<![CDATA[Iñaki Petxarroman | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 23 May 2022 10:25:04 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iñaki Petxarroman | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Hileko mingarriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2000/016/003/2022-05-18/hileko_mingarriak.htm Wed, 18 May 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/2000/016/003/2022-05-18/hileko_mingarriak.htm
Garbi dago merkatua gizonen neurrira antolatuta dagoela oraindik ere, eta horren erakusgarri da gai honen harira sortu den ika-mika. Galdera izango litzateke zergatik gastroenteritis batek sortutako tripako mina izan daitekeen baja bat hartzeko arrazoi, eta zergatik ezin den izan hilekoak dakarrena laneratzeko ezintasuna. Inork pentsatzen al du gizonek hileko mingarriak izango balituzte 2022ko maiatzera itxaron beharko zela arau hau onartzeko?

Kosta egiten da pentsatzea baja horiek gizonek hartuko balituzte inork argudiatuko lukeenik «lehiakortasuna» galtzeko arriskua lekarkeela edo enpresariek «baztertzeko» arrazoi bihur litekeela. Funtsean, agerian uzten du, beste behin ere, sexuaren arabera lehen eta bigarren mailako beharginak daudela.]]>
<![CDATA[Hauteskunde ziklo berria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/023/003/2022-05-15/hauteskunde_ziklo_berria.htm Sun, 15 May 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1951/023/003/2022-05-15/hauteskunde_ziklo_berria.htm
Udal eta foru hauteskundeetarako lehian, Euskal Herriaren egituratze nazional eta territorialaren inguruko kezkak lortuko al du hauteskundeetako agendan txoko bat, duela urte batzuk izaten zuen moduan? Eta Nafarroan, PSNk eta UPNk berreskuratuko al dute duela bi agintaldira arte izaten zuten de facto-ko koalizio antiabertzalea? Galderak erantzunak baino errazago datoz, urtebete aurreko talaia honetatik.

Erantzunen bat ere beharko litzateke, ezinbestean. Gaur egun, udal eta foru instituzio nagusietan zortzi agintari nagusietatik zazpi gizonezkoak dira, haietako sei —dituen guztiak, alegia— EAJkoak; emakume bakarra, PSNkoa. Zuzenketa bat behar du desoreka horrek, ezinbestean, eta hori alderdi guztiei dagokie, baina batzuei beste batzuei baino gehiago. Zerrendak osatzen hasteko garaian, behintzat, kontuan eduki dezatela. Hori eta hautagaiak euskaldunak izatea, esan beharrik ez da.]]>
<![CDATA[Trantsizio energetikoaren ajeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1902/019/001/2022-05-14/trantsizio_energetikoaren_ajeak.htm Sat, 14 May 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1902/019/001/2022-05-14/trantsizio_energetikoaren_ajeak.htm
Imazen tesi hori, funtsean, ez da berea bakarrik. Saudi Arabia eta munduko petrolio enpresa handiak aspalditik ari dira mantra horrekin. Aramco konpainia saudiarabiarraren kontseilari ordezkari Amin Nasserrek Imazen antzeko hitzak esan zituen iazko abenduan Petrolioaren Munduko Kongresuan: «Trantsizio energetikoa huts garrantzitsuak egiten ari da. Ulertzen dut zaila izango dela esatea gasak eta petrolioak rol garrantzitsua izango dutela trantsizioan, baina hori asumitzea hobea da hornidura segurtasun ezak, kontrolik gabeko inflazioak eta energiaren prezio onartezinek ekarriko dituzten erreboltei aurre egin behar izatea baino». Gaineratu zuen deskarbonizazio helburuak ez direla «errealistak», eta pixkanaka erortzen ari direla.

Hainbat gauza dituzte komunean EAJko politikari ohiak eta Saudi Arabiako petrolio xekeak. Biek izan dituzte irabazi handiak urte hasieratik energiaren prezioaren gorakada itzelagatik. Repsolek iazko diru sarrerak bikoiztu egin ditu lehen hiruhilekoan, eta Aramcok munduko enpresarik baliotsuenaren tokia kendu berri dio Appleri. Baina biek ikusten dituzte laino beltzak zeruan. Imazek uste du Europako deskarbonizazio politika autogintza «suntsitzen» ari dela, eta Abdulaziz bin Salman Saudi Arabiako printze eta Petrolio ministroak ohartarazi du munduak «esnatu» egin behar duela. «Abisatu dugu inbertsio falta dela-eta. Mundua energia gaitasunik gabe geratzen ari da maila guztietan». Egoera hori petrolioaren merkatuaren «politizazioari» egotzi dio printze arabiarrak.

Imaz eta xeke arabiarrak bat datoz beste gauza batean: Ukrainako gerrak ez du egoera hau sortu; areagotu baino ez du egin.

John Catsimatidis AEBetako petrolio enpresari dirudunak esan berri du inoizko gasolio ekoizpen txikiena dagoela AEBetan (heren bat txikiagoa da orain 2019an baino) eta ez litzatekeela harrituko AEBetako ekialdean kontsumo errazionamenduak udan bertan hasiko balira.

Kontsumo jaitsiera

Hori da multinazionalek ikusi nahi ez duten agertokia: kontsumoa eta ekoizpena gutxituko den egiturazko egoera bat. Bitxia izan zen Cebeken batzarrean, Imazen hitzaldi berean, Armando Martinez Iberdrolako negozio zuzendariak eman zuen mezua, berriztagarrietan oinarritutako elektrifikazioaren aldekoa: «Mundu garbiago batera joateko kultura bat dago. Negozio argia dago hor; trantsizio energetiko horretan txapeldunak egongo dira. Horra joan behar dugu».

Baina aurki orok du bere ifrentzua. Iberdrolak nahi duen energia eredurako behar den makroazpiegitura berriztagarri andanak baditu ingurumen eragin larriak ere, eta, gainera, ikerketak eta errealitatea bera agerian uzten ari dira eolikoen eta fotovoltaikoen eraikuntzarako —baita auto elektrikoetarako ere— behar diren materialen eskasia. Gamesak aurkeztu berri duen galeren dosierra horren beste adibide bat besterik ez da.

Repsol eta Iberdrola beren negozio ereduari gehien komeni zaizkion irtenbideen bila dabiltza, baina, elite ekonomikoek ez ezik, herriek ere eskubidea dute energiaren, uraren eta elikagaien hornidura segurtasuna bermatzeko, eta hori klima aldaketa kontrolatu batean bakarrik bidera daiteke.

Presaka ekin behar dio munduak deskarbonizazioari. Nazioarteko Energia Agentziak (IEA) iaz esan zuen mundu aberastuko herrialdeek orain eten behar dituztela erregai fosilen inbertsio guztiak, 2050erako karbono neutraltasuna erdiesteko.

Talka egiten ari diren bi errealitateren aurrean bizi da mundua: etengabe berotzen ari den planeta bat du aurrean, baina prozesu hori eragiten duten erregai fosilen eta hazkunde etengabekoaren mendekotasunetik ezin askatu dabil. Munduko Meteorologia Agentziak aste honetan ohartarazi du hurrengo bost urteetan %50eko aukera dagoela Lurraren batez besteko tenperaturak 1,5 graduko berotzea gainditzeko urteren batean. Klima segurtasunaren muga gainditzen ari da, eta egunotan Indian eta Pakistanen dituzten muturreko berote eta lehorteak horren adibide bat baino ez dira.

1,5 graduko muga gainditzea atzera bueltarik gabekoa izan daiteke, eta horrek beste guztia jar dezake kolokan: energia ekoizpena eta elikagai zein ur hornidura. Beraz, energia eta baliabide gutxiago egongo den planeta batean, kontsumo murrizketa hori modu justuan nola egin aztertzen hasi beharko litzateke tokian-tokian. Repsolek, Iberdrolak eta Saudi Arabiak izango dituzte agertoki horietarako planak ere. Gizarteak eta gobernuak ere hasi beharko lirateke horretaz gogoetatzen, bestela, geratuko diren tarta puskak ahaltsuenek irentsiko baitituzte.]]>
<![CDATA[«Monarkia presidentziala bota egin behar da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/017/001/2022-05-07/monarkia_presidentziala_bota_egin_behar_da.htm Sat, 07 May 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1905/017/001/2022-05-07/monarkia_presidentziala_bota_egin_behar_da.htm
Alderdi Sozialistak bat egin du, azkenean, ezkerreko blokearekin. Zer esan nahi du horrek?

Uste dut arduraz jokatu duela, Emmanuel Macronen aurrean Asanblean gehiengo bat izateko aukera historikoari bere ekarpena egitea onartu duelako. Milioika lagunen bizitza aldatzeko aukera dugu, erretiro adina 65 urtetik 60ra jaisteko, oinarrizko errenta unibertsal bat izateko, plangintza ekologikoa aurrera eramateko... Hori dena posible izan dadin aukera zabaldu du PSk, erantzukizunez bozkatuz.

Esan genezake Frantziako ezkerreko alderdien akordioak historikoak direla?

Historikoak dira, eta ezkerreko eta ekologismoaren indarrak berrantolatzen dituzte, akordio programatiko bat oinarri hartuta. Programa hori, azken finean, presidentetzarako hauteskundeetan ongi funtzionatu duen bera da. Botoen %22 lortu ditu, eta bigarren itzuliko lehiara iristeko zorian izan da. Auzi ekologiko eta sozialen artikulazioari modurik zehatzenean erantzuten dion programa da, eta herri klaseen bizimodua hobetzeko modua ekar lezake... Gazteen, herri xumearen, itsasoz haraindiko departamenduen eta milioika lagunen bizimodua hobetzeko helburua du, eta abstentzioa gutxitzeko ahalmena du, gainera.

Amets dezake ezkerrak Frantziako Gobernua lortzearekin?

Erabat.

Posiblea litzateke Macronen eta Melenchonen arteko kohabitazioa, edo Frantziako politika ezinezko bihurtuko du?

Ez da ezinezkoa... Lehen ministroa da gobernua aukeratu eta osatzen duena, eta Asanblea Nazionalean gehiengoa izanez gero, gure helburua izango da monarkia presidentzialari aurre egitea.

Horretarako planteatu duzue V. Errepublika gainditzea... Zer aldatu behar da oraingo ordenamendu juridiko-politikoan?

