<![CDATA[Iñigo Astiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 26 Jan 2020 14:01:57 +0100 hourly 1 <![CDATA[Iñigo Astiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Memoria lauhazka jartzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2020-01-22/memoria_lauhazka_jartzea.htm Wed, 22 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2020-01-22/memoria_lauhazka_jartzea.htm Artxiboak, beharrezko erregistroak izeneko erakusketan: Caterina Borelli, Mercedes Jaen, Saray Perez Castilla, Ana Penyas, Angela Bonadies, Juana Garcia Pozuelo, Rosalia Banet, Miriam Isasi, Maria Ptqk eta Cristina Arrazola-Oñate. Bilbon jarri dute ikusgai, Euskal Herriko Unibertsitatearen Bizkaia aretoko Axular eta Etxepare geletan, eta otsailaren 21era arte egongo da zabalik. «Artista guztiek jartzen dituzte zalantzan geure inguruan dauden errepresentazio forma nagusiak, erresistentzia kultural eta politikotik abiatuta».

Komisario dabil oraingoan Sadaba Murgia, baina artista ere bada, eta Erreakzioa kolektiboko kide izan zen Azucena Vieites artistarekin batera. Artea, feminismoa eta queer teoriak uztartzeko asmoz sortu zuten taldea 1990eko hamarkadan, eta aurrez ere antolatu izan dituzte feminismoarekin lotutako erakusketa kolektiboak. Sadaba Murgiak bakarrik antolatu du oraingoa, ordea, eta azken urteotan Parisen eta Erroman egindako egonaldi artistikoetan ezagutu dituen artistak gonbidatu ditu. Guztiak emakumezkoak, guztiak feminismoa gertuko dutenak, eta guztiak interesgarri eta mamitsuak, Sadaba Murgiaren hitzetan.

1936ko gerraren memoria da Miriam Isasi artistaren lan ildoetako bat, eta gai hori du ardatz 2019an sortutako Zaldi zuria lanak ere. Gudako metraila bildu, urtu, eta zaldientzako ferra bat sortu zuen harekin sortzaileak: zaldi zuri bat ferratu, eta, Araban erresistentzia gune izandako lekuetan ibili zuten batetik bestera ondoren. Lauhazka jarri zuten iragana. Eta ekintza haren lekukotza ematen dute erakusketako hormetan ikus daitezkeen argazkiek, marrazkiek, azalpen testuek eta erabilitako ferrak.

Memoria da Caterina Borelli artista italiarrak Bilbora ekarri duen lanaren gaia ere; Erromako memoria zehazki. Izan ere, hiriaren ipar-ekialdean bada Auzo afrikarra deitutako gune bat, eta hura eraldatzeko proiektu bat ikus daiteke erakusketan. Libiako, Eritreako, Somaliako eta Etiopiako hirien izenak dituzte auzo horretako kaleek —Italiaren kolonia izandako herrialdeetakoak, alegia—, eta memoria hori iraultzea proposatzen du Borellik. Kaleei izen horiek kendu, eta haien ordez, kolonialismoaren aurka borrokan aritu ziren pertsonen izenak jartzea proposatzen du sortzaileak.

Iragan koloniala azaleratzea

Eta antzeko memoria ariketa proposatzen du hiriaren hego-mendebaldean bi koloma erromatarren artean dagoen Irailaren 11ko atentatuko biktimei eskainitako brontzezko plakarekin ere. Italiaren iragan kolonialaren adierazle baita leku hori ere. Urte luzez egon zen bertan jarrita erregimen faxistak Etiopiatik espoliatutako Aksumeko obelisko ikusgarria, harik eta, azkenean, Etiopiak eskatu bezala, 2005ean italiarrek jatorrizko herrialdera bueltatu behar izan zuten arte. Eta hori guztia gogoan hartuko duen beste plaka bat jartzea proposatzen du artistak, bigarrena; hain justu, Irailaren 11ko biktimen oroigarriaren ondoan.

Umore eta ironia tantak ere badira, ordea. Nabarmen, adibidez, Ana Penyas artistaren marrazkietan. Espainiako Komiki saria eskuratu zuen sortzaileak 2018an bere bi amonen bizitza kontatzen zuen Estamos todas bien (Ongi gaude denok) izeneko liburuari esker, baina gentrifikazioa eta turismoa lantzen dituen irudi serie bat ere badu, eta, bilduma horretako bi marrazki ikus daitezke Bilboko erakusketan. Oroigarri dendak, hondartzarako bisita gidatuak, jende ilarak, argazki kameradun turistak, eta soinean Mr Paella dioen kartela daraman gizon bat irribarrez. Itxura naif xamarrarekin dena, baina arantza ezkutatu beharrik gabe.

Marrazkiak, argazkiak, pinturak, bideo lanak, eta, oro har, horman zintzilikatutako obrak dira nagusi erakusketan, eta Etxepare aretoko Saray Perez Castilla artistaren Hay una delgada línea (Lerro fin bat dago) instalazioa da salbuespen bakarretako bat. Mediterraneo itsaso zati baten hondoko orografia irudikatzen duen maketa moduko bat da pieza, eta urre koloreko pintura lerro batek irudikatzen ditu itsasoa zatikatzen duten herrialdeen mugak. «Migranteen ahozko transmisioa landu ohi du Perez Castillak bere lanetan», azaldu du komisarioak. Eta kasu honetan ere, besteak beste, itsasoko soinuak entzun ahalko ditu bisitariak eskuaz piezako zati bat ala bestea zapaltzean.

Erakusketa hedatua

Artelanak erakusteaz harago, artelan horiek sortzeko prozesuak ere bistaratu nahi ditu komisarioak erakusketan. Jarduera paralelo sorta bat ere antolatu dute horregatik. «Hasieratik argi izan nuen hedatzen zen erakusketa bat antolatu nahi nuela».

Bisita gidatuak egingo dituzte hainbat artistarekin batera bihar, eta beren sorkuntza prozesuei buruzko hitzaldiak ere emango dituzte otsailaren 5ean eta 6an. Erakusketa itxi baino bi egun lehenago, otsailaren 19an, topaketa moduko bat ere antolatuko dute, eta Ajuar kolektiboko kideak, Lara Dopazo kazetari galiziarra eta Garazi Ansa eta Leire Goikoetxea komisarioak arituko dira hizlari.]]>
<![CDATA[«XXI. mendera ekarriko ditugu Benito Lertxundiren kantak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/024/001/2020-01-22/xxi_mendera_ekarriko_ditugu_benito_lertxundiren_kantak.htm Wed, 22 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1864/024/001/2020-01-22/xxi_mendera_ekarriko_ditugu_benito_lertxundiren_kantak.htm Zuberoa eta Altabizkar disko bikoitzak orkestra barroko batekin jotzea izan zen nire lehen proposamena, lehen abestitik azkenera, denak jarraian. Baina oso aurrekontu handia eskatuko luke horrek, eta Euskalduna jauregia edo antzeko aretoren bat. Hori da nire ilusioa, baina Kafe Antzokian eta Dabadaban jotzeko egoki den formatu bat bilatu dugu azkenean. Eta hala iritsi zara, azkenean, Lertxundiren 80ko hamarkadako abestiak errekuperatzera. Ondo ezagutzen dut haren musika, baina jarraitzen du sortzen, eta errespetuz aritu nahi nuen. Badira Benitok aspaldi jotzen ez dituen garai hartako abesti batzuk: Formak, Denborak, Egun batez... Nik oso gustuko ditut, eta ongi doaz nire bakarkako proiektuaren formatuarekin. Gainera, kontzertuetarako errepertorio koherente bat ere bilatzen nuenez, hor ikusi nuen aukera. Zure abestiak ere tartekatuko dituzu emanaldian. Nire kantek alde guztietan dute Benitoren airea. Erabateko erreferentea da niretzat, eta onartzen dut haren eragina. Harro, gainera. Haren abestiekin tartekatuta joko ditugu gureak. Hitz egin duzu harekin? Zuzenean ez. Baimenak eskatu ditugu, eta Facebooken ere idatzi diogu elkarri zerbait, baina aurrez aurre ez gara egon. Eta kontzertura azalduko balitz? Kristoren poza emango lidake! Omenaldi polita da. Ideia ez da bakarrik haren kantak jotzea, baizik eta haren kantak XXI. mendera ekartzea, eta gaur egun dagoen erritmoarekin eta pultsuarekin jotzen ditugu. 80ko hamarkadako diskoetan nabari dira swing doinuak sartzeko asmoak eta halakoak. Garaian garaiko bekatu eta bertuteak? Hori da. Seikote batean arituko zarete. Talde oso potentea osatu dugu. Gotzon Blues Ereño gitarran, Xabi Aburruzaga trikitiarekin, Alain Gallego teklatuetan, Xabi Barrenetxea baxua jotzen, eta Carlos Sagi baterian. Oso jende potentea da, eta oso solasaldi indartsuak ditugu. Asko hitz egin dugu Benitok zeukan sonoritateari buruz, swing horri buruz eta beste hamaika gairi buruz. Eta, noski, kontuan izan behar da 80ko hamarkadaren amaieran hemen zer aukera zegoen kanpoko musika entzuteko, eta ohartzen zara hemengo musikariek nola hartzen zuten entzuten zuten gutxi hori, eta nola saiatzen ziren beren musikan aplikatzen. Egungo ikuspegitik oso garbi ikusten da zer gabezia zeuzkaten, baina abestien testuingurua ere hartu behar da kontuan. Eta zergatik aukeratu dituzu sasoi hartako abestiak? Ume nintzela, aitak zainetan sartu zidan haren musika, eta etapa guztiak gustatzen zaizkit, baina sasoi introspektiboa deitu ohi zaio Benitoren 80ko hamarkadako sasoi hari, eta hori da nik musikalki aukeratu dudana eta pertsonalki gehien atsegin dudana. Gaueko ele ixilen baladak diskoan badirudi urrundu egiten dela folketik, eta bestelako soinu eta testuak bilatzen dituela. Kantautore kutsu hori du: abesti horietan, barrura begira jartzen da, gizatasunera. Haren etaparik ahaztuena ere bada, jendeak errazago gogoratzen baititu herrikoi bilakatu diren haren kantak. Nire abesti askok ere badute puntu intimista hori, eta, tonu horretan eta euskaraz abesten dudanean, oso nabarmena da Benitoren usaina. Bertsioak egiterakoan, asko urrundu zarete jatorrizko abestietatik? Kontzertuak momentu oso politak eta sentimentalak edukiko ditu, eta, era berean, oso jai giroko momentuak edukiko ditu. Ez dugu izan beldurrik aldaketak egiteko eta berrinterpretatzeko. Oso aldatuta daude kantak kasu batzuetan, eta ez daude erraz errekonozitzeko moduan. Erakutsiko dugu Benitoren abestiak oso dibertigarriak eta oso animosoak izan daitezkeela. Nahiko nuke jendea tarte horietan kasik dantzan jartzea. Erritmoak ere aldatu ditugu horretarako, eta asko jo dugu musika beltzera. Taldekideak ohituak dituzu horretara. Carlos Sagik eta Xabi Barrenetxeak Mojo Workin' jaialdira ekartzen dituzten artista beltzen oinarri musikalak jotzen dituzte; beltzagoak ezin dira izan. Eta Alain Gallego ere Bilboko gospel koruko zuzendaria da. Beraz, pentsa. Bihotz abestia, adibidez, blues gordin-gordin eta tradizional baten modura joko dugu. KONTZERTUAK Bilbo. Bihar, Kafe Antzokian, 21:30ean. Donostia. Otsailaren 1ean, Dabadaba aretoan, 21:00etan. ]]> <![CDATA[Entzule aktiboen alde]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1987/033/002/2020-01-21/entzule_aktiboen_alde.htm Tue, 21 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1987/033/002/2020-01-21/entzule_aktiboen_alde.htm Jakin aldizkariko ordezkarien ustez, eta horregatik idatzi du Gorka Urbizuk urtearen kultur errepasoa egiten duen zenbakiko testu nagusia. Taldearen ibilbidea aletzen du testuak, eta profesionalizazioari, euskal kulturaren neurriaren ondorioei eta euskarari buruzko gogoetak ere bildu ditu. Besteak beste, euskaraz mota guztietako edukiak sortzeko beharra defendatzen du: «Entzule aktiboak behar ditu gure hizkuntzak eta horretarako denetarik behar dugu: ertza eta ertza ez dena». Urbizuz aparte, testu bana idatzi dute Alberto Barandiaranek, Miren Rubiok, Eneritz Artetxek, Beñat Gaztelumendik, Aiora Sampedrok, Leire Palaciosek, Xabier Gantzarainek, Maialen Goñik eta Libe Mimenzak. Gai librean aritu dira haietako batzuk, eta besteak, berriz, gaia jarrita; horregatik, alorrez alorreko testu espezifikoak datoz aldizkarian literaturaz, musikaz, arte eszenikoez, bertsolaritzaz, arteaz, zinemaz eta hedabideez.

Joan Mari Torrealdaik egindako 2017ko euskarazko argitalpenen zerrenda eta hari buruzko interpretazioa ere badakartza zenbakiak, eta, soziologo eta Jakin Fundazioko lehendakariak dioenez, datuek erakusten dute Euskal Herrian erabiltzen diren euskarazko testuliburu gehienek «curriculum espainola» daukatela muinean.

