<![CDATA[Iñigo Astiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 01 Jul 2022 04:35:16 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iñigo Astiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Donostiako D'museoko Oteizaren lanak faltsuak direla salatu dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/035/001/2022-06-30/donostiako_dmuseoko_oteizaren_lanak_faltsuak_direla_salatu_dute.htm Thu, 30 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/035/001/2022-06-30/donostiako_dmuseoko_oteizaren_lanak_faltsuak_direla_salatu_dute.htm Zuloagaren lehen lantzat jotakoa faltsua dela salatu dute Ez da erakusketaren aurka azaldutako kritika bakarra. Pilar Oteizak ere salaketa aurkeztu zuen Espainiako Poliziaren Ondare Historikoaren Brigadan, erakusketa «ondarearen aurkako erasoa» izan daitekeelakoan. Bera da artistaren ondarearen oinordekoa, eta Oteiza fundazioak Donostiako piezei buruz prestatutako txosten zientifikoa atxiki du salaketarekin batera. Piezaz pieza aztertzen du erakusketa osoa txosten horrek, eta guztiak jotzen ditu faltsutzat. Fundazioak ez du argitara atera txosten hori oraingoz, eta ikusteko dago salaketak aurrera egingo balu zer gertatuko litzatekeen erakusketarekin. Edorta Kortadi arte aditua da Donostiako erakusketako komisarioa, eta, aurkezpenean azaldutakoaren arabera, hamasei eskulturetako hamalau abstrakzio geometrikoaren estiloan egindakoak dira, eta beste biak, berriz, figuratiboak. Oteizaren emazte izandako Itziar Carreñoren erretratua da haietako bat. Aurkezpenean azaldu zuenez, artistaren lanik «primitiboenak» dira, eta Argentinako bildumagile partikular baten eskuetan egon dira orain gutxi arte. Hura hil ostean, nafar bildumagile batek eskuratu zituen, eta hala heldu dira lanak Donostiara. Obrak sinatuta daudela ere zehaztu zuen Kortadik aurkezpenean. Oteizak hainbatetan erabilitako tz letrak daramatzatela esan zuen. Faltsutzeak eta kopiak «Faltsutze baldarrak dira». Txomin Badiola artistak ikusi zituenetik bertatik izan zuen argi piezak faltsuak zirela. Bera da Oteizaren lanaren aditu nagusietako bat, eta baita haren obra osoa biltzen duen katalogo arrazoituaren egilea ere. Horrez gainera, bera da Oteiza fundazioak Donostiako piezei buruz egindako txostenaren egileetako bat ere, eta, dioenez, ezinezkoa da pieza horiek Oteizarenak izatea. Ezinezkoa, kronologiagatik. Ezinezkoa, estiloagatik. Ezinezkoa, are, baita sinadurengatik ere. Badiolak dioenez, piezen estiloa ez dator bat piezei egozten zaien kronologiarekin. «Erakusketako obra gehienak abstraktuak dira, baina 1950eko hamarkadara arte Oteizak ez zuen abstrakziorik landu». Eta, dioenez, ikusgai dauden bi piezen kasuan ere, adituaren hitzetan, «argi eta garbi» ikusten da Oteizaren piezen «kopiak» direla. «Ez dago inongo zalantzarik». Sinadurak ere faltsuak direla dio Badiolak. Azaldu duenez, jakina da Oteizak maiz baliatzen zuela tz letrekin osatutako anagrama bere lanak sinatzeko, baina, Badiolaren hitzetan, «baldarkeria hutsa» da hori ere. Dioenez, urteen joan-etorriarekin pixkanaka aldatuz joan zelako Oteizaren sinadura, eta, kasu honetan, sinadura motak ez datoz bat piezei egozten zaien kronologiarekin. «2000-2003ko sasoiko anagrama daramate erakusketako obra gehienek». Honela borobildu du bere argudioa Badiolak: «Eskultura horiek egin dituenak ezagutzen ditu Oteizaren eskulturak. Hark darabiltzan elementuak dira benetan ezagutzen dituenak, baina ez haren lanaren logika. Lehen begi kolpean, beraz, badute Oteizaren antza, errekonozigarriak direlako haren formak, baina, forma horien funtzionamendua aztertzera sartuz gero, orduan ohartzen zara ezin direla Oteizarenak izan. Piezaz pieza ikus daiteke hori, eta baita darabiltzan elementuak banaka aztertuta ere». Valentziako aurrekaria Oteiza museoak bidalitako oharraren arabera, euren artxiboetan ez dago Donostian ikusgai dauden obra horien arrastorik. Eta Donostiako Elizabarrutiko D'museoan erakusketa egitekoak zirenik ere ez zekitela jakinarazi dute. Ez da Oteizaren lanekin halako tirabira bat sortzen den lehen aldia. 2013an, esaterako, Valentziako IVAM museoan ere erakusketa bat antolatu zuen lorenart arte galeriak Oteizaren ustezko marrazki batzuekin, baina egiletzari buruzko zalantzak agertu zituzten adituek. Oteiza fundazioko patronatuko presidente zen Francisco Calvo Serraller izan zen erakusketa hari babes akademikoa azaldu ziona. Erakusketa aurkeztu eta hilabete batzuetara utzi egin zuen postua, nahiz eta kargua uztean ez zuen ezer aipatu erakusketa hari buruz. Erakusketa haren harira argitaratutako katalogoan, Calvo Serrallerrek idatzitakoaz gain, bazen Kortadik sinatutako artikulu bat ere. Erakusketa hura egin zenean, artean aurkeztu eta argitaratu gabea zen Badiolak egindako Oteizaren lanari buruzko katalogo arrazoitua. 2016an eman zuten argitara Oteiza fundazioak, eta, hain zuzen, ikerketa lan hori da orain Oteiza museoak Donostian ikusgai dauden piezak faltsuak direla argudiatzeko darabiltzan argudio nagusietako bat. ]]> <![CDATA[Txapela batentzako eskeletoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2022-06-23/txapela_batentzako_eskeletoa.htm Thu, 23 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2022-06-23/txapela_batentzako_eskeletoa.htm www.bertsosarrerak.eus atarian, eta hainbat abantaila izango dituzte Bertsozale Elkarteko bazkideek.

Koronabirusak eragindako krisiaren ondoren, oraindik ere «erabat normaldu gabe» ikusten dute bertso plazen egoera elkarteko ordezkariek, baina «bere onera» itzultzen igartzen dute jadanik, eta horregatik ikusten dute aukera txapelketa «duin eta txukun bat» antolatzeko. Elkarteko ordezkarien hitzetan, ezinbestean, loturik baitoaz plazak eta txapelketa, eta lan zabalago baten puntarik ikusgarriena baino ez baita Bertsolari Txapelketa Nagusia.

Zehazki Getxon (Bizkaia), Arrasaten (Gipuzkoa), Gotaine-Irabarnen (Zuberoa), Gasteizen, Donostian, Lizarran (Nafarroa), Elizondon (Nafarroa), Donibane Garazin (Nafarroa Beherea), Irunen (Gipuzkoa), Durangon (Bizkaia), Amurrion (Araba), Baionan, Bilbon eta Iruñean izango dira saioak.

«Urte gogorrak»

Berez, 2021ean zen txapelketa hastekoa, baina urtebete geroago hasiko da azkenean. Horregatik, osasun krisiaren ondorioz izandako etenaldiaz ere egin dute gogoeta aurkezpenean. «Orain arte ezagutu gabeko ataka batean izan da bertsolaritza: bertso plaza ia erabat geldirik, sortzaileak kinka larrian, gure ekosistema egun batetik bestera hankaz gora, bertso eskolak halabeharrez mutu, ekimen franko bertan behera». Egoera «gordin» horrek izan du «ifrentzua», halere, eta jasotako elkartasuna aipatu dute adibidetzat. Gainera, geldialdia «munta handiko» hainbat gai lantzeko ere baliatu dutela esan dute. «Kulturak gizartean duen zereginaz eta sortzaileen lan baldintza duinez mintzatu gara azken hilabeteotan».

«Urte gogorrak» izan direla onartuta ere, «gauza batzuetan» balantze positiboa egiterik ere badela argudiatu dute.

Sailkapen sistema

Aurreko aldietako sailkapen sistema bera izango du txapelketak aurten ere.

Lehen fasean 36 bertsolarik hartuko dute parte, eta haietako hemeretzi pasatuko dira finalaurrekoetara. 2017ko finalista izandako bertsolariek finalaurrekoetan hasiko dute lehiaketa, eta, beraz, fase horretan hasiko dute txapelketa Unai Agirrek, Amets Arzallusek, Sustrai Colinak, Beñat Gaztelumendik eta Aitor Mendiluzek. Bi itzuli izango ditu finalaurrekoen fase horrek, 24 bertsolarik kantatuko dute lehenengoan, eta hemezortzi onenek bigarrenean, eta bi itzulietan lortutako puntuen arabera erabakiko da zer zortzikote ariko den finalean Maialen Lujanbio egungo txapeldunarekin batera kantuan.

Igor Elortza eta Aitor Sarriegi ere izan ziren 2017ko finalean, eta, beraz, bazuten aukera aurtengo txapelketan finalaurrekoetan kantuan hasteko. Aukera horri uko egitea erabaki dute, ordea, eta horregatik dira bost aurten finalaurrekoetan, eta ez zazpi.

Izan dira uko gehiago ere. Herrialdekako txapelketetan lortutako puntuazioak Txapelketa Nagusian egoteko aukera eskaintzen zien, esaterako, Beñat Lizasori, Etxahun Lekueri, Jokin Urangari, Jon Maiari eta Odei Barrosori, baina ez kantatzea erabaki dute. Horregatik, haien ordez, Beñat Iguaran, Haritz Mujika, Imanol Uria, Maialen Akizu eta Patxi Iriart arituko dira kantuan.

Iruñeko finala

Finalaren kokapena izango da aurtengo Txapelketa Nagusiaren berritasun nagusietako bat. Lehenengoz, Iruñean egingo dute finala, abenduaren 18an, Nafarroa Arenan, eta 13.000 ikusle hartu ahalko ditu aretoak. Donostian egin izan dira finalak 1935etik 2001era arte, eta lautan egin da Barakaldon (Bizkaia), BEC erakustazokan. Nafarroa Arenak dituen azpiegiturek ahalbidetu dute orain aldaketa, elkarteko ordezkariek esan dutenez. Baina ez da hori izan arrazoi bakarra. «Orain ikusi da bazela aukera Iruñean egiteko; besteak beste, azpiegitura berri bat dagoelako, eta txapelketaren beraren izaeran euskararen lurralde osoa hartzea dagoelako».

Agotek borobildu du azalpena: «Ez diogu bakarrik bertsolaritzatik begiratzen: kulturgintzatik eta euskaratik ere begiratzen diogu».

Nafarroako Bertsozale Elkartean ere egongo da aukera finaleko sarrerak aurrez aurre erosteko, eta elkarteko bazkide direnek erreserbatua izango dute finaleko sarrera ekainaren 30era arte. Finalerako autobus eta bazkari zerbitzua ere antolatuko dute, baina irailean emango dute haien berri.

BERRIAk jarraipen berezia egingo dio txapelketari.

Informazio gehiago nahi izanez gero, jo webgune honetara: www.bertsozale.eus]]>
<![CDATA[«Espektatiba handiegiak sortzea da txapelketak duen arriskua» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2119/029/002/2022-06-23/laquoespektatiba_handiegiak_sortzea_da_txapelketak_duen_arriskuaraquo.htm Thu, 23 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2119/029/002/2022-06-23/laquoespektatiba_handiegiak_sortzea_da_txapelketak_duen_arriskuaraquo.htm <![CDATA[Sorkuntzaren lokatzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2022-06-21/sorkuntzaren_lokatzak.htm Tue, 21 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2022-06-21/sorkuntzaren_lokatzak.htm Loreak belaunetan dokumentalean. «Kontzertu bat ikustera joaten zarenean, joaten zara ordu eta erdiko emanaldi batera, eta ordu eta erdi hori prestatzeko igual lau ordu lehenago heldu da taldea, horren ondotik dena bildu behar da, eta, noski, hor daude horren atzean dauden konposizio orduak, entsegu orduak, bidaiak... [...] eta, gerora, hori ongi ateratzen baldin bada, helduko zara ordu eta erdiko emanaldi horretara». Hain justu, ezkutuko alde hori erakusteko asmoz sortu du dokumentala Lanartea Euskararen Langile Profesionalen Elkarteak, ordea. Amagoia Gurrutxaga kazetari eta Lanarteko koordinatzaileak zuzendu du lana, eta gaur egun euskaraz sortzen ari diren zazpi sortzaile gazte elkarrizketatu ditu horretarako. Atzo egin zuten lehen aurrestreinaldia, Donostian, eta asteazkenean egingo dute bigarrena, Bilboko Bira aretoan.

