan hasi zinen. Frankismoaren kontra egiteko modua izan zen?

Bai, baina arte guztietan zegoen Francoren kontrako borroka. Orduan, modan zegoen komiki undergrounda, Ipar Amerikatik etorritako Robert Crumb eta abar. Baina ez hori bakarrik. Hemen, beti izan da hartzigarri bat, beti izan da marrazki tradizio bat.

Star aldizkarian eta halako beste batzuetan hasi zinen. Zerk bultzatuta?

Bartzelonara joan nintzen eginak nituen komikiekin. Undergroundak ziren, argi eta garbi, eta aldizkari undergroundetara eraman nituen. Hirurak hartu zizkidaten, eta horrek asko animatu ninduen.

Aldizkari dezentetan parte hartu duzu.

Lehenbizi, Euskadi Sioux-en aritu nintzen. Hori oso interesgarria izan zen, nahi genuelako hemen umorezko aldizkari bat egin Euskadiko gaiak landuko zituena. Hemen beti izan da zaletasuna, eta saltzen zen; beraz, aldizkari bat egiten ahal zela pentsatu zuten. Egia esan, zazpi ale-edo atera ziren, baina oso ongi pasatu nuen.

Nolatan hain ale gutxi?

Ezker abertzaleko sektoreari zuzendurik zegoen, eta zatiketa izugarria izan zen han: EIA, miliak, polimiliak... Gogoan dut garai hartan, Iruñean, amnistiaren aldeko manifestazio batean, denak elkar joka ari zirela. Uste dut giro horrek eragina izan zuela.

Vivora-z zer oroitzapen duzu?

Zoragarria izan zen. Nik egindako Preludio de los Sanfermines komikia Bartzelonara ailegatu zen, eta hamabost urte egon nintzen han kolaboratzen. Are, Bartzelonan bizi izan nintzen bi alditan.

Guk taldearekin komikiak atera zenituen. Zein zineten?

Talde horretan geundenok plater ustez japoniarrak dekoratzen genituen marrazkitxoekin, Porcelanas del Norterentzat, Nabarreriako pisu batean. Luis Garrido, Pedro Oses eta hirurok ginen. Komikia gustuko genuen. Juaquin Resano ere egon zen geroago. Gure asmoa zen sanferminetan urtero umorezko aldizkari bat ateratzea, garai ezin hobea zela pentsatzen genuelako. Kalean saltzeko primerakoa zen.

Lehenbizikoa, El Huerto; bigarrena 1978ko uztailaren 8an banatu behar zenuten, baina ezin. Nola gogoratzen duzu?

Jesusarekin [emaztearekin] nengoen. Zezenketaren ondoren saltzeko asmoa genuen. San Domingo aldapan gora ihesi ikusi genituen batik bat emakumeak eta zaharrak. Ez genekien zer zen, baina hura iraultza zen. Gazteluko plaza hutsik zegoen. Gure albotik, harriak kuboetan eramaten zituztenak, diputazioaren leihoan sua, terrazak hutsik... Iruña kafean dena ikusi genuen, kubata eskuan. Pentsatzen dut orduan hil zutela German Rodriguez. Sentitzen dut ikuskizun bat bezala kontatzea, baina horrela bizi izan nuen. Izugarria izan zen.

Aldizkari horretako zure komikian, poliziak zezen plazan oldartzen zitzaizkion jendeari.

Lagunek esaten ziguten profetak ginela, baina zer demontre kontatu behar genuen? Hori zen eguneroko ogia. Aldizkari horretan, komiki askotan ageri ziren poliziak jendea jotzen. Nabarreriako estudioan sartu eta ateratzeko arazoak izaten genituen askotan, ia egunero manifestazioak eta istiluak baitzeuden Iruñean.

Komiki horiek erraz saltzen zenituzten?

Bai. Hurrengo urtean, Preludio de los Sanfermines kaleratu nuen, gertatutakoa kontatzeko. Aurretik izandako liskarrak ere ageri ziren. Kaleko jantzitako poliziek Alde Zaharra hartu zuten atentatu bat izan zelako. Gazteluko plazan margolari asko geunden, amnistiaren aldeko ekitaldi batean margotzen. Bat-batean, gerrillariak heldu zirela esan ziguten, eta lasterka ihes egin genuen.

Komikia kronika periodistiko gisa erabili zenuen?

Bai, bai, hori kronika zen. Hor ageri dena nik ikusi nuen, edo bertatik bertara bizi zutenek kontatu zidaten. Komikiaren bidez neure buruari azaltzen nion gertatutakoa, baina baita besteei ere.

Kronikaren aldekoa izan zara?

Normalean hain periodistikoa ez dut egin, baina beti kontatu dut kalean ikusten nuena. Bestalde, surrealismoa ere gustatzen zait, gauza fantastikoak egitea.

Beste tekniken aldean, zer du komikiak kontakizun horiek errazteko?

Bada, zuk esan duzu hitza: komikia erraza da, eta merkea. Hau da behar duzuna: mahaia, papera eta tinta. Eta azkarra da, errealitatea kontatzeko oso berehalakoa.

TMEO aldizkaria sortu zenuten aurrerago. Nolatan?

Argi nuen Euskal Herrian horrelako aldizkari bat egon zitekeela, irakurleak bazeudelako. Gainera, gai berezia zegoen eta oraindik badago. Kalea bestelakoa zen, ez zuen deus ikustekorik Bartzelonarekin. Garai hartan, hiri tribuek hartzen zituzten gazteen aldizkarietako orri gehienak Bartzelonan, baina hemen ez zegoen horrelakorik, ez hainbeste. Jendea herrikoagoa zen. Politikoki askoz konplexuagoa zen egoera; tentsio handiagoa zegoen. Tabernetako giroa dentsoagoa zen.