Monarkia presidentziala da aldatu beharreko lehenengo gauza. Askoz ere botere gehiago eman behar zaio Asanblea Nazionalari. Horretarako, beste konstituzio bat behar dugu, eta prozesu konstituziogile bat ireki behar da bermatzeko herritar guztiek elkarrekin erabakiko dutela konstituzio berriari buruz. Helburu sakonak ditu gaur egungo gizarteak, eta demokratikoki bideratu behar dira gogo horiek. Monarkia presidentziala helburu horiek gerarazteko horma bat da, eta horregatik diogu bota egin behar dugula.

PSko kide asko, bereziki gobernuaren ardura izan dutenak, kritiko azaldu dira akordioekin. Uste duzu zuen elkarlanak jarraituko duela hauteskunde gauaren ostean ere, edo bozetarako ezkontza huts bat izango da?

Espero dut elkarlana luzerako izatea. Koalizioak egiten dira irabazteko. Irabaziz gero, gobernua kudeatu beharko dugu, baina, horrez gain, parlamentuan elkarlana bideratu beharko dugu. Litekeena da alderdiek euren talde parlamentarioak izatea, baina, horren ondoan egongo da herri batasun berriaren koalizioa, ezkerraren aberastasuna islatu beharko duena, ahotsa emanez herri eragileei, sindikatuei, kulturaren munduari... Beraz, bakoitzaren iritzien errespetuan oinarrituta, elkarlanak bide luzea izango duela espero dugu.

Beste Europa batekin amets egiten du ezkerreko fronteak, baina non ikusten du Frantzia, Europako Batasunaren barruan edo kanpoan?

Guk ez dugu asmorik Europako Batasunetik irteteko, baizik eta haren arau batzuetatik at geratzeko. Alegia, bizkar eman nahi diogu larrialdi ekologiko eta sozialari aurre egitea galarazten digun orori. Beraz, desobedituko ditugu erronka horiei aurre egiteko oztopoa jartzen diguten arauak.

Zer eginkizun izan beharko luke Frantziak NATOn, eta zer eginkizun izan beharko luke NATOk munduan?

Gu NATOtik irtetearen alde gaude, uste dugulako aliantza militar horretan gauden bitartean AEBen helburuekin lerrokatuta gaudela. Ez-lerrokatuen multzoan egon nahi dugu, munduko herrialdeekin harremanak bideratu nahi ditugulako super potentzia baten interesen mendeko izan gabe. Eta hori da Frantziak eta Europako Batasunak izan beharko luketen egitekoa, munduko herrialdeen artean elkarlana erraztea aukera emango lukeen elkarrizketa bat bideratu ahal izateko. Ildo horretan, Nazio Batuen Erakundea eta haren adar guztiak indartzearen aldekoak gara.

Uste duzu euskararen gisako hizkuntzek aitortza konstituzionala izan beharko luketela, Molac legeak aurreko agintaldian aurreikusten zuen moduan?

Ez naiz pertsonarik egokiena gai horri buruz hitz egiteko, ez baitut horren inguruko eskuduntzarik.

VI. Errepublikara eramango lukeen prozesu konstituziogile horretan, zer egiteko izan beharko lukete errealitate nazionalek, Korsikak, Euskal Herriak, Bretainiak...?

Ezin da aurreikusi nolako prozesu konstituziogilea izango den... Herritarrek egiten dituzten eskaerak aztertu egin beharko dira. Edonola ere, gu lurralde bakoitzaren nortasuna eta pluraltasuna errespetatzearen aldekoak gara, baina ezin da aurreratu zer aterako litzatekeen prozesu konstituziogile horretatik.

Trantsizio energetikoaren gaiari dagokionez, Macronek argi adierazi du energia nuklearraren aldeko apustua. Zer ikuspegi du ezkerreko koalizioak horri buruz?

Herri batasun berriak apustua egiten du energia nuklearraren mendekotasunetik irteteko eta baliatzen dugun energia guztia jatorri berriztagarrikoa izateko. Ildo horretan, garrantzi berezia ematen diogu eraginkortasun energetikoari, askoz ere energia gutxiago kontsumitu behar izateko, eta, modu horretan, ikuspegi ekologiko batetik erantzun ahal izateko klima larrialdiari. Trantsizio prozesu horrek justua izan behar du, eta, gure ustez, kontsumo eta ekoizpen sistemak aldatzeko beharrari erantzun behar dio.

Munduak kezkaz bizi du, esate baterako, Marine Le Penek bozken %42 lortu izana Frantziako presidentetzarako bigarren itzulian. Zer egiteko izan beharko luke ezkerrak eskuin muturraren hazkundea geratzeko?

Arrazakeria eta gorrotoa dira Marine Le Penen programa politikoaren oinarriak. Hori esanda, neurri sozial eta ekonomikoen inguruan, ez da askorik aldentzen Emmanuel Macronek egiten dituen politika neoliberaletatik. Soldatak gutxitzea proposatzen du, eta babes sozialeko politikak ahultzea, esate baterako, pentsioak. Emmanuel Macronen programa neoliberal bera da, eta, gainera, gorrotoan eta arrazakerian oinarrituta. Guretzat lehentasunezkoa da ahalik eta indar handienarekin eskuin mutur horri aurre egitea eta hura borrokatzea. Blokeen politika indarrean dagoen jokaleku batean, ezkerraren herri blokea behar dugu, Macronen bloke neoliberalari eta Le Penen bloke ultraeskuindarrari aurre egiteko.]]>
<![CDATA[Historian atzera egitea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/016/003/2022-05-06/historian_atzera_egitea.htm Fri, 06 May 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/016/003/2022-05-06/historian_atzera_egitea.htm The Life of Reason (Arrazoiaren bizitza) liburuan, idatzi zuen iragana gogoratzen ez dutenek errepikatu beste erremediorik ez dutela. Aste honetan AEBetako Auzitegi Gorenaren zirriborro bat zabaldu da, abortatzeko eskubide konstituzionala baliogabetzea aurreikusten duena. Gehiengo kontserbadoreko auzitegi horren asmoak aurrera egingo balu, AEBetako andreen abortatzeko berme konstituzionala bertan behera geratuko litzateke, 1973ra arte izan zen moduan.

Emakumeen askatasuna bermatzen duen neurri garrantzitsuenetako bat da abortatzeko eskubide librea, borroka gogor askoren bidez lortutakoa. Bada, legitimitate demokratiko zalantzazkoa duten magistratu atzerakoiek luma kolpe batez ezabatu nahi dute, herrialdeak bost hamarkada atzera egin dezan.

Donostian ere eskuin muturreko taldeek abortatzeko eskubidearen aurkako manifestazioa iragarri dute larunbat honetarako, eta talde feministek neurri eraginkorrak eskatu dituzte talde horien mobilizazioak eragozteko. Espainian Voxek argi azaldu du abortatzeko eskubidea ezabatzeko asmoa. Zentzudun den inork ez luke ukatuko aukera dagoela eskuin muturreko ministroak laster Espainiako Gobernura iristeko. Atzera egiteko arriskua nonahi dago, toki guztietan ibiltzen dira-eta zakurrak oinutsik.]]>
<![CDATA[«Ikerketa eraginkor bat nahi dugu delituak egin diren toki guztietan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1969/003/002/2022-04-28/ikerketa_eraginkor_bat_nahi_dugu_delituak_egin_diren_toki_guztietan.htm Thu, 28 Apr 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1969/003/002/2022-04-28/ikerketa_eraginkor_bat_nahi_dugu_delituak_egin_diren_toki_guztietan.htm
Margarita Roblesek justifikatu du politikari independentisten espioitza. Zer esango zenuke?

Ikuskizun penagarri bat da. Emakume bizkortzat jo izan dut Robles, eta ez zait iruditzen esan duena bat datorrenik bera bezalako pertsona batengandik espero daitekeenarekin.

Herenegun ere ohartarazi zuen akusazio faltsuek ondorio penalak izan ditzaketela. Defentsarik onena eraso on bat da?

Ministroak arrazoia du, eta gauza bera esan behar diogu guk: berriz ere akusazio faltsuak egozten badizkigu, kereilak jarriko ditugu guk ere.

Zein izango da zuen estrategia juridikoa?

Oraindik ez dugu estrategia juridikoaz hitz egin nahi, baina agerian utzi nahi dugu dugun xedea: ikerketa eraginkor bat nahi dugu delituak egin diren toki guztietan.

Hau da, Espainiako Estatuan ez ezik, Europako beste hainbat herrialdetan ere.

Hain zuzen ere, zeren delitu hauek eragin digute Europako herritar batzuei Europako Batasuneko hainbat herrialdetan.

Auzi honek nazioarteko oihartzuna izatea da zuen helburua?

Norbaiten enkarguz jazotako gertaerak dira, NSOrekin lotura duten hainbat enpresak eta pertsonak egindakoak. Eta Espainiako Estatuan dauden pertsona batzuek agindutakoak dira, gainera, jurisdikzio ezberdinetan. Gertaera guztiak AEBetako hedabide batek kaleratu ditu, Kanadako Institutu baten peritu txostenean oinarrituta. Ez dakit zer nazioartekotze gehiago eskatu daitekeen.

Europako Batasunak ikerketak ditu irekita Hungarian eta Polonian. Nola eragin dezakete horiek kasu honetan?

Erne. Hungarian, Polonian eta Espainian. Gaur [atzo] Defentsa ministroak egindako diskurtsoak eremu horretan ezarri du auzi hau.

Esan nahi duzu asumituta daukatela ikerketa hori zabalduko dela auzi honetara ere?

Zalantzarik gabe. Eta baita Israelen eta Mexikon egiten ari direnak ere. Jurisdikzio askotan egin den delitu bati buruz ari gara. Eta delitugileak oso boteretsuak eta arriskutsuak dira.

Gobernuak dio espioitza legez egin dela. Adierazpen horietatik interpretatu behar dugu CNI izan dela egilea?

Ez. Niri ez dit ministroak esango non ikertu behar dugun. Guk ikerketa eraginkor bat nahi dugu, eta ez ministroak nahi duenaren neurrikoa. Demokrazian estatuek ez dute zelatatzen, eta ministroek ez dute mehatxurik egiten.

Sekretu ofizialen batzordea da bide bat ikerketa eraginkor hori aurrera eramateko?

Gure ustez, delituak egiten direnean, bideak beti epaitegira eraman behar du. Horrek ez du kentzen kongresuan batzorde batek argitzea erantzukizun politikoak.