2019. urtean sortu zen Lanartea elkartea, eta euskararen bueltan dabiltzan langileen baldintzak hobetzea du helburu. Elkartean bildutako gehienek ibilbide bat egina zutela ohartu, ordea, eta hala etorri zen dokumentala sortzeko ideia. «Ikusi nahi genuen sortzaile gazteek ea zer kezka zerabilten», azaldu du Gurrutxagak, eta kezka horien guztien mosaiko moduko bat da lana, azkenerako.

Arangurenez gainera, beste sei sortzaile ere elkarrizketatu ditu Gurrutxagak dokumentalerako: Dom Campistron marrazkilaria (Aldude, Nafarroa Beherea, 1995), Ekain Ibarguren zirku artista (Azpeitia, Gipuzkoa, 1996), Iker Maguregi zinemagilea (Getxo, Bizkaia, 1996), Kattalin Barcena J Martina taldeko musikaria (Larrabetzu, Bizkaia, 1997), Maddi Ane Txoperena bertsolari eta idazlea (Hendaia, Lapurdi, 1994) eta Oihana Arana bertsolari eta idazlea (Eskoriatza, Gipuzkoa, 2001). 28 urtetik beherakoak guztiak, guztiak sortzaileak eta guztiak euskaldunak.

«Jendaurreko azkeneko emaitza hori ez, atzetik dagoena azaldu nahi genuen», esplikatu du Gurrutxagak, eta horregatik grabatu dituzte musikariak emanaldirako prestaketa lanetan, esaterako. Edo zirku emanaldirako makillatzen malabarista. Edo bertso-antzerkirako testua errepasatzen bertsolariak. Edo lantokitik etxerako bidean gidatzen idazlea. Edo oharrak antolatzen zinemagilea. Izan ere, Gurrutxagak azaldu duenez, sortzaile gazteek «izugarrizko arazoak» dituzte jendeari ulertarazteko eurek egiten dutena ere lana dela.

Sistemaren zama

Burokraziaren pisuaz mintzo da Maguregi dokumentalaren beste une batean. Edo haren zamaz, zehatzago. «Uste duzu sormena izango dela zure lana; idatzi behar duzula, grabatu egin behar duzula, eta hori izango dela zure lana, baina keba! Paper lan pila bat dago horren atzean, eta nik uste hori barrera bat dela sortzaile askorentzat, saltoa ez emateko edo nahi duten proiektua ez garatzeko». Eta soka beretik doa Campistronen gogoeta ere minutu batzuk geroago: «Jende anitzek uzten dute bizimodu hori, maluruski, beldurtzen baitira denaz: bai dirua ez egiteaz, eta bai paper eta gauza legal horiengatik ere». Eta horregatik ondorioa: «Sistema ez da batere pentsatua guretako».

Militantziaren eta profesionaltasunaren arteko oreka irristakorraz mintzo da Arana. Ume zela Hendaiako kaleetan euskaraz aritzeagatik jasandako mespretxuak gogoratzen ditu Txoperenak. Arte plastikoak laguntzeko beka sistemek sustatzen duten lehiakortasunaz mintzo da Barcena. Gurasoek emandako babesa ezinbesteko zaiola aitortzen du Mauregik. Eta, zirkuan lanean aritu ahal izateko ogasunean «txurrogile» epigrafean izen eman beharraz ez ezik, autonomo izateko hilero aurreratu behar duen diru kopuruaz ere mintzo da Ibarguren. «Autonomo izatea... Lan egiteagatik ordaintzea baino gauza tristeagorik ez dut ezagutu inoiz».

Unibertsitatean hamar urteko igaroaldia iragarri ziotela gogoratzen du Campistronek dokumentalean. «Arte eskolan nintzelarik hori erraten zuten: normalki, diploma pasatzen duzularik, gero, hamar urte behar dira kontatu soldata normal baten ateratzeko, minimo bat, eta pentsatzen dut hala dela, ze ene diploma pasatu nuen duela lauzpabost urte eta orain egiten ahal dut ene soldataren erdia ilustrazio lanarekin, eta bertze erdia bertze gauzekin; momentuan, adibidez, okindegi batean ari naiz lanean».

Eta, hain justu, etorkizunean beren burua non ikusten duten galdetzean, zalantzaz betetako erantzunak baino ezin izan ditu jaso Gurrutxagak bideoaren amaieran.

Bestelako mundu bat

Bestelako mundu batekin amestera doa Barcena bere erantzunarekin, esaterako: «Artea zentroan daukan ekoizpen bat nahi nuke garatu, baina badakit hori kapitalismoan ez dela posible». Eta etorkizuna irudikatzen saiatzeko darabilen terminologiarekin borrokan ikus daiteke Aranguren: «Bai, gustatuko litzaidake... horretaz bizitzea?, ez dakit horrela esango nukeen, baina bai musika izatea nire..., ez dakit, izatea nire bizitzako nukleoa? Bai».

Uda ostean jarraituko du Lanarteak dokumentalaren proiekzioekin, eta itxita dituzte hainbat emanaldi ere, Iruñean, Gasteizen, Baionan eta Baigorrin (Nafarroa Beherea), esaterako. Gero herriz herri joateko prest direla ere azaldu du Gurrutxagak. Dokumentalaz gain, sortzaileek gutxieneko baldintzetan lan egin ahal izateko diziplinaz diziplinako praktika onen zerrenda bana ere prestatzen ari dira, eta fiskalitateari dagozkion hainbat eskari ere helarazi dizkiete erakundeei.]]>
<![CDATA[Wilco, euskal koru batekin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/034/001/2022-06-19/wilco_euskal_koru_batekin.htm Sun, 19 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1950/034/001/2022-06-19/wilco_euskal_koru_batekin.htm Cruel Country izenekoa, eta, adituen hitzetan, taldearen hasierako soinuaren aire hori daramate lana osatzen duten 21 abestiek. Bihar arituko dira Donostiako Kursaal auditoriumean.

Koronabirusaren ondorioz, bitan atzeratu behar izan dute Euskal Herriko emanaldia. Hasieran, Ode to Joy beren aurreko diskoa aurkeztekoak ziren 2020. urtean, baina, data aldaketen ondorioz, Cruel Country aurkezten izango dira, azkenean.

Jeff Tweedy gitarra jotzaile eta abeslaria da taldearen arima. Hark bultzatuta jo du taldeak esparru berriak esploratzera hasieratik, eta hark gidatuta itzuli da sustraietara orain. Eta hala azaldu zuen jarrera aldaketa hori hedabideei diskoa aurkezteko bidalitako mezuetan; haren hitzetan, forma berriak bilatzeari utzi eta ezagun zuen horretara itzultzea eskatu baitzion gorputzak. «Iraganean baliotsua eta askatzailea izan zen guretzat country etiketatik aldentzea. Hazten eta hurbileko nahiz urruneko inspirazioari gogoa zabalik izaten lagundu zigun». Eta buelta orain berriz etiketa horretara, ia hiru hamarkadako ibilbidearen ondoren. «Orain, honetan denbora apur bat daramagula, suspergarria zaigu geure burua askatu eta egiten dugun musikari country deitzeko muga sinple hori besarkatzea».

Wilco markako countrya

Baina country doinu lerro argi gutxi batzuk baino ez ditu igarriko entzuleak diskoan. Izan ere, baliteke diskoa country disko bat izatea, baina, edozein modutan, 2022ko Wilcoren country disko bat da. Tweedy: «Forma eta irudi sinpleago horiei buruz baino ez naiz ari country hitza aipatzen dudanean. Countryzale batzuek esango dute hau ez dela countrya. Nik uste dut jende askok pentsatuko duela hau ez dela countrya, baina, nire ustez, contry musikaren nortasuna itxura hartzen ari zenean musika sortzen ari zen jende askok ere ez zuen usteko egiten ari zena countrya zenik. Beren burua adierazten ari ziren, ahal zuten eta hobekien, eskura zuten edozerekin».

Eta, beraz, izatekotan, halakoa da diskoko countrya.

1994an sortu zuten taldea, baina 2001ean eman zuten argitara beren izena alderik alde haizatuko zuen diskoa: Yankee Hotel Foxtrot. Egonkortuz joan zen taldea ordutik aurrera. Hainbat taldekide aldatu ondoren, 2004az geroztik beti seikote berak osatu du Wilco: John Stirrattek, Nels Clinek, Pat Sansonek, Mikael Jorgensenek, Glenn Kotchek eta Tweedyk berak.

Denbora ez da alferrik igarotzen, ordea, eta zail uztartu ohi dira lilura eta ohitura. Horren froga da The Rolling Stones aldizkarian Jon Dolan iruzkingileak diskoari buruz idatzitako testua. «Honetara ezkero, pasio bat baino gehiago, denbora-pasa bat da Wilco entzutea. Arrantza edo gazteen kirola ikustea bezalakoa da; gustuko baduzu, asteburu osoa eman dezakezu horretan; ez baduzu gustuko, ia psikodelikoa bilaka daiteke asperdura. Baina, are, zalantzatienentzat ere, harrigarria izango da hemen dagoen kontsistentzia eta kalitatea».

Lehenago ere egin izan duen bezala, Chicagoko The Loft estudioan grabatu du lana seikoteak. Elkarrekin jotzen aritu dira oraingoan, ordea. Zuzeneko faltsu bat balitz bezala. 2007an Sky Blue Sky diskoa kaleratu zutenetik ez zuten halakorik egin, eta igar daiteke metodo horren arrastoa abestietan.

Ia-ia estudioko gelara sartzen ikus daiteke musikarietako bakoitza diskoa zabaltzen duen I Am My Mother abestian. Gitarra akustikoaren akorde gardenak datoz lehenik, eta badirudi gero haren erritmo eta doinuari erreakzionatzen diotela gainerako tresnek, txandaka-txandaka kantura batuko balira bezala, pianoa sartzen baita segidan, steel gitarra bat gero detaile txiki bat sartuz, ahotsa, eta ondoren bateria eta baxua.

Sorterri maite ergela

AEBetako migrazio politikei buruzkoa da lehen abesti hori. «Amets arriskutsuak detektatu dituzte/ hegoaldeko mugan gorako jarioan». Ez da burutazio solte bat. Beren sorterriaren nondik norakoei buruzko gogoeta eta kritikaz bete dute diskoa Wilcokoek, titulutik beretik hasita. Hitz joko bat baita izenburua: alde batetik, keinu egiten diolako hasieratik jarraika izan duten musika generoaren etiketari, baina beren herrialdeari buruz ere ari delako, bestetik. Herrialde krudela.

Diskoaren izen bera duen kantak balio dezake tonu orokorra biltzeko, eta, euskarara ekarrita, haren leloak ia zuzenean egiten du oihartzun Niko Etxarten Euskadi goxo eta puta hontan abestikoarekin. «Maite dut nire herria, ergel eta krudel,/ zuri, urdin eta gorria./ Koruan abestea da egin behar duzun guztia./ Zeure buruaz beste egin aldian-aldian,/ eta koruan abestu/ nirekin».

Gutxienez, beste hirutan izan da taldea Euskal Herrian, eta ziurra da, hortaz, bihar Donostian beren korua topatuko dutela.]]>
<![CDATA[Binakako solasaldi artistikoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1941/024/001/2022-06-18/binakako_solasaldi_artistikoak.htm Sat, 18 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1941/024/001/2022-06-18/binakako_solasaldi_artistikoak.htm BBKateak izendatu dute proiektua, eta museoa handitu artean edukiko dute zabalik.

Berez, hastear behar zuten museoa handitzeko lanek oraintxe, eta, ondorioz, itxita behar zuen museoko eraikin modernoak ere. Handitze lanek iraun artean eraikin zaharrari irekita eusteko asmoa du Bilboko Arte Ederren Museoak, ordea, eta horregatik antolatu dute erakusketa hau han: nolabait ere, bisitariari museoaren bilduma erakusten jarraitu ahal izateko. Erakusketa osatzen duten pieza guztiak baitira museoaren bildumakoak. Hala behar zuen, baina ez da hala izan. Udan ere irekita jarraituko baitu museo osoak, irailaren 26ra arte.