Zer helburu zenituzten?

Hemengo istorioak hemendik kontatu nahi genituen, eta, errentagarria bazen, are hobeki. Hemen marrazkilari onak zeuden, baina haien komikiek ez zuten tokirik Bartzelonan. TMEO gabe, marrazkilari batzuek ez lukete inoiz deus ere publikatuko.

Gatazka politikoa biziago zegoen orduan. Hori ona zen aldizkaria egiteko, edo muga bat?

Onerako edo kalterako izan zitekeen; atzerarazi eta animatu egiten gintuen aldi berean. Dena den, hemen kontatzeko hainbat gauza zeudela diodanean, ez naiz ari soilik borroka politikoaz. Orain ez dago kale borrokarik, baina giroa erabat ezberdina da Bartzelonarekin alderatuta.

Prentsan ere aritu zara. Oso ezberdina da lan hori?

Prentsan ezerosoa izan naiz beti, neure kasa joan naizelako. Zoritxarrez, alderdi politikoek gehiegi kontrolatzen dute prentsa. Hori txarra da prentsaren kalitatearentzat, baita bertako marrazkilarientzat ere. Kasu oso-oso onak badaude, baina, ez balego politikoki hain kontrolaturik, marrazkilari on gehiago leudeke.

Egunerokoa lantzea interesgarria zitzaizun?

Oso interesgarria. Egunerokoa asko gustatzen zait, eta aspaldi ez dut egin. Berehalakotasunak nerbioa ematen dizu. Kazetaritza ederra da, egunerokoari erreparatzea... Nirekoi izanda diot, nire bizipenengatik. Egunerokoari erreparatzea baino film hoberik ez da.

Noizbait arazorik izan duzu?

Bai, baina ez askorik, egia esan. Gaur egun, seguruenik arazo gehiago izanen nituzke. Behin, Jaime Ignacio del Burgok parlamentura eraman zuen nire komiki bat. Pamiela argitaletxeak diru laguntza bat zuen bere liburuak Nafarroako liburutegietara bidaltzeko. Apaiz batek nire komiki bat irakurri zuen, eta mindu egin zen. Komiki bilduma bat zen. Horren kontra idatzi zuen Diario de Navarra-n, eta hor irakurriko zuen Del Burgok. Parlamentuan galdera egin zuenerako, liburuak kenduak zituzten. Baina horren ondoren askoz gehiago saldu zen.

Gaur egun zergatik izanen zenuke arazo gehiago lehen baino?

Jendeak kontuz ibili behar du, mundu guzia epaile bihurtu baita. Francoren garaian, zentsura ofiziala zegoen, eta beldurra zegoen. Baina, gaur egun, zentsura alde guztietatik jasotzen duzu. Denak zelatan daude, ea noiz eskapatzen zaion eskua umorista bati. Eleberrietan ez da hainbeste gertatzen, bitxia da. Zergatik? Gutxiago irakurtzen dugulako?

Autozentsurarik?

Handirik ez, ez. Noizbait bai, baina ez afera politikoengatik. Adibidez, politikoki erabiltzea norbait homosexuala dela, edo elbarria dela... Hori beti zentsuratu diot neure buruari. Gainera, harro nago horretaz. Ijitoekin sartzea eta halakoak itsusiak iruditzen zaizkit.

Hori, zergatik?

Koherentzia kontua da. Baina seguru mila gauzak ihes egin didatela, mundu guziari bezala. Nor ez da matxista?

Margolaritzari ere heldu zenion. Eta oraindik ere ari zara. Komikiaren eragina ikusten da.

Noski, hori saihetsezina da, baina ez dit inporta. Ez dut ezkutatuko.

Zeren bila zabiltza pinturan?

Burura etortzen zaizkidan ideia fantastikoen eta egunerokotasuneko gaien bila. Koadernoak betetzen ditut, eta, gero, aukeratu.

Erakusketa bereziren bat?

Iruñeko Ziudadelakoa, oso handia zelako. Denbora neraman hor erakutsi nahian, baina ez da erraza. Begi onez hartzen zaituen funtzionario batekin topo egin arte...

Kritika soziala garrantzitsua da zuretzat?

Bai, baina ez da beharrezkoa. Bizitzak geruza asko ditu: errealitatea, zure barne errealitatea, ametsak... Ezin dudana egin zera da: gai bat hartu eta erakusketa oso bat prestatu horri buruz. Erabat aspertzen naiz. Ez naiz zaporerik onena bilatzen duen sukaldari bat. Pinturaren onena da tokia dagoela pertsona, izaera eta ideia guzietarako.]]>
<![CDATA[«Gustatzen zait gure historia iruditan kontatzea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2019-02-21/gustatzen_zait_gure_historia_iruditan_kontatzea.htm Thu, 21 Feb 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2019-02-21/gustatzen_zait_gure_historia_iruditan_kontatzea.htm Zibil eta zabala dokumentalak. Eriz Zapirainek zuzendu du (Donostia, 1974), eta atzo aurkeztu zuten Iruñeko Katakraken.

Zer dela-eta Aralarri buruzko dokumental bat, orain?

Ezkerraberri fundazioak Orio ekoiztetxeari egindako enkargua izan da. Gustura hartu nuen lana.

