<![CDATA[Iñaki Petxarroman | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 27 Feb 2020 15:35:53 +0100 hourly 1 <![CDATA[Iñaki Petxarroman | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Lantokia, hil tokia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/022/003/2020-02-26/lantokia_hil_tokia.htm Wed, 26 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/022/003/2020-02-26/lantokia_hil_tokia.htm
Lantokian hiltzea guztiz salbuespenezkoa izan beharko litzatekeen arren, nahi baino gehiagotan gertatzen ari da, enpresetan segurtasun neurriak behar bezala betetzen ez diren seinale. Murgan hil den gaztearen kasuan, atentzioa ematen du lau metrotik erori izanak. Altuera horretatik jaustea ez litzateke posible izan beharko, langileek segurtasun soka bati lotuta egon beharko luketelako, huts egin ezin dezakeen sistema bat bermatuta. Hildako behargina senegaldarra zen, eta gaztea. Detaile horrek ez luke garrantzirik izan behar. Alabaina, prekaritatezko baldintzen susmoa dakar. Tamalez, horretaz ere aprobetxatzen baitira etekinen poltsa handitzeko eskrupulu handirik ez duten zenbait enpresari.]]>
<![CDATA[Iparra galdu gabe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/024/003/2020-02-23/iparra_galdu_gabe.htm Sun, 23 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1951/024/003/2020-02-23/iparra_galdu_gabe.htm
Hori ere presente izango dute bozetan. Eta berriz osatu behar den Euskal Elkargoaren garapena ere bai. Oraingoz egitura administratibo hutsa bada ere, Iparraldea etorkizunean ordezkatuko duen benetako egitura politiko baten ernamuina baitu bere baitan. Horretarako, norabide egokian bultzatu beharko da. Urratsez urrats. Iparra galdu gabe.]]>
<![CDATA[GHK-k Zubietara eraman nahi ditu industria hondakinak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2527/006/001/2020-02-20/ghk_k_zubietara_eraman_nahi_ditu_industria_hondakinak.htm Thu, 20 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/2527/006/001/2020-02-20/ghk_k_zubietara_eraman_nahi_ditu_industria_hondakinak.htm Zaldibarko luiziak sortu duen egoerak eta Mutiloako zabortegia berehala ixteak eragin du GHKren erabakia. Berehalakoan, «arriskutsuak ez diren» hondakin industrialak Epeleko zabortegira bidaltzea izango da aukera bakarra, partzuergoaren esanetan. Edota, bestela, beste lurralde edo autonomia erkidego batzuetako instalazioetara bideratzea.   Aurrera begira, baina, bestelako alternatibak landu nahi dituzte EAJk eta PSE-EEk. Hau da, hondakin industrialak ere Zubietako erraustegira eta tratamendu mekaniko biologikoko plantara bidaltzea. «Gipuzkoa gai izan da hiri hondakinen kudeaketaren irtenbidea aurkitzeko». Aldundiak eta mankomunitateek ez dute hondakin industrialen arloko eskumenik, baina, Asensioren hitzetan, «azpiegitura moderno eta iraunkorrak» dituzte hiri hondakinak kudeatzeko. Horiek «arazoa konpontzen» lagun dezaketelakoan dago Asensio. Mankomunitateek, hiri hondakinez gain, merkataritza eta industria arloko beste hondakin batzuk ere kudeatzen dituzte. Baina, GHK-k dioenez, hiri hondakinen «parekoak» izan arren, zabortegi industrialetan uzten zituzten. Esaterako: tamaina handiko hondakinak, bilgarri komertzialak, nekazaritza edo abeltzaintza jatorrikoak eta garbiguneetan uzten ziren beste batzuk. «Elkarte guztiekin lortutako akordioa hau da: GHK-k hondakin mota horien fluxuak eta bolumenak neurtu, eta Gipuzkoako hiri hondakinak tratatzeko azpiegitura sarera bideratzeko aukerak aztertzea». Hain zuzen ere, sare horren barrukotzat jo ditu Zubietako instalazioak, Epeleko konpostatze planta eta Legazpiko ontziak sailkatzeko planta. «Proposamen horrekin aurrera egiteko, aztertu beharrekoa izango da zer hondakin mota dauden, nolako bideragarritasun teknikoa dagoen instalazioetan tratatzeko, eta zer baimen lortu beharko liratekeen». Zubietako instalazioen finantzaketa udal eta mankomunitateen esku dago osorik. %85 ordaintzen dute instalazioen erabilgarritasunagatik, eta gainerako %15a erabileragatik. Hau da, sartzen duten hondakin kantitatearen arabera. Industria hondakinen kasuan, industriei berei dagokie eurek sortzen dituzten hondakinak kudeatzea. Zubietako erraustegira eramango balituzte, nola eragingo lukeen horrek finantzaketa orokorrean eta horren kostua eta etekina nork jasoko lituzkeen argitu beharko du GHK-k: enpresa kudeatzaileek (Urbaser buru) edo zerbitzuaren ordaintzaile diren mankomunitateek? Ingurumen baimena Erraustegiaren ingurumen baimen bateratuak jasotzen du Zubietako instalazioetan hondakin industrialak jasotzeko aukera: «Salbuespen moduan, ingurumen erakundeak baimendu ahal izango ditu instalazioetan, aldi baterako, onargarrien artean jaso ez diren beste hondakin ez-arriskutsu batzuk, zeintzuk egoera juridiko, administratibo berezietan edo osasun zein ingurumen larrialdietan ezin diren aldez aurretik berrerabiltze eta birziklatze operazioetan tratatu». ]]> <![CDATA[Zaldibar: gardentasuna eta erantzukizuna ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/005/001/2020-02-19/zaldibar_gardentasuna_eta_erantzukizuna.htm Wed, 19 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1939/005/001/2020-02-19/zaldibar_gardentasuna_eta_erantzukizuna.htm Verter Recycling 2002 SM enpresan, eta, nahiz eta batzuetan irregulartasun batzuk atzeman, ez ziren «garrantzitsuak» izan. Iazko udan egindako azken ikuskatzea «zorrotza eta zehatza» izan zela adierazi zuen, eta 23 «desbideratze» topatu zituztela, baina ez zirela «larriak». Herritarrei kosta egiten zaie ulertzea nola esan daitekeen ez direla larriak Verterren egin diren arau hauste batzuk, gertatu dena ikusita. Hasteko eta behin, amiantoa eta bestelako gai arriskutsuak beste hondakinekin nahastuta zeudela aitortu du gobernuak, eta baita isuritakoen artean bazirela han egon ezin ziren materialak ere. Nola da posible garraiolariek aipatu duten hondakinen gaineko «kontrol falta» hori sektorean horren vox populi izatea, eta Jaurlaritzak egoera ez ezagutzea? Adibidez, Ipar Euskal Herrian eta Landetan ere enpresa askok jakitea Zaldibarren bazutela leku merke bat Frantziako administrazioak onartuko ez lituzkeen isurketak egiteko eta Jaurlaritzak horren berri ez izatea. Azkenak bai, baina Arriolak aipatutako gainerako ikuskatzeek ez zuten atzeman Verter Recycling erabiltzen ari zen eremua ez zela bateragarria Ingurumen Baimen Bateratuak zehaztutako hektarea bateko mugarekin? Azken egunotan jakin denaren arabera, enpresa sei-zazpi hektarea ari zen erabiltzen, inolako segurtasun eta zigilatzerik egin gabe. Aurretik aipatutako bi arau hauste horiek nahikoak izan beharko ziren Jaurlaritzak badaezpadako neurri zigortzaileak hartzeko zabortegiaren aurka, eta zergatik ez, kudeatzaileei jarduteko baimena ere kentzeko. Baina ez zuen halakorik egin, eta utzi egin zion lanean segitzen. Ez da nahikoa esatea erantzukizun guztiak enpresarenak direla eta zigor txostena jarriko diotela. Herritarrek ez baitute ulertzen, esaterako, etxe batean obra bat egiteko edo negozio partikular baten jarduera arautzeko izan ohi diren kontrol zorrotzak zergatik ez diren aplikatu kasu honetan ere. Hau da, zer egingo zuen Jaurlaritzak taberna batek erabili izan balu, aitortu gabe, zegokiona baino sei bider eremu handiagoa? Eta, hain zuzen ere, Verterren jardueraren gainean igartzen den kontrol laxo horrek eragiten die kezka herritarrei. Zabortegi honek jarduera potentzialki arriskutsua baitu. Kasu honetan arriskuan jarri dituzte ingurumena eta herritarren segurtasuna, eta administrazioak ezin du esan, Iñigo Urkulluk legebiltzarreko agerraldian egin duen moduan, administrazioaren esku hartzea «subsidiarioa» besterik ez dela. Hondakinen kudeaketa enpresa pribatuen esku uzteak baditu, bistan denez, arriskuak. Jaurlaritzak eta hari eusten dioten bi alderdiek eredu hori bultzatu dute, modu aktiboan, gainera. Hala egin dute Zaldibarren, eta hala egiten ari dira Gipuzkoako hiri hondakinekin ere, haien kudeaketa Urbaser multinazional txinatarraren esku utzita. Hori egiteak eskatzen du zorrotz betearaztea jarduerak errespetatu behar dituen segurtasun, osasun eta ingurumen baldintza guztiak. Jaurlaritzak azaldu beharko luke ere zer dela-eta egin dituen, adibidez, kontrol zorrotzak Bergarako Epele zabortegi publikoak ez dezan erabili dagokion baino eremu handiagoa eta ez ditzan onartu zenbait hondakin. Eta, berriz, zergatik eduki duen horren jarrera esku zabala 23 arau hauste egin dituen Verter Recycling 2002rekin. Orain zabortegiaren inguruko herritarrak beldur dira arnasten duten aireaz, jaten dituzten elikagaiez eta edaten duten uraz. Eta ez dira fio administrazioak egin dizkien lasaitzeko deiez. Mesfidantza hori harrigarria litzateke gai honen inguruko kudeaketa gardena izan balitz. Baina, bistan denez, herritarrek ez dute sentitu hala izan dela, eta oraindik galdera asko daude airean dioxinekin nahastuta. Erantzukizun guztiak, gainera, ez dira administratiboak. Erantzukizun penalak ere egon daitezke, eta hortik etor daitezkeen urratsekiko jakin-min handia dago. Azkenik, argitu beharko litzateke ere nork hartuko duen bere gain hondamendi honek eragindako kalte ekonomikoen ardura, itzela izan baitaiteke gastua -100 milioi euro ingurukoa aipatzen dute horretaz dakitenek-. Ez litzateke lehen aldia halako hondamendi baten ostean balizko arduradun guztiak elkarri errua bota, eta azkenean, inork ez hartzea kalteen zama. Hau da, herritar guztien gain uztea hori ere. ]]> <![CDATA[Zaldibar eta Urkullu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2020-02-18/zaldibar_eta_urkullu.htm Tue, 18 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2020-02-18/zaldibar_eta_urkullu.htm
