<![CDATA[Iñigo Aranbarri | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 19 Jul 2019 16:30:33 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iñigo Aranbarri | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Belzunegi medikua Portboun]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/017/002/2019-07-14/belzunegi_medikua_portboun.htm Sun, 14 Jul 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/017/002/2019-07-14/belzunegi_medikua_portboun.htm Agur baino zerbait gehiago esan nahi zigun. Gutxieneko bat, adeitasunezko keinu bat.

Aste honetan egunero itzuli naiz Portboura. Goizeko zortzietan, entzierroaren ostean, urduri antzean itxaron diot egunero Tomas Belzunegi medikuaren parteari Nafarroako Ospitaletik. Ez zezenek edota erorikoek eragindako zaurituen egoeraren jakinminez, ezpada jakiteko heltzen zion, ikusteko ea euskaraz agertzen gintuen berriz ere. Politikoenen aldeak libre hitzak, ez itzulpen konpromisozkoak, originaltasun ttantta eta guzti, «osasuna denontzat». Hala bete du, eta hala egin diote eraso sare sozialetan ere, zertan dabilen vascuencez ezjakin alaena, «Espainia guztirako eta Hispanoamerikarako» ari dela jakinda, borono halakoa.

Bistan da agurra baino gehiago behar duela euskaldunak medikuarengandik, baina sikiera astebetez, Belzunegiren hitzek asko dute erakutsi: harro sentiarazi dute euskaldun andana; egoera tristearen erradiografia egin dute (estatuko biztanle gehienek ez dute urte guztian euskara gehiagorik entzungo); eta ezinbestean, Portbouko emakumearen kezkari bata zuria jantzita, berrogei urteko plangintza eza salatu dute. Mediku baten keinu txikia astebetez aldarrikatzeko Francoren heriotzaren ostean gazteleraren inguruan antolatutako diskurtsoak nagusikeriazkoa izaten segitzen duela, isilarazlea eta erdeinu eragilea.]]>
<![CDATA[Egungo begiz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/014/002/2019-07-07/egungo_begiz.htm Sun, 07 Jul 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/014/002/2019-07-07/egungo_begiz.htm
Eta nago hirugarren hori dela, hain zuzen, azkenaldian historiaren gaineko begirada kritiko baten beharrari behin eta birritan eman zaion erantzun bakarra. Urrunera gabe, hala katigatu dira iritziak azken asteotan Juan Sebastian Elkanoren «balentriaren» interpretazioan (betoz, bai, hiztegi etimologikoak gure mundu ikuskera biluztera). Ez omen da zilegi egungo begiz kritikatzea orain dela bostehun urteko gertakaririk; bestela esanda, hoztu gaitezen denok, beren garaiko pertsonak baitziren susmopean ditugun aitzindari haiek.

Argudiaketa bera erabili izan zen, konparazio batera, Peñafloridako kondearen eta Azkoitiko Zalduntxoen defentsan, 1766ko matxinadaren urteurrena zela-eta, haien izenak atera zirenean alearen espekulazioaren eta herri xehearen kontrako errepresioaren arduran: «Ezin da ordukoa egungo begiz epaitu». Horrela esanda, eta norberaren bizitzan azterka hasita ere, balio duen arrazoia dirudi.

Kontua besterik da, ordea. Jakina ezin litekeela iragana, bere horretan, egungo begiz epaitu; jendarteari eman ezin zaion bezalaxe gertakari historikoen ikuspegi sinpletu, motz eta hagiografikorik. Baina kontrakorik harrotu artean, hala hauspotu dira hemen zirkuak, topikoak eta negozio garaikideak urteak joan eta urteak etorri, gutxieneko analisi kritikorik gabe, geure memoriaren turista garela sinestarazi arte. Izan ere, zeren gainean dago bada eraikia gure pentsabide kolektiboa, zeren gainean gure bizimodua, orain eta hemen, biribila dela diogun mundu honetan.]]>
<![CDATA[Iraganaren ezpainak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/028/002/2019-06-30/iraganaren_ezpainak.htm Sun, 30 Jun 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/028/002/2019-06-30/iraganaren_ezpainak.htm
Urteak ikusteke. Herritik kanpo gabiltza biok. Handik hurre egiten dudala eta lanera noala esan diot; berak, atera berri dela lo egiten duen tokitik. Ez dut gogoan aipatu zidan noiztik aterpetzen den Karitasen. Laguntza kobratzen duela, taberna batean ematen diotela jaten, plato bakarra, oso modu onean. Okerrena egun osoan ezer ez egitea dela. Eguraldia portatzen denean, hainbestean; osterantzean, luze egiten dela. Eta herrira, joaten haiz? Arreba bakarrik duela. Putakume bat, diost birritan.

Ez naiz ausartzen aitortzera, baina neure artean diot, lehengoa bahaiz, nola ez hau gogor hartuko? Badakik zenbat kalte egindakoa haizen inguruan? Gu biok ere, noiz hartu dugu zerbait elkarrekin? Elkarren ondoan bai, elkarrekin sekula ez. Bionak ziren lagunak joanak dira ia denak. Nola esaten da superbibientea euskaraz hitz bakarrean? Erlojuari begia. Alde egin beharra diat, ikasleak ditiat zain. Zeharo poztu dela ni ikusteaz. Joan aurretik, mesede bat, diost: emadak musu.

