<![CDATA[Iñaki Petxarroman | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 01 Dec 2021 04:32:53 +0100 hourly 1 <![CDATA[Iñaki Petxarroman | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Pitzadura bat erakusleihoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1996/021/003/2021-11-26/pitzadura_bat_erakusleihoan.htm Fri, 26 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1996/021/003/2021-11-26/pitzadura_bat_erakusleihoan.htm
Baina, bitartean, epaile baten aginduz, Ertzaintzaren agenteen borren laguntzaz, senarraren bortxa matxista jasan duen emakume bat bere etxetik kaleratu zuten Bilbon. Auzokideek babesa azaldu zioten emakumeari, eta ohartarazi ez dutela nahi erasotzailea bizilagun izan, indarkeria jasan duen andrea nahi dutela bidaide. Gogor egin zuen emakumeak. Azken unera arte eutsi zion aldarrikatzen zuen eskubideari, berea izan duen etxean bizitzen jarraitzeko asmoari. Baina Jaurlaritzako Etxebidek mehatxu egin zion, eta, etxegabetzea oztopatuz gero, agindutako etxebizitza ez ziotela emango ohartarazi.

Joan egingo da, eta bizkartzain batekin bizitzera behartu duen erasotzailea itzuli da etxera. Legearen, epaileen, polizien eta administrazioaren oniritziarekin. Pitzadura bat egin du kasuak erakuslehioan, egunik desegokienean.]]>
<![CDATA[Deforestazioa eragiten duten gaiak inportatzea debekatu nahi du EBk]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1945/020/001/2021-11-21/deforestazioa_eragiten_duten_gaiak_inportatzea_debekatu_nahi_du_ebk.htm Sun, 21 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1945/020/001/2021-11-21/deforestazioa_eragiten_duten_gaiak_inportatzea_debekatu_nahi_du_ebk.htm
Produktu horien laborantza deforestazioaren eragilea izanez gero, inportatzea debekatuko luke Europako Batasunak, nahiz eta jatorrizko herrialdean landaketa horiek legezkoak izan. Nazio Batuen Erakundeko Nekazaritza eta Elikadura Agentziaren (FAO) arabera, 1990etik 2020ra Lur planetak 420 milioi hektarea baso galdu ditu -Europako Batasuneko lurraldearen azalera baino handiagoa da eremu hori-. Baso soiltze horretan esku hartze handia izan du, gainera, EBk, deforestazioaren eragile nagusietan bigarrena izan baita munduan. Naturarentzako Mundu Funtsak (WWF) 2017an egindako ikerketa baten arabera, munduko deforestazioaren %16 dagokie Europako Batasunak inportatutako gaiei. Hala, munduko baso suntsitzaile nagusietan bigarrena litzateke Europako Batasuna. Txina litzateke lehena (%24), eta atzetik lituzkete India (%9) eta AEBak (%7).

EBren lege proiektuak tramitea hasi berri du: Europako Kontseilutik eta Europako Parlamentutik pasatu beharko du orain, eztabaidarako eta onespena lortzeko. Egitasmoak enpresei eskatu die deforestazioa prebenitzeko «arreta egokiko sistemak» martxan jartzeko, hau da, autokontrol mekanismo bat, inportazioen eragin negatiboak zaindu, jorratu eta arintzeko. Era berean, herrialde ekoizleei arrisku kalifikazio bat ezarriko diete. Enpresa txiki eta ertainei «hornitzaileen eta bezeroen erregistro bat biltzea» galdegiten die lege egitasmoak, informazio hori gutxienez bost urtez gordetzeko eta eskatzen duten agintarien esku jartzeko. Betebeharrak beteko ez lituzketen enpresei isunak jarri ahal izatea ere aurreikusten du.

Deforestazioaren gaia herrialdeen agenda politikoan agertu da COP26ko klimari buruzko goi bileran. Besteak beste, ehun herrialde baino gehiagotako buruzagiek adostu zuten deforestazioa etetea 2030erako. Europako Batzordeak eta beste hainbat herrialdek 2025erako 10.000 milioi euroko diru funts bat sortzea onartu dute, ekosistemak zaintzeko. Erakunde ekologistek eta naturaren babesleek kritikatu egin dute akordioa, ez delako loteslea, eta 2014an New Yorken sinatu zen antzeko beste akordio baten antz handia duelako. New Yorkeko akordio horren ostean, eta gaur egun arte, deforestazioa okertu baino ez da egin. Brasilgo Amazonian, esate baterako, azken hamabost urteotako baso galerarik handiena izan da azken hilabeteotan, Brasilgo Espazioari Buruzko Ikerketa Agentziak egindako txosten baten arabera.

Kautxua eta artoa ez

Ingurumena babesten duten talde guztiek ontzat jo dute testuaren norabidea, baina argi-ilunak ere ikusi dizkiote. Nagusiki, lege testuak aipatzen dituen inportazio gaien artean ez direla agertzen artoa eta kautxua. Azken produktu hori ezinbestekoa da autogintzarako, pneumatikoak egiteko erabiltzen baita. Izan ere, haren ekoizpen osoaren %70 horretarako erabiltzen da.

Erakunde ekologistek testuari egin dioten beste kritika bat da oihanei bakarrik erreparatzen diela, baina ez bestelako ekosistema aberats eta mehatxatu batzuei: esaterako, ez ditu aintzat hartu sabana, zohikaztegi eta larrediak. 2018an EBk inportatutako sojaren %23 Brasilgo Cerrado larreditik heldu zen. Brasilgo eremu mehatxatuenetako bat da Cerrado, natur baliabideen gehiegizko ustiaketaren ondorioz.

Halaber, aditu batzuek uste dute lege testua ez dela behar bezain irmoa jatorrizko herrien eta indigenen giza eskubideak babestearen arloan.]]>
<![CDATA[Azaroaren 20a]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/023/003/2021-11-21/azaroaren_20a.htm Sun, 21 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1951/023/003/2021-11-21/azaroaren_20a.htm
Barkamena eskatzeak aitortza bat lekarke. Estatuak erabili dituela gerra zikina, tortura eta legez kanpoko bortxa disidentzia politikoa deuseztatzeko. Hori ez dagokio estatuari, Jauregiren esanetan. Agerian utziko luke, izan ere, bortxa horren azpian arazo politiko nazional bat dagoela.

Hori nabarmendu zuten atzo milaka lagunek Bilbon: Brouard eta Muguruzaren ibilbidea goraipatzeaz batera, Euskal Herrian arazo politiko nazionala konpondu gabe dagoela aldarrikatu zuten. Herriaren hitza eta erabakia bideratzea litzateke horretarako tresna, eta baita Brouard eta Muguruzari egin dakieken omenaldirik onenetakoa ere.]]>
<![CDATA[Ura lepora iritsi baino lehen ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/003/001/2021-11-16/ura_lepora_iritsi_baino_lehen.htm Tue, 16 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1928/003/001/2021-11-16/ura_lepora_iritsi_baino_lehen.htm <![CDATA['EUSKADI' ETA 'EUSKAL HERRIA', NAHAS-MAHAS]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1985/002/001/2021-11-14/euskadi_eta_euskal_herria_nahas_mahas.htm Sun, 14 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1985/002/001/2021-11-14/euskadi_eta_euskal_herria_nahas_mahas.htm Espainiaren eta Euskadiren azterketa fisikoa ataleko pasarte batean (156. orrialdea). D ereduko ikasleek erabiltzen dute liburu hori, eta, adibidez, euskal Pirinioetako gailurrak ez dira erreferentzia propio bat harentzat. Beraz, liburu horretan Hiru Erregeen Mahaia ez da Euskal Herriko gailurrik garaiena. Zehazki, mendikate nagusiak Aralar, Aizkorri, Gorbeia eta Gorobel dira harentzat. Euskal mendiak aipatzen ditu, honela: «Santanderko mendiak dituzte mendebaldean eta Pirinioak ekialdean; hain zuzen ere, horien arteko trantsizioa egiten dute. Higadurak eragin nabaria izan du inguru honetan. Ez dira altitude handiko mendiak: Aitxuri da gailurrik garaiena».

Ez da salbuespen bat ikastetxeetan gehien erabiltzen diren euskarazko testuliburuetan. Geografiaren atalean, gehienetan Araba, Bizkai eta Gipuzkoako mapa nagusitzen da Jaurlaritzak agintzen duen eremuko ikastetxeetako testuliburuetan. Nafarroako mapa nagusitzen da, berriz, Nafarroakoetan. Bada salbuespen bat joera horretan: Ikaselkarren testuliburuetan, Euskal Herriko zazpi probintzien mapa erabiltzen da erreferentzia nazional gisa: «3.005.670 biztanle dituen herri bat», non Pirinioak diren mendirik garaienak. Ikaselkarren liburuak, ikastoletan ez ezik -Seaskakoak barne-, Hego Euskal Herriko D ereduko eskola publiko batzuetan ere erabiltzen dira.

Irudiaren deskribapena

Bi ikuspegi horien artean badira erdibideko joerak. Edelvives- Ibaizabalen DBH1eko liburuaren Espainiako eta Euskadiko erliebeak ataleko pasarte batean, «Euskal Mendietako tontorrik altuena Aizkorri» dela aipatzen da (110. orria). Ondoan, baina, kutxa osagarri batean dio Pirinioak direla «Euskal Herriko eta Penintsulako erliebearen multzo nagusietakoa». Pixka bat beherago argitzen du «euskal Pirinioen ardatzean» daudela «Zuberoako, Nafarroa Behereko eta Nafarroako inguru garaiak eta Lapurdiko, Gipuzkoako eta Bizkaiko erdi mailako mendiak».

Lurraldetasuna jorratzean testuliburuetan aurki daitekeen irizpide bikoitzaren adibide gisa har daiteke Ibaizabalen atzemandako ohar hori. Izan ere, irudietan Araba, Bizkai eta Gipuzkoako mapa nagusitzen bada ere, lerroetan errealitate zabalago bat islatzen da zenbaitetan. Esaterako, «Euskadiko klimaz» aritzen den pasartean (117. orria), Ibaizabalen testuliburuak aipatzen du klima mistoak atlantikoaren eta mediterraneoaren arteko ezaugarriak nahasten dituela, eta «Arabako eta Nafarroako zatirik handiena» hartzen duela. Ibaiak, baina, Gipuzkoa eta Bizkaikoak bakarrik aipatzen ditu, eta naturgune babestuak azaltzen diren atalean (118. orria) Araba, Bizkai eta Gipuzkoakoak daude bakarrik.

Bidasoa, «Frantziako mugan»

Testuliburuetako Geografia ikasgaiko mapetan, Nafarroa edo Euskal Autonomia Erkidegoa azaltzea da ohikoena. Espainiatik zuzentzen diren argitaletxeek, oro har, estatu osorako liburu bat egiten dute, eta hura euskarara itzuli eta egokitu egiten dute, bertako curriculumetara egokitzeko. Ohikoena da Araba, Bizkai eta Gipuzkoarako argitalpen bat egitea, eta Nafarroarako beste bat.