Eta, bat-batean, hori ere erortzear da Verter Recycling 2002 zabortegiaren luiziarekin batera. Euskarri sendoak beharko ditu EAJk sektore eta eskualde batzuetan sortu den mesfidantza uxatzeko. Gaur hasi beharko du Iñigo Urkulluk horretan, legebiltzarreko agerraldian. Eta orain arte egin duenak ez du krisia apaldu, ezta gutxiagorik ere.]]>
<![CDATA[«INORK NAHI EZ ZITUEN HONDAKINAK JOATEN ZIREN VERTERRERA»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/002/001/2020-02-16/inork_nahi_ez_zituen_hondakinak_joaten_ziren_verterrera.htm Sun, 16 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1951/002/001/2020-02-16/inork_nahi_ez_zituen_hondakinak_joaten_ziren_verterrera.htm Verter Recycling 2002 SMren zabortegiko luiziak, gertutik ezagutzen zituen desagertutako bi langileak: Alberto Sololuze eta Joaquin Beltran, hondakinen artean lurperatuta desagertu direnak. «Hura gertatu eta biharamunean, sei-zortzi lagunek kartzelan egon beharko lukete, nire ustez, baina inork ez du ezer esango. Zaborren inguruan mafia handi bat dago, eta azpian geratu diren bi langileak ez zaizkio inori axola. Daukaten kezka bakarra da ea nora eramango dituzten zabor horiek denak hemendik aurrera». Zelaiak lan egiten zuen enpresak, beste enpresetatik eta partikularretatik zaborra erosi, eta zabortegira eramaten zuen. Hondakindegira eramandako tona bakoitzeko diru bat kobratzen zuen haren nagusiak. Zabortegiak berak ere bai, jasotzeagatik. Zaldibarren mendian behera jausi den Verter Recycling 2002ra joaten zen Zelaia gehienetan. «Kamioia zamaz bete, eta hara eramaten genuen zaborra, inolako birziklatze prozesurik egin gabe. Han denetik ikusi izan dut: material korrosiboen bidoiak, suharberak, amiantoa...». Zaldibarrera zaborra garraiatzen aritu den beste kamioilari baten lekukotza bildu du Euskadi Irratiko Amarauna saioak igande goiz honetan. Zelaiak esandakoak berretsi ditu hark ere. Kontroletan eta prozeduretan ezaugarri bat zuen Verterrek, Zelaiaren esanetan: kontrolik eza. «Gu baskulara joaten ginen. Langile batek paperak ematen zizkigun sinatzeko. Eta, paperean, argi eta garbi azaltzen zen Eusko Jaurlaritzaren zigilua. Han apuntatzen zituen sartu eta irteteko orduak eta jasotako pisua». Paper horretan agertzen zen dena materia inertea balitz bezala. Baina Zelaiak ziurtatu du hor material geldoa zati bat besterik ez zela. Berez, obra hondakinak Verterren sartzen ziren zaborren zati txiki bat baino ez zen, haren esanetan: «%20 bat edo izango zen, gutxi-asko. Gai arriskutsuekin betetako kamioiak ere ikusi ditut bertan, ADR plaka bereizgarria itsatsita. Zama hustu, plaka kendu eta alde egiten zuten handik». Verter Recycling 2002k ez zuen halako materialik jasotzeko baimenik, gai ez-arriskutsuen zabortegi bat baitzen. Amiantoa hartzeko, Jaurlaritzaren baimen berezi bat zuen, baina betiere bereizi eta beste hondakinetatik aparte kudeatzeko baldintzarekin. Prozedura hori ez zuten inoiz betetzen. «Gu amiantoaren gainean ibili izan gara kamioiarekin. Askotan, nola puskatzen zen ere sumatzen nuen». Lan horietarako jantzi eta material egokirik ez dute erabili izan. «Neu aritu naiz Hernaniko etxebizitza batetik amiantoa jaisten, ez dut inoiz eraman ez jantzirik ez maskararik». Behin enpresako nagusiari eskatu zion babes jantzi berezi bat eros ziezaion, eta hark erantzun zion ez zuela balio jantzi hark adina. Eta ez bakarrik amiantoa. Gertatu izan zaio, zaborra husteko tokiraino kamioia eraman, bertatik jaitsi eta ezin arnasa hartuta geratzea, horren handia zen amoniako usaina: «Kamiseta hartu, sudurra estali, ateak ireki, hustu ahal den azkarrena, eta alde egiten nuen ziztu batean. Hori neuri gertatu zait, ez bat, ez bi, eta ez hirutan». Gogoan du behin Hondarribiko portura joateko agindu ziotela, itsasontzi baten hondarren bila. «Galdetu nien: itsasontzia hutsik al dago, gasolioa kenduta al dago? Baietz esan zidaten, baina hara joan, pintza sartu, eta gasolioa botatzen hasi zen... Kaka-nahaste hori nola edo hala hartu, kamioira sartu eta zabortegira eraman nuen». «Dena» hartzen zuten Verterren, «dena nahastuta». «Olio erabiliak, pinturak, aerosolak, plastikoak, kartoiak, obretako hondakinak». Antzeko beste zabortegi batzuetan baino kontrol gutxiago zegoen Zaldibarren; argi eta garbi esplikatu du. «Abenduaren 24 batean, Mallabiko [Bizkaia] Bete Artera joan nintzen kamioia hustera, eta hango kontrolatzaileak esan zidan zama aztertu behar zidatela. Hustu nuen edukiontzi bat, eta etorri zitzaidan esatera ezin nuela jarraitu, nire nagusiari askotan esan ziotela ezin zituela halako gaiak ekarri. Handik alde egin, eta Verterrera joan nintzen, han ez zuten-eta ezer ikusten: makinarekin bultzatu, eta kito. Inork nahi ez zituen hondakinak joaten ziren Verterrera». Mutiloako (Gipuzkoa) zabortegira ere eraman izan du amiantoa, baina han kontrol prozesuak baziren. «Hura paketeetan jartzen zen, ondo forratuta, eta zinta batekin bereizgarria itsatsita: Kontuz, amiantoa! Nik Mutiloara eramaterako, hark bazuen zulo bat horretarako prestatuta, eta han hustu egiten nuen. Mutiloan, aldiz, bazekiten zamaren berri, eta enpresan papera ematen zizuten, zegokion baimenarekin. Eta zabortegira ez bazen azaltzen haiek erregistratuta zeukaten kamioia, bere matrikularekin, ez zen sartuko». Verterren, aldiz, ez du ikusi halako kontrol prozedurarik sekula. Jaurlaritzak egindako hiru ikuskatzeetan (2015, 2017 eta 2019) ez dute inoiz aipatu amiantoa beste hondakinekin nahastuta zegoela. Are gehiago: 2015 eta 2017ko ikuskatzeetan Jaurlaritzak ez zuen irregulartasunik topatu, eta ingurumen baimen bateratuaren baldintzen betetze maila «handia» zela adierazi zuen. Iaz zerbait aldatu zen: txostenak irregulartasunak jaso zituen. Baina Zelaia ordurako ez zen han lanean ari: Jaurlaritzako teknikariek irregulartasunik atzeman ez zuten urteetan aritu zen bera Zaldibarrera zaborra eramaten. Ertzaintzari izkin egiten Frantziatik eta Ipar Euskal Herritik ere askotan ekarri izan dute zaborra, Zelaiaren esanetan. «Material birziklagarriaren bereizgarria jarri, eta halaxe pasatzen zuen muga, baina gero Verterrera eraman, eta dena botatzen zen zulora». Zelaiak egin izan ditu egunean bi eta hiru joan-etorri Zaldibarko zabortegira. Aldi bakoitzean, 50 tonako garraioa, batez beste. «60 tona ere eraman izan ditut, zapa-zapa, nahiz eta 40 tonakoa izan muga. Ertzaintzaren pisu kontrolak saihesteko [Zarauzko A-8 autobideko ordainlekuaren ondokoa, adibidez], agenteek txanda aldatzeko erabiltzen zituzten ordutegiak aprobetxatzera behartzen gintuzten». Verterren, azken bi urteotan, 500.000 tona hondakin pilatu zituzten urtero. Kopuru handi horri neurria hartzeko, Gipuzkoan, 2018. urtean, 325.000 tona hiri hondakin sortu ziren, eta haietako 141.000 tona joan ziren zabortegietara edo Zabalgarbira. Lana buru-belarri egin izan dute horretarako Zaldibarren. Egunean 230 bat kamioi sartu izan dira bertara. Haietako asko -40 bat kamioi egunean- paper fabriketako lohiez beteta sartzen ziren. «Lohiek ez dute lur zorua batere trinkotzen. Horren gainean sartzen zenuen kamioia, eta hondoratu egiten zen. Askotan, makinarekin bultza egin behar izaten zenion atera ahal izateko. Astetik astera, Verter hiru bat metro igotzen zen gora». Zabortegiak derrigorrez bete behar zuen beste baldintza bat zen erabilitako eremua ezin zela hektarea bat baino handiagoa izan. Halako mugarik behin ere ez du ikusi Zelaiak. «Hura betetzen zenean, mendiari beste puska bat kentzen zioten, tokia ahal zen gehiena zabaltzeko. Mugako maldei oihal bat jartzen zieten, baina beste zabortegietan ezberdin jokatzen zuten: zati bat erabiltzen zuten, estali egiten zuten, beste zati bat erabiltzen hasten ziren, eta, betetzen zenean, hura ere estali eta lehendik zegoena atzera erabili, puskaka. Verterren ez, han dena batera erabiltzen zen. Nik galdetu izan nien: 'Noraino igo behar duzue?'. 