Eraikuntza materia garestitu dela-eta, ez da eraikuntza enpresarik aurkeztu handitze lanak egiteko, eta, hortaz, beste deialdi bat egitea erabaki du museoko patronatuak; diru gehiago eskainita, eta epe berria jarrita.

Guztira, ehun bikote

Ordena kronologikoa baztertuta, bestelako loturak bilatu dituzte erakusketa antolatzeko. Zuriaren eta beltzaren erabilerak uztartu ditu Txillida eta Duerer, esaterako. Beren margolanetan arkitekturari erreparatzeko duten moduagatik batu dituzte Dario Urzai eta Hans Vredeman de Vries margolariak. Beren artelanek duten espiritualtasun sakonagatik daude areto berean Francisco Zurbaran eta Isabel Bakedano. Eta euren artean ia bost menderen aldea egon arren, kobazulo bat irudikatu izanak batu ditu Orazio Gentileschi eta Ibon Aranberriren lanak Bilboko Arte Ederren Museoko gela berean.

Ibilbide historikoek ezarri ohi duten nondik norakoa apurtu dute antolaketa horrekin museoko arduradunek, eta bisitariari utzi diote bisitaren nondik norakoa antolatzeko askatasuna. Artelanekin batera, halere, hainbat iruzkin eta aipamen biografiko ere topatuko ditu hormetan.

21 artista bikote aurkeztu dituzte oraingoz, baina aretoak berrituz joatea da museoaren asmoa. Udazkenean hasiko dira artista bikote batzuk aldatzen, eta museoaren eraikin berria irekitzerako, guztira, museoaren bildumaren parte diren ehun artistaren lanak erakustea da helburua.

Itxiera datarik gabe, asteartetik aurrera egongo da zabalik erakusketa. Eta aurrerantzean udako ordutegia izango du museoak.]]>
<![CDATA[«Aurrekontu bakarrean bateratu dira bi proiektu bereizi zirenak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2064/025/001/2022-06-18/aurrekontu_bakarrean_bateratu_dira_bi_proiektu_bereizi_zirenak.htm Sat, 18 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2064/025/001/2022-06-18/aurrekontu_bakarrean_bateratu_dira_bi_proiektu_bereizi_zirenak.htm Agravitas proiektua, baina, oraingoz, ez da hura altxatzeko prest dagoen eraikuntza enpresarik agertu. 18,6 milioi euroko aurrekontua zuten lanek hasieran, baina hainbat doikuntza egin, eta, azkenean, 29,5 milioira igo zuten kopurua. Aste honetan zen amaitzekoa diru horren truke lanak hasteko prest ziren eraikuntza enpresen proposamenak jasotzeko epea, baina ez da bakar bat ere heldu, eta, kopurua berriz kalkulatuta, beste lehiaketa publiko bat jarri dute abian. 34,1 milioi eurokoa da orain kopurua. Moldaketa horien guztiei buruzko xehetasunak azaldu dizkio BERRIAri Miguel Zugaza museoko zuzendariak (Durango, Bizkaia, 1964).

18,6 milioi ziren hasieran, eta, orain, 34,1 milioikoa da kopurua.

Ez, baina azalduko dizut. 18,6 milioi euroko aurrekontuarekin egin zen museoa handitzeko antolatu genuen nazioarteko arkitektura proiektuen lehiaketa. Aurreproiektu fasean sartu zirenean, museoari solairu bat gehitzea proposatu zuten Fosterrek eta Uriartek. Hasieran, gure asmoa zen handitzearekin batera eraikin gehigarri bat ere erostea, baina, proposamen hura ikusirik, bi interbentzio horietarako aurreikusitako aurrekontua handitze proiektuaren parte izatera pasatu zen. 18,6 milioikoa izatetik, 24, 5 milioi eurora pasatu zen obra. Proiektua definitzerakoan, Bilboko Udaleko babes zibilak eraikin osoa ignifugatzeko eskaria egin zigun, jada eraikita zeuden parteak ere egungo legedietara egokitu behar zirelako; hainbat milioi euroko kostua dute lan horiek, eta hala heldu ginen obra egiteko lizitazioan aipatzen diren 29,5 milioi euroetara.

Baina, aste honetan esan duzuenez, kopuru horrekin ere eraikuntza enpresa bakar batek ere ez du proposamenik aurkeztu.

Hori da. Bertan behera geratu da deialdia. Edo, tira, bertan behera geratzeko bezperan geundela ikusirik, astelehen honetan erabaki zuen patronatuak beste deialdi bat egitea, alde batetik, diru gehiago jarriz eta aurrekontua handituz, eta, beste alde batetik, proiektuaren parte batzuk doitzen saiatuz; horrela, gaur egun bizi dugun egoera kaltegarriak eragindako prezioetara gerturatu ahal izateko. 29,5 milioitik 34,1 milioira igo da horregatik.

Eta erakargarria izango da horrela?

Hori espero dugu.

Baina jakin, ez dakizue?

Kopuru hori ez dugu guk asmatu. Informe teknikoak eskatuta, Krean aholkularitza enpresak gidatu gaitu. Interesa bazegoelako, lizitazio prozesuan sei enpresa baino gehiago egon dira proposamenak egitera heltzen saiatzen, baina materialen prezioen gorakada ikaragarria izan da.

Ia %20 ingurukoa da igoera orokorra.

Eta baita %70ekoa ere, zenbait lehengairen kasuan! Altzairuzkoa izango da eraikin berria, funtsean, eta kristal eta aluminioz bilduta egongo da. Eta, egun bizi dugun egoeraren ondorioz, oso igoera handiak izan dituzte lehengai horiek. Hori da egoera. Eta hala pasatu da proiektua 18,6 milioitik 34, 1 milioira, baina jauzi horretan bateratu egin dira bi proiektu bereizitan egin asmo genituenak.

Beste inbertsio batzuk ere egin dituzue.

Museo ondoko lokal bat ere erosi dugu [lanek iraun bitartean bulegoak hartuko ditu, eta bestelako erabilerak izango ditu gero], eta hori guztia aurrekontu bakar batean bildu dugu. Kreditu bat ere eskatu diogu Kutxabanki, horrek ere baditu interes batzuk, eta begiratzen baduzu, finantza datu horiek ere kopuru horren barruan daudela ikusiko duzu.

Ordainsariak eta lizentziak ere badoaz hor?

Hori beste parte bat da. Hori ez da aldatu, eta berdin-berdin ordaindu beharko dira, baita lanak bertan behera geratuko balira ere.

Espero gabeko gastu batzuk ere aipatu dituzu gaurko prentsaurrekoan. Zein dira?

Ekainaren 27an museoa ixtekoak ginen, eta, orain, hiru hilabete gehiagoz edukiko dugu zabalik, eta horrek hainbat gastu ditu. Bikaina da hori guretzat, noski.

Eta, beraz, horregatik erabaki duzue berriz ere bisitariei 7 euroko sarrera kobratzea, ezta?

Horregatik da, bai. Eraikin zaharra berritzeko lanak hasi genituenean utzi genion sarrera kobratzeari, baina museo osoa irekita dagoenez, berriz ere sarrera jartzea erabaki dugu.]]>
<![CDATA[«Gernikako lekukotzak partituran integratu ditut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/021/001/2022-06-17/gernikako_lekukotzak_partituran_integratu_ditut.htm Fri, 17 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1864/021/001/2022-06-17/gernikako_lekukotzak_partituran_integratu_ditut.htm Gernika 85, eta Bilboko Orkestra Sinfonikoa, Gaudeamus korala eta Evelyn Glennie perkusionista izango ditu ondoan. Oraingoz, gorputzean darabiltza guztiak.


Gernikako bonbardatzearen 85. urteurrenak ematen dio izenburua obrari. Hangoa izanik, ezinbesteko erreferentzia zenuen?

Bai, eta Gernika bera bere, herria, erreferente bat da, beti egon delako kristoren mugimendua. Astraren inguruan mugimendu alternatibo handia egon da, eta Lobak egitasmoak lan handia egin du memoria historikoarekin. Amak kontatuta dakigu amamak eta birramamak sorotik ikusi zituztela hegazkinak, baina ez da egin berba askorik horretaz neure etxean behintzat. Gazteek mugitu dute gaia, gu garelako, amamen bitartez, horren testigantza zuzena entzuteko aukera dugun azkenak.

Erreferente sinboliko, historiko eta politiko zamatsua da Gernikakoa, baina zuk libre aritu ahal izateko baliatu duzula diozu.

Artea niretzat ez da zer edo zer pisutsua ateratzeko modu bat. Apur bat topikoa da, baina niretzako bizitzeko modu bat da. Ni hona nator eta sortzen nabil egunero. Uste dut hau bide naturala izan dela, eta ez urteurren hau edo hura dagoelako aurrez erabakitako zer edo zer. Ez dakit noiz jakin nuen, baina nik jakin nuen bai edo bai hau egin behar nuela.

Zergatik?

Gernikari buruzko pintzelkada txikiak agertzen joan zirelako. Markak dokumentalerako soinu banda eskatu zidaten, eta zuzenean jotzen nuenean bere jende asko hurbiltzen zitzaidan gero. Eta egun batean erabaki nuen: «listo, egin behar dut». Ezinegon handiko pertsona naiz, eta pentsatzen dut bost urte barru edo bihar bertan hil egingo naizela, eta gauzak egiteko beharra dut.

Badaezpada.

Badaezpada. Baliteke kanpora asko bidaiatu dudalako izatea. Gustatzen zait gauzak agresibitatez bizitzea; bizirik sentiarazten nau horrek. Horregatik, orain arteko ia 20 urteko ibilbidean ikasitako guztia dago hemen, zukututa bete-betean, eta ahalik eta ondoen eginda.

Jarrera horrek esplika dezake nola bukatu duen El Txef A izenarekin ibilbide arrakastatsua egin duen musikari elektroniko batek pieza sinfoniko bat egiten.

Hori da.

Trantsizio naturala izan da?

Ibili naiz han eta hemen jotzen, asko ikasi dut, eta orain egiten dudana ezingo nuke egin bizi zoro hori ez banu eraman, eta orain hartu ditudan arrisku asko bere ez nituzke hartuko horiek gauzok ez banitu egin. Infinituari beldurra galtzen zaio: ez dakit nora joan, ez dakit non jotzeko, ez dakit zenbat denboraz, gero hegazkinera, eta ostera bere hastera. Puntu zoro horrek segitzen du nigan. Delirio frenetiko hori galtzen badut, igual gero ezingo dut egin Gernika 85-ek duen estetikako obra bat.

Arriskuak aipatu dituzu, eta esana duzu obrak «muturreko pasarteak» ere badituela.

Batzuentzat oso muturrekoa izango da, eta beste batzuentzat batere ez. Niretzat, esaterako, koruek egingo dutena interesgarria izango da estetikoki. Onomatopeiak erabiliko dituzte, ez dago hitzik, eta zarata mantriko bat izango da. Baina izango dira bestelako pasarte batzuk bere: batzuk zaratatsuak eta zoroak, eta beste batzuk oso minimalistak, soinu oso puruekin eta oso planoekin. Zementua bezalakoa da, zimurtsua baina berdina.

Bonbardatzearen lekukotzak ere txertatu dituzu obran, baina, esana duzunez, «era artistikoan». Nola egin duzu hori?

Ez nituen lekukotzak erabili gura mugimendu arteko tarteak betetzeko, halan edo zelan, baina integratu gura nituen. Markak dokumentalaren soinu bandan badago lekukotza bat, garbi entzuten dena, eta hori hor dago. Beste maila batera eraman gura nuen orain, eta lekukotza partituran bertan agertzen da. Memoria historikoa artearen bidez bizirik mantentzeko modu bat da.

Pieza deskribatzeko sentsazio fisikoak aipatu dituzu. Evelyn Glennie perkusio jotzaileak ere gorputzarekin entzuten du musika. Horrek batzen zaituzte?

Asko lantzen dira frekuentziak soinuari buruzko ikerketetan. Igual 100 hertzetik beherantz entzuten da hemen [sorbaldan egiten du keinu], hortik gora igual hemen [bularrean], eta hori da Evelynen [Glennieren] bizitza. 6 urte zituenean esan zioten gorra zela, eta gorputzetik entzuten du. Niri beti interesatu zait hori, haren liburuak ere ikasten genituen perkusio eskoletan, eta bat-batean beragaz behar egitea halako proiektu batean oso inportantea da. Gainera, oso ondo ulertzen ditu bi munduak: musika klasiko tradizionala esan dezakeguna eta musika elektroniko esperimentala deitu dezakeguna. Badago momentu bat bi alorrak juntatzen direna, oso interesgarria.

