<![CDATA[Iñaki Petxarroman | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 12 Dec 2018 10:58:37 +0100 hourly 1 <![CDATA[Iñaki Petxarroman | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Asmoa, ahoa baino biziagoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2166/006/001/2018-12-06/asmoa_ahoa_baino_biziagoa.htm Thu, 06 Dec 2018 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/2166/006/001/2018-12-06/asmoa_ahoa_baino_biziagoa.htm ahobizi eta belarriprest roletan, eta hala aritzeko konpromisoa hartu dute agintariek ere.


Adierazpen eta babes keinu beroetatik harago, baina, aldaketa gutxi izan da agintariek eta alderdietako ordezkariek gizartearekin komunikatzeko duten hizkuntz ohituretan. BERRIAk zenbait alorri erreparatu die hamaika egun horietan, eta honako emaitzak aurkitu ditu:

HEDABIDEEKIKOHARREMANA



Euskaraldian, erakundeek ez dute aldatu hedabideekin harremanetan jartzeko erabili ohi duten hizkuntza. Alegia, ez dute euskara lehenetsi. Jaurlaritzak ele bitan bidali ditu prentsa deialdiak eta oharrak, ohikoa duen moduan. Salbuespen bat izan da, hori ere ohikoa: Herrizaingo Sailak prentsa oharrak gaztelaniaz igorri ditu lehenengo, eta euskarazkoak handik ordu batzuetara.

Hain zuzen ere, hori egiten du Nafarroako Gobernuak ere. Goizean bidali ohi dizkie hedabideei prentsa edukiak erdaraz, eta arratsaldean euskaraz. Horrek praktikan arazo handi bat dakar, azken finean kazetariek ezinbestean erdarazko edukiak erabili behar dituztelako artikuluak lantzeko. Nafarroan informazioa sortzeko ahalmena duten erakunde nagusietan bigarrena Iruñeko Udala da, eta haren funtzionamendua are okerragoa da euskaraz aritzen diren hedabideentzat. Izan ere, ohar gehienak erdaraz bidaltzen ditu udalak. Ohar gutxi batzuk bakarrik bidali ditu euskaraz. Euskal Elkargoak ere orain arte bezala jardun du. Oharrak ele bitan igorri dizkio BERRIAri, baina frantsesa lehenetsita. Baiona, Angelu Miarritze eta Hendaiako herriko etxeek frantses hutsez bidali dituzte oharrak eta deialdiak.

Gipuzkoako Foru Aldundiak ele bitan bidali ditu ohar guztiak, salbu eta Kultura Sailaren prentsa ohar bat, erdara hutsez bidali baitute. Sail hori PSE-EEren esku dago -Denis Itxaso da arduraduna, eta ahobizi rola hartu du Euskaraldian-, eta ohitura du zenbait ohar eta komunikazio gaztelania hutsez igortzeko. Gipuzkoako ahaldun nagusi Markel Olanok hartu du neurri koherenteago bat jokatu duen ahobizi rolarekin; izan ere, prentsa agerraldietan euskara hutsez aritu da, eta euskaraz erantzun die galdera guztiei, baita erdaraz egindakoei ere.

Bizkaiko erakundeen kasuan, bai aldundiak eta bai Bilboko Udalak euskara hutsez igorri dituzte oharrak BERRIAra, ohi duten moduan. Izan ere, bi erakunde horiek hedabide bakoitzari galdetzen diote ea zer hizkuntzatan nahi duten prentsa edukiak bidaltzea, eta, kazeta honek euskaraz eskatu duenez, hala bidaltzen dizkiote beti.

Arabako Foru Aldundiak eta Gasteizko Udalak ere ele bitan bidali dituzte prentsa ohar eta deialdi guztiak, ohi duten moduan.

Alderdiei dagokienez, PSEk, PSNk, Geroa Baik, UPNk eta PPk gaztelania hutsez bidali dituzte ohar gehienak. Elkarrekin Podemosek, EH Bilduk eta EAJk, berriz, euskaraz eta gaztelaniaz.

PARLAMENTUKO JARDUNA



Nafarroako Parlamentuan ez da osoko bilkurarik izan Euskaraldiko bi asteotan. Hamaika eguneko egitasmoa hasi bezperan egin zuten osoko bilkura bat, eta, ohikoa den bezala, erdara erabili zen gehien. Bakartxo Ruiz EH Bilduko parlamentaria izan zen hitzaldi bat ia osorik euskaraz egin zuen bakarra. Saio berean Adolfo Araiz (EH Bildu) eta Jokin Castiella (Geroa Bai) parlamentariek ere erabili zuten euskara.

Eusko Legebiltzarrean, berriz, bi saio izan dira Euskaraldiak iraun duen egunetan, eta bietan ere erdara izan da gehien erabili den hizkuntza. Azaroaren 23ko osoko bilkuran gobernuaren kontrol saioa egin zuten, eta, Euskaraldiaren hasiera izanik, parlamentari batek baino gehiagok azaldu zion bere atxikimendua ekinaldiari. Saioaren idatzizko transkripzioa aztertuta, ondorioztatzen da hitzaldien heren bat inguru egin zela euskaraz eta beste bi herenak gaztelaniaz. EH Bildu, EAJ eta Elkarrekin Podemoseko hainbat parlamentarik bakarrik egin zuten euskaraz saio hartan. PP eta PSE-EEkoek dena gaztelaniaz egin zuten.

Handik astebetera egindako osoko bilkuran are eta txikiagoa izan zen euskararen erabilera. %28 inguru egin zuten euskaraz, eta %72 gaztelaniaz. Gasteizko parlamentuan ohikoa den moduan, EH Bilduk egin zuen gehien euskaraz. Hain zuzen ere, hitzaldien %80 euskaraz egin zituen koalizio abertzaleak. Osorik euskaraz egin zuten Pello Urizar eta Larraitz Ugarte parlamentariek, eta bi hizkuntzetan Josu Estarronak. EAJk %60 egin zuen gaztelaniaz eta %40 euskaraz, eta Elkarrekin Podemosek, berriz, %72 egin zuen gaztelaniaz eta %28 euskaraz. Talde horretako zenbait parlamentarik dena gaztelaniaz egin zuten, eta EAEko Ahal Dugu-ko idazkari nagusi Lander Martinezek egin zuen gehienbat euskaraz. Bigarren osoko bilkura horretan PSE-EEko Eneko Andueza parlamentariak hitz batzuk egin zituen euskaraz, baina erdaraz aritu zen batez ere.

SARE SOZIALAK



Ahobizi gisa hartutako konpromisotik urrun samar jardun dira agintariak eta alderdietako ordezkariak sare sozialetan. Koherentzia falta nabariena PSE-EEko ordezkariek izan dute. Euskaraldian zehar Twitterren idatzitako mezu gehienak gaztelaniaz zabaldu dituzte, esate baterako, Denis Itxaso Gipuzkoako Kultura diputatuak eta Idoia Mendia PSE-EEko idazkari nagusiak, biek ere ahobizi izateko konpromisoa hartua bazuten ere.

Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak, Markel Olano Gipuzkoako ahaldun nagusiak eta Eneko Goia Donostiako alkateak euskara lehenetsi dute Twitterreko kontu ofizialetan Euskaraldian zehar. Iñigo Urkulluk mezuen %69 idatzi ditu euskaraz, eta Markel Olanok eta Eneko Goiak, %75 inguru. Euskaraldiaren aurreko hamaika egunetan, esate baterako, askoz orekatuagoa izan zen euskararen eta gaztelaniaren arteko erabilera Olano eta Urkulluren Twitter kontuetan, erdi eta erdi egin baitzuten. Uxue Barkosek ere bi hizkuntzak erabili ditu Euskaraldian, baina mezu gehiago zabaldu ditu gaztelaniaz, Maria Solana gobernukideak eta Joseba Asiron Iruñeko alkateak bezala.

Hartutako konpromisoa bete dutenetako bat izan da EH Bilduko Nafarroako parlamentari Bakartxo Ruiz, euskaraz zabaldu baititu mezu zuzen guztiak Euskaraldiak iraun duen bitartean. Aurreko hamaika egunetako bere jarioari erreparatuz gero, euskaraz gehiago egin zuen orduan ere (%63), baina erdaraz ere idatzi zituen mezuak.

Jean Rene Etxegarai Baionako auzapez eta Euskal Elkargoko lehendakariak ez du mezu zuzenik zabaldu Euskaraldian, eta birtxiotu dituen guztiak frantsesezko mezuak izan dira. Unai Rementeria Bizkaiko ahaldun nagusiak ere mezu zuzen bakarra idatzi du Twitterren Euskaraldian, euskaraz, ekinaldiarekin bat egiten zuela jakinarazteko.]]>
<![CDATA[Frankismo soziologikoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/023/003/2018-12-04/frankismo_soziologikoa.htm Tue, 04 Dec 2018 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/023/003/2018-12-04/frankismo_soziologikoa.htm
Mundu osoko prentsak lerroburu nagusietara ekarri du Abascalen alderdiaren balentria. Eta bat etorri dira xehetasun batean: hots, orain arte Espainian ordezkaritzarik ez zuen ultraeskuinari lehenengo aulkiak eman dizkiola Andaluziako herriak, eta nolabait Europan Espainiak ordezkatzen zuen salbuespen bat amaitu duela horrela. Eztabaidagarria da, ordea, ideia hori. Izan ere, eskuin atzerakoia betidanik egon da Espainian. Alabaina, frankismo soziologiko horren indarra neurtzea zaila gertatu da orain arte, hain zuzen ere PPn ezkutatzen zelako, Abascal bera bezala. Zergatik? Beharbada, orain gutxi arte indarrean egon den alderdibitasunak ez zuelako beste aukera handirik uzten; edo, akaso, orain arte ez zelako politikoki zuzena Voxen programa faxista. Eta, segur aski, horixe aldatu da orain. Hau da, Europan eta munduan haize alde doa eskuin autoritarioa, eta Voxek belaontzia itsasoratu baino ez du egin behar izan betiko eskuin frankistaren bandera lau haizeetara zabaltzeko. ]]>
<![CDATA[«Siziliako mafia»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/023/003/2018-11-27/siziliako_mafia.htm Tue, 27 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/023/003/2018-11-27/siziliako_mafia.htm De Miguel auziko fiskala ustezko ustelkeria kasuan zerikusia dutenen aurka. «Mafiaren gisan» jokatzea egotzi die, eta,«herrialde serio» batean baino, «Sizilian ohikoagoak» diren jokamoldeak izatea. Inputatuek «inpunitatez» egiten zituzten delituak, eta denek zuten lotura bat: EAJrekiko harremana.