'Haraino', erantzuten zuten. Eta nik, berriz: 'Ez al da gehiegi?'». Istripu bat zabortegian Berez, otsailaren 6koaren abisutzat jo zitekeen gertakari bat ere izan da Zaldibarko zabortegian. Duela ez asko -urte eta erdi edo, lekukoen arabera- mendi zati bat behera erori zen, zabortegia handitzeko maldari hozka ari zitzaizkiola. Zelaia ez zen lekuko izan, baina ongi daki zer gertatu zen, lankide batek kontatuta. «Esan zidaten Joaquinen [Beltran] semea zela, 20 bat urteko mutila. Garai hartan euri asko egin zuen. Ari ziren eremua zabaltzen eta hormigoia botatzen. Baserri gainean zegoen eremuaren maldari jan eta jan ari ziren, eta han gertatu zen luizi bat. Makina harrapatu zuen, estali eta irauli egin zuen. Lortu zuten mutila bizirik ateratzea. Baina hura isil-isilik pasatu zuten. Nik dakidala, larrialdietara ere ez zuten deitu». Hango langileekin harreman ona izan zuen beti Zelaiak. Bereziki goraipatzen du desagertuta daudenetako bat, Alberto Sololuze. Gogoan ditu bertan ziren hiru behargin senegaldar ere, eta zenbat kexa zituzten euren lan baldintza «kaskarrengatik». Arduraz eta penaz bizi du gertatutakoa, eta itxaropen handirik ez du gorpuak ateratzeko gai izango diren. Hondakinen atzean dagoen sarearen azpian «diru eta interes asko» mugitzen direla nabarmendu du. «Nik ikusi dut enpresa batek nola diruz sobornatzen zuen zabortegia, konpetentziako beste enpresa bati zaborra sartzen ez uzteko». Zelaiak dioenez, Verterren jaso duten material horrekin guztiarekin aberastu egin dira batzuk: zabortegiko arduradunak bai, baina baita hara zaborra eraman duten enpresa asko ere. «Eta Eusko Jaurlaritzak badaki zer gertatu den hor». Itxaropen izpi bat du: sortu den haserre giroak zerbait mugituko duela. ]]> <![CDATA[Jaurlaritzak luiziko hondakinak jasotzera behartuko ditu beste zabortegiak ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2002/004/002/2020-02-13/jaurlaritzak_luiziko_hondakinak_jasotzera_behartuko_ditu_beste_zabortegiak.htm Thu, 13 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/2002/004/002/2020-02-13/jaurlaritzak_luiziko_hondakinak_jasotzera_behartuko_ditu_beste_zabortegiak.htm Zer gertatu da Zaldibarko zabortegian? Bestalde, atzo Eusko Jaurlaritzak eta zabortegiko kudeatzaile Verter Recycling 2002 enpresako ordezkariek bilera egin zuten. Bezperan, Jaurlaritzak ohartarazi zuen enpresa ez zela behar bezala laguntzen ari ikerketan. Atzo, berriz, Elena Moreno Ingurumen sailburuordeak zuzendu egin zuen bezperako adierazpena, eta enpresak «erreakzionatu» duela nabarmendu. Enpresak datorren asterako plan bat aurkeztu behar du maldan behera erori diren hondakin horiek nola kudeatuko dituen zehazteko. Oraindik goiz da jakiteko zer kostu izango duten lanek, baina, BERRIAk jakin duenez, 80 eta 100 milioi euro arteko kostua aipatzen ari dira prozesuari gertutik erreparatzen ari zaizkionek. Bestalde, epaileak diligentziak zabaldu ditu Zaldibarren ingurumen eta lan arloko deliturik izan ote den ikertzeko. ]]> <![CDATA[«Zuloaren» barrunbeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/004/001/2020-02-11/zuloaren_barrunbeak.htm Tue, 11 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1886/004/001/2020-02-11/zuloaren_barrunbeak.htm Zaldibarko (Bizkaia) zabortegiak urteetan egindako irregulartasun batzuk. Esate baterako, Jaurlaritzak berak aitortu du 2019ko ekainean egindako ikerketan irregulartasun larriak topatu zituztela zabortegiaren jardueran, eta, hori dela eta, isun bat jartzekotan zeudela. Besteak beste, 2019ko ikuskatze txostenean, ingurumen baimen bateratuaren (IBB) betetze «maila txikia» egotzi zioten Verter Reciclyng 2002 enpresa kudeatzaileari. Esate baterako, «baimendu gabeko hondakinak» izatea, legezko eremua baino handiagoa erabiltzea eta metano isurketak behar bezala ez neurtzea egotzi zion Jaurlaritzak. Halaber, ur babesarekin zerikusia duten arau-hausteak ere jaso zituen gobernuak, eta baita zabortegiek izan beharreko baldintza bereziekin zerikusia dutenak ere. Orduan pitzaduren eta lur ezegonkorren berririk ez zuela ziurtatu du Jaurlaritzak. «Baimendu gabekoak» plastiko hondakin batzuk zirela ere aipatu du. Aitortu du, esate baterako, amiantoa beste hondakinekin nahastuta zegoela, eta BERRIAk joan den larunbatean argitaratu zuena berretsi du hala. Hain zuzen ere, zabortegiak bazuen amiantoa izateko baimena, baina, hondakin arriskutsua izanik, aparteko ziega batean eduki behar zuen. Zaldibarren, baina, ez zuten bereizten. Beste irregulartasun eta arau-hauste ugari ere bazituen luizia eragin duen zabortegiak. Esate baterako, haren obra hondakinak kudeatzeko modua ez zen zuzena, kazeta honek jakin duenez. Obra materialak zabortegira eramaterakoan, eraikin eta eraispen hondakinen (RCD) plantara eraman behar dira aurrena. Han, ongi bereizi eta berreskuratzeko moduan dagoena jaso ostean, atzera ere saltzera eraman behar da. Berrerabiltzeko moduan ez dagoena bakarrik bota daiteke zabortegira. Zaldibarren, sailkatze eta bereizte lan hori ere ez zuten behar bezala egiten. Gauza bera gertatzen zen amiantoarekin ere. Kasu horretan oraindik larriagoa da kontua, amiantoa hondakin arriskutsua baita. Zaldibarko zabortegian amiantozko ia 10.000 tona hondakin jaso zituzten azken hiru urteotan. Sektorean, «zuloa» zen Kontrolik gabe jarduteko modu hori izan da zabortegiaren ezaugarrietako bat. Eta, hori dela eta, sektorekoek eta hara hondakinak eraman izan dituzten garraiolariek zuloa esaten zioten. 2019koa ez ezik, beste bi kontrol egin zituen Jaurlaritzak zabortegian, IBBaren zenbateraino betetzen zen neurtzeko. Esate baterako, 2015ean egindako lehen ikuskatze txostenean ezarritako neurrien betetze maila «handia» zela ebatzi zuen gobernuak. Ordurako, baina, jakina zen zabortegiak legez kanpoko isurketak jasotzen zituela, EAEko Justizia Auzitegi Nagusiak 2015ean bertan emandako epai batek hala jaso baitzuen. Izan ere, Eusko Jaurlaritzak Mungiako Alkargo sozietate kooperatiboari salaketa bat jarri zion hondakin arriskutsuekin -bifenilo polikloratuak (PCB)- kutsatutako lurrak pilatzeagatik. Ingurumen Sailaren salaketaren ostean, hondakin horiek kanpora eraman behar izan zituen Alkargok, eta, bolada batean, Zaldibarren gorde zituen. Hala dio, behintzat, EAEko Justizia Auzitegi Nagusiak 2015ean emandako epaiak. Zaldibarko zabortegia 2007an jarri zuten martxan, eta kutsatutako material horiek 2011n jaso zituzten. Bigarren ikuskatzea 2017an egin zuten, eta hartan Jaurlaritzak ondorioztatu zuen ezarritako baldintzen betetze maila «ertain-altua» zela. Alabaina, ordurako agerikoa zen zenbait irregulartasun egiten ari zela. Esate baterako, zegokion baino eremu handiagoa erabiltzen zuen isurketak egiteko. Geoeuskadi geolokalizatzaileak eskaintzen duen zabortegiaren 2017ko irudiaren arabera, enpresak gutxienez hiru hektareako eremua erabiltzen zuen, legezko muga hektarea batekoa izan arren. 2019an are eta eremu handiagoa erabiltzen zuen, sei bat hektarea. Bestalde, 2017ko aireko irudi horrek ez du erakusten amiantoa jasotzeko eremu berezirik, hala beharko lukeen arren. Jaurlaritzak badaki zorrotzago jokatzen halako instalazioekin. Esate baterako, Bergarako Epele zabortegian kontrol neurri zorrotzagoak bete behar izaten zituzten, hango kudeatzaileen iturrietatik kazeta honek jakin duenez. Esate baterako, hektarea bat bete ahala, itxi eta beste bat ireki behar izaten zuten, legezko prozedura zorrotz betez. Estu kontrolatzen zituzten hondakinak eta haien kudeaketa ere. Epeleko inerteen zabortegia Debagoieneko mankomunitatearena zen, eta 2019ko martxoan itxi zuten. Zeuzkan prezio merkeengatik Epeleko kudeatzaileek sumatu zuten zabortegi pribatuentzat eragozpena izan zitezkeela. Mikel Biain Berraondo Oñatiko (Gipuzkoa) alkate ohiak -gaur egun Gipuzkoako batzarkidea da- Twitterren salatu du bera alkatetzan egon zen garaian Epeleko inerteen zabortegi publikoa ixteko «presio handia» egin ziela Jaurlaritzak. Besteak beste, garai hartan Verter Recycling 2002 enpresaren izena «maiz» entzun zutela erantsi du. Epeleko zabortegian, jarduera handieneko urteetan, 250.000 tona kudeatu zituzten urtean. Zaldibarko zabortegira 500.000 tona sartzen ziren. Hain zuzen ere, luizia gertatu ostean, mota horretako hondakin industrial eta inerte ez-arriskutsuak eramateko toki baten bila ari dira orain erakundeak. Suteak eta lindanoa Egunotan zabortegiaren gainean piztu den sua luizi barruko lur mugimenduak metano poltsetan egindako txinpartengatik sortu dela jakinarazi du Jaurlaritzak. Materia organikoaren usteltze prozesuan sortzen da metanoa, eta inerteen zabortegian berez gai organiko askorik ez litzateke egon behar. Kasu honetan, araztegietako lohiengatik edo egur hondakinengatik -altzariak eta traste handiak- egon zitezkeen halako gaiak Zaldibarren, halakoak bai, jasotzen baitzituen isurtegiak. Bestalde, Zaldibarren lindanoa zegoela ukatu egin du Eusko Jaurlaritzak. Ekologistak Martxan taldeak larunbatean jakinarazi zuen horren «susmo sendoak» zituela. Atzo, talde ekologista horrek eutsi egin zien bere susmoei, eta gaineratu zuen lanean jarraitzen duela berresteko egiazkoa dela bere informazioa. ]]> <![CDATA[«Gure borroka nekaezinak zerikusi handia du egungo Euskal Herri honekin»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2146/046/001/2020-02-09/gure_borroka_nekaezinak_zerikusi_handia_du_egungo_euskal_herri_honekin.htm Sun, 09 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/2146/046/001/2020-02-09/gure_borroka_nekaezinak_zerikusi_handia_du_egungo_euskal_herri_honekin.htm
Berrogei urte pasatu dituzu Bilbotik kanpo. Nola aurkitu duzu hiria?