Autokontsumorako lana da, edo publiko orokorrarentzat?

Saiatu gara publiko orokorrak ikusiko duen dokumentala egiten. Garbi dago protagonistak Aralarreko militanteak izanda ez dela kanpotik egindakoa, baina Aralarretik kanpoko testigantzak ere badaude.

Elkarrizketak eta artxiboko irudiak tartekatu dituzu. Zergatik egin duzu teknika horren alde?

Elkarrizketak janzteko modurik aproposena hori zen. Testigantza soila sartuta, herren geratuko litzateke. Artxiboko testigantzek, eta hauteskunde ondorengo euforiek eta tristurek asko kontatzen dute.

Batzuek ez dute onartu elkarrizketarik. Adibidez, Aintzane Ezenarro ez agertzea hutsune bat da?

Horrela har daiteke. Inaki Irazabalbeitia produktorea saiatu da lortzen, eta ez du lortu. Aralarren barruko krisihandi hura ezin izan dugu haien testigantzekin ere kontatu. Orduan, zurtz geratzen da. Pena da, baina eman dugu gertatu zenaren berri artxiboko irudiekin. Ez dira krisiak ezkutatu.

Kideen iritzi kontrajarri edo ezberdinak ageri dira. Alderdia nolakoa izan den agerian uzten du horrek?

Aralar barruan eztabaida eta kritika asko egon dira, eta uste dut horrek aberasten duela alderdi politiko bat. Dokumentalak heterodoxia hori erakusten du, eta Aralarren historiari balioa ematen dio horrek.

Alderdi baten historia ezin da kontatu testuingururik gabe. Aukera izan duzu gertakari guziak testuinguruan ongi kokatzeko?

Elkarrizketetan gai gehiago agertzen ziren, eta bukaeran aukeratu behar izan dugu. Garrantzitsuena hartu dugu. Gehiago nahi duenak liburu bati itxaron beharko dio.

Aralarren bueltan izan diren tentsioek, batik bat ezker abertzalearekin, eragin dizute lanean?

Nahiko lasai ibili naiz, egia esan. Denak elkarrekin daudenez, errazago onartzen da orain. Denak EH Bilduren barnean egoteak ematen du nolabaiteko irekitasuna.

Euskal Rock Erradikala, Euskaldunon Egunkaria, Aralar... Euskal Herriaren historia kontatzeko beharra sentitu duzu?

Bai, asko gustatzen zait. Plazer bat da gai hauei buruz protagonisten ahotik entzutea.

Euskaldunek kontatu ezean, inork ez ditu kontatuko?

Hori da. Kontakizunaz asko hitz egiten da orain. Guk kontatu behar dugu gure historia. Besteek taxuz kontatzen badituzte onartuko ditugu, noski, baina kanpotik kontatzen badute beren ideologiarekin, ez digu balio. Niri gustatzen zait gure historia iruditan kontatzea.]]>
<![CDATA[Etxeko animaliak, babestuago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-02-19/etxeko_animaliak_babestuago.htm Tue, 19 Feb 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-02-19/etxeko_animaliak_babestuago.htm
Nafarroan martxan da laguntza emateko animalien lege berria onartzeko prozedura. Joan den astean foru-lege proposamena aintzat hartzea erabaki zuten Iruñeko parlamentuan. Geroa Bai, EH Bildu, Ahal Dugu-Orain Bai eta Ezkerra taldeek bultzatutako proposamena eztabaidatzearen alde egin zuen PSNk. Alderdi guziak bat zetozen ideia batekin: egungo gizarteak bestelako ikuspegi eta sentsibilizazioa du animaliekiko, beraz, legea garaietara egokitu beharra dago.

Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak lege berria izan dezakete hemendik gutxira. Eusko Jaurlaritzak esana zuen zirriborroa aurkeztuko zutela urte hasieran. Zirriborro hori oso aurreraturik dago, eta aurki eraman dezake legebiltzarrera. Joan den urtean etortzeke dagoen legeaz mintzatu zen Ikerne Zuloaga Eusko Jaurlaritzako Nekazaritza eta Abeltzaintza zuzendaria: «Ahal den gehiena lortu nahi du lege honek. Gure gizarteak erabat barneratua du animalien ongizatea puntu garrantzitsua dela, eta hori arautu beharra dago». Orduan esan zuenez, egungo legea «zaharkiturik» geratu da, eta lagun egiteko animalien kontzeptua zabaldu nahi dute.

Sentitzeko gaitasuna duten izakiak dira animaliak Ipar Euskal Herrian, Hegoaldean ez bezala. 2012an 13 neurozientzialarik sinatutako Cambridgeko adierazpenaren muina dago horren atzean. Legeak zenbait zigor ekonomiko eta penal aurreikusten ditu animalien tratu txarrak zigortzeko. Animalien bizitzaren kontrako erasoak edo tratu txarrak isunekin zigortzen dira; ekintza krudelak, tratu txarrak eta animaliak abandonatzea delitu dira, beraz, isunak edo kartzela zigorrak aurreikusten dira kasu horietarako.

Nafarroan lantzen ari diren lege proposamenaren gakoak bi dira: animalien zaintzaileen betebeharrak handituko dira, eta animalien kontrako jarrerak eta erasoak gogorrago zigortuko dira. Helburua animalien ongizatea bermatzea da, eta haien kontrako tratu txarrak bukatzea. Legea prestatzeko mahaian denetariko eragileak izan dira: animalistak, albaitariak, ehiztariak eta abeltzainak, besteak beste.