Ohi bezala, Unai Iturriaga marrazkilariaren lanak ixten du aldizkaria, kontrazalerako sortutako irudiarekin, baina oraingoan beste hainbat marrazkilariren lanak ere bildu dituzte urteko kultur balantze ilustratua eskaintzeko. Hamar dira, guztira, parte hartu duten irudigileak: Antton Olariaga, Diego Palles, Eider Eibar, Arrate Rodriguez, Josevisky, Loinaz Lekuona, Nerea Unanue eta Txakur Gorria kolektiboa.]]>
<![CDATA[Hiru eguneko dolua ezarri dute Lizarran, hildako bi umeengatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1945/012/001/2020-01-19/hiru_eguneko_dolua_ezarri_dute_lizarran_hildako_bi_umeengatik.htm Sun, 19 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1945/012/001/2020-01-19/hiru_eguneko_dolua_ezarri_dute_lizarran_hildako_bi_umeengatik.htm
Foru Poliziak abian du jadanik gertatutakoa argitzeko ikerketa, Javier Remirez Nafarroako Gobernuko lehendakariorde eta Barne kontseilariak istripua gertatu eta ordu gutxira jakinarazi zuenez. Oraingoz, ordea, ez dute eman istripuaren arrazoiei buruzko xehetasunik, eta, beraz, Logroñotik Lizarrara zihoan La Estellesa enpresako autobusa frenorik gabe geratu zela da hipotesi nagusia. Diario de Navarra egunkariak bildutako bidaiari baten lekukotzaren arabera, ibilgailuari egin behar zitzaion eta egin gabe jarraitzen zuen konponketa bat izan zuten mintzagai Logroñon autobus gidariak eta beste langile batek.

Garraio enpresak ohar bidez agertu du gertatutakoak eragindako «mina», eta dolumina helarazi die hildakoen senideei.

Gonzalo Fuentes Lizarrako alkateak esan du gertatutakoa «tragedia» bat izan dela, eta gehitu du herria «erabat atsekabetuta» dagoela. Jakinarazi duenez, Lizarrako Udalak bere baliabide guztiak jarri ditu sortzen den edozein beharri erantzuteko. Leo Camaces Aiegiko alkateak ere atsekabea agertu du gertatutakoagatik, eta babes guztia azaldu dio hildakoen familiari.... Arroizko Udalak ere herritarren mina aitortzeko ezarri ditu hiru dolu egun.

Dolumin mezu eta keinuak

Istripuaren berria zabaltzen hasi zenetik beretik hasi ziren babes mezuak ere. Maria Txibite Nafarroako lehendakaria eta Unai Hualde Nafarroako Parlamentuko lehendakaria izan ziren dolumina azaltzen lehenetakoak, baina parlamentuan ordezkatuta dauden alderdi politiko guztiek ere azaldu dute euren samina sarearen bidez, eta hainbat izan dira asteburuan, hildakoengatik minutu bateko isiltasun tartea egin duten kirol ekitaldiak. Osasuna futbol taldeak ere, adibidez, gogoan izan zituen Lizarran hildako bi umeak atzoko lehia hasi aurretik.]]>
<![CDATA[Mende fellinitarra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/030/001/2020-01-19/mende_fellinitarra.htm Sun, 19 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1942/030/001/2020-01-19/mende_fellinitarra.htm La Strada (1954) La Dolce Vita (1960), Otto e mezzo (1963), Roma (1972), Ammacord (1973) eta Ginger e Fred (1986) filmak, eta, hamaika ohore eta garaikur jaso ostean, hil baino urtebete lehenago eman zioten ibilbide osoko lana aitortu zion Oscar sari berezia. XX. mendeko Italiako historiaren, ametsen munduaren, umezaroko oroitzapenen eta fantasia hutsaren arteko mugetan topatu zuen ahots propioa, eta horregatik da oraindik ere hain garrantzitsu. Neurri handi batean, zuzendariak bere obsesio eta ametsen arrastoa utzi zuen bere filmetan, eta, horregatik, haren bizitza errodatutako sekuentzien eta bizi izandako gertakizunen nahaski moduko bat da.

Determinazio handirik gabe heldu zen zinemagintzara. Tulio Kezich biografo eta lagunak Fellini liburuan kontatzen duenez, 30 urte beteak zituenean heldu zitzaion bokazioa, jadanik hamarkada inguruz gidoigile aritu eta eszena gutxi batzuk zuzendu ostean. Cinecitta beharrean, benetan Marc'Aurelio egunkaria zuen amets Erromara iritsi berri zen Fellini gazteak. Eta, hala, egunkarietatik hasita, karanbolaz bezala joan zen zinemaren munduan murgilduz. II. Mundu Gerra amaitu berritan, turistentzako karikatura enpresa batean zebilen, adibidez, Roberto Rossellini zinema zuzendariak Roma, città aperta filmeko gidoiarekin laguntzeko eskatu zionean. Eta hor hasi zen Fellini zinemagilearen jaiotza.

Heroismo handiegirik gabe deskribatzen du Kezichek Fellini, tarteka korronteak eraman zezan utziz, eta tarteka haren aurka igeri eginez. Depresioaren aurkako borrokan sartu-irtenean, eta kritikaren eta intelektualen mesfidantzapean. Gogoratzen duenez, ezkerreko zirkulu intelektualek kostunbristatzat jo zituzten hasierako filmak; are gehiago, «kulturatik kanpo» ikusten zutela dio biografoak.

Bi alderako kaosa

Otto e mezzo film pseudo-autobiografikoan igar daiteke tentsio hori. Fellinirengan hain ohikoak diren kaos itxurako eszena ezin zainduago horietako batean, langile eta teknikari nahaste baten erdian dago Felliniren alter-egoa den Guido zinema zuzendaria: biltzen da apaizekin, aktore taldeko arduradunak hiru aitona ematen dizkio aukeran, arreta eske dabilkio pelikulako izarra, eta bere iritzia emateko desiratzen dauka ondoan zinema kritikaria. Keinu handiosez esaten dio, azkenean, bere filma intelektualki erdipurdikoa dela, eta bere haurtzaroko oroitzapenak tartekatzeko mania horrekin apenas heltzen dela filmeko gaia lantzera. «Salaketa asmoarekin hasten zara, eta konplize baten konplazentziarekin amaitzen duzu».

Jim Jarmusch zinemagile iparramerikarrak dioenez, Felliniren filmak kameraren bi aldeetara ziren felliniarrak. «Maite du kaosa inguruan. Egun batzuk eman nituen La voce della luna filmaren errodajean, eta txunditu egin ninduen lan egiteko zeukan moduak. Kaosaren bere ikuspegia islatzen zuen bere errodatzeko erak. Klaketa entzun baino lehen, erabateko isiltasuna zegoen; kontzentrazio guztia behar zuen Fellinik. Baina errodatzen hasten zirenean sortzen zen kaosa: teknikariak aldamioetan gora, jendea oihuka, Fellinik berak megafonotik txilioka egiten zizkien oharrak aktoreei... Arraroa eta dibertigarria zen. Normalean gertatzen denaren justu kontrakoa zen, baina Fellinik bere egongelan zirudien».

Giroa pixka bat kontra zuela hasi zuen bidea, baina La Dolce Vita filmarekin eta hark sortutako eskandaluarekin heldu zitzaion nazioarteko sona, eta, hortik aurrera, haren zinemagintza gero eta pertsonalago bihurtuz joango zen. Uko egingo zion narrazio lerro konbentzionalari, eta errealitate, amets eta oroitzapen konglomeratu bat bilakatuz joango ziren haren filmak.

Berdin bere bizitzarekin ere. Fellinik maite zuen Felliniren mitoa, eta gezur, erdi-egia eta fantasia artean kontatzen zuen dena, hala elkarrizketetan nola filmetan. «Nire filmak ez dituzte oroitzapenek gobernatzen (...). Iruditzen zait dena asmatu dudala: haurtzaroa, pertsonaiak, nostalgiak, ametsak, oroitzapenak, guztiak berriz kontatu ahal izateko plazer hutsez».

Dekadentzia urteak

Otto e Mezzo filmeko beste sekuentzia bat. Pelikulak bost hilabete daramatza geldi, eta zertarako den ere argi ez dagoen espaziontzi baten atrezzoarekin tematuta dabil zuzendaria. Nazkatu da azkenerako ekoizlea, egunez egun garestituz doan proiektuarekin, eta oihuka egiten dio errieta zuzendariari: «Eskopetarekin zain dituzu guztiak. Lagun gutxi geratzen zaizkizu, hala ezkerrean nola eskuinean. Ni hemen nago zu laguntzeko, baina errodajeak berehala hasi behar du».

Eta Felliniren fantasia zinematografikoa autobiografiaren mugan dabil berriz ere. Goffredo Fofi kazetariak, adibidez, izarra itzaltzen deskribatzen du bizitzako azken urteetan, zuzendariarekin egindako elkarrizketa luze bat biltzen duen Federico Fellini, L'arte della Vision liburuan. «Haren betiko xarmaren atzean etsipenaren mugan zebilen malenkonia sakon bat ezkutatzen zen. Jadanik ez zen ezagutu nuen urrezko urteen eta arrakastaren Fellini hura, edozein obrarekin nazioarteko bozkarioa eragin eta publiko ezin zabalago bat erakartzen zuena, baizik eta beste Fellini bat, ekoizleek mespretxatzen zutena garestiegi suertatzen zelako eta gero eta etekin gutxiago biltzen zuelako: zinema aldatu egin zen, eta telebistak txikiagotu eta zikiratu egin zuen. Gainera, haren pelikulek ere gero eta okerrago disimulatzen zuten zibilizazio oso batek konpartitzen zuen heriotza sentsazioa».

Eta, halere, betirako aldatu zen zinemagintza, eskifaia guztia itzultzeko gogoz egon arren, ezezagunerantz jo zuen Fellini hura agertu ostean.]]>
<![CDATA[«Figurazioak madarikatua zirudien Euskal Herrian»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/029/001/2020-01-14/figurazioak_madarikatua_zirudien_euskal_herrian.htm Tue, 14 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1864/029/001/2020-01-14/figurazioak_madarikatua_zirudien_euskal_herrian.htm Monochrome titulupean.

Parisen hasi da erakusketa hau?

2015ean Rekalde aretoan egindako erakusketa bukatu zenean hasi da hau; orduan ekin nion beste bide bat bilatzeari. Arkitektoen maketak erabiltzen hasi nintzen. Parisen egin nuen lehen egonaldi batean ikusi nituen Renzo Pianoren estudioko erakusleihoan zeuden maketak, eta oso erakargarriak iruditu zitzaizkidan, ez dakit zergatik. Hasi nintzen besteen ideia eta maketak abiapuntu modura erabiltzen, eta neure maketa propioak egiten hasi nintzen gero; natura hilak balira bezala margotzen ditut.

Arkitekturaren presentzia konstantea da zure lanetan.

Ia hasieratik erabili dut pinturarako gaitzat, baina besteren lanak margotu ditut orain arte, eta, orain, abiapuntutik beretik erabat nirea da margotzen dudana. Dibertigarria da maketak egitea, eta dibertigarria da margolanerako batzuk besteekin uztartzea, argiak hautatzea... Lehen baino lan handiagoa da, baina oso motibagarria da hor sortzen den kaosa.

Zure lanek bakardadea transmititzen dute. Beti dago eskailera bat, eserleku bat edo giza eskalaren erreferentzia ematen duen beste elementu arkitektonikoren bat, baina gero sekula ez dago eskailera igoko duen edo aulkian eseriko den inor.

Beldur puntu bat ematen duten espazioak margotu izan ditut, bai. Javier Gonzalez de Durana arte kritikariak esaten zuen ez naizela atsegina publikoarekin. Eta orain ere hala da: habitagarriak diruditen espazioak irudikatzen ditut, baina fikziozkoak dira.

Maiz nabarmendu duzu ez zarela artista, pintorea baizik. Maketen jolas honek, ordea, eskulturaren mugara eraman zaitu.

Ekarri ditut maketa batzuk, baina horiek ere horman zintzilikatu ditut, pintore ikuspegiarekin, eta katalogoan ez ditut sartu ere egin. Pintorea naiz. Maketak sorkuntza prozesuaren abiapuntua besterik ez dira; oso garrantzitsuak, dena martxan jartzen dutelako, baina abiapuntua. Egin nituen lehen maketak, adibidez, margolana bukatu eta berehala suntsitu nituen, material horrekin berarekin hurrengo maketa egiteko. Gonzalez de Duranak esan zidan ez maketarik suntsitzeko, baina abiapuntua dira orain ere: zerbait egitera iristeko probokazio bat.

Figurazioa landu duzu nagusiki. Suertatu zaizu lan egiteko modu hori aldarrikatu beharra?

Sasoi batez, batez ere Euskal Herrian, eta Bilbon, figurazioak madarikatua zirudien. Giro abstraktu eta kontzeptual nabarmena zegoen, figuraziotik oso-oso urrun zegoena. Figurazioa eginez gero, bazirudien antigoaleko ñoño bat zinela. Figurazioari eutsi diogunok, ordea, badakigu pintura mota honek beste pintura motek ematen ez dituzten pozak ematen dituela. Jarraituz gero, azkenean, errekonozimendua jasotzen duzu zeure mundu horretan, eta ez da harago heltzen. Baina ez da ezer gertatzen, garaiz garai aldatzen diren kontuak izaten baitira horiek.

Onartuago sentitzen zara orain?

Orain ere ez.

Diziplinartekotasuna da orain nagusi.

Agertu dira artista figuratibo gehiago, eta, bisitatzen dituzunean beste hiri batzuk eta beste giro batzuk, ohartzen zara galeriarik onenetan ere ikusten dituzula pintore figuratibo bikainak, eta badagoela denentzako lekua.

Urteotan egon zara Parisen, New Yorken, Mexikon... Zer ematen dizute halako bidaiek?

Giroa aldatzen duzu. Bilbo txikia da, azken batean; oso galeria gutxi daude, eta bizitza artistikoa mugatua da. Bat-batean ireki egiten zara. Estimulu pila bat jasotzen duzu. Tentsio puntu bat ere ematen dizute bidaia horiek.

Bilbo Arteko lehen zuzendaria izan zinen. Han ere bizi izango zenuen artisten bidaien mundu hori, eta ikusiko zenituen sortzaileak hazten.