Eta ezpainak hurbiltzen dizkiot orain hogeita hamar urte harria lepoan lotuta uretara botako nuen hari. Ez da errukia, biona izan den iragana da tira egin didana. Eta amorru lausotu bat: non dira dirua inoren hondamendiaren lepotik egin zuten haiek?]]>
<![CDATA[Iraultza eta pribilegioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/022/002/2019-06-23/iraultza_eta_pribilegioa.htm Sun, 23 Jun 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/022/002/2019-06-23/iraultza_eta_pribilegioa.htm
Iazko urrikoa du artikulua Enbeitak. Bertan, mitoaren atzeko gizonarengan jarri zuen fokua, eta iradokitzen kezka zuela, eta nahiago zuela ez jakin benetan nolakoa zen arlo pribatuan Guevara, susmoa duelako hark ere erabili zuela gizon izatearen pribilegioa.

Ezaguna da Guevara gazteak emakumeekin izaniko jarrera, berak kontatzen ditu Bidaia-oharrak liburuan: «ni kanpoan geratu nintzen, katigatu nuen beltx batekin; 16 urterekin, oilo bat baino putagoa zen»; edo Txilen dela, Pascua uhartera abiatu zain: «han ohoretzat dute mutilagun zuria izatea. Han lana, emakumeek egiten dute dena; norberak jan, lo eta haiek pozik eduki».

Horra gizarte hobe baten aldeko ikonoa beste gizon asko bezala portatzen. Orobat, gogoan dut nola erori zitzaigun Pablo Neruda, gure amodio gazteen poeta, haren memorietan irakurri genionean nola bortxatu zuen neskamea Sri Lankan kontsul zela. Eta hutsa bakarrak balira.

Iraingarria da gogoratu beharra: matxismoa orratz transbertsala da, pribiligioak mendeetan eginiko bidean barrena, gizonik atzerakoienetik iraultzaileenganaino doana. Eta hala ere, argirik badela sinetsi nahi dut. Buenaventura Durruti etxean dago, harrikoa egiten eta ume-zain, bi lagun heldu zaizkionean bisitan. Bat adar jotzen hasi zaio: «zer habil? Horiek emakumeen lanak dituk!». Eta erantzuna, braust: «uste baduk anarkista batek tabernan egon behar duela andrea lanean delako, esan nahi dik ez duala pitorik ulertu».

Alegia, etxean hasten dela jendarte justuago baten aldeko lehen borroka. Ez gabiltza ondo Enbeitaren kezka ulertzen ez badugu.]]>
<![CDATA[Elkartzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/024/002/2019-06-16/elkartzea.htm Sun, 16 Jun 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/024/002/2019-06-16/elkartzea.htm
Teilatu gainetik ari baziren ere, hierarkiarik gabeko ateraldi zorrotza begitandu zitzaidan igeltseroena. Lagun giroan, arto hartzituz egindako edaria zubi, inor beste inoren arduren jabe bihurtu gaberik, ezpainak loratuz baino hartzerik ez zegoen zirtoa, historia klase winzipeatu eta guzti.

Nola ez dakidala, ordukoa berritu zait asteon. Osakidetzako oposizioetan egin iruzurra ikertzen ari den batzordean, Belen Greaves burua Sergio Vasquez kardiologoa itauntzen ari da. «Zu peruarra zara, ezta?». Baietz, medikuak. «Zu hemen galoiak dituen inmigrantea zara, ikastera etorri eta bertan geratu dena». Ez dabil chicharik eskurik esku, eta barre Greavesek bakarrik egiten du, teilatu gainetik baino gorago: «ikusten dut ez zarela oposizioetara aurkeztu zirenetarik soziableena, agian zaren tokikoa zarelako».

Duela sei urte, eta legebiltzarrak eskatuta, Kontsumobideko zuzendari karguari utzi behar izan zion Greavesek Eroski eta Fagorren ekarpen subordinatuen iruzurraren kasuan egindako adierezpenengatik. Orain, edozein irakasleri espedientea zabaltzeko moduko jarreraz, haren esku dago administrazioaren praktika okerrak argitzea.

Peruarrak galoiak izango ditu, baina berak bostehun urteko eskola.]]>
<![CDATA[Ea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/023/002/2019-06-09/ea.htm Sun, 09 Jun 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/023/002/2019-06-09/ea.htm
Eara bildu zen Gabriel Aresti medikuek gibelekoa diagnostikatu ziotenean 1974an, kostako haizeak mesede egingo ziolakoan. Eta Ean idatzi zituen «Ea-ko koplak», «Enaden Begiak» eta «Josepa Mendizabal Zaldibian». Itzulpenei ere lotu zitzaien: Garcia Lorca, Castelao, Paz-Andrade… Eak ezin izan zuen salbatu, ordea.

