<![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 19 Jan 2019 07:58:38 +0100 hourly 1 <![CDATA[Iker Tubia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Artea, bide bazterrean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/030/001/2019-01-16/artea_bide_bazterrean.htm Wed, 16 Jan 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1909/030/001/2019-01-16/artea_bide_bazterrean.htm
Araba, Bizkai, Gipuzkoa eta Nafarroan ikus daitezke errepide bazterretako artelanak. Lapurditik gertu ere badira. Nafarroa da gisa horretako artelan gehien duen herrialdea: 41 orotara. Obra Publikoen Zuzendaritza arduratzen da horietaz, Nafarroako Museoaren laguntzarekin, eta denak bildurik ditu sarean ikusgai den inbentario batean. Gehienak eskulturak dira, baina bada horma irudirik ere

Gainerako lurraldeetan ez da horrelako inbentariorik. Arabako Diputazioak hiru eskulturaren berri eman du: Ernesto Knorren bi obra daude A-1ean, Araia inguruan; eta A-1 eta N-622 errepideak Igorren batzen diren lekua eskultura multzoa da. Bizkaiko Diputazioak bost eskultura aipatu ditu; tartean, AP-8ko bidesarian dagoen Antonio Ranieri de Pacerena, eta Vicente Larrearen Makila, BI-631 errepidean, Derio inguruan. Pinturari dagokionez, Lopez de Gereñuren aurpegiak aipatu ditu: Enekurin eta San Mamesko sarbideetan.

Gipuzkoako Diputazioak azaldu duenez, bi artelan dituzte errepide sarean: Nestor Basterretxeak egindako bat Errenteriako saihesbidean; eta Jorge Oteizak egindako bat Gipuzkoa eta Lapurdiren arteko mugan. Ipar Euskal Herrian ez da halakorik, autobideetako teknikarien arabera. Lehenbizikoa Hastingan dago (Okzitania), Euskal Herritik oso hurbil: Martin Mayerren Erromesa.

Kultura proiektu bat baino gehiago, 1980ko hamarkadan onartutako legeak dira eskultura horien bultzatzaileak. Izan ere, obra publikoak egiten direnean, aurrekontuaren %1 kulturaren alorrera bideratu behar da: ondarea babesteko, aberasteko edo arte sorkuntza sustatzeko. Hori obra egiten den inguruan bultzatzea lehenesten du legeak. «Obra publikoetan, edertzeko diru saila egoten da. Diru hori dagoelako egiten dira eskulturak, bestela ez litzateke eginen», esan du Dora Salazar eskultoreak. Berak obra bat du Talluntxeko biribilgunean (Noain, Nafarroa).

Ismael Manterola arte kritikaria Artearen Historiako irakaslea da EHUn. Gai horri buruz aritu da: «Edertzetzat ulertzen zuten artelanetan gastatzea, eta eskultura publikoen inflazioa handia izan zen. Baina gero bolada pasatu zen, eta edertzeak diseinu aldera jo zuen gehiago». Haizea Barcenilla EHUko Artearen Historiako irakasle eta arte kritikariak 1970eko hamarkadan ikusten du joera horren sorrera. «Euskal Herrian badago tradizio bat, Txillida eta Oteizarengandik datorkiguna. Haien lanen instituzionalizazioarekin hasi ziren sinbologiak erabiltzen eta kaleetan jartzen», azaldu du. «Nik uste dut horretan ez aurrera eta ez atzera geratu garela pixka bat».

Artean adituek ez dute uste eskulturak errepide bazterrean jartzeko joerak balio handirik duenik. «Ez diot zentzu handirik aurkitzen. Iruditzen zait ez dela testuingururik onena artelan bat kokatzeko, oro har. Gainera, ez dira ondo prezatzen: segundo batez ikusten dituzu», esan du Barcenillak. Uste du askotan, artea baino gehiago, dekorazio hutsa dela. Manterolak antzeko bidea hartu du: «Arteari ez dio ekarpen handirik egiten eskulturak jartzen direnean. Interbentzioak direnean beste kontu bat da, hori paisaian pentsatuz egiten delako». Baina, Manterolaren arabera, «errazagoa» da eskultura bat jartzea interbentzio bat egitea baino. Diseinura jotzea hobeki ikusten du.

Polit egiteko

Politikarien esku egoten dira horrelako erabakiak, eta Barcenillak uste du ausardia gehiegirekin jokatzen dutela alor horretan erabakiak hartzean, adituei galdetzeko premiarik ez dutela pentsaturik. Alegia, artea dekorazio huts ikusten dutela batzuek. «Horrelako proiektuak oso salgarriak dira politikarientzat, jendearentzat oso ikusgarriak direlako, ulertzeko errazak, ez dute ezer zalantzan jartzen...». Agintean diren politikarien sinadura errazago antzematen da eskulturaren bidez, ondare immaterialaren bidez baino. Ez hori bakarrik: «Arte publikotzat ulertzen da kaleko izkina batean jartzen den edozein eskultura; gainera, eskulturarekin oso lotuta dago kontua. Arte garaikidean orain dela asko pasatu zen pentsamendu hori». Gaur, beste modu batera onartzen da arte publikoa, EHUko irakaslearen arabera: prozesu parte hartzaileak, irudi ekoizpenak, instalazioak, urte osoko proiektuak kultura programazio batekin... «Publiko hitzak ez du esan nahi kalean dagoela, baizik eta jendea modu kritiko batean erakartzen duela, eta jende horri zerbait planteatzen diola». Berak beste modu batera erabiliko luke diru hori.

Interes handiagoa edo txikiagoa sor dezakete obra horiek, baina artistentzat bada diru bat lortzeko modua. «Ez gaude lana bazter uzteko egoeran. Ez da lan eskaintza ugari; beraz, ez dugu aukeratzeko tarte handirik», esan du Salazarrek. Dena den, ongi iruditzen zaizkio horrelako obrak. «Oso duina iruditzen zait biribilgune baterako obra bat egitea». Errepidean obra oso interesgarriak ikusi izan ditu. Baina onartu du errepide bazter bat baino desiragarriagoa dela norberaren eskultura plaza edo parke batean jartzea.

Horrelako obra bat egiteko zein urratsi jarraitzen dien ere azaldu du Salazarrek. Kasu batzuetan, eskari bati erantzunez egiten dituzte errepideetarako lanak, eta, beste batzuetan, beren ideiak lehiaketara aurkeztuta. «Tokia da kontuan hartu behar dena, batez ere. Hori, eta aurrekontua: ezin zara pasatu. Errepidean oso azkar ikusten duzu; beraz, ikusgarriagoa izan behar du, eskala handiagoa erabili behar da, eta detaile gutxiago».

Azkartasuna da EHUko irakasleek salatu duten alorretako bat. «Arteak denbora pixka bat eskatzen du, eta autobidean 120ra... Ez dut uste disfrutatzeko denbora dagoenik. Ez era estetiko batean, ez hausnarketaren aldetik», esan du Manterolak. Salazar jabetzen da horretaz, baina kontrapuntua jarri du: «Oso azkar goaz munduan barna, baita denbora dugunean ere. Baina, obra benetan maite badugu, autotik jaitsiko gara hura bertatik bertara ikusteko».]]>
<![CDATA[«Sentsazionalismo pixka bat badago meteorologian»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-01-15/sentsazionalismo_pixka_bat_badago_meteorologian.htm Tue, 15 Jan 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-01-15/sentsazionalismo_pixka_bat_badago_meteorologian.htm
Igogailuaren sindromea duzu?

Bizilagunek askotan galdetzen didate ea zer eguraldi egingo duen, eta gogoa izaten dut isobaren mapa bat atera eta ondo azaltzeko.

Jende asko eguraldiaz aritzen da zertaz hitz egin ez dakienean. Zure kasuan kontrakoa da?

Egia esan, askotan ez dut eguraldiaz hitz egin nahi, egun osoa mapekin bainabil. Deskonektatzeko ondo dago beste gauza batzuez hitz egitea. Dena den, beti prest nago eguraldiaz hitz egiteko, nire pasioa baita.

Eguraldiarekiko grina, nolatan?

Txikitan, leihoaren ondoan geratzen nintzen elur malutei begira. Neure buruari galdetzen nion ea zergatik egiten zuen elurra. Dibulgazio liburuak irakurtzen hasi, eta jakin-mina handituz joan zen.

Mariano Rajoyk ez zekien sobera ongi zergatik erortzen den ura zerutik behera. Jendeak badaki?

Geroz eta interes handiagoa dago meteorologiari buruz. Hala ere, uste dut inkesta bat eginez gero askok ez luketela erantzuten jakingo.

Zaila da fenomeno meteorologikoak modu ulergarrian azaltzea?

Dibulgatzaileek modu errazean eta erakargarrian azaldu behar dute, eta batzuetan ez da erraza.

Teknologiek laguntzen dute?

Bai, baina arriskuak ere badituzte: ideia sasi-zientifikoak errazago zabaltzen ahal dira; beraz, kontu handiz ibili behar dugu. Homeopatia zabalduago dago sare sozialak daudenetik, eta hori arriskutsua da.

Mota askotariko alertak jasotzen ditugu hedabideetan. Uste duzu gehiegizko informazioa dagoela?

Sentsazionalismo pixka bat badago meteorologiaren alorrean. Egun hauetan aire masa hotz bat oldarka sartu da gure lurraldean, eta hedabide batzuetan hotz olatutzat jo dute. Hori pixka bat esajeratzea da. Komunikabideek ikusi dute meteorologiarekiko interes handia dagoela, eta batzuetan gertakari batzuei gehiegizko garrantzia ematen diete.

Zergatik gertatu da hori?

Jendeak hala eskatzen duelako. Euskal Telebistan eguraldiaren atala ikusten da gehien. Garrantzia eman behar zaio, baina muga zeharkatu gabe, jendea ez aspertzeko, eta benetan garrantzia duenean, ez dadin oharkabean pasatu.

Meteorologia argazkigintzari loturik ageri da askotan. Zergatik?

Euskal Herrian edo eguraldi aldakorra dagoen tokietan gertatzen da hori, batez ere. Elurteetan, ekaitz handietan... Argazki ederrak atera daitezke, eta Euskal Herrian denetarik dago: elurra, tximistak, lainoak, kazkabarra...

Meteorologo batentzat toki ona da Euskal Herria, beraz?

Beste toki batean jaio izan banintz, segur aski ez nintzateke meteorologia zalea izango, eguraldi aldakorra izateak zeure buruari galderak egitera bultzatzen baitzaitu.

Eguraldiaz jakintza handia dute landa eremuan. Galduz joan da?

Garrantzitsua da hori mantentzea; batez ere kalean lan egiten duen jendeak ongi daki naturaren seinaleak interpretatzen, eta hori ongi dago. Baina, hori ezin da erabili iragarpenak egiteko. Asko kostatu da iragarpenak egiteko modelo meteorologikoak sortzea, eta jakin behar dugu atmosfera sistema kaotiko bat dela, eta, ondorioz, ezin dugula iragarpen fidagarririk egin zazpigarren egunetik aurrera. Hilegunak eta gisako iragarpenak daude, baina, zientzian oinarritzen ez badira, ezin zaie garrantzirik eman.

Esaera zaharrek-eta balio diete meteorologoei?

Toki batean errepikatzen den eguraldiak klima bat definitzen du, eta esaerak horretan oinarritzen dira, ohiko eguraldian. Beraz, klimatologian baliagarriagoak izan daitezke.

Meteorologoek beti huts egiten dutela uste da. Egia da?

Ez da gauza bera egoera antizikloniko batean iragarpena egitea edo neguko egoera oso nahasian. Egoera bereziak daude; batez ere, ekaitzak eta elurteak. Horiek dira zailenak iragarpena egiteko. Udako ekaitzak faktore askoren menpe daude: adibidez, orografia. Elurteen kasuan, haize korronteek ere eragin handia dute. Oso lokalizatuta dagoen iragarpena egin behar dugunean, huts egiteko aukerak handiagoak dira.

Gainera, edozeinek uste du eguraldiaz hitz egiteko gai dela?

Kalean askotan entzuten dizkiot jendeari eguraldiari buruz oso zabalduak dauden usteak; adibidez, ez duela elurrik egiten hotzarengatik. Ez dira guztiz zuzenak. Askotan, gogoa ematen dit hurbildu eta azaltzeko. Baina, tira, uste dut geroz eta gehiago dakigula horri buruz.]]>
<![CDATA[«Banda baten egitura kooperatiboa da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-01-10/banda_baten_egitura_kooperatiboa_da.htm Thu, 10 Jan 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-01-10/banda_baten_egitura_kooperatiboa_da.htm
Zer doinu du Ugandak?

Jendeak asko abesten du oraindik ere, eta musikak garrantzi handia du kalean. 30 urte pasatu zituzten hainbat gerratan. Mendebaldeko Nilon nago, eta nire sentsazioa da gerraosteko gizarte bat dela zona horretan. Dena lasai dago, ez dago tentsiorik, baina badago zerbait azpian. Agian, beldurra. Jende harreratsua eta positiboa da, eta erritmo handia dute. Oso garrantzitsua da perkusioa, bizitasuna dute.

Musikak garrantzi handia du, baina musika hezkuntzarik ez zen?

Batzuek esaten didate: «Baina ez da hobe medikuntza, adibidez?». Ez dut uste. Musika tresna bat da, eta musikak bere baliabide espezifikoak ditu diru sarrerak lortzeko. Baina, batez ere, norberaren barnean gertatzen diren gauza askoren indartzea lortu nahi dugu proiektuaren bidez. Batetik, sistema bat sortu, maila teknikoan aurrera egiteko. Lehendik ere bazen banda bat, baina ez zegoen musika irakaslerik. Banda batean jotzea oso positiboa da, egitura hori, berez, kooperatiboa delako. Beste gauza positibo bat da, arlo sozialean, neskak eta mutilak maila berean aritzen direla.

Genero ezberdintasunak oso nabariak dira?

Uganda rol gizarte bat da: gizonek gauza batzuk egin behar dituzte, eta emakumeek beste batzuk. Aukera bat da 12 urte dituztenetik bandan elkarrekin aritzea. Generoen arteko integrazioa da helburua.

Neskei bestelako aukerak ematen dizkie programa horrek?