Sekretu ofizialen legea da arazoa, batzuek esan duten bezala?

Ez dago inpunitatea aterpe dezakeen legerik. Batzuk ohitu dira lege batzuk erabiltzen horretarako, izan amnistiaren legea izan sekretu ofizialena.

Hedabide batek kaleratu du Puigdemonten kolaboratzaile baten telefonoa kontrolatu zutela ihesean zebilela.

Gai hori gertutik ezagutzen dut. Badakigu nola atxilotu zuten, zer elkarlan egon zen polizien artean. Badakigu zenbat zekiten eta ez zekiten.

Eta zer ondoriozta dezakegu?

Operazio hori zuzendu zutenek ez zutela formazio juridiko onik.

Nola bizi duzu jazarpenaren biktimetako bat izatea?

Kezka sortzen dit abokatu gisa zenbait bezeroren sekretu profesionala urratzeak. Herritar gisa kezkatzen nau gure intitmitate guztia urratu izanak, eta kezkatzen nau babestu nahi izateak horren jende boteretsua eta arriskutsua.]]>
<![CDATA[Barkamen eskaerarik ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1989/018/003/2022-04-27/barkamen_eskaerarik_ez.htm Wed, 27 Apr 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1989/018/003/2022-04-27/barkamen_eskaerarik_ez.htm
Ez baitira gauza bera gaitzespena eta barkamen eskaera. Eta aldea da norbera gertaera baten inguruan non dagoen. Gaitzesten duenak jazotakoaren erantzukizunetik kanpo utz dezake bere burua. Barkamena eskatzen duenak, berriz, gaitzetsi ez ezik, egindako mina aitortu, eta min horretan duen erantzukizuna bere gain hartzen du. Horixe egin zuten Alemaniako erakundeek —lehenik, gobernuak eta, gero, parlamentuak— duela 25 urte. Espainiak, nonbait, ihes egiten jarraitu nahi du. Bonba horiek jaurtitzeko agindua eman ez balute bezala ondoren gerra irabazi eta gobernua hartu zutenek. Ez du balio, beraz, gobernuari erantzukizun hori kentzea. Kontua da, agian, trantsizioaren itunetan horixe hitzartu zutela: erantzukizunik ez hartu behar izatea. Hala balitz, ondo legoke hori ere aitortzea.]]>
<![CDATA[Langileek epaileari esan diote Verterrek euren lan segurtasuna urratzen zuela]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1919/010/001/2022-04-23/langileek_epaileari_esan_diote_verterrek_euren_lan_segurtasuna_urratzen_zuela.htm Sat, 23 Apr 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1919/010/001/2022-04-23/langileek_epaileari_esan_diote_verterrek_euren_lan_segurtasuna_urratzen_zuela.htm
Zenbait langile esklaboen pare bizi ziren Zaldibarko (Bizkaia) zabortegiko instalazioetan —2020ko otsailean amildu zen zabortegi hori—. Hala utzi dute agerian epaileen aurrean hainbat lekukok egindako deklarazioek. Biktima gisa deklaratu zuen langile baten esanetan, «denboraldi batez» Sidi izeneko pertsona bat «txabola batean» bizi izan zen. «Egunez zabortegian lan egiten zuen, eta gauean zaintza lanak egiten zituen, suteak prebenitzeko». Sidi izeneko langilea denboraldi batez materialetarako modulu batean ere bizi izan zela jakinarazi dio lekuko horrek berak epaileari.

Epaiketari begirako instrukzioan bildutako materialaren zati bat dira epailearen aurrean egindako deklarazioak, eta, oraingoz, sumarioko gainerako material guztiak bezala, sekretupean daude.

Epaileari egindako zenbait adierazpenek aditzera ematen dute langileen lan baldintzak eta segurtasun protokoloak ere ez zirela betetzen. Besteak beste, behargin batek ziurtatu zion epaileari ez zegoela babes materialik eta segurtasun maskararik operario guztientzat. «Hondakinak manipulatzen zituztenek —Mamadou eta Abdulae— eraman beharko zuten babes material hori, baina sarritan ez zuten deus ere janzten».

Langileek bazekiten Zaldibarko zabortegira hondakin arriskutsuak ere sartzen zirela, besteak beste amiantoa eta altzairugintzako hauts beltzak. «Era guztietako hondakinak iristen ziren: egurra, pinturak, aerosolak, koltxoiak, butano bonbonak, motor elektrikoak, eraikuntzako hondakinak, altzairuetakoak, plastikoak, PCB duten hauts beltzak —metal astun minbizi eragileak—. Amiantoa baimenarekin iristen zen, baina hustu eta ordubetera irauli edo bota egiten zuten. Makina bat erosi zuten duela urtebete amiantoa husteko hautsi gabe, baina, askotan, makinarekin mugitu eta puskatu egiten zen», jakinarazi zion epaileari irregulartasun horien lekuko izandako behargin batek.

Hondakinekin lanean aritzen zen behargin horrek ziurtatu zion, halaber, inork ez zituela arriskuaren arabera bereizten materialak, eta zenbait gairekin aritu ostean begietako eta eztarriko azkurarekin amaitzen zutela lan jarduera. Zorrotzaurreko (Bilbo) lur kutsatuak iristen zirenean, esate baterako, amoniako usain handiak izaten zirela ziurtatu zion langile batek epaileari.

Egonkortasun arazoak

Cedex Espainiako Gobernuko Herri Lanetako Ministerioaren esperimentazio zentroak epailearen aginduz egindako peritu txostenak agerian utzi zuen Zaldibarko zabortegiak egonkortasun arazo larriak zituela, eta horien berri bazutela arduradunek. Epaileen aurrean deklaratu duten beharginek ere ziurtatu dute kudeatzaileek bazutela horren berri. Hala esan zion haietako batek epaileari, haren aurreko deklarazioan: «Egunero sartzen ziren hondakinen erdiak baino gehiago bolumen handikoak ziren, plastiko eta paper hondakinak batez ere. Joaquin [Beltran] une oro lur eske aritzen zen zorua trinkotzeko. Lur hori oso gutxitan iristen zen, baina».

Amildu aurreko bi urteotan sekulako jarduera izan zuen, gainera, Zaldibarko zabortegiak. Orduan lortu zituen mozkinik handienak enpresa kudeatzaileak. Lekukotza eman duen beste behargin batek sumatu zuen Mutiloak debekatu egin ziela bere instalazioetara sartzea bolumen handiko hondakin batzuei: koltxoiak, egurrak, altzariak... «Denak Verterrera etortzen hasi ziren orduan».

Zaldibarko zabortegiko arduradunek nekez botatzen zuten atzera instalazioetara hurbiltzen zen kamioirik. Egunero 150 ibilgailu astun iristen ziren, batez beste, langileen arabera; egun batzuetan, 200-220. Behargin batek epaileari jakinarazi zion Jaurlaritzako ordezkariak Verter Recycling 2002 SMkoekin egindako bilera batean gobernukoak esan ziela Zaldibarko kudeatzaileei kontrolatu egin behar zituztela bertara sartzen ziren hondakinak. «Arratek [Bilbao Barinaga] erantzun zion berak ez zuela ezer kontrolatuko, ez ziela esango bezeroei hondakinik ez ekartzeko. Jaurlaritzari esan zion isuna jartzeko nahi bazuen».

Egonkortasun arazoei aurre egiteko garaian, gabezia handiak zeudela ohartarazi zion epaileari beste lekuko batek. Zallako zabortegian ere lanean aritu izan zen langile hori, eta konparaziorako erabili zituen Bizkaiko beste zabortegi hura egonkortzeko baliatzen zituzten teknikak eta Zaldibarkoak. «[Zaldibarko] Zabortegiko ezpondetan, mendian botatzen zen oihalarekin kontaktuan zegoen materiala papera zen, paper fabriketako hondakina. Zallako zabortegian legarra botatzen zen, eta material horrek hartziduraren gasak iragazten ditu. Zaldibarren, legarra ez zen ezpondetan erabiltzen».

Amildu aurreko astean, arrakalez eta mugimenduen abiaduraren azkartzeaz jabetu ziren Verter Recycling 2002 SMko kudeatzaileak, zabortegian zerbait larria gertatzen ari zen seinale. Joaquin Beltranek [amiltzean desagertu ziren langileetako bat, geroztik aurkitu ez dutena] lankide bati jakinarazi zion «astelehenean» itxi egingo zutela instalazioa. Ez ziren iritsi, aurreko ostegunean —2020ko otsailaren 6an— amildu baitzen zabortegia.

Jaurlaritzaren kontrol lausoa

Epaileari lekukotza eman dioten langileek agerian utzi dute Zaldibarren ez zela hondakinik birziklatzen. Bakarrik Jaurlaritzaren ikuskatzeak egiten zirenean erabiltzen zuten horretarako propio eraikitako birziklatze planta. Halaxe dio epaileak lekukoen bidez jasotako testigantzetatik: «Verterrek gehienetan lurperatzen zituen birziklatzeko iristen ziren material horiek». Lekuko batek hala esan zion: «Askotan, enpresek birziklatzeko materialak ekartzen zituzten, baina zabortegira botatzen zituzten, birziklatze gunetik pasatu ere egin gabe». Egurra eta kartoia, esate baterako, birziklatzeko modukoak ziren, baina hondakindegian isurtzen zituzten. Kontrolatzaileen bisitak zeudenean, baina, edukiontzietan bereizten zituzten, «itxura egiteko», lekukoen esanetan.

Jaurlaritzako teknikariek, gainera, kontrol lausoak egiten zituztela ere nabarmendu dute deklarazioetan. Beti aldez aurretik jakinarazten zieten enpresako arduradunei bisiten berri. Halaber, zabortegiaren egonkortasun arazoei ere gutxi erreparatu zieten kontrolek. Halaxe aitortu zion langileetako batek epaileari. «Zabortegia isolatzeko geomintzaz arduratzen zen enpresak ezpondaren oinarrian legarra eta geotestila botatzen zuen, baina ezpondaren goialdean, ehunaren gainean, ez zuten legarra botatzen, baizik eta papergintzako hondakina. Geyserrek eta ingeniariak onartu egiten zuten hori. Jaurlaritzako teknikariek ere, ikustera joaten ziren aldietan, sekula ez zuten ezer esan».