Fiskalak garrantzi handia eman die Ainhoa Alberdik jarritako salaketari eta aurkeztutako probei: audio grabazioei eta mezu elektronikoei, besteak beste. Horietan, fiskalak uste du estortsio ekintzen oinarriak daudela, Cosa Nostra-ko kideek erabiltzen zituztenen antzekoak; esate baterako, lan publikoak esleitzeagatik legez kanpoko komisioak «nahitaez» kobratuko dituztela agintzea.

Italiako uhartean ez, baizik eta batzuek kudeaketa onaren oasitzat jo duten Euskal Herrian izan ziren delitu larriak, fiskalaren tesiak berresten baldin badira, behintzat. Eta kontua da Ainhoa Alberdi enpresaria ausartu ez balitz salatzera, eta izan dituen presio guztiei aurre egitera, De Miguel auzirik ere ez litzatekeela izango segur aski, sistemak ez duelako tresnarik inpunitatearen katea hausteko. Beraz, epaitzen ari diren akusatu batzuk ardura postu garrantzitsuetan egon zitezkeen oraindik lasai asko; agian, zergatik ez, Arabako diputatu nagusiaren aulkian ere bai.]]>
<![CDATA[Eten ez den sokari helduta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/029/003/2018-11-25/eten_ez_den_sokari_helduta.htm Sun, 25 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1951/029/003/2018-11-25/eten_ez_den_sokari_helduta.htm
«Proiektu partekatu bat» agindu dute Oñatin, Euskal Herri osoarentzat, ulertzen da. Eta momentuko ataka historikoan, aipatzeko moduko asmoa da hori. Izan ere, 100 urteotan, hein batean, urrundu egin dira euskal erakundeak elkarrengandik, estatu arrazoiek, alderdi batzuen interesek eta zatiketa instituzionalak hartaratuta.

Lizarrako estatutuaren egile izan zenak ez luke meritu txikia, lortuko balu Euskal Herri osoa barnean hartuko lukeen egitasmo bati forma ematea. Hots, XXI. mendeko nazioaren izaerari atxikia: askotarikoa, parekidea, euskara ardatz izanik eleaniztuna, kohesionatzailea eta demokratikoa. Sortzaileen soka guztiz eten gabe, haiek ere utzitako korapiloak askatuko lituzkeena.]]>
<![CDATA[Neguriko klanaren ikur]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2024/018/002/2018-11-21/neguriko_klanaren_ikur.htm Wed, 21 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/2024/018/002/2018-11-21/neguriko_klanaren_ikur.htm
Sendagorta sendiak harreman estua eduki du elite finantzarioarekin —Bizkaiko bankuko presidenteordea izan zen, eta BBVko kontseilaria—, ekonomikoarekin eta politikoarekin, bai frankismoan, bai ondoren. Petronorreko lehen presidentea izan zen, 1968tik 1976ra arte. Opus Deiko kide izanik, Nafarroako Unibertsitatearen sorreran diruz lagundu zuen. 1970eko hamarkadan eman zuen Senerrek jauzi handi bat, Iberduerok Lemoizko zentral nuklearraren ingeniaritza proiektua esleitu zionean. Egitasmoa bertan behera utzi zuten, ETAren esku hartzeagatik, baina horrek ez zuen gelditu Senerren hazkundea.

Ibarra, Sota, Lezama-Legizamon, Delclaux, Agirre, Ampuero eta Neguriko (Getxo, Bizkaia) enpresarien belaunaldi ezagun baten altzoan, Sendagortak harreman estua izan du Espainiako erregearekin ere. 2014an eman zion Juan Carlos I.ak Espainiako Enpresari Ibilbidearen saria. Hain zuzen ere, Errege Etxeak ireki dio Senerri munduko hainbat merkatutara sartzeko atea. Horietako bat, Saudi Arabiakoa. 2017an Felipe VI.ak herrialde hartara egindako bisitan parte hartu zuen Sendagortak berak, SETEM erakundeak egindako txosten baten arabera. Herrialde hari ez ezik, Israeli ere armak eta teknologia militarra saldu dizkio Senerrek, Bizkaiko hainbat gizarte eragilek salatu dutenez.

Zabalgarbi errauste planta kudeatzen du, FCCrekin batera. CDCren finantzaketa irregularrarena ez da gertutik pasatu zaion ustelkeria kasu bakarra. Mexikon, OHL enpresarekin batera egin behar zuen hidrogeno planta baten proiektua ere ikertzen ari dira, OHL eta PRI alderdia lotzen dituen ustelkeria auzi sonatuaren barnean. ]]>
<![CDATA[Galdeketa handiaren bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/017/003/2018-11-20/galdeketa_handiaren_bila.htm Tue, 20 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/017/003/2018-11-20/galdeketa_handiaren_bila.htm
Lau urteko prozesuan, 219.000 lagunek bozkatu dute 209 herritan, eta %21ko parte hartzea izan da, batez beste. Donostian, galdeketa egin den hiriburu bakarrean, %13k bozkatu dute. Gehiago izan zitezkeen? Bai, baina, esaterako, antzeko galdeketetan %10eko eta %5eko parte hartzea izan zen Lleidan eta Tarragonan. Eta Kataluniak merezitako distira lortu du alor honetan.

Kataluniari ez ezik, Euskal Herriari ere badagokio autodeterminatzeko eskubidea. Espainiako eta Frantziako erakundeekin adostua bada, hobe. Baina, adostu nahi ez badute, zergatik ez aldebakartasunez bultzatuta? Horren alde diren indar politiko, sindikal eta sozialen elkarlanak bakarrik sor ditzake hori bermatzeko baldintzak. Herritar guztiei bozkatzeko aukera emango dien galdeketa ere adostasun horrek ekarriko du.]]>
<![CDATA[Gailurretaraino heldu da berotzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1964/014/001/2018-11-17/gailurretaraino_heldu_da_berotzea.htm Sat, 17 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1964/014/001/2018-11-17/gailurretaraino_heldu_da_berotzea.htm
Klima aldaketaren froga zientifikoak aurkeztu ditu OPCC Pirinioetako Klima Aldaketarako Behatokiak Klima aldaketa Pirinioetan: eragina, zaurgarritasuna eta egokitzea izeneko txostenean. CTP Pirinioetako Lan Komunitateak sortu du OPCC, eta, besteak beste, Nafarroako Gobernuak, Jaurlaritzak eta Akitania Berriak parte hartzen dute, Espainiako, Frantziako, Andorrako eta Herrialde Katalanetako beste erakunde batzuekin batera.

Lehen datua: 1949tik 2010era, 1,2 gradu berotu da mendikateko batez besteko tenperatura. Hau da, munduko batezbestekoa baino %30 gehiago. Auñamendietan izan dira iraganean aro beroak eta hotzaldiak, baina azken hamarkadetakoa inoizko «prozesurik bizkorrena» izaten ari da. Euria ere gutxiago egiten du. Azken 50 urteotan, %2,5 prezipitazio gutxiago izan da, batez beste, hamarkada bakoitzeko. Bereziki udan eta neguan sumatu dute aro lehorragoa, eta, gehienbat, mendikatearen hegoaldean. Elurra ere gutxiagotzen ari da hamarkadaz hamarkada.

ETORKIZUNEKO JOERAK

Etorkizunean joera horiek berretsi eta areagotuko dira, adituen ustez. Besteak beste, tenperaturaren igoera. Hipotesi ezberdinak dituzte, batzuk baikorragoak eta besteak ezkorragoak. Alabaina, hipotesi guztietan aurreikusi dituzte tenperatura altuagoak. Hipotesirik ezkorrenaren arabera, 2030erako 1 eta 2,7 gradu artean igoko da gehieneko tenperatura, eta 0,9 eta 2,2 gutxienekoa, 1961-1990eko aldiarekin konparatuz. Mende erdirako, berriz, 2 eta 4 gradu gehiago igoko da gehienekoa, eta 1,7 eta 3,3 gutxienekoa.

Prezipitazioei dagokienez, eredu ezberdinak daude: batzuek prezipitazio gehiago iragartzen dute, eta beste batzuek, aldiz, gutxiago. Denak bat datoz gauza batean, ordea: elur gutxiago egingo du. Horrela, Pirinioen erdialdean, 1.800 metroko garaieran, egungo elur lodieraren erdia izango da mende erdirako. 1.500 metrotik behera %78 gutxitu daiteke elur pilaketa mendearen azken zatian.

ERAGINA SEKTOREBIOFISIKOETAN

Klima aldaketa eragiten ari da mendiko ekosistemetan, faunan eta landaretzan. Pirinioetako glaziarren erdiak desagertu dira 1980ko hamarkadatik, eta geratzen diren hemeretziak ere bide beretik joan daitezke hurrengo hamarkadetan, besteak beste, ikur diren Ossoue (Vignemale), Perdido, Maladeta eta Aneto...