Bai. Lehen beka pribatuak ere jarri genituen martxan, eta oso arraroa zen hori garai hartako Bilbon. Artistak nola jaso eta gureak nola bidali ere ikasi nuen. Plazera izan zen; zoragarria izan zen han eman nuen denbora hori, baina urte batzuen ostean aldaketa beharra ere heldu zen.

Lan hark sorkuntzarako denbora kentzen zizula esan zenuen kargua uzterakoan.

Beti egon naiz lanean, baita Bilbo Arten nengoenean ere. Asteburuak ematen nituen pintatzen, eta Bilbo Artetik atera bezain azkar joaten nintzen estudiora. Sekulako gosearekin ateratzen nintzen, eta ikaragarri haserretzen nintzen bekak, espazioa, laguntzak eta behar zuten guztia eskura edukita ere lanik egin ez zutenekin. Utzi nuenetik, denbora behar izan dut berriz ere %100ean nire pinturan murgiltzeko.

Eta nola ikusten duzu egungo Bilbo Arte?

Ongi. Ez diot asko erreparatzen.

Eta Bilboko arte mundua?

Ez dago arte salerosketarik, eta galeriek lan handia egin behar izaten dute irauteko. Bilbo triste xamar uzten du horrek. Baditugu Guggenheim eta Arte Ederren Museoa, eta zoragarriak dira, baina galeria pribatu gutxi daude, eta pobre geratzen da eskaintza.]]>
<![CDATA[Bizitza literario oso bat katalanari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2229/031/002/2020-01-14/bizitza_literario_oso_bat_katalanari.htm Tue, 14 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2229/031/002/2020-01-14/bizitza_literario_oso_bat_katalanari.htm
Filosofia ikasketak egin zituen Valentziako Unibertsitatean. Han ezagutu zuen Joan Fuster kide zuen katalanaren aldeko mugimendua, eta baita senarra izango zuena ere, Xavier Dalfo kazetaria. Canigó aldizkariaren zuzendaria izan zen Simo 1972tik 1983ra arte. Frankismopean, katalanezko artikuluak ere argitaratu zituzten, eta, horren ondorioz, hainbat zigor jaso zituzten. Solidaritat Catalana per la Independenciako kide egin zen gerora; Kataluniako Generalitateko Kultura Departamentuko liburu alorraren ardura ere hartu zuen, eta katalanezko idazleen elkarteko lehendakariorde ere izan zen hiru urtez.

Victor Catala saria irabazi zuen 1978an, eta hari esker argitaratu zuen lehen liburua, 1979an: És quan miro que hi veig clar. Hasiera besterik ez zen hori, ordea, gerora ia genero guztiak landu baitzituen bere testuetan: eleberriak, ipuin bildumak, antzezlanak, memoria liburuak zein poema bildumak argitaratu zituen, eta luzea da jasotako sarien zerrenda ere. Nabarmentzekoak dira, adibidez, Alcoi-Nova York (1985), Històries perverses (1992), Perfils cruels (1995), Dones (1997), Estimats homes (una caricatura) (2002), Homes (2010) eta Angelets (2004) lanak. Hamaika hizkuntzatara itzuli dizkiote lanak, eta, tartean, euskaraz ere irakur daitezke Dorak ezetz dio, Julia eta Joel liburuak.

Hitz egiteko gaitasunari eragiten zion gaixotasun degeneratibo bat zeukan, eta, horregatik, azken urteetan nabarmen egin zuten behera haren agerpen publikoek.

«Askatasunen, emakumeen eta haurren» alde urteetan egindako lana saritu zion Omnium Cultural elkarteak Kataluniako Letren Ohorezko Sariarekin, eta bere konbikzioak argi adierazi zituen. «Gogo handia dut independentista izateari uzteko», esan zuen, «horrek esan nahi bailuke Herrialde Katalanak jadanik independente ikusi ditudala». Sariagatik esker ona adierazi zuen jaso aurretik, baina ez zuen mina ezkutatu. «Maiz esan didate emakume eta andreentzat idazten dudala, baina gezurra da. Baztertuta sentiarazi nau horrek, nik mundu guztiarentzat idazten baitut. Eta, halere, ez dut amorerik eman: jaso dudan zaplazteko bakoitzaren ostean, indar gehixeago bildu dut».]]>
<![CDATA[«Euskal literatura oso astiro mugitzen da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1973/026/001/2020-01-12/euskal_literatura_oso_astiro_mugitzen_da.htm Sun, 12 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1973/026/001/2020-01-12/euskal_literatura_oso_astiro_mugitzen_da.htm 17 segundo. Bestelako tempo bat desio luke berak. Hamazazpi urtez pilatuz joan zaizkion poemak dira orain publikatu dituenak, eta forma espezifiko batekin lotu du bizi izandako garai bakoitza. Baina dena ez da abiada kontua: beldur puntu bat ere bazuen. Izan ere, oihartzun handia izan zuen Bitartean heldu eskutik bere lehen poema bildumak, eta erreparoa zuen bigarrena argitaratzeko. Hiru nobela joan dira tartean, sariak, bidaiak, elkarrizketak, itzulpenak, eta onartzen du: apur bat nazkatzera heldu da bere idazle maskaraz. Leihoak ireki nahi dituela dio, ordea, eta, beraz, jarraitzen du.

«Poesia gauza geldoa da», diozu poemetako batean. Hamazazpi segundoko kontsumo horren aurkako kontrapuntua da?

Roland Barthesek badu liburu bat Japoniako poesiari eta pinturari buruzkoa, eta kontatzen du nola aspaldiko Japoniako poetek marrazten zuten idazten ari zirenean, eta nola marrazkia eta poema gauza bera ziren. Azkenean, poesia denbora da, eta urteetan egon naiz liburuko poema batzuk idazten, baina badaude, baita ere, poema batzuk sortuak momentuan. Hainbat eta hainbat denboraz eduki poema bat buruan, eta, gero, bam!, momentuan ateratzen da. Poema liburu honetan biak daude: batzuk, asko landutakoak; eta beste batzuk, momentuan ateratakoak, aspaldiko japoniar poeta horiek egiten zuten bezala. Batzuek dute inperfekzioaren eta momentuaren indar hori.

Liburuan badaude prosan idatzitako poemak, haikuak, tanka izeneko japoniar molde klasikora sortutakoak, testu esperimentalak... Poesiaren ate guztiak zabaltzea zen asmoa?

Hamazazpi urtez idatzitako poemak biltzeko aukera bakarra zen kontatzea nire bizitza eta nire belaunaldiarena, baina erabaki nuen toki edo garai bakoitzari forma jakin bat lotzea. Halaxe sortzen dira espetxeko haikuak, adibidez. Espetxean atera egiten zarelako bizitzatik, eta ateratzen zarelako maite duzun jendearen denboratik, eta ezin izan nuen idatzi [intsumiso izan zelako eman zituen zortzi hilabete Basauriko (Bizkaia) kartzelan]. Orain, orduko oroitzapenetatik tiraka sortu ditut haikuak, eta odol tantak bezalakoak dira, oso-oso gauza trinkoa, 5-7-5 egitura silabikoarekin egindakoak. Isilik egotea da hurrengo urratsa, eta egoera horretara hurbiltzen diren poemak dira. Eta liburuan bertsoak daude, tankak daude, poema dramatizatuak, prosazkoak, poema filosofikoak... Nahi nuen irakurlea pasatzea episodio batetik bestera, eta kapitulu bakoitzak edukitzea bere itxura eta bere forma. Gela batetik bestera pasatzea, eta gela bakoitzak edukitzea bere itxura.

Bitartean heldu eskutik izan zen zure aurreko poema liburua, eta zeukan gardentasunarekin apurtu egin zuen ordura arte nagusi zen poesia hermetiko eta lirikoarekin. Zama egin zaizu liburu hark izandako oihartzuna?

Bai. Oso liburu garrantzitsua izan zen niretzat. Ikusten nuen bazegoela bide bat egin gabe euskal literaturan: poesia narratiboarena, poesia soilarena, eta horra joan nintzen, poesia urbano baterantz ere bai. Hark izandako itzalaren ondoren, beste poesia liburu bat ateratzea ez da erraza, eta horregatik pasatu dira hainbeste urte eta hiru nobela, eta horregatik landu dut hainbeste liburu hau; ez nuen nahi edozer argitaratu. Ikusten dudana da Bitartean heldu eskutik gehiago dela Walt Whitmanen poesia bat, bitala, argia, bizitzari oso lotua; eta poesia hau gehiago hurbiltzen dela Wallace Stevens eta Elizabeth Bishopen poesiara, beharbada gogoeta gehiago duena, formalki ere gehiago arriskatzen duena.

Poema liburuko lehen partean, zure izeko batek esandakoa aipatzen duzu: «Sariak irabazten hasi nintzenean,/ esan zenidan, 'ez ahaztu gu beti pobreak/ izan garela, langileak'». Hori izan da zure mandatua liburuan?

Eta nire literatura osoan ere bai. Zortea izan dut halako familia batean jaiotzeagatik. Batez ere emakumeek eramaten zuten familia, amak eta izebek. Langileak ziren, kontserba fabriketan lan egiten zutenak, eta oso goiz izan zuten kontzientzia bai euskararen aldekoa, bai gizartearen eraldaketaren aldekoa. Eta mundu hori dena agertzen da liburuaren hasieran.

Gabriel Arestiren Nire aitaren etxea ezaguna moldatzen duzu beste poema batean. Zuk ere hura defendatuko duzula diozu, baina pixka bat desleiala izaten uzteko eskaera ere egiten duzu. Estu sentitu zara euskal giroan?

Badakizu kirmen hitzak esan nahi duela leiala, ez? [Barrezka] Ba, hala da, eta amak jarri zidan Kirmen izena: esanez bezala, «izan behar duzu leiala; leiala Euskal Herriari eta euskarari». Eta bai, izango naiz, baina badut izaera oso intsumisoa, eta uste dut nire literatura osoan dagoela halako «zergatik ez?» bat. Zergatik ez egin hau, edo zergatik ez egin hori. Askotan euskal literatura oso astiro mugitzen da. Esaten diogu geure buruari: «nobela hau da», edo «poesia hau da», eta hortik ateratzea zaila egiten da. Zaila egiten zaio egile bati forma berriak aurkeztea, irakurleak nobelari edo poesiari buruzko irudi jakin bat daukalako; baina saiatu behar dugu idazleok.

Abangoardia rola onartu?

Bai, eta entzun txarrekoak izan. Nire literatura desobedientziatik sortzen da. Bilbao-New York- Bilbao-rekin planteatu nuen nobela bat pertsonaiarik gabekoa, tramarik gabekoa... Orain, Rachel Cusk eta beste idazle batzuk ari dira hori egiten. Zergatik ez? Ez dut sekula errepikatu nahi izan besteen bidea. Beti zabaldu nahi izan dut euskararen hauspoa beste terreno batzuetara. Beti izan dut izaera inkonformista, baita idazten ere. Eta gero irakurleak onartzen du hori, edo ez.

Zorteko izan zara hor: harrera beroa izan dute zure lanek beti.

Pozik nago, bai. Mikel Laboak bezala, ezta? Mikel Laboa izan da tiporik abangoardistena, eta bazituen jarraitzaile asko. Nik uste dut polita dela izatea aukera pixka bat apurtzeko, eta jendeak babesten zaituela sentitzea.

Maiz agertzen da 36ko gerra zure liburuetan, eta poema bilduman ere badu aipamen bat baino gehiago.

Badago poema bat liburuan, amonari buruzkoa, nola ihes egin zuen aitonak, eta nola geratu zen bera bakarrik umeekin. Ez zuen hitz egiten garai horri buruz, baina beldur bat edukitzen zuen beti: soldaduen beldurra. 90 urterekin ere, ohean zegoenean, beldur hori izaten zuen: «Badatoz soldaduak». Gerrarena oraindik gainditu ez dugun itzal bat da. Orain ilobak garenok ari gara hitz egiten pixka bat horri buruz, baina tabu handi bat izan da denbora luzez. Ni tabuen eta aurreiritzien kontrakoa naiz, eta saiatzen naiz itxita dauden ate horiek zabaltzen, nahiz eta gero ikara hartu barruan zer dagoen ikusita.

«Berandu heldu da bakea», diozu beste poema batean, Franco hil osteko gatazka aroari erreferentzia eginez. Berandutze bat egon den sentsazioa duzu?

Hurbilagoko gatazka horri buruzko poemak ere badaude liburuan, denak oso alde humanotik idatziak. Euskaldunok badugu sentsazioa gehiegi luzatu dela kontua. Durangon ari nintzela jende askok eskatzen zidan liburua presoentzat, eta galdetzen nien ea zenbat denborarako zeuden, eta batak esaten zidan «Hamazazpi urte», eta besteak «23 urte». Eta liburuan badago beste poema bat iheslari bati buruz. Ez dakit... Iruditzen zait sortu ditugula giro batzuk, gure belaunaldiak eta gazteago den jende batek erabaki batzuk hartzeko, eta orain pixka bat ahazten ari garela horretaz. Uste dut kondena luzeak dituzten presoekin gogoratu beharko genukeela, eta konponbide bat lortu, ze guk bultzatu ditugu erabaki horiek, guk herri bezala. Orain ezin ditugu horrela abandonatu. Gure kontua da hori.

Prosazko pasarteetan poesiari buruzko hainbat gogoeta bildu dituzu. «Komuna bilakatu norbere mina», diozu, adibidez. Hori da zure motor poetikoa?