Zabortegia zergatik amildu zen ebazteko egin diren txosten teknikoetan ondorioztatu dute zabortegia isolatzeko erabilitako geomintzak euste erresistentzia txikia zuela. Izan ere, pleguetan bi aldeetatik geotestil zimurrak erabiltzeko betebeharra ezarri arren, geotestil leunak edo alde batean bakarrik zimurtutakoak erabili zituzten. Horiek hala, altuera batetik gora, zabortegiak ezin izan zion gehiago eutsi pilatutako materialari, eta behera amildu zen.]]>
<![CDATA[Espioiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/016/003/2022-04-20/espioiak.htm Wed, 20 Apr 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/016/003/2022-04-20/espioiak.htm Egin egunkariak hainbat artikulu argitaratu zituen espioitza sare hori agerian utziz, eta, azkenean, Cesideko hainbat arduradun epaitu eta zigortu zituzten. Urte batzuk geroago, Jose Maria Aznarrek indultatu zituen denak.

Orain arrabotsa sortu du Kataluniako eta Euskal Herriko dozenaka politikari independentistaren aurka erabili den Pegasus espioitza programak. Duela hiru urte zeresana eman zuen Pegasusen bidez Roger Torrent Kataluniako Parlamentuko presidenteari egindako jazarpenak. Orain, orduan bezala, Espainiako Gobernuak ukatu egin du kasu horrekin zerikusirik izatea. Pegasus programa kudeatzen duen enpresa israeldarrak, baina, gobernuekin bakarrik lan egiten duela ziurtatu du. Urtea joan urtea etorri, disidentziaren aurkako jazarpenak betikoan jarraitzen du: bere demokraziaren kalitatea zalantzan jartzen delako sumindu plantak egiten dituen estatuaren estolden agendan.]]>
<![CDATA[MEDITERRANEOA KANTAURI ERTZEAN]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1984/002/001/2022-04-17/mediterraneoa_kantauri_ertzean.htm Sun, 17 Apr 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1984/002/001/2022-04-17/mediterraneoa_kantauri_ertzean.htm
Izan ere, Euskal Herriari ere agintzen dizkio aldaketak ikerketak: gaur egun eremu handiak hartzen dituen klima ozeaniko epelak atzerapen handia izango luke, eta, haren ordez, erruz hedatuko lirateke klima mediterraneoa eta subtropikala. Mediterraneoari dagokionez, Kantauri mendebaldetik Bizkaiko kostaraino zabalduko litzateke, eta Landetatik Aturri ertzeraino. Frantziako mendebalde osoa eta Erresuma Batuko hegoaldera ere iritsiko litzateke klima mediterraneoa.

Lau graduko berotzea ez da zientzialariek gaur egun oso probabletzat jotzen duten hipotesietako bat, baina nabarmendu dute ez dela baztertzekoa. IPCCren txosten horretako egileetako bat izan da Jofre Carnicer Bartzelonako Unibertsitateko biologiako irakaslea. «Egia da mapa batzuk oso deigarriak direla, patroi klimatiko eta ekologikoetan aldaketa oso bortitzak erakusten dituztelako».

Mapa horietan gailentzen den hipotesia da gizarteak jarraituko duela berotegi gas isurketa handiak egiten. «Oro har, horiek ez dira hipotesi zentralak edo probabilitate handienekoak, baizik egoera apur bat muturrekoak, non gizarteek ez duten erreakzionatzen eta segitzen duten kutsatzen modu oso bortitzean. Hori esanda, agertoki hori ez da inola ere baztertzekoa, baina badira probabilitate gehiago duten beste batzuk, non aldaketa patroiak ez diren hain gogorrak».

Irudiaren deskribapena


Gaur egun 3,2 graduko berotze baten bidean doa mundua, indarrean den isurketen erritmoari eusten bazaio, behintzat. Gainera, atzeraelikatze sistema positiboak izaten ahal dira etorkizunean, eta horiek zailak dira aurreikusten, zientzialariek diotenez. «Garrantzitsua da ziurgabetasunaren printzipioa ere, beti aintzat hartu behar dena ingurumen zientzietan eta klima aldaketan. Beraz, zuhurtziaren printzipioari helduta, egokiena da hipotesi ezkorrak serio hartzea, eta izan daitezkeen kalteak leuntzeko berotegi gasen isurketak ahalik eta gehien gutxitzea».

Mundu osoko 270 zientzialarik egindako 34.000 ikerketa ditu oinarri Klima Aldaketarako Gobernuarteko Adituen Taldearen (IPCC) 6. ebaluazio txostenaren bigarren atalak. Europako proiekzioak lau eskualde geografikotan banatu ditu ikerketak, eta Euskal Herria, bere txikian, haietako bitan banatu dute. Bat hegoaldeko Europa izeneko multzoan sartu dute (Hego Euskal Herria) eta bestea, mendebaldeko eta erdialdeko Europakoan (Ipar Euskal Herria). Oro har, kontinente osorako 30-40 simulazio eredu baliatu dituzte ikertzaileek, eta hortik atera dituzte ondorioak. Horietako bat oso garbia da: «Klimak azkarrago berotzen jarraituko du Europa hegoaldean munduko gainerako tokietan baino».

Pirinioetatik itsasoraino

Euskal Herriari dagokionez, hiru eskualde klimatiko bereiz litezke gaur egun nagusiki: ozeaniko epela, mediterraneoa eta alpinoa. Txostenak iragartzen du mendialdeko eremu alpinoetan tenperaturak azkarrago igotzen jarraituko duela hurrengo hamarkadetan ere. «Ozeanoa mantsoago berotzen denez, eta beroaren %90 xurgatu duenez, kostaldearekiko interakzioaren ondorioz, luzera begira eragin larria izan dezake kostaldean. Bestalde, isurketa handiko agertokiek jarraitzen badute, Euskal Herriaren zati mediterraneoa zabaltzea espero dezakegu, eta gaur egun baino eremu handiagoa izatea. Gainera, ereduek erakusten dute Mediterraneoko tenperatura %20 azkarrago ari dela berotzen munduko batezbestekoa baino».

Oro har, txostenak bi agertoki nagusi bereizten ditu: Parisko hitzarmenak aurreikusten duen hipotesirik baikorrena betetzea eta tenperaturaren igoera 1,5 gradura mugatzea -kontuan eduki behar da dagoeneko 1,1 gradu berotu dela batez besteko tenperatura industria aurreko aldiarekin konparatuta-; edota, gaur egungo joera berretsi, eta hiru gradutik gorako berotzea izatea mende bukaeran. Bigarren kasu horretan, desertifikazio joera hartuko du klimak, eta Iberiar penintsulako eremu handiak basamortu bihurtzeko arriskua izango lukete. Prozesu horrek Ebroko ibarrean ere eragina izango luke.

Espezieen galera

Klima ereduetan izango diren aldaketak, beraz, hurrengo hamarkadetako isurketen eta klima aldaketen araberakoak izango dira. Carnicerren esanetan, aurreikusten zailagoak dira biodibertsitatean eta ekosistemetan izango diren aldaketak. «Sistema ekologiko eta klimatikoen elementu batzuk aurreikustea errazagoa da. Adibidez, tenperaturaren bilakaera iragartzea errazagoa da tokian tokiko euri patroiak zertan geratuko diren asmatzea baino. Halaber, espezie bakoitzaren erantzunak aurreikustea oraindik zailagoa da».

IPCCren txostenak, baina, proiekzio bat egin du, tokian tokiko espezieen iraupen aukerak aztertuz, eta klima 1,5 edo 3,2 gradu berotzeko hipotesiak konparatuz. Euskal Herrian, 1,5 graduko berotze bat izanez gero, landareen eta ugaztunen %80 eta %100 artean mantenduko lirateke. Intsektuak, berriz, %60 eta %80 artean. Berotzea 3,2 graduko balitz, landareen %60 eta %80 artean mantenduko lirateke iparraldean, eta %40 eta %60 artean hegoaldean. Antzeko joera lukete ugaztunek ere. Kolpe gogorragoa hartuko lukete intsektuek: %60 eta 80 artean desagertuko lirateke barnealdean, eta pixka bat gutxiago kostaldean.

Espezieek ekosistemetan mantentzeko duten gaitasunari dagokionez, Euskal Herriak aldeko ezaugarriak ditu, altitude erliebe asko eta topografia konplexua dauzkalako. «Baldintza horiek aldekoak izango dira baldintza termiko ertainak dituzten espezieentzako, distantzia txikiko desplazamenduak egin ahal izango dituztelako. Zaurgarrienak izango dira altituderik handienetan bizi diren espezieak, mendiko larre alpinoetan, adibidez. Euskal Herrian, gainera, jada mugatuta daude ingurune horietako espezieak, eta, beraz, aurreikus daitezke desagertze batzuk».

Gehien sufrituko dutenak, beraz, espezie endemikoak dira, zabaltzeko aukera gutxi dituztenak, espezialistak direnak eta habitat oso zehatzetan bizi direnak. Beraz, klima aldaketaren garaian, espezie batzuk, gizataldeak bezala, kaltetuagoak izango dira beste batzuk baino. Sistema alpinoetakoak, koraletakoak, Laminaria algak...

Itsasoetan ere etorkizuneko iragarpenak ez dira baikorrak, txostengileen arabera: «Europako itsaso gehienetan espero da ekoizpen primarioak gutxitzen jarraituko duela 2100. urterako». Espezie guztiei erasango die prozesu horrek, baina Bizkaiko itsasoko espezieen galera nabarmentzen du txostenak atal batean.

1,5 eta 4 graduko berotze prozesuen arteko ezberdintasunak zehaztu ditu IPCCk txostenean, eta, berotzea zenbat eta handiagoa izan, iragartzen du galera gogorragoa izango lukeela antxoen ekoizpenak (%40-60 artean), sardinzarrenak (%80), berdelarenak (%20-40 artean), legatzarenak (%60-80 artean) eta sardinarenak (%40-60 artean)... Aldiz, atun espezieak gehitzea aurreikusten du. Itsasoko ura gero eta azidoago bihurtzea ere aurreikusi du txostenak, eta horrek kalte handia egingo die koralezko uharriei, itsaskiei eta oskol kareduna duten espeziei, oro har.