Glaziarretan ez ezik, kalteak izan daitezke goi mendietako aintziretan ere. Udako eta udazkeneko beroaldiek eta prezipitazio faltak eragin handia izan dezakete ur emarietan, akuiferoetan, eta, beraz, kontsumorako, energia sortzeko eta nekazaritzarako horniduran. Akuiferoen ur kopurua %20 txikitu daiteke mende erdirako, txostenaren arabera.

Panorama horrek eragina izan du animalietan eta landaretzan. Pirinioetako uhandrearen populazioa nabarmen jaitsi dela sumatu dute urte beroetan, eta goi mendietako txori batzuek ere gero eta zailago daukate orain arteko kopuruei eustea, besteak beste, eper zuriek. Hegazti migratzaileek zortzi egun aurreratu dute itzulerako bidaia 1959tik, eta, oro har, espezie guztiek gorago jo dute habitat egokien bila. Oro har, Europan hamarkada bakoitzeko 11 metro gorago joaten ari dira animaliak, berotze orokorra nabarmentzen hasi denetik.

Zientzialariek, gainera, ohartarazi dute klima aldaketa kalte egiten ari zaiela intsektu polinizatzaileei, eta horrek ondorioak izan ditzakeela ekosistemetan. Aldi berean, izurrite batzuk eta espezie inbaditzaile batzuk gero eta toki gehiagotara iristen ari dira, besteak beste, pinuaren prozesionaria.

Basoak zabaltzen ari dira, ordea. Esate baterako, azken 50 urteotan 35 metro gorago hedatu da basoen eremua Pirinioetako hego hegian. Goi mendietako larreen abandonatzeak eta berotze globalak eman dute horretarako aukera. Edozein kasutan, zientzialariek ohartarazi dute lehorte luzeek eta suteek eragin itzela izan dezaketela etorkizunean.

ERAGINA SEKTORE EKONOMIKOETAN

Antzemango dute klima aldaketa Pirinioetako sektore ekonomikoetan ere. Turismoari dagokionez, esaterako, kinka are larriagoan jarriko du eski estazioen negozioa. Dagoeneko sumatu dute. Altura apaleko estazioetan bost eta 55 egun artean atzeratu da denboraldia hasteko garaia, eta bost eta 30 egun artean estazio garaietan. 1960tik 2010era %5 eta %70 artean gutxitu dira elur lodiera 30 zentimetrotik gora den egunak.

Nekazaritzan ere nabaritu dute. Zerealetan kalte handia ekartzen ari da, bereziki uda partean gero eta gehiago izaten diren beroaldi eta lehorteen eraginez. Larreak eta animaliak eurak ere pairatuko dute bero lamaden kaltea. «Oso litekeena da abelburuen estres termikoa ohikoagoa eta gogorragoa izatea». Energia hidraulikoarentzat ere ez dira aurreikuspen onak, bereziki udan eta udazkenean.

Izan ditzake onurak ere, ordea: udako turismoa indar daiteke, eguzki energiaren ahalmena %10 handiagoa izan daiteke mende erdirako, eta zenbait laboreren ekoizpena ere haz daiteke: mahatsa eta oliba, esate baterako.

Aldiz, gero eta sarriago espero dira muturreko gertakariak -elur jausiak, uholdeak, harkaitz eta lur jausiak-, eta haiek kaltea egingo diete azpiegiturei, pertsonei eta ehun ekonomikoari.]]>
<![CDATA[Errekuntza autoen amaiera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/022/003/2018-11-14/errekuntza_autoen_amaiera.htm Wed, 14 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/022/003/2018-11-14/errekuntza_autoen_amaiera.htm lobby-ak oso indartsuak direla Espainian eta Europan, eta, beraz, zuhurtziaz hartu behar direla halako iragarpenak.

Edonola ere, aurrera egitea lortuko balu, beharrezko norabidean hartutako erabaki bat izango litzateke Madrilek iragarritakoa, eta oinarria jarriko luke garraioan ere energia iturri alternatiboen sareak zabalduz joateko, gaur-gaurkoz oso ahulak eta puntualak baitira.

Panorama horrekin, gainera, errekuntza autoak egiten dituzten enpresek beste erremediorik ez lukete izango produkzio sistemak pixkanaka egokituz joatea baino, auto elektrikoak ekoizten hasteko, adibidez. Espainiako Gobernuaren legeak baditu puntu ahulak, ordea. Batetik, ez du aurreikusi, Europako beste herrialde batzuetan ez bezala, zerga sistema sendo bat, kutsatzen duenak gehiago ordain dezan. Bestetik, 2040a beranduegi izan daiteke, klima aldaketa oso bizkor baitoa aurrera.]]>
<![CDATA[«Bi urteko geldialdi batean sartuko dira AEBak orain»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1959/003/001/2018-11-08/bi_urteko_geldialdi_batean_sartuko_dira_aebak_orain.htm Thu, 08 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1959/003/001/2018-11-08/bi_urteko_geldialdi_batean_sartuko_dira_aebak_orain.htm
Zertan aldatu dute boz hauek AEBetako egoera politikoa?

Errotik aldatu dute. Kongresua demokraten esku geratu da, eta hark dauka ikerketak abiatzeko eskumena. Beraz, horrek esan nahi du demokratek ikerketa pila bat has ditzaketela Trumpen administrazioaren inguruan. Horrek botere oreka erabat aldatuko du, zeren eta, adibidez, Robert Mueller III.aren ikerketek —Errusiak 2016ko presidentetzarako bozetan izan zuen esku hartzea ikertzen ari da— ez zuten bide handirik izango errepublikanoek irabazi balute. Trump paretaren kontra geratuko da orain.

Geografiak erakutsi du berriro ere eragin handia duela emaitzetan, ezta?

Erabatekoa. Demokratek 3,5 milioi boto gehiago izan dituzte, baina [behin-behineko emaitzen arabera] bi ordezkari gehiago bakarrik. Nekazari guneak nagusi diren estatuek askoz ere ordezkaritza handiagoa dute, boto bakoitzeko, hiriguneetakoek baino. Mundu hori da demokratek gehien galdu dutena, eta, oraingoz, behintzat, ez dirudi berreskuratuko dutenik. Aldiz, hemengo inkesten arabera, emakumeen %60k baino gehiagok ez dute Trump gustuko. Beste kontraste handi bat dago unibertsitate ikasketak dituztenen eta ez dituztenen artean. Izan ere, titulazioak dituztenen artean askoz zale gutxiago ditu Trumpek.

Ekinaldi legegilea kongresuak dauka. Horrek nola eragingo dio Trumpen agintaldiari?

Horretan oso egoera txarra dauka. Boto guztiak zenbatu beharko dira jakiteko zer-nolako abantaila izango duten demokratek, baina egoerak Trump neutralizatuko du, ez baitago ohituta elkarrizketara, kontsentsuak lortzen saiatzera eta besteekin lan egitera. Bestalde, demokratek oso estrategia naifa hartu dute. Haien bozeramaileak esan du bi alderdien artean lan egitearen alde daudela, elkarrizketa bultzatuko dutela eta akordioak lortu nahi dituztela. Eta argi dago errepublikanoek ez dutela nahi halakorik. Horrek esan nahi du gorren arteko elkarrizketa bat izango dela eta ez daukala irteera garbirik.

Senatuaren gehiengoari eutsi dio Trumpek. Horrek ere berebiziko garrantzia izango du, ezta?

Eutsi bakarrik ez, handitu ere egin du gehiengoa. Horiek oso albiste txarrak dira demokratentzat, zeren eta Auzitegi Gorenean oso jende adinekoa dago aurrerakoien aldean —haietako batek dementzia arazoak erakutsi ditu jadanik—, eta, beraz, Trumpek hautagaiak sartzen baditu Auzitegi Gorenean, herri honek eskuinean segituko du hurrengo 40 urteotan. Eta horretarako behar dena da Senatuko gehiengoa. Beraz, horretan izugarrizko boterea eman diote botoek Trumpi.

Hemendik aurrera zer gertatuko da AEBetan??

Ez da ezer gertatuko. Hau da, blokeo egoera bat etorriko da. Demokratek esan dute bi alderdien artean lan egin nahi dutela, elkartasunean... Adostu dezakete zerbait, agian, azpiegituren arloan, baina hortik aurrera ez dute ezer adostuko, errepublikanoek ez dutelako nahi. Eta demokratek ere karta hori jokatu nahiko dute 2020ko bozetan, Trumpi egotziko diotelako ezer adostu ez izanaren errua. Trumpek badaki bere oinarriari eusteko demokratei aurre egin behar diela, eta, beraz, garrantzitsuak diren gai horietan —immigrazioa, osasuna...— ez dute inongo konpromisorik hartuko. Bi urteko geldialdi batean sartuko dira AEBak orain.

2020ko presidentetzarako bozen abiapuntuan gaude, beraz. Demokratek asko dute argitzeko, ordea, horiei begira, ezta?

Bai, bururik gabeko alderdi bat dira oraintxe. Eta ez dute gaizki egin, batez ere, estatu bakoitzean egoera ezberdina zela jakitun, ez dutelako mezu homogeneo bat eman nazio osorako. Bazekiten lekuan lekuko diskurtso bat behar zutela lekuan-lekuan irabazteko. Eta hori egin dute. Baina orain ez daukate ez mezu bateraturik, ez bururik. Demokratek ez daukate bizkarrezurrik, ezta indarrik ere. Hala ere, duela hiru urte Trump ere ez zen hautagai nagusia, eta azken momentuan hautatu zuten, errepublikanoen aparatu osoaren iritziaren aurka. Trumpek eman zuen ezustekoa eman lezake demokrata batek ere.

Egun bateko lorea ez dela ere erakutsi du Trumpek.