Irudiaren deskribapena

Horiek hala, Euskal Herria errealitate gisa ukatu egiten da askotan. Santillana-Zubiako liburuak dio Bidasoa ibaiak Frantziarekiko muga egiten duela (158. orria), eta Anaya-Haritzaren DBH1eko liburuak Euskal Autonomia Erkidegoko kokapena eta inguru fisikoa atalean (108. orria) dio EAEk muga hauek dituela: «Iparraldean, Atlantikoko isurialdea eta Frantzia; mendebaldean, Kantabria eta Gaztela-Leon; hegoaldean, Errioxa; eta ekialdean, Nafarroako Foru Erkidegoa».

Espainiako argitaletxeek (Santillana-Zubia, Edebe-Giltza eta Anaya-Haritza) autonomia erkidegoetako informazioa eskaintzen dute Espainiako datu eta informazioekin tartekatuz. Edebe-Giltza argitaletxearen DBH2ko Geografiako liburuak, biztanleria aztertzen duen atalean, honela dio (49. orrialdea): «Euskadin bi milioi biztanle baino gehiago daude 7.234 km2-ko lurraldean; beraz, batez besteko biztanle-dentsitatea 301,99 bizt./km2 da, Europakoa baino handiagoa». Biztanle gehien Gipuzkoan eta Bizkaian daudela zehazten du beherago; eta gutxien, Araban.

Irudiaren deskribapena

Zenbait kasutan, gainera, nahastu egiten dituzte Euskal Herria eta Euskal Autonomia Erkidegoa terminoen esanahiak, eta Euskal Herrikotzat jotzen dituzte Araba, Bizkai eta Gipuzkoari dagozkion datuak eta azalpenak. Esate baterako, Anaya-Haritzaren DBH1eko liburuaren 111. orrian, Euskal Herriko klimak atalean, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako mapa ageri da bakarrik, hiru herrialde horiei dagozkien klimari buruzko datuak dituela.

Historian, ikuspegi irekiagoa

Ikaselkar da salbuespena, baina, bestela, esan daiteke Araba, Bizkai eta Gipuzkoan zabaltzen diren testuliburuak eremu administratiboetara egokitzen direla Geografia ikasgaian eta Euskal Herriaren osotasuna gehiago errespetatzen dutela Historian.

Adibide bat jar daiteke, horren erakusgarri. DBH1eko ikasleek Historiaurrea lantzen dute, eta, hamaika gairen artean, kobazuloetako labar artearen ondareaz ikasten dute. Ia testuliburu guztiek Isturitzeko (Nafarroa Beherea) kobazuloko aurkikuntza nabarmentzen dute labar artearen adibiderik esanguratsuenetako baten gisa. Halaxe dio Santillana-Zubiaren liburuak, 194. orrialdean: «Paleolitoko euskal labar artearen adibide nabarmenenak hauek dira: Santimamiñe, Altxerri, Ekain eta Isturitze». Anaya-Haritza da Isturitzeko koba aipatzen ez duen bakarra; labar artearen aztarna nabarmenenak Ekaingo haitzuloetakoak eta Santimamiñekoak direla dio argitaletxe horren liburuak (135. orria). Alabaina, Nafarroa ere hartzen du Euskal Herritzat, eta, Euskararen jatorriak izeneko atalean, Euskal Herriko mapa erakusten du. Ondoko orrialdeetan, Espainia eta Euskal Herria antzinaroan atalean, Euskal Herri osoko mapak erakusten ditu, erromatarrak iritsi zirenean bertan bizi ziren herriak erakusteko, batetik; eta herrixkak non zeuden erakusteko, bestetik.

Irudiaren deskribapena

Zenbaitetan Euskal Herria kontzeptua zazpi probintzien lurraldea definitzeko erabiltzen badute ere, ohikoagoa dute argitaletxeek Euskal lurraldea baliatzea. Adibidez, termino hori erabiltzen dute Ibaizabalen Geografia eta Historia 1 liburuan. Erromanizazioa euskal lurraldeetan atalean hau diote: «Metal aroaren amaieraz geroztik, euskal lurraldeetan zenbait tribu bizi ziren: akitaniarrak, baskoiak, barduliarrak, karistiarrak, autrigoiak eta beroiak [...] Erromatarrak Ebro ibarretik barrena sartu ziren Euskal Herrian» (245. orria).

Santillana-Zubiak, berriz, honelaxe dio Erromatarren ondarea euskal lurraldean izenburuko atalean: «Euskal lurraldetik igarotzen ziren erromatar galtzadek mesede egin zioten hainbat eremuren arteko merkataritzari [...] Hauek ziren galtzadetako gune nagusiak: Tullonium (Araba), Arakil, Belate eta Iruñea (Nafarroa), Carral eta Irus (Bizkaia) eta Berrenoa eta Lizarrate (Gipuzkoa)» (307. orria).

Irudiaren deskribapena

Gertakari historikoetan eta urteetan aurrera egin ahala ere, joera berari eusten diote, euskal lurraldeen kontzeptuaren barruan Euskal Herri osoa jasoz. Giltzaren 2. DBHko liburuaren Nafarroako Erresumari buruzko atalean, zera aipatzen da: «Ikusi dugunez, Antso Nagusiaren erregealdian, Iruñeko Erresumak euskal lurralde gehienak bildu zituen» (231. orria). Lerro batzuk beherago, gehiago zehazten du zer jotzen duen euskal lurraldetzat, eremu bakoitzaren gorabehera politikoak jasoz. Esaterako: «Akitania osoa Ingalaterrako errege-erreginen menpe geratu zen, baita Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa ere».

Geografian, beraz, Espainiako argitaletxeek Euskal Herriaren zatiketa administratiboa bere gain hartzen dute aski zorrotz. Historian, berriz, eskuzabaltasun handiagoz aritzen dira, eta errespetu handiagoz jokatzen dute Euskal Herriaren osotasunarekin. Santillana-Zubiaren 2. DBHko testuliburutik hartutako adibide honek grafikoki erakusten du hori. Euskal lurraldeak XI. eta XV. mendeen artean ataleko pasarte batean (166. orria), aipatzen du «Iruñeko Erresuma euskal lurraldeetako batasun politiko nagusia» bihurtu zela XI. mendetik aurrera. Geroxeago, Ondare gotikoa eta erromanikoa euskal lurraldeetan ataleko pasarte batean, besteak beste, hauxe dio: «Nafarroan aipagarriak dira Orreagako kolegiata, Eunateko eliza eta Leireko monasterioa [...] Iparraldean, Leuntzeko (Lapurdi), Donazaharreko (Nafarroa Beherea) eta Urdatxeko elizak (Zuberoa)» (169. orria).

Liburu bereko 332. orrian, berriz, Euskal biztanleriaren egitura eta euskal hiriak atalean, Araba, Bizkai eta Gipuzkoara mugatzen du euskal adiera horren eremua. «2015ean, Euskadik 2.173.210 biztanle zituen; horietatik %51 emakumezkoa zen, eta %49 gizonezkoa. Lurraldeka, berriz, Bizkaia da probintziarik jendeztatuena, eta Araban bizi da jende gutxien».

Ikaselkar: Euskal Herria ardatz

Datu estatistikoetatik hasi, eta geografiako edukietara, eta testuinguruko datuetatik historiako gertakarietara, Euskal Herria osorik eta ardatz hartzen duen argitaletxe bakarra Ikaselkar da. Elkar argitaletxeak eta Ikastolen Federazioak sortutako argitalpen horrek testuliburuz hornitzen ditu ikastolak eta ikastetxe publiko ugari, eta arlo pedagogiko berritzaileetan oinarritzen da.

Irudiaren deskribapena

Jakinekoak dira Euskal Herri osoko datu estatistikoak lortzeko zenbaitetan dauden gabeziak, eta, horri aurre egiteko, Ikaselkarrek Gaindegiaren datu biltegia erabiltzen du. DBH2ko 3. unitateko liburuko 210. orrian, 2012. urteko Europako datu demografikoen taula erakusten die ikasleei argitaletxeak, eta, horien konparazioan, baita Euskal Herrikoak ere. Biztanleria (3.127.326), jaiotzak (30.207), heriotzak (28.040) eta migrazio saldoa (8.969). Lehen haurra edukitzeko adina eta ugalkortasun tasaren bilakaera erakusten duten bi taula ere baditu: batean, Euskal Herriarena eta Espainiarena erkatzen ditu, eta, bestean, Euskal Herriarena eta Europarena eta munduarena.

Orrialde batzuk aurrerago, eta Gaindegiaren datuak oinarri dituela, Euskal Herriko udalerrietako biztanle dentsitateari buruzko mapa bat ageri da, biztanleria hutsune eta dentsitate handiak dauden munduko mapa baten ondoan (222 eta 223. orriak). Datuak, mapak eta estatistikak ez ezik, munduko lekuetako argazkiekin batera Euskal Herrikoak ere ageri dira, zenbait kontzeptu ulertarazteko. Esate baterako, hirien arteko hierarkizazioa ageri duten sei argazkitan, herria, hiria, megalopolia, metropoligunea, auzoa eta konurbazioa azaltzen ditu, 231. orrian. Horietako hiru -Miarritze, Arrotxapea (Iruñea) eta Bilbo- Euskal Herrikoak dira, eta beste hiru -Cazorla (Espainia), Shanghai (Txina) eta Amsterdam (Herbehereak)-, mundukoak.

Irudiaren deskribapena

DBH1eko lehen liburuxkan eskaintzen ditu oinarrizko datu geografikoak: besteak beste, klima, erliebea eta biztanleriaren ingurukoak. Hala dio erliebeari dagokionez: «Euskal Herriak desberdintasun nabariak agertzen ditu: hiru lerrotan banatutako mendiak (isurialdeen banalerroko mendiak, kostaldeko mendiak eta aurrepirinioak) eta haranak» (10. orria).