Estreinaldiaren ostean, pieza mugituko dela espero duzu?

Gustatuko litzaidake.]]>
<![CDATA[Nafarroako Termopiletako bataila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1871/030/001/2022-06-16/nafarroako_termopiletako_bataila.htm Thu, 16 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1871/030/001/2022-06-16/nafarroako_termopiletako_bataila.htm
Epika puntu horrekin kontatu dute bataila Angel Rekalde idazle eta Nabarralde elkarteko zuzendariak eta Amaia Ballesteros marrazkilariak Amaiur, gaztelu baltza komiki liburuxkan. Nabarraldek eman du argitara, Sabino Arana fundazioak lagunduta.

«Aurten derrigorrezkoa zen Amaiurkoa lantzea». Rekaldek gogora ekarri duenez, Nabarraldek denbora darama Nafarroako historiako pasarteei eskainitako komiki liburuxkak argitaratzen, eta, batailaren bosgarren mendeurrenean, ezinbestekotzat zeukaten Amaiurrez aritzea. «Entzuna dugu denok zerbait Amaiurko gazteluari buruz, baina jendeak ez daki nola gertatu zen, eta gu saiatzen gara jendeak jakin dezan zein den hor egon zen gertaera. Ze, hasi, gu hutsetik hasten gara. Oso kontziente gara gure herriko historia ezabatuta dagoela».

Eta, Rekaldek kontatzen duenez, Daviden eta Goliathen arteko bataila bat da han gertatutakoa. Txikia handiaren aurka. Gutxi batzuk milaka batzuen kontra. Eta, besteak beste, horregatik da ikonikoa bataila hura. «Han zeudenek beren erresuma propioa nahi zuten, beren estatua, beren hizkuntza propioa, beren euskara... Eurena zen guztia defendatzen ari ziren».

Sakon ezagutzen du gaiari buruzko bibliografia Rekaldek, eta, dioenez, oinarri historiko hori du komikiak. Benetakoak dira agertzen diren pertsonaien izenetako asko, eta benetakoak bertan datozen datuak ere. Xabierko Migel izenekoak Elizondoko Juan notarioari idatzitako eskutitz bat dago komikiaren oinarrian, esaterako. Benetako bi pertsonaia, Amaiurri lotutakoak biak, eta sasoian eskutitzak idazten ibilitakoak biak, baina, Rekaldek dioenez, asmatutakoa da komikian datorren eskutitza.

Komikian kontatzen denez, Gaztelako konkistak goitik behera aldatu zuen Amaiurko gazteluaren funtzioa ere. «Nafarroa libre zenean, gotorleku hori dorre txikia zen, mendiko pasabide bat ia kontrolatzen ez zuena». Gaztelaren konkistaren ostean, ordea, erabat aldatu zen gotorlekuaren egitekoa. «Espainiak okupatuz geroztik, euskal lurra izan arren, frantziar etsaiarekin muga bihurtu zuten gaztelarrek». Eta garapen militar hori ilustratzen dute komikiko irudiek ere.

Akzioa eta satira

Ez da Ballesterosek egindako lehen komiki historikoa, baina lehen aldia izan du XVI. mendean. Ezkutuak, zaldiak, kanoiak, ezpatak... «Gogoan dut Angelek [Rekaldek] galdetu zidala ea gai ote nintzen testosteronaz betetako komiki bat egiteko, eta, noski, baietz esan nion».

Hain zuzen, akzioa da nagusi kontakizunean: leherketak, setioak, aurrez aurreko borrokaldiak, ihesaldiak...«Batailetan dinamismoa lortzen saiatu naiz», azaldu du Ballesterosek, «eta forma bereziak eman dizkiet binetei horretarako, ez daitezen denak karratuak izan».

Satira tanta bat txertatzeko ere baliatu du aukera marrazkilariak, eta Santiago Abascal Vox alderdi ultraeskuindarreko buruaren aurpegia jarri dio Mirandako kondeari. Barrez eman du azalpena egileak. «Ez badakizu nor den, ez duzu nabaritzen, baina ikusten baduzu, ikusi egiten duzu».

Azkenean, 10.000 gaztelarrek garaitu zituzten ehun nafarrak, noski, baina garaipenaren ostean gaztelua nola suntsitu zuten ere kontatzen du komikiak. Eta airean geratzen da galdera: zergatik eraitsi zuten eurek handitu eta gotortutako gaztelua? Rekaldek eman du zergati posible bat: «Segur aski, ez zen izan bakarrik borrokaldiak eragin zien erresuminagatik, baizik eta, batez ere, ez zirelako batere fio han bizi zen jendearekin, eta erabaki zuten han harri bakar bat ere ez uztea, nafarrek harri bakar hori ere euren kontra erabiliko zutela uste zutelako».]]>
<![CDATA[Donostiako Zinemaldiak Claude Sauteti eskainiko dio atzera begirakoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/032/001/2022-06-16/donostiako_zinemaldiak_claude_sauteti_eskainiko_dio_atzera_begirakoa.htm Thu, 16 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1893/032/001/2022-06-16/donostiako_zinemaldiak_claude_sauteti_eskainiko_dio_atzera_begirakoa.htm nouvelle vague izenekoaren parte ere. Frantziako zinemagintzaren bi belaunaldi esanguratsu horien arteko bidegurutzean kokatzen da Claude Sautet gidoigile eta zinema zuzendariaren filmografia (Montrouge, Frantzia 1924 - Paris, 2000). Eta haren lanari eskainiko dio aurtengo atzera begirakoa Donostiako Zinemaldiak, Euskal Filmategiaren laguntzarekin, eta zinemagile esanguratsuei eskainitako liburu bilduma berri bat ere hasiko dute Sauteti buruzko argitalpenarekin.

Besteak beste, lan hauen egilea da Sautet: Classe tous risques (1960), Les choses de la vie (1970) eta Max et les ferrailleurs (1971). Atzera begirakoaren albistea ematearekin batera, autorearen biografia laburra ere eman du Zinemaldiak, eta polizia eta kriminalen zinemagintzan egindako lana nabarmendu dute nagusiki.

Komediatik krimenera

1950. urtean hasi zen zinemaren industrian Sautet, zuzendari-laguntzaile gisa, eta, gerora genero beltza lantzen espezializatu zen arren, Bonjour sourire! (1956) izan zen zuzendu zuen lehen lana, komedia musikal bat. Nouvelle vague mugimendua sortu zen garaian jadanik hasia zen polizia zinemagintza lantzen, eta sekula ez zen mugimendu haren parte izan.

1970eko hamarkadan Romy Schneider eta Michel Piccoli aktoreek osatutako bikotearekin egindako lana ere nabarmendu du Zinemaldiak. Haiek izan ziren protagonista, esaterako, Les choses de la vie (1970) eta Max et les ferrailleurs (1971) filmetan. 1980ko hamarkadan sartu ahala haren lanetan drama «ilundu» egin zela ere azaltzen du Donostiako jaialdiak egindako erretratuak, eta horren adibide dira Mado (1976), Une histoire simple (1978) eta Garçon! (1983).

Azken manifestua

Bere azken lana Papergabeen Aldeko Zinemagileen Taldearekin batera sinatu zuen Sautetek. Berrehun zuzendari, ekoizle, erakusle eta banatzaile frantziarrek osatzen zuten kolektibo hori, eta haren parte ziren, besteak beste, Bertrand Tavernier, Jacques Audiard, Solveig Anspach, Catherine Corsini, Laurent Cantet, Philippe Garrel, Lola Doillon, Alain Bergala zein Sautet bera ere. Eta Zinemaldiak gogora ekarri duenez, film labur formako manifestu bat sinatu zuten guztiek, Frantziako legez kanpoko etorkin guztiak babesteko: Nous, sans-papiers de France (1997).

Orain arte, Espainiako Zinematekarekin batera eman ditu argitara zinemagileei buruzko liburuak Donostiako Zinemaldiak, baina etapa hori amaitu, eta Euskadiko Filmategiarekin jarraituko du argitalpenak plazaratzen aurrerantzean. Horregatik eman diote liburu bilduma berri bati hasiera Sauteti eskainitako lanarekin.]]>
<![CDATA[«Egin ditut idazteari uzteko proba batzuk, baina ezin»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/030/001/2022-06-11/egin_ditut_idazteari_uzteko_proba_batzuk_baina_ezin.htm Sat, 11 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1876/030/001/2022-06-11/egin_ditut_idazteari_uzteko_proba_batzuk_baina_ezin.htm Solteroen dantzalekuak nobelan, esaterako, protagonistari buruz kontatzen dena emazteak kontatzen du, edo Madrilgo irudi enpresak kontatzen du. Neskak zirriztutik jarraitzen du ertzainen elkarrizketa eta...». Eta, bat-batean, hortxe eten du esaldia, «itxoin-itxoin», zalantza tanta bat aurpegian. «Ez, ez, ez, barkatu, azken hori beste istorio batekoa da, hori oraingoa da». Idazten hasia den hurrengo liburukoa, alegia. Duela hamar urte inguru hartu zuen erretiroa kazetari lanetik, eta ordutik «idazle bizitza» daramala dio: idazteko ordu batzuk hartzen ditu goizero, irakurtzeko arratsaldeak, eta gustura. Dedikazio horren emaitza dira azken hiru urteotan Elkar argitaletxearekin kaleratutako eleberriak: Nobela errealista bat (2020), Distira eta alderantzia (2021) eta Solteroen dantzalekuak (2022).

Eta nola doa «idazle bizitza»?

Oso diferentea da kotxean elkarrizketa bat egitera zoazela koadernoa ireki eta gauzak apuntatzea bolantean, edo egunero lau ordu edukitzea goizean eta irakurtzeko edukitzea arratsaldea. Nobela bat martxan dagoenean, kasik-kasik, barruan sartzen zara. Barruan bizi zara. Juan Jose Millas idazleari irakurri nion zutabe batean gauza bat oso polita; esaten zuen bere herrian bazegoela tipo bat bete-betea ez zena, konponketak egitera dedikatzen zena. Behin esan zioten oilategi bat egiteko, eta egin zuen: utzi zuen oiloak ateratzeko zuloa, eta, gero, teilatua egiten ari zela konturatu zen aterik ez zuela egin, eta barruan gelditu zen. Guri antzeko zerbait ez ote zaigun gertatzen. Sartzen zara nobelan, joaten zara egiten, bukatzen duzu, eta atera ezin. Eta, gainera, ez duzu atera beharrik ere.

Prosak berak eramaten ditu zure liburuak.

Posible da. Azken batean, gaia, trama edo egitura parte minimoa dira, eta estiloa edo ahotsa da denbora eskatzen duena. Goiz batzuetan ateratzen da, eta beste batzuetan ez da ateratzen, eta ateratzen ez denean disimulatu egin behar da, eta jardun.

Lehendakarigai izateko hautagai den gizon baten nondik norakoak dira Solteroen dantzalekuak eleberriko gaia. Hondoan, ordea, konstantea da gizontasunaren gaia, eta, zehazki, hauskorra den gizontasun batena, mehatxupean sentitzen dena.

Uste dut hori nobela guztietan dagoela. Lehen, diskurtso bat nuen horren inguruan, baina galdu egin zait. Baina bai, oso hauskorra da gizontasun hori, eta, aldi berean, tradizio baten barruan sartzen da. [Italo] Svevotik hasita, eta [Samuel] Becketten gauza batzuetan ere bai, nik ikusten dut gizonezko pertsonaia hau literatura moderno osoa ari dela gurutzatzen, eta nigan esajeratuagoa da: pena pixka bat emateko modukoa, baina aldi berean samurra.

Hain justu: ia parodikoa da eleberriko protagonista, baina oso samur hartzen duzu.

Lehen pertsonan idaztean, kasik-kasik zeure buruarekin identifikatzen duzu narratzailea. Eta bai baina ez. Behin, kritikari feminista batek gizontasun toxikoaz kristoren diskurtsoa sartu zuen, eta ez ninduen aipatzen ni bakarrik, esaten zuelako hori zela euskal literaturan behin eta berriz errepikatzen zen zerbait. Ez nuke inondik inora esango pertsonaia hau, literaturan etengabe agertzen den gixajo hori, toxikoa denik, baina bueno. Antiheroia da, baina erabat galtzailea ere ez da; ez da pesimista erabatekoa, baina ez du askorik sinisten; pena ematen du, baina dramatismorik gabe... Idazteko modu antisolemnea da hau. [Augusto] Monterrosok eta bestek erabili izan dute termino hori Mexikoko literaturan kokatzeko beren burua: handiusteko literaturaren kontrako jarrera bat da. Nik uste dut hor kokatzen direla nire pertsonaia horiek.