Oraingoz bai. Baina daukan borroka nagusia Txina da. Izan ere, baliteke muga zergak haren aurka bihurtzea, ondo kudeatzen ez baditu. Oraingoz, Wall Streetek behera egin du, eta horrek ez dio lagunduko, zeren Trump esaten ari da AEBetako historiaren ekonomiarik onena dugula oraintxe. Soja nekazariak oso kaltetuta geratu dira jada haren politika ekonomikoekin. Soja ezin saldurik dira, eta aste batzuk egon daitezke, baina sei hilabete barru berdin jarraitzen badute, nekazariekin arazoak izango ditu Trumpek.]]>
<![CDATA[Epaile bat bakarrik balitz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/017/003/2018-11-07/epaile_bat_bakarrik_balitz.htm Wed, 07 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/017/003/2018-11-07/epaile_bat_bakarrik_balitz.htm
Eta horri kateatuta geratu zaizkio Espainiako hedabideak, ilargia seinalatu beharrean hara seinalatzen duen hatzari begira geratzen dena bezala. Zeren eta gaitz erdi Espainiako Justiziaren arazo bakarra epaile baten kontua balitz... Ez baita ahaztu behar Otegik, Jacintok, Rodriguezek, Diezek eta Zabaletak behin baino gehiagotan jarri zutela helegitea Murilloren eta aretoko beste epaileen erabakiaren kontra. Bada, ez Gorenak eta ez Konstituzionalak ez zuten galarazi zigortuek espetxe zigor luzeak betetzea, ezta azken egunera arte betetzea ere.

PSOEren gobernuaren estrategiaren parte izan zen Bateragune auzia. Helburua zen ezker abertzalea zatitu eta ETAren amaiera azkartu nahi zuten buruzagi independentisten bidea trabatzea. Polizia operazioaren eta Baltasar Garzon epailearen instrukzioaren ostean, epaiketak, errekusazio eskariak eta helegiteak heldu ziren gero. Orain, berriz, Estrasburgoko Auzitegiaren hamaikagarren zaplaztekoa Espainiaren sinesgarritasunari. Ez da epaile aho zabal baten kontua bakarrik, demokrazia baten oinarrizko printzipioak bermatu nahi ez dituen estatu batena baizik.]]>
<![CDATA[Altsasu, Euskal Herria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/023/003/2018-10-31/altsasu_euskal_herria.htm Wed, 31 Oct 2018 00:00:00 +0100 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/023/003/2018-10-31/altsasu_euskal_herria.htm
Irakurriko zituen, noski, gutxienez bera bezain espainiar izan den eskuin nabarristaren testu historikoak: Del Burgo, Garcilaso, Esparza, Baleztena, Rodeznoko kondea... Francoren lagun eta sostengu, haiek guztiak. Euskalerria hitza topatuko zuen haietan. Aski luke irakurtzea XIX. eta XX. mendeko idazle europar klasikoak: Humboldt, Hugo, Baroja... Bertako ahozko tradizioari eta toponimiari erreparatzea, edonon topa litekeen euskararen aztarna betierekoari. Riverak eta Altsasura etorriko direnek —eskuin muturrekoak zein moderatuagoak— badakite Altsasu Euskal Herria dela. Hala ez balitz, ez lirateke etorriko. Hala ez balitz, ez lirateke egongo hiru gazte kartzelan 13 urte arteko zigorrak betetzen tabernako liskar batengatik.]]>
<![CDATA[Zabortegietako hondakinak ere errauts litezkeela uste du GHK-k]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/019/001/2018-10-28/zabortegietako_hondakinak_ere_errauts_litezkeela_uste_du_ghk_k.htm Sun, 28 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1943/019/001/2018-10-28/zabortegietako_hondakinak_ere_errauts_litezkeela_uste_du_ghk_k.htm txosten batean. Ainhoa Intxaurrandieta eta Iñaki Errazkin -GHK-ko presidente eta Gipuzkoako Ingurumen diputatu ohiak, hurrenez hurren- errugabetu zituen Espainiako Kontu Auzitegiaren ebazpenari helegitea jartzeko egokitasuna aztertu duen azterlanean plazaratu dute argudio hori GHK-ko abokatuek.

Txostenak dioenez, salatutakoen defentsak ez du behar bezala frogatu, hain zuzen, aztertu dituztela badirela beste aukera batzuk errauste plantaren gaindimentsionatzearen balizko arazoari aurre egiteko. «Ebazpenak berak aitortzen du bazegoela aukera erregaia lortzeko, eta teknikariek onartu zuten aukera dagoela zabortegietan dauden hondakinak errausteko». Txostenak ez du aipatzen zer zabortegiri buruz ari den, baina azken hamarkadan hainbat hondakindegi itxi dituzte Gipuzkoan. San Markokoa (Errenteria) 2008an itxi zuten, 2014an Urtetakoa (Zarautz), 2015ean Sasietakoa (Beasain), eta 2016an Lapatxekoa (Azpeitia). «Arazoren bat balego, hondakin gehiago ekarriz emango litzaioke irtenbidea, eta aukera hori ez du aintzat hartu auzitegiak», dio txostenak.

Txostenean ez du zuzenean aipatu Gipuzkoatik kanpoko zaborrak ekartzearen aukera, baina iradoki dute: «Jakinekoa da Gipuzkoak eraman izan dituela eta eramaten dituela hondakinak kanpora, eta zabortegiak birgai litezkeela, Gipuzkoako bertako hondakinak erabil daitezen».

Irtenbide horiek aztertu ez zituztenez, Bilduko kudeatzaileek «funts publikoen kudeaketa onaren oinarrizko arauak urratu» zituztela uste dute GHKren abokatuek. Argudio horiek aintzat hartuta, adierazi dute «gaindimentsioak» ez diola eragiten erraustegiaren funtzionamenduari.

2013an erraustegiaren proiektua geratu izanak Gipuzkoari egindako kalte ekonomikoa -46 milioi euro inguru- Errazkinek eta Intxaurrandietak euren gain hartzea nahi dute EAJk eta PSE-EEk. Oraingoz, kontu auzitegiak arrazoi eman die Bilduko arduradunei, eta prozesu juridikoaren gastuak ordaintzera ere zigortu ditu auzi jartzaileak. Alabaina, EAJk eta PSE-EEk uste dute badaudela argudio «sendoak» helegitea jartzeko. «Gomendagarria da arrazoitutako helegite bat jartzea», aipatu dute euren zerbitzu juridikoek. Izan ere, euren ustez, ebazpena ez dago frogetan oinarrituta.

Ezohiko batzarra, bihar

Hain justu ere, txosten hori baliatuta egingo dute bihar ezohiko batzarra Gipuzkoako Hondakinen Kontsortzioko batzarkideek. Helegitea jartzea erabakio balute -gehiengoa dutenez, hori litzateke normalena-, Espainiako Kontu Auzitegiaren beste sala batek aztertuko luke. Hark ematen duen ebazpenari ere jartzeko aukera legoke, Auzitegi Gorenean.

Hain zuzen, errauste plantaren balizko gaindimentsionatzearen auziak pisua hartu du berriro ere. Izan ere, GuraSOSek egin berri duen txosten baten arabera, Zubietan eraikitzen ari direna ere handiegia litzateke herrialdean sortzen diren hondakinetarako. Egungo sorrera tasak eta Europako Batasunak 2035erako ezartzen dituen birziklatze helburuak aintzat hartuz gero, 96.312 tona izango lituzke eskura erraustegiak, baina 200.000 tona tratatzeko ahalmena izango du. Aurreko agintaldian Bilduk geratu zuen proiektua 320.000 tonakoa zen.]]>
<![CDATA[Mugarriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/018/003/2018-10-27/mugarriak.htm Sat, 27 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/018/003/2018-10-27/mugarriak.htm
Saria jaso du Egunkaria-BERRIAk ere, eta era batera edo bestera proiektu horrekin zerikusia izan duten guztiek jaso dute sariaren zati bat: sortzaileek, langileek, sustatzaileek eta era bateko edo besteko laguntzaile guztiek. Irauteko sortu zuten Euskaldunon Egunkaria, eta gaur arte iraun du.

Belaunaldi gazteek ez dezatela ahantzi: Espainiako Auzitegi Nazionalak eta Guardia Zibilak itxi zuten Egunkaria. Arriskua baitago, gero eta memoria motzekoagoa den panorama mediatiko honetan, nondik heldu garen ahazteko. Nortzuek sortu zuten, zer adorerekin, zer anbizio eta irmotasunez. Nortzuek jarri zizkioten trabak ibiltzen hasi zen gurdiari eta nork astindu dituen bridak gurpilak trabatuta geratzeko arriskua izan denean. Honaino heldu da Egunkaria-BERRIA. Eta albisterik onena da jarraitzeko asmo osoa duela, hemendik aurrerako mugarri izango diren erronkei heltzeko gertu.]]>
<![CDATA[Orain presoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/023/003/2018-10-21/orain_presoak.htm Sun, 21 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1951/023/003/2018-10-21/orain_presoak.htm
Frantzian bai, beste bi preso gerturatu dituzte asteon, duela zenbait hilabete hasitako bidean. Eta litekeena da etzi bultzada handi bat etortzea Estrasburgotik zigor bikoitza —Frantziakoa eta Espainiakoa— betetzen ari diren presoen auzian. Bitartean, Donostia txiki geratu da presoen eskubideen aldeko aldarrirako. Manifestazioa esanguratsua izan da, bai kopuruz eta bai jasotako babesaren aniztasunagatik. UGTk ere bat egin du aldarriarekin, esaterako. Eta horrek erakusten du euskal gizarteak aurrera egin nahi duela. Pixkanaka preso politikorik gabeko herri batean bizi nahi duela, eta agenda politiko-sozialak ezin duela normaltasunik izan gatibuen eta haien senideen eskubideak errespetatzen ez diren artean. Aspaldi behar zuen baina, orain presoak!]]>
<![CDATA[Usteak erdia ustel]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2018-10-16/usteak_erdia_ustel.htm Tue, 16 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2018-10-16/usteak_erdia_ustel.htm
Baina Espainia ez da edozein herrialde. 1977tik boterean denbora gehientsuena egon diren alderdietako batek (PP) bere burua legez kanpo finantzatu duela ebatzi dute epaileek berriki. Beste alderdi nagusiak ere (PSOE) baditu ustelkeria kasu sonatuak bizkar gainean. Errege Etxea ere zipriztindu du arazo endemikoak, Noos auzi sonatuan.