Historiari buruzko irakasgaietan ere nabaria da Ikaselkarren berezitasuna. Euskal Herriaren bilakaera historikoa osorik hartzen du aintzat, eta herrialdez herrialdeko ikuspegi berezituak ere eskaintzen ditu. «Dugun informazioaren arabera, Nafarroaz gainerako beste euskal lurraldeak ere Erdi Aroan sortu ziren, eta sortzeaz gain, mende horietan hainbat aldaketa izan zituzten», dio DBH2ko 1. unitateko liburuan, 24. orrian. Eta horren segidan, ordena kronologikoan, Euskal Herriko lurraldeetan bost mendean (XI.etik XV.era) izandako gertaera nagusien aipamena egiten du. Besteak beste, 1076an «Araba, Bizkai eta Gipuzkoako zatia Gaztelari lotu zitzaiola lehen aldiz», eta «Lapurdi eta Zuberoa Ingalaterraren esku» geratu zirela XIII. mendean. Agerikoa da bertako erreferentzia historiko eta kulturalak nabarmentzeko joera. Esaterako, historiaurrea lantzen duen DBH1eko liburukian, Joxe Migel Barandiaran erlijioso eta arkeologo ataundarraren argazki bat ageri da, historiaurreko etnografia eta antropologia ikerketek izan zuten garrantzia aitortzeko. Pertsonaia historiko ezagunak eta ez horren ezagunak aipatzen dira, sexuen arteko oreka bilatzeko ahalegina eginez. Halaxe aipatzen dira Martin Rada agustindar fraide eta misiolari iruindarra eta Katalina Erauso komentu batetik ihes egin eta gizon jantzita ibili zen abenturazale eta soldadu donostiarra.]]> <![CDATA[Testuliburuak, Nafarroako eskuinaren jomugan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2099/005/001/2021-11-14/testuliburuak_nafarroako_eskuinaren_jomugan.htm Sun, 14 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/2099/005/001/2021-11-14/testuliburuak_nafarroako_eskuinaren_jomugan.htm
Nafarroako eskuin erregionalistaren aspaldiko borroka da Euskal Herriaren osotasuna islatzen duten euskarazko testuliburuen aurkakoa. Alberto Catalan Hezkuntza kontseilaria zela, 2010ean, gobernuak, foru agindu baten bidez, finantzaketa publikoa kendu zien bost argitaletxeren (Elkar, Erein, Ibaizabal, Ikasmina SM, Edebe-Giltza) zortzi ikaslibururi, Nafarroa Euskal Herriaren barnean erakusten zutelako eta foru erkidegoaren «errealitate instituzionala» ez errespetatzea egotzita. Elkarrek eta Ikastolen Elkarteak errekurritu egin zuten foru agindua, eta Nafarroako Justizia Auzitegiak arrazoia eman zion gobernuari.

Handik lau urtera, Javier Iribas Hezkuntza kontseilariak -hura ere UPNkoa- Euskara eta Literatura ikasgaiko 22 liburu ikastetxeetatik erretiratzeko agindu zuen, orduan ere betiko argudioa aipatuz: Nafarroa Euskal Herriaren barnean agertzea. Euskarazko aleak egiten zituzten argitaletxe guztietakoak kenarazi zituen gobernuak, SMkoak izan ezik.

Uxue Barkosen gobernuak utzi zuen bertan behera Nafarroako eskuindarrek euskarazko testuliburuen aurka egindako boikot instituzionala, eta baimendu egin zituen Nafarroa Euskal Herriko lurralde gisa aurkezten zuten testuliburuak, Jose Luis Mendoza garai hartako Hezkuntza kontseilariak (Geroa Bai) adierazi zuenez, errealitate hori hizkuntza eta kulturaren alorrera mugatzen zelako. Geroztik ez da aldatu marko orokor hori, baina ezpata gainean dute Euskal Herria osorik erakusten duten testuliburuek.]]>
<![CDATA[Oihanaren zaintzaileak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/016/001/2021-11-13/oihanaren_zaintzaileak.htm Sat, 13 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1943/016/001/2021-11-13/oihanaren_zaintzaileak.htm
Izatez, indigenen sendabelarrei eta medikuntzari buruzko ekitaldi bat zen herenegungoa, baina parte hartzaileek aldarri ozen bat bihurtu dute munduarentzat. «Ekuadorko Gobernuak petrolioa ustiatu nahi du Yasuni eskualdean, eta gure eskubideak urratzen ditu horrela. Ez dugu nahi petroliorik. Errespetatu gaitzatela bakarrik nahi dugu». Gaztelaniaz mintzatu dira, erraztasunik gabe, Ekuadorko Amazoniako hiru ordezkari. Guarani eta teromenane tribuetakoak dira, eta aretoan tentuz entzun diete.

Angel Correa presidenteak aginduta, urteetako ika-mika eta gorabeheren ondoren, 2016an hasi ziren ustiatzen Ekuadorko Amazoniako petrolioa. Horrek bat-batean eta kalterako inarrosi zuen jatorrizko herrien bizimodua. Bizitza irauli zion, esate baterako, Carlos Huia Cahuiya Iteca gazteari. Ume bat besterik ez zela, petrolio konpainiak beren lurraldean sartu ziren, eta, ahal izan zuten erresistentziarik handiena egin bazuten ere, okupatzen zuten eremutik alde egitea beste aukerarik ez zuten izan. «Ez gara gwaraniak bakarrik bizi Yasunin. Gure anai-arreba taromenaneak ere han bizi dira, eta denok gaude arriskuan. Petrolio enpresak sartu ahala, guk oihanean barrurago sartu behar dugu, eta gure anai-arrebei ez zaie gustatzen inork molestatzea. Hiltzeko arriskua daukagu. Correaren garaian, Yasuni ustiatzen hasi zirenean, taromenane anai-arrebek nire familia hil zuten». Negarrez hustu da jendearen errukizko begiraden aurrean. Aretoan ere batek baino gehiagok ezin izan die malkoei eutsi.

Kritika gogorrak egin dizkiote Ekuadorko Gobernuari, eta, hark «entzungor» egiten dienez, eskaera ozena nazioarteari. Hueiya Alicia Cahuiya Iteca: «Yasuni gure etxea da. Gobernuek negoziatzen dute jatorrizko herrien bizitza kontuan eduki gabe, eta guk eskatzen dugu ez dezatela negozio gehiago egin gure lurrarekin. Bakean uztea nahi dugu, gu hiltzen jarraitzen dutelako. Gobernuak errespetatu egin behar du gure etxea. Gazteak etorkizunik gabe utzi nahi dituzte. COP26ri eskatzen diogu hori entzun dezala, segurtasuna nahi dugula gure bizimoduari eusteko. Ez dugu nahi odolik, heriotzarik, petroliorik Yasunin. Lurralde hau, oihan hau, biodibertsitate handi hau guk zaindu dugu. Badakigu hori garrantzitsua dela munduarentzat ere. Bada, utz gaitzatela».

Ekuadorko Gobernuaren izenean, Guillermo Lasso presidenteak COP26n agindu du Galapago uharteetan 60.000 kilometroko itsas erreserba gune bat ezarriko duela. Ez du deus esan Amazoniari buruz, eta horrek mindu egin ditu bertako indigenak. «Ez du errespetatzen gure bizitza. Sufritzen ari gara, eta, protesta egiten dugunean, atxilotu eta kartzelara bidaltzen gaituzte. Ekuadorren badago natura babesteko lege bat, eta esaten du oihana babestu egin behar dela. Ez dira errespetatzen ari, eta babesguneak hondatzen ari dira. Lassok dio finantzaketa behar duela Amazonia zaintzeko. Gezurra da. Guk nahi dugu aitortzea jatorrizko herriak garela benetan oihana zainduko dugunak, orain arte bezala», gaineratu du Cahuiya Itecak.

Karbono merkatuan beren oihana trukerako erabiltzeari ere ez diote ongi irizten: «Gure lurraldea bizitzaz beterik dago. Ez dugu nahi gurea karbono salmenta horrekin nahasterik ere. Guk ez dugu salgai egon nahi. Guk bizitza sustatzeko proiektuak ditugu, osasunean, hezkuntzan, garapenean... Gure modura egin nahi dugu aurrera, ez gobernuak agintzen digun moduan».

Urak kutsatzen

Munduko biodibertsitaterik handiena duten 17 estatuetako bat da Ekuador. Aberastasun horren zatirik handiena Amazonian dago. «Garrantzitsua da gure bizitza, animaliena, gure etxean dagoen biodibertsitate itzela zaintzea».

Biodibertsitate horren parte dira, adibidez, botika gisa erabiltzen dituzten sendabelarrak. Haiek lagundu diete, diotenez, COVID-19ari aurre egiten. «Kanpotik gobernuak bidalitako medikuek eurek ekarri zuten, eta gure anai-arrebak kutsatu egin ziren, baina gure erara sendatu dira. Guretzat ez da hain gogorra izan. Arbasoengandik heldu zaizkigun ezagutzak ondokoei ere utzi nahi dizkiegu. Baina ikusten dugu nola iristen diren gringoak patenteak egitera, eta diru asko irabazten dute. Guk ez dugu hori nahi. Arbasoen ezagutza hori gordetzea beharrezkoa da, ez dezaten kanpokoek negozioa egin gure ezagutzarekin», esan du Ramon Uboye Gaba Caigak.

COVID-19arekin baino kezkatuago daude petrolioak kutsatzen dituen iturburu eta ibaiekin. Izan ere, diotenez, indigenak hiltzen ari dira ur kutsatuetatik edaten dutelako. «Hiru milioi hektareako lurraldean bizi gara, eta ura edaten dugu jakin gabe iturburuan zer dagoen, petrolio ustiaketa batek kutsatu duen edo ez. Ehizarako egunero 80 kilometro ibiltzen gara, eta animaliak harrapatu, eta ez dakigu zer edan duten haiek. Ohartzen gara, baina, gure lurra suntsitu ahala, kutsadurarekin hiltzen ari garela. Gure zaharrak minbiziarekin hiltzen ari dira, eta kezka handia dugu horrekin». Diotenez, «arbasoen jakinduria» hori gordetzen duten gizon-emakumeak arriskuan direlako kezka bizia dute. «Gure iraganeko ezagutza gorde duten jakintsuak hiruzpalau bakarrik dira, eta arriskuan daude. Haiek gabe, umezurtz geratuko gara. Horregatik eskatzen dugu ez egiteko errepide gehiago guregana iristeko», eskatu du Hueiya Alicia Cahuiya Itecak.

Izan ere, pozik daude «farmazia batean» bizi direlako. Alternatibak ere badituzte: ekoturismo komunitarioa bultzatu nahi dute, esate baterako. «Gure kultura eta nortasuna erakutsi nahi diegu etortzen direnei: animaliak, jaguarrak, anakondak... Gure lurra eta bizimodua erakutsi nahi diogu munduari, baina errespetatzen bagaituzte. Gobernuak ez digu uzten beste alternatibarik petrolioa baino», kexatu da Cahuiya Itecak. Eta azken mezua eman du Gaba Caigak: «Petroliorik gabe bizi gara gu, baina urik gabe ezin gara bizi. Mundua ere ezin da bizi urik gabe».

Minga herri indigenako kideetako batzuk lehen aldiz irten dira beren herritik Glasgowra iristeko. Ez da erraza izan haientzat, baina antzeko mezua eman dute guztiek: errespeta ditzatela beren lurra, nortasuna eta natur baliabideak. Kitxua hizkuntzan minga hitzak duen esanahiari helduta egin nahi dute bidea, «denon artean, kolektiboki». Horretarako, batzarrak eta ekitaldi ugari egin dituzte egunotan Glasgown, elkarren berri izan eta esperientziak partekatzeko.]]>
<![CDATA[Mundua Glasgown]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2039/017/001/2021-11-13/mundua_glasgown.htm Sat, 13 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/2039/017/001/2021-11-13/mundua_glasgown.htm
Izan dira petrolio ustiategi bati aurre egiteagatik lurra eta familia galdu dutenak, eta baita ere ustiategi hori, edo antzeko batzuk, zulatzeko agindua eman dutenak, luxuzko bulego batean.