Pago eta haritz gutxiago

Euskal basoetako ikonoak diren espezieentzat ere ez dakar onik berotze globalak, IPCCk iragarri duenez. Esate baterako, pagadien eta hariztien galerak aurreikusi ditu txostenak. Hala azaldu du Carnicerrek iragarpen hori: «Pagadiak oso sentiberak dira klima aldaketaren ondorioekiko. Jadanik ikusten ari gara, presio klimatiko gogorren aurrean, nola defoliazio prozesuak dokumentatu diren eragin negatibo horien aurrean. Gainera, Europa hegoaldeko pagadiak, oro har, oso sentsibleak dira, iraganeko glaziazio prozesuetako hondar klimatikoak direlako». Europa hegoaldean, gainera, hiru graduko berotze batekin, nabarmen jaitsiko da basoen ekoizpen ahalmena.

Aniztasun genetiko handia dago Europa hegoaldeko pagadietan, askoz aberastasun handiagoa, esate baterako, Europa erdialdean eta ekialdean baino. Beraz, bioaniztasun hori ere arriskuan dago. Antzekoa gertatzen da hariztiekin ere, eta arrisku handien duten espezieen artean dago Euskal Herriko eremu atlantikoan nagusi den haritz kanduduna (Quercus robur). «Haritz horietan aurreikusten da eragin oso nabarmenak izan daitezkeela, eta ikerketa batzuek jadanik atzeman dituzte murrizketak euren hazte patroietan, esate baterako».

Eguraldia, muturretara

Denboraleek, lehorteek, bero eta eurite bortitzek gogorrago joko duten etorkizun bat ere aurreikusten du txostenak. Prezipitazio patroiek muturrera joko dutela iragarri dute, eskualde guztietan. Alegia, euria egiten duenean asko egingo du, eta, egiten ez duenean, bolada luzeak egingo ditu batere egin gabe. Elur geruzak ere nabarmen gutxitzea espero dute, 1.500 eta 2.000 metrotik behera, bereziki. Horrek zuzenki eragingo die Euskal Herriko mendiei, gehienak altitude horretatik behera daudelako.

Aurreikuspen sistemak asko hobetu direla adierazi du Carnicerrek, eta simulazioetan hobetzeko aukera eman die horrek. Hala, frogatutzat jo dute 1,5 graduko berotze batekin edo 3koarekin oso erantzun ezberdinak izango lituzkeela euria egiteko patroiak. «Mediterraneoan, adibidez, aurreikuspena da eurite bortitzen eragina askoz handiagoa izango litzatekeela».

Suteen eta lehorteen eragina ere aintzat hartzekoa da. «Suteek 400.000 hektareari eragiten diete urtero Europako Batasunean, %85 dira hegoaldeko eremuan... Han, suteen maiztasuna %14 handituko da 2,5 graduko berotzearekin, eta %30 4,4 gradukoarekin».

Bero handiko egun gehiago

Txanpon horren aurpegi bera da muturreko beroa. Hain zuzen ere, 35 gradu baino gehiago egingo duten egunak nabarmen gehiago izatea aurreikusten du txostenak. Euskal Herriaren eremuan, kostaldeko lerroan izan ezik, gaur egun baino 10-20 egun gehiago izatea espero dira muturreko beroarekin, klima aldaketa 3 gradukoa bada. «Frogatuta dago jadanik muturreko bero boladen inpaktuaren hazkunde bat. Txostenaren lehen zatian oso ondo jasota daude azken hamarkadetako gertaerak. Eta datozen hamarkadei begira, ikusten da oso alde handia dagoela 1,5 graduko eta 3ko berotze globaleko agertokien artean. Beraz, agenda politikoaren erdian jarri, eta inplementatu behar dira ekintza eraginkorrak eta zorrotzak CO2 isurketak gutxitzeko».

Irudiaren deskribapena


Muturreko beroak eragin handia dauka, adibidez, gizakien osasunean. Txostenak aurreikusten du beroak eragindako estres termikoa hazi egingo dela Europa hegoaldean. Euskal Herrian ere nabarmenduko da hori. Horrek kalte handia egingo die talderik zaurgarrienei: sektore pobretuei, adin nagusikoei, haurrei eta patologiak dituztenei. Zahartutako gizarteak, esate baterako, askoz ere kalteberagoak dira halako egoerei aurre egiteko orduan.

Baina, beroak, giza osasunean ez ezik, nekazaritzan eta abeltzaintzan ere eragin handia izango du, baita kanpoan egiten diren jarduera guztietan ere.

Lehen sektoreari ere kaltea

Txostenak datu esanguratsu bat eman du nekazaritza eremuen inguruan. Bi graduko berotze bat gertatuz gero, Europako eremu agroklimatikoak iparraldera mugituko dira, 25 eta 135 kilometro artean, hamarkada bakoitzeko.

1990etik hona, prezipitazioaren murrizketak eta bero boladen maiztasuna handitzeak gariaren eta garagarraren ekoizpenaren jaitsiera ekarri du. Prozesu hori areagotuko da heldu den hamarkadetan. «Nekazaritza sistemen artean gari ekoizpena da arriskurik handienetakoa daukana, oso zaurgarria baita klima arriskuen aurrean. Beraz, ekoizpen murrizketa handiak aurreikusten dira, %10 eta %40 artekoak. Jakina, horiek muturreko agertokietan aurkitzen ditugu, eta, beraz, isurketak murrizteko dugun ahalmenak eragina izango du». Kontrako norabidean, baina, arto eta erremolatxa ekoizpena handitu egin da azken hamarkadetan.

Carnicerrek ohartarazi du elikadura segurtasunean eta giza eskubideetan eragina daukala prozesu horrek, oinarrizko elikagairik gabe utz ditzakeelako milioika lagun. Halaber, frutak eta barazkiak ekoizteko eta eskuratzeko bidea gutxitu egingo dela ohartarazi du IPCCk.

Arazoak izango dituen sektoreetako bat da ardogintza, Euskal Herrian eragin handia daukana. Mahastien erantzun agroklimatikoak aldatzen ari dira jadanik, eta are eta gehiago aldatuko dira. «Berrikuntza handiko sektorea da, eta bilatu ditzake alternatibak altitudearen arabera. Zona batzuetan egokitzen ari da, eta aurre hartzen ari zaie klima aldaketak dakartzan arrisku batzuei». Hiru graduko berotzea aintzat hartzen duten agertokietan asko zailduko da Arabako Errioxan eta Nafarroan ardogintzari eustea, egungo eremuetan eta baldintzetan, behintzat.

Aintzat hartu beharko da, gainera, oso litekeena dela ur baliabideen eskuragarritasuna ere gutxitzea. «Ureztatzeari dagokionez, plangintza zuhurra egin behar da, zeren eta klima mediterraneoan dagoeneko ura baliabide urria da, eta are eta gehiago urrituko da. Erregadio teknologiak ditugu, baina erakartze efektua izaten dute, eta aho biko labanak dira». Zientzialariaren hitzetan, «pentsatu behar da nola planifikatu uraren erabilera, arroan oinarritutako plangintza hidrografikoa optimizatuz. Egoerara egokitutako landaketak egiten hasi beharko da, muturreko fenomenoekiko espezie erresistenteagoak bilatuz eta lehorteen aurrean hobeto iraun dezaketenak erabiliz».]]> <![CDATA[Kontakizuna eta eskubide urraketak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2023/017/003/2022-04-13/kontakizuna_eta_eskubide_urraketak.htm Wed, 13 Apr 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/2023/017/003/2022-04-13/kontakizuna_eta_eskubide_urraketak.htm
Abokatutza beldur da, Terrorismoaren Biktimen Elkartearen tesiekin bat eginez, eskubide urraketa bera pairatu zuten dozenaka euskal preso ere aske utzi beharko ote dituzten, Atristain bezala. Tratu txarrak, inkomunikazioa... Euskal Herrian atxilotutako askori ezarritako salbuespen legedi antiterroristaren ohiko neurriak ziren. ETAren aurkako borrokak, nonbait, zilegi bihurtzen zituen zuzenbide estatuarekin bat ez zetozen erabakiak. Hori da Estrasburgok Espainiari hainbatetan gogorarazi diona.

Zuzenketa eta autokritika egin eta egindakoa aitortu beharrean, aurrera ihes egitea erabaki du Madrilek. Gehiago komeni zaio gatazkaren memoria lohitzen jarraitzea, «terroristen eta demokraten» arteko norgehiagokaren tesia ez dezan inork zalantzan jarri. Gatazkaren kontakizunaren borroka baita, orain, galdu nahi ez dutena.]]>
<![CDATA[Txillardegiren liburutegia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2000/016/003/2022-04-08/txillardegiren_liburutegia.htm Fri, 08 Apr 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/2000/016/003/2022-04-08/txillardegiren_liburutegia.htm Txillardegi-ren hirira. Idazle, politikari, hizkuntzalari handia bizi izan zen etxetik gertu amaituko da euskararen aldeko lasterketa, duela hiru urte AEK-k eta Korrikak omendu zuten tokitik gertu. Txillardegiren joan-etorriak mila aldiz lagundu zituzten Parte Zaharreko kaleek; igandean, mukuru beteko dira, eta euskarak etorkizuna duela erakutsiko du berriro ere, herriaren babesa eta konpromisoa bermatuta baititu horretarako.

Babesa eta konpromisoa ez ezik, baina, batasuna eta normalizazioa ere behar dituzte hizkuntzek, eredu estandarra nagusitu dakien tokiko hizkera bereziei. Txillardegik eman zion euskal munduari premia horren berri. Mundura irteteko prest zegoen gazteari ibiltzeko zapatak jantzi zizkion. Ez zen hura bakarrik izan, jakina. Baina bai ezinbestekoa. ETAren sortzaile ere izan zen. Euskal Herriaren burujabetzarekin amesten zuelako, nahiz eta indarkeria iraultzailearen bideak hamaika desadostasun eragin zizkion.

Idatzi egin zuen, teorizatu eta ikertu. Kontxako badiaren magalean, Korrika amaituko den lekuan. Haren izena eraman beharko lukeen udal liburutegiaren ondo-ondoan.]]>
<![CDATA[Alemana eta Korrika Nafarroan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/028/003/2022-04-03/alemana_eta_korrika_nafarroan.htm Sun, 03 Apr 2022 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1951/028/003/2022-04-03/alemana_eta_korrika_nafarroan.htm
Han, jendetzak heldu dio lekukoari, tarteka-marteka elurrak zuritzen zuen hiriburu zaharrean. Tipi-tapa, tipi-tapa, hegoalderantz abiatu dira, mendiek eta lautadak elkar laztantzen duten lur eremu zabaletara. Han nonbait zeharkatuko zuen eremu mistoaren eta ez-euskaldunaren arteko muga artifiziala. Hizkuntz eskubideen laborategi bat den lurralde horretan, badakite zer den urraketen aurka amore ez ematea. Badakite zer den, euskaraz ikasi ahal izateko, seme-alabak egunero bidaltzea dozenaka kilometroko autobus bidaiak egitera.