Denboragarrenera nahi izan zuen lagun batzuen gogoak Arestik herrian utzitako itzalaren gainean hastea jasotzen haren etxearen zimentuak. Hasieran Landatarren etxearen atzealdean, parrape gozoan. Literatura Eskolaren indarrak bizkortu zituen obrak. Urteekin, hango eta hemengo lagunen lanari esker eraiki zaizkio hormak, leihoak, teilatua Arestiren etxeari, bat nekatzen zenean besteak hartuz haren lekua. Hala jarri zuten Poesia Egunek Ea literaturaren erdigunean.

Orain jakinarazi zaigu amaitu dela. Denbora beharko dugu ohartzeko zer ez dugun gehiago izango, ezen Arestiren etxean haren bi munduak biltzea lortu baita urte hauetan guztietan: herrikoitasuna eta berrikuntza. Poesia zentzurik zabalenean hartuta, idazleak ez ezik musikariak, artista plastikoak, aktoreak bildu izan dira uztailero. Hitzaldiak eman dira, errezitaldiak, kontzertuak, dantza ikuskizunak, emanaldi bakarreko antzezlanak eta jendeak behin eta berriz gogoratu nahi dituen lagun arteko otorduak eta hitz-aspertuak. Ean, bazterrak jarri dira erdian.

Hori guztia eta gehiago joan zaigu, baina batez ere gauzak egiteko era bat lausotu da. Borondatezkoa izan baita lan guztia, egitarauaren diseinutik aulkien garraiora, dena ondo atera zedin, gonbidatuak eta herrira bildutako guztiak etxean senti zitezen. Zortziehun lagun bizi dira herrian. Milaka lagunentzako etxea egin dute. Nik neuk behintzat inoiz nahikoa eskertu ezingo diedan ahalduntze zoragarria.]]>
<![CDATA[Enperadorearen jantzi berria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/029/002/2019-06-02/enperadorearen_jantzi_berria.htm Sun, 02 Jun 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/029/002/2019-06-02/enperadorearen_jantzi_berria.htm Enperadorearen jantzi berria 1837ko bilduma batean agertu zen, baina ez du, horregatik, gaurkotasun izpirik galdu. Bertsioak bertsio, Indiatik Espainiara zegoen zabaldua kontakizuna Andersenek batzerako, Turkiatik Sri Lankara. Izan ere, ez da unibertsala botereak bere burua babesteko kontu hau?

Oraingoan gertatu da, enperadorea pozik ez Anderesenenekin-eta, ipuinari beste amaiera bat eman nahi izan diola. Zalditik jaitsi da, eta denen aurrean esan dio, jende handiak soilik dakien moduan: nor zara zu ni manupekoen aurrean horren lotsagarri uzteko? Eta hala zigortu, nola eta lanik gabe utzita, ume hori, zeinaren izena, gure bertsioan, ezagutarazi egin zaigun behingoz: Marta Macho, anestesista Deba Goieneko ospitalean.

Nahi izan du halabeharrak, edo presio sindikalak, edo ikuskizunaren lotsagarrikeriak, aho adina bertsio ditu ipuinak hemen, kontakizunak bigarren amaiera bat izatea. Eta hala eman zaigu beste bat, zoriontsuagoa momentuz eta itxura batera, urteetako jardun dongea salatzen ausartu duen umearentzat. Eta hala bazan eta ez bazan, sar dadila kalabazan.

Gertaeratik harago, Andersenek kontatu gabe kontatu nahi izan zigun guztia dugu hemen ere nagusi. Alegia, begi bistakoa izanagatik enperadorea biluzik doala, jantzita doala esateraino gogortzen duela jendea larderiak. Eta bi, ez ahazteko enperadoreak beti eutsiko diola bereari, Osakidetzako zuzendaritzak orain urtebete egin zuen bezalaxe, adierazi zuenean ez zela irregulartasunik izan Lan Eskaintza Publikoko probetan, ez zuela inork aurrez jakin azterketan zer galdetuko zen, umearen asmakizuna zela dena.

Gure neurrirako egindako ipuina dirudi: minak lokartu eta kontzientziak lozorrotik iratzartzen dituen ume bati esker guztia.]]>
<![CDATA[Berezkoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/017/002/2019-05-26/berezkoa.htm Sun, 26 May 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/017/002/2019-05-26/berezkoa.htm
Izan ere, asmorik gabe min ematen duenak dena dio. Hasteko, ez bada joan inor mintzera, berezkoa duela horretarako abilidadea. Eta hori da larriena istorio honetan: ez dute sentitu inor mintzen ari direnik inguruan dagoelako antzeko txantxak egin eta lagun arteak txalotzea, emakumeak sukaldean ikusi dituztelako gizonek kirola egiten duten artean. Umeei ikasitako erantzuna dute defentsarako: hamaika aldiz entzun badugu horrelakorik, zergatik dago gaizki justu orain? Eta nahi gabe, oinez erakutsi dien gizartea ari dira salatzen.

Susmoa dut, azken beltzean, betiko eskeman gaudela harrapatuak. Munduan ibiltzeko era bi, aurrez aurre. Deitu nahi den bezala, naturala alde batean eta kulturala bestean. Berezkoa, jatorra, genitalitatea da, potroak eta potroetan jarritakoa oinarri, halaxe izan delako beti honetan zein beste arlo askotan. Berez etorri zaigu mundua horrela, ez gara produktu historiko bat. Kultura, aldiz, denok dakigu zer den: artifizialtasuna eta pedantekeria. Eta nekea, batez ere nekea. Hainbeste gauza ikasi beharra egunero, hainbeste galdera egin beharra norbere buruari. Etengabeko gimnasia hau, gure egunerokoa sustraietaraino erre dezakeen praktika gaiztoa.