Korridoreetako ibilaldi presatuetan bereiz zitezkeen mundua salbatzeko sistema ekonomikoa aldatzea beren bizitzako erronkatzat dutenak, eta, Lurra baino gehiago, beren negozioa salbatzeko atmosfera, ura eta bizidunak ere salduko lituzketenak. XIX. mendearen erdialdean ikatzezko fabriketan berotegi gasen isurketa masiboa martxan jarri zen iparralde globaleko txoko honetan, bere desoreka eta arrakalak agerian utzi ditu goi bilerak.

Izan baitira klima aldaketaren prozesu zientifikoa ikertzen egunero ahalegin zintzoa egiten dutenak, eta zientzia lan sakon horri nola erantzun trikimailuak bilatzeagatik soldata oparoa jasotzen dutenak.

Izan dira 14 orduz lan egindako kazetariak, eta, garraio publiko eta zerbitzu asko arrotzek erdi kolapsatuta egon direlako, «joan zaitezte denak pikutara» ozen oihukatu duten herritarrak.

Tentuz begiratuz gero, erraz ohar zitekeen COP26 egin den eremu horretako langile gehienen azal koloreaz eta generoaz: garbitzaileak, segurtasun zinpekoak, sukaldariak, zerbitzariak...

Badoaz horiek denak pixkanaka, nor bere bidean. Mundua astintzen duen zibilizazio krisi larri honek elkartu ditu egun batzuetan. Baina, bistan da, klima larrialdia ez da Glasgown bistaratu den arazo bakarra. Desberdintasuna, bidegabekeria eta zinismoa agerian utzita bukatu dira topaketak, eta itzulerako bidaian bakoitzaren buruhausteak ere oso jite ezberdinekoak izango dira. Bihartik aurrera ere 1. Ekintza Aretoko bolatxo hori izango da batu ditzakeen ia kontu bakarra.]]>
<![CDATA[«Afrikako herrien ahotsa baztertuta geratuko da berriro»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/017/001/2021-11-12/afrikako_herrien_ahotsa_baztertuta_geratuko_da_berriro.htm Fri, 12 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1857/017/001/2021-11-12/afrikako_herrien_ahotsa_baztertuta_geratuko_da_berriro.htm <![CDATA[«Ura gizakien eta naturaren eskubidea da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2128/018/002/2021-11-11/ura_gizakien_eta_naturaren_eskubidea_da.htm Thu, 11 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/2128/018/002/2021-11-11/ura_gizakien_eta_naturaren_eskubidea_da.htm Bizitza erdigunean, klima justizia feminista baterantz izenburuko mahai inguruan parte hartu zuen atzo Francisca Fernandez Droguett (Paris, 1978) antropologo, militante ekofeminista eta unibertsitate irakasleak. Uraren eta Lurraldeen Aldeko Mugimenduko (MAT) eta 8M koordinakunde feministako kidea kritiko ageri da COP26 goi bilerarekin, hara abiatu diren herrialde askotako agintariek egungo sistemari eusteko baliatzen dutela iritzita.

Klima justizia feministari buruzkoa izan da zuen konferentzia. Zer eransten dio feminista izateak klima justiziaren eskaerari?

Bizi dugun klima eta ekologia krisia merkatuen jarduera historikoaren ondorioa da. Estraktibismoaren emaitza dira uraren, lurraren eta airearen kutsadura eta lurraldeen ebastea. Azken finean, patriarkatuaren jokatzeko modua bera da naturarekiko eta emakumeen gorputzekiko. Zapalkuntza bikoitz horrek ondorio larriak dauzka bereziki kalteberak diren emakume sektoreetan: nekazari, langile eta migratzaileengan.

Klima krisiaren ondoriorik larrienak ere emakumeek pairatzen dituztela frogatu dute ikerketa ugarik.

Estraktibismoak eragindako kalterik gogorrenak emakumeek jasaten dituzte, eta hori Txilen bertan ere ikusten dugu. Emakumeek uraren bila joan behar izaten dute, etxea zaintzeaz arduratzen dira, eta muturreko klimaren ondorioak jasaten dituzten lehenak dira, harresi lana egiten dutelako. Horregatik, garrantzitsua da gogoratzea, klima justizia eskatzen denean ere, genero ikuspegi hau. Guk bizitzaren gainean dagoen edozein zapalkuntza mota kritikatzen dugu, bai baitakigu, zoritxarrez, emakumeak ondorio horien lehen lerroan egon garela. Aldi berean, baina, eraikitzen ari diren alternatiben eta proposamenen tokian tokiko lehen lerroan ere azaltzen dira andreak.

Ura pribatizatuta dago Txilen. Alde horretatik, ez al da munduko beste tokietan gerta daitekeenaren aitzindari bat?

Txilen, kolpe militarraren eta diktaduraren ondorioz, uraren pribatizazioa ere heldu zen, eredu neoliberalaren ezarpenaren erruz. Uraren kodeak arautu zuen Txilen ura eros daitekeela, saldu eta alokatu. Hemen ikus dezakezu nola banatzen dituzten ibaiak enpresa estraktibisten artean.

Txilen dagoen ur eskasia eredu neoliberalak bideratzen duen arpilatzearen ondorioa da. Horregatik, prozesu konstituziogilean buelta eman nahi diogu egoera horri. Eta gure helburua da konstituzio berriak ura aitortzea giza eskubide gisa, baina baita naturaren eskubide gisa ere. Nekazaritza industria handiak, meatze ustiaguneek eta obra hidrauliko erraldoiek eragindako kalteen aurka babestu nahi dugu natura, eta aitortu arpilatze horrek eta pribatizazioak eragin dutela uraren urritasuna eta sakrifizio guneetatik alde egin behar izatea.

Ur horniduraren arazo hori larritzen arituko da, gainera, klima krisiarekin.

Jakina. Ziklo hidrologikoak aldatzen ari dira. Txile erdian eta iparraldean ur gutxiago dago, eta hori nabari da, jakina. Baina, ez dugu ahaztu behar Txilek glaziarrak dituela, eta, horri esker, ur biltegi itzelak. Beraz, uste dugu egoerari buelta eman diezaiokegula, borondate politikoz, eredu neoliberala irauliz eta gogoratuz irtenbideak daudela. Klima aldaketa sektore ekonomiko eta politiko batzuen ondorioa da, ez norbanakoen ardura. Ez genuke amarru horretan erori behar.

Zer pentsatu zenuen entzun zenuenean Wall Streeten ura kotizatzen hasi dela?

Etorkizuneko gizateriaren krisirik latzena izan daiteke hau. Txilen badakigu zer den ura salgai, erosgai eta alokagai egotea. Asko kezkatzen gaitu eredu hori orokortu ahal izateak. Ura, bizitzaren emaile eta sortzaile gisa, izaki bizidun guztien sostengu ezinbestekoa da. Hori ezin da esku pribatuetan utzi.

Pentsalari ekofeministek ohartarazia da hegoalde globalean klima injustiziak askoz ere eragin latzagoak dauzkala emakumeentzat. Zer egin daiteke?

Txilen, adibidez, litioaren ustiaketa ustez garapen iraunkor baten izenean egitean ari dira, lehengai hori ezinbestekoa delako mugikortasun elektrikorako eta autoen bateriak egiteko. Baina norentzat dira bateria horiek? Iparralde globalarentzat. Litioaren ustiaketa guneak suntsitzen ari dira Txileko iparraldeko, Argentinako eta Boliviako lurralde ugari.

Bestalde, iparralde globala hornitzeko jokaleku ekonomiko horretan, nekazaritza industriak lurrak antzutzen ditu, pestiziden erabilera masiboaren ondorioz, eta ur iturriak agortzen. Dinamika kolonial zaharberrituak besterik ez dira hauek, migrazio prozesu mingarrien sortzaile.

Beraz, trantsizio energetikoa fosilismoaren dinamika zaharretan oinarritzen ari da, entzun dizudanagatik.

Hain zuzen ere. Hegoalde globalaren zapalkuntzan eta lapurretan oinarrituta egiten ari da trantsizio energetikoa. Trantsizioa ezin da oinarritu lurraldeen eta gorputzen suntsiketan, ezin da oinarritu herriei irtenbiderik uzten ez dieten meategi proiektu erraldoietan eta nekazaritza transgenikoan. Europan debekatuta dauden jokatzeko moduak eta jarduerak hemen erabiltzen ari dira non-nahi.

Prozesu konstituziogile batean murgilduta dago Txile. Zuk zeuk modu aktiboan parte hartu izan duzu haren zenbait fasetan. Zer itxaropen duzue jarria hurrengo urtean amaitzekoa den proiektu horretan?

Kontraesanezko sentimenduak sortzen dizkit. Batetik, itxaropena: irteten dena irteten dela ere hobea izango baita diktadurak utzitako konstituzioa baino. Txile munduko herrialde bakarretakoa da diktadura amaitutakoan konstituzioa aldatu ez zuena. Hona iritsi gara gizarte mobilizazioari esker, eta, horregatik, eskura dugu aldaketa.

Baina, bestetik...?

Bestetik, kontraesanak dauzkat. Zeren ez baitaukagu batzar konstituziogile bat, hauteskunde logikaren araberako konbentzio bat baizik. Esan behar da, hala ere, pertsona asko, herri mugimenduetakoak, indigenak, feministak, horretan ari direla lanean. Ahizpa maputxe bat da presidentea, izan ere. Muga asko daude, eta jabetu behar dugu horretaz: estatu arrazistak izugarrikeriak egiten ditu oraindik maputxeen lurraldean, herriak militarizatuz, konbentzio betean. Duela zenbait aste maputxeak hil egin dituzte. Beraz, hori dena presente izan beharra daukagu espektatibak egiteko garaian.

COP26 amaitzear da, eta agerikoa da, berriro ere, mendebalde aberastuaren eta hegoalde pobretuaren arteko arrakala. Oraindik ez da osatu Parisko Hitzarmenean agindu zuten herrialde pobreentzako diru poltsa. Zer deritzozu horri?