Lege proposamenaren gakoak azaldu dituzte Alfonso Bañeresek eta Irma Jimenezek. BASATI Babesgabeko Animaliak Sendatzeko Albaitari Talde Iraunkorra elkarteko kidea da lehenbizikoa, eta Nafarroako Animalien Askapena taldeko bozeramailea bigarrena. «Legea zaharkiturik geratu da. Garaiak aldatu dira, eta agerikoa da lege zaharrak ez duela funtzionatzen, animalien abandonuek eta tratu txarrek gora egin dutelako. Beraz, bada garaia neurriak hartzeko», esan du Jimenezek. Horregatik, kontent agertu da parlamentariek «gizartearen eskariari» kasu egin diotelako.

Lege proposamenak zenbait betebehar aitortzen dizkie animalien zaintzaileei. Adibidez, katuek txipa jarrita izan beharko dute, txakurrek bezala. Txip horren bidez identifikaturik egonen dira animaliak. «Jendeak, normalean, ez die txipa jartzen, eta katu asko kalean egoten dira libre. Kontrolatzeko modu bat da, eta katuak txakurrekin parekatzekoa ere», azaldu du albaitariak.

Bestelako ardurak ere izanen dituzte animalien zaintzaileek, besteak beste, urtero albaitariarengana eraman beharko dira animaliak, eta txertoak jartzea ere derrigorrezkoa izanen da. Horrelako betebeharrik ez dago, oraingoz, Euskal Herri osoan.

Animalien osasuna zaintzearen alde mintzatu da Bañeres: «Urtero txakurra albaitariarengana eramanda, ikusiko dugu ea arazorik baduen, edo tratu txarrik jasaten duen». Harago doa: osasun bakarra kontzeptuaren alde egin du: «Animalien osasuna eta gizakion osasuna ez dira bi gauza ezberdin, osasun bakarra dago guztientzat. Modu horretan, bektoreak, mikrobioak, parasitoak eta horrelakoak guri ez dizkigute pasako animaliek».

Albaitariek eta animalistek garrantzi handia aitortu diote zigorren alorrari, baita horiek betetzeko baliabideei ere. Adibide bat jarri du Bañeresek: lege proposamenean zehazten da txakurrak ezin direla egun osoz kateaturik egon. Hori betetzen ez duenak zigorra izanen luke legea onartuz gero. «Orain ere legeak hori galarazten du, baina ez dago zigorrik hori betetzen ez duenarentzat».

Jimenezek ere begi onez ikusi du animalien tratu txarren eta abandonuen zigorrak eta isunak gogortzea: «Gaur egun irrigarriak dira. Gogorragoak izan behar dira jendeak ez dezan horrelakorik egin». Gainera, adopzioetarako erregistro bat sortuko da, aurretik animalien kontra aritu direnek ez dezaten adoptatzerik izan: «Pertsona batzuek ez lukete animaliarik izan beharko, ez dituztelako ongi zaintzen». Legeak gogortuko badira ere, ekintzaile animalistak uste du animaliak zaintzen dituzten pertsonak ez direla kezkatu behar. «Animaliak egoera onean dituztenek ez diote beldurrik izan behar lege berriari».

Tratu txar asko

BASATI elkartekoek diotenez, animalia askok jasaten dituzte tratu txarrak; haiek kasu asko ikusten dituzte. «Ohituta gaude, zoritxarrez, hori ikustera», zehaztu du Bañeresek. Lege aldaketak tratu txar kopurua gutxituko duelakoan dago. Zenbakiak ere eman ditu: urtero 150 animalia artatzen dituzte, gutxi gorabehera Nafarroako albaitariek. Haietarik 50 inguru tratu txarrengatik. Abandonuak ere asko direla ohartarazi du Jimenezek. Haien kalkuluen arabera, 1.000 txakur inguru hartzen dituzte kalean, eta 600 katu baino gehiago. Nafarroako Animalien Askapena taldeak Iruñean kalean bizi diren katuen errolda ere egina du: 2.500 zenbatu zituzten. «Pentsa zenbat diren gainerako herri eta hiriak kontatuta».

Lege proposamenarekin kontent badira ere, onartu dute badirela alde batera utzi behar izan diren aferak. Adibidez, «sentitzeko gai diren izaki» izendatzearena. Berdin sakrifiziorik gabeko herrialdea lortzeko helburuarekin. «Ez dago ongi espresatuta, baina hori izan behar da azken helburua: ez dadila sakrifiziorik egin», dio beterinarioak. Herbehereetako kasua jarri du adibidetzat. Han, esterilizazioaren alde egin dute kaleko zakurren poblazioak desagerrarazteko. Horrekin batera, pertsonak animaliak izateko heztea eta animaliak identifikatu behar izatea dira hartutako neurriak.

Nafarroako Animalien Askapena elkarteak nahiko luke lege proposamenak animalia guziak bilduko balitu, baina Jimenezek onartu du hori «oso zaila» dela. «Hori gehiago kostatuko zaigu». Hala ere, ez du uste ezinezkoa denik: «Geroz eta jende gehiago da beganoa. Hau, gutxika-gutxika doa aurrera». Bañeres ere kontent da lortutako emaitzarekin: «Nahiko osoa dela uste dut; ez dut uste errenka sortuko denik legea».]]>
<![CDATA[Ernalkuntzari bidea itxita]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/038/001/2019-02-13/ernalkuntzari_bidea_itxita.htm Wed, 13 Feb 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1884/038/001/2019-02-13/ernalkuntzari_bidea_itxita.htm
«Ernalketa bien ardura da; baina, bitxia badirudi ere, preserbatiboak kenduta, kontrazepzio metodoak emakumeei bideraturik daude», zioen lehenbiziko txioetan. Hori dela eta, basektomiaren bueltan dauden uste ustelak gezurtatzeko beharra azpimarratu zuen, eta seme-alabarik nahi ez duten gizonei operazio horren alde egiteko aholkatu zien.