Bertako irakasleak mutilak dira, hasieran soilik gizonak zeudelako. Nire ardura da neskek eta mutilek lekua duten egitura bat sortzea. Pixkanaka aukerak izanen dituzte emakumeek, eta nahiko genuke ardurak hartzea. Gu joan aurretik, Adjumanin ez zegoen bandarik. Orain, neskak gehiago dira bandan.

Kolonialtzat jo dezake norbaitek zuen proiektua?

Haiek laguntza eskatu ziguten, eta boluntario asko pasatu dira ordutik. Haien ereduari jarraituta eta hura indartuta egin dugu proiektua; beraz, alde horretatik, ez dut uste akulturazio edo inkulturazio bat egon denik. Bestalde, helburua beti izan da pixkanaka haiek ardura hartzea. Aurten, lehenbizikoz, hangoak izanen dira lau irakasleak. Pixkanaka gaindituko dugu kanpoko dependentzia; prozesu horretan gaude.

Zer esan nahiko luke haientzat Iruñera etortzea?

Etortzea bera esperientzia interesgarria da, ugandarrentzat ez baita erraza hona etortzea. Horrekin batera, aukera izango dute formakuntza jasotzeko. Gainera, mundu osoko bandak egonen dira, beraz, beste eredu batzuk ikusiko dituzte.

Maduga bandak zer musika jotzen du? Bertakoa, denetarikoa?

Hemen bezala, badago musika tradizionala, baina oro har oso gutxi erabiltzen dute. Normalean martxak jotzen dituzte. Irratian gustuko duten abesti bat entzun, eta ikasi egiten dute, eta etengabe jotzen dute martxetan. Bestalde, ereserkiak oso garrantzitsuak dira, eta guk emandako obrak dituzte.

Zer prestakuntza du bandak?

Moyon aldez aurretik egiten zutenari jarraitu diogu: haize metalezko instrumentuak. Adjumanin erabaki genuen musika tresna konplementarioak sartzea: flauta, klarinetea eta saxofoia. Banda militarrak dira, hori kolonialismoaren arrastoa da. Etorriko balira, interesgarriena martxak ikustea litzateke.

Hemen ere martxak egiten dira.

Asko ari gara galtzen, baina sanferminetan, kalean, edozein tokitan, ez badago txarangarik edo fanfarrerik, zertarako? Bai, garrantzitsua da.

Musikarekiko zaletasuna handitu da proiektuari esker?

Haiek oso argi dute: bandan jo nahi dute. Baina bandara iristeko ibilbide bat egin behar dute. Hemen bezala, hango ikasleek berehala iritsi nahi dute helburura. Orain, maila igo da, eta gehiago kostatzen da iristea. Baina grina dute, eta gustua hartzen diote hasieratik.

Aurrera begira, proiektuak zer helburu ditu?

Esan bezala, aurten urrats handia egin dugu, haiek izanen direlako irakasleak. Nik lagunduko diet. Bestalde, nahiko genuke guretzako eraikin bat egin Moyon, dirua lortuz gero. Horrez gain, normalean ez dugu haien folklorea lantzen. Gutxitua dago, eta herri musikaren esparrua landu nahi dugu. Horretarako, aurrekontua behar dugu. Alor teknikoa eta tradizioa lotuko dituen espazio bat sortu nahiko genuke, eta emaitza ikusi.]]>
<![CDATA[Katalina, berriz Iruñean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1934/030/001/2019-01-03/katalina_berriz_iruean.htm Thu, 03 Jan 2019 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1934/030/001/2019-01-03/katalina_berriz_iruean.htm
1470. urtean sortu zen Katalina, eta, 15 urterekin, bere eskutan geratu zen Nafarroako koroa. Foix, Bigorra, Ribagorza eta Biarnoko kondesa ere bazen. Urtebete geroago, Juan Albretekoarekin ezkondu zen, Frantziako erregeak proposatutako ezkongaietako batekin. Nafarroan gerra zibila pizturik zen Katalinak agintea eskuratu zuenean (1450-1494), eta, hori dela eta, 1493. urtera arte kanpotik agindu zuen erresuman. 1494ko urtarrilaren 12an egin zuten koroatze ekitaldia Iruñeko katedralean.

Aitor Pescador historialariak Nafarroako Katalina I.ari buruzko hitzaldia eman zuen joan den hilabetean. Azaldu duenez, erresuma modernizatzen saiatu zen, eta Nafarroa independente izateko borrokatu zen azken hatsa eman arte: «Zubi lana egitea zegokion: Erdi Aroko estatu bat zena, XVI. mendeko estatu bilakatzeko». Baina konkistak moztu zuen bide hori. Joseba Asiron historialari eta Iruñeko alkateak ere Katalinaren irudia goratu du: «Pertsona kultua eta adimentsua zen, bere ama eta amona bezala. Jon Oriak zioen haiek izan zirela lehen emakume modernoak».

«Benetako justizia» ezarri zen Nafarroan Katalinarekin. Hala uste du Pescadorrek. Agaramontar eta beaumontarren arteko liskarrek bertan behera utziak zituzten egitura administratibo, politiko eta ekonomikoak. Aginte zaila izan zuen, dena den. «Erresuma orekatu, benetako justizia aplikatu eta Nafarroako Gorteek iritsi berri zen agintariarengan konfiantza izatea lortu behar zuen. Argi-ilun guziekin, Juanek eta Katalinak bakea berreskuratzea lortu zuten, eta erresumaren modernizazioari ekin zioten». Ezin ahantzi Europa menperatu nahi zuten bi potentzia handiren artean zela Nafarroa: Gaztela eta Frantzia. Haien presioak etengabekoak izan ziren agintaldi osoan.

1507an hasi zen Katalina egiazki boterea erabiltzen, beaumontarren aldeko Leringo kondea Nafarroatik bota zutenean. Ordutik aurrera, gerran galdutako ondasunak berreskuratzen saiatu ziren Nafarroako errege-erreginak. «Hori izan zen subirano gisa indartzeko oinarria». Ondoren, egitura administratiboak berreskuratu zituzten: Errege Kontseilua sortu zuten, Kontu Ganbera berregin, eta urtero Gorteetara deitu zuten.

Kultura alorra goraipatu du Asironek. Gogorarazi du inprenta eraman zuela Nafarroara, «oso-oso goiz», asmatu eta 50 urtera. «Garai horretan Iruñean ere bazegoen gramatika eskola bat, geroko unibertsitateen aitzindaria». Konkistaren ondotik, kanoi fabrika bihurtu zen inprenta. «Iruñeari ibilbide kultua eta Errenazimenturako bilakaera moztu zioten». Ondorengoek bide horri jarraitu zioten Nafarroa Beherean. Joana III.aren garaian, mendebaldeko Europako foku kultural «garrantzitsuenetako» bat izan zen hura, Pescadorren esanetan. «Han jaio zen Joanes Leizarragaren Itun Berria, nazioko hizkuntzan: euskaraz».

Baina, 1512an dena eten zen. Konkista hasi eta berehala Biarnora (Okzitania) erbesteratu zen erregina, bere seme-alabekin batera. Haietako bat bidean hil zen. Pescadorrek azaldu duenez, gaztelauak Katalina atxikitzen saiatu ziren Orthezen. Juan III.a Erriberrira joan zen, erresuma defendatzeko soldaduak bildu nahian. «Erreginak une oro bere senarrarekin lan egin zuen erresuma askatzeko ahaleginean». 1512ko urri eta abendu artean egin zuten saiakera. Ez zuten lortu.

«Erbestea oso gogorra izan zen», dio historialariak. «Galdu bezain pronto, Europako potentzia guziak inbaditzailearen alde lerratu ziren». Frantziak ere albo batera utzi zuen Nafarroa, Gaztelarekin urtebeteko su-etena adosturik. Asironek azaldu du: «Nafarroak ez zuen armada profesionalik, eta, beraz, egin ahal izan zuen gauza bakarra hori zen: Nafarroa Beherera joan, eta defentsa antolatu». Errege-erreginekin batera, nafar anitzek utzi behar izan zuten haien lurra, batik bat, agaramontarrek. Haiek izanen ziren erresuma berreskuratzeko hiru saiakeretan parte hartu zutenak: 1512an, 1516an eta 1521ean.

Aldez edo moldez saiatu zen Katalina erresuma berreskuratzen, baina ez zuen lortu. Diplomaziaren bidea hartu zuen, Errando Katolikoarekin, aita sainduarekin, Frantziako errege-erreginekin, Karlos I.arekin... baina ez zuen funtzionatu. Nafarroako Katalina I.a 1517an hil zen, eta lau urte geroago, Henrike II.a bere semeak egin zuen azkeneko ahalegina, «ahalmen militar eskasarekin» Pescadorren esanetan.

Leskarreko (Okzitania) katedralean hobiratu zuten, behin-behinean, ez zegoen beste aukerarik, baina Katalinak argi utzi zuen 1504an idatzitako testamentuan: Iruñeko katedralean ehortz zezaten nahi zuen. 500 urte geroago, han jarraitzen du. Izan da Katalina Iruñera ekartzeko saiakerarik, dena den. Asironek esan duenez, Nafarroako Diputazioak ahalegina egin zuen joan den mendean, baita Biarnoko agintarien baimena lortu ere: «Hilobian gorpu batzuk topatu zituzten, baina garai hartan ez zegoen norenak ziren jakiteko modurik. Gaur egun zientifikoki ez legoke arazorik Katalinaren arrastoak identifikatzeko».

Izena da itzuliko dena

Oraingoz, haren arrastoek Okzitanian jarraituko dute, baina martxotik aurrera Katalinaren izena Iruñera itzuliko da. Asironen aburuz, merezitako omenaldia da etorbide handi bat eskaintzea. «Estatu izaeraren galera ordezkatzen du, non pertsona gehienak anonimoak diren eta sufrimendua ere bai. Uste dut, kasu honetan, oso ongi irudikatzen duela herri oso baten sufrimendua». Gainera, Katalina emakumea izatearen balioa ere nabarmendu du, baita Iruñean bizitzeko zuen gogoarena ere.

Pescadorrek ere aipatu du haren generoa: «Haren lana estatua zuzentzea zen, emakumeak bigarren planoan geratzen ziren garai batean». Ez zen itxura, benetan zuen boterea. «Gizonek gizonentzat kontatutako historian, Nafarroako erreginaren ahalmena eta erabakitasuna nabarmendu dira. Hori ez da esan haren senarrari buruz». Haren senarrak, hala ere, badu kale bat Iruñean.

Bi historialarien aburuz, Katalinaren historia ez da ezagutzen Euskal Herrian. «Ez da behar bezala ezagutzen gure historia zeharo bahitu digutelako», dio Asironek. «Bitxia da etsaiei nola egiten zaizkien bertakoei ukatzen zaizkien omenaldiak». Adibidez, Iruñean konkistaren inguruko monumentu bakarra Ignazio Loiolakoaren omenezkoa da. Pescador ere, alde: «Inbasioaren ondoren, konkistatzaileek Katalina desagerrarazi dute. Nafarroarekin loturarik ez zuen erregina frantses gisa agertu nahi izan dute, Errando Katolikoarekin kontrajartzeko». Independentzia galera ulertzeko, Katalinaren figura aldarrikatzea «ezinbestekotzat» du historialariak. Martxotik aurrera, erbestera eraman zuen armadari tokia kenduko dio Katalinak.]]>
<![CDATA[«Lehenbizi, nire buruan idazten dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2018-12-26/lehenbizi_nire_buruan_idazten_dut.htm Wed, 26 Dec 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2018-12-26/lehenbizi_nire_buruan_idazten_dut.htm
Sari batekin aski ez, eta bi jaso dituzu Iruñean.

Oso pozik nago. Egia esan, lanak bukatu nituenean, nahiko konforme nengoen egindakoarekin; batez ere, narrazioan lortu nuen buruan neukana paperean jasotzea. Hori ez da beti gertatzen, eta gustura gelditu nintzen. Poesiak ibilbide luzeagoa du, hamabost poema baitira, eta urtean zehar idatziak. Bi poema sortu nituen hasiera eta bukaerarako, izenburuarekin lotuta [Patriketan gordeak], eta horren bitartez lortu nuen poema bildumari batasuna ematea. Patriketan denetarik sartzen dugu: galdu nahi ez duguna, zaborra... Gauza asko pilatzen zaizkigu, eta, batzuetan, hori hustu egin behar da.

Literatur zaletasuna antzematen da zure lanean?

Saiatzen naiz ikasgelara eramaten, baina zaila da. Gaur egun, ikasleak ikus-entzunezkoen zaleagoak dira, askoz erakargarriagoak zaizkie.

Gaur egun zailago da hori lortzea, edo beti horrela izan da?

Adin bakoitzak baditu gauzak egiteko garaia. Ez dut uste bigarren hezkuntza garairik onena denik horretarako. Beste interes batzuk dituzte. Aldi berean, gaur egun teknologien, Interneten eta ikus-entzunezkoen aukera hain handia da, askoz errazagoa da hori jasotzea.

Zer ematen dizu idazketak?

Balio dit pentsamendua antolatzeko, eta barruan ditudan kezkak beste modu batera adierazteko. Garai batean egunerokoa idazten nuen, orain ez, baina beti izan dut ohitura gertatzen zitzaidana edo egiten nuena idatziz jasotzekoa. Beti ondoan izan dudan tresna da.

Denbora bat zeneraman idatzi gabe. Ez zaizu herdoildu luma?

Ez dakit. Izan ditut bolada batzuk gehiago idaztekoak, eta beste batzuk gehiago irakurtzekoak. Uste dut irakurtzeak ere laguntzen duela. Dena den, egia da hau korrika egitea bezala dela. Entrenamendua behar da, eta, egunero egiten bada, askoz ere gutxiago kostatzen da.

Irakurtzea eta idaztea, biak dira elkarren osagarri?

Bai, zalantzarik gabe. Irakurtzen dut gustuko dudalako, baina horrela ikusten dituzu gauza ezberdinak, eta asko jasotzen duzu.

Iruñeko talde bortxaketa da narrazioaren gai nagusia. Ekilibristen antzera ibili zara, edo lasai?