Pentsa, aztarna ekologiko itzelak eginez hegazkin pertsonaletan Glasgowra heldu diren presidente horiengandik zer espero dezakegu? Gizateriarentzako irtenbideak bilatu beharko lituzkete, eta zera egiten dute: euren agintea erabili eredu honi eusteko. Ez daukate borondate politikorik, zibilizazio aldaketa bat eskatzen baitu horrek, beste eredu ekonomiko bat, eta haiek ez daude prest euren pribilegioak galtzeko.]]>
<![CDATA[Historikoa izateko itxaropen gutxi ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1930/014/001/2021-11-10/historikoa_izateko_itxaropen_gutxi.htm Wed, 10 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1930/014/001/2021-11-10/historikoa_izateko_itxaropen_gutxi.htm p>   >Greenpeacek negoziazioen hasierako testua filtratu du, eta salatu ez duela jasotzen erregai fosilen erabilera mugatzeko neurririk. Negoziazioen amaiera gertu, mundu osoko aditu eta begiraleek ere hedabideen deien ugaritzea nabaritu zuten atzo. Hurrengo orduotan zertaz hitz egingo duten eta jokoan zer dagoen jakiteko, haietako batzuen iritziak bildu ditu BERRIAk, Glasgowko Scotish Event Campusen.p>>Joan den astean iragarritako itunak -deforestazioa eteteko, ikatzaren erabilera murrizteko eta metano isurketak gutxitzeko-mugatuak direla eta hedabideen «titularrak jasotzeko» iragarri dituztela uste dute, eta Erresuma Batuko Gobernuak sustatu dituela. Benetako mamia ondoko puntuetan ikusten dute.p>>KARBONO MERKATUAp>>Parisko Hitzarmena sinatu zenetik, aldeen goi bilera guztietan gatazka eta desadostasun askoren erdigune izan da karbono merkatuaren arautzeaz arduratzen den 6. artikulua. Anna Perez Catala IDDRI Institutuko ikertzaile eta ingurumen dibulgatzailearen irudiko, «akordioren bat» lortuko dute puntu horretan, presidentetza indar handia jartzen ari baita horretarako. Kyotoko Protokoloak truke mekanismoak jarri zituen isuriak konpentsatzeko. Horren bidez, herrialde eta sektore kutsatzaileek berotegi gasak isurtzen jarraitzeko aukera erosi zuten. Klima larrialdiari modu sendoan erantzutearen aldeko eragile eta gobernuek (Madrilen sortutako San Jose koalizioak, kasurako) ez dute nahi isurien merkaturik, gasak murrizteko bidea antzutu dezakeelakoan.p>>Enpresa munduan, baina, presio dezente iristen ari da merkatu hori lehenbailehen martxan jar dadin, hor inbertitzeko interes handia adierazita. Herrialde batzuek, gainera, Kyotoko Protokolotik heldu diren mailegu batzuk merkatu berri horretara igarotzea nahi dute, uste dutelako bestela dirua galduko dutela. Horien artean daude Australia eta Brasil. Begiraleek uste dute haien babesa lortzeko trantsizio aldi bat onar dezaketela Glasgown, mailegu horiek 2025era arte erabilgarriak izateko. Europako Batasuna eta San Jose koaliziokoak ez daude ados luzapen horrekin.p> FINANTZAKETAp>>Parisko Hitzarmenak jasotzen du herrialde aberatsek 100.000 milioi dolarren funts bat sortu behar dutela hegoaldeko herrialdeei emateko. Urteak pasatu dira, eta, oraingoan ere, adituek uste dute ezetz, ez dela osatuko diru funts hori. Japoniak eta AEBek apur bat handitu dute ekarpena, baina ez dute espero hurrengo egunetan beste inork diru gehiago jartzea. Afrikako taldeak gogor egin du gai honen inguruan. Herenegun, negoziazioen osoko bilkuran esan zuten funts honen dirua berraztertzen denean -2025erako aurreikusita dago- 1,3 bilioi dolar eskatuko dituela. Horrekin, nolabait, agerian utzi nahi zuen konfiantza galdua dutela. Oraingoz, 75.000-80.000 milioi inguru hitzeman dituzte herrialde aberatsek. AEBek hitzeman dute 2022rako osatuko dutela falta dena.p> HANDINAHIA >CAN klima aldaketaren aurkako nazioarteko sarearen izenean, Greenpeacek eta Oxfamek agerraldia egin zuten atzo COP26ko zerogunean. Ordu batzuk lehenago, erakunde ekologistak negoziazioen testu zirriborroa filtratu zuen, eta bi erakundeek salatu zuten oso oinarri «ahula» dela klima larrialdiari aurre egiteko. Isurketak urtero berrikusi beharra dagoela planteatu zuten Greenpeaceko Juan Pablo Osorniok eta Oxfameko Tracey Catyk, Parisko 1,5 graduko xedea urruti dagoelako oraindik, haien iritziz. Halaber, herrialde pobretuen finantzaketa %25 eta %50 artean handitzeko eskatu zuten. Extinction Rebellionek ere protesta egin zuen atzo, goi bileraren atarian, talde negoziatzaileetakoak instalazioetan sartzen ziren bitartean.p>>2023an egin behar dute sinatzaileek Parisko Hitzarmenaren ikuskatze orokorra, eta adituek uste dute orduan NBEk eska diezaiekeela aldeei isurketen berrikuspen epeak txikiagoak izatea.p>>KALTE ETA GALERAKp>>Klima larrialdiak gero eta maizago egiten dituen kalteei aurre egiteko finantzaketa eskatzen dute hegoalde globaleko herrialdeek, baina AEBek eta Europako Batasunak ez dute horretaz hitz egin nahi. COP25 goi bileran, herrialde batzuek Santiago Network Sarea jarri zuten martxan helburu horretarako. Besteak beste, egokitze funts bat martxan jartzea nahi dute herrialde pobretuek, karbono merkatua abian denerako. p>>EGOKITZE XEDE GLOBALAp>>Kontu berritzaile bat aztertzen ari dira Glasgown. Egokitze helburu globalerako formula bat bilatzeko lantalde bat martxan jarri dute, Teresa Rivera Espainiako Ingurumen ministroak gidatuta.     ]]> <![CDATA[Nazioen erakusleihoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1896/015/001/2021-11-09/nazioen_erakusleihoa.htm Tue, 09 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1896/015/001/2021-11-09/nazioen_erakusleihoa.htm Brasilen etorkizun berdea dio, harro, Jair Bolsonaroren agintaldiak Amazoniaren deforestazioa muturrera eraman duen gobernuaren standeko leloak.

Handik ez oso urruti Saudi Arabiak bere dohain berdeak aurkezten ditu, negoziazioetan lobby petroliozalearen blokeoa aurrera daraman bitartean. Atzo jakin zen, adibidez, petrolio enpresek eta lobbyek gutxienez 503 ordezkari bidali dituztela Glasgowra. Euren zeregina izango da, jakina, hartzen diren neurriek ahalik eta kalte gutxien eragitea erregai fosilen eta petrolioaren negozioari.

Zuhaitzik gabeko oihan bat ere bada, neurri batean goi bilera. Era guztietako eta mundu osoko ordezkarien, kazetarien eta enpresarien emana etengabekoa baita egun osoan. Aurtengo klima aldaketari buruzko goi bilera honek inoizko arretarik handiena jaso du hedabide eta ordezkarien aldetik. 25.000 lagun inguru igaroko dira, era batera edo bestera, Glasgowko Scottish Event Campuseko gune urdinetik eta ondoan den Glasgow Science Centerren gune berdetik. Jendetza horren joan- etorriak mugatu dituzte Erresuma Batuko Gobernuak COVID-19ari aurre egiteko hartutako neurriek. Instalazioetara sartzen diren guztiek antigeno test negatibo bat erregistratu behar dute ezinbestean. Instalazioetara sartzeko prozedurak mantsotuz.

Oihanaren erdian, estatuetako agintari eta multinazionalen boterearen itzalpean, euren burua agerrarazi nahi izan dute estaturik gabeko nazioek ere. Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak euren taldea bidali dute COP26ra. Gobernuez haratago, EH Bilduk ere ordezkaritza zabala bidali du goi bilerara.

Maria Txibite Nafarroako presidenteak arratsaldean parte hartu behar zuen Eskoziako eta Kaliforniako (AEB) gobernuek antolatutako konferentzia batean. Bertan Europako Batasunak lagundutako Life Nadapta programa aurkeztu zuen. Itziar Gomez Ingurumen kontseilariarekin batera, buru zuen ordezkaritzak nabarmendu zuen Nafarroak baduela klima aldaketari aurre egiteko legea —aurtengo irailean onartua—, eta ordua dela helburuak gauzatzen hasteko. Tokiko erakundeen zeregina ere azpimarratu zuen Txibitek, eta gaineratu, Nafarroaren kasuan, industria sektoreak duen pisua aintzat hartuta, xedea dela sektorea trantsizio horretako lehen lerroan jartzea.

Hitzaldien arteko etenaldi batean topo egin zuten atzo Txibitek eta Arantxa Tapiak, Eusko Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapen, Jasangarritasun eta Ingurumen sailburuak. Lau egun pasatu ditu Tapiak Glasgown, estaturik gabeko nazioetako eta eskualdeetako ordezkariekin elkarlanean. Txibitek bezala, Tapiak ere industria izan zuen hizpide: «Gure kasuan industriarekin ari gara ikusten ea zer egin dezaketen, isurketen ia erdiak beraiek sortzen dituztelako. Aurrera egiteko euren konpromisoa ezinbestekoa da». Baina goi bilerako antolatzaileentzako mezua ere helarazi zuen sailburuak: «COP26ri esan nahi diogu ez daudela estatuak bakarrik, guk ere badugu gure funtzioa. Maila horiek bateratu egin behar ditugu gobernantza eredu berri bat martxan jartzeko». Eskoziak bere protagonismoa eman die estaturik gabeko herrialde eta nazioei. Eskoziako lehen ministro Nicola Sturgeonen gobernuaren standean hitzaldi batean parte hartu zuen Tapiak.

Autokontsumoa

Regions 4 korridoreetan, Kataluniako Generalitateko presidente Pere Aragones ere izan da. Bere gobernuaren erronkak aipatu zituen Aragonesek: «Berehala martxan jarri nahi dugu Kataluniako energiaren enpresa publikoa. Horren bidez sektore publikoarekin energia ekoitzi eta hura hornitu ahal izateko. Sektore pribatuak sortzen dituen desorekak leundu, eta energia iturri berriztagarriak bultzatzeko». Aldi berean, gobernuaren beste helburu bat ere garrantzitsutzat jo zuen Aragonesek: sektore elektrikoa deszentralizatzea. Asmo horrekin autokontsumoa sustatzeko 115 milioi euroko diru funts bat onartuko du Generalitateak aurki.

Quebeceko eta Frantziako tokiko ordezkariekin batera eman behar zuen konferentzia bat hasi aurretik, COP26ko korridoreetan aritu zen BERRIArekin hizketan Gilles Simeoni Korsikako Kontseilu Exekutiboko presidentea: «Hona etorri gara adieraztera Europako eskualdeak, herriak, lurraldeak eta estaturik gabeko nazioak konpromisoa dutela klima larrialdiaren aurkako borrokan, eta garapen iraunkorraren aldeko politiketan. Gainera, estatuei esan nahi diegu gu ere eragileak garela klima larrialdian».

Beste helburu eta erronka bat ere aipatu zuen Korsikako agintariak: «Elkartasun sare bat ere sortu nahi dugu estaturik gabeko herri eta nazioen artean». Mediterraneoko uharte bat izanik, dituzten premiak zerrendatu zituen Simeonik: energia burujabetza eta autonomia eskuratzea, ur horniduraren arazoari aurre egitea, eta, herrialdeak turismoarekin duen menpekotasuna aintzat hartuta, turismo iraunkor eta errespetuzko bat bultzatzea. «Errespetuzkoa gure natur baliabideekin, nortasunarekin eta kulturarekin».