Eroso zaude solemnitatearen aurkako literatura horretan?

Bai. Eta oso zaila da hor diskurtso handiak topatzea, ez bada barre egiteko.

Ohikoa da zure liburuetan umorerako joera, baina, Solteroen dantzalekuak liburuan, sartu-irtenean dabil umore hori.

Absurdoarekin eta surrealismoarekin inpresioa dut aspertu egiten naizela segituan. Aurreko nobelan, Nobela errealista bat-ean, bazegoen oso tabernakoa zen umore bat. Oraingo honetan, irten eta sartu dabil umorea, bai.

Poliziak protagonista torturatzen duenean, esate baterako, ez dago umore handirik.

Kronika bat da pasarte hori: polizia nolakoa den agertzen da. Badaude umore puntu batzuk, halere; atxilotzen dutenean, nola oihukatu nahi duen «Gora Euskadi askatuta!» eta ez zaion ateratzen ahotsa. Heroirik ez dago hor. Are, torturatzen dute, eta Xabier Mendiguren editoreak esaten zidan gero ematen duela tribializatu egiten dudala kontua, eta nik uste dut hala egiten dudala. Gogoratzen naiz anaia pare bat aldiz egon dela detenituta, eta behin ostia dezenteak eman zizkioten; gero, amnistiarekin atera zen, eta nik galdetzen nion ea nola izan zen hura, eta berak esaten zidan: «Ondo moldatu ninduan. Elektrodoak jarri zizkidatean barrabiletan, baina gutxi, dena ondo». Nobelan ere ez dago errekreazio bat drama horretan. Umorearen gaia oso zaila da...

Umorea lantzen duten egileek maiz azaltzen dute ezinegona horrekin. Idatzitakoa umoretsutzat hartuz gero, badirudi ez zarela serio ari, eta, aldiz, irakurleak testuaren umorea gutxiesten badu ere, deseroso.

Defentsa moduko bat ere bada. Goikoen kontrako zerbait ere bada umorea. Terry Eagletonek literaturaren errepaso moduko bat egiten du liburu batean, aztertuz zer autorek darabilen umorea eta zeinek ez, eta liburu horretan esaten du, herri bezala ere, herri txikietan beti egoten dela umorerako joera handiagoa; hainbeste desgrazia bizi izan dituztenez historian, mekanismo horrek defentsa modura jokatzen duela. Eta nik uste dut gurean ere halako zerbait dela: bertsolaritzan umorea da talentu preziatuena. Sufritu dugunontzat, umorea mekanismo bat da egoerari buelta emateko.

Iragana berrasmatzen dabil liburuko protagonista, gaztetako militantzia politikoaren ondorioz Zuberoara joan zelako babes bila, eta lehendakarigai izateko hautagai delako orain. Eta, hain justu, pasarte batean esplizituki aipatzen da ETAren memoria antifrankista aldarrikatu ezina.

Hala da, bai. Orain eskuin muturrarekin Frantzian ez dakit nola izango den, baina pasatu dituzte hogei urte beren biografiak zuritzen eta erresistentziakoak izan zirela esaten, nahiz eta gero norbaitek pixka bat ikertu eta esan herri horretan ez zela izan erresistentziako kiderik, eta herrikoek baietz, eta horrela. Hemen ez, hemen frankismoak haustura txikia izan du. Liburuko protagonistaren Zuberoako neska lagunak esaten diona da defendatu behar duela izan zena.

Politika antzezpena dela esaten du protagonistak pasarte batean, eta gatazka armatuan ere antzezpen pixka bat egon dela iradokitzen da.

Politika ideia handien antzezpena dela, hori bai; bestea ez dakit. Liburu honetan eta aurrekoan, sentitzen dut gatazka, gure miseria guztiekin ere, lubakiaren alde honetatik kontatu behar dudala. Ez dut uste borroka armatuari buruzko antzezpen sentsazio hori badagoenik.

Franz Kafkaren pasadizo bat dakar gogora Distira eta alderantzia liburuak.

Bai, betikoa.

Pasarteak kontatzen du behin idazleak nola topatu zuen neskato bat negarrez, bere panpina galdu zuelako, eta Kafkak nola eman zituen bi aste neskatoarentzako panpinak sinatutako eskutitzak idazten. Literaturaren alde kontsolagarria nabarmentzen du fabula horrek. Hori da literaturan egitekoa?

Egitekoetako bat. Gaztetxoa nintzela, aitona gaixotu egin zen: kolpetik gelditu zen indarrik gabe, eta lanerako gauza ez zela. Gogoratzen naiz irakurri nizkiola Tomas Agirre Barrensororen Uztaro eleberria, Txomin Agirrerenak, Jon Etxaideren Joanak joan eta beste. Agrafoa zen, bazekien leitzen, baina idazten batere ez. Eta hor egoten zen entzuten: literaturaz ez zekien ezer, nola jakingo zuen, ba; aitzurrak eta segak bai, baina literaturaz ez. Baina lortu nuen Orixeren Euskaldunak-en kopia bat, eta leitu nion, pentsatu nuelako horrekin inork disfrutatzekotan baserritar batek disfrutatuko zuela gehien, baina hasten nintzen leitzen, eta esaten zidan, «orain ere horrekin al hator?». Hori ez zitzaion gustatzen batere, baina besteak entzuten zituen. Hil zen, eta gerora beti pentsatu dut balio izan ziola literaturak tristura uxatzeko gutxienez. Baina hori nik asmatutako gauza bat da; igual auskalo zertan pentsatzen egongo zen aitona! Baina beste funtzio askoren artean, literaturak badauka funtzio lenitibo hori, mina baretzekoa.

Zuri, zehazki, zertarako balio dizu?

Jubilatu nintzenean ere galdetzen zidaten hori, eta nik esaten nuen denbora-pasa bat zela, baina denbora pasa, denbora pasa, pasatu ditut hamar edo hamaika urte, eta orain badakit utzi egin behar dudala, ez dudalako ikusten neure burua 80 urterekin bastoi batekin elkarrizketak ematera joaten hona eta hara... Egin ditut proba batzuk uzteko bezala, eta ezin: adikzio bat da. Lehen esan dudan irudi hori da, Millasek kontatutako oilategiarena: niri horrek gehiago balio dit minak arintzearenak baino. Minak hasten direnean, badakit utzi egingo dudala literatura. Uste dut nobelak idazteak baduela abentura puntu bat: hasten zara, eta ez dakizu zer aterako den. Ideia bat, bi, hiru dauzkazu, eta, Rubik kuboekin gertatzen den bezala, enkajatuz joaten dira, eta momentu batean ikusten duzu enkajatu duela.]]>
<![CDATA[Laboa eta Artzeren 'Ikimilikiliklik' saioaren grabazio bat topatu dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1930/034/001/2022-06-11/laboa_eta_artzeren_ikimilikiliklik_saioaren_grabazio_bat_topatu_dute.htm Sat, 11 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1930/034/001/2022-06-11/laboa_eta_artzeren_ikimilikiliklik_saioaren_grabazio_bat_topatu_dute.htm Ikimilikiliklik ikus-entzunezkoaren zuzeneko grabazioa baitzen. «Altxor bat», argitaletxeko ordezkariek azaldu dutenez. «Garai hartako erresistentzia kultural eta politikoaren isla zen zuzeneko hura». CD bikoitz batean argitaratu dute orain, eta LP bikoitz batean kaleratuko dute udazkenean.

Xabier Montoia idazle eta musikariak idatzitako hitzaurrea ere gehitu dio Elkar argitaletxeak publikazioari. «Bi disko hauek gordetzen dutena, garai bateko giroaren lekukotza adierazgarria izateaz gain, kultura baten berpizkundearen isla izateaz gain, hasieran uste nuen bezala, beren sorkuntza gorenean zeuden hiru artista handiren lan zintzoa baita, oroz gain». Montoiak deskribatzen duenez, publikoaren oihuekin hasten da grabazioa, garai hartako aldarri politikoekin; pixkanaka agertzen da txalaparta, eta gero Laboaren ahotsari bide eman. «Hala, ahots aratz bat entzun zen txalaparta isildutakoan, ur garbi baten jario apala irudi: xori erresiñula... Aski. Istantean denok sorginduak».

Izarren hautsez dataturik

1975ean estreinatu zuten emanaldia, Algortan (Bizkaia), eta 1978an taularatu zuten azkenekoz, Parisen. Eta grabazioa 1975ekoa edo 1976koa dela ondorioztatu dute argitaletxeko kideek. Izarren hautsa abestiak eman die pista. Argitaletxeko ordezkariek zehaztu dutenez, oraindik «biribildu gabe» dagoelako grabazioan, eta bukaerako zati instrumentalik ere ez duelako. Eta hala kantatu ohi zuen Laboak 1975 eta 1976 bitartean. Halere, ezin izan dute jakin grabazioa zehazki non egindakoa den.

Poesia, musika eta proiekzioak uztartzen zituen emanaldi hark. Joxean Artzek egin zituen muntatze lanak. Laboak, kantu tradizionalak ez ezik, autore garaikideen poemak ere musikatu zituen: Artzeren zazpi poema, Leteren bi eta Brechten bat, tartean. Bi pieza esperimental eta instrumental bat ere gehitu zituen. Artze anaiek txalaparta ere jotzen zuten, Bixente Karda aritu zen argi teknikari, Jose Luis Zumetak margotu zituen programetan eta proiekzioetan ikusten ziren txoriak, eta Jose Luis Zabalak egin zituen soinu-teknikari lanak, eta hari esker existitzen da grabazioa ere.]]>
<![CDATA[Seurat eta Serra solaskideak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/022/001/2022-06-09/seurat_eta_serra_solaskideak.htm Thu, 09 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1909/022/001/2022-06-09/seurat_eta_serra_solaskideak.htm
2008an du hazia Bilboko erakusketak, komisarioaren hitzetan. Parisko erakusketa batean izan zuen Benhamouk Serrarekin aurrez aurre hitz egiteko aukera, eta Seuraten marrazkien bilduma pribatu bat ikusten lagunduko ote zion galdetu zion artistak. «Euforiko jarri zen. 'Hauxe da nik egin nahi dudana', esan zuen». Iltzatuta geratu zitzaion irudi hura, eta hala sortu zitzaion bi artisten lanak elkarrekin erakusteko ideia. «Utopikoa» zen ideia, komisarioaren hitzetan, baina berehala jo zuen Bilboko Guggenheim museoarengana, azaldu duenez, hori baita «Serraren erreinua», eta New Yorkeko Guggenheim museoak ere badituelako Seuraten marrazki batzuk.

Seurat batzeko zailtasunak

Serrak berehala onartu zuen bere lanak Seuratenekin batera erakusteko proposamena, baina, museoko arduradunek onartu dutenez, «konplikatua» izan da Seuraten 22 marrazki biltzea erakusketarako.

Seuratek darabiltzan baliabideen «pobretasuna» eta haiekin lortzen duen lanaren «gailentasuna eta ausardia» nabarmendu ditu Benhamouk. Hain zuzen ere, adituek marrazkigintzaren lehen lerrokotzat daukate Seuraten lana, eta oso preziatuak dira haren marrazkiak, baita artisten artean ere. Komisarioak gogorarazi duenez, luzea da haren marrazkiren bat edo beste bildumatu duten artisten zerrenda: Paul Signac, Daniel Buren, Pablo Picasso, Henry Moore eta Jasper Johns, kasurako.

Bilbon ikus daitekeen Bikote eseria da Picassorena izandako lanetako bat. 1881ean marraztu zuen Seuratek, eta bi giza figura ikus daitezke hartan: lan gehienekin gertatzen den bezala, aurpegirik erakutsi gabe. Komisarioak azaldu duenez, hainbat adituren ustez bi figurak sortzeko baliatutako oinarri geometrioengatik hautatu zuen Picassok lan hori. Han kubismo zantzu batzuk ikusiko zituelakoan. Benhamou ez da iritzi berekoa, ordea. Haren ustez, Seurat lan prozesuan murgildurik ikusten zuen Picassok lan horretan, eta, horregatik interesatzen zitzaion. «Artista beti bidean erakusten duelako».