Euskal Herrian ustelkeriari lotutako epaiketarik handienari ekin diote berriro ere, EAJko buruzagi ohi Alfredo de Miguel akusatu nagusiaren deklarazioarekin. Fiskaltzak adierazi du hainbat inputaturekin prest dituela hitzarmenak, aitortu dutelako legez kanpoko komisioak jasotzeko sare baten parte izan zirela. Espainiako joera batzuek Euskal Herrian eraginik ez dutelako usteak erdia ustel duela agerian utziko luke horrek, egiaztatuko balitz.]]>
<![CDATA[«Berme funts bat behar du Europak karbono gabeko trantsiziorako»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/005/001/2018-10-13/berme_funts_bat_behar_du_europak_karbono_gabeko_trantsiziorako.htm Sat, 13 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1855/005/001/2018-10-13/berme_funts_bat_behar_du_europak_karbono_gabeko_trantsiziorako.htm
IPCCren txostenak azpimarratu du zeinen garrantzitsua den munduaren berotze globala ez izatea 1,5 gradu baino handiagoa. Benetan garaiz al da oraindik horretarako?

Txostenak ez dio erantzuten galdera horri. Hainbat jokaleku azaltzen ditu energia, garraio eta beste alorretako karbono isurietan oinarrituta eta, sortzen den kasuetan, hura jaso eta biltzeko metodoak kontuan hartuta. Horrez gain, fiskalitatean, inbertsioetan, nazioarteko kooperazioan eta baliabideen mobilizazioan zer baldintza ekonomiko-sozial bete behar diren zehazten du 1,5 graduren berotze globala ez gainditzeko. Eta aipatzen dugu oraingoz urruti gaudela baldintza horietatik.

IPCCk gradu eta erdiko helburua nabarmendu du, baina itxura du gobernuek eta agintariek galdutzat dutela borroka hori.

Bi graduen aukera ere mahai gainean dago, baina hemen auzia da ikustea zein den diferentzia 1,5 graduko berotze baten eta bi graduko berotze baten artean. Eta txostenak nabarmen utzi du aldeak oso handiak direla. Bistakoa da ez dela erraza gradu eta erdiko berotzea bermatuko duten baldintzak betetzea, eta, gainera, badirela munduan elkarlan eremu orokor horretatik at geratu nahi dutenak —Trump, Italia...—. Baina aintzat hartu behar da zer kostu duten Parisko itunetik kanpoko jokaleku batek ekarriko dituen ondorioei aurre egiteko jarri behar diren baliabideek. Alde horretatik, berotzea bi gradutik igaroz gero, kostua laukoiztu egingo da. Hori ere arrazoi on bat da aldez aurretik ekiteko.

Oso denbora gutxi dago aipatu dituzuen errotiko aldaketak egiteko: hamarkada bat edo bi, gehienez. Uste duzu posible dela hain azkar aritzea?

Berez, borondatea egonez gero, neurriak jar daitezke hainbat alorretan hori posible egiteko. Arazoa da oso azkar egin behar dela, eta, gainera, modu koordinatu batean munduko herrialde guztietan. Eta hori egitea, teorian, posible da, baina, praktikan, ikusita zenbat energia sozial erabili behar den horretarako, aitortu behar da nahiko zaila izango dela.

Badira planetako hainbat tokitan hartzen ari diren neurri positiboak ere, IPCCko arduradun batzuek nabarmendu duzuenez. Zehatz dezakezu zeintzuk diren?

Gauza positiboak egiten ari dira toki askotan. Frantzian, adibidez, autoen isuriei muga jarri zaie, abiadura mugak ezarri dira, auto elektrikoa ari da bere bidea egiten... Txinan neurri asko hartzen ari dira bertako kutsadurari aurre egiteko. Alemanian ere gauza asko egin dituzte. Baina ez da nahikoa. Neurri globalagoak eta koordinatuak behar dira, eta mundu osoan jarri behar dira martxan, baita bi graduko berotze globala bideragarri egiteko ere. Horrek esan nahi du karbono gutxiko sistemetako inbertsioa bideratu egin behar dela; hots, munduko aurrezkien %2,5 garraioan, energian, etxebizitza antolaketan inbertitu. Milioi asko dira horiek, eta horrek esan nahi du berrantolatu beharra daukagula, teknologia berriak aprobetxatuz.

Herrialderik pobreenak dira ahulenak klima aldaketaren aurrean, baina erreformarik handienak herrialderik aberatsenek egin behar dituzte. Kontzienteak al dira herri aberatsetan klima aldaketa euren arazoa ere badela?

Herrialde aberatsetako herritarrak ez dira kontzienteak, eta hor arazo handi bat daukagu. Eta kontua ez da bakarrik eurei zuzenean eragingo ote dien, zeren ikerketa asko daude erakusten dutenak arrisku handiak daudela munduko toki guztietan. Kontua da, izan ere, auziari behar den moduan erantzuten laguntzen badute horrek ekarriko dituela onurak eurentzat ere: enpleguaren kalitatean, nekazaritzaren eboluzioan, hirien garapenean eta abar. Eta ezin da eskatu zailtasunean ezartzen dugun jendea okupa dadila guk sortzen ditugun arazoez, hori guztiz hipokrita baita. Beraz, klimaren auzia ez da besteen auzi bat, baizik eta denona, eta posible da elkartasunez jokatzea.

Aldaketarik gogorrenak industrian, energian eta garraioan egin behar dira. Horiek dira sektorerik kutsatzaileenak eta zailenak, gainera, karbonorik gabeko teknologietara aldatzeko. Imajina dezakezu mundu bat, edo Europa bat, aldaketa horiek eginda?

Europak egin beharko lukeena da denontzako finantza sistema bat sortu, sektore horietan egin behar diren transformazioak ahalbidetzeko. Horretarako, berme funts bat osatu beharko litzateke, karbonoa ordezkatzeko trantsiziorako behar diren inbertsioak egiteko, enpresetan diru galerak eragin gabe. Hau da, estatuak berak hartuko luke konpromisoa bermatzeko enpresek ez dutela dirurik galduko bide horretan. Inportantea da hori, zeren hori ez da zor publiko bat sortzea, baizik eta erakundeen arteko itun orokor bati jarraitzea. Arazoa da Europan tentsio politiko handiak daudela orain Italiaren, Frantziaren, Alemaniaren, Poloniaren eta ekialdeko herrialdeen artean, eta ez dela erraza halako erabaki komunak hartzea, baina hartu beharko lirateke.

Autogintzaren sektorean, esate baterako, herrialdeak ez dira ados jartzen isurketak murrizteko bideari buruz. Ez da oso itxaropentsua.

Ika-mika horiek ez dute ezertan laguntzen. Espero dut klimaren aldeko kausa faktore mobilizatzaile komun bilakatuko dela berandu baino lehen, eta horrek bidea emango duela espainiarrek, frantsesek eta gainerakoek bat egiteko beste gizarte eredu bat martxan jartzen. Sentimendu nazionalen gainetik egon behar du kausa berri horrek, energia, garraio eta etxebizitza eredu berri bat abian jartzeko oinarria jarriko duena, eta berotze globalari aurre egiteko aukera emango duena. Ideia hori ere ageri da behin eta berriro IPCCren txostenean.

Txostenean CO2 eta berotze efektuko gasak harrapatu eta gordetzeko sistemen aukera ere aipatzen duzue. Uste duzu eraginkorrak direla halako sistemak maila globalean?

Beharbada, posible izango da isurien zati bat harrapatu eta biltzea, baina hori ez da nahikoa izango arazoari modu integral eta eraginkor batean aurre egiteko. Txostenak, hala ere, ez du esaten ez dela posible CO2a harrapatu eta gordetzea, baizik eta hori ez dela nahikoa izango. Baldintza orokorragoak bermatu behar dira berotzea ez dadin izan 1,5 edo gehienez 2 gradu baino gehiagokoa.]]>
<![CDATA[Pinudiak salbatzera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/023/003/2018-10-12/pinudiak_salbatzera.htm Fri, 12 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/023/003/2018-10-12/pinudiak_salbatzera.htm xingola marroiaren gaitzak jotako pinuak, eta onddoei erresistenteak zaizkien koniferoak bilatzeko ahalegina egingo dute.

«Basogintza gure mendietatik desagertzea saihestu nahi dugu», azaldu du Gipuzkoako diputatu Ainhoa Aizpuruk, planaren helburuaz ari zela. Kontua ez da, baina, basogintza desagertzen uztea. Kontua da zer-nolako basogintza lehenesten den eta zertan erabiltzen diren erakundeen baliabideak. Eta Jaurlaritzak eta hiru diputazioek aurkeztutako planak helburu nagusi bat du: egurraren ustiaketa produktibista eta espezieen monokultiboa salbatzea.

Baina badira beste eredu batzuk ere. Egur ustiaketa ez da bateraezina naturatik gertuko basogintza lantzearekin. Ekoizpenera bideratutako konifero sailek gehiegizko pisua dute Bizkaian eta Gipuzkoan. Eta bertako espezieetan oinarritutako jatorrizko basoak hutsaren hurrengoa dira ia. Pinudien gaitzak panorama hori irauli eta orekatzeko aukera ezin hobea jarri du mahai gainean. Eta aukera galdu daiteke, berriro, erakundeek ez baitute ikusi ere egiten bertako espeziez osatutako basoek aukera bat merezi dutela. Aukera bat behintzat.]]>
<![CDATA[GORRIAK IKUSTEN ARI DA PINUA]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1981/002/001/2018-10-07/gorriak_ikusten_ari_da_pinua.htm Sun, 07 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1981/002/001/2018-10-07/gorriak_ikusten_ari_da_pinua.htm Dothistroma pini eta Lecaonosticta acicola izeneko onddoek erasan diete intsinis pinuei, eta xingola gorria eta xingola marroia izeneko gaitzak areagotu eta zabaldu.