Aragonesek atzo zioen gisan, deskarbonizazioaren eta trantsizio energetikoaren «iraultza egiteko» ardura euren gain hartu nahi dute Europako nazio gutxituek ere.]]>
<![CDATA[Basauri, 2027]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1984/018/003/2021-11-06/basauri_2027.htm Sat, 06 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1984/018/003/2021-11-06/basauri_2027.htm
Basaurikoak eragin du ezuste eta kezkarik handiena. Bertako alkate jeltzalea ere kritiko azaldu da Jaurlaritzak eta Espainiako Gobernuak adostutakoarekin, jakinarazi ere ez ziotelako egin zertan ari ziren. Basauritik Bilbora zazpi kilometroko tunel bat eta lur azpiko geltoki intermodala egin beharko dira gero, eta obra horrek beste hamarkada batez atzeratu dezake euskal Y-aren amaiera data. Esan nahi baita, 2030eko hamarkadara joango litzateke Alvaro Amann Jaurlaritzako Garraio sailburu ohiak inoiz 2010erako iragarri zuen amaiera.

Behin-behineko geltokiekin eta Lapurdiko lotura sine die atzeratuta egingo dute, beraz, inaugurazioaren argazki ofiziala. 6.000 milioi euro baino gehiagoko inbertsioa eginda, eta beste ehunka milioiren esperoan, benetako amaiera bermatzeko. Jaurlaritzak lortu du, hein batean, nahi zuena. Azken lanak bere gain hartuko ditu. Horrek, neurri batean, bermatuko du obrak egingo direla. Andoni Ortuzarrek aitortu duen bezala, «penagarria» izan da azpiegitura horren kudeaketa. Madrili egotzi dio erantzukizuna, baina EAJ egon da Jaurlaritzan azpiegiturari ekin ziotenetik hona, Patxi Lopezen hiru urteko tartean salbu.]]>
<![CDATA[«Atmosferan pilatutako CO2aren erdia azken 30 urteetan isuritakoa da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1911/017/001/2021-11-05/atmosferan_pilatutako_co2aren_erdia_azken_30_urteetan_isuritakoa_da.htm Fri, 05 Nov 2021 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1911/017/001/2021-11-05/atmosferan_pilatutako_co2aren_erdia_azken_30_urteetan_isuritakoa_da.htm
Zer konpromiso hartu beharko lituzkete herrialdeek COP26an?

Herrialdearen arabera. Oro har, berriztagarrien trantsizioa, erregai fosilen erabilera mugatzea, metano isurketak gutxitzea, CO2aren xurgatzea handitzea -basoberritzeen bidez edo beste modu batzuen bidez-, lurraren erabileraren kudeaketa... Estrategia ezberdinak daude, eta herrialde bakoitzak erabaki behar du zein lehenetsi, duen ahalmenaren arabera. Zer gertatu da? Bada, Parisko konpromiso asko oraindik ez direla bete, eta betetzea lortu dena ez dela nahikoa izan 1,5 graduko berotzearen helburua lortzeko. Uste dut orain dela aukera, Glasgown; ez nuke esango azken aukera dela, baina benetan gure esku dugu klima aldaketari galga jartzeko.

Azken konpromisoen arabera, isurketak %7,5 gutxituko lirateke 2030erako, baina %30-40 gutxitu beharko lirateke.

Parisko Hitzarmeneko xedeak bete nahi baditugu, konpromiso eta ekintza sakonagoak behar ditugu. Ekintza bizkorragoak, globalki koordinatuagoak... Baina, batez ere, gehiago bete behar dira hitzemandakoak. IPCCk agerian utzi du argitaratutako azken txostenean atmosferan pilatutako CO2aren erdia azken 30 urteetan isuritakoa dela. Eta berotegi gasen atmosferako pilaketa inoizko handiena da. Horrek aurrekaririk gabeko berotze tasak dakartza; gutxienez, duela 2.000 urtetik hona. Klima aldaketaren ondorioak planetako toki askotan sumatzen ari dira, eta, haietako batzuek, zoritxarrez, ez dute atzera-bueltarik. Gure esku dago aldaketen abiadura murriztea, isurketen murrizketa zorrotzak eginez gero. Eta arrakasta handiz jokatuz gero, aldaketa asko galga ditzakegu.

Atzeraezinezkoa da itsasoaren berotze prozesua, ezta?

Bai, ozeanoek inertzia handia daukate. Horregatik, itsasoaren tenperatura eta garaiera oso mantso aldatzen dira, baina mendeak behar dira horri buelta emateko, akaso milurtekoak. Aldaketak hasten direnean itsasoetan, beraz, oso zaila da haiek geratzea. Baina garrantzitsuena da ulertzea gure ekintzek garrantzi handia daukatela aldaketa horiek mantsotzeko eta mugatzeko.

Zientzialariek ohartarazi duzue oihanak gordetzen dutena baino karbono gehiago isurtzen hasi direla.

Atal hau gehiago dagokio klima aldaketaren egokitzapenari, eta ez dugu aztertu 6. txostenean, baizik eta hurrengo urtean argitaratuko den beste batean. IPCCren 2. taldeak egin du lan hori. Hori eta 3. taldeak egindako beste bat 2022ko lehen hilabeteetan argitaratuko dira, eta zehatz aztertuko dituzte klima aldaketaren eragin klimatiko, sozioekonomiko eta ingurumenekoak... Eta, horrekin batera, egokitzeko estrategiak proposatuko dituzte.

Metano isurketak murriztea erabaki dute ehundik gora estatuk. Itxaropena sortzen dizu horrek?

Metanoak berotze ahalmen handiagoa du CO2ak baino, baina askoz ere denbora laburragoan geratzen da atmosferan. Beraz, atmosferaren metano pilaketa segituan igartzen da kliman. Pilaketa azkar bat dagoenean, oso kezkagarria da; eta gutxitzen denean, berehala nabaritzen da. Beraz, metano isurketen berehalako murrizketa oso itxaropentsua litzateke, baldin eta ez badu baldintzatzen CO2 isurketak gutxitzeko gure ahalegin kolektiboa.

Zer esan nahi duzu horrekin?

Metano isurketen murrizketak geldo dezake klima aldaketaren erritmoa, eta horrek eragin dezake CO2 isurketak gutxitzeko ahalegina moteltzea. Hori hondamendi bat litzateke, zeren karbono dioxidoa da epe ertain eta luzera berotzea gidatzen duena. Beraz, ezin dugu hau erabili aitzakia gisa CO2 isurketak gutxitzeko ahaleginak erlaxatzeko. Biak gutxitzea lortzen bada, bakoitza bere moduan eta erritmoan, orduan bai izango genuke onura bikoitza klimarentzat.

IPCCren azken txostenean diozue isurketak errotik moztea beharrezkoa dela 1,5 graduko berotzearen helburua betetzeko. Garaiz gaudela uste duzu?

Garaiz, teorian, bai. Baina gure ekintzen eta konpromisoen historia ikusita, ezin daiteke baikorregia izan. Bestalde, esan beharra dago: 1,5 graduko berotzea oso esanguratsua da, baina ez dago mugarik zona seguru batetik arriskutsu batera igarotzeko. Esan nahi baita: arriskuak eta kalteak mugatu nahi baditugu, garrantzitsuena da isurketa ahal den gehiena murriztea. 1,5 graduraino iristen bagara, hobeto. Baina hori gainditzen badugu, bi graduko berotzea hobea da 2,5ekoa baino. Gradu erdi bakoitzean ikusiko dugu nola handitzen diren arriskuak eta nola suntsitzen diren naturguneak, koralezko uharrietan, glaziarretan...

Nola eragin du COVID-19ak klima aldaketaren aurkako borrokan?

Pandemiak eragin itzela izan du pertsonen osasunean eta bizitzetan, eta, jakina, klima aldaketari aurre egiteko esfortzuak ere baldintzatu ditu. Dena zailagoa izan da. Ikertzaileon lana, egokitzeko plangintzak, trantsizio energetikorako urratsak... Dena mantsotu da. Zientzialarion txostenak ere hilabete askotan atzeratu dira. Presentzialki egiten diren sei hilabeteroko bilerak -gure ekoizpenaren muina izaten dira horiek, epeak betetzeko- bertan behera geratu dira, eta dena online egin behar izan dugu. Horrek txostena atzeratu digu, betiko zorroztasun eta kalitateari eutsi nahi izan diogulako. COP26a ere iaz egin behar zen, eta, beraz, Parisko Hitzarmenaren aurrerapenen ebaluazioa ere atzeratu egin behar izan da. Eragin garrantzitsua izan du pandemiak, beraz, eta espero dezagun orain galdutako denbora berreskuratzeko gai izatea.

Hala ere, naturarekin dugun harremana birpentsatzeko lagundu beharko liguke, zoonosien arriskua dela eta.

Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) duela urte asko ohartarazi du zoonosien arriskuaz, baina ez gara behar bezala prestatu, ez genekielako noiz izango zen. Klima aldaketarekin antzekoa gertatzen ari da. Duela 30 urtetik ari gara abisatzen haren ondorioez, baina hemen izan arte, ez gara mugitzen. Eta duela urte asko egin behar genituen gauzak egiten hasi nahi dugu orain. Jakina, orain dena presaka eta modu traumatikoan egin beharko da, ez baitago ia denborarik.

IPCCko kide gisa, izan diren filtrazioei buruz galdetu behar dizut. Badirudi gobernuak eta lobbyak presio egiten ari direla, txostenak alda daitezen.

Egileok ezin dugu komentariorik egin txostenen zirriborroen inguruan. Logikoa da, gainera, behin-behineko testua delako, eta, beraz, ez dakigulako testu horiek argitaratuko diren edo ez. Izan ere, balizko aldaketa eta zuzenketak izan ditzakete lanek, eta dokumentu dinamikoak direnez, ez dakigu zertan geratuko diren. Eduki horiek eztabaidan daudenez, gomendioa da ezer ez komentatzea, txostenen egileen errespetuagatik ere.]]>
<![CDATA[«Goi bilerak aldeaniztasun eta elkartasun txikiagoko mundua erakutsiko du»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2003/003/001/2021-10-30/goi_bilerak_aldeaniztasun_eta_elkartasun_txikiagoko_mundua_erakutsiko_du.htm Sat, 30 Oct 2021 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/2003/003/001/2021-10-30/goi_bilerak_aldeaniztasun_eta_elkartasun_txikiagoko_mundua_erakutsiko_du.htm
Zertan izan beharko luke berezi COP26 honek?

Lehen goi bilera izango da Parisko Hitzarmena indarrean denetik [2020]. Horrek esan nahi du herrialdeek hura betetzeko planak helarazi behar dizkiotela NBEri. Horrez gain, pandemiaren osteko lehen goi bilera izango da (pandemia bukatu ez bada ere). Hegoaldeko herrialde askotan, oraindik ez daude txertatuta Iparraldeko herrialdeen elkartasun eskasarengatik. Beraz, esan daiteke goi bilera ezberdina izango dela, besteak beste, nazioarteko egoera nola aldatu den erakutsiko duelako, elkarlan eta aldeaniztasun txikiagoa dagoelako orain.

Zein izango dira negoziaziorako gai nagusiak?