Bai, ze, azkenean, nik nire bizitzatik jasotzen ditut poemak idazteko kitzikak, baina beti izan naiz oso soziala. Ez dut idazten nigatik. Ez zait interesatzen literatura bat idazleak bere burua sendatzeko egiten duena. Nik nire amari buruz hitz egiten dudanean, nahiko nuke jendeak ikustea hor bere ama. Irakurleak bere egitea poema. T.S. Eliotek esan zuen poesia zela herri baten adierazpidea. Narratiba nazioartekoagoa da. Berak esaten du istorio bat kontatzea, gutxi gorabehera, antzera egiten dela, eta itzul daitekeela, eta pentsamendua nahiz filosofia ere bai, kontzienteak diren gauza horiek. Baina inkontzientziatik eta emoziotik asko du poesiak, eta Eliotek esaten du poesiak azaltzen dituela hobekien herri baten historia, bilakaera eta sentimendua, batez ere herri txikia bada. Hortik jotzen dut nik: idazten dut nire begiradatik, baina euskaldunontzat.

New Yorken bizi zara orain, nobela bat idazteko Cullman sormen beka jasota. Jadanik publiko egin duzu liburuaren gaia, pertsonaia eta baita trama nagusia ere. Hori guztia ez zaizu bueltan kontrara etortzen idazterakoan?

Columbia unibertsitatean egon nintzenean, ikasleei Mussche liburuari buruz hitz egin nien, eta egin genuen lehenengo gauza izan zen Wikipedian sartzea: Robert Mussche. Eta han jada bere bizitza osoa agertzen da. Baina zer da nobela bat? Ba, ez da bakarrik kontatzen den hori, da nola kontatzen duzun, nola dagoen eraikia eta nola sortzen diren eszenak. Eta oraingo liburuarekin ere aurreratu nuen zeri buruz zihoan, baina asko konplikatu da orain, eta beste itxura bat hartuko du. Pozik nabil nobelarekin, probak egiten, laborategian banengo bezala. Ardura beti dago, liburu bat idaztean beti duzulako ardura irakurleekiko eta tradizioarekiko, zerbait berria esan behar duzulako, baina gustura nabil, gauzak probatzen. Presarik ez dut, baina liburu bat ez baduzu bukatzen, hil egiten da.

Aspaldi da idazle bati idazteaz aparteko beste hamaika egiteko ere eskatzen zaizkiola. Zuk zeuk, adibidez, Bilboko Arte Ederren Museoan alfabetoaren arabera antolatu zenuen bilduma iaz, baina arte komisarioen kritikak ere jaso dituzu horregatik. Nola daramazu hori?

Ondo. Beti onartu behar da besteen iritzia, baina uste dut jendeari gustatu zaiola. Oso gauza transgresorea izan zen, eta Miguel Zugazak ere [museoko zuzendariak] hori nahi zuen: zerbait ez hain artearen historiari lotua, edo komisario batek egingo lukeenaz bestelakoa, eta horregatik deitu ninduen ni. Baina idazlearen figurarena bada zama, bai.

Zergatik?

Idazle figura hori zure pertsonatik urrundu egiten da. Zu Kirmen zara, eta pasatzen zara bat-batean izatera Kirmen Uribe, abizenarekin. Pertsonaia horrekin bizitzea ez da beti erraza. Ni beti saiatzen naiz bazterrekoei ahotsa ematen, kritikoa izaten, baita gure tradizioarekin ere, konstruktiboa izaten, baina... Aspergarria ere egiten da. Badago [Wislawa] Szymborskaren poema bat deskribatzen duena idazlea eskuak buru atzean jarrita, belar batekin ahoan, eta, etzanda, hodeiak pasatzen ikusten. Eta badaude liburuan hainbat poema desagertzeari buruzkoak. Hortik dator hori, publikotasunaren zama horretatik. Nahiko nuke Kirmen izan, eta lasto batekin hodeiei begira egon.

Ez du gertatzeko itxura handirik.

Ez.]]>
<![CDATA[Hatz mamiekin ikusteko artea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/023/001/2020-01-09/hatz_mamiekin_ikusteko_artea.htm Thu, 09 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1909/023/001/2020-01-09/hatz_mamiekin_ikusteko_artea.htm Isuriz doa bizitza, ukimena eta ametsak erakusketan. Andrea Albaliak egin ditu komisario lanak, eta, dioenez, omenaldi moduko bat ere bada bilduma. «Haren pintore eta ikerlari ibilbideak oso inportanteak izan dira, eta funtsezkoa zen omenaldia egitea». Guztira 27 margolan jarri dituzte ikusgai, Bilboko ibaiertzean dagoen Euskal Herriko Unibertsitatearen Bizkaia Aretoko Txillida gelan.

Begiekin ikusi ahala hatz mamietan sentitzen diren koadroak dira Irujorenak. Eta horregatik dator ukimenaren erreferentzia erakusketako tituluan bertan. Albalia: «Begirada eta ukimena lotu egiten dira haren lanetan, eta interes handia pizten zioten sinestesia momentu horiek».

Izan, abstraktuak dira erakusketako margolanak, baina, era berean, erabat organikoak ere badira; zur idorren sentsazioa transmititzen dute irudi batzuek, intxaur ale baten tolesturak, likenak estalitako haitzak, giza erraien biguntasuna, eta badira mikroskopioaren leiarrek areagotutako mikroorganismoen mugimenduak gogora dakartzaten irudiak ere. «Tranpa bat da», eman du abisua komisarioak. «Bakoitzak gauza bat ikusten du margolan horietan, bakoitzak barruan daramaguna delako benetan ikusten duguna, ispilu baten aurrean bezala».

Naturaren behaketa eta bizitza omentzea. Bi elementu horiek nabarmendu ditu Albaliak. «Txikitatik izan zuen natura inspirazio iturri. Etxarrentxulokoa zen bera (Nafarroa), eta beti izan zuen gogoan umetan nola ibiltzen ziren jolasten lurrarekin eta urarekin, eta nahasketak egiten». Eta, gerora ere, joera hori askotan nabaritzen da erabiltzen zituen tekniketan. «Argazkiak ateratzen zizkien, adibidez, intxaurrei eta bestelako landareei, irudi horiek handitzen zituen gero, eta detaile guztiak ikusten zizkien horrela. Askotan bizi gara geure inguruari gehiegi erreparatu gabe, eta berak bazuen behatzeko gaitasun berezi hori».

Gaur egun Euskal Herriko Unibertsitateko Hezkuntza Fakultateko irakasle da Albalia. Didaktika artistiko eskolak ematen ditu bertan, eta, dioenez, haren bizitzako azken urteetan oso gertuko izan zuen artista. Hark zuzendu zion doktore tesia; lagun bilakatu ziren urteekin, eta hurbiltasun horri esker dakizki haren sorkuntzari buruzko hainbat eta hainbat zehaztasun.

Atzera eta aurrera

Gazte hasi zuen ibilbidea Irujok. 1972an, esaterako, Espainiako artista gazteen sariketa nagusia irabazi zuen, artean 12 urte besterik ez zituenean, eta handik bi urtera bigarren postua lortu zuen sariketa berean. Hamazazpi urterekin egin zuen bere lehen erakusketa indibiduala, eta halako beste hogei baino gehiago eta 40 erakusketa kolektibotik gora egin zituen bere bizialdian. Euskal Herriko Unibertsitateko irakasle katedraduna ere izan zen, eta ez dira gutxi alor horretan argitaratutako ikerketa eta dibulgazio liburuak ere.

Aurrez, 2017an ere antolatu zioten atzera begirako erakusketa bat Iruñeko Nafarroako Museoan, eta, horregatik, oraingoan, komisarioak nahiago izan du bere sormenaren garai jakin bati erreparatzea.

«Txoirujo 05». «Txoirujo 08». «Txoirujo 10»... Koadro bakoitzaren behealdean dator artistaren sinadura, eta data ere zehaztuta daramate lan gehienek.

2004koa da erakusketan jarri duten lanik zaharrena, eta 2014koa berriena, baina apenas igar daitekeen aldaketa estilistiko handirik hamar urteko tarte horretan. «Atzera eta aurrera ibiltzen zen», azaldu du Albaliak. «Batzuetan zortzi urteko aldea duten bi artelan ikusten dituzu elkarren alboan, eta oso antzekoak izan daitezke, baina beste batzuetan oso denbora gutxian estilo salto handiak ere egiten zituen».

Gainera, batasun estetikoa ere bilatu diote erakusketari, eta, horren ondorioz, kanpoan gelditu da, besteak beste, Irujok azken hamar urteetan landutako autorretratu serie garrantzitsu bat ere. «Iruditu zitzaigun bere azken urteetako lanak aukeratzea zela omenaldia egiteko modurik onena, baina gogorarazi nahi genuke erakusketan dagoena ez dela egin zuen lan guztia, eta horra heltzeko beste etapa batzuk ere eduki zituela».

Pintura irristakorra

Erakusketako margolan gehienek dute kutsu likidoa, eta horregatik dator isuriei buruzko aipamena tituluan. «Irristatzen», «elkar laztantzen» eta «biratzen» deskribatu ditu margolanetako elementuak komisarioak.

Koadro ertzetan badira pintura tanta batzuk iradokitzen dutenak Irujok oihalak etzanda jarrita ere margotzen zituela. Albaliak ezin du ziurtatu hala aritzen zenik, baina izan daitekeela dio, eta, irribarre txikiarekin, Irujoren lan egiteko modua azaltzen duen anekdota bat kontatu du gero. «Gogoratzen dut bere bulegoan behin erakutsi zidala koadro bat, eta galdetu zidala ea nola ikusten nuen interesgarriago: 'horrela ala alderantziz?'. Nik uste dut horrelako erabakiak azken momentuan hartzen direla askotan».]]>
<![CDATA[Elkar kutsatu duten artelanak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2020-01-07/elkar_kutsatu_duten_artelanak.htm Tue, 07 Jan 2020 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2020-01-07/elkar_kutsatu_duten_artelanak.htm Dardara izeneko erakusketako azalpen testuak. 2019an sortutako 30 eskultura, erliebe, marrazki eta margolan inguruk osatzen dute bilduma, eta pieza horiek guztiek elkar nola kutsatzen duten da artistari deigarrien egin zaiona. «Nahiko aske sentitu naiz gauzak nahasteko eta moldatzeko».

Normalean denbora tarte handiarekin landu ohi ditu artistak Carreras Mugica galeriakoaren pareko erakusketak, baina oraingoan osasun arazo batzuk izan ditu, eta erabaki guztiak azken lau hilabeteetan hartzera behartu du horrek. «Batera egin dira erakusketako lanetako asko, eta, horren ondorioz, elkar kutsatu dutela dirudi; ez dira hain garbiak, eta hori, kasu honetan, interesgarria da. Margolariek nola egiten dituzten hiru edo lau koadro batera, eta nola ikusten den pintorea batetik bestera ibili dela, ba kasu honetan eskulturekin ere antzera».

Izan, eskultorea baita Irazu. Hala ikusten du berak bere burua, eta hala aritzen da lanean ere, eskultore ikuspegiarekin beti, berdin esku artean edozein material darabilela ere: hala marrazki bat egiten badu, nola erliebe bat lantzen ari bada, edo, noski, eskultura bat eraikitzen badabil. Bere kasuan, diziplinek ere elkar kutsatzen dutela uste baitu artistak. «Eskultorea naiz, eta sinisten dut eskultorea naizela, zeren eta hortik begiratzen ditut gauzak, eta hor egiten dut lan. Baina eskultura oso partikularra da, eta oraindik ere kutsadura gehiago sortu behar baditut, ba sortuko ditut. Atzera eta aurrera nabil hor, continuum batean bezala. Garbitu egiten dira piezak batzuetan, eta edukiz betetzen dira beste batzuetan, baina materialtasuna beti presente dago: nola gorpuzten diren gauzak. Hori da eskulturaren bereizgarria».

Bisitaria, piezen artean

Eskalan ere ikus daiteke erakusketako pieza guztiak ia aldi berean bukatuta daudela. «Badaude bi egurrezko lan, horman daudenak, igual handiagoak direnak, baina beste guztiek eskala antzekoa daukate, eta hori ez da ohikoa izaten nire lanean. Normalean jotzen dut eskala txiki batetik eskala handi batera, eta hala sortzen da piezen arteko tentsio moduko bat, baina kasu honetan ez dago halakorik».

Irazuk dioenez, eskala jauzi handiagoak dauden kasuetan errazago izan ohi zaio erakusketako lanak antolatzea, halakoetan hierarkia gisako bat ezartzen delako pieza handiagoen eta txikiagoen artean, baina oraingoan antzeko neurria dute lan guztiek, eta obrak aurkezteko modu berriak probatzera eraman du horrek. Horregatik, piezen aurrez aurre sentitu beharrean, haien artean sentituko da bisitaria aretoan, erakusketako espazioa piezekin konpartitu behar balu bezala.

Aulki itxura dute lanetako batzuek. «Gustatzen zait artelanek ezagutzen den gauza baten sentsazioa uztea», onartu du. Kasu honetan, zehazki, umeentzako aulkiak identifikatuko ditu ikusleak areto erdialdeko piezen oinarrian. Eraldatuta, tolestuta, moldatuta, eta jatorrizko funtzioa erabat galduta, baina identifikagarri. Eta antzera hormetan eskegitako zenbait margolanen kasuan ere. Altzari baten itzala igarriko du irudietan, ez erabat garbi, baina hor.

30 urteko ibilbidea egin du Irazuk, eta erakusketan bada esperientzia horren arrastorik. Esate baterako, 1989ko marrazki bana dute oinarrian aretoko pareta bana hartzen duten bi horma irudiek. Irazuk dioenez, beti izan du gogoa ia bi metro luze diren marrazki haiek horma irudi bilakatzeko, eta orain topatu du modua. Adibidez, ia hamar metro luze bilakatzeraino luzatu du haietako bat horretarako, eta galeriaren arkitekturarekin elkarrizketan jarri du bestea.

Garrodun artelanak

Irazuren nortasun ikur da hibridotasun hori, baita Dardara erakusketan ere. «Piezetako bat ere ez da garbia bere diziplinan: nahastu egiten dira inguruko gauzekin. Figuratiboki esplikatuta, esango nuke gauza bakoitzak beso luze bat izango balu bezala dela, bestea ukitzeko eta harekin kutsatzeko, garro moduko bat, garbi ez egoteko».