Lasai idatzi dut, talde bortxaketa testuinguru gisa erabili baitut. Ez dut bortxaketa hori kontatu. Lau kontakizun dira, bakoitzean emakume bat da protagonista, eta guztiak dira epaiketan parte hartu duten gizonezkoen hurbilekoak. Gertatutakoak emakume horiengan duen eragina bilatu dut: zer sentitzen eta pentsatzen dute?

Nola sartu zara haien buruetan? Nola eratu dituzu pertsonaiak?

Joera hori izaten dut: norbaiten larruan jarri, eta ikusi zein kontraesan dituen. Ez zait zaila egiten.

Zer ondorio atera dituzu haiengandik?

Kanpotik esan dezakezu honen kontra zaudela oso garbi, baina, agian, gertuago beste gauza batzuk daude, eta kontraesanak. Zerbaitengatik, heziketagatik edo, zenbait gauza barneratuak dituzu, eta onartu egiten dituzu. Orduan, hori zergatik pasatzen den ikusi nahi nuen.

Idatzitakoak balio izan dizu gaiarekiko iritzia sendotzeko?

Bai. Gauzak garbi ditut, baina erabili ditut sare sozialetan irakurritakoak. Horko astakeriek eta kontraesanek pentsarazi didate.

Auziak amorru handia piztu du gizartean. Zuk ere behar zenuen haserrea nolabait bideratu?

Bai. Bakoitzak gure gaiak ditugu, eta egia da gai honek asko arduratzen nauela. Iazko sariketan ere genero indarkeriaren gaia landu nuen. Dena den, pertsonaien sentimenduak ere garrantzitsuak dira.

Poesian ere irabazi duzu. Zertan aritzen zara erosoen?

Garai batean, poesia askoz gehiago idazten nuen, baina, orain, joera handiagoa dut narraziorako. Agian, orain, erosoago nago narrazioan. Poesian gehiago kostatzen zait nahi dudana esatea.

Noiz edo nola lortzen duzu inspirazioa poesiarako?

Lehen, paseatzen nintzenean, musika eramaten nuen, baina halako batean esan nuen: «Ez, giroa entzungo dut». Ibiltzen burua mugitzen da, eta ideia asko ateratzen zaizkit. Lehenbizi, nire buruan idazten dut.

Getxon, Ramiro Pinilla saria jaso zenuen irailean. Aurrera begira beste ate batzuk ireki daitezke?

Idaztea gustatzen zait, eta, gainera, ikusten dut egiten dudana ez dela txarra. Ikusiko dugu. Orain zain nago ea Getxokoa argitaratzen duten; agian horrekin ni ezagutzen hasiko dira, eta egin dezaket bidea.]]>
<![CDATA[«Andreak eta gazteak animatzea nahi dugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2018-12-18/andreak_eta_gazteak_animatzea_nahi_dugu.htm Tue, 18 Dec 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2018-12-18/andreak_eta_gazteak_animatzea_nahi_dugu.htm
Mus. Non ikasi zenuen musean?

Herrian beti bazen ohitura jokatzeko; beraz, lagunen artean.

Bazkalondorik ez da mus partidarik gabe?

Batzuetan egiten dugu, baina ja aspaldixko jokatzen dugu txapelketa antolatzen denean. Segun eta nor dagoen mahaian jarrita, antolatzen dugu partidatxo bat.

Handira. Gaur egun gutxiago jokatzen da musean?

Lehen bazen ohitura gehiago herri guzietan, baina orain ari da hori berreskuratzen. Baztanen, nire etxe ondoan, egun guzian aritzen dira jokatzen. Agian, adineko jendea, hori bai. Joan den astean, hemen egin dugu txapelketa, eta oso ongi atera da. Orain nahi dugu emakumeak eta gazteak animatzea.

Txikira. Gutxiengo dira horiek?

Bai, gutxiago, baina ari dira animatzen. Azkenean, joko bat da, eta aski polita. Baina behar da animatu.

Zergatik gertatzen da hori?

Gizonak gehiago ikusten dira musean, eta emakumeak, agian, gehiago beste mahai jokoetan. Baina geroz eta gehiago animatzen dira.

Nola erakartzen ahal dira emakumeak?

Bakoitzak bere herrian animatu behar ditu izena ematera, eta, ez badakite jokatzen, ba ikas dezatela. Oso joko polita da. Aste honetan, Baztanen 12 bikotetan hiru emakume bakarrik zeuden, baina pixkanaka-pixkanaka aldatzen ari da. Aurten, gainera, ari gara kanpaina egiten emakume gehiagok jokatzeko.

Oso ezberdina da txapelketa batean edo bazkalondoan jokatzea?

Txapelketaren arabera. Euskal Herrikoan nahi duzu herrialdeko kanporaketara joan, eta, gero, finalera. Orduan, irabazten saiatzen zara, ez duzu lasai jokatzen; badu bere saltsa.

Pareak. Zer garrantzi du bikoteak txapelketan?

Lagun batekin edo familiako norbaitekin izena ematen duzu, baina ongi pasatzeko izaten da. Batzuek beti bikote bera dute, eta ezagutzen dute elkar, keinu edo begiradekin. Ni ez naiz hainbesterako ailegatzen.

Jokoa. Nola deskribatuko zenuke musa?

Aski polita da, ulertzen baduzu. Joko hau beti ezagutu izan dut, eta gustatzen zait.

Apusturik egiten duzu?

Bueno, erronda bat bai, hori beti egiten dugu: galtzen duenak erronda ordaintzen du. Baina ez dugu apustu handirik egiten, ez dugu etxea edo autoa jokatzen.

Keinuka, gertatu zaizu inoiz gaizki ulerturik egotea?

Bai, noski. Gauza bat duela pentsatzen duzu, eta bertze bat da, eta hanka sartzen duzu. Adibidez, uste duzu bi errege dituela, eta bi bateko ditu. Horiek dira jokoaren aferak.

Puntua. Zein izan da jokatu duzun partidarik onena?

Lehen, Donezteben, beti taberna batek antolatzen zuen txapelketa, eta ortziralero izena ematen genuen. Egun batean, finala jokatu, eta bi bildots irabazi genituen.

Txapelik jantzi duzu?

Bai, behin, Arraiozen. Etxean gordea dut.

Jokoan jakitea edo zortea izatea, zer behar da gehiago?

Zortea behar duzu, kartak etorri behar zaizkizu, bestela ez duzu deus egiten, nahiz eta gezurrak erran. Kartek ematen dute jokoa, eta, bestela, ez duzu deus egiteko.

Zer garrantzi du txapelketak?

Zazpi herrialdeetan mahai joko oso inportantea izan da, eta uste dut harremana izan behar dugula denen artean. Hori da helburua. Herrialdeko kanporaketan herri guzietako jendea ikusten duzu, juntatzen gara denak, eta harreman berria egiten duzu. Oso polita da.]]>
<![CDATA[Olentzero goiztiarra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2018-12-15/olentzero_goiztiarra.htm Sat, 15 Dec 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2018-12-15/olentzero_goiztiarra.htm
Herri bakoitzak bere modura ospatzen du Olentzeroren etorrera, eta, Baionan, urari loturik dago tradizioa. Olentzero Errobi ibaian behera agertzen da hiriburuan. «Errobi Baionan Aturriratzen da, eta sinbolizatzen du Baionak barnealdearekin duen lotura». Hala, menditik heldu denez, hori du Baionan sartzeko modurik errazena. Gainera, Irigoienek dio horrela «protagonismo handiagoa» duela pertsonaiak. «Bestela, karrikatik etorriko zen, autoen artean. Gainera, hor antzoki natural bat dugu zubien artean; beraz, ikusgarritasun handia ematen dio». Azalpen sinboliko eta estetikoa du, hortaz, ibaian behera agertzeak.

Kaian, Mari Domingirekin elkartuko da Olentzero, eta, haurren ongietorri kantak aditu ondotik, ibilbidea eginen dute Baionan barrena, musikariek eta danbor jotzaileek lagundurik. Ibilbide horretan geldialdi batzuk eginen dituzte, gogoko dituzten ateetan. Kalejira bukatzeko, Zahakin peñara joanen dira bi pertsonaiak, eta hango balkoitik behera goxokiak banatuko dituzte haurrentzat.

Ekitaldi gehiago ere antolatu dituzte gaurko. Goizean, abesbatzak kantuan ariko dira Baionako karriketan. Arratsaldean, jokoak, Xorrotx taldearen kontzertua eta askaria izanen dute haurrek Roland Barthes zabaltegian. Euririk egiten badu, Olentzero eta Mari Domingiren harrera lekuz aldatuko da, eta Lauga gelan eginen dute ekitaldia. Hala ere, Irigoienek dio ateri izanen dela eguna. Bestelako aholkurik ere eman ditu antolatzaileak: harrera ekitaldian tokia izan nahi duenak denborarekin joan beharko du kaira, jende asko espero baitute, aurreko urteetan bezala.

Tradizioa erroturik

Libe Goñi irakasleak eraman zuen Olentzeroren tradizioa Baionara. 1974an izan zen hori, eta orduz geroztik beti ospatu dela azaldu du Irigoienek. Azken 17 urteetan, Baionako Olentzero elkarteak hartu du tradizioari eusteko ardura. 2013an Olentzeroren Lagunak elkartea sortu zen, Ipar Euskal Herrian tradizio hori azkartzeko eta Olentzeroren irudia zabaltzeko. Irigoienek dio horregatik handitu dela Olentzeroren lan karga azken urteetan. Hasi da haren lanaldia.

Olentzeroren bisita

Gaur, 15:30ean, Baionako Xaho kaian.]]>
<![CDATA[«Minik gabe ezin da dolu prozesurik gainditu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2018-12-14/minik_gabe_ezin_da_dolu_prozesurik_gainditu.htm Fri, 14 Dec 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2018-12-14/minik_gabe_ezin_da_dolu_prozesurik_gainditu.htm Egun batean dena aldatu zen liburuaren irakurketa dinamikoa egin zuten.

Zergatik kostatzen da haurrekin heriotzari buruz hitz egitea? Haurrengatik edo helduengatik?

Heriotza da gizarteko taburik handienetako bat. Jendeak ez du horretaz hitz egin nahi minari loturik dagoelako, eta, beraz, txartzat hartzen delako. Hori albo batera utzita haurrak babesten ditugulako ustea dago. Baina, inor ez dago minetik salbuetsita, ezta haurrak ere.

Minak ez du zertan txarra izan?

Ez, mina baita sendatzeko modu bakarra. Dolu prozesuan batez ere, oroitzapenak min handia ematen du hasieran, eta heriotza betiko dela ikustea mingarria da. Minak sendatzen du hautsitako bihotza.

Haurrentzat ez da txarra, beraz?

Haurrekin gauza bera gertatzen da. Gainera, haurrak ez dira hainbeste denboraz gelditzen emozio horri loturik: sartu eta ateratzen dira. Negar eginen dute, eta gero jostatzen ariko dira. Baina negarrak askatzen laguntzen die. Mina garrantzitsua da sendatzeko, ona da. Minik gabe ezin da dolu prozesurik gainditu.

Zaila egiten da gauza mingarriei buruz hitz egitea, baina.

Haurrei ere hiltzen zaizkie ingurukoak, eta prebentzio lana eta haiekin heriotzaz hitz egitea ez dute modu negatiboan bizi; alderantziz, jakin-min handia dute, eta ulertzen dute bizitzaren parte dela. Beraz, gutxienez jakintza eta oinarriak eman behar dizkiegu.

Nola lantzen duzu heriotzaren gaia liburuarekin?

Haien bizipenak kontatzea asko maite dute haurrek. Solasaldi moduko bat sortzen dugu heriotza guziak lotzen gaituen afera bat dela erakusteko. Horrela lortzen dugu normalizatzea, eta, irakurketaren bidez, haiek beren burua islatua ikus dezakete pertsonaietan.

Marrazkiak egin dituzue gero. Errazago da marrazkien bidez?

Marrazkia egiten dugu haurrek ez dutelako hainbeste gaitasunik hitza erabiltzeko. Barrua hustu eta sentitzen dutena azaleratzeko bide bat da. Ondoren, zer egin duten kontatzen digute. Esperientzia polita da, mingarria den istorio batetik abiaturik.

Normalizazioa aipatu duzu. Ez da modu naturalean bizi?

Hori da joera nagusia. Hau gai sozial bat da: ikus dezakegu publizitatean, hedabideetan... Alde onaz edo azalekoaz hitz egiten da, gainerakoak ez duelako saltzen. Baina bestea ere bizitzaren parte da. Bizitza eta heriotza txanpon beraren bi alde dira, eta haurrek oso ongi ulertzen dute. Istorioak asmatzen ditugunean gehiago kostatzen zaie kokatzea. Lehenago edo geroago, nahi ala ez, iritsiko da, eta egiarekin bizi garenean, askoz ere askeagoak gara. Haurrek jakiteko gosez dira, galderaz beterik daude. Ez zaienez horretaz hitz egiten, uste dute ez dagoela ongi ere haiek horretaz hitz egitea.

Noiz hitz egin behar zaie heriotzari buruz? Hasieratik?

Bai, beti. Kontzeptu batzuk adinarekin ikasten dira, baina azaltzen ahal zaio filmen edo liburuen bidez. Garrantzitsuena da bere adinean galdetzeko gai denari erantzutea, behar duenari buruz hitz egiteko edo galdetzeko espazioa ematea.

Zein dira ezagutu beharreko kontzeptuak?

Heriotza unibertsala dela, ez duela atzera-bueltarik, ezin dela saihestu... Kontzeptu horiek dolu prozesua kudeatzen laguntzen dute.

Dolu prozesuan noraino da garrantzitsua babesa?

Sarea ezinbestekoa da. Dolua prozesu sozial bat da; pertsona horrek une askotan bakarrik egoteko beharra izan dezake, baina sare baten beharra du. Jendearen beroak beti laguntzen du. Horregatik, familiarekin eta lagunekin lan egiten dugu.

Eta haurren kasuan?