Conte arkatzez egin zituen marrazki guztiak Seuratek, gehienetan Michallet motako paper gainean. Eta Lanpara lana izan daiteke haren teknikaren gailentasunaren erakusgarrietako bat. 1882. eta 1883. urteetan sortu zuen lana marrazkilariak; beltza da nagusi, eta, halere, argiguneen bidez, garden agertzen da ikuslearen begietara giza aurpegi bat, lanpara elektriko baten argi ahulean.

Serrak berak hautatu zituen 2015ean egindako Ramble Drawings marrazki serieko lanak erakusketarako. Neurri handian egindako marrazkiak ezagutzen zaizkio artistari nagusiki, baina, kasu honetan, zuri-beltzean eta paper gainean egindako neurri txikiko 81 lan aukeratu ditu. Horrek Seuratekin solasaldia erraztu zezakeelakoan. Eskuz egindako paper japoniar bat darabil artistak Bilbon ikusgai jarritako lanak sortzeko, eta kolore beltza nabarmentzen da haren gainean. Ilunago batzuetan, argiago besteetan, baina beti paperaren ezaugarriak ere kontuan hartuz.

Aretoaren erdialdeko hormetan daude Seuraten marrazkiak, eta hura inguratzen dute Serrarenek. Eta justu ibilbidea amaitzen duen lekuan igar daitezke bien obrak elkarrengandik gertuen.

Abstrakzioranzko bidean diruditen bi obrarekin amaitzen da Seuraten partea. Uretan islatutako zuhaitz-enborrak eta Atea lanekin, hain zuzen ere. Mantxa beltz bertikalak dira nagusi lehen lanean, esaterako, eta oihartzun zuzena egiten du piezak aurrean dituen Serraren marrazkiekin.]]>
<![CDATA[Trilogia anarkista utopiko bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1949/025/001/2022-06-08/trilogia_anarkista_utopiko_bat.htm Wed, 08 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1949/025/001/2022-06-08/trilogia_anarkista_utopiko_bat.htm Esan gabe doa eleberria. Txalaparta argitaletxeak kaleratu du lana, eta egileak iragarri du trilogia baten lehen alea izango dela.

«Iraultza bera zelan gertatzen den kontatzea baino interesgarriagoa zen niretzat jada gizarte horretan bizi direnek dituzten erronkak, ezinegonak eta zailtasunak kontatzea», azaldu du egileak. Horregatik girotu du trilogiako lehen kontakizuna 2026. urtean, esperimentu iraultzaileak jadanik hamar urteko ibilbidea egina duenean. Liburuak lau kapitulu ditu, eta haietako bakoitzak pertsonaia bat du ardatz. Haien bizipenen bidez helduko zaio irakurleari utopia horren nondik norakoen berri. Eta egileak honela laburtu du amets hori: «Liburuan planteatzen dena da etorkizuna gura badugu desazkundea behar dugula. Gizarte iraultzaile hori da desazkundean bizi den gizarte bat, gaur egun hain liluratuta gauzkan teknologiaren munduari uko egin diona, neurri batean, hori jasanezina delako, eta ahalegindu dena naturagaz bizitzen, beste oreka batean».

2009an sortu zitzaion trilogia idazteko ideia, artean Txilen zegoela. Orduan piztu zitzaion aspalditik buruan zerabilen erronka bati aurre egin beharra ere. «Garai batean, liburu guztiz errealistak idatzi nituen, gure gizartean kokatutakoak, nik ezagututako munduan; gero, bide distopikoa hasi nuen, etorkizunera begira, baina askotan izan nuen buruan bueltaka islatu behar nukeela ez egun daukagun gizartea, ez gizarte honek nora garamatzan ere, baizik eta garatu behar nuela nik amesten dudan gizartea. Zelangoa izango zen nik buruan daukadan gizarte anarkista hori».

Hori da argitaratu berri duen eleberriaren muina, eta hori landuko dute hurrengoek ere. Luzarragak fikziozko idazle bat ere sortu du nobelak idazteko: Simun Palsu. Eta, beraz, fikziozko idazle horren eskutik helduko zaio kontakizun osoa irakurleari.

Unibertso propio bat

Berrikuste fasean du jadanik trilogiako bigarren alea. Laburragoa eta umoretsuagoa izango dela aurreratu du, eta iraultza egin aurreko bizimodua kontatuko duela. Bi urte barru espero du kalean Luzarragak, eta, dioenez, buruan du hirugarrena ere, etorkizun are urrunagoan girotua. «Egunkari formatua izango du».

Idazleak bere mundu propioa eraikitzeko duen modua laudatu du Garazi Arrula Txalaparta argitaletxeko editoreak. «Sortzen ari den unibertso hori da haren balio handienetako bat, eleberriz eleberri osatuz doana». 2003an eman zuen argitara bere lehen nobela, eta, Elkar argitaletxearekin argitaratu berri duen Katuak jandakoa gazteentzako eleberriaren ondoren, hamabigarren nobela du Esan gabe doa. Bada, Arrularen ustez, lan horien artean sortzen den erreferentzia sare hori da Luzarragaren lorpenik handienetako bat. «Ez dut ikusten beste inor halako ezertan».]]>
<![CDATA[Euskal letrak, barbaroen zain]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/030/001/2022-06-07/euskal_letrak_barbaroen_zain.htm Tue, 07 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1925/030/001/2022-06-07/euskal_letrak_barbaroen_zain.htm
Ramon Saizarbitoria idazlearen Martutene hautatu du aurten Bilbo Zaharra euskaltegiak Arriaga antzokian etzi egingo duen irakurketa publikorako, eta haren aitzakian aritu ziren Epaltza eta Sarrionandia atzo, Pilar Kaltzadak gidatuta. Bete egin zen aretoa, eta zutik jarraitu zuten solasaldia zenbait entzulek.

Idazten hasi zen sasoiko erretratu linguistikoa egin zuen Sarrionandiak. «Gu euskaraz idazten hasi ginen, ni behintzat, debekatuta zegoelako». Hain zuzen, errebeldia moduko batekin lotu zuen bere hautu linguistikoa. «Mendiko hizkuntza eta etxe barruko hizkuntza zen euskara, hirian ez zen egiten euskaraz espazio publikoan, eta gu 14 edo 15 urterekin hasi ginen berreskuratzen euskara ilusio militante horrekin; pentsatzen genuelako bazegoela beste mundu hori hor. Imajinatzen ditut aljeriarrak, [Jean Paul] Sartre, Che Guevara... nebulosa hori, eta errekuperatu genuen euskara ilusio iraultzailearekin, independentistarekin, edo jarri nahi duzun hitza». Orain justu kontrara iraulita ikusten du logika hori idazleak, ia lau hamarkadako erbestealdiaren ondoren, iaz Euskal Herrira bueltatu zenetik. «Euskara babestuta dago, euskara eskolan derrigorrezkoa da, ikusten dut pultsio erdarazale bat. Ikusten ditut gazte asko 14 urterekin erdarara jotzen dutenak, eta imajinatzen dut badagoela nebulosa bat, mediatikoa edo, guk geneukan horren antzekoa, bultzatzen dituena erdarara».

Aterpe eta baldintza

«Nik berehala erabaki nuen idazlea izan nahi nuela», aitortu zuen Epaltzak. «Gurasoek sekulako atsekabea hartu zuten. Eta gero erabaki nuen ez nuela idazle izan nahi, euskal idazle izan nahi nuela». Horretarako «behar etikoa» sentitu zuela, «txikiaren alde jartzekoa».

Inoiz erdaraz idazteko tentatuta ere egon dela onartu zuen, halere. Ikusteko. Eta ez berak bakarrik. Atzo esan zuenez, idazle bati baino gehiagori entzun baitio antzeko ideia.

Izan ere, komunitatearekiko harremana problematikoa izan daitekeela azaldu zuen. «Zer punturaino erantzuten diogu euskal idazleok hizkuntza komunitateak dituen beharrei. Bat goaz? Ez goaz bat? Eta gero dago zer punturaino baldintzatzen digun lana hizkuntza komunitateak».

Forman eta gaitegian ikusten du eragin hori Epaltzak, esaterako. Eta zehatzera jo zuen. «Zenbat Martutene kabitzen dira euskal hizkuntza komunitatean? Zenbat Martutene onartzeko prest dago euskal hizkuntza komunitatea urtean? Mendean? Ematen digu aterpe komunitate horrek, baina ezartzen dizkigu ere bere baldintzak, eta guk aterpe horren arabera moldatu behar dugu». Eta esan zuenez, «zama» suertatzen zaio komunitatea elikatu behar hori sortzaile bati baino gehiagori.

Baikor aritu zen etorkizunaz, halere. «Gauzarik inportanteena eta positiboena da belaunaldiak etortzen ikusten ditugula, segitzen dutela. Katea ez da eten; badakit hori dela gure obsesioa, baina katea ez da eten». Eta urtearen balantzea egin zuen Epaltzak tesia indartzeko. «Aurten seigarren hilabetean gaude; Nafarroan berean, hiru idazle euskaldun berri atera dira, eta oraindik falta dira sei hilabete urtea bukatzeko!».

Inkorrekzio egarriz

«Literatura zer da?», bere buruari galdera Sarrionandiak. «Ba asmatzea erregistro berriak. Nire ustez, gure belaunaldiaren arrakasta bera da eskasiaren seinalea. Edozein literatura dago barbaroen zain, ea nor iristen den lengoaia eta gai berri batekin. Falta ikusten dut nik. Eta ikusi ditudan barbaro bakarrak azkenengo hogei urteetan emakumeak dira: Miren Agur Meabe, Alaine Agirre, Eider Rodriguez... Gaia aldatu dute, erreinu intimoa ekarri dute, eta lengoaia aldaketa bat egon da. Nik faltan sumatzen ditut euskal literaturan barbaroak, barbaro benetakoak, inkorrekzio horrekin».

Gaur, Ur Apalategi eta Laura Mintegi izango dira Bilboko Euskaltzaindiaren egoitzan, 19:00etan, eta bihar egingo dute Martutene-ren irakurketa jarraitua, Arriaga antzokian.]]>
<![CDATA[«Ez diot lanari eskaerarik egiten; existitu dadin bermatzen dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1961/032/001/2022-06-05/ez_diot_lanari_eskaerarik_egiten_existitu_dadin_bermatzen_dut.htm Sun, 05 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1961/032/001/2022-06-05/ez_diot_lanari_eskaerarik_egiten_existitu_dadin_bermatzen_dut.htm Entre alguien y algo erakusketak Bilboko Carreras Mugica galeriako areto nagusian, eta bertarako egindako lanak tailerrean izango duen jarraipena darabil gogoan jadanik June Crespok (Iruñea, 1982). Aurrez ezarritako ideien atzetik joan beharrean, jardun ahala topatzen du jarduteko bidea. Hori izan du beti metodoa, eta hala da orain ere, nazioartean gero eta sona handiagoa lortzen ari den honetan. Catalina D'Anglade V. arte saria eman zioten Madrilgo azken Arco azokan, hiru pieza eraman ditu Veneziako Biurtekora, eta, Carreras Mugicako erakusketaz gain, kaleko pieza bat ere jarri berri du Bilboko Arte Ederren Museoaren kanpoaldean, Wellbeing Summit kongresuaren harira. Onartu du lan bolumena handitu egin zaiola, eta ezeroso zaiola arreta maila hori. Tailerrean eduki nahi du ardatza.

Aretorako prestatutako testuan diozunez, entsegu modura planteatu duzu Carreras Mugicako erakusketa hau.

Hurrengo urtean izango ditudan beste erakusketa batzuen erdian dago hau, eta gauza batzuk egiten hasteko baliatu dut. Oraindik oso hasieran nagoela uste dut, eta nahi nuen hori aitortu.

Tailerraren logika erakusketa gunera eramatea zen helburua?

Orain piezak hemen ikusita, ez zait hala denik iruditzen.

Uste zenuen baino bukatuago daudelako?

Lanek hartu dute beren lekua munduan, eta, bai, hau izan daiteke beste zerbaiten hasiera bat, baina baita helmuga txiki bat ere. Benetan entsegu moduan hartu nahi izan banu, pentsatzen dut beste itxura bat hartuko zuela erakusketak, eta askoz ere irekiagoa izango zirela lanak, eta, aldiz, nahiko amaituta daudela esango nuke. Hemen gertatu diren hainbat gauza hazi bat direla da kontua, nire ustez, askoz ere fruitu gehiago edo bestelako fruitu bat eman dezaketenak.

Bukatutako lana baino gehiago interesatzen zaizu kasik bukatuta gabeko lana.