Ziur-ziur, 6. artikulua. Hots, arautu behar duena nola salerosi isuriak munduan. Ikuspegiak oso urruti daude herrialdeen artean. Batzuek ez dute nahi karbono merkatu hori egoterik ere, eta beste batzuk horren zain daude isurien inguruan diru pila bat mugituko delako. Horren inguruko akordioa txarra bada, joko arauetan tranpak egiteko arriskua irekiko du, eta atakan jar dezake isurien beherakada ekarri behar duen prozesua.

Horrez gain, besterik?

Anbizio orokorraren gaia aipatuko nuke. Izan ere, asko falta zaigu zientziak eskatzen digun tokira iristeko, eta COP26ko presidentetzak horri heltzeko eztabaidagune bat sortu du. Hau da, 1,5eko berotze globaletik gora ez igotzeko zer egiten ari garen, eta nola hurbildu behar dugun horretara. Jakina, oreka zaila da itsasoa irensten ari den Pazifiko uharteetako gobernuen eta petrolio ekoizle diren herrialdeen artean.

Parisko Hitzarmenaren xedeak betetzeko plan handinahiagoak aurkeztu dituzte estatuek, baina, helmuga urrun da oraindik.

Gehienek helarazi zizkioten NBEri euren planak 2016 eta 2018 bitartean. Baina, horiekin ez zen iristen zientziak eskatzen zuen tokira, eta eskatu zitzaizkien plan zorrotzagoak. Hainbat herrialdek kasu egin diote deialdi honi, baina ez denek, eta ez zientziak eskatzen duen heinean. Adibidez, Txinak eta Indiak oraindik ez dituzte berrituberen planak. Indiaren kasuan, berrituko duela agindu du. Errusiak aurrekoa baino anbizio txikiagoko plana helarazi du.

Ikatzaren erabilera mugatzeko balioko al du goi bilera honek?

COP bileretan bi errail nahasten dira: testuari buruzko negoziazio korapilatsuak, eta neurri politikoen iragarpenak edo asmoak. Ikatzarena bigarren atal honetan sartuko litzateke. Horri buruzko iragarpenen bat egingo balitz, eragin politiko handia luke, eta saiatzen ari dira zerbait egiten horren inguruan. Uste dut iragarpen zabalagoren bat hel daitekeela Glasgowtik, bai, Erresuma Batuko lehendakaritza saiatzen ari delako horretan. Atalka, baliteke antzeko iragarpenak egitea, adibidez, industria astunak.

NBEk esan du, estatuen plan berritu horiek eskuetan, Parisko Itunetik oso urruti gaudela.

NBEk plan horien inguruko batuketa eginez azaldu du hori. Uste dut herrialdeek planak zorroztu ditzaketela oraindik gehiago. Itxaropena dut inguruan gertatzen ari diren hainbat konturekin. Esaterako, estaturen edo sektoreren batek iragartzen badute karbono neutraltasunera helduko direla dataren batean, hori oraindik ez dagoela aurreikusita zenbaketa ofizialetan. Beraz, pitinka hurbil gaitezkeela benetako helmugara. Zerbait positiboa esatearren, hori aipatuko nuke.

Desadostasunen iturri izan ohi herrialde pobretuen finantzaketa ere.

Uste dut aurrerapenen bat egongo dela horretan. Izan ere, ez badute zerbait aurreratzen, eta ez bada 100.000 milioi dolarreko poltsa osatzen, Hegoaldeko herrialdeak asko haserretuko dira, eta kolokan jar dezakete alde anitzeko elkarlana. Oraingoz, 80.000 milioi inguru hitzeman dituzte herrialdeek. Uste dut 20.000 milioi osagarri horiek ez direla ezer munduko ekonomiarentzat. Prozesuari sinesgarritasuna emateko beharrezkoa da diru poltsa hori.

Zer paper joka dezakete AEBek?

Jarrera onean dabiltza orain. Itzuli direla, hemen direla, plan handinahiak dituztela... Baina, erne, oso aldakorrak izan ohi dira AEBak, eta lau urte barru atzera ere akordiotik kanpo egon daitezke. Lider papera jokatzen ari dira, baina ongi begiratuz gero, askoz ere kontserbadoreagoak dira. Adibidez, ez dute dirurik jarri nahi klima aldaketaren hondamendiek kalte egindakoak laguntzeko.

Eta Txinaz, zer esan daiteke?

Eurek, beste batzuek ez bezala, esaten dutena betetzen dute. Hala ere, ez nago oso ziur zein diren bere helburuak. Oraindik dirua jaso beharko luketen herrialdeen artean dago, ofizialki garapen bidean delako. Pentsatzen dut indar egingo duela bere helburuak handitu behar ez izateko, noraino iristeko prest dagoen jadanik esana daukalako, eta bere planak ez delako berrikusten ari.

Agintariak bertan egoteak edo ez egoteak eragina dauka? Galdetzen dizut zeren Xi Jinpingek iragarri du ez dela egongo.

Esango nuke ezetz. Izan ere, zenbat aldiz joan dira, adibidez, Espainiako agintariak goi bileretara? Horrek ez du askorik aldatu isurtzen dituen gasen emaitza. Txinakoek, adibidez, beti bere herrialdetik bertatik iragartzen dituzte gai honi buruzko aurrerapenak. Joango direnek aprobetxatuko dute iragarpenen bat egiteko, baina ez da izango jadanik dakigunetik oso bestelakoa.

Mugimendu zibilak rol berezia jokatuko du, ezta?

Uste dut mobilizazio aldetik nabarituko dela, eta, pandemiaren etenaren ostean, mugimendua berpizteko balioko duela. Gainera, gizarte mugimenduek egingo duten presioa eta fiskalizazio lana oso beharrezkoak izango dira goi bilera honetako emaitzak hobetzeko; alegia, lorpenik izan den edo ez baloratu ahal izateko.

Pandemiak atzeratutako goi bilera izango da ere. Nola eragin du pandemiak gai honetan?

Uste genuen gauzak aldatuko zirela, naturarekiko harremana berreskuratuko genuela, baina klimari buruzko dinamikak epe luzerakoak dira. Eta pandemian erregai fosil gutxiago erabili badugu ere, trantsiziorako baliatuko diren politikak ez badira egokiak, eta oraingoz ez dira hala, bada, isuriak handitu egingo dira. Oraingoz, beraz, pandemia kaltegarria gertatzen ari da; ikusi besterik ez dago ikatzaren erabilera nola ari den handitzen.

Hainbat aditu zalantzan jartzen ari dira trantsizio ekologiko hau posible ote den diseinatuta dagoen moduan. Zer iruditzen?

Egun sortzen dugun energia kopuru osoa iturri berriztagarriekin lortzea oso zaila litzateke, ezinezkoa ez bada. Beraz, energia kontsumoa gutxitu egin beharko litzateke. Etengabe hazten jarrai dezakegula pentsatzea ez dator bat zientziak egiteko eskatzen ari zaigunarekin.]]>
<![CDATA[Iruñea, bertso txapelketako finalaren zain]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1976/017/003/2021-10-27/iruntildeea_bertso_txapelketako_finalaren_zain.htm Wed, 27 Oct 2021 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1976/017/003/2021-10-27/iruntildeea_bertso_txapelketako_finalaren_zain.htm
Orain, beste jauzi bat egitea erabaki dute. Ez da nolanahikoa, gainera. Izan ere, esangura politiko berezia dauka halako ekitaldi bat Iruñean egiteak. Baina pausoak ongi neurtuta eman ohi ditu elkarteak. Eta eman badu, baldintzak ikusten dituelako da. Eta horretan, zer esanik ez, eragin handia dute Nafarroan azken urteotan bertsolaritzak izandako loraldiak, indarrak eta dinamismoak.

Garai berrietara egokitzen jakin duen antigoaleko kultur adierazpidea da bertsolaritza. Normalizatu egin du andreak plazetan bikain aritzea, eta normalizatu egin du Maulen, Tafallan eta Barakaldon bertsozaleak elkartzea. Oinarria badu beste pauso hau egiteko. Nafarroa Arena irrikan dago lekuko izateko.]]>
<![CDATA[Hiriburu da lekuko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/015/003/2021-10-22/hiriburu_da_lekuko.htm Fri, 22 Oct 2021 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/015/003/2021-10-22/hiriburu_da_lekuko.htm
Orduak luze joan ziren kanpoan itxaroten geratu ziren senideentzat. Polizia eta soldaduek bi auto lehertu zituzten, ustezko susmagarrien bila.

Azkenean, inor topatu ez, eta ikasleei etxera joaten utzi zieten. Ordurako, tentsio informatiboa barreiatua zegoen hedabideetan eta gizartean. Frantzia alerta egoeran da eraso «terrorista» posibleengatik. Bataclaneko sarraskia epaitzen ari diren eta Eric Zemmour presidentegai xenofoboak telebistako pantaila ia egunero betetzen duen garaiotan, jokaldi makur ugari joka diezazkioke beldurrak gizarteari.

Ikasgelan erlijio eta pentsamendu askea predikatzen du eskolak, baina nahi baino aurreiritzi gehiago filtratzen dira ezberdinenganako herraren testuinguruan. Musulmanak eta azal beltzekoak susmo iturri bihurtu dira, baina beldurra ereiten duen gizarteak nekez bil dezake fruitu sanorik. Hiriburu da lekuko.]]>
<![CDATA[Hezkuntza eta publikotasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/025/003/2021-10-10/hezkuntza_eta_publikotasuna.htm Sun, 10 Oct 2021 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1951/025/003/2021-10-10/hezkuntza_eta_publikotasuna.htm
Aurreko hilabeteotan harrabots handia eragin du Frantziako Kontseilu Konstituzionalak hizkuntza gutxituetako murgiltze ereduak debekatuz emandako ebazpenak. Agerian geratu da berriro estatuaren ikuspegi jakobinorik gordinena, hizkuntza gutxituak desagerraraztea beste xederik ez duena.

Eskola publikoek ezin dituzte ikasleak euskaraz hezi. Ipar Euskal Herriko sare publikoan euskarazko murgiltze ereduak aurrera egiteko Molac legean jarriak zituen itxaropenak moztuta daude errotik, Frantziako Konstituzioa aldatzen ez den bitartean, behintzat.

Asteon Seaskako hainbat ikaslek baxoko eta brebetako azterketak euskaraz egiteko eskubidea eskatu diote Frantziako Hezkuntza ministroari, hamaikagarrenez. Erraz ulertzen da zergatik ikastolak ez dauden Frantziako sare publikoan. Publikotasuna debekatua daukatelako euskarak eta Euskal Herriak.]]>
<![CDATA[«Eguneroko ogi bihurtuko da hornidura falta»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1990/004/001/2021-10-03/eguneroko_ogi_bihurtuko_da_hornidura_falta.htm Sun, 03 Oct 2021 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1990/004/001/2021-10-03/eguneroko_ogi_bihurtuko_da_hornidura_falta.htm Thanatia, the destiny of the Earth's mineral resources (Thanatia, Lurreko mea baliabideen helmuga). Ziurtzat jo du sistemaren oinarri izan den erabili eta bota sistemak ez duela etorkizunik izango.

Mikrotxipena ez ezik, lehengaien hornidura osoa ari da urritzen. Joera behin-behinekoa al da, pandemiaren ondorioz?