Haurrekin berdin. Batzuetan zaila da eskolan anai-arreba, ama edo aita hil zaion beste kide bat aurkitzea. Baina tailerrera etortzen dira, eta haiek bezalako beste hamar haur daude. Horrek aurrera egiteko indarra ematen die.]]>
<![CDATA[Euskararen gailurrera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2018-12-13/euskararen_gailurrera.htm Thu, 13 Dec 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2018-12-13/euskararen_gailurrera.htm
Bada, metafora zena literalki egin dute Uriartek eta harekin batera Himalaiara espedizioa egin duten nerabeek. Euskarari oxigenoa 6.000 metroan ere da egitasmo horren izena, eta, Nepalen hilabete eman ondotik, Euskal Herrian kontatu dituzte espedizioan bizitakoak. Gogoan iltzaturik geratu zaizkie hango bizipenak, eta xerpa kulturarekin zubi lana egin dute.

Hamabi gaztek parte hartu dute egitasmoan; tartean, Besaide Astobiza bizkaitarra, Malen Osa gipuzkoarra, Gexan Garate lapurtarra eta Eneko Arretxe nafarra. Laurak bat datoz: esperientzia «itzela» eta «ahaztezina» izan dute, eta «familia» bat dira orduz geroztik. Ez zuten inondik inora espero 18 urte bete gabe Himalaiara joaterik izanen zutenik, baina egin dute, eta aurretik diseinaturiko ibilbidea bete dute. Garate itzultzeko gogoz geratu da: «Niretzat biziki ongi pasatu da bidaia osoa, eta biziki kontent naiz lortu dugunaz. Xantza ukan dugu horrelako espedizio bat gure adinarekin egiteaz».

Osak dio «uste baino hobeto» joan dela, harreman estua egin dutela euskaldunen artean zein xerpekin, eta paisaia «izugarria» dela. Inguruak harritu ditu batzuk, bestelakoa espero zuten Himalaia; batik bat, elurrez estalitako guneetara ailegatu aurrekoa. Lehenbiziko metroetan landaredia ugaria bada ere, gora egitearekin batera, hauts bihurtzen da lurra, elurtutako tontorrez inguraturiko basamortu bat balitz bezala. Gainetan, harria eta elurra. «Biziki idorra atzeman dut, eta, ibiltzen ginelarik, hautsa ateratzen zen», esan du Garatek.

Himalaian 24 egunez

Sei orduko ibilbideak egin dituzte egunero, 24 egunez, eta 4.000 metrotik gora izan dira egun horietatik 15etan. Gehienek diote ez zaiela sobera gogorra iruditu. «Esango nuke, hilabete bat denez mendian, gogorra baino gehiago luzea dela. Egunez egun nekea pilatzen duzu: ez duzula ondo lo egiten, altuera aldaketak direla...», esan du Osak. Hotza ekarri du gogora Garatek: «Lau gauez oihal etxolan egin genuen lo, eta dena hormatzen zen, ilea eta guzi. Niretzat, hori izan zen gogorrena».

Fisikoki baino, psikologikoki egin zitzaion gogorrago Arretxeri: «Altuerarengatik, ezin zenuen lasterka ibili, adibidez». Astobizak ere aipatu du alde psikologikoa: «Momentu onak eta momentu txarrak izan ditugu. Altuerak eragina dauka, eta etxetik hain urruti egonda, baxuago zaudenean, gauzak okerrago ikusten dira, ez duzulako etxekoen babesa». Hala ere, uste baino hobeki moldatu dela dio. Hori bai, 6.000 metrokoak gogorrago egin zitzaizkiela onartu du Arretxek.

Baina, egin, egin dute. 6.000 metroko bi mendi igo dituzte: Imja Tse eta Lobu Je. Haietako batean bizitakoa gogora ekarri du nafarrak: «Izugarria izan zen. Iritsi ginenean glaziarrera, kranpoiak jarri, pioleta eskuan eta sokari lotuta, hor hasi zen benetakoa. Tontorrera iritsi ginenean, negarrez hasi ginen, denak oso pozik, helburua lortu genuelako».

Noski, nerabeak ziren espedizioan, eta hori kontuan izan zuten proiektua antolatzerakoan. Uriartek eman ditu azalpenak: «Egitaraua prestatu dugu jende gazteak egingo zuela pentsatuta. Erosoa izan da, altuerara egokitzeko lana lasai egin dugu, eta aukera izan dute atsedenak hartzeko. Fisikoki ondo moldatu dira». Egokitua bai, baina Himalaia da, ez da ahuntzaren gauerdiko eztula. Hori ere horrela nahi zuen Uriartek: «Ibilaldi zorrotza izan da, baina helburuak eskatzen zuen hori, irudikatzeko, batetik, euskararen gaiak eskarmentua eta indarra behar duela, eta, bestetik, irudikatzeko euskararen aldapa latza dela».

Izan ere, hori zen helburu nagusia: euskara 6.000 metrora igota euskaraz edozer egin daitekeela erakutsi eta euskaraz bizitzeko deia egitea. Azken finean, mendizaletasuna tresna izan da euskararekin lan egiteko, eta hori da gakoa, Uriarteren arabera: gazteei tresnak ematea euskaraz bizi daitezen. Helburu hori bete dute: «Iruditzen zaigu gazteak euskarari atxiki direla, eta fundamentuz egin dute, modu naturalean».

Gazteak ere kontent dira lortutakoarekin, eta uste dute egindakoak eragina izan dezakeela euskal gizartean. Astobizak dio gazteen artean euskara zabaltzea «oso garrantzitsua» dela: «Gure esku dago euskararen etorkizuna: guk ez badugu erabiltzen ez du inork erabiliko». Euskaraz bizi izan da hilabete batez, euskaraz bakarrik, eta horrek ematen du zer pentsa. «Euskal Herritik milaka kilometrora euskaraz bizi ahal bada, zelan ezingo da bizi Euskal Herrian euskaraz?». Gogoeta egin du Arretxek ere: «Honek erakutsi digu euskaraz bizi daitekeela, eta horrelako erokeriak egin daitezkeela euskara hutsez».

Xerpak eta euskara

Euskararen egoera. Horixe da Uriarteren kezka nagusietako bat, eta horrek bultzatu du hamabi nerabe Himalaiara eramatera. Nabarmendu du euskararen erabileran hautua dagoela oinarrian, eta ez ohitura. Egunero-egunero, pertsonek hamaika hautu egin behar dituztela, eta haietako bat dela erabiliko duten hizkuntzarena. Bide horretan sakontzeko deia zabaldu du.

Bestalde, txangoa ez da bukatu. Igo dituzte mendi tontorrak, baina oraindik bada biderik egiteko: egitasmoaren ondorioak gizarteratzea da oraingo erronka. Bideo bat muntatzen hasi dira Mikel Fernandez eta Uriarte bera, eta gazteek zenbait hitzaldi eman dituzte han-hemen. Espedizioaren antolatzaileak dioenez, ez diote atea itxiko antzeko beste egitasmo bat egiteari. Goiz da oraindik horretaz mintzatzeko, baina, esperientzia ikusirik, ez litzateke harritzekoa mendia eta euskara uztartuko dituen beste jarduera bat martxan jartzea.

Euskara ez da ibilaldiko mintzo bakarra izan, aitzitik: xerpen hizkuntza ere erdigunean jarri dute. Goizean egiten zituzten ibilaldiak, eta arratsaldean eskolak zituzten xerpekin. Bi kulturen arteko zubia eraiki dute hango eta hemengo gazteek, eta elkarren hitzak ikasi dituzte. Xerpen hizkuntzako eleekin oinarrizko hiztegi txiki bat eginen dute orain gazte euskaldunek. Mendian ere ibiltzen zituzten bi hizkuntzetako hitzak beren artean mintzatzean, espedizioan xerpa gazteak ere bazirelako.

Xerpen hizkuntza ahoz transmititzen denez gero, hitz horiek idazteko zailtasunak izan dituzte tarteka. Euskara bezala, arriskuan dago xerpen mintzoa, eta elkarrekin bizitakoak indarra eman die hiztunei beren hizkuntzari eusteko. Harreman sendoa egin dute haiekin. Astobizak inoiz ez du ahantziko han egindako lagun batekin bizitakoa: «18 urte bete nituen bertan. Xerpa kulturan ez dituzte urtebetetzeak ospatzen, baina lagun on bat egin nuen bertan, eta etorri zitzaidan, eta belarrira 'zorionak' esan zidan. Oso berezia izan zen».

Gazte guziak bat datoz xerpei buruzko iritziarekin: «Eskuzabalak» eta «zintzoak» dira. Batzuek sei orduz ibili behar dute eskolara joateko, eta, hala ere, egiten dute. «Zenbat balio dituzten, eta zer gutxirekin zer pozik bizi diren. Benetan aberatsak haiek dira», esan du Astobizak. «Gogo handiz egiten dute dena. Harrigarria da ikasteko grina hori».

Hizkuntza ez da muga izan espedizioan. Are, zubiak sendo eraikitzeko balio izan du. Ingelesa erabili dute elkar ulertzeko, eta bestearen hizkuntzako hitzak ezagutu dituzte. Hori ere irakasbide handia da hizkuntzak oztopo gisa ikusten dituztenentzat. Osak kontatu duenez, 60 urteko gizon gor-mutu batek bide osoa egin zuen berekin. Harriturik gelditu zen xerpa harekin: «Batetik, zelako pozik bizi zen, eta, bestetik, zer erraz komunikatzen ginen berarekin». Gogoa aski izaten baita komunikatu nahi duenarentzat. Eta gogoko aldapan, nekerik ez. 6.000 metro igo behar badira ere.]]>
<![CDATA[«Errepidera jo dugu proiektu honekin»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/048/001/2018-12-04/errepidera_jo_dugu_proiektu_honekin.htm Tue, 04 Dec 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/048/001/2018-12-04/errepidera_jo_dugu_proiektu_honekin.htm -zko argitaletxea eta GELDI 2011-2017. Goitibehera jaitsierak liburua aurkeztuko dituzte ostiralean Durangoko Azokan. Han izanen da Usue Arrieta (Arrasate, Gipuzkoa, 1979) Tractora artisten kooperatibako kidea, eta liburu horren egilea, Vicente Vazquezekin batera. Goitibeherei buruzko lehenbiziko lan monografikoa da, eta han eta hemen aurkitutako ibilgailuak bildu dituzte argitalpenean.

Boladan jarraitzen dute goitibeherek?

Jarraitu ditudan zazpi urteetan, urtero izan dira hamar lasterketa baino gehiago lehia ofizialean, eta herri lehiaketa pila bat daude; beraz, bai.

Zu ibiltzen zara?

Ez, baina urte hauetan probatu dut.

Eta zer moduz?

Ba ondo, oso dibertigarria da. Abiadura handia hartzen dute; batzuek, orduko ehun kilometro, imajinatu.

Zerk egiten ditu goitibeherak erakargarri?

Ni erakartzen nau auto eraikiak izateak, eta, beraz, diseinu bakoitza bakarra izateak. Denek antzeko asmaketa teknologiko edo teknikoak dituzte; orduan, tokiko garapen bat da. Bestalde, irristatzeak dakarren plazera ere polita da.

Nola egin duzue bilketa lana?

Ikuspuntu jaialdirako film baterako hasi ginen goitibeheren jarraipena egiten. Horren ondoren, lasterketetara joaten eta goitibeheren argazkiak egiten jarraitu genuen. Milaka argazki atera genituen, eta jendea ezagutu genuen. Orain urte eta erdi, pentsatu genuen liburu bat ateratzeko material nahiko genuela. Lasterketa guztien lan kartografikoa egin genuen, eta goitibeherak egin zituztenek euren ibilgailuaren fitxa bat bete behar izan zuten.

Ez da gai ezezaguna. Zergatik landu da hain gutxi?

Guri ere bitxia iruditu zitzaigun. Gai interesgarria da, eta herrikoia; beraz, arraroa zen lan monografikorik ez egotea. Euskal Herriko federazioak egina dauka erakusketaren bat, eta difusio lan handia egin du, baina ez zegoen monografikorik. Dokumentazio mardula genuenez, forma eman diogu. Guk ere errepidera jo dugu proiektu honekin.

Herri lasterketak ere ageri dira.

Bai. Adibidez, Mutrikuko jaitsieraren poster bat dago. 1970eko hamarkadan hasi zen, urtero egiten dute, eta herri guziak parte hartzen du. Hango goitibeherak oso bereziak dira. Beste toki batzuetakoak baino handiagoak dira, eta kuadrilla osoak edo senideak jaisten dira.

Edozeinek ezinen du egin goitibehera bat. Zer jende aritzen da?

Fitxak ikusita konturatzen zara askok industrian egiten dutela lan. Adibidez, Eskoriatzan foku handi bat dago gaur egun. Lanean eskuratutako jakintzak aisialdirako erabiltzen dituzte. Bestalde, lan horiek egiteko toki bat dutenak; adibidez, baserria. Azkenik, oso inportantea dena: euren herrietan aldapak dituzten pertsonak.

Modelo bitxiak aurkitu dituzue?

Badaude oso bitxiak direnak. Niri asko gustatzen zaizkit Gamiz-Fikako Raskamunak; lau makilakoaren eta bigarren erakoaren artekoak. Txikiak dirudite, lau makilakoen antzera, baina metalez eginda daude, bigarren erakoak bezala.

Inguruaren arabera zaletasuna ezberdina da?

Bai, bai. Foku batzuk daude. Hori denborarekin aldatuz doa, gainera. Gaur egun, Gernikan eta Eskoriatzan indar handia du. XXI. mendeko lehen hamarkadan, Iruñea inguruan indar handia zuen.

Euskal Herritik kanpo bada goitibehera tradiziorik?

Bai, badago; antzekoak daude Frantzian eta Italian, eta Hego Amerikan ere bai. Toki askotan egiten dira.

-zko argitaletxearekin proiektu berriak etorriko dira, ezta?

Argitaletxe berria proiektu berriak ateratzeko tresna da. Mimo handiz egindako lanak izango dira, landa lanean errotutako liburuak, eta, beraz, lan handia dutenak. Artistaren lan esperimentalen, antropologiaren eta landa lanaren bidegurutze horretan gertatzen diren proiektuak gauzatzeko tresna bat da.]]>
<![CDATA[Laino guzien azpitik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/040/001/2018-12-01/laino_guzien_azpitik.htm Sat, 01 Dec 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/040/001/2018-12-01/laino_guzien_azpitik.htm
Kazetari eta editorea da Mindegia, eta hark idatzi du istorioaren gidoia. Marrazkilaria da Larrea, eta hark eraman du narrazioa komiki formatura. Maria Zugarramurdikoa eta sorginduak izan ziren emakumeak (Nabarralde, 2018) 20 orriko komikia da. Istorio motz baten bidez, 1609. urtean Zugarramurdin bizitakoak ekarri ditu gogora. Egiazko gertakizun batetik abiaturik, fikziozko istorio bat sortu dute, historia ofiziala iragazkitik pasatu, eta Inkisizioari buruzko beste bertsio bat emateko.