Oso aldatuta, baina ez bakarrik arlo geografikoan, baizik eta gizartea bera ere. Arlo fisikoan, esango nuke onerako aldatu dela, hirigintza, esaterako. Hobetu da garraioa, komunikazioa... Hiriak nahiko zainduak eta erosoak dira. Bestalde, gizarteari dagokionez, antzematen da ongizate maila bat: kontsumoan, mentalitatean... Gizarte zaharkitu bat ere ikusi dut, Kubarekin alderatuta.

Ikuspegi kultural eta linguistikoari dagokionez, nola ikusi?

Joan nintzenean euskarak zailtasun handiak zituen, eta une kritikoan zegoen. Orain, dezente hobeto aurkitu dut, perspektiban ikusita, eta horrek ez du esan nahi arazorik gabe dagoela. Baina, joan nintzenean, hiri ertain eta handietan euskara entzutea nahiko arraroa zen. Bestalde, hizkuntz paisaian ere normalizazio zantzuak sumatu ditut, autobus geltokietan, treneko bozgorailuetan. Eta hori Bilboren kasuan oso esanguratsua iruditzen zait.

ETAn sartu zinen 1970eko hamarkadan. Zergatik?

Gogoan ditut 1975eko fusilatzeak, eta oso zalantzati hasi ziren trantsizioko lehen urteak. Gaztetan bizi izan nuen garai bat zeinean tentsio politiko eta soziala oso gogorra zen. Mobilizazio maila, bereziki gazteriarena, oso indartsua zen, eta errepresio aparatu frankisten erantzuna, oso oldarkorra. Hor dinamika bat sortu zen: ETAk gogor egin zuen hausturaren alde eta benetako demokrazia ekartzearen alde. Testuinguru hartan, ETAk ordezkatzen zuen, nire iritziz, aukera bakarra frankismoak bizirik ez irauteko. Uste dut bazirela baldintzak benetako aldaketa lortzeko.

Uste zenuten benetan lor zitekeela Euskal Herriaren askapen soziala eta nazionala borroka armatuarekin?

Langileen eta gizartearen mobilizazio gaitasuna oso handia zen. Egoera hori deskribatzeko ETApm-ren txosten batean, Lopez Irasuegik iraultza atarikotzat jo zuen 1976tik 1980ra arteko garaia. Egungo ikuspegitik, uste dut lilura moduko bat izan zela, baina garai hartan sentsazioa zen sistema benetan puska zitekeela, ezegonkortasuna hain zen handia.

Eta zergatik ez zen hautsi?

Ez genuelako aintzat hartu Espainiako oposizioko alderdien jarrera. Oso pragmatikoak izan ziren, bereziki PSOE eta PCE. Biek ere sistemara sartzeko itun bat egin zuten, trantsizioari falta zitzaion legitimazioa emateko. Azpimarratu nahi dut hau ere: bortxaren ondorioez hitz egitean, aintzat hartu beharko litzatekeela garai hartan hainbat erakunde zeudela: ETAren bi adarrak, komando autonomoak eta Iraultza.

Ez zineten ados jartzen, hauteskundeetan parte hartu edo ez.

1977ko amnistia gertatu zen garaian, Bereziak ETApm-tik banatu ziren, eta ETAm-rekin batu. Ni polimilien kultura horretako parte nintzen, baina orduan beste dinamika batean sartu ginen. Proiektu politiko-militarra eta EIAren arteko bikoizketa zeuden. Bata adar militarra zen, eta bestea, legezko jarduera politikoko alderdia. Hori 1982ra arte izan zen, hor polimiliak hil egin baitziren, barne kontraesanengatik.

Ipar Euskal Herrian zinen ordurako. Nola izan ziren urte haiek?

Klandestinitatea, kartzela eta deportazioa ezagutu nituen. Niretzat urterik garrantzitsuenak izan ziren ondoren gertatu zena ulertzeko. Borroka armatuaren intentsitatea nabarmen igo zen. ETAm-k askoz gogorrago jotzen zuen, baina ETApm ere errautsetatik berpiztu zela zirudien. Gainera, polimiliek zenbait bide armatu berri urratu zituen, onerako eta txarrerako, etorkizunerako irakasgai zirenak...

Zergatik desagertu zen ETApm?