Sarketa egiten den sexu harreman heterosexualetan, bi metodo dituzte gizonek haurdunaldiak saihesteko: preserbatiboak edo basektomia. Lehenbizikoa da sexu bidez kutsatzen diren gaixotasunetatik babesten duen bakarra. Bigarren metodoaz ez da hainbeste hitz egiten. «Gomendagarria izango litzateke honi buruz gehiago hitz egitea, batez ere osasun zentroetan», onartu du Zaloa Amelibiak. Urologoa da Nafarroako ospitalean.

Uste du basektomia egokia dela behin betiko kontrazepzio metodoa nahi dutenentzat. «Emakumeoi egiten zaigun operazioarekin konparatzen badugu, basektomia askoz ere sinpleagoa eta seguruagoa da». Azaldu duenez, ohiko praktika da basektomia. Adibidez, Nafarroan, urtero bostehun eskari inguru jasotzen dituzte.

Operazioa «nahiko erraza» dela azaldu du urologoak. Anestesia lokalarekin egiten da: eskrotoan ebaki txiki bat eginda, hodi deferenteak ateratzen dituzte, eta moztu. Hodiak moztuta, alde bakoitzeko muturrak josten dituzte. Modu horretan, espermatozoideek ezin dute aurrera egin. Operazioa bukatzeko, azalean bi edo hiru puntu ematen dizkiote pazienteari.

Basektomia egiteko, baina, seguru egotea ezinbestekoa dela uste du Amelibiak, «kasu gehienak» itzulezinak baitira. «Beti azaltzen dugu itzulezina dela, baina, egia esan, badago teknika kirurgiko bat hodi deferenteak berriz elkartzeko. Hala ere, nahiko zaila da, eta medikuntza pribatuan egiten dute».

Xanti Almandozek, Eneko Goñik eta Jose Manuel Diazek basektomia egina dute. Lehenbiziko bi izenak asmatuak dira, haiek nahiago izan baitute izenik ez argitaratu. Arrazoi ezberdinengatik erabaki zuten operazio hori egitea, baita adin desberdinarekin ere. Almandozek 29 urterekin egin zuen basektomia, baina 26 urterekin egin zuen eskaria. Beste biek seme-alabak izan ondotik hartu zuten erabakia: Goñik, 44 urterekin, eta Diazek, 36rekin.

Gehienetan, seme-alabak izan dituzten gizonek egin ohi dute basektomia. Horregatik, operazio hori egiteko adin tartea 30-45 urtekoa izaten da. «Erabaki nuen ez nuela seme-alaba gehiagorik nahi, eta bikotekidearen eta bion arteko erabakia izan zen basektomia egitea», azaldu du Goñik. Diazek arrazoi berarengatik egin zuen: bigarren haurra izan berritan, emaztearekin hitz egin zuen: «Tronpen loturarena ere begiratu genuen, baina nirea errazagoa zen; beraz, bihotz hartu, eta urratsa egitea erabaki nuen».

Biak bizi dira Iruñean; beraz, Andraizera joan behar izan zuten, familia plangintzarako eta sexu heziketarako zentrora. Han beharrezko informazio guzia eman zietela azaldu dute. «Hasieran zalantzak dituzu, horrelako zerbait ez baita egunero egiten. Zalantza pila bat nuen, baina planifikazio zentroan dena argitu zidaten», esan du Goñik. «Beldur puntu bat badago, operazio gelan sartzea ez baita inoiz atsegina, eta beti egon daiteke arriskuren bat. Baina oso erraza dela azaltzen dizute, astero asko egiten dituztela; beraz, lasaitu egiten zara».

Amelibiak esan duenez, normalean antzeko zalantzak izaten dituzte basektomia egin nahi dutenek: ea betiko den, minik egiten ote duen, operazioaren ondoren zenbat denbora egon behar duten lanik edo kirolik egin gabe... Bestalde, operazioaren beldur izaten dira asko. Informazioa, beraz, behar-beharrezkoa da kasu horietan: «Operazio gela batean egiten diren prozedura guztiek arriskua dakarte, baina ebakuntza hau nahiko sinplea eta segurua dela esan dezakegu», zehaztu du urologoak.

Diazek eskertu egin du profesionalek emandako informazioa, dena «zoragarri» azaldu ziotelako. Bere kasuan, «lotsa» ematen ziola onartu du. Baina, hala ere, egin egin zuen. Are, orain inolako arazorik gabe hitz egiten du gai horri buruz, eta ingurukoek badakite basektomia egina duela, nahiz eta aditu behar izan zituen beste gizon batzuen trufak: «Batzuek esaten zidaten ez nintzela gizon osoa izanen. Baina, faborez, nola utziko diot gizon izateari?».