Ez da informaziorik urte hartan bizirik erre zuten Maria Baztanen bizitzaren inguruan, eta horrek aukera eman dio Mindegiari benetako pertsona fikziozko pertsonaia bihurtzeko. Nafarroa, konkistatu berri, eta sorginen auzia Europa osoan zabaldurik zegoen. Mindegiak azaldu duenez, sorgin hitzaren atzean ziren emakumeak agertu nahi izan dituzte argitalpenean, eta atxiki zitzaizkien ezaugarri negatibo guziak uxatu. «Irudi horrekin, emakume horiek ez zeuden zegokien lekuan, eta merezi zuten horrelako berrikuspena».

Inkisizioa berrikusten duten lanak egin direla gogorarazi du Mindegiak, eta Amaia Nausiaren ikerketetan oinarritu dira emakume horiek nolakoak ziren dokumentatzeko tenorean: «Protagonistaren irudi horretan emakume horien guzien ezaugarriak bildu ditugu». Gidoigilearen arabera, emakume horiek kristautasunetik ihes egiten zuten. Gogoan izan du haietako asko emaginak eta sendagileak zirela, eta naturaren eta belarren jakintza bazutela.

Ez hori bakarrik. «Erre zituztenen zerrendak ikusita, horietako gehienak alargunak ziren. Horrek zer erran nahi zuen garai hartan? Emakume nahiko askeak zirela, beren bizitzaren jabe, nolabait». Mindegiak uste du boterearen kontrola kinkan jartzen zutela, herrietan pisua zutelako. Bada komikian ageri den beste kontu bat: medikuntza profesionalizatzen hasi zen garai hartan, eta gizonek zuten ikasketa horiek egiteko aukera. Horrek talka egiten zuen ordura arte sendagile izandakoekin.

Komikia egiteko, dokumentazio lana ezinbestekoa izan da. Horretan aritu da Larrea, garai hartako Zugarramurdi paperera eramateko ardura izan baitu. Tentuz ibili da, gertakizun haiei buruzkoak Inkisizioak idatzi baitzituen. Berdin irudiekin: «Badira sorginen liburuetan fantasiazko irudi asko, eta iragazten saiatu behar zara». Bestalde, herrian bertan egon da Larrea, herritarrekin eta Sorginen Museokoekin solasean.

Galtzaileen historia

Inkisizioaren gaia orokorrean landu dutela nabarmendu du marrazkilariak, baina komikiak gehiago irakurtzeko gogoa eman dezakeelakoan dago: «Izan zitekeen bortitzagoa, edo zerbait historikoagoan oinarritu, baina saiatu gara trama lineal sendoa bilatzen, eta zenbait ideia ukitzen». Azken finean, orduko emakumearen egoera islatzen saiatu dira.

«Historia nork kontatu, ezberdina da, eta emakumeen historia, are gehiago», esan du Mindegiak. Horregatik, galtzaileen historia berreskuratzen saiatzen ari da Nabarralde. Aurretik, Eneko Aritza Lehen Errege Baskoia komikia kaleratu zuten, bide beretik. Mindegia azpikoen ikuspegitik ari da honetan: «Zugarramurdin gertatu zena basakeria izugarria izan zen, eta gauzak bere tokian jartzea garrantzitsua da».]]>
<![CDATA[Hotzari egurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1930/038/001/2018-11-28/hotzari_egurra.htm Wed, 28 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1930/038/001/2018-11-28/hotzari_egurra.htm
Herri askotan, sua beharrezko dute etxea berotzeko. Hori da Mairene Masa auriztarraren eta Jean Louis Hariñordoki baigorriarraren kasua. «Sua ezinbestekoa da guretzat. Goizean goiz egiten dugun lehenbiziko gauza hori da: sua piztu», esan du Masak. Izan ere, haren herrian tenperatura hotzak izaten dituzte. Hala ere, esan duenez, txikia zenean are hotzagoak ziren neguak. Nolanahi ere, etxean bi berogailu baizik ez dituzte, logela banatan, eta suarekin funtzionatzen dute.

Auritzen (Nafarroa), gutxienik bederatzi hilabetez herrian bizi direnek aukera dute basotik egurra hartzeko. Ez nolanahi. Udala arduratzen da etxe bakoitzari dagokion lotea zehazteaz, eta herrizaina eta basozainak zuhaitz horiek markatzeaz. Herri bakoitzak bere ohiturak ditu, eta egurra eskatzeko garaia ere aldatzen da batetik bestera. Auritzen udaren bukaeran botatzen dute lotea, eta beti ilargiari so: «Ilgoran edo ilbetean, egurra erretzeko ona egon dadin», dio Masak. Bildutakoa etxetik kanpo uzten dute, idortu dadin, eta hala ematen du azarora arte. Orain, etxean sartzen ari da.

Egurra pikatzeko garaia da, eta auriztarraren kasuan, lehengusuaren laguntza du. Mozteko orduan, berriz, herriko gazte batzuei eskatzen die normalean. Lotearekin, baina, ez du aski izaten negu osorako. «Urte batzuetan loteak handiagoak dira, beste batzuetan txikiagoak. Neguko hotza gogorragoa ere izan daiteke edo lasaiagoa. Guk ia urtero erosi behar izaten dugu egurra otsailetik aurrera. Ez zaigu ailegatzen». Horrelakoetan, inguruko saltzaileengana jotzen dute.

Hariñordokik ez du behin ere erosten. Bera ur bazterrean bizi da, eta han baditu sahatsondoak, lizarrak, altzak, gaztainondoak... «Baigorri eskualdean [Nafarroa Beherea] erosten duen jendea kalean bizi dena da, bazterrik eta zuhaitzik ez duena», azaldu du. Orain, egurra sartzen ari da, ez baita mozteko tenorea. Hori abendutik goiti eginen du, bestela ez baitira egurrak idortuko. Erabat biluzik daudenean mozten dira zuhaitzak, orduan ez dutelako izerdirik botatzen.

Franko loditutakoak edota zuhaitz gazteei traba egiten dietenak moztu ohi ditu baigorriarrak, ez denak. Moztutakoan, arraildu egin behar dira, lodienak bereziki, eta hori modu tradizionalean egiten du: mailuarekin eta burdin ziriekin. Horretarako makinak badira gaur egun, dena den. Arraildu ondotik, uda guzia idortzen ematen dute egurrek, eta udazkenean moztu eta barnera sartzen dira. Prozesua ziklikoa da, eta une horretan dago orain.

Egurra sartzeko garaia denez gero, egurra saltzen dutenek ere badute lanik. Horietako bat da Donato Larretxea. Ohiko bezeroak ditu batik bat, baina ahoz ahokoak funtzionatzen du, eta bezero berriak ere lortzen ditu. Dena den, denak ingurukoak dira: Nafarroako iparraldekoak edo Ipar Euskal Herrikoak. «Egurrarekin urruti ezin da ibili, ez baita balio handiko gauza, eta urrutira joanez gero, garraioan dena xahutzen da», azaldu du. Bezero batzuk haiengana joaten dira egurra biltzera, baina asko dira egurra etxean jasotzea nahiago dutenak, Larretxeak kontatu duenez.

Azken urteetan egurraren salmentak gora egin duela nabarmendu du egur saltzaileak. «Gehienbat denak gasolinarekin, gasarekin eta elektrikoekin, gauza errazera bilduak ziren; baina, orain, denak garesti direnez, egurra gehiago saltzen da».

Bada aldatzen ari den beste ohitura bat sutarako egurraren alorrean. Boni Etxetxikia eta Xabier Gomez Nafarroako basozainak ohartuak dira horrekin: «Askok egurketari bati esaten diote egurra mozteko, eta etxeko atarian uzteko. Hori aldatzen ari da, jendeak geroz eta eskarmentu gutxiago duelako basoan», azaldu du Etxetxikiak. «Azken hamar urteetan geroz eta herri gehiagok aldatu dute ohitura». Modu horretan, egurra erostea baino merkeagoa da, baina ez dute haien lotea moztu beharrik. Basozainek begi onez ikusi dute ohitura aldaketa, batik bat, basoan ibiltzera ohiturik ez denak errazago izan ditzakeelako istripuak egurra moztean. Hariñordokik eskarmentua badu, baina onartu du usaia behar dela egurra mozten ibiltzeko. «Zuhaitzaren botatzeko usaia behar da motozerrarekin, eta kasu eman, minik ez hartzeko». Gakoa lana presarik gabe egitea dela uste du.

Basozainak, zaintzaile

Egurra biltzea ez da libre, eta ezin da nolanahi egin ere. Normalean, basozainak arduratzen dira gauzak ongi egiten direla ziurtatzeaz. «Begiratu behar dugu ea dena ongi egin duten, markaturik zeudenak bota diren, ea kalterik egin duten...», azaldu du Gomezek. Ez badira arauak betetzen, zigorrak badaude: behar ez dena botatzeagatik isunak jartzen dira, adibidez. «Askotan, zaila izaten da jakitea nork egin duen. Garbi dagoenean bai, isuna jartzen dugu. Baina, tira, askotan ateratzen duzu, bati edo besteari galdetuta», azaldu du Etxetxikiak. Dena den, basozainek diote gehienetan ez dela arazorik izaten, eta ez dutela kexa askorik jasotzen.

Bestalde, mendi bakoitzean zenbat egur ustia daitekeen erabaki behar da. Horretarako, antolamendu planak egiten dira. «Kalkuluak egiten dira ikusteko mendiak zenbat ematen duen. Irizpide asko izaten dugu kontuan: mendia zertarako den, ekoizpen handia duen, babesgune bat den, zer animalia dauden, zer momentutan dagoen masa... Ikusi behar da ea egurra herriak ustiatzeko den edo saltzeko den ere», azaldu du Gomezek. Sutarako egurra herritarrek ezin dute saldu, baina herriek mendi dezente dutenean, sal dezakete, enkantea eginez.

Aldatzen ari den alorra da egurra biltzearena. Mendian ibiltzen den jendea gutxitzen ari da, eta lana beste batzuen esku uztea geroz eta ohikoagoa da. Orain egurra etxean sartzea dagokie sutondoa duten herritarrei. Gehienak hilabete baten buruan hasiko dira egurra mozten, zuhaitzek hostoak galdu, eta izerdirik ez dutenean. Ilargia ere kontuan hartu beharko dute, gainera, gero suak ongi har dezan. Negu honetan hasiko da heldu den neguan bero egoteko lana.]]>
<![CDATA[«Toki orotatik edaten dut; fusioa maite dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/048/001/2018-11-27/toki_orotatik_edaten_dut_fusioa_maite_dut.htm Tue, 27 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/048/001/2018-11-27/toki_orotatik_edaten_dut_fusioa_maite_dut.htm Latitudeak. Aita palestinarra eta ama galiziarra ditu, eta munduko musikak nahasten ditu. Disko berria aterako du.

Na lingua que eu falo (Mintzo dudan hizkuntza) da zure azken diskoaren izena, baina ez duzu bakarra hitz egiten, ezta?

Gazteleraz, galizieraz, portugesez eta ingelesez aritzen naiz ongi. Arabiera urteekin galdu nuen, baina odolaren parte batek hara narama.

Hizkuntza nagusia galiziera duzu?

Gazteleraz hezi ninduten gurasoek, eta inguruak galiziera eman zidan. Hizkuntzak maite ditut, eta bizi naizen tokiei errespetu handia diet.

Zer garrantzi du hizkuntzak abesteko orduan?

Kantatzean, esanen nuke kasik dimentsio politikoak dituela, Galizian hizkuntzaren egoera ez baita onena, eta herria egin egin behar da. Bestalde, zerbait berezia da. Mundu guziak bilatzen du berezia izateko modua, baina ez dira konturatzen bere lurrean duten hori dela berezi egiten dituena, beren kultura propioa.

Galiziako kultura tradizionala dago zure ibilbidearen hastapenean. Orain, zer toki du zugan?

Beti begiratu diot musika tradizionalari. Kontua da fusioa asko maite dudala, toki orotatik edaten dut. Jatetxe batean, aukera banu, dena probatuko nuke; musikan berdin. Koktel bat egiten dut, eta horrek, arrotz sentiarazten nau batzuetan, baina beste batzuetan sortzaile. Ez dut musika tradizional hutsa egiten. Nire iragazkitik pasatuta, dena ageri da itxuraldaturik.

Nola daramazu arroztasun hori?

Hasieran pasatzen duzu makurren, beti badelako minduko den norbait. Batzuek beste zerbait espero dute, eta alde horretatik sentitzen naiz arrotz. Orain, batez ere musika arabiarra ari naiz sartzen lan berrian, eta arrotz sentitzen naiz.

Kontzertuan kalinba jotzen hasi zinen. Zergatik sentitzen zara identifikaturik tresna horrekin?

Inoiz ez dakit zergatik, nik gauzak sentitzen ditut. Hasiera-hasieratik liluratu ninduen. Nire lan guzietan dago kalinba kanta bat. Nire buruan zabaltzen diren melodiak horren bidez azaleratu ditzaket.

Zerk bultzatu zaitu Latitudeak proiektua egitera?

Neure buruaren estrukturazio ideia batetik sortu zen. Handik eta hemendik xurgatu nuen, eta neure burua definitu behar nuen. Laburpen bat da, edo izan ditudan influentzia guziak ordenan jartzea. Horrek eraman nau Jordaniara eta disko berria sortzera: Ela sabe a sol.

Zortzi hilabetez Jordanian egon ondotik, zer ekarri duzu handik?

Musika arabiarreko elementu batzuk erabiltzeko bultzada eman dit. Beraz, nire buruan ziren ideia guziak gauzatzeko aukera eman dit bidaia honek, eta ausardia eman dit urruti dudan alde arabiarrari heltzeko. Arabieraz diren kantak adiskide batek kantatu ditu, ulergarriagoa izateko, eta ongi konekta dezan kulturarekin. Gero zuzenekoan nik defendatu beharko ditut.