Bizi genituen kontraesanen ondorioz. Hau da, ezin delako demokrazia burgesa bultzatu borroka armatuaren bidez. Azken finean, Euskadiko Ezkerraren adar armatua bihurtu ginen. Haien finantzaketa iturria izan ginen, obeditu genituen haren zuzendaritzaren hainbat irizpide politiko, bereziki Mario Onaindiarenak. Esaterako, Onaindiak iradoki zigun politikarien aurkako atentatuak egiteko. Eta ETApm-k atentatuak egin zituen UCDko buruzagi eta zinegotzien aurka. Horregatik nioen polimiliak izan zirela bide urratzaileak zenbait kontutan.

Nolakoa izan zen desegitea?

Otsagabia txostenean bazegoen irizpide bat, zeinaren arabera alderdia zen zuzendaritza politikoa. Hala, militanteak dirua ateratzeko edo ekintza politikoak aurrera eramateko erabiltzen ziren, adibidez, gero EAJrekin edo Suarezekin negoziatzera joateko. Baina zein da arazoa? Militante batzuek uste zutela prozesu askatzaile batean ari zirela.

GALen sorrera ezagutu zenuen. Nola bizi izan zenuen?

Ipar Euskal Herrian iheslari asko bizi ginen. Milatik gora izango ginen, batez ere kostaldean. Ekintza armatuen intentsitatea igoz joan zen, eta Espainiako Estatuaren egituretan min handia egiten ari ziren. Ezin zuten geratu, zeren ekinbide armatuak gizarte babes handia zuen. Testuinguru horretan sortu zuten estatu terrorismoa, nahiz eta orain polizia gehiegikeriak deitu, modu zinikoan.

Xedea Paris mugiaraztea zen.

Espainiak ulertu zuen Frantziako Gobernuaren jarrerak ezinezko egiten zuela Poliziak eraginkor jardutea. Kontua da ea zergatik Frantziak ez zuen horren garbi ikusten ETA terrorismo gisa. Kontua da Parisek ez zuela ikusten Espainiako demokrazia behar bezain garatua. GAL bi helbururekin sortu zen, beraz: bat zen mendeku gosea asetzea sektore polizial eta militar batzuetan; eta bestea, noski, Frantziari presioa egitea. Bigarren horrek funtzionatu egin zuen. Aldi berean, Espainiako «demokraziak» Europaren bedeinkapena jaso zuen.

Nola aldatu zuen GALek zuen bizimodua Iparraldean?

Hasieran, nahasmena zegoen, ez baitzegoen garbi zeintzuk ziren helburuak. Nire kasuan ,ez zen gehiegi aldatu nire bizimodua, baina aparatua bere barnera sartu zen, eta are eta gehiago klandestinizatu zen. Jakina, iheslari ugari zeuden, eta hor jotzen hasi ziren, ETAri berari baino gehiago. Bestalde, ETA guztiz batzea lortu zuen, eta borroka armatuaren epe luzeko ikuspegi batekin.

Sasoi horretan, hegazkin batean bidali zintuzten deportatuta.

Atxilotu ondoren, uste genuen Espainiaren esku utziko gintuztela. Madrilek entrega zuzenak nahi zituen, baina frantsesek erreparoak zituzten, Europan gure borroka ez baitzen jotzen terrorismotzat. IRArena ere hor zen, eta antzekotasunak bistakoak ziren. Beraz, deportazioa onartu zuten lehen urrats gisa, elkarlan eredu estuagoetara iritsi aurretik: estradizioak, entrega zuzenak eta polizien arteko elkarlan estua.

Panamara bidali zintuzten, baina, azkenean Kubara iritsi zinen. Zer gertatu zen?

Jakin genuenaren arabera, eta historialari katalan batek egin duen tesi batean ageri denez, hasiera batean Venezuelara ginderamatzan, baina hark esan zuen ezetz, eta Panaman geratu ginen. Torrijos hil zuten ordurako, eta haren ordezko Noriega ere ezagutzen zuen Felipe Gonzalezek. Han denbora bat pasatu genuen, eta gero Kubara bidali gintuzten.

Zergatik?

Espainiako Gobernuak Kubari eskatu ziolako gu jasotzeko, Gonzalezek Fideli [Castro] eskatu ziolako kitatzeko Granadaren inbasioarekin zerikusia zuen fabore bat. Beraz, kortesia politikoarekin zerikusia zuen kontu batengatik iritsi ginen Kubara.

Ez zenuen pentsatuko 35 urte pasatuko zenituela bertan.

Sekula ez genuen pentsatu luzerako izango zela. Uste genuen Euskal Herrian egoera aldatuko zela, eta hori pentsatzeko nahiko osagai bazen. Kontuan eduki gobernu guztiek, Rajoyrenak izan ezik, negoziatu dutela ETArekin.

Berlingo harresiaren erorketa bizitzea tokatu zitzaizun Kuban, eta aldi bereziaren krisi gogorra.

1984an, iritsi ginenean, ardatz sozialistaren parte garrantzitsu bat zen Kuba, AEBen bizilaguna zelako. Fidelek bi urte lehenago ohartarazi zuen SESBren desegiteaz, baina Kubak kolpe gogorra hartu zuen, truke komertzialaren bi heren baino gehiago egiten zituelako bertan. Fidelek erabaki zuen ez zuela batzuek eskatzen zioten bidea egingo, eta erresistentziaren bandera altxatu zuen. Horrek aldi berezia ekarri zuen: gerrarako aurreikusita zegoen egoera bat, baina bake garaian.

Eta nola iraun dute gaur arte?

Fidelek aurreikusi izan dituelako gertakari garrantzitsuak. Esaterako, Venezuelan Chavezek gidatutako bi estatu kolpeak gertatu ziren, eta Fidelek sumatu zuen mugimendu horrek sakonera handia zuela. Hala, Chavez espetxetik irten zenean, Habanara joan zen, eta estatu harrera egin zioten. Hor apustu bat zegoen.

Aldaketa ekonomiko batzuk ere egin zituen Kubak, ordea.

Bai, turismoari ireki zion uhartea. Dibisak eta dolarrak izatea baimendu zuen, ekonomiak arnasa pixka bat har zezan. Ondoren, Chavez iritsi zen, eta aurrerapen handia egin zuten energia hornikuntzan, Kuban zegoen arazo nagusietako batean. Bestetik, estatubatuarrak politikoki oso baldarrak izan dira, eta, garai hartan, elkarrizketa zabaldu beharrean, itxi egin zuten.

Zer deritzozu Kubak iheslari eta deportatuei emandako tratuari?

Nabarmendu behar da Kubak beti eutsi diola gurekin hartutako konpromisoari. Eta hauxe zen: Kuba ez zen espetxea, eta ihes egin genezakeen, baina, alde eginez gero, ezin ginen itzuli. Eta, bestetik, bermea genuen ez ginela izango Espainiara igorriak. Espainiak presio handia egin du Kubak behar ekonomiko handiak zituen momentu batzuetan, baina eutsi egin zioten konpromisoari. Beti hartu gaituzte errefuxiatu politiko moduan, eta, une zail haietan, hori eskertzekoa da.

Duela urtebete itzuli zinen Kubatik. Nola zegoen herrialdea?

Trumpen politiken ondorioz, zailtasun ekonomikoen zantzuak baziren. Baina badira beste bi kontu: batetik, proiektu iraultzailea modernizatu egin behar da gizarte adostasun berri batekin, egoera ez baita joan den mendeko bera. Eta, bestetik, eskualdearen testuingurua aldatu da, Latinoamerikan kontrako jarrerak nagusitu baitira. Beraz, Kubak iraultzaren balio sinbolikoari eutsi behar dio, barruko eraldaketa egitearekin batera.

Borroka armatua amaitzen ari zela, sumario batek lotu zintuen ETAk FARCekin ustez zituen harremanekin.

Hasieran ez nion aparteko garrantzirik eman. Besterik gabe, beste epaile izar baten sumario bat zen, biribila karratu bihurtu nahi zuena, balizko gaizto guztiak zaku berean sartuta: ETA, FARC, Kuba eta Venezuela... Azkenean, baina, nire itzulera trabatu zuen azken oztopoa izan zen.

Azkenean, problema bera irtenbide bihurtu zen, FARCen amnistia aplikatu zizuetelako.

Sumarioa itxi eta nazioarteko atxilotze aginduak eman zituzten. Bitartean, Kolonbiako bake itunak heldu ziren, eta, tartean, Amnistiarako Legea. Espainia bake akordio horien bermatzaileetako bat zen. Hasiera batean, ezker abertzaleko abokatuekin egin nituen kontsultetan esan zidaten ezin zela ezer egin. Halako batean, abokatu espainiar batek esan zigun bazela aukera bat. Apelazio bat egin zuen, gure sumarioari Kolonbiako hitzarmeneko amnistia aplikatzeko eskatuz. Eta halaxe gertatu zen.

Omenaldi jendetsu bat egin zizuten Bilbon. Harrera horiek ere bihurtu dira jazarpen judizialerako bide. Zer iritzi duzu?