Bi munduren arteko gerra da, eta ez dago begira egoterik.]]>
<![CDATA[Besteak, gu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/023/002/2019-05-19/besteak_gu.htm Sun, 19 May 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/023/002/2019-05-19/besteak_gu.htm
Igande goizaldea euskal herri batean. Ehunka oinbizi nork bere erronka gogoan, ortzadarraren kolore guztiak soinean, oinetan, burukoetan, millet, scott, north face, haglofs, quechua, columbia, suunto. Bat-batean, gautxori pasatuek eta mendigoizale presatuek bat egiten duen puntuan, anbulantziaren argiak denda giltzatuen leiarretan irristan. Zer gertatu da. Polizien irratien erlotsa zurrumurru bilakatu da abiatzeko pronto daudenen artean. Oinaze orroak kalearen bestaldean. Lagunak, familia, nik zer dakit, biltzen hasita. Poliziaren zinta kalea zarratzen. Zer izan da. Jode. Hasi beharra daukagu. Etxaferoaren txinparta. Danba.

Korrika goaz gailurrez gailur, baina aurrenekoak ostera ere abiatu diren puntura heldu bitartean, lana dago egiteko. Aulki tolestuak zabaldu, bazkarirako mahaiak izango diren oholak jaitsi, ekarri, asto gainean muntatu. Zenbat izango gara mahai bueltan. Ehun. Mila. Herri gara oinez gabiltzanak. Eta oinak geldi, lehengo lekuan bestea. Estalia, inguratua. Dena bete da poliziaz egunsentiak goiza urratu duen artean. Zer gertatu da. Epailearen zain dagoela hildakoa lur hotzean. Kanpotarra omen. Odola, labana, derrigor egon behar duela hilda lepoan izanda zauria. Nor dabil labanekin kalean. Gu ez, jode.

Airea ez-ohiko argi-bristaz, begirada gurutzatuz, esaten ez diren hitzez betetzen den goiz arrotz horietako bat. Zer egiten da horrelako egoeretan. Nork esan behar du zer. Nor da nor ezer esateko. Hainbesteko lana egin da izan ere den ondo irten dadin, hainbesteko gastua.

Gu. Besteak. Eta isilik behar lukeen marra, oihu batean, salatari: nikaraguarra beharrean, hildakoa institutuko irakaslea balitz, kutxako zuzendaria, betiko okina, ez zenukete berdin jokatuko.]]>
<![CDATA[Tebas Telecom]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/025/002/2019-05-12/tebas_telecom.htm Sun, 12 May 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/025/002/2019-05-12/tebas_telecom.htm azpi atedun Tebas hura, nork eraiki zuen? Doiaz gorantz datorren letania da Laboaren ahotsa hitzak banan-banan aletzen. Liburuetan errege izenik baizik ez da ageri. Elementu, etsenplu, irudi bakoitzarekin handituz doan olatua da Brechtek Sekulabelardiko kantariari ezpain artean utzi diona: Babilonia porrokatua, Lima distirant hura, Txinako harresia... entzulea bildu ahala, mundua beste begi batzuez behatzera daramana. Hamar urtez behin gizon handi bat. Nork ordaintzen zituen haren gastuak? Zastada. Zer jende anonimo gordetzen da gertakari handien azpilduretan? Zenbat bizikizun zapuztu ditu Historiak bakan batzuk soilik luzitu daitezen?

Kontzientziari eginiko aldarri bikaina da kantua. Behin jabetuta, amaierarik gabeko loop bilakatzen zaio entzuleari: Anoetako estadioa egiten hil ziren portuges langileak, noiz gogoratuko ditu klubak? Zenbat dira dagoeneko Abiadura Handiko Trenaren obretan beren bizitza utzitakoak? Zelan zuten izena Bilboko superportuan hildako beharginek?

Hatz salataria ezarri zaio asteon Parisen Tebas modernoetako bati. France Telecom epaitzen ari dira, egungo Orange. 2007 eta 2010 bitartean bertako 19 enplegatuk egin zuen bere buruaz beste. Hauez gain, dozena bat izan ziren saiatu zirenak; depresioa, berriz, ezin konta ahala kasu. Kontua da enpresa pribatizatu zenean, 22.000 lanpostu zeudela soberan, zuzendaritzaren arabera. Akoso morala izan zen aukeratu zen estrategia langileak beren borondatez joan zitezen. Emaitza, esan dugu. Kasuak badu berezitasunik oraingoan: sistema bera ari dira epaitzen, ez batzuek besteei egindakoak; alegia, onartu egin da biolentzia estrukturalak bultzatu zituela langileak beren burua botatzera.