Zure aitaren herrira, Palestinara joateak zer eman dizu?

Asko ukitu nau. Inoiz ez nintzen han egon. Espainiako pasaportearekin aukera izan nuen bi aldeak ikusteko, eta gogorra izan zen. Gogoan dut Jerusalemen kale batean behera malkoak isurtzen zitzaizkidala. Bitxi saltzaile palestinar batek dei egin zidan, eta harri berde bat oparitu. Jendearen eskuzabaltasuna aurkitu dut, beti borrokan eta inoiz etsitzen ez dutenena. Bidaia guzia katarsi bat izan da. Bizitzeko gogoa dute, baina ez diete uzten.

Okupazioak eragina du musikan?

Bai. Galizian kultura eder bat loratzen ahalko litzateke, baina jende asko ez da gerturatzen gogo faltagatik edo aurreiritziengatik. Han, kultura loratu nahi duen kultura bat dago, baina ez zaio uzten. Hala ere, erresistentziak alternatiba bat sortzen du, askoz ere erreakzionarioagoa. Ez bakarrik okupazioarekin, baita hango kulturareki ere. Gauzak modu tinkoan adierazteko beharra dute, eta rap eta musika elektroniko harrigarria egiten dute.]]>
<![CDATA[Neanderthalaren hats sakona]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2108/038/001/2018-11-23/neanderthalaren_hats_sakona.htm Fri, 23 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/2108/038/001/2018-11-23/neanderthalaren_hats_sakona.htm
Israelgo Kebara haitzuloan aurkitu zituzten neanderthal horren aztarnak, 1983. urtean. Zortzi urte geroago, hari buruzko monografia bat argitaratu zuten, eta ornoen eta saihetsen inguruan idatzitako kapituluan zioten ez zela desberdintasunik gaur egungo gizakiarekin alderaturik. Kontrakoa frogatu du Asier Gomez-Olivencia eta Ella Been ikertzaileek gidatutako zientzialari taldeak. Haien ikerketaren arabera, neanderthalek birika edukiera handiagoa eta bizkarrezur egonkorragoa zuten, eta haien arnasketa diafragmari lotuagoa zegoen, egungo gizakiekin alderaturik. Ondorioak Nature Communications aldizkarian argitaratu dituzte.

Neanderthalaren eta gaur egungo gizakiaren artean konparazioa eginez, lehenbizikoen toraxaren forma ezberdina dela azaldu du Gomez-Olivenciak, zabalagoa delako. Emaitza batzuk ezustekoak izan direla onartu du. Alde batetik, neanderthalaren toraxaren tamaina ez dela gaur egungo gizakiarena baino askoz ere handiagoa. «Zati torafikoa ez da hain altua, baina hori konpentsatuta geratzen da zabalagoa delako. Beraz, tamaina orokorra ez da hain desberdina», azaldu du.

Bigarren desberdintasun nagusia bizkarrezurrari loturik dago. Izan ere, bizkarrezurra toraxean barrurago dago sartua neanderthalen anatomian. Hori sakroaren eta pelbisaren morfologia orokorrari loturik dago, eta pentsatzekoa da egonkortasun handiagoa emanen liokeela.

Baina ikerlariak gogorarazi du neanderthalek egungo gizakien garaiera izan arren pisutsuagoak eta gihartsuagoak zirela. «Beheko partea zabalagoa izanda, segur aski, arnastean diafragmak garrantzi handiago izango luke». Horretaz gainera, saihetsak horizontalagoak ditu, eta arnastean egiten duten mugimendua txikiagoa litzateke. Hori dela eta, arnasketa sakonagoa egiteko aukera izanen luke neanderthalak. «Nahiz eta eskeletoa handiagoa ez izan, segur aski, haien biriken ahalmena handiagoa izango litzateke».

Zertarako balio du horrek? Bada, neanderthalak egungo gizakiak baino mardulagoak zirenez, eta burmuin handiagoa zutenez, energia gehiago kontsumitzen zuten. Hori erretzeko, oxigenoa beharrezkoa da, eta, beraz, Gomez-Olivenciak dio proportzionaltasuna dagoela biriken ahalmenaren eta gorputzaren tamaina orokorraren artean.

Hamar urte baino gehiago eman dute Gomez-Olivenciak eta Beenek neanderthalen hezurrak aztertzen. Lehenbizi hezurrak banaka aztertu zituzten, eta egungo gizakiekin alderatu, teknika estatistikoak erabiliz. «Ornoetan eta saihetsetan ezberdintasunak ikusten genituen», dio ikerlari euskaldunak. Hurrengo urratsa hezur horiek elkartzea izan zen.

Neanderthal bat ospitalean

Haifako (Israel) ospitaleko eskanerrei esker, berregite birtuala egitea lortu zuten ikerlariek; 3D objektu bat, alegia. «Lehenengo zati lunbarra eta sakroa eraiki genituen, eta, gero, zati torafikoa», esan du Gomez-Olivenciak. Ordurako hasi ziren zenbait gauza ikusten: esaterako, kurbadura lunbar gutxiago zuela neanderthalak gaur egungo gizakiarekin alderaturik.

Saihetsak sartu zizkioten gero. «Uste baino lan handiagoa eman zuen, baina oso emaitza onak lortu genituen azkenean», onartu du euskal ikerlariak. Izan ere, fosila osorik zegoen, orno eta saihetsak gorde zituen, baina zazpi metrora topatu zuten, eta sedimentuaren pisuak apurtu egin zituen zati batzuk. Beraz, fosilaren berregitea zati batzuetan ez zegoen ongi, ikerlariak dioenez. Hori dela eta, batzuetan ispiluaren teknika erabili zuten, alde bateko saihetsa xehaturik bazen, beste aldekoaren ispilua eginez. Beste batzuetan, zatien arteko orientazioa ez zegoen ongi, beraz, birtualki moztu eta berregokitzen zituzten, kurbadurak hobetuz.

Ikerketa hori bukatuta, lanean jarraituko dute. Orain birsortutako toraxa Belgikan topatutako tamaina osoko neanderthal baten berreraikuntzan erabiliko dute. Noski, tamaina aldatu beharko dute neanderthal horren gorputzari egokitzeko. Horretaz gainera, orain sortutako toraxari besoak gehitu nahi dizkiote.

Bada zeregin gehiagorik: orain arte aurkitu diren neanderthalen toraxen hezurdurak gizonenak dira, edo gizon baten tamaina dute. Israelen Tabun C1 hezurdura aurkitu zuten, seguruenik emakume batena, eta hura berriz aztertu nahi dute, ikusteko ea neanderthaletan sexu arteko desberdintasun anatomikoak nolakoak ziren. Oraintxe ari dira artikulu horrekin lanean. ]]>
<![CDATA[Gauaren defendatzaileak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2018-11-20/gauaren_defendatzaileak.htm Tue, 20 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2018-11-20/gauaren_defendatzaileak.htm Uaaa efektua da. Hala deitzen diote Planetarioko kideek. Harriturik, hori da ikusleei ateratzen zaiena: «Uaaaa».

Astelehenean 25 urte beteko dira Iruñeko Planetarioak ateak ireki zituenetik. 1988-1989 urteetan sortu zen proiektua, Iruñeko Udalaren eta Nafarroako Gobernuaren arteko hitzarmen baten bidez. Kultura ekitaldiak egiteko gune bat nahi zuten, baina Planetario bat izanen zen. 1991. urtean hasi ziren eraikina egiteko lanak, eta 1993an ireki zuten, aurreikusi baino beranduago. Orduz geroztik, milaka lagun igaro dira handik. Asko izarrak ikusteko asmoz, baina Iruñeko Planetarioa ez da soilik planetario bat. Dantza, musika, hitzaldiak, opera, denetariko erakusketak... Zientzia eta kultura gune bat da.

Hasierako lantaldea ia osorik mantendu da urte hauetan. Javier Armentia astrofisikaria 1990ean sartu zen; Nieves Gordon kazetaria, 1991n, eta Fernando Jauregi astrofisikaria, 1992an. Armentiak zuzentzen du Planetarioa, Gordonek darama komunikazio alorra, eta Jauregi arduratzen da, batik bat, ikus-entzunezko edukiez. Atzera begira jarri dira hirurak, 25 urte hauek aztertzeko.

«Dena egiteko zegoen». Jauregik azaldu duenez, inguruan ez zen horrelakorik. Europako eta Ameriketako planetarioei begiratzen zieten, baina hutsetik sortu behar izan zuten. «Interesgarria da, Nafarroan ez baitzegoen tradizio astronomikorik, ez ikasketa zehatzik, ez behatokirik edo elkarterik», gogoratu du Armentiak. Hala, Planetarioaren proiektuarekin batera, paraleloan, astronomia elkartea sortu zuten Iruñean. Gordonek dioenez, behin eta berriz probatuz eta huts eginez egin zuten aurrera: «Argi genuen zer egin nahi genuen, baziren beste adibide batzuk, baina zaila zen hori martxan jartzea eskura genituen baliabideekin».

Besteak eredu izan arren, Iruñekoak bazituen ezaugarri bereziak. Alde batetik, eskola kanpaina: «Gurea berezia da, guk asmatua, eta ezberdina besteekin alderaturik. Eskoletatik, ikasgeletatik eta curriculumetik oso hurbil dago, eta oso eskaintza zabala dugu», esan du Jauregik. Horrez gainera, ekoizpen propioa izan dute beti. Esne bidea izan zen lehenbiziko ekoizpena, Coruñako (Galizia) eta Madrilgo planetarioekin elkarlanean. «Oso berezia izan zen. Ekoizpen handinahia izan zen, eta abiada bizian egin behar genuen», esan du Armentiak. Garai hartan, egunak behar izaten ziren irudi bakar bat sortzeko. «Jo eta ke lanean, Fernandok ekoizpen erritmoa hamar aldiz bizkortu eta aurreratu zuen, inauguraziorako ailegatu behar genuelako». Egin zuten. Eta ondoren etorri ziren beste hamaika ekoizpen ere.

Lehenbiziko hori urte hartan Nafarroan gehien ikusi zen filma izan zen: 50.000 lagun inguru pasatu ziren urte osoan Planetariotik Esne bidea ikusteko. «Oscarra irabazi zuen Belle Époque filmari gailendu gintzaizkion. Baina guk ez dugu zenbakietan lehiatzen», kontatu du Armentiak. Ez dute baztertu 25. urteurrenaren harira proiekzio hura berreskuratzea.

Teknologiaren atzetik

Iruñean egiten zituzten filmak ez ziren planetarioan gelditzen. «Munduko toki askotara bidali ditugu», azaldu du Gordonek. Haien ekoizpenekin, bazuten arantzatxo bat, dena den: «Etsigarria zen beste planetario batzuetara joan, eta gure ekoizpenak hemen baino hobeki ikustea». Orain, egoera hori aldatu da, teknologia berritzeko aukera izan baitute. «Gure ekoizpen propioak duela hamar urtetik sortu ditugun kalitatean ikusteko aukera eman digu horrek, besteak beste», azaldu du Jauregik.

Teknologiarena da 25 urtean gehien aldatu den aferetako bat. Analogikoan hasi ziren, diapositibekin, eta digitalerako saltoa egin behar izan dute. Garai analogikoan gauza «harrigarriak» egiten zituztela onartu du Jauregik. «Gogoan dut, hasi ginenean, orain dugunarekin amesten genuela». Digitalera igarotzea ez da lan erraza izan planetarioentzat, aretoen ezaugarriengatik. Oso-oso ilunak dira, eta iluntasuna mantentzea ahalbidetzen duten proiektoreek baizik ez dute balio. «Horrek denbora gehigarria eskatu zuen», gogoratu du Jauregik. «Beste borroka bereizmenarena izan da», gehitu du Armentiak. Pantaila oso hurbil du ikusleak planetarioetan, zinema aretoekin alderaturik. «Hemen oso ongi ikusten da perfektua ez den edozer. Lanak oso fina izan behar du, eta horretan asko hobetu da teknologia digitalei esker».

Digitalizazioarekin hasi bezain pronto heldu zioten estandarizazioari. Lantaldeko kideek gogorarazi dute hor ere Iruñeko Planetarioak bere ekarpena egin zuela, eta «rol garrantzitsua» jokatu zutela. Planetario gehienek sistemak aldatu zituzten arren, Iruñean zaharrekin jarraitu behar izan zuten, egoera ekonomikoak baldintzaturik. Hala ere, baliabide eskasei ahalik eta zuku gehien ateratzen zieten.

Bada, dena den, erabat aldatuko ez den afera bat: izar proiektorea. «Gure harribitxia da», esan dute bertako langileek. «Hasieran oso harrigarria zen, eta oraindik ere bada. Gure izar proiektorea erabat ezberdina da gainerako tokietan ikusten direnekin alderaturik; beraz, jendeak selfie bat egin nahi izaten du harekin», esan du Jauregik. Azaldu duenez, horrelako proiektoreek 30 eta 40 urte inguru iraun dezakete, ongi zainduz gero. Digitalerako saltoari esker, proiektore hori gutxiago erabiliko dute, eta beste 25 urtez irautea espero dute. «Jendea ez dadila kezkatu: hemen egonen da etortzen diren hurrengoan ere», ohartarazi du Gordonek.

Bada Iruñeko Planetarioa berezi egiten duen beste afera bat: Iruñekoa ez da soilik planetario bat. «Totum revolutum bihurtu zen, denetarik egiten genuen», gogoratu du Gordonek. Tartean, baita Prado museoko erakusketa bat ere, besteak beste. Iruñean, duela 25 urte, ez zegoen kultura zentro askorik; beraz, Planetarioak ateak ireki zizkion jarduera askori. «Zientziari buruz hitz egiteko, gauza askoz hitz egiten ahal delako uste osoa izan dugu. Beraz, urte haietako lana oso zirraragarria izan zen, egunero zerbait berria egiten ari baikinen. Orain ere, ia egunero heltzen diogu lan berriren bati», azaldu du Armentiak. Iruñeko Planetarioan denetarik izan da, baita ezkontza bat ere.