Orain pentsatzen ari nintzen, justu, haziarena egia dela erakusketa honetan, baina gauza bera esan nezakeela beste erakusketa guztiei buruz ere, beti dudalako sentsazio bera: beti dagoela beste zer edo zer egiteko gogoa, eta horrek mantentzen nau lanean. Baina hemen gauza berriak topatu ditut, eta ez naiz joan nekizkien gauzak bakarrik errepikatzera. Badaude aurreko lanetan egindakoaren jarraipena diren gauzak, baina badaude gauza berriak ere.

Zein da akatsaren eta istripuaren garrantzia prozesu horretan?

Istripuak edo akatsak baino gehiago, aurkikuntzak direla esango nuke.

Eta zergatik egiten zaizkizu hain erakargarriak?

Ziurrenik kontrolik ezagatik. Ni ere ustekabean hartzen nautelako, eta horri esker aurkitzen dudalako aurrez nekiena edo desiratzen nuena baino askoz ere hobea den zerbait. Beti dago desiratzen duzunaren eta benetan desiratzen duzunaren arteko negoziaketa bat, eta aurkikuntza horietan agertu daiteke benetan desiratzen duzuna eta desiratzen zenuenik ere ez zenekiena. Hemengo piezetan ez hainbeste, baina batzuetan propio bilatu ditut akatsak. Metalaren fundizio prozesuan, adibidez, batzuetan teknikaren kontra doazen gauzak sartzen ditut, eta apurketak edo isuriak sortu ditzaketenak. Kontrolik gabe eragiten dituzun prozesuak dira. Baina erakusketa honen kasuan, ez ditut hainbeste baliatu akats horiek.

Baina egon dira aurkikuntza batzuk.

Hasieran, bi zutabe arrosa horiek elkarrekin zihoazen [areto erdialdean zutik dauden erretxinazko bi zutabe seinalatu ditu], baina hemen ikusi dut ezetz. Pieza horiekin zera gertatu zait: hemen ikusita, askoz ere errazagoa suertatu zait haien ezaugarriak baloratzea. Estudioan zikin ikusten nituen, eta zuten testura ere ez nuen oso gustuko, eta galerian sartutakoan, berriz, amaituta ikusi nituen. Iruditu zitzaidan dena ezaugarri bihurtzen zela eta ez akats. Galeriaren espazioak beti sublimatzen du dena.

Tentsio moduko bat dago beti zure lanetan ekoitzitakoaren eta hondakin denaren artean. Piezak eraiki ahala, bazterrean geratzen dira elementu batzuk, baina gero berreskuratu egiten dituzu, askotan.

Agian erakusketa honetan ez da hain argi ikusten, baina nire egiteko moduan instalatuta dago hori. Horregatik, esango nuke ez dutela jadanik inoiz hondakin kutsu hori, beti direlako potentzialki barruan egoteko modukoak. Jadanik ez ditut hitz horiekin definitzen. Erakusketarako abiapuntu modura erabili nituen benetako zelak, adibidez, horiek bai, horiek alboan geldituz joan dira. Hasieran, baten bat erabili nahi nuen, baina aurrera joan ahala bazterrean geratu dira.

Baina ez guztiz baztertuta ere.

Ez, ez: lan mahaiaren azpian daude. [Barreak]. Jertse gorriarekin egindako lan bat badago erakusketan. Esperimentatzen aritu nintzen elementu horiekin, baina forma aldatzen eta moldatzen ibili eta batzuk galdu egin ditut bidean. Erakusketan dagoena berreskuratzeko ahalegina egin nuen, halere, geruza gehiago emanez eta egitura indartuz, hemen egotea posible egin arte. Hasierako hastapen horiek presente egotea nahi nuen.

Arnes batekin zintzilikatu duzu pieza hori horman, eta galeria honetan bertan egin zenuen aurreko erakusketako piezekin lotzen du horrek.

Brontzeari eta metalari kontra egiteko nahi nuen elementu hori hemen, horiek duten pisu eta solemnitatea pixka bat jaisteko. Eta beste elementu horretan ere [areto erdian altxatzen den plastikozko bidoi zatikatu batekin eta lo zaku pare batekin osatutako pieza bati egiten dio keinu] badaude errekonozitzen diren hainbat gauza erakusketara beste tonu bat ekartzen dutenak. Brontzea erabiltzeko joera badaukat, baina baditut hari buruzko aurrejuzgu batzuk ere, eta hortik aldentzeko gogoa nuen, edo ez, behintzat, horretan guztiz gustu hartzekoa.

Eta zergatik aurrejuzgu horiek? Asko erabili delako? Eskultorikoegia delako?

Adibidez, garestia delako, eta horrek ematen diolako luxuzko kutsu bat edo, ez dudana guztiz gustuko. Argizaria baino egonkorragoa da, bestalde, eta erabili egiten dut. Baina horri aurre egiteko erabili ohi dudan estrategia da brontzezko pieza horiek beren zikintasun guztiarekin uztea, eta erabat leundutako azalerarik ez erabiltzea.

Beraz, kobrea bai... baina zikina.

Hori da. Ez da kanpora begira hartutako erabaki bat, niretzat jasangarria izan dadin egiten dudan zerbait da. Hori onartzeko nire modua da.

Esan izan duzunez, objektuekin daukazun solasaldi bat da zure lana. Solasaldiaren nondik norakoa kobreak inposa ez dezan asmatu duzun modua da, agian?

Prozesu honetan gauza garrantzitsu batez ohartu naiz. Nire egoteko modua edo posizioa izan da lanari laguntzea. Hark behar duena egitea, eta haren zerbitzura jartzea: existitzera iristen den arte laguntzea, eta ez horrenbeste gustuko dudan edo ez erabakitzea, edo nire nahiari erantzuten dioten edo ez pentsatzea. Disfrutatzeko aukera handiagoa ematen dit.

Aurkikuntza gehiagorako aukera ere bai?

Ez da horregatik. Bake handiagoa ematen dit jarrera horrek, ez nabilelako lanari eskaerak egiten; existitu dadin bermatzen dut. Bestelako posizio bat da hori, autore gisa. Piezek ere egiten nautelako ni, eta bion arteko gauza bat da. Bidaia horretan gertatzen den operazioa ez da bakarrik eskultorikoa... Niretzako piezek ez daukate bizitzarik, baina badaukate izaera bat eta izate bat, eta hori da errespetatzen dudana: gertatzen den izate horren agerpena.

Eta erosoagoa zaizu tiraka aritu beharra ez izatea?

Horrela jartzeak gehiago ematen dit, ez dut hainbeste begiratzen zer falta den : existitzen dena onartzen dut, eta harekin bat egin. Beste egoteko modu bat da hori. Lehenago ere bazegoen hori presente nik prozesua ulertzeko nuen moduan, baina orain askoz ere kontzienteagoa da, eta nire mesedetan erabiltzea erabaki dut. Juzguak hainbesteko indarrik izan ez dezan lortzeko modu bat ere bada; zer dagoen ongi, zer dagoen txarto, zer izan beharko lukeen...

Veneziako Biurtekoan egon zinen duela gutxi, Arcon sari bat irabazi zenuen... Nazioartean gero eta aitortza handiagoa duzu. Horrek zaratarik eragiten dizu tailerreko lan horretan?

Veneziako Biurtekoan izango nintzela iragarri zen egun horietakoa izan zen... Ezerosotasuna sortzen dit, eta baita elkarrizketak egiteak ere, ez dudalako sentitzen esateko beharrik. Arraroa egiten zait horrenbeste arreta jasotzea. Ez dut behar ez nahi, baina baita ere ikusten dut ez dudala beste aukerarik, eta lanaren parte dela. Badakit pasatu egingo dela hainbeste ikusgarritasun duen momentu hau ere, eta nahi dut nire lanak jarraipena izan dezala.

Hauskorra da zuen jarduna.

Ez zait erraza egin lanarentzako eta niretzako jasangarriak diren terminoak lortzea. Ez dut izan baliabiderik hainbat epe negoziatzeko, eta, horren ondorioz, ikusi dut nire lana galtzeko arriskua. Hori ikusten ari naiz, eta horren aurrean ahal dudan eta hobekien prestatzen nabil, eta laguntza eskatzen; erantzun ahal izateko, baina, nolabait esanda, bermatzeko kalitatea ere. Beldur pixka bat badaukat, baina saiatzen ari naiz neure burua eta nire lana zaintzen, eta ikusten badut interesatzen ez zaidan norabide batean doala, horri arreta jartzen saiatzen naiz. Era berean, ez dut beldurrik izan nahi, badauzkadalako aurrean aukerak gozatzeko ere, eta hartu nahi ditut aukera horiek, baina dena oso jarraian gertatzen ari da eta atsedenik gabe, eta agian ez daukat distantziarik ikusteko zertan nabilen. Erritmoaren igoerak ipintzen nau erronka baten aurrean. Eskaeraren presioaren aurrean inertziak indarra hartzen du.

Eta entsegua da zuri erakargarri zaizuna.

Nik beti izan dut joera arriskatzeko, jarraipena emateko nire nahiari, baina gauza berriak egiten ere saiatzen naiz, arriskuak hartuz. Askotan esaten didate eskertzen dela ez dudala beti funtzionatzen duen ildo bat hartzen eta ez naizela guztiz hor gelditzen. Niretzako beharrezkoa da estimulua eta niretzako benetakoa den zer edo zer izatea. Horri jarraituko diodala espero dut, zaila izan arren batzuetan. Distantzia hori lortzea zaila da une honetan niretzat, eta lagunen bitartez saiatzen naiz hori lortzen, kanpoan dagoen norbaiti bere begirada eskatuz. Nik ezin badut, behintzat, haien begiekin ikusteko.]]>
<![CDATA[Bilbo Artek bigarren egoitza izango du datorren urtean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2227/026/001/2022-06-04/bilbo_artek_bigarren_egoitza_izango_du_datorren_urtean.htm Sat, 04 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2227/026/001/2022-06-04/bilbo_artek_bigarren_egoitza_izango_du_datorren_urtean.htm
Eraikina «txiki» gelditzen ari zelako hartu dute erabakia, Juan Mari Aburto Bilboko alkateak azaldu duenez. Izan ere, 500 obra baino gehiagoko funtsa gordetzen du egun eraikinak, eta, alkateak onartu duenez, nagusiki artelan kopuru horrek eraman zituen pentsatzera proiektuak gune berri bat beharko zuela. «Erakusketa gune berriak bi kontu konpontzen ditu: Urazurrutiako eraikineko tokia libratzen du, eta obrak gordetzeko tokia ematen du».

Biltegiak hartuko du eraikin berriaren erdia, eta erakusketak egiteko izango da beste erdia. Aburto: «Ikusgaitasun handiagoa emango digu horrek, eta aukera emango digu gurearen moduko Europako beste zentroekin konexioak sortzeko».

Guztira, 580.000 euroko aurrekontua izango dute lanek, eta hamar hilabete iraungo dutela espero dute. Bilboko Udalak eta Bizkaiko Foru Aldundiak emango dute diru hori, eta eraikin berria datorren urteko azarorako nahi dute martxan. Bilbo Arte lehenengoz ireki zutenetik 25 urte beteko diren honetan, hain justu.

Beka aldi luzeagoak

Urazurrutiako eraikinean ere aldaketak izango dira. Administrazio zerbitzuak beheko solairura pasatuko dituzte, hirugarren solairuan mantenduko dira tailer guztiak, eta artistentzako lan esparruak izango dira lehen eta bigarren solairuak.

Eraikin berria eraikitzeaz gain, zentroak artistei eskaintzen dizkien beken iraupena luzatzeko asmoa dute arduradunek.

Javier Riaño Bilbo Arteko egungo zuzendariak gogorarazi duenez, orotara 764 artista bekadun izan ditu zentroak orain arteko 24 urteetan, eta, proiektuak dituen azpiegitura eta aurrekontua kontuan harturik, datua «nabarmentzekoa» dela esan du.]]>
<![CDATA[Ramon Saizarbitoria: «Euskara ez da salbatuko jatorkeriaren bidetik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2022-06-03/ramon_saizarbitoria_euskara_ez_da_salbatuko_jatorkeriaren_bidetik.htm Fri, 03 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2022-06-03/ramon_saizarbitoria_euskara_ez_da_salbatuko_jatorkeriaren_bidetik.htm Martutene eleberria hautatu dute aurtengo saiorako. Guztira, 200 pertsona baino gehiago bilduko dira hurrengo asteazkenean Bilboko Arriaga antzokian, bakoitza liburuko pasarte txiki bat irakurtzera, eta digitalki hartuko dute parte beste 300 pertsona inguruk. Eta, hain justu, saio hori aurkezteko antolatutako prentsaurrekoan eman du Saizarbitoriak bere kezken berri. «Euskaldunen artean gazteleraz aritzeko tabua erortzen ari da, ustez normalak garelako, kontzientzia linguistikoa galtzen ari garelako, errazago zaigulako, geure burua erreprimitzeaz nekatuta gaudelako».