Horregatik, Korrika irrikaz hartzen dute Nafarroan. Aurten, asteburua lagun, jendetza handiak pilatu dira kale eta errepideetan. Akaso alemaniar jatorrizkorik ere egongo zen tartean, eta, hala balitz, ahoa bete hortz geratuko zen inork azaldu balio, gobernuaren aginduz, herrialdeko lan eskaintza publikoetan merezimendu handiagoa duela alemana jakiteak bertako korrikalariek aldarrikatzen duten lingua navarrorum-a ezagutzeak baino. Tamalez, kaleko maitasun grinatsua oraindik ez baita agintarien bulegoetara iritsi.]]>
<![CDATA[Sindikatuen deiadarra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/022/003/2022-03-16/sindikatuen_deiadarra.htm Wed, 16 Mar 2022 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/022/003/2022-03-16/sindikatuen_deiadarra.htm
Alderdiak lerro batetik doaz, eta EAJren, PSE-EEren, EH Bilduren eta Podemosen arteko akordio posible bat jarri dute helburu gisa batzuek eta besteek. Baina beste lerro bat dago, eta gizarteari dagokio. Alderdien eztabaida konplexua bada, are eta korapilatsuagoa da gizartearena. Edonola ere, bi adostasun puntu nabarmen uzten ari dira hezkuntzako eragile gehienak: batetik, ezin dela jarraitu eskola publikoak eta pribatuak berdintzen dituen sistema honekin; eta, bestetik, euskararen murgiltzea bermatu egin behar dela.

Alderdiek asko findu beharko dute, euren artean ez ezik, sindikatu eta eragileekin ere ados jartzeko. Hezkuntzako itunean aintzat hartzeko moduko eragile izango direla erakutsi dute sindikatuek, grebarako deiadarra joz.]]>
<![CDATA[Errusiako gasa eta Ukrainako iheslariak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/015/003/2022-03-10/errusiako_gasa_eta_ukrainako_iheslariak.htm Thu, 10 Mar 2022 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/015/003/2022-03-10/errusiako_gasa_eta_ukrainako_iheslariak.htm
Ia ordu berean, Bilboko itsasadarraren bestaldean, lehorreratu zen Nikolai Urvantsev errusiar gasontzia. Europako Batasunaren (EB) aurpegi bikoitza erakusten du horrek. Putinen gobernua gogor zigortu nahi dute EBko gobernuek, baina beren kontsumo energetikoa ez dute baldintzatu nahi. Kontraesan horretan harrapatuta daude. Benetakoa da Euskal Herriak ukrainarrei erakusten dien babesa. Zalantzazkoagoa da Bruselaren borondatea, Putinen ekonomiari kolpe gogorra eman baitiezaioke, eta ez baitio eman nahi. Gustuko ez badu ere, inportatutako gas metro kubo bakoitzak Ukrainan lehertzen ari diren bonbak finantzatzeko ere balio duelako.]]>
<![CDATA[Munduko CO2</custom> isurketak inoizko handienak izan ziren 2021ean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/007/001/2022-03-09/munduko_co2custom_isurketak_inoizko_handienak_izan_ziren_2021ean.htm Wed, 09 Mar 2022 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1877/007/001/2022-03-09/munduko_co2custom_isurketak_inoizko_handienak_izan_ziren_2021ean.htm gehiago isuri baita munduan: 36,3 gigatona (Gt). Orain arte, 2019. urteak jo zuen errekorra, 36,1 gigatona karbono dioxido isuri baitziren urte hartan, baina iazko datuak atzean utzi du hori ere.

2020tik 2021era gertatu den isurketen hazkundea ere inoizko handiena izan da, IEAk egindako ikerketaren arabera: bi gigatona baino gehiago ugaritu ziren CO2 isuriak urte batetik bestera. Agentziak ikatzaren erabilera handiari egotzi dio igoera nabarmen hori, eta gasaren prezioetan izan ziren gorabeherek eta hazkundeak horretan eragina izan zutela gaineratu du.

Datu horien aldean, eta paradoxikoa bada ere, munduak beste inoiz baino energia berriztagarri gehiago ere sortu zuen iaz.

IEAk urtero berritzen du txostena, eta herrialdez herrialde aztertzen ditu eskura dauden azken datuak. Metanoaren eta oxido nitrosoaren isurketak ere ikertu ditu IEAk berriki, eta ondorioa bera da: berotegi gasen isurketak gorenera iritsi dira 2021ean.

Nazioarteko Energia Agentziak adierazi du datuek garbi utzi dutela pandemia ondoko susperraldi ekonomikoa ez dela izan «iraunkorra». «Munduak orain erakutsi beharko du igoera hori behin-behinekoa dela», azaldu du IEAk, prentsa ohar batean.

Ikatza, gora

Txostenak agerian utzi du zein den isurketen hazkunde handiaren eragile nagusia: ikatza. Hain zuzen ere, 2020tik 2021era izandako bi gigatonako hazkunde horren %40 ikatzaren erabileraren igoerak ekarri du. Guztira, ikatzaren errekuntzak 15,3 gigatona CO2 eragin zituen iaz. Gasari dagozkion isuriak ere 2019koen gainetik kokatu ziren: 7,5 gigatona.

Petroliotik eratorritako isurketak, baina, ez ziren iritsi pandemia aurreko mailara, garraioari dagokion jarduera ez zelako COVID-19aren aurreko arokoaren parekoa izan, batez ere. Horretan zeresan handia dauka hegazkinen sektoreak, ez baitzuen 2019an adinako jarduerarik izan, IEAren arabera. Petrolioari dagozkion karbono dioxido isurketak 10,7 gigatona izan ziren 2021ean.

Erregai fosiletan oinarritutako energia sorkuntza hazi egin zen 2021ean, baina berriztagarrietan oinarritutako sorkuntza ere inoizko handiena izan zen: 8.000 terawatt-orduko (TWh) maila gainditu zuen, 2020an baino 500 TWh gehiago. Energia eolikoak eta fotovoltaikoak izan zuten hazkundearen ondorioz ugaritu zen sorkuntza, batik bat. Gainera, energia hidrauliko gutxiago sortu zen, lehorteek Brasilen eta AEBetan izandako eraginarengatik batez ere.

IEAk jakinarazi du gasa garestitzeak berekin ekarri zuela AEBetan eta Europan ikatz gehiago erabiltzea 2021ean. Baina, hala ere, Txinan izan zuen ikatzaren erabilerak hazkunderik handiena: 2019an baino750 milioi tona ikatz gehiago erabili zuten iaz.

Txina eta India

Txinari dagozkio iazko CO2 isurketa guztietatik 11,9 gigatona; hau da, mundu osoko isurien %33 inguru. Energia eskaera asko handitu zen Txinan iaz (%10), eta herrialdearen barne produktu gordinaren hazkundea ere (%8,4) gainditu zuen eskaera hazkunde horrek. Elektrizitate eskaera hazkunde horren erdia bete zuten ikatzarekin, nahiz eta herrialde horretan inoiz baino gehiago areagotu den energia berriztagarria ere.

Indian ere handitu ziren isurketak, 2019koen gainetik. Herrialde horretan ere, elektrizitatea sortzeko ikatza erabiltzeak eragin du isurketak areagotzea. Ikatzaren bidezko elektrizitate sorkuntza 2020an baino %13 handiagoa izan zen Indian iaz, eta, gainera, berriztagarrien hazkundea moteldu egin zen. Aurreko bosturtekoan berriztagarrien sorkuntzak izandako hazkundearen batezbestekoaren heren bat inguru izan zen 2021ean.

Ekonomiarik indartsuenetan ere 2019koa baino handiagoa izan zen hazkundea, baina CO2 isurketak ez ziren neurri berean igo, IEAren esanetan: «Horrek jaitsiera egiturazkoago bat erakusten du. AEBetan, 2021eko isurketak 2019an baino %4 txikiagoak izan ziren. Europako Batasunean, %2,4 txikiagoak. Japonian, %3,7 jaitsi ziren 2020an, eta %1 egin zuten gora 2021ean».