Esan liteke Iruñearen zati dela Planetarioa. Armentiak gogora ekarri du behin Twitterren iruindar petoa izateko egin beharrekoak txiokatzen aritu zirela. Tartean, hau: «Iruñekoa zarela esan dezakezu Planetariotik hiru aldiz pasatu zarelarik». Harro dago, belaunaldi batzuk zenbaitetan izan baitira han; eskolari esker, besteak beste. Ez hori bakarrik, lehen, astronomiari buruzko albisteak handik ateratzen ziren. «Gaur egun, sare sozialen bidez zabaltzen dira, baina, lehen, ez zegoen halakorik, eta berehala bihurtu ginen zientzia kulturaren foku. Zientziaren munduan zerbait gertatzen zenean, guregana jotzen zuten».

Baina, seguruenik, ekarpenik garrantzitsuenetako bat argi kutsaduraren kontrako borroka izan da. «Mundu guziak astronomia oso gauza polita zela ikusten zuen bitartean, udalek farolez josten zituzten kaleak, gaua ezkutatuz», salatu du Armentiak. Horren aurrean, haiek gaua defendatzen dute. Jauregik gogoan izan du Nafarroako Parlamentuan esan ziotena: haitzuloetara itzuli nahi zutela. «Ez dugu haitzuloetara itzuli nahi; kontrara, haitzulotik atera nahi dugu. Hiriak ongi argiztatzea ez baita zerua argiztatzea». Bide luzea dute ibiltzeko, baina ez dute etsiko: «Argi kutsaduraren kontrako borrokan hasieratik aritu gara, eta horretan jarraituko dugu hemen gauden bitartean, gure soldataren eta DNAren parte baita».

Erabat egonkortu nahian

25 urtean bizipen anitz bildu dituzte proiektuan aritu direnek. 1999an, Espainiako telebista publikoak eguzki eklipse batekin ireki zuen albistegia, Iruñeko irudiekin, Jauregik gogoratu duenez: «Garai hartan, Iruñean gertatzen ziren beste afera batzuek irekitzen zituzten Espainiako albistegiak, eta, behingoagatik, beste albiste bat zen, positiboa eta zientziari lotua». Armentiak Rosetta zundaren seinalearen esperoan egon zirenekoa du gogoan: «Ehunka milioi kilometrora pasatzen ari zen zerbait ikusteko bildu ginen. Hunkigarria izan zen». Noski, istorio gehiago izan dituzte ahotan.

Atzera begiratzeko balio dute urteurrenek, baina aurrera ere begiratu beharra dago. Oraindik badira arazoak, proiektua erabat errotzea galarazten dutenak. «Krisiek ederki jo gaituzte, finantzaketa publikoaren zati bat galdu baitugu; bestelako baliabideak bilatu behar izan ditugu», azaldu du Armentiak. «Hori dela eta, Planetarioa ia egunero berrasmatzen ibili gara».

Haren ustez, proiektua ez litzateke urtero justifikatu beharko; luzerako apustua behar lukeela izan, alegia. «Ongi goaz, baina inoiz ez dakizu zer gertatuko den». Gordonen ustez, proiektuaren errentagarritasuna ezin da eurotan neurtu. Erronka bikoitza dute, beraz: gaua defendatu eta proiektua erabat egonkortu. Jauregi: «Tinko sendoturik gaude gure betiko hari ahulean».]]>
<![CDATA[«Batzuetan, futbolak balio batzuk zabal ditzake»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/048/001/2018-11-17/batzuetan_futbolak_balio_batzuk_zabal_ditzake.htm Sat, 17 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1891/048/001/2018-11-17/batzuetan_futbolak_balio_batzuk_zabal_ditzake.htm goteo.cc/markaztulkarem.

Proiektu honek demostratzen du ez dutela futbola erabat ebatsi?

Bai, alde batetik, bai, eta hori azaldu nahi genuen: futbola komunitate sortzaile gisa, futbolaren balio sozialak, eta futbola nola izan daitekeen zenbait errealitate zabaltzeko bidea. Batzuetan, futbola negozioaren eremutik ateratzen da, eta balio batzuk zabaltzeko balio du.

Edozein gairi buruz mintzatzea Israelen okupazioaz hitz egitea da?

Noski, okupazioa transbertsala baita, eta futbolak ere ezin dio izkin egin horrek sortzen dituen arazoei. Kontua da Palestinako gatazkara beste modu batera hurbilduko ez liratekeen pertsonak erakar ditzakegula futbolaren bidez.

Nola eragiten du okupazioak futbolean?

Adibidez, askotan, kontrolguneren bat itxi, eta partida bertan behera utzi behar izaten dute. Beste adibide bat: jokalari bat kartzelan egon zen hilabetez, Jerusalem ekialdetik ateratzean ez zeramalako NANa.

Jammal Ghanem ez da soilik haien futbol zelaiaren izena, ezta?

Ghanem gazte aktibista bat izan zen Intifadan. Partida baten erdian, bost militar israeldarrek atzetik tiro egin zioten, korner bat ateratzear zela. Okupazioak erabat ukitzen ditu futbolari lotutako istorio horiek.

Errefuxiatuentzat, zer ondorio du talde honetan jokatzeak?

Palestinari buruz hitz egitean esan ohi da existitzea erresistitzea dela. Hau da, okupazioaren gainetik zure egunerokoari eustea bera garaipen bat da haientzat.

Kasu honetan, futbola ez da zirkua, beraz?

Egoeraren ondorioz, hala da. Baina, egoera aldatuko balitz, seguruenik zirkua litzateke, ez dut ukatuko. Gertuko futbola da, elkar ezagutzen dute, eta negoziotik aldendurik daude. Baina, jokalariei futbolaz galdetuz gero, Bartzelona eta Real Madril maite dituztela diote, eta izarrak izan nahiko luketela.

Oreka lortu duzue futbolaren eta gatazkaren artean?

Oso ongi bat egiten dute biek. Hau ez da Palestinako gatazkari buruzko liburu bat, horietako asko daude. Guri istorio pertsonalak interesatzen zitzaizkigun. Haiekin bizi izan gara, eta kontatu dugu nolakoa den taldearen egunerokoa, nolakoa den komunitatea, eta nolakoak jokalarien istorio pertsonalak. Adibidez, mailaz igotzeko gola sartu zuen jokalaria biharamunean puxikak puzten aritu zen, hori baita bere lana.

Ez duzue beharrik izan Tulkaremetik ateratzeko?

Uste dut Palestinako egoera ikusgarri egiten dugula testuinguru horrekin eta istorio horiekin.]]>
<![CDATA[Nafarroako seigarren merindadeari begira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2018-11-14/nafarroako_seigarren_merindadeari_begira.htm Wed, 14 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2018-11-14/nafarroako_seigarren_merindadeari_begira.htm bortuz bestaldekoa ere deitu izan dena. Urtarrilaren 13ra bitarte, haren sortze eta bilakaera historikoa ezagutzeko parada emango du Nafarroako Artxiboak, Baxenabarre, lurralde berezia erakusketari esker. Hamasei bitrinatan antolatutako testu eta dokumentuen bidez, historian bidaia egin liteke Antso Jakituna deitutako aretoan: XII. mendean osatzen hasi; ondotik, konkistatutako Nafarroa Garaitik banatu, eta, azkenik, Frantziako Iraultzaren ondorioz, egitura administratibo gisa desagertu.

Joan eta etorriko bidaia da Nafarroa Beherearena; zentzu askotan, gainera. Joan eta etorriko bidea izan da askorentzat: erromesen, merkatarien, artzainen, soldaduen eta ideien pasabide izan baita urte luzez. Esan liteke bere historia ere joan-etorrikoa dela, Nafarroako Erresuman sartu, eta, azkenik, Nafarroako Erresuma izateari utzi baitzion. Hori azaltzen ahalegindu da Susana Herreros, erakusketaren komisarioa. Hala «aspaldiko zorra kitatu» dutela dio. «Nafarroan jende askok ez du ongi ezagutzen Nafarroa Beherea. Batzuek ez dakite non dagoen ere, eta Lapurdi edo Zuberoarekin nahasten dute».

Bi zatitan banaturik dago erakusketa, eta erdian Nafarroa Beherearen mapa handi bat ageri da. Mapa horren azpian, berriz, Nafarroa Garaian —eta batik bat herrialdearen hegoaldean— oso ohikoak diren abizenak agertzen dira. Haietako bat sakatuta, mapan argi gorri bat pizten da, herria seinalatuz. Horrek agerian uzten du bere garaian Nafarroa Beheretik Garaira joandakoen arrastoa: «Joan-etorriko bidearen arrasto immateriala». Beraz, bisitari askok aukera izanen dute beren jatorriaz hausnartzeko.

Erdi Aroko estetikarekin atondu dute Nafarroako Artxiboko Antso Jakituna erakusketa aretoa. Herrerosek uste du zaila dela horrelako gaiak publiko zabalarengana ailegatzea, baina horrek lagundu dezakeela, Game of Thrones telesaila boladan dagoen garaiotan. Lehenbiziko puskan, Nafarroa Beherearen sorreraren nondik norakoak azaltzen dira; bigarrenean, Nafarroa Behereak izandako bilakaera, Frantziako Iraultzak (1789) egitura hori deuseztatu zuen arte.

«Lurralde horiek Nafarroako Koroarekin loturarik izan ez balute, seguruenik Nafarroa Beherea inoiz ez litzatekeen existituko guk ezagutzen dugun moduan, inguruko beste jaurerrietan banatuko liratekeelako», azaldu du Herrerosek. Lotura hori XII. mendean hasi zen. Nafarroa Beherearen eraketa «berezia» dela dio erakusketaren komisarioak: «Prozesu nahiko luzea izan zen, eta ezberdina lurralde batetik bestera, koroara batzeko aukeratutako formularen arabera».

XII. mendean, Nafarroa Beherearen mendebaldea Baionako elizbarrutiari zegokion —eta Lapurdiko bizkonderriari—, eta ekialdea, Akizeko elizbarrutiari eta bizkonderriari. «Europan botere borrokak ziren nagusi Frantziaren lurraldearen nagusitasunagatik», zehaztu du Herrerosek. Feudalismoa indarrean zen, eta basailu loturek eta botere borrokek garrantzi handia zuten. «Tronu dema moduko bat zen».

Mailaka sortutako lurraldea

Testuinguru horretan, Ingalaterra eta Frantziaren arteko ika-mikaren erdian, Nafarroako erregeak Garazi bere egin zuen. Gero, Rikardo Lehoibihotzak ezkontza konpromisoa hautsi zuen Adelaida Frantziako erregearen arrebarekin, eta Nafarroako Berengelarekin ezkondu zen, Antso Azkarraren arrebarekin. «Nik uste dut Akitanian zuen lurraldea babesteko egin zuela». Herrerosek dioenez, arranoaren goi leinua bilatu zuen horretarako.

Antso Jakitunak 1189an izendatu zuen Martin Txipia Garaziko tenente, eta, hortik aurrera, beste lurraldeak atxikitzen hasi ziren, Nafarroa Beherea sortu arte. 1191n batu zen Mixa-Ostabarets, eta aurrerago Agaramonteko jauna eta bertako zenbait zaldun, 1203an. Azkenengo lurraldea Bastida izan zen, Arberoatik banatu, eta gotortutako hiribildu bihurtu zen. «Adur ibaitik horraino sartzeko aukera zegoen; beraz, Nafarroako erregeari, orduan Frantziakoa ere bazenari, ingelesen menpeko lurrekiko muga babestea interesatzen zitzaion». Hiribildu horrek badu ezaugarri bereizgarri bat: Okzitaniako Tolosatik gertu dagoen bastida baten forua hartu zuen, baita biztanle okzitaniarrak ere. «Beraz, haien abizenak okzitaniarrak dira».

XIV. menderako, beraz, egungo Nafarroa Beherea osaturik zegoen.«Bere ezaugarria da mailaka osatzen dela, eta Nafarroako Koroarekiko loturak batzen dituela lurraldeak». Banaketa administratiboaren berri dago kontu erregistroei esker. «Eremu bakoitzean biltzen zutena idatzita gordetzen zuten. Kontabilitate pribilegiatua du Nafarroak».

Erakusketaren bigarren zatian, lurraldearen bilakaera aztertu du Herrerosek. Errolda eta zerga bilketetako paperei esker jakin liteke zer jende bizi zen Nafarroa Beherean garai horretan. Erakusketako komisarioak ziurtatu du herrialdean bazela zaldun anitz. Baina bada paperetan ia ageri ez den zerbait: hizkuntza. «Seguruenik, euskaraz mintzatuko ziren, baina ez da ia deus gorde. Administrazioaren hizkuntza latina eta, berehala, nafar erromantzea ziren. Euskara beste toki batzuetan gorde zen: toponimoetan, abizenetan...». Euskarazko hitzak tartekatzen dituen dokumentu bat ikus liteke erakusketan, hala ere.

Nafarroa Beheretik jende anitz pasatzen zela ere azaldu du Herrerosek: merkatariak, soldaduak, erromesak... Adibidez, Karlos III.ak muga zerga jarri zuen 1394an, eta, dokumentuetan, behin eta berriro aipatzen zuen tentuz ibiltzeko, merkatariak ez zitezen pasatu erromesak balira bezala. «Pentsatzen dugun baino askoz ere joan-etorri gehiago egiten ziren han».

Ordura arteko bidea 1512an moztu zen, gaztelarrek Nafarroa Garaia konkistatzearekin batera. Erakusketan bada 1514ko dokumentu bat: Fernando Katolikoak Donibane Garaziko notario izendatzen du Juan de Gantxuri, lurra bere eginez. Beste batek azaltzen du nola Alain Albretekoa dirua eta soldaduak biltzen saiatu zen erresuma berreskuratzeko. Albreten aldekoen lurretan sortu ziren gobernu egiturak, baina, gerora, gaztelarrek bortuetatik bestaldeko lurrak utzi zituzten, eta Nafarroa Beherea berriz batu zen XVI. mende hasieran. Herrerosen aburuz, erresuma desagertuz joan zen poliki-poliki, bertako erregeek, Frantziakoak ere bazirenez gero, lurraldearekiko lotura emozionala galdu zuten heinean. Frantziako Iraultzak deuseztatu zuen erresuma behin betiko.