Maite du sorkuntza prozesuaren aztarnak bistara uztea ere. Bada dozenaka iltze dituen zurezko pieza bat, adibidez, areto erdialdean, eta hormatik ateratzen diren piezen kasuan ere, ikuslearen begi bistara uzten ditu Irazuk torlojuak. «Zintzilikatzeko, estutzeko, elkartzeko... Torlojuak agertu direnean, nire lanetan beti agertu dira oso agerian. Muntatzeak egin ditudanean ere ez dut sekula erabili kolarik. Beti dago torloju bat, iltze bat edo bitartekari lana egiten duen beste elementuren bat, kolak, nolabait ere, piezen izaera otzandu egiten duelako, eta torloju bat jartzen baduzu, aldiz, sorkuntza prozesua agerrarazten duzulako eta dena agerian geratzen delako».

Eta borobildu du gero gogoeta: «Ez zait gustatzen gordetzea».]]>
<![CDATA[«Poesia ez da ezkutaleku bat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/022/001/2019-12-28/poesia_ez_da_ezkutaleku_bat.htm Sat, 28 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1857/022/001/2019-12-28/poesia_ez_da_ezkutaleku_bat.htm Lekka przesada (Esajerazio arin bat) izeneko bere azken dietarioan ematen du azalpena: «Sekula ez dut ulertu nola den posible bi elementu hauen arteko bizikidetza: musikaren murmurio arina eta historiaren arnasestua». Saiakerak, antzezlanak eta eleberriak ere idatzi ditu, baina poeta da nagusiki Zagajewski. Gardena eta, aldi berean, sakona da haren poesia, egunerokotasunari lotua, eta, era berean, hegaldi espiritual handikoa; horregatik agertu da behin baino gehiagotan haren izena Nobel sarirako hautagaien kinieletan. Donostian izan zen, Literaktum jaialdiak gonbidatuta.

Tarteka, ironiaren aurkako tratatu moduko bat dirudi zure azken liburuak.

Nagusiki nire aitari buruzkoa da liburua, eta haren historiari buruzkoa. Gai horrek du pisurik handiena, eta bigarren mailan daude gero zuk aipatzen duzun ironiari eta beste hainbat gairi buruzko ohar filosofiko-politikoak. Ez dut uste ironiari aurka egiten saiatzen den liburu ideologiko bat denik. Are gehiago, nik neuk ere maiz erabiltzen dut ironia. Ironia problematizatzen aritzeak ez du esan nahi ez dudanik maite tresna erretoriko eta filosofiko modura. Pena da ironiaren aurka maizegi egin badut.

Baina bai pentsatzen duzu ironia traba izan daitekeela poesia sortzeko?

Ezinbesteko osagaia da ironia, bai poesian eta baita gainontzeko guztian ere; kontua da ironiak gidatzen duela gaur egungo mundu ikuskera. Baina beharrezko tresna dugu pentsamendurako, eta inoiz ez nuke ironiaren aurkako polizia indar politikorik sustatuko [irribarrez].

Onartzen duzunez, harrigarri zaizu nola existitu daitezkeen aldi berean musikaren edertasuna eta historiaren gordintasuna. Hainbat poema eskaini dizkiozu gai horri, eta maiz aipatzen duzu zure liburu filosofikoetan ere. Zergatik?

Liluratzen nauena ez da soilik musika, baizik eta giza historian nola dauden bi hari, elkarri lotuta doazenak: bata da gerren, iraultzen eta abarrekoen historia, eta bestea da edertasunaren historia. Gutxitan gurutzatzen dira, elkarrekiko paralelo doazen bi korridore balira bezala, eta niri beti egin zait harrigarria nola bizi garen hain paradoxikoa den mundu batean. Bisitatzen duzunean museo on bat edo entzuten duzunean [Johann Sebastian] Bach, ahaztu egiten zara jihadisten mugimenduez eta halako kontuez, eta, halere, biak existitzen dira aldi berean. Galdera eternoa da hori: nola da posible bi elementu horien bizikidetza?

Eta noiz agertu zitzaizun galdera hori lehenengoz?

Oso gradualki etorri zitzaidan, eta denbora behar izan nuen ohartzeko. Beti liluratu naute bi alor horiek, historia ere oso gustuko dudalako. Ez naiz kontzertuetara eta museoetara joatea beste egitekorik ez duen esteta bat: gertakari historikoek ere eragiten didate. Polonian bizi nintzenean, adibidez, aktiboki hartu nuen parte gobernu totalitarioaren aurkako borroketan, eta orain ere gobernuan dagoen alderdi nazionalistaren aurkako disidente gisako bat naiz; kritikoen artean nago. Ez naiz ari ezer antolatzen, baina nire barne bizitzaren parte da hori dena, eta publiko egiten ditut nire iritziak ere. Poesia, musika eta artea dira nire bizitzaren emari nagusia, baina saiatzen naiz bi elementu horien arteko oreka bilatzen.

Liburuan kontatzen duzunez, poeta frantziar batek atzera bota zituen zure poemak, batzuetan data zehatzak aipatzen zenituelako.

Nire emaztea zebilen nire poemak frantsesera itzultzen, eta printzipioz poeta horrek lagundu egin behar zuen, frantses hiztun natiboa zelako. Baina ez zitzaizkion gustatu nire poemak, bere ustez poesiak denboraz kanpo egon behar duelako.

Zu kritikoa zara, diozunez, munduaren gainean flotatzen ari dela dirudien poesia puru horrekin ere.

Poesia ez da purua, eta niri purutasun falta hori da poesian gustatzen zaidana. Baina, neurri batean, tradizio kontu bat ere bada eztabaida hau. Zeren eta tradizio anglosaxoian, adibidez, poesia definizioz baita zikina, eta, aldiz, nagusi den frantziar tradizioan poesia purua dela suposatzen baita, [Stephen] Mallarmeren ikuskeraren arabera. Nahiz eta gero, egia esan, [Charles] Baudelaire bera ere ez zen hain purua, eta horregatik maite dugun.

Artea eta historia lotzen dituen soka horretan, zein da poetaren egitekoa, baldin eta, noski, egitekorik baldin badu?

Akaso badu poesiak egiteko klaseren bat, baina ez dut uste unibertsala denik. Lekuaren eta garaiaren arabera hainbat poesia mota egiten dira, elkarrekin zerikusi handirik ez dutenak, eta ongi dago hori, esan nahi baitu poesia ez duela gidatzen ordena militar batek. Niretzat, poesia da gogoetaren eta edertasunaren beste bizitza horretara iratzartzen gaituen esnagarri gisako bat, baina ez gaituena apartatzen benetako bizitza historiko eta ekonomikotik. Poesiak, beste edozein artek bezala, osoago egiten gaitu, beste dimentsio hori eskaintzen digulako, baina ez da ezkutaleku bat. Poema bilduma berri bat hasi dut oraintxe, eta [Emmanuel] Levinas pentsalariaren esaldi bat erabili dut ardatz modura: «Benetako bizitza beste nonbait dago, baina gu hemen gaude». Hori da poesiaren esentzia, nire ustez. Ezin dugu ahaztu hemen jarraitzen dugula, bizitza prosaiko, zail eta konplexu honetan, eta, era berean, ezin gara beste bizitza horretara joan bizitzera, nahiz eta tarteka igar dezakegun zeruertzean eta amestu dezakegun hari buruz. Gainera, amets hori baliagarria zaigu, ez da distrakzio bat.

Asimetria poema bildumako lehen testuetako batean esaten duzu poetak presokratikoak direla, ez dutelako ezer ulertzen. Eta zure liburu filosofikoagoak irakurrita ere, esango nuke maite duzula ez jakitearen sentsazio hori.

Motibazio ideologiko argiarekin gizateriak zer izan behar lukeen zehatz-mehatz dakien jendearen aurkako kritika bat da. Ez jakiteak badu zerbait noblea.

Sorterria atzean utzi behar izan zuten gurasoen historia kontatzen duzu azken dietarioan, eta zure poesian ere maiz aipatzen duzu deserriaren zama. Belaunaldiz belaunaldi pasatzen dira trauma historikoak?

Bai. Belaunalditik belaunaldirako jauzi horretan, apalduz joaten da mina, baina oinordetzan jasotzen duzu. Bigarren Mundu Gerra amaitu eta berehala jaio nintzen, baina pentsatzen dut gerra hura ez dela erabat amaitu, eta ikaragarrikeria haiek bizirik jarraitzen dutela nigan. Agian ez modu zorrotz eta zuzenean, baina hor daude oraindik. Errealitatea dira horiek niretzat.

Bi hiri izeneko saiakeran, arteen halako sailkapen bat egin zenuen. Diozunez, jende sedentarioen artea da pintura, musika nomadentzat da, eta poesia da, aldiz, erbesteratuen artea.

Hori esan nuen.

Akaso esajerazio arin bat zen hura ere?

Bai! [Barrez] Frantzian bizi nintzen hori idatzi nuenean, eta banekien zer zen erbesteratuta egotea, baina ez zen izan erbeste bereziki mingarri bat. Ez nuke nahi neure burua parekatu Ekialde Hurbiletik ihesi doan eta gure hirietan itzalen pare dabilen jende horrekin guztiarekin, zeren eta, oraintxe bertan, hitz egiten ari garen bitartean, haien sufrimendua benetakoa baita. Erruki handia pizten didate. Ez da poesia haiek behar dutena, ogia baizik, babesa eta bizitoki bat.

Erbesteak bultzatu omen zintuen poesiara.

Esan daiteke lau hilabete nituenean bilakatu nintzela erbesteratu, familiak Lvov izeneko hiri magiko hura utzi behar izan zuenean. Noski, lau hilabeterekin ez nintzen ezertaz jabetu, baina, hazi ahala, senide zaharragoek behin eta berriz errepikatzen zidaten benetako bizitza beste nonbait zegoela, benetako hiria beste bat zela, eta ez bizitoki genuen hiri itsusi eta zikin hura. Gorroto zuten hiri hura, eurentzat Lvovekoa zelako benetako bizitza. Horregatik, esango nuke Levinasen aforismo hori oso-oso hasieratik izan dudala gertu.]]>
<![CDATA[Julio Cortazar izango dute hizpide Ean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/024/001/2019-12-27/julio_cortazar_izango_dute_hizpide_ean.htm Fri, 27 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1887/024/001/2019-12-27/julio_cortazar_izango_dute_hizpide_ean.htm Ea, H-a galdu duen herria izenburupean.

Herrian bertan topatutako duela 100.000 urteko zaldi matrailezurrak izango dituzte mintzagai gaur, adibidez. Xabier Murelaga eta Pedro Castaños paleontologoek emango dute hitzaldia, eta haien hitzen bidez irudikatu ahalko du entzuleak inguru hark iragan urrun hartan zeukan itxura. Gainera, Ean bertan ikusi ahalko dituzte bisitariek normalean Bizkaiko Arkeologia museoan egon ohi diren hezur horiek.

Iñigo Aranbarri idazleak Urrats galduen bila hitzaldia eskainiko du bihar, eta, antolatzaileek zehaztu dutenez, «gure jendartearen memoria poetiko kolektiboa berrosatzea» izango da haren helburua. Argazki erakusketa batek lagunduko du solasaldia.

Cortazarren eguna

Julio Cortazar idazle argentinarrarena izango da igandea. Ezagun denez, Eako Biax baserriko Balendin Kortazar Mendiola izan zen idazlearen aitona, eta aitzakia hori baliatuko dute hari buruzko bi saio antolatzeko. Mikel Soto idazle eta editoreak idazleari buruzko gogoetak bilduko ditu lehenik, eta Oier Guillan antzerkigileak eta Iñaki Zudaire musikariak Pertsegitzailea ipuinaren irakurketa dramatizatu eta musikatua egingo dute ondoren.

Hitzaldiez gainera, liburuxka bat ere kaleratuko dute ipuinarekin. Jokin Muñozek euskaratu du lana, Erramun Endibelandak sortu ditu margolanak, eta Harkaitz Canok idatzi du hitzaurrea.]]>
<![CDATA[Euskal erretromania]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/022/001/2019-12-20/euskal_erretromania.htm Fri, 20 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1874/022/001/2019-12-20/euskal_erretromania.htm Jerry musika kazetari eta Izar & Star proiektuaren koordinatzaileak eta Mari Luz Esteban antropologoak ere, Euskal Herriko Unibertsitateak Leioako (Bizkaia) Arte Ederren Fakultatean antolatutako mahai inguruan. Aurrera begiratzen duen Erretro Herria izendatu zuten saioa, eta harekin itxi zuten musikagintza, soziologia eta politika uztartuta aste osoan egin den Kantatzen duen herriak hitzaldi zikloa.

Goñirena ez da intuizio hutsa. Eta bi izen aipatu zituen bere tesia frogatzeko: Zumaian (Gipuzkoa) 1906an jaio eta Espainian nahiz Mexikon swing eta jazz doinuak joz arrakasta izan zuen Jose Azarola Piano Loco piano jotzailea bata, eta 1920ko hamarkadako Europa goitik behera irauli zuen Josephine Baker abeslari beltz iparramerikarra bestea. Biak izar, bakoitza bere garaian, eta biak ahanztura berak irentsita orain. Goñiren arabera, Baker Iruñean izan zen kontzertu bat ematen bere ibilbidearen gorenean, eta, hari boikot egiteko deiak ere egon ziren arren, inork ez zuen gogoratzen, eta artxibo lan orduak behar izan ditu saio hura benetan existitu zela ziurtatzeko.

Eta orduan gertatuak gertatuko dira orain ere. Horixe Goñiren susmoa.