Arrazoi politikoak

Bestelako arrazoiengatik egin zuen basektomia Almandozek: zio politikoek eraman zuten operazio gelara. «Arazo ekologiko eta sozialen puntu garrantzitsu bat da gainpopulazioa. Europan haur bat izateak horretarako baliabide pila bat erabiltzea dakar; ez da jasangarria», azaldu du. Hark ideiak argi bazituen ere, inguruan jendeak ez zuen serio hartzen. «Erabakia serio hartzeko eta nire inguruan eragiteko, basektomia egin nuen. Eragiteko, eta ni ere sendo egoteko. Ekintza politiko bat izan zen».

Seme-alabak izan zituzten gizonei ez bezala, Almandozi galdera anitz egiten zizkioten. Arazoak ere izan ditu batzuetan; adibidez, amarekin, ez baitzuen ulertzen erabakia. «Eztabaida oso irrazional eta sentimentaletara eramaten zaitu. Batez ere seme-alabak dituztenak oso gaizki sentitzen dira gure diskurtsoarekin. Gai polemikoa da».

26 urterekin jo zuen medikuarengana basektomia egin nahi zuela esatera. Prozesu horretan medikuak «oso sentimentalak» eta «paternalistak» izan direla uste du, «beste gai batzuekin ez bezala». «Oso gaztea» zela eta, ez egiteko aholkatu zioten. Are, urologoarekin borrokatu behar izan zuen erabakia. «Prozesu honetan, galdera eta komentario pila bat jaso dut: 'Betiko da', 'Ez dago atzera egiterik', 'Ziur zaude?'... Gauza bera galdetzen zaio ume bat izan behar duen norbaiti?».

Ia hiru urte eman zituen zain, eta, azkenean, 29 urterekin egin zuen. Goñik eta Diazek ia urtebete eman zuten zain. Amelibiaren arabera, batez beste zazpi hilabetekoa izaten da pazienteek itxaron zerrendan ematen duten denbora. Basektomia egin duten guziak bat datoz: operazio sinplea da. Ondorengoa ezberdin bizi izan zuten, hala ere. «Erre usaina sumatu nuenean, pentsatu nuen: 'Listo, egina'». Aski ongi gogoan du Diazek operazioaren eguna: «Galtzontzillo estu bat jarri, eta etxera. Aste bat larri, puntuek tiratzen dutelako, baina listo. Ez zen arazorik izan». 15 minutu inguru iraun zuen operazioak. Ondoren, etxean geratzea tokatzen da, eta aste eta erdiz sexu harremanik ez izatea.

Operazio ondokoa

Goñik «konplikazioren bat» izan zuen operazioaren ondoren: aste batzuetan mina izan zuen. Horren arrazoia azaldu du: «Atseden hartu behar da, baina nik ezin izan nuen hartu, eta puntuak ireki zitzaizkidan». Almandozek eta Diazek, berriz, ez zuten inolako arazorik izan. Lehenbizikoak bere esperientzia kontatu du: «Lehenengo bi egunetan, atseden hartu nuen. Zazpi egunez bizikletan ez ibiltzeko esan zidaten, baina bosgarrenerako hartu nuen. Ez nuen minik izan, oso erraza izan zen».

Diazek azaldu duenez, operazioa egin eta denbora pixka batera probak egin behar dira, basektomia ongi egina dagoela ziurtatzeko: «24-25 eiakulazioren edo hiru hilabeteren ondoren, proba egin behar da». Goñiren kasuan, dezente atzeratu da prozesu hori, eta joan den astean eraman zuen lagina. Berehalaxe jakinen du dena ongi atera denetz.

Diazek kezka bat du oraindik: kasu gutxi batzuetan aukera dago itxitako bidea irekitzeko. Almandozek ez du kezkarik, ez baita ohikoa hori gertatzea: «Abisatzen dizute probabilitatea dagoela naturalki atzera bueltatzeko. Beti duzu zalantza, baina loteria tokatzea errazagoa da». Beste beldurretako bat da operazioak sexu harremanetan eraginik ba ote duen. Amelibia argi mintzatu da horri buruz: «Ez dauka inolako eraginik harreman sexualetan».]]>
<![CDATA[Kortxoak kanpora]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2019-02-09/kortxoak_kanpora.htm Sat, 09 Feb 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2019-02-09/kortxoak_kanpora.htm
«Oso garrantzitsua» da Uztaberri Eguna Lapuebla de Labarcan, ardo gaztearen zona baita hori. Herriak 800 biztanle ditu, bina 1.500 lagun inguru joan ohi dira bestaz gozatzeko. Egun osoko egitaraua atondu dute, eta alkateak nabarmendu du adin guzietako jendeari begira prestatu dutela eguna. Pregoiarekin abiatuko da besta, 11:00etan. Aurten, Joseba Argiñano ariko da pregoilari, ETBko Historias a Bocados saioaren gidaria. «Normalean, jende ezaguna izaten da pregoilari. Aurten, ETBkoak herrira etorri ziren saioa grabatzera, eta Argiñanori proposatu genion. Hasieratik baietz esan zigun», azaldu du Murillok.

Lapuebla de Labarca prest da bisitariak hartzeko. Alkateak gonbita egin du: «Otsailean, ardoa sasoi bikainean dago edateko». Gasteiztik eta Bilbotik joaten direnentzat autobusak jarriko dituzte, handik joaten baita jende gehien.

Upategien irekiera

Uztaberri Eguneko jarduerarik garrantzitsuena upategietako bisitak dira. Herrian hamar upategik irekiko dituzte ateak gaur: Lehenbiziko bisita 13:00etan izanen da, eta bigarrena, 14:00etan. Upategietara joan aurretik, ardo kopa erosi behar da Plano enparantzan dagoen informazio gunean. Bisitak 6 euro balio du, eta txartelak upategietako erakusmahaietan salduko dituzte.