Eta hala, garapenaz ari zaizkigula, punta-puntako enpresez eta ez dakit zenbateko hazkundeaz hordi, zaila da Laboaren ahotsa ez entzutea, Brechtek ezpain artean utzitako hitzak doiaz gorantz, olatu bihurtzen.]]>
<![CDATA[Boterearen zaldia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/023/002/2019-05-05/boterearen_zaldia.htm Sun, 05 May 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/023/002/2019-05-05/boterearen_zaldia.htm
Valentziako hiri barruko Formula 1eko zirkuitua egiteko diru publikoak txarki erabili izana leporatu dio orain epaileak Campsi. Orobat, bere irudia hauspotzeko asmoz eginarazi omen zuen eta, bide batez, lagunak lotsa barik gizentzeko. Beste hamabost politikari eta enpresario ere prozesatu ditu. Eta zer ezagun zaigun guztia: Los Arcoseko zirkuitua eta Miguel Sanzen campskeria, Azkunak bultzatu zuen Bilbo barrenekoa eta Epsilon Euskadi proiektuak irentsi zituen 50 milioiak...

Autoa eta boterea, ez da bikote berria. Han-hemenkako iragarkietan, ez zaigu besterik iradokitzen, eta lasai asko erants dakioke beste elementu bat ekuazioari, hain da nabarmena: gizonezkoek gidatzen dituzte boterearen zaldiok. Valentziako irudiak ez dio gezurrik. Sinbolismoak errealitate egituratua erakusten du. Izan ere, glamourraren mundutik jende xehearen zerura etorrita, proiekzioa biderkatu egiten da. Garraio publikoan nor dabilen begiratzea besterik ez dago, datuak unibertsalak dira. Askogatik, emakumeak dira nagusi. Eta gizonezkoen artean, etorkinek, ikasleek, adin handikoek osatzen dute gehiengoa gurean. Boterea, eta botere-ustea bere morrontza guztiekin, autoz dabil.

Ez du honek aldatzeko itxurarik, eta susmoa dut, beste hainbat arlotan bezala, garraioaz ari garela, «publikoa» diogunean ez diogula denona, ezpada bazterrekoena, hain zuzen bizitza publikoa deritzogun horren muinean ez daudenena, kutxa komuneko dirua zirkuitu batean inoiz xahutuko ez duten horiexena. ]]>
<![CDATA[Gernika Guernicara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/020/002/2019-04-28/gernika_guernicara.htm Sun, 28 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/020/002/2019-04-28/gernika_guernicara.htm Guernica. Sirena hotsarekin batera, Picassoren mihisea ezinbestekoa egin da gure memoria kolektiboaren imaginarioan. Zer diot, sirena bera bainoago. Sirena errituala da; Picassoren Guernica, aldiz, espainiar erregina baten museoan bahitua, bihotz ondoan daramagun urratua edozein delarik urteko eguna. Bai, bahitua.

Guernica Gernikara!

Horretarako aukera ere galdu genuen, baina. Pariseko erakustaldia amaituta, Bartzelonan Euzko Jaurlaritzaren idazkari izan zen Julio Jauregiri egokitu zitzaion Picassorengana jotzea. Frantziako erbesteak horretarako ere ematen zuen. Malagako artistaren erantzuna argia izan zen: «Agirre lehendakariak eskatzen badit, Guernica zeuontzat da, euskaldunontzat».

Agirre ez zegoen modernokerietarako, ordea: «ez da nire gustukoa, niretzat ez du batere balio». Aholkulariak ere, halakoxeak zituen. Erbestera bidean, Coll de Lli-ko pasoan Jauregirekin batera lagun izan zuen Manuel Irujo «amorrarazi» egin zuen obrak Pariseko atelierrean ikusi zuenean. Euskal museoetako ondarea gaizkatzeaz arduratu zen Jose Maria Uzelai margolariak ere ez zuen Picassoren moldea maite: «artelan legez, seguru asko munduan egin den txarrenetakoa da». Picassok zer iritzi atera zuen prentsa frankistak «kabernikola» eta «astapotrotzar» zuen jende hartaz, hobe ez jakin.

Dena den, nago errazegia dela ardura larriagoak zituen jende hura gaurko begiz epaitzea. Politikaren eta artearen arteko harremanak, gainera, utilitaristak izan dira beti. Oso ondo azaldu zuen zertan den hau guztia Joseba Zubia senatariak hamarkada batzuk geroago: «Beharbada haren balio estetikoa ez da handiegia, ez bada Picassok margotua izatea, baina Guernicak duen balio politikoa neurtezina da guretzat».

Nekez esan daitezke gauzak garbiago.]]>
<![CDATA[Korrikondoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2019-04-21/korrikondoa.htm Sun, 21 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2019-04-21/korrikondoa.htm
Eta Amonarriz etorri zitzaidan gogora Iñigo Urkulluren tuita irakurri nuenean: «Begirune-eza politiko edozein adierazpen gaitzezten dut. Mendebaldeko gaurko gizarte aurreratuan gorrotoaren adierazle gisa jazarpen eta indarkeriaren gertakariak direlarik. Baita Euskadin ere». Ez nuen espainierazko bertsiora jo beharrik izan, aurrean nuen erantzuna. Ez zuen bakarra. Neure burua madarikatu nuen. Zergatik ez ote dut Amonarrizen patxadaren laurdenik, zergatik ozpintzen naiz hain ohikoak direnean txikikeriok. Azken beltzean, horixe baita garenaren neurria: euskaraz den artean zabarkeria, ez dago zertan lotsagorritu. Nahiz eta, nork eta lehendakari batek (zuzen dezadan, haren prentsa bulegoak) utzi neurri horretako perlak. Lehendakari batek… horrela idazteagatik hizkuntza eskakizun agiriak ukatzen ari garenean euskaltegi eta eskoletan, harena baino lanpostu xumeagoetarako ezinbesteko diren akreditazioak sarritan.