Josu Larrinaga antropologoak gidatu zuen atzoko saioa, eta hark eman zuen erretromaniaren definizioa solasaldiaren hasiera-hasieran: «Pop kulturak bere iraganarekiko duen adikzioa». Baina abstrakziotik Euskal Herrira ekarri zuen gaia berehala. 2014an argitaratu zuen bere doktore tesiaren emaitza (Ttakun eta scratch. Euskal pop musikaren hotsak), eta, atzoko mahai inguruan azaldu zuenez, euskal musikagintzaren kasuan, galga moduko bat izan da 1985. urtearen bueltan Martxa eta borroka kanpainaren inguruan sortutako taldeek piztu duten mitomania. Haien itzalari lotuta egon baitira talde asko. «Oso markatuta egon da zer estetikari jarraitu, eta horrek kalte egin dio talde berrien sormenari. Halako proposamenek itxi egin dizkiete merkaturako ateak bestelako estetika batzuk dituzten taldeei». Baina erretromaniaren alde positiboak ere landu zituzten atzokoan.

Hitza da erretromaniaren fenomenoari buruz berri den bakarra, Jerry Corral kazetariaren hitzetan. «Beti existitu da, eta beti existituko da, baina belaunaldi bakoitzak berea izango du». Eta positiboa ere izan daiteke hori, haren ustez. «Historiari egindako aitortza bat izan daiteke erretromania hori, eta lagun gaitzake konturatzen gure belaunaldiaren aurretik ere egon zirela beste belaunaldi batzuk».

Baina erretromaniak badu alde negatiboa ere. «Nostalgia huts bilaka daiteke, eta musikan askotan gertatzen da hori. Printzipioz, mundu guztiari gustatzen zaio musika, baina bere bizitzaren hastapenekin lotuta egon ohi den zaletasun bat da: gehienetan, nerabezaroarekin. Eta, normalean, denborarekin, galdu egiten da hasierako sasoi horretan egin ohi den jarraipen sakon hori. Musikak garatzen jarraitzen du, eta jende gehiena, aldiz, gaztetan entzun ohi zuenaren oroiminean geratzen da».

Orainaldirik onena

Historikoki beti izan da, da eta izango da minoritarioa zahartuz joanda ere musika egarriz jarraitzen duen jende taldea. Corral: «Agian, gaur egun falta da zale masa handi batengana helduko den erreferentziazko talderen bat, baina musika mota hau itzuli da berriz ere beti izan den horretara: zerbait pixka bat alternatiboa, pixka bat undergrounda, eta gutxiengo batzuei zuzendua».

Bertatik bertara ezagutzen du euskal musikaren bilakaera Corralek. Hamar urte daramatza Bilbon Izar & Star zikloa antolatzen, eta 150 kontzertu baino gehiago antolatu ditu, beti Euskal Herriko musikariekin. «Beren musika beste inoren errepertorioarekin batera aurkezteko eskatzen diegu musikariei». Bada jatorrizko abestiei fidel jokatzea hautatzen duenik, eta baita bide guztiz heterodoxoa hartzen duenik ere.

Edonola ere, euskal musikak egun bizi duen momentua da berak ezagutu dituen sasoien artean interesgarriena. «40 urte daramatzat euskal artistei erreparatzen, eta azken urteetako maila infinituki da handiagoa 60ko hamarkadako taldeena baino».

Erresistentzia eta plazera

Zehazki, Donostiako Kantu Jiraren kasua aztertu zuen Mari Luz Esteban antropologoak, haren hitzetan etorkizunerako baliagarri ere izan daitekeelako iraganeko kantutegiak erreskatatzen dituen formatu hori. Erresistentzia eta politika egiteko modu bat da kalean kantuan aritzeko elkartzea Estebanen ustez, eta, gainera, erresistentzia hori elkarrekin kantatzearen plazeretik abiatzen dela gehitu zuen. «Kantu Jirak iraganari begiratzen dio, kantutegia babesten duelako, baina orainaldian ere badago, kantutegi hori berridatzi eta gizarte mugimendu moduko bat sortzen duelako. Eta etorkizunera begirako ariketa bat ere bada, Euskal Herrian orain arte asko baliatu ez dugun eredu bat ere proposatzen duelako gizartea sortzeko».

Hain zuzen ere, Egunkaria-ren itxieraren hurrengo egunean jarri zen abian Kantu Jira lehenengoz, gertatutakoaren aurkako protesta modura, baina, deialdiak izandako arrakasta ikusirik, hilabetean behin batzeko proposamena egin zuten antolatzaileek, eta, orain, egunaren arabera, 200 eta 300 abeslari ere biltzen dira zenbaitetan. Eta, Estebanen iritziz, ez da kasualitatea arrakasta hori ETA desegin osteko fasearekin batera etorri izana. «Nire hipotesia da egungo panorama politikoa lagungarri izan dela jendea kalean kantari hasteko».

Generoak, klaseak, etniak eta bestelako elementuek ere badute eraginik kantu taldeetan, Estebanen hitzetan. Adibidez, kalkulatu duenez, Donostian kantatzen dituzten 125 abestien artean, ez dago emakumeek sortutako bakar bat ere. Eta, halere, tentsio horiek ere iristen dira kantutegira. «Gero eta gehiago ari dira sortzen herri abestien hitzak berridazten dituzten talde feministak, eta gero eta egitasmo gehiago daude andrazko sortzaileen lana berreskuratzeko. Eta Kantu Jiran ere, era diskretuagoan, baina bestela kantatzen ditugu abestiak».

Belaunaldi kontu bat ere bada kaleko kantagintzarena, Estebanen ustez. «Ez dakigu zer gertatuko den etorkizunean kantari hauekin, adin batezbestekoa zein den kontuan hartuta pentsatzekoa baita desagertu egingo direla. Zer egingo dute gazteek honekin?».

Musikaren, politikaren, eta ekonomiaren arteko korapiloak izan zituen mintzagai Goñik ere galdera erantzunen tartean. Haren hitzetan, diruak ere bai baitu pisurik musikaren zabalpenean. «Influencer-ak aipatzen dira orain, eta ni ez naiz fio haietaz. 40 urte eman ditut musikagintzan, eta influencer lanetan aritu diren kazetarietako asko eta asko erosita egon dira. Diskoetxeek beti erosi dituzte kazetariak eta disko jartzaileak, eta dirurik izan ez dugunok ez dugu ezer erosterik izan». Baina, euskal musikaren kasuan, ez da soilik dirua izan zabalpena zaildu duena. «ETA aktibo egon den denbora guztian, Espainian, ez ikusi egin digute; ez, barkatu, ez ikusi egin ez, zentsuratu egin gaituzte».]]>
<![CDATA[Iñigo Muguruza konstelazioa ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/030/001/2019-12-19/intildeigo_muguruza_konstelazioa.htm Thu, 19 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1925/030/001/2019-12-19/intildeigo_muguruza_konstelazioa.htm Ezekiel antzezlana. 55 urte beteko zituen asteartean, irailaren 5ean hil izan ez balitz, eta omenaldia antolatu zioten lagunek, erdiz festa eta erdiz agur ekitaldi giroan. Muguruzaren sormen unibertso osoa bistaratu zuten denen artean, haren erdigunea osatzen zuen pertsona gogoratzeko. Sortzailearen argazki handi batek gobernatu zuen aretoa agertoki atzealdeko pantailatik, eta 30 sortzaile baino gehiago batu ziren hiru orduko emanaldia egiteko. Saioaren gidari lanetan aritu zen Miren Gaztañaga aktore eta abeslariak laburbildu zuen Bilboko bilkuraren muina: «Hau da Iñi-k bildu zuen maitasuna eta miresmena». Iñigo Muguruza oraindik bizirik zegoela, duela hiru urte, Irunen (Gipuzkoa) bere urtebetetzea ospatzeko antzeko bilkura bat antolatu zuela ekarri zuen gogora Jabier Muguruza Joxe Ripiauko taldekide eta anaiak. Harekin ibilitako taldekide guztiak gonbidatu zituen. «Kalkulatzen dut izango ginela 70 edo 80 gonbidatu, eta zitatu gintuen guztiok Pizza Willin, Irungo lokal ñimiño batean, estu-estu jarrita ere lekua izango duena lau katu flakorentzako. Baina ordukoan ere alde izan zuen zortea, eta, abendua izan arren, ez zigun euririk egin, eta han ibili ginen biribilketa alaian, guztiok eskuan pizza puskekin». Malkoen eta irribarrearen artean balantzaka joan ziren Jabier Muguruzaren azalpenak. Barre publikoak tarteka. Txaloak ere bai, unerik hunkigarrienetan, eta dantzan aretoa emanaldiko amaierako abestietan. Martxel Mariskal idazleak ekitaldirako idatzitako testuaren irakurketak abiatu zuen emanaldia. «Zurekin batera, ordea, dasta ahal izan dut sormenaren bidezidorra, edertasunaren gozoa, animaleko laguntasuna [...]. Gorputz kaltetuen iraultza iristear da; gida gaitzala zure adoreak». Xabier Lopez, Karlos Osinaga eta S. Noain musikariek jarri zieten musika haren hitzei, eta bata bestearen ostean agertuz joan ziren oholtzara gero gainerako talde guztiak. Hiru Leike izan zen Muguruzak hil aurretik sortu zuen azken taldea, eta hango kideak izan ziren oholtzara igotzen lehenak. Lau abesti eskaini zituzten Sagarroi taldeko kideek, hiru Lurra taldekoek. Eta arreta berezia piztu zuen emanaldirako propio berriz elkartutako Delirium Tremens taldearen saioak. Lau abesti jo zituzten hirukote formatuan, eta Iñigoren familiari aipamen berezia egin zioten abesti eta abesti arteko tarteetako batean. Joxe Ripiauko kideak abesti bakarra jotzeko igo ziren oholtzara, baina Iñigoren ahotsa ez estaltzea erabaki zuten. Horretarako, Cumbia Sol Minor-en abestiaren letrak zituzten orriak banatu zizkioten jendeari, eta ikusleak izan ziren ahotsa jarri zutenak. Negu Gorriak taldearekin piztu zen festa. Radio Rahim abestiaren gitarra riffa nahikoa izan zen publikoa berotzeko. Eta gero etorri ziren B.S.O. eta Ez dut ezer esan nahi. Fermin Muguruza taldekide eta anaiak ere, hunkiturik, esker ona azaldu zion Iñigo Muguruzari, egindako guztiagatik. «Haren hutsunea handia ez, itzela da, baina bihotzean daramagu, eta, horregatik, Iñigo jada hilezkorra da». Eta orduan jo zuten Iñigo Muguruzak konposatutako Itxoiten abestia. Hark grabatutako gitarraren sampler-a baliatu zuten, gainera, jadanik haien artean ez dagoen taldekidea beren artean sentitzeko. Eta Gora Herria jo zuten, azkenik, haien tartea ixteko. «Gora herria, gora Iñigo!». Alaia eta festa girokoa izan zen omenaldia oro har, baina une introspektiboago batzuk ere izan zituen, eta Jabier Muguruzak mikrofonoan kontatutako pasadizoak laburbildu dezake argien bi atmosfera horien arteko tentsioa. «Sarreran egokitu naiz aspaldiko ezagun batekin, eta bota dit tupustean: 'Zer, Jabier, gaur fieston'. Eta hala erantzun diot: 'Zu ez dakit, ni dolua egiten ari naiz'». Eta txalo publikoak, Iñigo Muguruzaren gertukoei babesa adierazteko. Behin baino gehiagotan nabarmendu zuten lagunek eta taldekideek haren sentsibilitate berezia, eta horren froga modura aipatu zuten Karmele Jaio idazleak, bere azken nobelan, Aitaren etxea liburuan, hari egindako eskaintza ere. «Iñigo Muguruzari. Gizon berri guztiei». Sentsibilitate berezia Iñigo Muguruzaren sormena ez zen musikara mugatu, ordea. Antzezlana ere osatu zuen, esaterako, Martxel Mariskalen Me llamo Ezequiel y así será simpre izeneko eleberria oinarri hartuta, Antzerkiola Imajinarioko kide ziren Ander Lipus eta Miren Gaztañagarekin. Eta Muguruzaren alde hori ere erakutsi zuten omenaldian, antzezlanaren pasarte batzuk irakurri baitzituzten Lipusek eta Gaztañagak, Asier Ituarte musikariaren laguntzaz. Lipusek egin zuen deskribapena, testuarekin hasi aurretik: «Iñigok, musikari izateaz aparte, beste sentsibilitate berezi bat ere bazeukan, eta beste esparru batzuetan ere mugitzen zen eta dantzatzen zen». Muguruzaren familia ere izan zen ekitaldian, bikotekidea eta bi alabak, gurasoak, haren gertuko jendea, eta baita hamaika musikari eta sortzaile ere. Bideo bat ere proiektatu zuten haren irudiekin. Txaloz hartu zuen publikoak. Estudioan. Kontzertuetan. Gazte. Lagunekin. Gaixotu ostean. Gitarrarekin. Berriz estudioan. Bromaren bat egiten. Testu labur bat amaieran: «Mila esker, Iñigo». Eta txalo berriz jendeak. Iñigo Muguruzak 1984an Mattin Sorzabalbererekin eta Fermin Muguruza anaiarekin sortutako Kortatu taldearen abestiekin amaitu zen omenaldia. Arrasateko Deskontrol taldeak lagunduta igo zen oholtzara Fermin Muguruza, eta zazpi abestiko kontzertu laburra jo zuten elkarrekin. Hildako musikari lagunen zerrenda luzea izan zuen gogoan abeslariak tartean, eta Sarri-Sarri abestiarekin amaitu zuen dantzan Kafe Antzoki osoak. Txalo zaparrada. Besarkadak. Eta silaba bakoitza markatuz esker on oihuak publikoak: «I-ñi-go, I-ñi-go». Despedida bat, beraz, ederra, tanta triste batzuekin. Jabier Muguruzak Bilboko Kafe Antzokian Iñigo Muguruzarentzako egindako omenaldian irakurritako testua ]]> <![CDATA[«Leonard Cohen beti izan da inspirazio iturri handia»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/024/001/2019-12-18/leonard_cohen_beti_izan_da_inspirazio_iturri_handia.htm Wed, 18 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1864/024/001/2019-12-18/leonard_cohen_beti_izan_da_inspirazio_iturri_handia.htm
Cohenengana hurbiltzea izango zen erronka, era berean, harengandik pixka bat apartatuz.