Duela urte batzuetatik ari ziren pinudiak jasaten gaitzaren erasoak, bereziki Gipuzkoan, baina aurtengo udan izan diren hezetasun handiak eta beroak inoizko gehien zabaldu dute izurritea. Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak emandako datuen arabera, intsinis pinuen %35 inguru daude gaitzak kutsatuta. Haietako asko ezin izango dira leheneratu, beste asko botika egokiaren edo eguraldi baldintzen zain daude, irtenbiderik duten edo ez jakiteko. Sektoreko eta diputazioetako arduradunak saiatu arren, konponbiderik ez dute topatu oraingoz. Sendabiderik izango den ere ez dakite ziur. Nazioartean halako egoerak pasatu eta gainditu dituzten hainbat herrialdek ematen diete itxaropena, baina ez dago jakiterik Euskal Herrian posible izango den. Krisiak, baina, aspaldiko eztabaidarik handiena piztu du baso politikaren inguruan. Ñabardurak ñabardura, ia eragile guztiak bat datoz: ezin une egokiagoa da gogoeta sakon bat egin eta aurrera begirako baso politikari buruzko eztabaida mamitsu eta zabal bat egiteko.

Intsinis pinuaren erabilera intentsiboa eta monokultiboaren aldeko hautua egin dute azken hamarkadetan Euskal Herriko ardatz atlantikoan, bereziki Bizkaian eta Gipuzkoan. Kaliforniatik ekarritako zuhaitzek basoen %15 inguru betetzen dute gaur egun, baina oso modu ezberdinetan banatuta daude. Gipuzkoan eta Bizkaian gehien zabaldu den espeziea da. Nafarroan eta Araban aski mugatua da, eta Ipar Euskal Herrian alerik ez da.

Gorriak ikusi arren, batzuek ez diote oraingoz akaberarik ikusi pinudien aroari. Kepa Albizu Baskegur baso jabeen elkarteko zuzendaritzako kideak ez du itxaropena galdu: «Larritasunaz jabetuta bai, baina itxaropentsu gaude. Duela urtebete etorri zen Txileko aditu bat, eta aurten Zeelanda Berrikoak heldu dira gurera. Haiek antzeko egoerak pasatu dituzte duela 50 urtetik hona, eta gai izan dira aurrera egiteko. Beraz, egin behar dena eginez gero, hau kontrola daiteke».

Gipuzkoan dago egoerarik larriena, eta izurritearen lehen zantzuak ere herrialde horretan azaldu ziren duela urte batzuk. Ekonomia Sustapen, Landa Ingurune eta Lurralde Orekako diputatu Ainhoa Aizpururen hitzetan, «egoera kezkagarria» da, baina goizegi da esateko pinuarenak egin duen. «Sektorearen beste eragileekin batera (Neiker, Hazi, Baskegur, Arabako eta Bizkaiko foru aldundiak, Jaurlaritza) gaitz honi aurre egiteko neurriak hartzen ari gara. Ikerketak areagotzen, erresistenteak diren aleak aurkitu nahian eta beste espezie batzuen erresistentzia maila aztertzen». Tratamendu fitosanitario esperimentalak ere egiten ari dira, eta beste herrialdeetako informazioa jasotzen. «Ikertzaileek ez dute baztertzen tratamendu fitosanitarioen bidez gaixotasun honi aurre egin ahal izatea. Oraindik, baina, ez da aurkitu tratamendu eraginkorrik».

Jendearen kezka jaso dute basozainek ere. Urko Ibañez Bizkaiko Basozainen Elkarteko idazkariak aitortu du eurek ere ez dutela informazio askorik: «Gaixotasuna bat-batean iritsi zaigu, eta oraindik ez dakigu nola jokatu. Jendea urduri etortzen zaigu galdetzera ea zer tratamendu egin dezaketen eta abar, baina ez dakigu zer erantzun». Lasai egoteko eskatu die Albizuk: «Panikoan ez sartzeko eskatu diegu jabeei. Ez gaude ados pinuen inguruan orain ematen ari den mezuarekin, hau da, pinuak irtenbiderik ez daukala eta halakoekin».

«Jabe handien mesedetan»

Egoera larria da, baina. Zenbait eskualdetan —Bidasoaldean, Donostialdean eta Tolosaldean, esaterako— pinudien bi herenetik gorako afekzioa dago. Eta baserritar askok sailak botatzeko baimena eskatu diote administrazioari. Ataka horretan ikusi du bere burua Maite Aristegi EHNE sindikatuko idazkari nagusi ohiak. Bergaran dauka pinu sail bat, eta botatzea pentsatzen ari da. «Sail polita da, lan asko eman diguna, abelburuekin-eta garbitu izan duguna... Orain pentsatzen ari gara zer landatu pinudia bota ondoren: pagoa, gereziondoa...». Aristegik administrazioaren informazioaren falta sumatu du. «Duela gutxi bidali dute eskutitz bat, eta basozainek ere ez dakite zer egin. Beraz, baserritar asko bere kabuz ari da erabakiak hartzen, ondo jakin gabe zer egin».

Azken finean, Aristegik aitortu du baserritar askok «inertziaz» jokatu dutela pinudien aldeko apustuan. Horrek monokultiboaren gaitzak azaleratu ditu orain, «arrautza guztiak saski berean jartzea arriskutsua baita». Eta naturak bere bidea egin du.

Hala ere, jabe txikien eta handien arteko bereizketa nabarmendu du Aristegik. «Baserri txikia, nekazaritzari lotua egon dena, zainketan eta garbiketan aritu da, eta esfortzu bat egin du pinudietan. Baso politika egoki baten faltan, agian errazenera jo dugu, baina uste dut bereizketa hori egin behar dela».

Diru laguntzak ere, txikiengana baino gehiago, lur-jabe handiengana iritsi direla esan du Aristegik. Eta horretan bat dator Julen Villasante Kolore Guztietako Basoak plataforma ekologistako eleduna. «Lur-jabe handiak daude Bizkaian, eta ezagunak dira (Atutxa, Isasi...). Laguntzak ondo banatu dira, edo nork atera du etekin handiena hortik? Europak ezarritako irizpideen arabera egin al dira gauzak? Baliabide handiak badituzu, eta lehengo baldintza bertsuetan jarraitzeko ematen badira, ezin da beste baso politika bat martxan jarri». Eta horrek betikotu dezake lurraldearen zati handi batean elkarteak ikusten duen «basamortu berdea». «Bizkaian, pinu eta eukalipto sailak dira %75, eta antzeko egoera dago Gipuzkoan. Bertako basoa ia ezin da aurkitu, edo azalerak oso txikiak dira. Horrek esan nahi du benetako aniztasuna, berezkoak diren espezieak, ez daudela hor». Horrek kezkatzen du plataforma.

Publikoak vs pribatuak

Ikuspegi hori baino baikorragoa du Baskegurrek intsinis pinuen monokultiboak ekarri dituen onurei buruz. «Aniztasun handiko egoera daukagu, eta egoera nahiko orekatua da: basoen erdiak hostozabalak dira, eta erdiak koniferoak; erdiak baso publikoak, eta erdiak pribatuak. Babesaren aldetik ere, lurraldearen %40 babestuta dago. Kanpotik etortzen direnek esaten dute zorte itzela dugula, paisaje aberatsa eta ederra. 20.000 lanpostu daude zuzenean edo zeharka basogintzari lotuta. Askotan gertatzen da norberak ez duela baloratzen etxean daukan hori».

Askotan lotzen da pinuen edo eukaliptoen monokultiboa lurren jabetza pribatuarekin. Lotura horren okerraz ohartarazi du Villasantek. «Jabetza publikoko lurren %69an monokultiboko sailak daude Bizkaian». Hau da, udalek eta diputazioak ere jotzen dute ekoizpen eredu horretara. Villasanterentzat, ordea, «kezkagarriena» da oraindik ere eredu horrek ez duela goia jo. «Oso larria da, adibidez, Enkarterrin gertatzen ari dena. Mendi publikoak pribatizatzen ari dira eukaliptoz betetzeko. Mendi horiek baldintza batzuk betetzeko izendatu ziren publiko, baina eskakizunak ez dira betetzen, eta aldundiak ez du ezer egin horren aurka».

Ereduak du akatsa, Aristegiren ustez. «Baserritarrok badakigu, nekazaritzan bezala, basogintzan ere balioa erantsia eta aniztasuna nahitaezkoak direla. Eta, hemen, monokultiboa sustatu denean, horren aurka jo dugu. Eredua aldatzera jo behar da, eredua bera baita arazoa».

Beste baso politika batzuk badira, izan ere. Nafarroan dago bat. Basoen jabetza publikoa edo komunala nagusi da han, eta baita Araban ere. Horrek aukera eman du baso aniztasuna, fauna eta floraren aberastasuna eta, oro har, bioaniztasun handiko basoak egur ustiaketarekin bateragarriak izateko.

Bizkaiak eta Gipuzkoak ez dute bide horretatik jo. Aristegik gogoratu du aurreko agintaldian, Bildu Gipuzkoako diputazioan zela, ahalegin bat egin zutela lur publikoetan pinuak ordezkatzeko bertako zuhaitz espezieekin. Horrek gatazka handia eragin zion aldundiari egur ustiatzaile eta baserritar sindikatuekin (EHNE, ENBA...). Diputazioari «jarrera biozentristak» izatea leporatu zioten, eta Jon Peli Uriguen Landa Garapeneko diputatuaren dimisioa eskatu zuten, hark Julian Unanue Natura Inguruneko zuzendaritza kargutik kendu zuelako. «Hori izan zen hauteskundeak galtzeko arrazoi nagusietako bat, atez ateko kontuarekin batera», aipatu du Aristegik.