Santutxun egin zidaten harrera oso hunkigarria izan zen, bereziki nire amarentzat, nire itzulera betetako amets bat baitzen beretzat. Oihartzun mediatikoari eta jazarpen judizial eta polizialari buruz, uste dut zerikusia daukala hemengo bake prozesuaren izaerarekin. Izan ere, ez zen bake akordiorik izan, eta, hori dela eta, gatazkaren ondorioak zauri irekiak dira oraindik. Harreren kasuan, hainbeste jende elkartzeak gezurtatzen du inposatu nahi duten aldebakarreko kontakizuna. Horrek ematen die min.

Zer egin beharko luke ezker abertzaleak kontakizunari buruzko borroka horretan?

Historialari gisa esango dizut, hasteko, historiaren kontakizuna eta historia bereizi egin behar direla. Kontakizuna diskurtsoari dagokio, eta tresna bat da. Historia idazteak eskatzen du milaka agiri aztertzea, eta material horietako gehienak estatuaren esku daude, sekretu gisa gordeak. Ezker abertzaleak bere esku dauka erresistentzia luze horretako protagonista izan garen milaka pertsona horien testigantza biltzea, egunen batean gure historia propioa kontatu ahal izateko.

Merezi izan al du horrenbeste urteko borrokak?

Adiskide batzuek esaten didate bizitza zaila izan dudala, eta egia da, baina interesgarria eta pasioz betea ere izan da. Etxetik alde egin nuenean, Euskal Herria ez zen existitzen instituzionalki, eta gure hizkuntzak hiltzeko agiria jasota zeukan. Orain, gizarte bizi bat topatu dut, nortasun egonkor batekin eta eraldatze etengabean. Gure borroka nekaezinak zerikusi handia du egungo Euskal Herri honekin. Gainera, bizirik gaude, eta, nire kasuan, azken hatsa eman arte segituko dut independentziaren eta sozialismoaren aldeko borrokan.]]>
<![CDATA[GuraSOSek dio enpresak babesten ari dela GHK, 21 milioi ordain ez ditzaten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/007/002/2020-02-07/gurasosek_dio_enpresak_babesten_ari_dela_ghk_21_milioi_ordain_ez_ditzaten.htm Fri, 07 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1874/007/002/2020-02-07/gurasosek_dio_enpresak_babesten_ari_dela_ghk_21_milioi_ordain_ez_ditzaten.htm
GuraSOSek uste du enpresa taldeak —Urbaser, Maridiam, Altuna y Uria, Moyua, Murias eta LKS— beste zigor bat ere ordaindu behar duela, erraustegiaren transformadore nagusia Eusko Jaurlaritzaren Industria Sailaren baimenik gabe eraiki eta martxan jartzen saiatzeagatik. Industria Sailak zigor prozedura bat ireki die enpresei horregatik.

GHK-k eta enpresa talde emakidadunak 2017ko apirilaren 3an sinatu zuten kontratua tratamendu mekaniko biologikoko (TMB) planta eta erraustegia martxan jartzeko. Berez, enpresa taldeak 2019ko ekainaren 3rako amaitu behar zituen lanak, eta beste lau hilabete izango zituen proba faserako. Beraz, proba aldia 2019ko urriaren 3an bukatzekoa zen. GuraSOSen arabera, kasu horiei ezarri beharreko legearen arabera, epeak ez betetzeagatik 60.000 euroko zigorra ezartzen zaio enpresa emakidadunari egun bakoitzeko. Lege horrek zigor horiek saihesteko zenbait kasu ere aipatzen ditu —elektrizitate atmosferikoak piztutako suteak, natur hondamendiak eta ordena publikoko kalteak—. Kasu bakarra ere ez dela gertatu ziurtatu du GuraSOSek.

GHK-k iazko abenduaren 16an onartutako akordioaren arabera, 2017ko negu-udaberrietan izandako «ezohiko» euriteek eragin zuten atzerapena. Alabaina, enpresek aitortu dute hori ez zela izan arrazoia. Izan ere, Ekondakinek (enpresa emakidaduna) epea luzatzeko GHKri 2019ko irailaren 27an egindako eskaeran aitortu zuen hasieran atzerapen bat eragin ziotela obrari, baina hurrengo hilabeteotan eman ziotela buelta egoerari. Ekondakinek, ordea, transformadore nagusia energizatzeko izandako arazoa aipatu zuen. «Zergatik ari da gezurretan GHK?», galdetu du GuraSOSek: «Helburu bakarra dauka: enpresek 21 milioi euro ordaintzea galaraztea, eta kontratua bertan behera uztearekin batera aitortu beharko litzatekeen kudeaketa txarra estaltzea».

GHK-ko lehendakari Jose Ignacio Asensiok eta zuzendari nagusi Cesar Gimenok 2018ko abenduan egin zuten bisita bat erraustegiko lanetara, eta han ziurtatu zuten obra «aurreikusitako epeetan» egiten ari zirela. 2019ko abenduaren 16ko batzarrean, baina, GHK-k obra bukatzeko epearen luzapena onartu zuen, eta arrazoi nagusi gisa 2017ko azarotik 2018ko uztailera izandako euriteak hartu zituzten, Simons & Simons aholkularitza enpresaren txosten bat oinarri gisa erabilita. GHK-k onartu zuen bost hilabeteko atzerapena «justifikatua» egon zela. Epeetan izandako kontraesan horiek nabarmendu ditu GuraSOSek. «Epea luzatzeko eskaera atzerapenaren jatorrizko arazoa gertatu eta hamabost eguneko epean egin behar zuen kontratistak. Kasu honetan, 2019ko irailaren 27an egin zuen, ustezko euriteak baino bi urte geroago».

GuraSOSek beste datu bat ere eman du. Hau da, GHK-k obrak egiteko epea luzatzeko abenduaren 16ko akordio horrek ez zuela pasatu partzuergoaren barruko kontrol bidea, ez idazkariak eta ez esku hartzaileak ez dutelako parte hartu prozesuan. Hala, dei egin die mankomunitateei, udalei, GHK-ko batzarkideei eta fiskaltzari «legez kanpokoak» diren ekintzen aurka ekiteko.

Erraustegiko transformadore nagusian iazko ekainaren 11n izandako leherketak eragin du atzerapena erraustegian. Gaur-gaurkoz, probak egiten ari dira. Berehala zaborra erretzen hasi nahi badute ere, oraindik tximiniako gasen kontrolerako sistemak ez du behar bezala funtzionatzen, eta, beraz, ez dira horretan hasi, BERRIAk obra barruko iturrietatik jakin duenez.

Ingurumen baimena

Bestalde, guraso plataformak aurreko astean salatu zuenez, erraustegiaren Ingurumen Baimen Bateratua (IBB) iraungita dago, probak egiteko gehienezko epea —zazpi hilabete eta erdi— pasatu delako. 2019ko irailaren 27an, enpresek probaldia eteteko eskatu zioten GHKri. Partzuergoak, euren deia jaso, eta Ingurumen Sailari eskatu zion proba aldia eteteko. GHK-k urriaren 2an aurkeztu zuen eskaera Ingurumen Sailean, argindar horniduran arazo bat zutela argudiatuta. Jaurlaritzak urriaren 17an bertan behera utzi zuen proba aldia, eta azaroaren 26an berriz jarri zuen martxan, arazoa konpondutzat jota.

Jaurlaritzak BERRIAri adierazi dionez, baimena indarrean dago apirilaren amaierara arte. Izan ere, argudiatu du probak eteteko agindua atzerako eraginez hartu zela. Hau da, ekainaren 11tik azaroaren 27ra arte egon da IBBa izoztuta. GuraSOSek gezurtatu egin du hori, azaroaren 27ko aginduan ez baitzen halakorik aipatzen. Gai horri buruz Iñaki Arriola Jaurlaritzako Ingurumen sailburuak azalpenak eman beharko ditu legebiltzarrean, haren agerraldia eskatu baitute EH Bilduk eta Elkarrekin Podemosek.

GHKren erantzuna

GHK-k gogor erantzun dio GuraSOSen salaketari: «Hartutako erabaki guztiak modu garden eta demokratikoan» izan dira, «alderdi guztiak eta herrialdeko erakunde guztiak» ordezkatuta dauden batzar batean. GHK-k «alarma» sortzea egotzi dio GuraSOSi, eta adingabeak erabiltzea gaitzetsi du bereziki. «Arduragabekeriaz» jokatzea leporatu dio. Alabaina, hedabideetara bidalitako oharrean ez ditu erantzun GuraSOSek salatutako puntuak. «GHKren batzarra legitimatuta dago Gipuzkoako Ingurumen Zentroaren kontratuaren eraikuntza bideratzeko kontratuaren edukiak interpretatzeko».]]>
<![CDATA[Bozetako data]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/016/003/2020-02-06/bozetako_data.htm Thu, 06 Feb 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/016/003/2020-02-06/bozetako_data.htm
Maiatzean balira, ordea, Kataluniakoekin bateratsu izateko aukera daukate EAEko parlamenturakoek ere. Eta hori EAJri interesatzen ote zaion edo ez iritzi ezberdinak izango dira, segur aski, Sabin Etxean. Batzuek, akaso, Jaurlaritzaren «egonkortasuna» alderatu nahiko dute Kataluniako giro «liskartsuarekin». Beste batzuek, baina, argudia dezakete hango giroak hemengo hautesleak —bereziki abertzaleak— kutsatzeko arriskua egon daitekeela.