MIKEL URDANGARIN: Kantaera ez zen nik ekar nezakeen gauza bakarra, baina inportanteena bai. Kantua zure egin behar duzu, eta nik kantatzen ditut Cohenenak neureak balira bezala. Ingelesez kantatzen ditut, eta fidelak izan gara harmonian eta egituren ehuneko handi batean, baina interpretazioetan ez. Gauza batzuk lotuta eraman genituen kontzertura, baina beste batzuk eguneko sormenari lotuta doaz. Behin kantutegia hautatu nuenean, aldendu egin nintzen, eta ez nuen Cohen berriz entzun, ahalik eta freskoen joateko.

Batere emakumezko ahotsik gabe egin zenuten zuzenekoa, baina, diozunez, Keableren ahotsak berpiztu du proiektua.

M. U.: Nahasketak egiten genbiltzala, umezurtz entzuten genituen abestiak, koruak ere Cohenen abestien parte direlako. Alisoni [Keableri] proposamena egin, eta haren baiezkoak beste leku batera eraman du diskoa.

«Ez entzun Cohen». Agindu hori eman zizun Urdangarinek.

ALISON KEABLE: Izen ezaguna zen Cohen etxean, baina ez nuen haren musika entzuna, Jeff Buckleyk egindako Hallelujah kantaren bertsioaz aparte; beraz, bitxia da Mikelen [Urdangarinen] bidez heldu naizela harengana. Jatorrizko koruak ez entzutea erabaki genuen, eta uste dut erabaki ona hartu genuela. Imitaziora jo beharrean, neure ahotsa bilatzera behartu nau horrek, eta oso aberasgarria izan da.

Zure kantaerak eta Cohenenak badituzte elkarguneak; adibidez, narratibotasunerako joeran eta konponketetan.

M. U.: Baietz uste dut.

Zuzeneko osoa biltzen duen CDa, esaterako, zure abestiek abiatzen dute, gero datoz Cohenen bertsioak, eta amaieran berriz daude zure kantak. Eta, halere, bildu samarra dago dena.

M. U.: Ahotsa eta taldea bera direnez, oihal bat sortzen da, eta horrek biltzen du dena. Kontrasterik handiena sortzen du euskaratik ingelesera pasatzeak. Baina hori izan da naturalena niretzat, ingelesa hizkuntza afektiboa delako, gaztelera bezala. Ingeles irakaslea izan nintzen bi urtez, eta Edinburgon ere bizi izan nintzen.

Baina badago kantak ulertzeko modu paretsu bat, ez duzu uste?

M. U.: Inspirazio iturri handia izan da beti Cohen niretzat. 17 urte bete nituen egunean oparitu zidan aitak I'm your man biniloa, eta horrek kointziditu zuen nire nerabezaro berantiar eta ekaiztsuarekin. Txunditu egin ninduen disko horrek, eta, gainera, orduan hasi nintzen musika jarrita ikasten, eta lehenengo aldiz nota onak ateratzen. Nire bizitzako eta gure etxeko soinu banda bihurtu zen. Harreman afektibo bat sortu zuen horrek, Benitok [Lertxundik] nigan eragiten duena bezala: Cohen da ahots bat oso etxekoa. Eta egon daiteke hurbiltasun estetiko bat ere, eta hizketan ere uste dut konpartitzen dugula giza harremanei buruz idazteko joera: maitasunaren ertz guztiak aztertzeko asmo hori. Neure kantuak bereen ondoan jartzen ditut, baina hori delako nire errealitatea; ez nabil parekatzen. Etxeko intimotasun horretatik egiten diot omenaldia, eta aitaren binilo harengatik atera dugu binilo hau ere. Zer garrantzi duten gertakari txikiek gure bizitzetan, ezta?

Alison, zuretzat zer izan da euskarazko abesti horiek kantatzea?

A. K.: Dena alderantziz egin dudala dirudi. Euskaraz hitz egiten ikasten hasi baino lehen hasi nintzen euskaraz abesten. Orain biltzen naiz lagunekin astero pixka bat hitz egiten hasteko, baina ordurako jadanik Margolaria diskoan koruak sartuak nituen. Eta bitxia izan da Cohenen abestiak kantatzen jartzea, Cohen entzun ere egin baino lehen. Berezia da Cohen euskaldun batek kantatuta ezagutzea ere, baina erakusten du zer-nolako eragina izan duen baita hemen ere. Eta, gainera, estudioaren bidez soilik nago ni zuzeneko horretan txertatuta. Dena alderantziz.

Ez duzue zuzenekoak lotzeko asmorik?

M. U.: Ez. Orain arte diskoak beti egon dira lotuta bira bati. 2015ean eman genituen bi kontzertu haiekin, lana aurkeztutzat jotzen dugu Euskal Herrian; baina aterako balitz proposamen politen bat, ez nioke aterik itxi nahi horri.

Zart kolektiboaren zigiluarekin kaleratu duzue lana. Zer da Zart?

M. U.: Lagun talde bat gara, denak sortzaileak, behin baino gehiagotan elkarrekin topo egin dugunak. Elkarlanean sinesten dugu, eta sormena bultzatu nahi dugu. Babesa ematen diogu elkarri, eta kanpokoei ere bai. Euskal Herritik mundura eragin nahi dugu, eta mugimendua probokatu.

Eta nor zaudete kolektiboan?

M. U.: Oier Arantzabal, Harkaitz Cano, Rafa Rueda, Alain Urrutia, Elizabeth Macklin eta ni.]]>
<![CDATA[Foster: «Kontserbazioa da iraunkortasun ariketa gorena» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1915/030/001/2019-12-17/foster_kontserbazioa_da_iraunkortasun_ariketa_gorena.htm Tue, 17 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1915/030/001/2019-12-17/foster_kontserbazioa_da_iraunkortasun_ariketa_gorena.htm Burtzeñako zubia lanarekin, zehazki. Bilbo eta Barakaldo elkartzen dituen burdinazko zubitik behera begira dagoen gizon bat erakusten du artelanak. Langile etxeak eta lantegi bateko tximinia ikusten dira atzealdean, eta ibaiertzean zaldi ihar bat, ibaiko ur horizta edaten. «Bi kulturaren arteko zubia da», esan du Fosterrek. Eta zubian jarri du enfasia, bereziki, zubia baita bere proiektu arkitektonikorako giltzarria; arkitektoak azaldu duenez, museoaren egungo eraikinen gainean pausatuko den zubi moduko bat izango baita proiektua. Espazioa, bikoiztuta Eraikinak 4.000 metro koadro irabaziko ditu Fosterrek diseinatutako pieza berri horri esker. Hasieran, 2.000 metro koadro irabaztekoa zen museoa berrikuntzarekin, egungo eraikinen gainean neurri horretako areto erraldoi eta garden bakar bat aurkeztu baitzuten lehiaketara, baina bikoiztu egin dute orain espazio hori, eta 2.000 metro gehiago atera dituzte. Aretoa metro gutxi batzuk beherago eraman dute horretarako, eta bi geruza sortu dituzte, lehen espazio bakarra aurreikusten zuten lekuan. Artelanak erakusteko izango da goiko partea, zazpi metroko altuerakoa, eta bulegoak jartzeko eta hezkuntza jardueretarako lau metro garai den solairu bat sortu dute haren azpian. Gainera, bulegoak egitura berrira eramanda, libre geldituko dira egun bulegoentzako erabiltzen den lurpeko espazioa, eta artelanak biltzeko eta dokumentazio lanak egiteko baliatuko dute aurrerantzean. Eta solairu bakarra zegoen lekutik bi solairu ateratzeko soluzio horrek balio dezake arkitektoaren lan egiteko modua deskribatzeko. «Gehiago egin, gutxiagorekin». Esaldi hori izan du gidalerro nagusi Fosterrek bere ibilbide osoan, eta Bilboko aurkezpenean ere esaldi horixe baliatu du 2.000 metro koadrotik 4.000 metro koadrora pasatzeko egindako ariketa azaltzeko. «Horrek esan nahi du ez dagoela eraikin berri bat egin beharrik, ezta hiriari espazio gehiago kendu beharrik ere». Manchesterko langile auzo batean jaio, eta 21 urterekin lortu zuen unibertsitatera joan ahal izateko behar zuen dirua; geroztik geldiezina izan da arrakastarantz egindako ibilbidea. Yale unibertsitate prestigiotsuan egin zituen ikasketak, eta Pritzker saria irabazi zuen 1999an, arkitekturaren Nobel saritzat jo ohi dena. Bete-betean sartzen da Foster jenioei buruz egin ohi den kontakizunaren markoan, eta langile nekaezinaren itxura hori elikatu du Bilboko haren aurkezpenak ere. Beti lanean, beti gehiagoren egarri. «Milaka zirriborro egin ditut, eta oraindik ere zirriborroak egiten gabiltza». Proiektua hobetzeko etengabeko lanean irudikatu du bere lantaldea Fosterrek Bilbon, eta, iradoki duenez, eskuz hartu ohi dituen oharrak eta zirriborroak izan ohi dira prozesu horren motor nagusietako bat. Madrilen du lantalde nagusia arkitektoak, baina Londresen duen bulegoak ere laguntzen duela esan du, eta, Bilboko Arte Ederren Museoaren kasuan, Bizkaiko Luis Maria Uriarte arkitektoak ere lagundu du proposamenarekin. Talde lan horri guztiari esker lortu dute, esaterako, egituraren euskarri kopurua ere murriztea. Hiru euskarri izan behar zituen zubiak uztailean aurkeztutako proiektuan, baina, ingeniariek proposatutako material aldaketekin, aurrerantzean nahikoa izango dira bi euskarri egitura osoari eusteko. Eta hobekuntza bila dabiltza estalkien materialen kasuan ere. Lurpera jo gabe Goranzkoa da Fosterren proiektua, nabarmen, eta, ondorioz, ukitu gabe uzten ditu museoaren lurpean eraikigarri diren lur guztiak. Horregatik egin diote kazetariek galdera zuzena: proiektua amaitu ostean, eraiki ahal izango da oraindik ere gehiago lurpean? Eta arkitektoaren erantzuna: «Bai. Baina hau ere gehituko nuke: zertarako?». Ez da soluzio horren aldekoa Foster. «Gainean dagoen eraikina suntsitu beharko duzu, lurpean zerbait eraiki nahi izanez gero, eta benetan eraikiko duzu zerbait hobea, argi naturalik gabe eta etengabeko bentilazio beharrekin? Oso garestia da hori, eta horrek ez du inolako zentzurik iraunkortasunaren ikuspegitik». Agravitas du izena Fosterren proiektuak, zubi itxura horri esker egitura berria flotatzen egongo delako beste eraikinen gainean. Irabaziko dituzten 4.000 metro koadro horiez gainera, egun Fernando Durrioren eskultura duen plazatxoa ere estalita geratuko da, eta Casilda Iturrizar parke aldera metro batzuetako aterpea eskainiko du. Eguzki panelak ere jarriko dituzte teilatuan, eta museoak haien bidez jasoko du behar duen energiaren herena. Hain zuzen ere, berrikuntza teknologikoekiko zaletasun hori izan da Fosterren ibilbidearen beste ezaugarrietako bat. Lanak martxan izango diren tartean museoa zabalik mantentzea izango da erronka, baina, museoko arduradunen hitzetan, Fosterren diseinuak nahiko aukera ona uzten du horretarako. Arkitektoak berak aipatutako egituraren zubi forma horregatik. Miguel Zugaza Bilboko Arte Ederren Museoko zuzendariak kargua hartu zuen lehen egunetik beretik agertu zuen museoaren 1945eko jatorrizko sarrera berreskuratzeko asmoa. Zugazaren ustez, garrantzitsua delako museoa berriz ibairantz begira jartzea. Hori izan delako hiriaren azken hamarkadetako eraberritzearen ikurra, eta hantxe dagoelako Guggenheim museoa ere. Nahasia izan ohi da museorako sarbidea bisitarientzat. Europa plazatik heldu ohi da jendea normalean, baina inguratu egin behar izaten dute eraikina sarrera nagusira heldu ahal izateko, eta gezidun seinale bat dago horregatik eraikin zaharreko atean; «Entrada. Sarrera. Entry». Ordea, Europa plazari metro batzuk irabaziko dizkio Fosterren proiektuak, horrek arindu egingo du trafikoa, eta argitu sarbiderako bidea. Eta horregatik egin du broma arkitektoak. «Behingoz kendu ahal izango dugu gezia». Gizartea hobetzea Aurkezpenaren garrantzia nabarmendu du Unai Rementeria Bizkaiko ahaldun nagusiak Bilboko aurkezpenean, eta protokolozko famili argazkia ere atera dute arduradunek horregatik. Bertan izan dira, besteak beste, Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburua, Joxean Muñoz sailburuordea, Juan Mari Aburto Bilboko alkatea eta beste ordezkari batzuk. «Pertsonalitate bakana duen beste eraikin bat emango digu. Eta horrek gizartea i hobetuko du», esan du Rementeriak. Eta Fosterrek baietz. Sinisten duela eraldaketan. «Arkitekturak eragindako aldaketa izugarriak ikusi ditut, jendearen bizitza hobetzen lagundu dutenak». ]]> <![CDATA[Hertzainak: abestien sorbururainoko bidaia ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1990/022/001/2019-12-12/hertzainak_abestien_sorbururainoko_bidaia.htm Thu, 12 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1990/022/001/2019-12-12/hertzainak_abestien_sorbururainoko_bidaia.htm Gari-k. Hiru kontzertuko bira egin zuten udazken hasieran Hertzainak taldearen abestiekin, eta diskoa osatu dute orain irailaren 17an Bilboko Kafe Antzokian emandako zuzenekoarekin. Bederatzi kanta hautatu dituzte, haien hitzetan «magikoa» izan zen gau haren muina erakusteko. Kafe Antzokiak argitaratu du lana, eta BERRIAk zabalduko du orain. Berria Dendan eskura dezakete jadanik BERRIAlagun direnek, eta 12 euroren truke kioskoetan ere erosi ahalko dute irakurleek larunbatean eta igandean egunkariarekin batera. Bederatzi kanta horien jatorriraino egin dute bidea bi musikariek egunkariarentzat.   1. SI VIS PACEM, PARABELLUM
«Kanta honek adierazi nahi zuen biolentziari genion gorrotoa eta nazka » «Buf!». Trumilka etorri zaizkio oroitzapenak Zabalari, eta azalpena hasi eta berehala bota du hasperena. Taldearen lehen diskoan zetorren Si vis pacem, parabellum abestia, eta ibilbide luzea egin du geroztik. Ez, ordea, taldekideek hasieran uste zuten bidetik. «Gure beste kanta asko bezala, jendeak bere eremura eraman du hau ere. Berez, eta bere jatorrizko zentzuan, zen guardia zibil baten heriotzari egindako negar bat. Gerora jendeak, eta bereziki jende batek, bilakatu zuena borroka armatuaren goraipamen edo horrelako zerbait. Baina kanta horrek adierazi nahi zuena zen biolentziari genion gorrotoa eta nazka, eta biolentziaren zergatiari buruzko gogoeta egiten genuen galderen bitartez». Letra puskak eta gogoetak nahasian deklamatuz jarraitu du azalpenak. «Noiz arte jarraituko dugu dantza? Zure brigada txuskeroak agintzen dizu hor egoteko. Akatu egingo zaituzte. Beste numero bat jarriko dute zure ordez, eta abar eta abar. Eta hori izan da, batez ere 80ko hamarkadan, gure historiaren zati beltz eta oso gogorra. Eta kanta hau horren inguruko gogoeta bat da. Ez dauka poztasunik batere». Eta baietz Garik, buruaz. «Hertzainak-ek egiten zituen garai haien kroniketan agertzen ziren batez ere galderak. Ez genuen erantzuten». Eta berriz Zabala. «Bai, jendeak pentsatzen zuen erantzunak ematen genituela, baina ez. Eta gauza bera gertatu zaigu beste kanta askorekin ere: Pakean utzi arte-rekin ere bai, adibidez. Harritu nintzen behin, egin zelako ETAren kantutegia biltzen zuen disko bat edo halako zerbait, eta hor zetorren Pakean utzi arte, nahiz eta protagonistak autonomoak izan, eta ez ETAko kideak; eta, gainera, abesti oso-osoa zegoen galderaz beteta. Zergatik ostia gertatzen da hau gure herrian? Min horretatik sortutako abestiak dira. Jendeak erantzun gisa hartzen zituen, eta zer esango dugu, ba, kantak publikatzen direnean jada ez dira gureak. Publikoak eskubide guztiarekin egin dezake hori. Ezin dira kontrolatu abestien eraginak eta ondorioak». ]]>
<![CDATA[«Agian azokaren esperientzia molda daiteke beste eskualde eta epe batera»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1953/031/001/2019-12-10/agian_azokaren_esperientzia_molda_daiteke_beste_eskualde_eta_epe_batera.htm Tue, 10 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1953/031/001/2019-12-10/agian_azokaren_esperientzia_molda_daiteke_beste_eskualde_eta_epe_batera.htm
Iaz baino egun bat gutxiago izan du aurtengo edizioak, eta, halere, 5.000 bisitari gehiago zenbatu dituzue Landako gunean: 120.000, guztira.