Bizkaian ere izan dira egur sektorearen presioak, antzeko politikak aurrera eraman dituzten hainbat udal edo eskualdeetan. «Gorbeialdeko iparraldean eta hegoaldean politika ezberdinak egiten dira, eta horrek isla dauka hango basoetan eta paisaian. Zergatik ez dira diru laguntzak ematen iparraldeko partean beste baso politika batzuk egiteko?». Gogoratu duenez, Urkiolan bere garaian erabaki zuten lurrak erostea, eta, denborarekin, «presioa dela eta», dinamika hori eten zuten. «Non geratzen da kontserbazioa? Non geratzen da naturatik hurbileko basogintza? Zergatik ezin da basoan ekoitzi eta, aldi berean, bertako aniztasuna eta bertako espezieak kontserbatu? Badaude adibideak inguruko herrialdeetan, adibidez Burgosen, eta, beste modu batera bada ere, baita Nafarroan ere».

Eukaliptoaren mamua

Pinudien izurriteak etorkizunean zer ekar dezakeen mintzagai dute basoen inguruko lanean ari diren batzuek eta besteek. Ibañez: «Jendeak badaramatza urte batzuk eukaliptoak sartzen, eta, orain, gaixotasun honekin, argiago daukate pinurik ez dutela nahi». Arrisku hori ikusten dute ekologistek ere. Villasante: «Batzuek orain arteko gauza bera egin nahi dute, baina beste espezie batzuekin; adibidez, Japoniako zedroarekin Gipuzkoan, edo sekuoiarekin. Baina beldurgarriena eukaliptoarena da. Gertatzen ari da Bizkaian, eta honekin are gehiago gertatuko da».

Bizkaian, gehien zabaldutako zuhaitz espezieetan bigarrena da eukaliptoa. 17.000 hektareatan dago, eta pagoa eta haritza baino ugariagoa da: «Basozainak esaten ari dira jadanik 20.000 hektareara irits daitekeela. Hori berehala arautu eta geratu behar da», dio Villasantek. Beste herrialdeetan guztiz bazterrekoa da eukaliptoaren presentzia, baina Gipuzkoan badira sail batzuk, eta 600 hektarea inguru hartzen du jadanik. Haien populazioa hazten ari da han ere.

Eukaliptoa nolabait ordezkatzen ari da pinua. Datu ekonomikoetan bila daiteke horretarako arrazoietako bat. Duela 20 urte 120 euro balio zuen pinudien metro koadroak. Gaur egun, 50 eurora jausi da. Pinudiek lan bat dute mantentzeko: inusketak, entresakak, garbiketak eta halakoak egin behar izaten dira, eta, haiek eginez gero, mendia nahiko garbi eduki daiteke. Eukaliptoetan askoz txikiagoa da esku hartzea. Ibañez: «Mila bat ale landatzen dituzu hektareako. Ongarri pixka bat botatzen duzu, desgloseren bat lehen urtean, eta hor geratzen da... Ez du behar ez indusketarik, ez entresakarik». Gainera, 15 urte betetakoan moztu, eta beren kasa ateratzen dira berriro zuhaitz berriak.

Kontuak badu ifrentzua, baina. «Eukaliptoa oso azkar hazten da, eta, horretarako, ur asko behar izaten du. Lurrean dagoen guzti-guztia xurgatzen du, eta dena lehor-lehor uzten du. Garbiketarik egiten ez denez, egur asko geratzen da mendian, eta, sua pizten bada, erregai pila bat geratzen da», ohartarazi du Ibañezek. Horrek asko arduratzen ditu basozainak. Izan ere, suhiltzaile lana egiten dute baso suteetan, eta hondamendi larriak izan dira eukalipto sail handietan, esate baterako, Galizian eta Portugalen. Beste alde txar bat ere badute eukaliptoek: bioaniztasunaren galera. «Eukaliptoetan ez da ezer egoten, ez animaliarik ez beste landarerik, eta horrek ere asko kezkatzen gaitu, guk baso biziak nahi baititugu».

Ez Bizkaian ez Gipuzkoan ez dira diruz laguntzen eukaliptoen landaketak. Lagundu izan dira, baina gaur egun jadanik ez. Soilik sastraka garbiketak lagundu izan dira, suteak prebenitzeko. Ez du nahikoa ikusten hori Kolore Guztietako Basoak plataformak: «Neurtu egin behar da zenbateko eukalipto hedadura behar dugun bertako kontsumoa asetzeko eta zenbat kanporako. Guk egindako kalkuluen arabera, 8.500 hektarearekin nahikoa litzateke. Norbaitek egin du kalkulu hori, edo pertsonen esku utziko dugu eukaliptoak sartzeko erabakia?», galdetu du.

Izan ere, hala egiten bada, suterik gertatuz gero eta, horrek ondorio larriak baditu, nork hartuko du horren erantzukizuna? «Itxaron behar al dugu hildakoren bat izan arte?». Maite Aristegik arriskua ikusten du beste monokultibo batean erortzeko: «Pinua botatzea erabaki dute baserritar askok, eta gero zer egingo dute sail horietan, hau da, eukaliptoa sartu? Horri buruz ematen den informazioa oso txikia da, zeren ez da esaten zer eragin txarra daukan bioaniztasunean eta lurraren kalitatean. Eta, gainera, eukaliptoek ere gaixotasuna daukate».

Pinudiak egurretarako eta papera edo kartoia egiteko erabiltzen dira. Eukaliptoa, berriz, paper fabriketara bidaltzen dute: adibidez, Hernaniko Zikuñaga paper fabrikara (Gipuzkoa) eta Kantabriara (Espainia). Baskegurrek ere ez du txalotu eukaliptoak sartzeko erabakia. «Jarrera arduratsua izan behar dugu. Pinudiak bota behar diren kasuetan ere uste dut ez daukala zentzurik orain dena eukaliptoarekin aldatzea». Gipuzkoako Aldundiak ez du arriskurik ikusten, oraingoz, eukaliptoarekin. «Pinua ordezkatzeko espezie zerrenda zabala dago. Bata edo bestea erabiltzeko, jabeak aztertu beharko ditu bere lursailaren baldintzak, norbere desioak, ematen diren laguntzak —eukaliptoa ez da laguntzen—, egurraren erabilera, mozteko epeak eta espezieak naturalki birsortzeko duen ahalmena».

Baso politika, noren esku?

Intsinis pinuaren gaitza garai garrantzitsuan etorri dela bat datoz eragileak. Baserrietan belaunaldi aldaketa bat gertatzen ari da, eta jende gazteak ez ditu nahi basoak eta lurrak. Europan ere nekazaritza politika eztabaidatzen ari dira. Aristegi: «Oso momentu garrantzitsua da. Ez da adabakietarako garaia. Jendea ez bada inplikatzen eta gizarte osoa ez bada sartzen, alferrik da, zeren dauden legeak ere ez dira betetzen askotan».

Bizkaiko basozainek ere deia egin dute gizarte osoak parte har dezan baso politikari buruzko erabakietan. «Basogintzari buruzko erabakia ez dute bakarrik diputazioak eta baso jabeek hartu behar. Espainiako Konstituzioak dio gizarteak ingurumen osasuntsu baterako eskubidea daukala. Basoetako diru laguntzak gizartearen patrikatik irteten dira. Beraz, uste dugu guztiok parte hartu behar dugula eztabaida horretan, eta hor kontuan hartu beharko dugula jabeek dirua lortzeko eskubidea dutela, baina denon artean politika berri bat martxan jarri».

Funtsean, ados dira Kolore Guztietako Basoak plataformakoak horrekin: «Nondik datoz laguntzak? Europatik, Bizkaitik? Norena da diru hori? Denona, ezta? Beraz, denok hitz egin dezakegu horretaz. 1,4 milioi euroren laguntzak ematen dira Bizkaian, eta 3 milioi Gipuzkoan. Zertarako eta zer baldintzatan?».

Ekologistek uste dute basogintza publikoa sustatu egin behar dela. «Esate baterako, udalek baserritarren lur txikiak kooperatiben bidez kudeatu ditzakete. Enpresa publiko-pribatuak sortu eta kudeatu ahal dituzte, eta urtero errenta txiki bat ordaindu. Badaude formulak, baina horretarako borondatea behar da».

Aristegik ere berebiziko aukera ikusten du, eta momentua aprobetxatu beharko litzatekeelakoan dago. «Orain, Asiako zedroarekin ari dira esperimentuak egiten, eta bestela eukaliptoa izango da. Alegia, bertako espezieekin ez direnekin ari dira. Aldiz, ez dago ikerketarik neurtzeko ea bertako espezieek eraikuntzan eta beste zerbitzu batzuetan izan dezaketen ahalmena, ez administrazioaren eta ez industriaren aldetik. Biomasaren aukera ere hor dago, eta ikertu beharko da».

Horretarako, baina, borondaterik ez du ikusten, eta ihes egin nahi dio «dena zuri edo dena beltz» azaldu nahi duen irudiari: «Pinudiek garrantzia izan dute baserritarren errentak osatzeko. Pinudi zaharrak espezie batzuentzako bizileku bihurtu dira, eta bioaniztasun bat badute. Problema monokultiboa da. Hausnartu behar dugu zer nahi dugun. Jarri behar dira aukera guztiak mahai gainean, eta erantzuna ezin da utzi jabe handien interesen menpe. Eta lursail publikoek aitzindariak izan behar dute, orain baserritar batzuk ari baitira euren kabuz intxaurrondoak, haritzak, lizarrak, akaziak eta halakoak landatzen».