Eta nago eskasa genukeela kontsolamendua Urkullurekin berdintzera haserrea, oro har, erabat zabaldua baitago politikarien artean ausiabartza hau. Kanpainan gaude, nahikoa da ikustea zein den maila. Praktikak uzten du postureoa ageriago.

Horrexegatik, neure ozpintasunetik, nola ez diot mira izango Kike Amonarrizi.]]>
<![CDATA[Hizkuntza preso]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/029/002/2019-04-14/hizkuntza_preso.htm Sun, 14 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/029/002/2019-04-14/hizkuntza_preso.htm
Morena alderdiko diputatu den Armando Contrerasek eman du datua: Mexikon, zortzi milatik gora dira interpreterik eta abokaturik gabe preso dauden indigenak. Elebakarrak dira asko, edo elebidunak badira, ez dakite castillarik. Horregatik eskatu dio Contrerasek estatuari jar ditzala behingoz bitartekoak atxilotzen dituzten unetik beretik defentsarako eskubidea izan dezaten, ez dadila inor preso egon bere hizkuntzaren. Eskubidea izan arren, herrena baita praktikan legea. Prozedurak akatsez josiak daude, eta ez bakarrik itzulpen arazoengatik. Askok eta askok ez zuten atxilotze-agindurik. Amarruen biktima izan dira, bestek egindako delituen ardura sinatu dute, torturapean sarri, zer sinatzen zuten jakin gabe. Esan gabe doa, epaileek ere erdeinuz hartzen dituzte kasuak. Urte luzez bizitza hondatuko dien erabakia.

Zortzi mila lagun ttipi-ttapa. Ainhoa, Leitza, Dima, Ortzaize, Errezil eta Urdiñarbeko biztanle guztiak preso. Ia Otxarkoaga guztia ziega banatan, zer gertatzen zaien ulertzen ez dutela. Borondate kontua da. Lehentasunez ari gara, eta mendeetako bazterkeriak ez du gogorik dirua itzultzailetan gastatzeko. Kontuak egiten hasita, hala da izan ere, erabaki praktikoa: garestiago ateratzen da hizkuntza askotasuna zaintzea horiek betiko desagertaraztea baino.

Eta bueltaz buelta, izerdiaren gatza datorkio begietara, ttipi-ttapa, gero eta beteago du bularra, gogoa kanpoan, inork ulertu nahi ez dizkion hitzetan oinak. ]]>
<![CDATA[Estrukturala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/021/002/2019-04-07/estrukturala.htm Sun, 07 Apr 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/021/002/2019-04-07/estrukturala.htm
Bisitan joanda, mintzalekuan sartzeko zain, ikusi egiten da nor duzun ondoan. Hazpegi zigortuetan erreparatzen duzu, adjektibatu egiten dituzu, izendatzeko modu desegokiak darabiltzazu (produktu kulturalak gara). Inoiz ere gu izango ez diren horiek guztiak, elkarrekin hizketan, norberari galdez, funtzionarioen harrokeria primarioaren apeten biktima. Umiliatuak han ere, gidoiak halaxe eskatuta.

Preso bat hil da Zaballako kartzelan asteon. Hilik aurkitu dute izenik gabea, berrehun zaintza-kamera dauden arren bertan. Hirugarrena da aurten. Albistegiek auto-istripu baten trataera eman diote, errepidearen egoera txarra aipatzeke, beti ere. Generalitateak esatera, 41 preso hil ziren iaz Kataluniako espetxeetan. Espainiako erresuman, aurten, 30 hil dira berrogei egunean. Beren beregi herdoilduko zaigun kontaketa, nolanahi ere. Banku-zuzendaririk, medikurik, irakaslerik ezean, estatistika ere klasista da.

Odoluste honen aurrean, kopetara harria: noren ardura da horien heriotza, administrazioak baditu zaintzapean? Eta amets egiten dut inoiz gertatuko ez denarekin. Saio bat legebiltzarrean kartzelak hil dituen guztien izenak ahazturatik ateratzeko... instituzio penitentziarioetako buruak, arduradun ohiak eta funtzionarioak direla harmailetan. Amets egin dut, burua makur, onartu egiten dela (zenbat zor diogun argudiaketa feministari!) estrukturala izan dela zanpaketa. Dinamikak halakotuta, sektore jakin batzuk baino ez direla izan kartzela-politikaren biktima, hautu ideologikoak askatu dituela gainerakoak heriotzatik.