Agendaren arabera erabakitzen dira azokaren egunak. Ikasle Eguna nahitaez mantendu behar dela argi daukagu, eta horren arabera moldatzen ditugu egunak; horregatik tokatu dira lau aurten. Landako guneko datuez gainera, aurten San Agustin Kultur Gunea beteta egoteak poz itzela eman digu. Pertzepzioa da, ez daukagulako horren datu zehatzik, baina uste dut bisitariak gero eta gehiago barneratzen dituela jada guneak azokaren errutinaren barruan.

Musika eskolan jende gorabeherak izan dira. Eutsiko diozue hemendik aurrera ere?

Bai. Programarekin ahalegina egin behar dugu, baina beharrezko dugu espazio hori. Oso ongi dago eremu hori proiektuak lasai aurkeztu ahal izateko, eta oso ongi funtzionatu du musikako profesionalentzako antolatutako DA Pro proiektuak, esaterako.

Egin duzuen ikerketaren arabera, azokak duen aurrekontuaren halako bederatzi da haren eragin ekonomikoa. Pozik?

Oso garrantzitsua zen jakitea Landako gunean zenbat diru ateratzen den, ze batzuetan uste dugu dena dela inbertsioa euskal kulturan, baina etekina ere egoten da. Pozik gelditu naiz hori jakinda, baina datu hori ez da inportanteena. Ez ditugu bakarrik euroak kontatu, bisitariaren prola ere aztertu dugu.

Puntu beltz bat bada balorazioetan: garraio publikoa. Erakunde publikoei dei egin diezue arazoa konpontzeko.

Saltzen badugu garraio publikoa erabili behar dela azoka egunetan, eta halaxe uste dut, hori igarri egin behar da beste modu batera. Nire obsesioa hori izango da. Ate joka arituko gara urte osoan, datorren ediziorako. Garraio publikoa hobetzeak mesede handia egingo lioke.

Azoka egunez harago, euskal kultur ekosistemari urte osoan bizia eman behar zaiola esan duzu balorazio prentsaurrekoan. Durangoko Azoka egonkortu dela ikusirik, eta eman dezakeenaren mugan dabilela sumatuta, Gerediaga elkarteak asmoa du urtean zeharrerako beste proiekturen bat lantzeko?

Ez. Durangoko Azoka osorik da. Hori dio gure leloak, hau ekosistema bat delako, eta horrek esan nahi du urte osoan hari bizia ematea ez dela bakarrik Gerediagaren lana. Denok beharrezkoak gara. Guk egin dezakegun ekarpena da gure esperientziaren berri ematea, eta, beharbada, esperientzia hori molda daiteke beste eskualde batera eta beste epe batera. Baina gauza bat da parte hartzea, eta beste bat koordinatzea.

Baina beharrezkoa da?

Bai. Ondo egongo litzateke.]]>
<![CDATA[Agertokiaren tripetaraino]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/007/001/2019-12-08/agertokiaren_tripetaraino.htm Sun, 08 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1942/007/001/2019-12-08/agertokiaren_tripetaraino.htm Nundik nora emanaldia ikustera. Itzali dira argiak, hasi da musika, eta bi gorputz eszenan, etsi edo mugitzen jarraitu erabaki beharrean. Aurten lehenengoz antolatu du Szenatokia guneak antzerki eta dantza pieza laburren jaialdia, eta San Agustin kulturguneko ezohiko txokoetara eraman dituzte emanaldiak. Bulegoetara, eskaileretara, eta baita agertoki gainera ere. Eta horregatik ilarako lehen ikusleen despistea.

«Bagenuen antzezlan bat komunean egiteko proposamena ere, bi ikuslerentzat, baina lehen urterako gehiegi iruditu zitzaigun». Arantza Arrazola Szenatokia guneko koordinatzaileak onartu duenez, «esperimentu» bat da jaialdia, baina harrera beroa egin dio publikoak. «Espero genuen baino askoz erantzun hobea izan dugu».

Egun beteko antzerki maratoiak antolatu izan dituzte azken urteetan Durangoko Azokako egunetan, baina aldatu egin dute formatua orain. Martxan ziren edo estreinatzear ziren hainbat antzerki pieza luzeren laginak ikusteko aukera eskaintzen zien formatu hark ikusleei, baina zail egiten zitzaien antzerki taldeak topatzea. Neketsua egiten zitzaien lagin labur bat egitea. Teknikoki konplexua izaten zen egokitzapena. Eta horregatik pieza laburretara pasatzeko erabakia.

Gainera, alde sentitzen du haizea Arrazolak. Gero eta ohikoago bilakatu dira iraupen labur eta ertaineko lanak konpainientzat. Hitzari beharrezko kakotx guztiak jarrita ere, formatua modan dagoela dio guneko koordinatzaileak. Baina ez da hori bakarrik: pieza laburrak ederki egokitzen baitira azokara bisitan datorren jendearen beharretara. «Emanaldi handi bakar bat egiten dugunean, jendea pasatzen da hemendik eta ikusi nahi du zerbait, baina halakoetan gu egun osoan egoten gara arratsaldeko saiorako muntatze lanetan, eta banan-banan aritu behar izaten dugu gune honetan zer egiten dugun azaltzen». Pieza laburrekin, ordea, berez dator azalpena.

Bulegoko burokrazia

Dantza saioak, antzerkia, bakarrizketak eta clown ikuskizunak programatu dituzte astebururako. Hamar ikuskizun guztira, eta guztiak euskaraz. Eta haietako bat espresuki sortu dute Durangoko Azokarako: Gilkitxaro antzerkia konpainiak San Agustin antzokiko bulegorako pentsatu eta atondu du ETA-ren agiri bulegoa (Dena ez da ETA). Galder Perez eta Ane Zabala antzerkigileek idatzi dute lana, eta eurak dabiltza aktore lanetan ere. «Kultura gero eta gehiago erabakitzen da bulegoetan, eta gero eta gutxiago tailerretan, entsegu lokaletan edo taldeetan», azaldu du Perezek. Eta, hain zuzen, bulego burokratiko horietako bat du ardatz antzezlanak. Umorez. Absurdotik gertu. Eta kultur erreferentziaz beteta. Zabala: «Oso muturrera eramanda daude bi pertsonaiak, eta barre pilo bat egin dugu entseguetan».

Doakoak dira jaialdiko emanaldi guztiak, baina aurrez hartu behar da guztietarako sarrera, eta, nahi izatera, borondatezko ekarpena egiteko pitxer bat jarri dute sarreran. Iritzia uzteko orriak ere jarri dituzte jendearen eskura, eta antzerkirako sarrerak zozketatuko dituzte parte hartzaileen artean. Karrika taldeko kideak dabiltza, aurpegia margotuta, publikoa emanaldietara laguntzen eta aurkezpen lanak egiten. San Agustin gunean bertan du egoitza taldeak, eta haiek ere hartu dute parte taldeen hautaketan eta emanaldien antolaketan. Uxuri Gallastegi eta Eider Chaves aktoreak dira haietako bi. «Oso proiektu polita da jendea antzerkira gerturatzeko, eta azoka egunetan izaten den publikoa aztertu ondoren erabaki dugu formatu honen alde egitea».

Lehen emanalditik izan dute jendea aretoan, eta ilara txiki batzuk ere egon dira sarrerak eskuratzeko. Batzuek badakite zer ikusi nahi duten, baina ez zer ordutan den; eta beste batzuek, berriz, badakite zer ordutan egongo diren, eta, beraz, ordu horretan zer dagoen jakin nahi dute.

Gaur emanaldi gehiago

Azokako egitaraua eskuetan daukala egin du emanaldiak ikusteko ilara Mikel Aguilarrek, adibidez. «Gustatuko litzaiguke gauza asko ikustea, baina egun bakarra ematen dugu azokan, eta ez daukagu nahi genukeen guztia ikusteko aukerarik. Kontzertu bat ere ikusi nahi dugu gero, joan nahi dugu Areto Nagusiko kontu batera ere...». Urtero egin dute bisita Szenatokia gunera. «Laugarren urtea dugu hau, eta urtero ikusten dugu zerbait berria».

Amaitu du saioa Cecilia Paganini clownak eraikineko bigarren solairuko bazter batean, eta iritzia idaztera joan dira zuzen-zuzen ama-semeak. «Kontatu zergatik gustatu zaizun». Zalantza une bat semeak, eta erdi galdetuz bezala gero erantzuna: «Barregarria izan delako?». «Jarri horixe, barregarria izan delako». Isiltasuna. Arkatz hotsa. «Listo!». Eta bat-batean, «Adi!», ozen guneko koordinatzailearen ahotsa sarrerako zurrumurruaren gainetik. Hastear da hurrengo emanaldia.

Gaur ere hiru pieza eskainiko dituzte.]]>
<![CDATA[Bere burua kontsumitzen duen su bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1998/010/002/2019-12-08/bere_burua_kontsumitzen_duen_su_bat.htm Sun, 08 Dec 2019 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1998/010/002/2019-12-08/bere_burua_kontsumitzen_duen_su_bat.htm
«Dena doa beherantz, eta, aldiz, azokak eutsi egiten dio». Harridura puntu batekin egin dute baieztapena eguerdian lagun eta erreferentetzat ditudan bi kultur kazetarik, baina ez dugu jakin erantzuna argi identifikatzen. Akaso, inprobisatzen nabil, musikagintzan bezala, kulturgintza orokorrean ere, gero eta jende gutxiago biltzen da astean zeharreko kontzertuetan, eta, kontrara, hazten eta biderkatzen jarraitzen du jaialdien formatuak. Baina orain ez nago hain ziur.

Hiltzen senti daiteke azoka igandea gerturatu ahala, eta XIX. mendetik nire koadernoraino heldu diren Nietzscheren hitzetan topatu dut bihartik aurrerakoak ulertzeko giltza. «Bere burua kontsumitzen duen su bat [da salbuespena], gainontzeko guztia ikusgarri bilakatzen duena».]]>