Ardo gaztearen besta izan arren, bestelako ardoak ere dastatzeko aukera izanen da, baita olioa ere. Assa Ikastolako karpan eta Plano enparantzako erakusmahaietan izanen dira dastatzeak. Gainera, bolo platera ere eskainiko dute eguerdian. «Mahastietara lanera joaten ziren langileek eramaten zuten plater tradizional hori: arroza, bakailaoa eta patatak ditu», azaldu du Murillok. «Beroa eta lodia da, mahastietan egun osoa lanean aritzeko aproposa».

Jarduera horietaz gainera, umeentzako parkea, tren turistikoa, elektrotxaranga, herri bazkaria eta diskoteka mugikorra izanen dira herrian, egun osoan. Alkateak dioenez, ardoa da herriko ekonomiaren oinarria. «Ardoa ondo badoa, dendak eta tabernak ondo doaz. Orain, denek ez dute ardoa egiten, baina denek dituzte mahastiak. Ekonomikoki, gure motorra ardogintza da ehuneko 90ean». Are, turismoak ere ardogintzari so egiten dio.

Uztaberri Eguna

Gaur, 11:00etan, Lapuebla de Labarcan (Araba).]]>
<![CDATA[Borrokak ezagutzeko bidaiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1922/038/001/2019-02-05/borrokak_ezagutzeko_bidaiak.htm Tue, 05 Feb 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1922/038/001/2019-02-05/borrokak_ezagutzeko_bidaiak.htm «Mendebaldeko ikuspegitik harago, bertatik bertara ikusi nahi nuen egoera» 

Garazi Bidaurreta  Brigadista

Lehenbiziko aldia zuen Askapenaren brigadetan Garazi Bidaurretak (Iruñea, 1989). Asmoa, baina, «aspaldi-aspalditik» heldu zen. Ekonomia eta denbora, bi faktore horiek ahalbidetu diotelarik hartu du parte hartzeko erabakia. Joan den udan Palestinarako bidea hartu zuen, beste euskal herritar batzuekin batera. Askapenaren alde egin zuen, ideologikoki bat egiten zuelako haiekin. «Ez da GKE bat». Elkartearen ikuspegi internazionalistak bultzatu zuen haiekin batera bidaia egitera. Palestinara joateko gogoa ere aspaldikoa zuen. «Brigada feministak zirenez, horrek plus bat eman zien». Hark argi zuen helburua: «Mendebaldeko ikuspegitik harago joan, eta hango egoera bertatik bertara ikusi nahi nuen. Emakumeek gatazka nola bizi duten ezagutu nahi nuen».

Palestinan, Askapenak aurretik zituen kontaktuez gainera, jende eta eragile berriak ezagutu zituzten. «Ezagutzen ez genituen gako asko eman zizkiguten», dio Bidaurretak. Euskal Herriko egoera ongi ezagutzen zutela dio, beste herrien borrokekiko duten interesaren adierazgarri.

Normalean joan-etorriko esperientzia izaten da brigadistena. Bertako egoera eta borrokak ezagutzeaz gainera, Euskal Herriko egoeraz eta borrokez mintzatzen dira. Palestinan ezberdina da. Egoera berezia dela azaldu du Bidaurretak: «Palestinako egoera hain bortitza denez, ez duzu denbora askorik zurea kontatzeko. Txikikeria iruditzen zaizu». Hala ere, askotan egiten zituen alderaketak han ikusten zituen egoeren eta Euskal Herrian gertatu direnen artean. «Adibidez, Jerusalemen Israel ari da drogaren kontuarekin jolasean, eta hemen heroinarekin gertatutakoa gogorarazi zidan horrek».

Emozio kontrajarriak ekarri ditu Bidaurretak Palestinatik. «Indarra eman digu, baina pena ere bai, zulora doazelako. Gogorra izan da, nahiz eta bagenekien nora gindoazen. Ezagutu dugun jendea auskalo non izango den hemendik denbora batera. Guztiek dute norbait kartzelan edo hila». Bidaurretak uste du ikuspegia aldatzen dela horrelako bidaia batean: «Palestinara joatean denak ematen dizu buelta».

Egoera zaila izan arren, bidaiaren esperientziari buruz mintzatzean ez da ezkorra gazte iruindarra. «Sekulako taldea egin genuen, eta brigadako kideen artean lotura handia sortu zen. Pasatu ditugun momentu gogorrak gainditzen lagundu diogu elkarri». Irakaspena ere ekarri dute Euskal Herrira: «Itxaropena eman digu bidaiak, eta eraso bortitzei irribarrez, umorez eta kemenez aurre egiteko eredua». Emakumeen rola ere nabarmendu du, borroka aurrera ateratzeko «indarra» eta «babesa» eman dutelakoan. «Borroka mantentzeko, eta psikologikoki horrelako egoera bati aurre egiteko, ezinbestekoa izan da emakume palestinarren rola».
Julen Mendizabal -hirugarrena ezkerretik- Atenasko Klinika Sozialeko farmazia ezagutzen. / ASKAPENA

«Sakontasun handiagoz bidaiatzeko modu bat da brigadetan parte hartzea» 

Julen Mendizabal  Brigadista

Krisi ekonomikoaren ondorioek komunikabideen fokuen azpian utzi zuten Grezia. Egoera horri interes handiz erreparatu zion Julen Mendizabalek (Bilbo, 1980), eta horregatik erabaki zuen Askapenako brigadekin batera herrialdeko egoera bertatik bertara ezagutzera joatea. Aurretik Irlandan egona zen brigadista, eta, Argentinan eta Palestinan izan zelarik, Askapenako kideekin elkartu zen. Bidaiatzean, nahiago du modu horretan, «beste esperientzia mota bat» baita.