Dena delakoa ere, zalantza gutxi dago, bai Urkulluk bai EAJren zuzendaritzak ere dagoeneko jakingo dutela noiz izango diren bozak. Eta, gauzak horrela, hobe litzateke beste alderdiei eta herritar guztiei lehenbailehen data jakinaraztea. Bestela, jokaldi guztietarako balio duen karta batekin arituko lirateke jokoan, eta beste jokalariek ez daukate halakorik.]]>
<![CDATA[Askotariko koloreen greba]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2020-01-31/askotariko_koloreen_greba.htm Fri, 31 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2020-01-31/askotariko_koloreen_greba.htm
«Greba politikoa» izatea leporatu diote. Indarrean diren politika ekonomikoak hala ez balira bezala. Haren eragin kuantitatiboki «txikia» azpimarratu dute gobernuek eta patronalak. Baina kaleko mobilizazioetan ageriko indarra erakutsi dute grebalariek.

Eta, kontrakoa iradoki badute ere, Eskubide Sozialen Gutunak aldarrikapen zehatzak ere jarri ditu grebaren oinarrian. Gizartearen sektore guztiei «bizitza duin» bat bermatzeko balio dezaketenak. Gobernuek eta patronalak jaso dute eskaeren zerrenda. Eta deitzaileek abisua eman dute: haiei kasurik egin ezean, udaberrian «beste borroka loraldi bat» ikusiko dute. Nork daki, akaso are eta koloretsuagoa izango da.]]>
<![CDATA[AHTa eta trantsizio ekologikoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/009/001/2020-01-26/ahta_eta_trantsizio_ekologikoa.htm Sun, 26 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1944/009/001/2020-01-26/ahta_eta_trantsizio_ekologikoa.htm
1990eko hamarkadako proiektu bat den arren, eta hamarkada hauetan makina bat lore bota dizkioten arren, koska bat egin du gora haren goraipatze berdeak. Orain, Jaurlaritzaren Mugikortasun Iraunkorraren Lege Egitasmoaren ardatz nagusietako bat ere bada AHTa; aste honetan Antonio Aiz Garraio sailburuordeak egunkari bati azaldu dionez, «mugarri bat» izango da «garraioaren karbonogabetzean».

Gobernuak uste du AHTak trenbidera ekarriko duela hiriburuen artean egiten den eguneroko trafikoaren %8-10 artean. Gaur egun autoz egiten dira joan-etorri horietako gehienak (%85), eta soilik %5 eramaten ditu trenak. Balizko bidaiari horiek erakartzeko, baina, bidaia denborak aurka ditu, autoz azkarrago egiten baitira joan-etorriak AHTan baino, Adifek 2015ean egindako txosten batean aitortu zuenez. Esaterako, Gasteiz eta Bilbo arteko bidaia denbora 49 minutukoa da autoz -zortzi euroko kostuarekin-, eta 76 minutukoa litzateke, berriz, AHTan. Kosta egiten da pentsatzea, gauzak hala, herritarrek autoa aparkatuta utziko dutela tren geltokira joateko. Baina, gainera, hala egingo balute ere, kontuan eduki behar da hiriburuen artean egiten diren joan-etorriak oso gutxi direla probintzia barruan edo eskualdetik eskualdera egiten direnekin alderatuta. Hau da, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan guztira egiten diren joan-etorrien %2 inguru bakarrik dira hiriburuen artean egiten direnak. Beraz, Euskal Y-aren eragina oso mugatua izango da, alde horretatik.

Bestalde, Jaurlaritzak nabarmendu du azpiegitura berria trafiko mistorako prestatua egongo dela, eta, beraz, salgaiak garraiatu ahal izango dituela. Oraindik, baina, Jaurlaritzak ez du argitu merkantziak garraiatzeko trena izango ote den zalantza, gai horrekin bi hamarkada bueltaka badabil ere. Zehaztu beharko luke nola egingo duen hori, munduan esperientzia bakanetakoa bailitzateke, AHTa bidaiarientzako zerbitzu bat izaten baita Europan eta munduan. Eta, gainera, Espainiako Gobernuak ziurtatu du Burgos-Gasteiz AHT lerroa -hau da, Euskal Y-aren eta penintsularen arteko zubia- ez dela salgaietarako izango. Bestalde, argitzeko daude proiektuak Hendaiatik iparraldera dauzkan zalantzak, Parisek etenda baitauka egitasmoa.

Gainera, karbonogabetzeari dagokionez, kontuan eduki behar da hamarkada asko beharko direla azpiegitura eraikitzeko egindako energia gastua eta isurketak (3 milioi tona inguru CO2) konpentsatzeko. EHUko zenbait irakaslek egindako ikerketaren arabera, sei hamarkada beharko lituzke horretarako, betiere tren lasterraren erabilerari buruz egin diren hipotesi baikorrenak betetzen badira. Hipotesi ezkorrak beteko balira, berriz, ehun urte beharko lituzke isurketa horiek berdintzeko.

Horretaz, AHTa trantsizio ekologikoaren ikur gisa saltzea, gutxienez, ausartegia da. Oraingoz, lanak bukatu eta eraikuntzan egin diren isurketa handiak berdindu beharko ditu. Horretarako, berriztagarrien bidez elikatu beharko du, eta garraiobide arrakastatsu bihurtu. Ez du erraza izango, esaterako, Jaurlaritzak aurreikusi dizkion bidaiari kopuruetara hurbiltzea -lau milioi urtean-. Izan ere askoz ere erabiltzaile potentzial gehiago dituen Valentzia-Madril lerroan 2,5 milioi bidaiari izan ziren 2019an.]]>
<![CDATA[Iseka arrazistak Williamsi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/016/003/2020-01-26/iseka_arrazistak_williamsi.htm Sun, 26 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1951/016/003/2020-01-26/iseka_arrazistak_williamsi.htm nazi deitu ziotelako. Jakinekoa da zale ugari —are gehiago zenbait futbol zelaitan—, adrenalina ez ezik, barruan daukaten behazuna botatzeko gerturatzen direla kirol emankizunetara. Kontua da, federazioak askotan uzten dituela horretan besterik gabe horretan utzi behar ez liratekeen erasoak.

Atzo, esaterako, ez zuten Williams bakarrik iraindu, baizik eta Athletic osoa. Eta, hori ikusita, neurri zorrotzagoak behar dira, eraso horiek normalduko ez badira. Ez da nahikoa epaileei egoztea ezer ez egitearen erantzukizuna. Taldeak berak ere badauka zereginik. Agian bakarren bati gehiegizkoa irudituko zaio partidatik joatea, baina, neurri gogorrak hartu ezean, eraso arrazistak, homofoboak eta matxistak partidetako giroaren parte bihurtuko dira. Jada bihurtu ez badira.]]>
<![CDATA[Hauteskunde hotsak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/016/003/2020-01-22/hauteskunde_hotsak.htm Wed, 22 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/016/003/2020-01-22/hauteskunde_hotsak.htm
Eusko Legebiltzarrerako bozak ere aurten izango dira. Eta, kasu horretan, nahiz eta alderdi guztiak horretarako prestatzen ari diren, oraindik ez dago datarik. Udaberrian edota udazkenean izan daitezke, Iñigo Urkullu lehendakariak egokitzat jotzen duenaren arabera. Besteak beste, EAJk gertutik erreparatuko dio une politikoari, etekin handiagoa noiz atera erabakitzeko. Espainian gobernua osatuta, panorama argituta dauka alde horretatik. Bestalde, De Miguel auzia pasatu berritan, agian komeni dakioke bozak hilabete batzuk atzeratzea.

Baina, segur aski, badago beste kontu bat data aukeratu behar dutenei gehiago kezkatuko diena: hots, Kataluniako hauteskundeekin kointziditzeko arriskua. Izan ere, Kataluniako egoera politikoak Euskal Herrian oihartzun handiagoa izan dezake bi deialdiak aldi berean gertatuz gero, eta horrek distortsio dezente eragin dezake Euskal Herrian. Bitartean, hautagaiak nor izango diren jakingo da, eta, argituko da horri dagokion duda nagusia: hau da, EH Bilduk Arnaldo Otegi aurkeztuko duen edo ez.]]>
<![CDATA[Senperren agurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/018/003/2020-01-15/senperren_agurra.htm Wed, 15 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/018/003/2020-01-15/senperren_agurra.htm
Kolore ñabardura askorik ez duen nazionalismo espainiarraren barruan, Senperrek ez luke kirrinka handirik egingo. Beste kontu bat da ea zer bide lukeen gaur egun politikan aurrera egiteko. Maldan behera doan alderdi bat da PP Euskal Herrian, eta Madrilen ateak itxita dauzka, Casadorena ez baizik eta Soraya Saez de Santamariaren hautagaitza babestu zuenetik.