Asko eta gehiago irabaziko genuke.]]>
<![CDATA[Artseniko fabrikak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/024/002/2019-03-31/artseniko_fabrikak.htm Sun, 31 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/024/002/2019-03-31/artseniko_fabrikak.htm euskal oasia honek; liberala hark; eskubide estatua, elkarbizitza, ongizate gizartea honek, hark eta haragokoak. Tarteka, batzuentzat eta besteentzat arriskutsua den ero bat agertzen den arren agertoki gainean oihuka, drogatua seguru, gandorra ximel: «demokrazia deitzen diote, eta ez da!». (Eta bai, premiaz behar dugu poesia punka euskaraz).

Nazismoaren hizkera ongien aztertu zuen Victor Klemperer irakasleak argi azaltzen du: «eraginik handiena ez zuten ez diskurtsoek, ez artikuluek, ez panfletoek, ez afixek edo banderek lortzen, ez buruak edo bihotzak harrapa zezaketen ezerk. Nazismoa hitz solteen bidez sartu zen alemaniarren haragi-mamitan edo odolean. Hitzak ziren, esaerak, egitura sintaktikoak, behin eta berriz errepikatzearen poderioz jendeak bere egin zituenak».

Hitzen lupua zertan den inork baino hobeto dakielako galarazi dio, Ciudadanos alderdiak hala eskatuta, Espainiako Hauteskunde-batzordeak TV3 kataluniar telebista kate publikoari «erbestea» hitza erabiltzea eta, honekin batera, orain hilabete batzuk Arco arte-feriak Santiago Sierraren obra erakusten zuen Helga de Alvear galeriari bezala, «preso politikoak».

Izan ere, demokrazia batek ezin izan lezake inor erbestean. Preso politikoak, berriz, nola da, Korezuelak ditu, Ipar Venekubak, Piztabiaren Katiak. Borroka disimulorik gabea da. Nazismo garaian bezala, artsenikoa ondoen banatzen duenak irabaziko du. Eta susmoa dut, honetan ere, jai dugula.]]>
<![CDATA[Demokraziaren kunetak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/023/002/2019-03-24/demokraziaren_kunetak.htm Sun, 24 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/023/002/2019-03-24/demokraziaren_kunetak.htm
Bistan da, gauza asko egin liteke 35 urtean. Tartean, ikaragarri zail bihurtzen diren gauza berez sinpleak boterea dagoenean atzamarraren bestaldean. 35 urte bete dira Espainiako Poliziak eta Guardia Zibilak Pelitxo Isart, Rafael Delas, Dioni Aizpuru eta Joseba Izura hil zituztela Pasaiako badian, elkarrekin aurrez prestaturiko segada batean. 113 tiro jaso zituzten lauren artean, forentseen datuak dira. Operatiboan amutzat erabili zuten Rosa Jimeno eta bizirik atera zen Joseba Merino bat datoz lelukotzan: bertatik bertara hil zituzten. Ez zen enfrentamendurik izan. Eta forentseak berriro: operatiboan postak erabili ziren, debekaturiko munizioa. Bizkarretik egin zieten tiro, eta burura.

Ordutik daramate Pelitxo, Txapas, Kurro eta Peluren senideek egiaren bila. Jakin nahi dute zer gertatu zen, nork eman zuen Komando Autonomo Antikapitalistetako lau gazteak hiltzeko agindua, nork egin zuen tiro. 35 urte justizia eskean, 35 urte erreparazioa eskean, ezen ez dakit besterik dagoen, kasuaren larria kontuan hartuta, Pasaiako segadakoa baino eskandalu handiagorik Espainiako demokraziaren historian.

Isiltasunak ez du parekorik: legealdiz legealdi kasua argitzeko batere ardurarik erakutsi ez duten politikariak eta politika-moduak salatzen ditu senideen justizia eskeak. Baita hizkera politikoa bera ere, izan ere, zer esan nahi du biktima hitzak?

Urte asko dira 35. Gerra amaitu zenetik Francoren beraren hil bezpera arte.

Eta esan beharko du norbaitek demokraziak ere kunetak dituela.]]>
<![CDATA[Lagun izoztezina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/023/002/2019-03-17/lagun_izoztezina.htm Sun, 17 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/023/002/2019-03-17/lagun_izoztezina.htm Lagun izoztuaren eremuetara, hamazortzi urte. Hasi eta batera etorri zaizkit ordukoak. Hantxe segitzen zuen frankismopeko Kalaportuk, norberak bizi izandako kontzientzia hartzearen gune. Baina Goio Ugarteren bakardadeak lotu nauenean, neurri gabean berritu zait durduzamendua. ETAko militante ohi bat Nikaraguan, erbestearen zuloan gero eta itoago. Deskribapen lilugarrietan galdu naiz, gogoeta zorrotzek harrikatu naute. Zenbat hitz, ertz, koska bidean, Ugarteren jaitsieran lagun. Hondoratzen, erotzen, tropikopeko sukarretan izozten ari den bihotz bat, garai batean sua baino beroagoa izan zen hura bera. Sendatuko da Goio, baina Antartikara egingo duen espedizio zientifikoak ez nau onbideratu. Arthur Gordon Pym-ekoa gogorazten didan itsaso jelatuak ez dit bakerik ekarri. Sinboloz, keinuz, irakurketaz beteriko liburua izaten segitzen du; ez da heroirik Lagun izoztuan. Baina bai konstataziorik: askoz gehiago hurreratzen da nobela giza kondiziora ETAko militanteei buruzko mila artikulu baino.