Mendizabalek dio brigadista batek ez duela «azaleko turismoa» egiten. «Ez zoaz dena turistentzako prestatuta dagoen toki batera, dena kontsumora mugatua dagoen toki batera». Haren aburuz, horrelako bidaietan nekez bereiz daiteke herrialde bat edo beste, mundu osoan turismoari bideratutako guneak haien artean «oso antzekoak» direlakoan baitago. «Brigada batean parte hartuta, politizatuta dagoen jendea ezagutuko duzu, gai dena bere herriaz hitz egiteko, eta beren egoera politiko, ekonomiko eta soziala azalduko dizu. Sakontasun handiagoz bidaiatzeko modu bat da; egiten dizun ekarpen aberasgarriagoa da».

Askapenak antolatutako brigadetan, elkarte homologo batek egiten die harrera euskal herritarrei. Grezian, KOE erakunde komunista arduratzen da horretaz, eta haiek antolatutako agendari jarraitu zioten Mendizabalek eta bere kideek. Lau helbururekin joan ziren: Europako Batasunak hartutako neurriek herrialdean zer ondorio izan zituzten ikustea, errefuxiatuen aferari buruzko azterketa politikoa egitea, hango auzi geopolitikoa ezagutzea eta herrialdean dauden borroka sozialen berri izatea.

Mendizabalek han ikusitakoa azaldu du: «Lur jota dagoen herri bat aurkitu genuen, burujabetza erabat galdu duena. Etengabe errepikatzen ziguten troikaren edo, zuzenean, Alemaniaren kolonia bihurtu direla».

Hala ere, borroka sozialetan esperientzia interesgarriak ezagutu zituzten. Hezkuntzaren pribatizazioaren aurrean, eskola berezi bat sortu zuten: beharrezko formakuntza ez zuten diru truke ematen. «Denbora banku baten modura funtzionatzen zuen». Osasunari loturik zegoen beste esperientzia: Klinika Soziala. «Guziak artatzen zituzten han». Azkenik, Idomenin izan ziren, errefuxiatuak etxean hartu zituzten herritarrekin. Noski, Euskal Herriko berri ere eman zieten.
Hondoan, ezkerrean, Mireia Mochales, azalpenei adi-adi, xaboi fabrika batean. / ASKAPENA

«Etxera iristean konturatzen zara maleta beteta itzuli zarela» 

Mireia Mochales Brigadista

Hego Amerikara eta Mendebaldeko Saharara joateko asmoa zuen aspaldi Mireia Mochalesek (Eibar, Gipuzkoa, 1989), eta Askapenak antolatzen dituen brigaden bidez bete zuen gogoa. 2013an joan zen Mendebaldeko Saharara; iaz Venezuelan egon zen. Azaldu duenez, «bizitzan behin egin beharreko» kontua da: «Brigadista joanda aukera ematen du tokietako errealitatea zuzenki ezagutzeko. Ez zoaz turismoa egitera, bertako borroken informazioa eskuratzera baizik».

Uztail hondarrean abiatu ziren Caracasera, hango borrokak eta eragile politiko eta sozialak ezagutzeko; baita Euskal Herriko egoeraren berri emateko ere. Bilkurak, hedabideekin elkarrizketak... «Nahiko eroak izan ziren hamar egunak». Gero, herrialdeko beste eremu batzuk ezagutu zituzten, batik bat, mendebaldean. «Hilabete oso bizia izaten da, mila gauza ezagutzen dituzulako. Beharbada, momentuan ez diozu duen garrantzia ematen, baina etxera iristean, eta horretaz pentsatzean, maleta beteta itzuli zarela konturatzen zara». Dena den, lana ez da hor bukatzen: bizitako guzia etxean kontatzea da bigarren partea. Horretan aritu dira brigadistak egun hauetan Euskal Herriko zenbait hiri eta herritan. «Hemengo kontakizun ofiziala haustea dagokigu», azaldu du brigadistak.

«Indarberrituta» itzuli zen Mochales Euskal Herrian «lanean» jarraitzeko. Baina dena ez da teoria: «Oso enpatikoa da. Brigada politikoa da, eta ezagutza hori eskuratzen duzu, baina humanoa ere bada, eta, alde horretatik, bertan ezagututako jende guzia ekartzen dugu gurekin». Han sortutako harremanek jarraitzen dute, baita brigada talde berean joandakoen artean ere. Orain, gainera, indar handiz, Venezuelak duen egoera larria dela eta: «Ezagutzen duzularik herrialdea eta bertako jendea, oraingoa bezalako egoera gogorretan begiak hara so ditugu beti. Urduri gaude, ezjakintasunez beterik, eta hango jendeari egunerokoari buruz galdetzen diogu».

Venezuelan zirela ohartu ziren Eguberrien ondotik «kolpe inperialista latza» heldu zela. Haiek, «gerra ekonomikoaren» ondorioak ikusi dituzte bertatik bertara. Dioenez, horrek ez du balio izan, beraz, beldur da ez ote diren gerra armekin egitera pasatuko. Dena den, itxaropenik ez du galdu Mochalesek. ]]>