Konkistaren ondoren bi Nafarroen artean harremana bazela esan du Herrerosek, baina «beldurra» zuten, biek ala biek defendatzen baitzuten erresuman agintzeko zilegitasuna. Errezelo horren adibide bat ikus liteke dokumentuetako batean: 1648an Arnaldo Oihenarti ez zioten Kontuen Ganberan sartzen utzi, gaztelarren okupazioaren kontrakoa zelakoan. «Baina herritarrek gertutasun hori izan zuten aurrerantzean ere», dio Herrerosek. «Etengabe igaro zen jendea Nafarroa Beheretik Nafarroa Garaiko hegoaldera, artzaintza dela eta. Bestelako bizibidea nahi zuten».

Gaur egun, banaketa administratiboak eragin handia izan du bi Nafarroen arteko harremanetan. Hala ere, harreman hori pizteko gogoa sumatzen du Herrerosek; batik bat, kulturaren alorrean. Berriz ere, herritarrek bultzatzen dituzte Pirinioez bi aldeko nafarren arteko loturak.]]>
<![CDATA[Ezkilak jotzeagatik isunik ez jartzeko exijitu dute Altsasuko antifaxistek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/014/001/2018-11-11/ezkilak_jotzeagatik_isunik_ez_jartzeko_exijitu_dute_altsasuko_antifaxistek.htm Sun, 11 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1893/014/001/2018-11-11/ezkilak_jotzeagatik_isunik_ez_jartzeko_exijitu_dute_altsasuko_antifaxistek.htm
Horrek, baina, ekarri du ondoriorik. Plataformak azaldu duenez, Foruzaingoak 30.000 euro arteko isunak jarriko dizkie mozal legea erabilita, ezkilak jotzea «arau hauste larritzat» jota. Horren aurrean, «koherentzia» eskatu diote Nafarroako Gobernuari, eta isunak erretiratzeko exijitu. Isunak jasoz gero behar dutena baino diru gehiago bilduko dutela azaldu dute. Abian jarri dute erresistentzia kutxa bat.

Altsasuko apaizaren eta alkatearen jarrera ere salatu dituzte. Apaizari «seinalatzea» leporatu diote, eta argi utzi dute ezkilen aferan ez zuela deus ikustekorik izan: «Ez da Elizaren kontua izan, noski, ezkilak ez baitira Elizarenak, altsasuarronak dira». Alkatearen jokabidea «bitxitzat» jo dute, ekitaldia egiteko herriko plaza eta herritarrek egindako komunak erabiltzen uzteagatik.

Gaur zortzi antolatu zuten mobilizazioari emandako erantzuna txalotu dute: «Egindakoan berresten gara».

Protesta gehiago

Altsasuko auzikoen askatasuna eskatzeko mobilizazioak iragarri ditu Ernaik: asteazkenean, Gasteiz, Leioa (Bizkaia) eta Donostiako campusetan egingo dituzte; ostegunean, Bilboko Etxebarrieta Anaien plazan.]]>
<![CDATA[«Madrilen frontoiak leporaino betetzen ziren. Zirraragarria zen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1947/046/001/2018-11-11/madrilen_frontoiak_leporaino_betetzen_ziren_zirraragarria_zen.htm Sun, 11 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/paperekoa/1947/046/001/2018-11-11/madrilen_frontoiak_leporaino_betetzen_ziren_zirraragarria_zen.htm
Nola hasi zinen erraketan?

Hasi nintzen 14 urterekin. Tira, lehenago, herrian ibiltzen ginelako kalean, eta, gero, 14 urterekin, ama enteratu zen Tolosan entrenatzen zirela, eta hara joan ginen. Astean bi egunez joaten ginen, eta bost neska ibiltzen ginen, inguruko herrietakoak. Bi urtez egon nintzen Tolosan. Garai hartan, Madrilgo enpresari bat etorri zitzaigun, ikusi gintuen, eta handik denbora gutxira kontratatu gintuen Madrilera joateko.

Etxean babesa izan zenuen?

Amarena bai, baina aitarena ez. Nik antzematen nion ezetz, ez zitzaiola askorik gustatzen Madrilera joatearena. Baina Tolosara ere ez zen joaten ikustera. Ama maizago joan zen Madrilera ni ikustera. Lehenengo aldian ere, berarekin joan nintzen. Horrela ikusi zuen non eta nola geratzen nintzen.

Aldaketa handia izan zen Madrilera joatea?

Elduaindik Madrilera, hori zen aldaketa ikaragarria. Esaten nuen: «Nora etorri naiz? Ez dut ezer ezagutzen». Inpresioa egin zidan, baina segituan jarri nintzen, ez nuen problemarik izan. Bi partida jokatzen nituen egunean, eta ez nuen denborarik ere. Herrira gustura etortzen nintzen, baina Madrilen ere oso gustura ibili nintzen.

Euskaldunak ere baziren han?

Bai, bai. Hemengoak asko, beti izan dira. Baina nik debutatu eta gero euskaldun askorik ere ez zen sartu.

Garai hartan boladan zegoen erraketan aritzea?

Madrilen bai, baina hemen ez dut uste. Ni urtero etortzen nintzen, eta inork ez zidan galdetu ere egin. Jakin dut Donostian jokatzen zela, baina ez dakit zein urtetan. Nire garaian izan balitz, Madrilera ez nintzatekeen joango.

Etxean pilotazaletasuna zegoelako hasi zinen?

Frontoia etxe ondoan daukat; orduan, joaten ginen eskolatik ateratzean, eta lagunekin gustura aritzen ginen. Asko gustatzen zitzaidan, asko.

Baina familian tradizioa izan duzue, ezta?

Bai, nire aitak pilotan jokatu zuen, baina zale gisa. Gero, Miguel osaba eskuz oso ona zen, eta nire anaia ere eskuz aritu zen. Beste anaia, berriz, Miamin, zesta puntan aritu zen.

Ondorengoek jarraitu dute?

Ez, ez. Ez nire aldetik, ez anaiaren aldetik ere. Hor gelditu da.

Profesional aritu zinen Madrilen. Nolakoa zen jarduna?

Partida jokatu eta gero, kinielak jokatzen genituen. Zazpi jokatzen ziren arratsaldetan eta gauean lau. Kiniela jokatzea tokatzen bazen geratzen ginen kiniela jokatzeko. Txikitan, nire ilusioa zen kiniela jokatzea. Aurrenekoa jokatzea garrantzitsua izan zen niretzat, baina ez dakit nik irabazi nion edo berak niri. Baina hura poza zen, handik aurrera gehiagotan jokatu nuelako.

Nola jokatzen zen kiniela?

Partidako kiniela jokatzeko, izaten ziren sei, eta, gero, partida jokatzeko, lau. Partidetan beti jokatzen zen kiniela bat, eta, horretarako, bi gehiago sartzen ziren. Asko jokatu nituen.

Jende asko joaten zen partidak ikustera?

Ni joan nintzenean frontoiak leporaino betetzen ziren. Hori zirraragarria zen. Nahiko handia zen frontoia, eta jende asko sartzen zen. Baina, gero, azken urteetan, oso apal. Baina hasieran? Edozein egunetan betetzen zen. Arratsaldez gutxiago, baina gauez bai. Artekari asko egoten ziren, eta apustuak egiten zituzten.

Nolakoa zen giroa frontoia lepo betetzen zenean?

Iskanbila handia izaten zen. Erre ere egiten zen orduan, eta arropak usain handia hartzen zuen. Baina, tira, ez zegoen beste erremediorik. Ni oso gustura ibili nintzen, dena den.

Hainbeste jende joanda, ezagunak izanen zineten?

Gu ezagunak orain egin gara, omenaldiekin eta. Dokumentala egin dutenak [Raketistak Lehen eta Orain elkartekoak] asko saiatu dira denarekin, pilotariak elkartzen... Eta oraindik ere ari dira.

Gogorra zen erraketista profesionala izatea?

Niretzat ez. Pena handia izan nuen utzi nuenean, oso gustura aritzen nintzelako. Batzuetan haserretzen zinen, beste batzuetan ez, segun gauzak nola ateratzen ziren. Beti dena ez da ondo ateratzen, eta beti irabazi ere ez da egiten.

Beste jokalariekin harreman ona zenuten?

Bai, orain ere elkar ikusten dugu noizean behin. Denak zaharrak gara, baina egoten gara.

Madrilen nola zegoen antolatuta negozioa?

Madrilen, Bartzelonan, Valentzian... toki askotan ibili dira erraketistak. Mexikon ere bai. Sekulako frontoiak izan ziren. Guk bukatutakoan gutxiago zabalduta zegoen, neska gutxiago zeuden. Nik, nesken frontoia, gurea bakarrik ikusi nuen. Gu neska asko ginen. Pentsa, zazpi partida jokatzeko, baginen neskak!

Partida asko zenituzten?

Partidak egunero-egunero jokatzen ziren. Txandaka jokatzen genuen. Festarik ez zen izaten, eta egunero bi partida jokatzen genituen.

Soldata duina izaten zen?

Joan berritan, ez nuen erraketentzako lain ere izaten. Gogor jotzen nion pilotari, eta erraketa asko hausten nituen; beraz, etxean eskatu behar izaten nuen dirua. Eta laguntzen zidaten. Madrilera joanda, pentsiora joan behar zenuen, denak batera joan ginen, eta, gero, bai, bat etxe batera, bestea beste batera. Aurrerago, bai, bizitzeko ematen zuen, bai.

Orduan, erraketak zuek erosi behar zenituzten?

Bai, Madrilen bai. Tolosan ez, enpresariak ordaintzen zituen erraketak eta pilotak.

Saririk jaso duzu?

Txapelketak izaten genituen. Madrilgo famatuek ematen ziguten kopa: toreroek, futbol jokalariek, aktoreek... Txapelketa nahiko jokatzen genuen, eta irabazi genituen txapelketa batzuk.

Ibilbidea ikusita, erraketarekin ona zinela esan dezakegu, ezta?

Bueno, ni baino hobeak baziren. Txar-txarra ere ez, nahiko gogor jotzen nion pilotari. Atzean jokatzen nuen nik.

Kaskorik ez zenuten ibiltzen. Beldurrik ez zenuten?

Ez, ez, batere ez. Orain ibiltzen dituzte kaskoa eta betaurrekoak. Ez dakit, segurtasunagatik izango da, baina nik esaten diet: «Bueno, bueno, ez dakit nik horrela jokatuko nukeen». Ez du pisurik, baina... ez zait gustatzen. Baina egin behar bada, egingo dute. Horrela ibiltzen dira orain denak.

Lasai aritzen zineten kaskorik gabe, beraz?

Nik pilotakadaren bat eman nuen, baina asko ez genuen ematen. Ez genuen beldurrik ez. Buruan zauriren bat bai, seguru, jositako pilotak gogorrak zirelako. Orain suabeagoak ibiltzen dituzte; behintzat, soinua apalagoa dute. Baina asko jokatzen dute.

Ama izan zinen erraketista zinela. Zaila izan zen?

Ama izan nintzenez geroztik, lau urtez-edo ibili nintzen, Donostiara bizitzera etorri arte. Baina ez zen zaila izan. Haurra nirekin eramaten nuen frontoira, han beti nuen norbait harekin geratzeko nik jokatu bitartean. Gauetan jokatzea tokatzen zenean, beti geratzen zen norbaitekin etxean. Gizonak ere han jokatu zuen urte batzuetan; beraz, bera ez bazen ni, edo beste norbait. Baina hara eramaten genuen, bai.

Txikitatik frontoian egon arren, ez zuen bide hori hartu.

Oso txikitan utzi zuen. Madrilen egon izan balitz agian, baina ez.

Noiz etorri zinen Euskal Herrira?

Donostiara 1974 inguruan etorri nintzen, eta, orduz geroztik, ez nuen jokatu. Pena handia hartu nuen, baina, utzi nuen. Hemen ezin zen jokatu, urteak ziren nesken frontoia itxi zela. Orain bai hasi dira, eta telebistan agertzen dira. Oso polita da, baina ea segitzen duten. Animatuta, badaude, baina laguntza ere behar dute.

Donostiara etorri, erraketa utzi, eta zertan aritu zinen?

Nire gizona palan ibiltzen zen Balda frontoian, eta ni txartel leihatilan aritu nintzen, hori itxi arte. Madrilera itzuli ginen hortik denbora gutxira, eta gizonak jokatu zuen bai, baina nik dagoeneko ez. Leihatila ere utzi nuen ordurako.

Erraketa betiko gorde zenuen?

Hona azkenengoz etorri ginenean erretiratuta nengoen, eta nire gizonak jarraitu zuen gero entrenamenduetan-eta, baina nik ez. Ez zegoen inor, eta bakarrik aritzeko ere... Nik, behintzat, ez nuen inor ezagutzen. Orain bai, ezagutzen ditut, baina ni zaharra nago.

Oraingo erraketistei aholkurik ematen diezu?

Zortea opa diet. Zortea eta gustatzea, hori behar da; bestela, berdin-berdin da etxean geratzea.

Omenaldi asko izan dituzue azkenaldian. Nola hartu dituzue?

Azken omenaldia herrian izan zen. Hasierako ideia kultur etxean dokumentala ikustea zen, baina... gehiago izan zen. Egia esan, asko mugitu dira. Haiei esker atera da argitara; bestela, guk egindakoa ahaztuta geratuko zen.

Pilotarik kasu egiten diozu? Partidak ikustera joaten zara?

Omenaldietan ikusten ditut partidak, gustatzen zait. Eta gero, kasik larunbatero joaten naiz eskuz ikustera, Labritera. Bestela, telebistan ere ematen dutenez, etxetik. Erraketaren atzetik, eskuz gustatzen zait gehien. Erremontea eta horiek ere gustatzen zaizkit, baina erreminta telebistan ez da ondo ikusten. Eskuzkoa ikusten da ondo. Erremontea frontoian bezala ez da inon ikusten.]]>
<![CDATA[Maravillas gaztetxeak ez du Rozalejo jauregia utziko]]> https://www.berria.eus/albisteak/159150/maravillas_gaztetxeak_ez_du_rozalejo_jauregia_utziko.htm Sat, 10 Nov 2018 07:45:56 +0100 Iker Tubia https://www.berria.eus/albisteak/159150/maravillas_gaztetxeak_ez_du_rozalejo_jauregia_utziko.htm