Herrialde horietako batez besteko per capita isurketak Txinakoak baino txikiagoak direla nabarmendu du IEAk. 8,2 tona dira munduko herrialde aberastuetan, eta 8,4 tona Txinan.]]>
<![CDATA[Hondamendi nuklearra arrisku ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/003/001/2022-03-04/hondamendi_nuklearra_arrisku.htm Fri, 04 Mar 2022 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1928/003/001/2022-03-04/hondamendi_nuklearra_arrisku.htm Rafael Grossi IAEAko zuzendariak ohartarazi du «inoiz ikusi gabekoa» dela Ukrainako egoera, orain arte ez baita izan halako gatazka militarrik horrenbeste erreaktore dituen herrialde batean. IAEAk ezohiko batzarra egin zuen herenegun, gaia aztertzeko. «Tentuz» jokatzeko eskatu du agentziak, eta borroka fronteak zentral nuklearretatik urruntzeko. Oraingoz ez dute erradiazio igoera handirik topatu herrialdean. Txernobyl inguruan atzeman dute igoera «txiki» bat, segur aski ibilgailu astunak inguruan ibili direlako. Ukrainako Gobernuak agentziari eskatu dio egoerari erreparatzeko. Grossik esan du joan den igandean misil batek hondakin erradioaktiboen biltegi bat jo zuela, eta antzeko eraso bat gertatu zen Kharkiv inguruan. Atzo bertan, bonbardaketak egin zituzten Zaporizhiako erreaktoreetatik gertu, berriemaile batzuek salatu zutenez. Oraingoz, instalazioak normal ari dira, eta IAEAk langileen eta teknikarien meritutzat jo du hori. Egunotan Zaporizhiako zentral nuklearreko langileek instalazioetako errepidea moztu diete tropa errusiarrei, kamioi eta barrikadekin. Operadoreek IAEAri eskatu diote esku hartzeko, eta zentraletatik 30 kilometroko eremuan gatazkarik gabeko eremuak ezartzen laguntzeko. Sei erreaktore ditu Zaporizhiako zentralak, eta Europako handiena da. Greenpeacek ohartarazi du industria instalazio oso konplexuak direla zentral nuklearrak, eta etengabeko baliabide eta arreta eskatzen dutela segurtasuna bermatzeko. «Hori ezin da bermatu gerra batean», ohartarazi du zentral nuklearrek gatazka militarretan izan ditzaketen kalteei buruzko txosten batean. AEBetan eta Errusian, Gerra Hotzaren garaian, lurpean eraiki zituzten zentral batzuk, eraso militarrei aurre egiteko. Ukrainan ez dago halakorik. Zentral nuklearrek duten arriskurik larriena da eraso militar baten ondorioz energia hornidura moztea. Horrek erreaktorearen eta erregai erabiliaren hozte sistema eten dezake. Kasurik txarrenean, erreaktorearen fusio bat eragin dezake, eta erradioaktibitate isurketa masibo bat. Donbassko gatazka Gerrak ingurumenean eduki dezakeen eragina dela-eta kezka azaldu du Europako Batasuneko Ingurumen, Itsaso eta Arrantza komisario Virginijus Sikieviciusek. «Kezkatuta gaude eraso militarrak ingurumenean eduki dezakeen eraginagatik». Nazio Batuen Erakundeak (NBE) plastikoen kutsadurari aurre egiteko Nairobin antolatutako goi bileran azaldu du kezka hori Europako Batzordeko ordezkariak asteon. Badu kezka hori nola justifikatu. Izan ere, Donbassko gerra hasi zenetik, ingurumen kalteak itzelak izan dira. 2018an NBEk egindako txosten baten arabera, «hondamendi ekologikoaren atarian» zen Ukraina ekialdeko eremu hori, gerraren ondorioengatik. 530.000 ekosistema hektarea suntsitu ditu gatazkak, eta ingurumen legeak ez dira aplikatu. Horrek aukera eman du legez kanpoko ehizan aritu eta baimendu gabeko baso soiltzeak egiteko. Halaber, hondakinak kudeatzeko arauak ez dira bete, eta horrek lurra eta ura kutsatu ditu. Bereziki kaltetu da Don ibaiaren ibaiadar bat, Siverski Donets. Hondatutako 530.000 hektarea horietatik 80.000 babesguneetan daude. 150.000 hektarea baso hondatu dira, eta 12.500 sute izan dira, gehienak operazio militarren eraginez. Eskualdean azken bi mendeotan egon den ikatz ustiaketa intentsiboak kutsadura handia sortu du, eta meategi askoren zaintza lana bertan behera geratu da. Kutsadura kimiko eta atmosferikoa handitu du horrek. Erregai fosilen salerosketa Aditu askok agerian utzi dute gerra honek -iraganeko beste batzuek bezala- zerikusia izan dezakeela energia baliabideen kontrolarekin. Errusia gas, petrolio eta ikatz esportatzaile garrantzitsua da, eta Europako Batasunak (EB) mendekotasun handia du haiekiko. Nahiz eta agintari batzuek aipatu duten mendekotasun horretatik ihes egiteko biderik eraginkorrena dela berriztagarrietan inbertitzea eta trantsizio energetikoa azkartzea, Europako gobernuek epe laburrerako hartu dituzten neurriak ez datoz bat horrekin. Alemaniako Gobernuak jakinarazi du 1.500 milioi euroko funts bat osatu duela gas natural likidotua erosteko Errusiatik kanpo. Ez du zehaztu non erosiko duen. Poloniako lehen ministro Mateusz Morawieckik EBri eskatu dio eten dezala Errusiako gas, petrolio eta ikatz inportazioa. Poloniak ikatz asko erabiltzen du, eta iragarri du Australiarekin hitz egiten ari dela handik inportatzeko. Halaber, gasa Norvegiatik jasotzeko prestatzen ari da. Baltikoan gasbide bat eraiki dute, baina iaz eten zituzten lanak, Danimarkak aginduta. Gasbide horri orain baimena eman diote, egoera berria dela eta. Halaber, Brusela hainbat herrialderekin negoziatzen ari da, gas hornidura bermatzeko: AEBak, Qatar, Azerbaijan, Aljeria eta Egipto, besteak beste. Gaur egun inportatzen duen gasaren %40 da Errusiakoa. Errusia nekazaritzarako osagai kimikoen esportatzaile handia ere bada, potasioarena, esaterako. Egunotan, Jair Bolsonaro Brasilgo presidenteak iragarri du arriskua duela Errusiako potasioa galtzeko, eta horri aurre egiteko Amazoniako erreserbetan geldituta dauzkan proiektuak berreskuratu nahi dituela. Madeira ibaiaren inguruan ustiatu nahi dute, baina orain arte ezin izan dute egin, indigenen lurraldeen babes eta ingurumen mugengatik.. Orain, indigenen baliabideak ustiatzeko aukera ematen dion 2020ko lege proiektua erabili nahi du. Lege proiektu hori parlamentuan eztabaidatu gabe onartu zuen Bolsonarok, eta, hori dela eta, epaitegiek konstituzioaren aurkakotzat jo zuten. Orain, Bolsonarok gerra baliatu nahi du mahaian beste kolpe bat emateko. Ingurumenaren babes taldeek Amazoniaren gaineko arrisku handienetakotzat jo dute lege proiektu hori. Bolsonaro gobernura iritsi zenetik, deforestazioa izugarri handitu da Brasilgo Amazonian. Iaz, 13.235 kilometro koadro oihan galdu zituen, azken 15 urteetako azalerarik handiena. ]]> <![CDATA[«CO2 isurketak apaldu ezean, ezin izango gara egokitu aldaketetara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/014/001/2022-03-02/co2_isurketak_apaldu_ezean_ezin_izango_gara_egokitu_aldaketetara.htm Wed, 02 Mar 2022 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1857/014/001/2022-03-02/co2_isurketak_apaldu_ezean_ezin_izango_gara_egokitu_aldaketetara.htm
2014ko txostenean zenioten klima aldaketagatik kalteak izateko arriskua handitzen ari zela. Orain egiaztatu duzue kalte batzuk atzeraezinak direla.

Agerikoak dira biodibertsitatearen galerari dagozkionak, badirelako jada desagertu diren ugaztun espezieak, esaterako. Horrez gain, arlo sozialari dagozkion kalteak daude. Zaurgarritasunari dagokionez, abiapuntu ezberdinetan daude munduko eskualdeak, eta horri buruz ebidentzia asko daude oraingo txostenean, 2014koarekin alderatuta.

Zer esan nahi du horrek?

Zortzi urte hauetan frogatu da munduko herrialde batzuk kalteberagoak direla klima larrialdiari dagokionez. Horregatik, txosten honetan aipamen berezia egin zaio justizia klimatikoaren beharrari. Aldaketek askoz gehiago erasaten diete pobrezia handiena duten eta egokitzeko arazo gehien dituzten gizataldeei: Mozambiken, Afganistanen eta Somalian, adibidez, heriotza tasa hamabost aldiz handiagoa da beste herrialde batzuetan baino. Horretan, gainera, arrazoi historikoek eragina dute. Horregatik aipatzen da kolonialismoaren aztarna historikoa eta ingurumen justiziaren beharra, erreparazio tresna gisa.

Egokitzeko ahalmena, gainera, ez dugu beti bera toki guztietan; eta, gainera, jadanik ez dago gaitasunik aldaketa batzuetara egokitzeko.

Hori garrantzitsua da, atzera-bueltarik gabeko egoera sozialak dakartzalako, eta gizataldeak muturreko egoeretara eramaten dituelako, behartutako migrazioetara, esaterako. Gehienetan, herrialde berean izaten dira, landagunetik hirira. Horrek gizarte arazoak handitzen ditu hirietan, eta behartzen gaitu egokitze estrategia bereziak pentsatzera. Neurri batzuk tokian tokirako pentsatu behar dira, baina beste batzuk unibertsalak dira, osasun zerbitzu publikoak bermatzea, esate baterako. Horrela, muturreko fenomenoen inguruko zaurgarritasuna gutxitu egiten da, kasu guztietan.

Agerian utzi duzue aldaketak azkarrago doazela gizarteek egokitzeko hartu dituzten neurriak baino.

Txostenak agerian utzi du klima garapen erresilientearen beharra. Eta, horrekin batera, dei egin du zenbait estrategia indarrean jartzera: batetik, isurketak modu drastikoan murrizteko; bestetik, egokitzeko neurriak bideratzeko. Hori dena egin behar da botere harremanak, gizarte desberdintasunak, pobrezia eta herrien zaurgarritasuna aintzat hartuta... Ez bagara gai isurketak gutxitzeko 1,5 graduko berotzea ez gainditzeko lain, klima prozesua eskuetatik joango zaigu. Hori dramatikoa litzateke, egungo CO2 isurketen erritmoa apaldu ezean ezin izango garelako egokitu aldaketa batzuetara.

Ur hornidurarekin eta elikagai sorkuntzarekin lotutako zaurgarritasuna ere aipatu duzue.

Lurreko inguru batzuk oso kalteberak dira lehorteei dagokienez. Iberiar penintsularen hegoaldea eta Mediterraneoa tartean. Irrigazioa ezinbestekoa duen jarduera ekonomikoa indarrean dago inguru horretan, Europako barazkien esportatzailerik handienetakoa delako. Hori dena arriskuan dago, eta egokitzeko estrategiak pentsatu behar dira, baina irrigazioa ez da aukera bat testuinguru berrian. Kontuz ibili behar dugu epe laburrerako pentsatzen diren eta luzerako zaurgarritasuna handitzen duten egokitze neurriekin.

Zein dira neurri horiek?

Gizataldeen arteko botere ezberdintasunak eta pobrezia areagotzen dituztenak, esaterako, edo sexu arrakala. Nekazaritza komertziala gizonen esku dagoen gizarteetan hura bultzatzen jarraituz gero, andreen garatzeko ahalmena eta boterea gutxitu egingo dira. Lehorte arriskua duten eskualdeetan ur baliabideen erabilera handitzeak desberdintasunak handituko ditu, eta berotegi gasen isurketak areagotu. Irrigazioa ez da aukera bat: dagoen urari eutsi behar zaio, ingurumenean presioa are gehiago ez handitzeko.

Nekazaritza da isurketen eragile nagusietako bat. Nola gutxitu isurketak nekazaritzan?