Lehengaien prezioen gorakadak eta hornidura faltak erro komun bat dute: hots, material horien eskaeraren hazkunde esponentzial bat gertatzen ari dela. Arazo hori COVID-19ak larritu du, baina lehendik zetorren egiturazko arazo bat azkartu du. Hau da, baliabideak mugatuak dira, eta ekoizpen industriak ezin dio erantzun eskaeraren hazkundeari, izan mikrotxip, egur edo edozer... Halako egun batetik aurrera, mugak ez dira fabrikak izango, baizik eta planetaren muga fisikoak.

Zergatik uste duzu arazo hau egiturazkoa dela?

Denbora asko daramagu aztertzen nola ari garen agortzen mineralen meategiak. Petrolioaren ekoizpenaren gainbehera aspaldi ari gara aztertzen, baina joera bera dago planetaren baliabide guztietan. Gero eta gehiago ekoizten baduzu mugatua den baliabide bat, halako batean topo egingo duzu horma batekin. Horrek ez du esan nahi baliabideak agortuko direla, baizik eta ustiategiak degradatuz joango direla, eta askoz ere energia handiagoa beharko dela, ingurumen inpaktu handiagoa... Horren ondorioz, ustiatzea garestitu egingo da, eta pixkanaka gutxituz joango da.

Azken urteotan Txinak munduko ekonomian duen rola ere giltzarria da, ezta?

Lehen Munduko herrialdeek industria erauzle eta energian intentsiboa lekuz aldatu dute, eta prozesu horren emaitza izan da gaur egun ia dena Txinan ekoizten dela. Beraz, Txinak erabakitzen duenaren menpe gaude.

Horrek esan nahi du Txinak erabakitzen badu material batzuen hornidura beretzat bakarrik izatea, Europa harrapatuta geratuko dela.

Orain arte Txina munduko fabrika merkea zen, baina dagoeneko Europako edozein herrialderen maila berean dago. Lur arraroen krisiarekin gertatu zen, 2010. urtean. Haize errotak egiteko ezinbestekoak dira, eta haien hegemonia ia osoa zuen Txinak. Bada, zergatik esportatu behar ditu lur arraroak, haize errotak esporta baditzake? Gauza bera gertatzen da txipekin. Barruko eskaera horren handia izanik, lehenengo bere burua ase egin behar du. Txinak indarrean du lehengaien kontrol osoa eskuratzeko politika bat. Lur eremuak erosten ari da Latinoamerikan eta Afrikan. Meategietako kapitala erosten ari da Australian... Eta ez badu meategien kontrol zuzena, bada, mea erosi, findu eta gero esportatzen du. Adibidez, hori egiten ari da litioarekin: Txilen erosi, findu eta munduari saltzen dio, bateria elektrikoetan erabiltzeko.

Gasa garestitzea ere beste seinale bat da?

Eskaera gero eta handiagoa da, baina badago desinbertitze bat erregai fosiletan aritzen diren enpresen aldetik, zeren uste dut mundu guztiak ulertu duela deskarbonizaziora jo behar dugula eta ezin dugula jarraitu klima aldaketaren fenomenoa okertzen. Berriztagarriek, baina, badute arazo bat: oso urriak diren lehengaien beharra daukate.

Posible da energia trantsizio hori, saltzen ari diren moduan?

Gure ikerketen arabera, inbutu efektu garrantzitsuak egongo dira hamar lehengaitan baino gehiagotan. Horrek esan nahi du, edo irtenbide alternatiboak bilatzen dira azkar samar, edo litekeena dela aurrera ezin eramatea energia trantsizio hori aurreikusi bezala. Halako zerbait gertatzen ari da autogintzarekin. Sekulako salmentak dauzka aurreikusita, baina ezin ditu gauzatu hiru gramoko txip bat falta zaiolako. Teknologia horiek oso urriak diren osagai askoren menpekotasuna daukate, eta bat falta bada, dena geratu egin behar izaten da. Alternatibak bilatzeko denbora eta ikerketa ezinbestekoak dira.

Gailu teknologikoen ordezkapen azkarra ere ataka estuan jar liteke materialen eskasiagatik. Zaharkitze programatuaren aroa bukatzear egon liteke?

Hala nahiko nuke, zeren eta ezin dugu onartu ondare itzelak diren gailu teknologiko horiek denak, balio handiko lehengaiak dituztenak, bizpahiru urtez behin ordezkatu behar izatea. Eta, bide batez, hor sortzen den zabor teknologiko hori dena Afrikara bidaltzea. Produktuak indartsuak eta iraunkorragoak izan beharko lirateke, eta konpontzeko modukoak... Horretarako, modularrak izan behar dira. Azkenean, urte askoan erabilia izan ostean, haren osagaiak birziklatu egin behar dira. Hori dena, gaur egun, ezinezkoa da.

Sistema ekonomiko honen funtsa horixe baita: produktuak erabili eta botatzea.

Hori ez da iraunkorra, ez direlako mugagabeak ez Lurrak eman ditzakeen lehengaiak, ez hondakinak jasotzeko duen ahalmena. Sistema hori aldatu egin behar da.

Europako Batasunaren asmoak, teorian, horretara joko du; esate baterako, ekonomia zirkularraren ekintza planaren bidetik.

Europan, edo ez ditugu lehengai horiek edo ez ditugu ustiatu nahi, horrek daukan inpaktuarengatik. Litioa baldin badago Espainian, ez dugu atera nahi, ez dugulako nahi meategi bat etxetik gertu... Horrek zeharo menpeko bihurtzen gaitu beste batzuen aldean. Meategiak eta lehen kanporatutako industriak berrirekitzen ari da Europako Batasuna, eta, bestetik, ekonomia zirkularreko politika garatzen, produktuen bizitza luzatuz, berrerabilera sustatuz... Baina dena oso eragin mugatuarekin ari da egiten. Hau da, metal astunak eta altzairua berreskuratuko direla agintzen du, baina tantaloa, teluroa, kobaltoa...? Horiek oso kantitate txikietan daude pieza batzuetan mikrotxipetan, adibidez eta ez dago modurik haiek berreskuratzeko.

Uste duzu larritzen ari den egoera honek eragingo duela ekonomia kapitalistaren neurgailu nagusi den BPGaren hazkundea baloratzeko garaian?

Ni termodinamikoa naiz, eta badakit edozein ekintzak baliabideen suntsitze bat dakarrela. Ekonomiaren aburuz, fisikak dioenaren aurka, edozein ekintzak dirua dakar eta positiboa da. Nire ustez, baliabide bat degradatzeagatik dauden ordezkatze kostu horiek ekonomiaren bukaerako kontuetan ezarri beharko lirateke. Hala balitz, ekintza batzuk onartezinak lirateke. Sute batek edo istripu batek BPGaren hazkundea dakarte, baina argi dago ondorioa kaltegarria dela gizartearentzat. Hori dena ekonomian kontuan hartzen ez den bitartean, naturari bizkar emanda segituko dugu, eta baliabideen gehiegizko erabilera egiten. Ondorioz, halako batean naturak aurre egingo digu.

Globalizazioa sakondu egin da azken hamarkadetan: esan daiteke orain birlokalizazio batera itzultzen ari garela?

Europako Batasunaren politika da iraganera itzultzea. Orain arte industria guztia kanporatu dute, lehiakorrago egiteaz gain kutsadura besteentzat uzten zuelako. Baina horrek dauzkan ondorioak orain ikusten ari gara txip erdieroaleen krisiarekin. Beraz, industriak ekartzen hasi behar da atzera ere, hornidura kateak bermatzeko, jatorrizko meategietatik.

Materialen krisi honek zalantzan jartzen du egungo kontsumo eredua ere, ezta?

Kontsumoa gutxitu egin behar da. Ekonomia birpentsatu egin behar da. Alternatibak badaude. Aurrerapena ez dago lotuta hazkundearekin. Pandemiak erakutsi digu hainbat erosotasun bazterrean utz daitezkeela, eta horren garrantzitsutzat ez genituen gauza batzuk inportanteak direla... Desazkunderako beharra dago. Elkarlan komunitarioagoak bilatu beharko dira eta kontsumorako beste bide batzuk, non ekoizlea izango den produktuaren jabea hasieran eta bukaeran. Hala balitz, produktu sendoak, modularrak, berrerabilgarriagoak eta birziklagarriagoak egingo lituzke.

Elikadura industriara ere iristen ari dira hornidura arazoak.

Bizi liteke autorik eta telefonorik gabe, baina ezin dugu bizi elikagairik gabe. Lur zoruen degradazioa izugarri handitzen ari da. Populazioa hazten doa. 2050erako 10.000 milioi gizaki izatea espero da. Nola elikatuko dugu horrenbeste jende, lurren emankortasunaren galera horrekin? Produktibitatea handitzeko erabilitako ongarri kimikoak eragin itzela izaten ari dira, eta, gainera, fosforoarekin arazoak sortzen ari dira, urria delako eta bakarrik aurki daitekeelako ezegonkorrak diren munduko zenbait eskualdetan. Fosfato horiek akuiferoak kutsatzen ari dira, eta lur emankorrak antzutzen doaz. Horri gehitu behar diogu globalizazioa, zeren produktuak ekartzen dira planetaren beste muturretik. Noski, erregai fosilen prezioen garestitzeak ere horri eragingo dio. Zein da irtenbidea? Tokiko elikadura.

Itsasontzietako edukiontzietako garraioa ere bost bider garestitu da, eta horrek eragiten dio orain arte oso merke mugitu den salgai pila bati.

Gaizki ohituta gaude. Nire semearen eskolako jantzia eskatu dut berriki, eta esan didate gutxienez abendura arte ez dela izango, zain daudelako Txinatik noiz helduko. Baina itsasontzi hori ez da itsasoratzen. Hornidura falta hori gertatzen ari da gero eta kontu gehiagorekin, eta eguneroko ogi bihurtuko zaigu aurrerantzean.]]>
<![CDATA[Batean kale, bestean bale]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/018/003/2021-09-30/batean_kale_bestean_bale.htm Thu, 30 Sep 2021 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/018/003/2021-09-30/batean_kale_bestean_bale.htm
Bidenabar, ez da oso garbi ulertzen zergatik Arkamun eta Iturrietan aipatzen duen kalte hori onargarrritzat jotzen duen Labrazan eta Azazetan. Iza ere, geografikoki Azazeta Iturrietaren jarraipentzat jo litekeela kontuan hartuta, nola liteke batean balio duenak bestean balio ez izatea? Iduri luke plan eolikoa nolabait salbatu behar zuela Jaurlaritzak, eta gizartean eragindako protestari erantzuteko modu bat izan dela parkeen erdiak baztertzea.

Bestalde, ikusi egin beharko da proiektuak garatu behar dituen Aixeindar sozietateko kide Iberdrolak zer jarrera hartzen duen; atzo jakinarazi zuen bertan behera utziko dituela berriztagarrietan agindutako inbertsioak, Espainiako Gobernuak elektrizitatearen prezioen gorakadari aurre egiteko hartutako neurriei erantzuteko.]]>