Liburua zarratu eta batera zabaldu zaigu Darpon aferaren amaiera. Osakidetzako lan eskaintza publikoan detektatutako iruzur zantzuak ez dira nahikoa izan administrazioak jardunbidea ustela izan dela aitortzeko, milaka lagunen kaltetan eta aukeratu batzuen mesedetan. Arduradun nagusiaren defentsa itsua izan da, hainbestekoa non negargarri, arerio politikoen «presioen» eta «jazarpenaren» biktima gisa aurkeztu zaigun sailburua azkenean. Ez da pitzadurarik makinan, fedea saltzen jarraitu beharra dago, sistemak ez du lagun izozturik onartzen. Politikan ezin erakuts liteke Goio Ugarteren zaurien laurdenaren laurdenik.

Ez dakit hizkera politikoa ohartzen den zein biluzik ageri den bere sendo ustean.]]>
<![CDATA[Errotarria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/020/002/2019-03-10/errotarria.htm Sun, 10 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/020/002/2019-03-10/errotarria.htm
Ez da izan Bateragunekoa kasu bakarra. Azken hamar urtean, 40 aldiz kondenatu du Estrasburgok Espainia. 70, berriz, Europako Kontseiluaren parte denetik. Erraz esaten da: 70 kondena, teorian bertako biztanleen eskubideak defenditu behar dituen administrazioaren kontra, gehienak epaileek ez zutela inpartzialtasunik iritzita. 70 kondena, tortura kasuak kontuan hartzeke.

Egunotan, Kataluniakoa dela, Altsasukoa dela, ezin aurkiturik nabil hitz egokirik Espainiako Justiziarena definitzeko. Aukeratzen dudana aukeratu, ez da zuzena, eta motz nabil, eta baldar. Alferrik ditut hiztegiak eta apalategietako literatura oro. Norbaitek Francesco Carrara italiar legegilearena ekarri du, politika epaitegietako atetik sartzen denean Justizia airean ateratzen dela leihotik. Eta nola ez dakidala, Euskaldunon Egunkaria-ren itxieraren ondorengo egun beroak datozkit. Sumindura jeneralaren aurrean euskal politikariak ikusten ditut, egoerak hartaratuta, zin zintzoa egiten, ez zutela horrelako beste erasorik onartuko, bidekoak jarriko zituztela berriro gerta ez zedin.

Joan dira urteak eta errotarriak ez du kerarik, ordea. Xehatuko du jendea eta mintzatuko da Estrasburgo, berandu harrian dabilenarentzat. Eta hitz eman zuten haiek ez digute esango ezin dutela ezer egin. Hala ere, eskertuko nuke norbaitek aitortuko baligu noiz eta nola erabaki zuten, Trantsizioaren poz-bitsetan, Justizia garbitu gabeaz funtzionatuko zuela sistema politiko berriak, betikoak segituko zuela errotari, hori zela, hain zuzen, demokraziak ordaindu beharreko saria.]]>
<![CDATA[Ebatsia bueltan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/020/002/2019-03-03/ebatsia_bueltan.htm Sun, 03 Mar 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Aranbarri https://www.berria.eus/paperekoa/1939/020/002/2019-03-03/ebatsia_bueltan.htm
Antzeko adierazpenak egin zituen iaz Emmanuel Macronek Burkina Fasora eginiko bisitaldi batean: «Espero dezagun bost urte barru baldintzak egokiak izatea afrikar ondarea Afrikara itzultzeko». Kolonialismoaren lurrunetan Frantziako museo publikoak bete zituzten piezez ari zen, 88.000 gutxi gorabehera. Asmo politikoaren oinarrian Benedicte Savoy frantziar historialariak eta Felwine Sarr senegaldar ekonomialariak buruturiko txostena dago: «Hasierako urrats sinboliko eta psikologikoa izanen da hau prozesu jarraiari ekiteko. Frantzia ez bada gai legez erosiak izan zirela erakusteko, ebatsi zituen herrira itzuli beharko ditu».

Nonbait, ostutakoa itzultzearen dinamika hasia delarik, eta Louvrek, British Museumak, Pergamonek eta abarrek zer egiten duten ikuskizun, Pirineoateko bi alderdietan dantzan gabiltzanon euskal oasira gogoa ezinbestean: zer dugu gurea ez dena? Non dago estatu gorila bien kapitain, soldadu, erregeren idazkari ginelarik zapaldu genituenei ostu, ebatsi, lapurtu genien hori guztia?

Zatoz, etorri gure museoetara, esanen zaigu. Ez dago hemen herri apal baten ondare antopologikoa baino. Eta egia da, hori izan gara batez ere. Eta besteaz, berriz, badakizu zer lantegi orain gure eliza eta jauregietako urre-zilarrak desegiten hastea?

Bada ekin beharko zaio nonbaitetik, Txileko eta Frantziako eskuin gobernuak bezalaxe, hitzetatik badarik ere.]]>