Ikuspegi horrekin ez dator bat Baskegur: «Baso jabe batek bere sail bat pinuz betetzen badu, zu nor zara esateko zer eduki behar duen hor, behar den moduko kudeaketa egiten badu?». Azken finean, espezieen arteko aldeez egiten diren balorazioekin ez dator bat Albizu: «Batzuek uste dute zuhaitz batzuk onak direla eta beste batzuk txarrak. Eta hori ez da horrela. Zuhaitzak ondo kudeatuta edo txarto kudeatuta egon daitezke. Ondo kudeatuz gero, intsinis pinuak oso ondo egokitzen dira gure lurraldera. Badira 150 urte landatu zirela lehen pinuak, eta hiru arlotan dakarte onura: sozialki, ekonomikoki eta ekologikoki».

Izan ere, etorkizuna egur horiek lantzetik etorriko dela uste du: «Bioekonomia eta ekonomia zirkularra asko aipatzen dira, eta, produktu hauek ustiatuz, adibidez, papera lor dezakezu, eta horrek poltsak edo dena delakoak egiteko balio du. Horiekin saihets ditzakezu plastikoak. Eraikuntzan zura erabiltzen baduzu, saihesten duzu hormigoia edo burdina erabiltzea, eta, azken batean, karbono dioxidoa gordeta geratzen da eraikinean eta klima aldaketaren aurkako borrokan lagutzen duzu».

Gipuzkoako Diputazioak ere uste du beharrezkoa dela «gogoeta sakona» egitea. Hala ere, ez du uste baso politika bakarrik egur ustiaketara bideratu denik. «Bilatu izan da mendiaren ustiapen iraunkorra bultzatzea eta ekonomia, gizarte eta kultura alorreko jarduerak bateratzea». Esate baterako, bertako espezieak bultzatzen ari dela azpimarratu du: «Bertako basoa leheneratzeko, bi lan ildo ari da jorratzen diputazioa, nagusiki: herri mendietan landaketak egitea eta partikularrei laguntza handiagoak ematea bertako espezieak erabiliz gero».

Gipuzkoak %65 eta %80 bitarteko diru laguntza ematen du bertako zuhaitzak aldatzeagatik, eta Bizkaiak, %90ekoa. Lur pribatuak inoiz baino merkeago daude orain, jabe batzuek ez baitiete jarraipenik eman nahi pinudiei. Hala ere, bi diputazioek lur pribatuak berreskuratzeari atea itxi zioten duela urte batzuk. «Neurri hori berreskuratzea ere aztertu behar da, baita egoerak jarraituz gero jabeekin hitzarmenak egiteko aukera ere», adierazi du Aizpuruk.]]>
<![CDATA[Irati, baso politikaren beste muturrean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1930/008/001/2018-10-07/irati_baso_politikaren_beste_muturrean.htm Sun, 07 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1930/008/001/2018-10-07/irati_baso_politikaren_beste_muturrean.htm
Bi administrazioren kudeaketaren menpe dago Irati, Nafarroaren, Nafarroa Beherearen eta Zuberoaren artean kokatua. 17.000 hektareako baso hedadura du, gehiena pagadiz osatua, baina badira izeidi eta izei-pagadi baso zenbait ere. Basoaren kudeaketaren arduradunetako bat da Mikel Reparaz Nafarroako Gobernuko baso ingeniaria. Haren aburuz, Iratiko basoa «sendo eta osasuntsu» dago, baina ez zaizkio arazoak falta.

Horietako batek buru-hausteak eman dizkie teknikariei azken urteotan. Ez da Iratiko problema bakarrik, baizik eta Pirinioetako hego isurialde osoarena. Izan ere, pitinka-pitinka klima aldatzen ari da. «Zer ikusten ari gara? Nahiz eta neguan elurra mantendu, bada, udan bero handiagoa egiten ari dela azken urteotan, euri egunak ere gutxiago izaten ari direla». Aldaketa horren aurrean espezierik ahulena izeia da. Zergatik? Europako bere hedaduraren muga-mugan dagoelako. Izeidi gehienak Iratiren ekialdean daude -Zaraitzu eta Zuberoa aldean-, pagadiaren artean sakabanatuta. «Izei hau da Europako hego-mendebaldeen dagoen espezie bakarra, hau da, muga-mugan dago, eta, hala dagoen heinean, klima aldaketa ondorioak eragiten ari da haren egoeran edo osasunean». Haren kudeaketa ez da izan egokiena, akaso, Reparazen irudiko. «Eta jabetuta daude basa animaliak ?-orkatzak eta oreinak, batik bat- kaltea egiten ari zaizkiela, izei gazteak jaten dituztelako, esate baterako». Horregatik erabaki dute Zaraitzun eta Aezkoan azienda basotik irtenaraztea, baina basa faunak berean jarraitzen du, bereziki elurra egiten duenean, orduan izeiak baitira elurretatik kanpo geratzen diren landare bakarrak. «Arrazoi bat baino gehiago dago, eta mugan diren espezie hauek kalteak jasaten ari dira. Egoera ez da alarma jotzeko modukoa edo dramatikoa oraindik, baina arbola zaharrak pixkanaka ihartzen ari dira».

Antzina izei ugari atera zituzten Iratitik Espainiako itsas armadako ontziak egiteko, eta horrek arrasto handia utzi du egungo Iratiren osaeran, baso gehiena pagadia baita. Nafarroaren kasuan, 9.000 hektareatik 240 dira izeidiak, eta 1.091, pagoz eta izeiz osatutako baso mistoak.

Mugaz gaindiko elkarlana

Ipar eta Hego Euskal Herriko administrazioaren menpe egonik, babes neurri ezberdinak ditu Iratik. Europa mailako Natura 2.000 sarearen barruan dago, baina, horrez gain, erabilera publikoko mendi izaera du Nafarroan joan den mende erditik. Horrek esan nahi du baso horiek ustiatu bai, baina beti iraupen helburu batekin ustiatu behar dela.

Horrez gain, Iratiko gune batean, Izargoian, oso antzinako baso bat dago, eta hori erreserba integrala da, Ukerdi eta Zapartegi bezala. Babes horren ondorioz, egurra ustiatzen da Iratin, baina modu arautuan: «Ez da zuhaitz bakar bat ateratzen guri jakinarazi gabe. Helburua izanik ere basoaren iraupena, ustiatu egiten da. Egurrezko altzariak nahi baditugu, egurra atera behar da, eta hobe da hemendik ateratzea Amazoniatik ekartzea baino. Guk ikuspegi hau babesten dugu: baso batek, ongi kudeatuta badago, hainbat jarduera har ditzake bere gain: turismoa, egur ustiaketa, ehiza eta onddo bilketa, esate baterako...».

Arautze eta kontrol lan hori Ipar eta Hego Euskal Herriko basozainek eta teknikariek zaintzen dute. Moduetan eta legeetan ñabardurak badaude ere, antzeko irizpideak dituzte basoa kudeatzeko. Europa mailako sare bat osatzen dute Iratin lan egiten duten zenbait eskualdetako teknikariek, Sascirati 2015 izenekoa. Hain zuzen ere, mugaz bi aldeetako langileen arteko harremanak estutzea du helburu Europako Poctefa proiektuak.

Bioaniztasun zabala

Irati bezain handia da haren bioaniztasuna ere. Oreinak, orkatzak, ugarabiak, lepazuriak, basurdeak eta basakatuak ugariak dira han. Hegaztietan, aipagarriak dira belatzak, beltz txikiak, miruak, sai arreak, sai zuriak, okil beltzak eta gibelnabarrak. Kakalardoak eta zomorroak ere oso bereziak dira, eta, basoetan gora joanez gero, era guztietako abereak topatzen dira. Hain zuzen ere, basoaren inguruan populazioa behera doa Iratin, Pirinio osoan bezala, eta, horrek eraginda, baso hedadura zabaltzen ari da azken urteotan. «Lehengo larreak pinuekin edo beste arbola batzuekin ari dira betetzen, eta horrek bioaniztasuna galtzea ekar dezake epe luzera. Beraz, erronka bat hor dugu».

Hain zuzen ere, Reparazek gogoratu du duela 30 urte basozaintzan zebiltzanen leloa zela hutsune bat egin ahala bete egin behar zela. Orain aldatu egin da haien ikuspegia: «Orain, basoan hutsuneak egiten saiatzen gara, bertako animaliak lasai egon daitezen. Ze, bestela, animalia horiek basotik ateratzen dira, eta, herrien mugara iritsita, soroetan kalteak egiten dituzte».]]>
<![CDATA[Torturak bai, torturatzailerik ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/021/003/2018-10-03/torturak_bai_torturatzailerik_ez.htm Wed, 03 Oct 2018 00:00:00 +0200 Iñaki Petxarroman https://www.berria.eus/paperekoa/1904/021/003/2018-10-03/torturak_bai_torturatzailerik_ez.htm
Baina, aitortzarekin batera, justizia eta erreparazioa ere zor zaizkie biktimei. Eta, justizia egiteko, ezinbestekoa da ardura guztiak argitzea, penalak barne. Eusko Legebiltzarrak onartu zuen legeak aurreikusten zuen balorazio batzorde bat sortzea. Hasieratik ikusi zuen PPren gobernuak arrisku bat horretan, polizien erantzukizuna agerian utz zezakeelako. Tesi horretara makurtu dira EAJ eta PSOE orain, eta agerian utzi dute gatazkaren osteko jokalekuan badirela ukitu nahi ez diren tabuak. Hots, torturatuak eta hilketak izan direla bai, baina nork torturatu eta hil dituen ez dute argitzerik nahi. Horrek nekez gogobete ditzake biktimak eta elkarbizitzan aurrera egin nahi duen gizartea.]]>