Hori hurrengo txostenean landuko dute, baina garbi dago agroekologiaren bidez garatu behar direla estrategiak, eta lurzoruetan materia organikoak handitzera jo behar dela, laboreak txandatuz, ugarituz... Ebapotranspirazioak ez die horrenbeste eragingo materia organiko asko duten lurzoru horiei, eta, hala, urari luzaroago eutsiko diote. Gainera, uholdeetan, gutxiago kaltetuko dira. Halaber, karbonoa xurgatuko dute, eta berotegi gasen kontzentrazioa gutxitzen lagundu. Arintzeko eta egokitzeko balio du, aldi berean.

Naturan oinarritutako irtenbideen garrantzia, alegia.

Irtenbide teknologikoei eman zaie garrantzia, zientziaren adar horrek salbatu behar gintuela pentsatzeraino. Txosten honek dio irtenbide batzuek beste jakintza mota bat behar dutela, jatorrizko herriek bakarrik berma dezaketena. Ekosistemak berreskuratzeko eta oihanak lehengoratzeko estrategiak aipatzen direnean, kontuan eduki behar dugu lurralde horietako herri indigenen jakintza. Naturaguneen %30 eta %50 artean babestu behar direla diogu, bioaniztasunari eta lur sistema osasuntsuari eusteko. Horrek ez du esan nahi eremu horiek jarduerarik gabe egon behar dutela. Herri indigenek ondo dakite nola ustiatu basoak euren iraupena kolokan jarri gabe.

Europan, esaterako, herritarrek uste dute herrialde pobretuek bakarrik nozituko dituztela klima aldaketaren ondorioak, baina txostenak panorama eskasa jarri dio hari ere.

Europako egokitze neurriei begiratuz gero, teknologian oinarritzen dira batez ere. Beharra dago beste bi egokitze atal inplementatzeko ere: naturan oinarritutako estrategiak eta jarrerari eta bizimoduari dagozkienak. Isurketak murrizteko, kontsumoa ere gutxitu behar dugu, eta munduko kontsumitzailerik handienak Europan, AEBetan, Australian eta Mendebaldeko herrialdeetan gaude. Horrek jarrera aldatzera behartzen gaitu. Teknologiak ez gaitu salbatuko. Denak gara zaurgarriak, batzuk zaurgarriagoak badira ere. Krisi ekonomiko batean sartzen ari gara, gainera, eta desberdintasunak areagotu egingo dira. Egoera erasaten ari zaigu jadanik. Berandu gabe hartu behar dira neurriak.]]>
<![CDATA[Ukrainako gerra eta IPCC]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/017/003/2022-03-02/ukrainako_gerra_eta_ipcc.htm Wed, 02 Mar 2022 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/017/003/2022-03-02/ukrainako_gerra_eta_ipcc.htm
Argitarapena Ukrainako gerraren jokalekuan heldu da. Mendebaldearen makineria finantzario, militar eta propagandistikoa Errusiaren aurka zutitu da. Eraso ekonomiko horretatik salbuetsi nahi dituzte gasa eta petrolioa, baina Bruselak badaki zaila izango dela Errusiako jario osoari eustea. Klima larrialdiari dagokionez, krisi hori aukera ezin hobea izan liteke mendekotasun fosila txikitzeko. Eta ez bakarrik energia berriztagarrien hornidura handitzeko, baizik eta kontsumoa gutxitzen hasteko.

Hortik urrun, baina, Europak beste ekoizle batzuen atea jo du, petrolio eta gas gehiagoren eskean. Saudi Arabiari eskatu dio Macronek horretan Europari laguntzeko, Ukrainan «askatasunaren balioen» defentsan ari baita Europa. Zer aurpegi jarriko zitzaion Riadeko solaskideari, Macroni ezetz erantzun bitartean.]]>
<![CDATA[Ukraina, Putinen arabera: herri bera, «bereizi ezin» litekeena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/006/001/2022-02-27/ukraina_putinen_arabera_herri_bera_bereizi_ezin_litekeena.htm Sun, 27 Feb 2022 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1950/006/001/2022-02-27/ukraina_putinen_arabera_herri_bera_bereizi_ezin_litekeena.htm
Zabaldutako edukia ez zen berria. Iazko uztailean Kremlinen webgunean argitaratu zuen Ukrainar eta Errusiarren Batasun Historikoaz artikuluan xehetu zituen bere ideiak. Esaldi honetan labur daiteke bere pentsamenduaren mamia: «Ziur naiz ezen Ukrainaren benetako subiranotasuna posible dela bakarrik Errusiarekiko lankidetzan».

Hain zuzen ere, elkarlanerako izpiritu horri bizkar eman izana egotzi die Ukrainako buruzagiei. Errusiarekiko «gorrotoa» elikatzea aurpegiratu die, duela 30 urte bi herrialdeen artean indarrean zen «elkarlan eredugarria» zapuzteraino. «Genuen elkarlana Europako Batasunak ere miretsi beharko luke. Bazkide ekonomiko berezko eta osagarriak gara. Horren harreman estuak lehiakortasuna handi dezake, bi herrialdeon aukerak hobetuz».

Horri muzin egin izana egotzi dio egungo Ukrainako elite politikoari, eta herrialdearen mugak AEBei «saltzea». «Ez dugu onartuko gure lurralde historikoak eta guregandik gertu bizi diren pertsonak Errusiaren aurka erabiltzea. Ahalegin horretan tematzen direnei esan nahi diet euren herria bera suntsituko dutela», ohartarazi zuen Putinek. «Belaunaldiz belaunaldi igarri da gure ahaidetasuna. Egungo Errusian eta Ukrainan bizi diren pertsonen oroimenean eta bihotzean dago, milioika familia batzen dituzten odol loturetan. Elkarrekin indartsuagoak eta arrakastatsuagoak izan gara, eta izango gara, herri bakarra baikara».

Putinen iritziz, errusiarrak, ukrainarrak eta bielorrusiarrak Errusia Zaharreko jatorrikoak dira. Erro historiko eta kultural bera dute herrialdeek, Putinen iritziz, baita hizkuntzaren aldetik ere. «Errusiako mendebaldeko lurrak estatu bakarrean sartzea ez zen erabaki politiko eta diplomatikoen ondorio hutsa izan. Fede komunak, kultur tradizio partekatuak eta —berriro ere azpimarratu nahi nuke— hizkuntza-antzekotasuna zuten oinarri».

Boltxebikeen «lapurreta»

Putinek uste du «herri beraren» hausturaren kimua Errusiako Iraultzak eta boltxebikeek jarri zutela. «Batasunetik askatasunez banandu ahal izateko errepubliken eskubidea Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna (SESB) sortzeari buruzko adierazpenaren testuan jaso zen eta, ondorioz, 1924ko Konstituzioan. Horrela, egileek gure estatuaren oinarrian jarri zuten erloju-bonbarik arriskutsuena». Boltxebikeek «gizarte esperimentuetarako» erabili zuten Errusiako herria, Putinen hitzetan. «Nazio estatuak ezabatuko zituen munduko iraultza zuten amets, eta, horren ondorioz, eskuzabal oparitu zituzten lurraldeak. Jada ez da garrantzitsua zer zen zehazki herrialdea zatika txikitzen ari ziren buruzagi boltxebikeentzat. Kontu bat, baina, argi dago: Errusia lapurtu egin zuten». Vladimir Lenini egotzi zion, zehazki, Putinen iritziz «izateko eskubide historikorik ez zuen» Ukrainako estatua sortzea.

Prozesu horretan kokatu zuen Putinek Krimearekin gertatutakoa ere. Izan ere, XVIII. mendean Errusiak Otomandar Inperioari konkistatu ostean, 1954an Nikita Khruxevek «oparitu» egin zion penintsula hori Ukrainari. Sobiet Batasunaren hausturaren ostean, Ukrainaren menpe jarraitu zuen Krimeak, baina 2014an Errusiak beretzat hartu zuen.

Sobiet Batasunaren desegite prozesuan gauzak nola egin ziren ere kritikatu zuen Putinek. Izan ere, uste du «huts handia» izan zela errepublikei independentzia eskaini izana. «Errepublika horiei batasunetik irteteko aukera eman genien, oinarri eta baldintzarik gabe. Hori erokeria bat izan zen», adierazi zuen asteleheneko hitzaldian. Hori ere Errusiari egindako lapurretatzat jo zuen. Errespetatu behar da herrialde batek bide propioari ekitea, Putinen ustez, baina baldintza batzuekin: «Batasunaren sortzaile izan ziren errepublikek, 1922ko Batasuneko Ituna salatu ostean, Sobiet Batasunean sartu aurretik zituzten mugetara itzuli behar dute. Gainontzeko lurralde guztiak eztabaidagai eta negoziazioen emaitzen menpe daude, oinarria baliogabetu zela kontuan hartuta».

Donbass eta NATO

Asteleheneko adierazpenean Putinek gogor jo zuen Ukrainako buruzagiek Donbassen egindako «sarraskiaren» aurka («genozidiotzat» jo zuen) eta ziurtzat jo zuen Errusia «bat-bateko eraso baten mehatxupean» egongo litzatekeela baldin eta herrialdea NATOn sartuko balitz. «Orain ez dugu muga bat Ukrainarekin, baizik eta AEBekin, haiek direlako herri horretako nagusiak. Errepubliken aitortza egin behar dugu, baina are garrantzitsuagoa da gure herrialdea babestea».

Putinen esanetan, Donetskeko eta Luhanskeko bizilagunek armak hartu zituzten euren etxea, hizkuntzak eta bizitzak defendatzeko. «Beste aukerarik utzi al zitzaien Ukrainako hirietan zehar izan ziren istiluen ostean, Odessan, non Ukrainako neonaziek jendea bizirik erre zuten? Masakre bera prest zegoen Donetsk eta Luhansken egiteko».

Donbassko gatazkari amaiera adostua eman behar zioten Minskeko akordioekiko atxikimendua puskatu duena Ukraina dela iritzi dio Putinek, hark ekin diolako indarrez bertako herritarren aurka. «Errusiak dena egin du fratizidioa geldiarazteko. Donbassko gatazkaren konponbide baketsua helburu duten Minskeko akordioak egin dira. Ziur nago oraindik ez dutela alternatibarik», zioen iazko uztaileko artikuluan. Egunotan, akordio hori bonben azpian utzi du Errusiak, baina negoziazio berri batean oinarri gisa erabili nahi dituela adierazi du.]]>