Baskismoaren —edo, donostiartasunaren— jaka jantzi du Senperrek, eta, neurri batean, hala irudikatu dute hedabideek azkenaldi honetan. Nekez aurkituko dute, baina, haren aipu gozoren bat Espainia ez diren beste nazioen eskubide politikoen inguruan. Eskuin muturreko Voxeko buru Santiago Abascali buruz, baina, amultsu aritu da beti: «Harekin dudan adiskidetasuna zartaezina da». Egia da euren gazteria zartatzeko arriskuan bizi izan zirela, ETAren jazarpenagatik. Baina babes ezinbestekoa eman zioten Aznarren eta Mayor Orejaren estatu politika gogorrari. Orain, botere politikotik botere ekonomikora doa: Saez de Santamaria, Aznar, Acebes, Rato eta bere alderdiko beste hamaika buruzagi joan ziren bezala.]]>
<![CDATA[Aldaretik jaitsi gabe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/018/003/2020-01-11/aldaretik_jaitsi_gabe.htm Sat, 11 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/018/003/2020-01-11/aldaretik_jaitsi_gabe.htm
Eta, hain zuzen ere, hori egin beharko luke, hau da, aitortu delitu larriak egin dituztela bere elizako ordezkariek, eta azaldu delituok erreparatzeko neurriak hartzeko asmoa daukala. Hori egin ezean, gizartearen eta erakundeen presioa jasan beharko luke, barkamena ez eskatzea deseroso bilakatu arte.

Zeren eta, sexu abusuekin dauzkan zorrak kitatu beharrean, erakundeek ematen dizkioten pribilegiozko baldintzak baliatzen jarraitzen du Eliza katolikoak bere egitasmoak aurrera eramateko, dela ondasun higiezinen gaineko zergaz salbuetsita, dela herritarren errenta aitorpenaren ekarpenak jasotzeko dituen erraztasunei esker. Eta, horrela, nekez sentituko du beharra aldaretik jaitsi eta daukan ardura aitortzeko.]]>
<![CDATA[Haizea alde dute berriro]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/009/001/2019-12-29/haizea_alde_dute_berriro.htm Sun, 29 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1946/009/001/2019-12-29/haizea_alde_dute_berriro.htm
Nafarroan aurreratuago daude egitasmo eolikoak: haietako hiru eraikitzen ari dira jadanik. Naturgy enpresa 49,5 MWeko potentzia duten bi parke eoliko egiten ari da Añorbe, Artaxoa, Barasoain eta Tirapu herrien artean. 45 milioi euroko inbertsioa egin du instalazio horietan. Iberdrola beste lau parte eoliko eraikitzen ari da Cadreitan eta Valtierran. Bi parkeok 2020rako prest egon beharko lukete, eta 111 MWeko potentzia izango dute. Bestalde, Enhol talde nafarra beste bi proiektu eraikitzen ari da Erriberan, Ablitas eta Cabanillas herrietan, hain zuzen ere. Bi proiektuek 90 MWeko potentzia izango dute, eta 86 milioi euro ari dira inbertitzen haietan. Nafarroan 1.500 megawatteko potentzia dago instalatuta gaur egun energia berriztagarrietan. Horren zatirik handiena energia eolikoak dauka (1.030 MW). Oraindik ere energia hidraulikoa da berriztagarrietan bigarrena (250 MW) Nafarroan. Eguzki energiak 162 MW instalatuta dauzka, oraingoz, baina hazkunde handia espero du datozen urteotarako.



Mugimenduak Araban

Araba, Bizkai eta Gipuzkoan ere zenbait proiektu eoliko martxan jarri nahi dituzte hurrengo bi urteotan. Aurtengo uztailean osatu zuten Iberdrolak eta Eusko Jaurlaritzaren Euskal Energiaren Erakundeak (EEE) Aixeindar enpresa. EEEk akzioen %40 ditu, eta gainerakoak Iberdrolak dauzka. Azken egunetan jakin denez, neurketak egiten hasi da Aixeindar, proiektu eolikoen kokapenen bila. Halako neurketak egin ditu, esate baterako, Iturrietako Mendietan (Araba). Hango herritarrek egitasmoa salatu dute, Entzia Mendilerroa Natura 2000 sareko babes bereziko eremua delako. Hain zuzen ere, mendi ingurune horretako hegaztiei proiektuak egin diezaiekeen kaltea salatu dute herritarrek eta Lurra mugimenduak.

Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan lau parke eoliko eraiki zituzten 2000ko hamarkadan, baina, besteak beste, eragin zituzten protestengatik, Jaurlaritzak eta aldundiek luzamendu bat adostu zuten zenbait egitasmotarako. Besteak beste, baimenaren zain geratu ziren proiektuetako bat izan zen Iturrietako Mendietakoa. Beste hirurak dira Aldako Gurutzekoa eta Arkamokoa, biak ere Araban; eta Gazumekoa, Gipuzkoan. Iñigo Ansola EEEko zuzendari nagusiak ziurtzat jo du hurrengo bi urteotan jarriko duela martxan Aixeindarrek bere lehen parke eolikoa. Non egongo den ez du zehaztu, ordea. Eusko Jaurlaritzaren asmoa da 2030erako %30era igotzea energia berriztagarrien kontsumoa -gaur egun, %7 ingurukoa da-. Nafarroan %23koa da energia berriztagarrien kontsumoa, eta gobernuaren asmoa da hura %50era handitzea 2030erako.

Ekian, probetan

Araba hegoaldean eraiki duten Ekian parke fotovoltaikoan probak egiten hasi dira elektrizitatea sortzeko. Duela lau egun egin zuten lehenengo proba, Irizarren autobus elektriko bat betez. Behin dena ongi dagoela ziurtatu ostean, sarera konektatuko dute parkea, eta guztira 24 megawatteko potentzia izango du. Hau da, urtean 40.000 megawatt-ordu (MWh) elektrizitate sortuko du, 15.000 familiaren urteko kontsumoa asetzeko bezainbeste. Eguzki energia aprobetxatuz Araban egindako egitasmorik handiena da Ekian, gaur-gaurkoz.]]>
<![CDATA[Etxean ez da dena epela]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/014/003/2019-12-24/etxean_ez_da_dena_epela.htm Tue, 24 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/014/003/2019-12-24/etxean_ez_da_dena_epela.htm Hator, hator abesteko egunak dira. Hamaika aldiz entzun da doinu hori euskal preso eta iheslarien etxeratzearen aldarrikapen gisa. Baina, 2019. urtea ere badoa, eta gabon gau honetan ere nahi baino hutsune gehiago egongo dira Euskal Herriko aulki askotan.

ETAren jarduera armatuaren amaierak, baina, ekarri du beste ziklo bat, eta horrekin batera, herritik urrun -espetxean edo ihesean- dozenaka urte igaro dituzten militante politikoak itzuli egin dira. Itzulera hori ez da erraza izaten. Pertsona horiek urte asko egin dituzte lan mundutik urrun, eta ez daude egokituta aspaldi utzi zuten gizarte hartan izandako aldaketetara. Askotan, erretiro adinean edo adinetik gertu egon arren, ez dute gutxieneko pentsio bat jasotzeko adina kotizatu. Eta, bizitzaren aro horretan, ez da erraza lan kontratu bat lortzea. Oztopoz betetako bide horretan laguntzeko sortu zuten Harrera elkartea duela urte batzuk, eta orain etxeratu diren errepresaliatuen egoeraren ahalik eta diagnostikorik osoena egiten ari da.

Alde bakarreko urratsez harilkatu dira gatazkaren azken atalak. Horrenbestez, preso eta iheslarien gaia hor geratu da, beste gatazka batzuetan -Ipar Irlandan, Kolonbian...- erabili dituzten tresnak ahaztuta. Erakundeek utzitako hutsune hori betetzen ari da gizarte zibila. Errepresaliatuentzat dena ez baita epeltasuna etxera itzultzen direnean.]]>
<![CDATA[Bazterreko izateari ezin utzita]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/017/003/2019-12-22/bazterreko_izateari_ezin_utzita.htm Sun, 22 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1951/017/003/2019-12-22/bazterreko_izateari_ezin_utzita.htm
Sekulako lana egin du euskalgintzak Ipar Euskal Herrian. Beti aurrez jotzen duen haizearen aurka, hilzorian den hizkuntzari arnasa amiñi bat eman diote alor askotan. Euskararik gabe geratzen ari ziren belaunaldi gazteak hizkuntzari atxikitzea lortu dute, hein batean, ahalegin itzel horri esker. Duela 20 urteko inkesta soziolinguistikoaren arabera, %11 ziren bakarrik elebidunak 16 eta 24 urte bitartekoen artean. 2016ko inkestaren arabera, %19 dira orain. Etxeko transmisioan gertatutako odolustea ere nolabait eten da azkenaldian. Bazterketa publikoak eta gutxieste sistemiko eta akademikoak, baina, hor segitzen dute. Eta, ofizialtasunaren aitortzarik gabe, gizartearen atxikimendua izango da euskararen helduleku bakarra. Ezinbestekoa bai, baina ez da nahikoa.]]>