Lotsa eta errua hartu ditu mintzagai hasieran. «Nobela guztietan izaten da beti nobelagileak bereziki maite duen pasarteren bat, lortzen duelako sentipen edo esperientzia bat biltzea». Eta, Martutene-ren kasuan, Martin izeneko pertsonaiak idatzitako kontakizunarena da Saizarbitoriarentzat berezia den pasarte hori. Faustino Iturbe da kontakizun horren protagonista; euskara eta euskal literatura irakaslea da bera, eta ikasleen artean badu ETAk hilko duen polizia baten alaba bat, bereziki maite duena. Saizarbitoriak azalpena: «Lotsatzeko zerbait sentitzen du, gogoratzerakoan neskaren etxera doluminak ematera joan zenean —sala poliziaz beteta zegoen, batzuk penatuta eta biraoka— gizona ez zela gauza izan bere burua euskara irakasle modura agertzeko, alegia, euskara ukatu zuelako Pedrok, oilarra kukurruka jo baino lehen Jesus hiru aldiz ukatu zuen moduan. Zaila izan baita batzuentzat euskaldun izatea».

Lehen latina bezala

Idazleak dioenez, bere euskalduntasuna nola bizi asmatu ezinik dabil euskalduna. «Une oro zaude zalantzan, zeure umorearen, gogoaren eta militantismoaren arabera, aurrean daukazun pertsonari, dendari, funtzionario edo dena delakoari zer hizkuntzatan hitz egin behar diozun, adibidez». Eta, hain zuzen ere, euskararen normaltasun eza dago egoera horren muinean, Saizarbitoriaren hitzetan. Baina nekea eragiten du militantziak, idazleak dioenez. «Nekatu egiten da jendea umeei behin eta berriz demanda egiten ibili beharra euskaraz egin dezaten».

Erdarara joz gero, beren aitak mahaian ukabilkada jo eta «euskaraz!» oihu egiten ziela gogoratu du idazleak, eta susmoa du egoera irauli ote den.: «Horrela, eskolak ukatzen zigun etxeko hizkuntzari eutsi genion. Orain, berriz, modu neurritsuagoan egindako agindu berari, 'Que no estamos en la ikastola' erantzun bide dio umeren batek. Nekea nabari dut nire inguruan».

Euskararen estatusa ere aldatu dela dio idazleak. «Euskara jada ez da euskaldun egiten gaituena, ez euskaldun guztientzat behintzat. Askorentzat, oposizioetan puntuak ematen dituen ikasi beharreko hizkuntza da. Nire denboran latina bezala, azterketa gainditzeko ikasi beharrekoa, eta asasinoen hizkuntza ere jarraitzen du izaten norbaitentzat».

Kontzientzia linguistikoaren beheraldiarekin lotu du Saizarbitoriak Martutene-rekin gertatutakoa. «Aurrez sekula gertatua ez zitzaidan zerbait gertatu zait: euskara maila oso oneko batek baino gehiagok aitortu dit gazteleraz irakurri duela. Duela hogei urte ez ziren ausartuko halako aitorpenik egiten; ezinezkoa ere bazen, orduan euskal nobelak ez zirelako, orain bezala, ia aldi berean bi hizkuntzatan argitaratzen».

Zahartzaroak ematen dion perspektibatik «sinestezin» zaizkion bi gauza aipatu ditu idazleak. «Bata, nire lehendabiziko nobelan erabili nuen gaiak, abortuak alegia, mende erdi ondoren gai eztabaidagarria izaten jarraituko zuela; bestea, mende erdi ondoren, euskara batua mespretxatuko zuen jende gaztea egongo zela. Zin dagizuet hobeto ulertzen ditudala besterik gabe nagikeriaz euskara abandonatzen dutenak, jatorkeriaz, harrokeriaz beren bailarako edo mendi puntako euskerie aldarrikatzen dutenak baino».

Sakon deitoratu du bide hori. «Beti uste izan dut euskara salbatzekotan, desagertzeko arriskuan baitago, bikaintasunari eta prestigioari lotuta izan daitekeela bakarrik, ez baserritarkeriaren eta jatorkeriaren bidetik».

Asteazkenean, Ramon Saizarbitoriak berak hasiko du liburuaren irakurketa, 08:00etan.]]>
<![CDATA[Irudiak, irudiak eta irudizaleak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2022-06-01/irudiak_irudiak_eta_irudizaleak.htm Wed, 01 Jun 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2022-06-01/irudiak_irudiak_eta_irudizaleak.htm
Agintekeriaren alderik gordinena erakusten du Cemre Yesil argazkilariaren Hayal & Hakikat argazki serieak, esaterako, Algortako merkatu ondoko Urgull plazara ematen duten leihoetan.

Otomandar Inperioko 34. sultan izandako Abdul Hamid II.aren argazki albumetatik hartutako presoen irudiak dira guztiak: kate erraldoiekin loturik daude haietako batzuk, eta, aldiz, kaleko jantziekin daude beste batzuk, baina guztiek dituzte eskuak bistan. Eta argazkiekin batera jarritako ohar informatiboak azaltzen du zergatia. Azalpenaren arabera, argazkilaritza zalea eta polizia eleberrien zalea zen sultana, eta eleberri horietako batean irakurritako teoria sasizientifiko bat dago argazki horien muinean. Teoria hark zioenez, hatz lodiaren artikulazioa indizearena baino luzeagoa duten kriminalek norbait hiltzeko joera izango dute, eta, beraz, hilketagatik zigortutako preso guztiei fotoak ateratzeko agindu zuen sultanak, eskuak bistara, noiz-eta justu amnistia sorta bat erabakitzeko atarian. Eta, hain zuzen ere, oraindik ere Turkiako justiziak duen «arbitrariotasuna» salatzeko erreskatatu du irudi sorta hori artxibotik artistak.

Judit Bou argazkilariak aitonaren tomate guztien garapen osoa dokumentatzeko ezinezko erronka jarri zion bere buruari, eta saiakera horren emaitza da Tomaquets argazki saila. Algortako merkatu barruan jarri dute antolatzaileek. Hazten ikus daitezke landareak bertan, loratzen, fruitua ematen, eta baita pixkanaka gorritzen ere, jadanik gorrituta eta salgai dauden azokako tomateetatik metro gutxira.

Ainhoa Resano argazkilariaren Mercaderas argazki saila ere ikus daiteke merkatuan bertan. Kutxa fundazioaren Fototeka arakatuz osatu du bilduma Resanok, eta bertan topatutako emakumezko merkatari batzuk berreskuratu ditu Getxophotorako. Itsas zapo erraldoi bat erakusten duten hiru emakume, adibidez, Euskal Herriko merkaturen baterako eskaileretan. Zuri-beltzeko irribarreekin. Fruta saltzaileak zintzilikatutako ehunka platanoren pean. Sardina saltzaileak...

Kritika arte merkatuari

Sorginkeria da Bego Anton argazkilari iruindarraren lanaren ardatza. San Nikolas plazan jarri dituzte haren argazkiak, eta torturapean jasotako lekukotzekin inkisizioak osatutako fantasiaren berri ematen dute irudiek. Putzu batean itotako ume bat ikusten da haietako batean, esaterako, ahuspez, soineko uhintsua uretan zabaltzen. Emakume baten lehen plano hurbil bat ikusten da beste batean. Eta lursail harrotu batean, begi urdin pare batek bakarrik salatzen du bertan norbait lurperatu dutela.

Ironia puntu nabarmena du Clare Strand argazkilariaren All that hoopla proiektuak. Artearen merkatuari eginiko kritika jostari bat da proposamena, eta Algortako kasinoan jarri dute. Bisitariak, bertan, bost euroren truke hiru uztai eskuratzeko aukera izango du, eta Stranden argazki esklusibo bat lortu ahalko du, uztai horietakoren bat dagokion zurtoinean sartzen asmatzen badu. Itxura batean dirudien baino zailagoa da, baina uztaiarekin kale eginez gero ere, beti jasoko du konpentsazio sari bat.

Programaren «dibertsitatea» nabarmendu du Jokin Aspuru jaialdiko zuzendariak. Dioenez, aurtengo festibalak argazkilaritzaren hamaika ezpal hartzen dituelako kontuan: argazkilaritza dokumentaletik hasi eta argazkilaritza kontzeptualerainoko arku osoa. Ibilbide luzeko argazkilariekin batera sortzaile gazteagoak ere izango direla esan du.

Hirugarren urtea izango du Uriartek komisario lanetan, berez azkena izango litzatekeena. Antolatzaileek aditzera eman dutenez, ordea, litekeena da Uriartek beste urte bat ere egitea.

Informazio gehiago nahi izanez gero, jo webgune honetara: www.getxophoto.com]]>
<![CDATA[«Abusuen gaia landu ahala, jende asko hurbildu zait 'ni ere bai' erratera»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/030/001/2022-05-31/abusuen_gaia_landu_ahala_jende_asko_hurbildu_zait_ni_ere_bai_erratera.htm Tue, 31 May 2022 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1857/030/001/2022-05-31/abusuen_gaia_landu_ahala_jende_asko_hurbildu_zait_ni_ere_bai_erratera.htm Ez erran inori eleberria (Elkar).

Lurpean bezala dago beti sexu abusuen gaia. Kazetaritzak ere konta dezake, baina puntu bateraino bakarrik. Fikzioak lagundu dizu harago joaten?

Nik uste dut, orokorrean, literaturak laguntzen duela beste modu batera esplikatzeko zailak diren gauza batzuk esplikatzen. Izan daitezke giza harremanen ingurukoak edo beste batzuk, eta sexu abusuen gaiarekin ere lagundu dezake; are gehiago, hain konplexua izanik.

Save the Children erakundearen ikerketa baten kalkulua dakar liburuak: bost haurretik batek jasan ditu sexu erasoak.

Eta nesken kasuan, handiagoa da kopurua. Horrek erran nahi du zure inguru hurbilean jende pila batek bizi duela hori. Sexu abusuen ezaugarrietako bat da isiltasuna. Sexu abusu bat bizi duzunean, gerta daiteke amnesia garai bat garatzea. Bizi izandakoa gogorregia da, eta haurrak mekanismo hori erabiltzen du bere burua babesteko. Ikerketa batzuek diotenaren arabera, erasotzailea zugandik zenbat eta gertuagokoa izan, adibidez, zure aita edo anaia baldin bada, orduan eta luzeagoa izaten da amnesia garaia. Ustez gehien babestu behar zaituen pertsonak egiten dizu mina, eta hori ulertzeko oso zaila da, eta, gainera, erasotzen dizuten pertsona horiek behar dituzu, ezin duzulako haiengandik ihes egin, eta, beraz, buruak amnesia baliatzen du, bizirauteko. Eta horretaz aparte, amnesia garatu edo ez, sexu abusuak jasan dituenak erruduntasuna eta lotsa sentitzen ditu maiz, eta horrek eragiten du zer gertatu zaion ez kontatzea. Nola kontatuko dut zerbait hain moralki zikina, gainera, errua neure buruari botatzen badiot? Ez dira kontatzen, azkenean, eta erasotzaileak erabat zigorgabe geratzen dira.

Esparru intimotik kanpo ez dira erasotzaile ere.

Lehen aipatu dugu estatistika, bortzetik bat, eta are gehiago nesken kasuan; horiek dira erasoa jasan dutenak, baina horrek erran nahi du, halaber, erasotzaile pila bat dagoela inguruan. Gehienak izaten dira aita, anaia, lehengusua edo bizilaguna. Horregatik da hain zaila isiltasuna urratzea, horrek eskatuko lukeelako gure barrura begiratzea, bai erasoaren jasaile moduan, eta bai erasotzaile moduan ere.

Lidek ere, liburuko protagonistak, bere burua zigortzen du bere oroitzapenek familiaren udako argazki eder bati darion zoriona suntsitzen dutelako.

Sentsazioa du, kontatzen baldin badu, berak puskatuko duela familia hori, eta ez erasoa egin zionak. Liburuan kontraerran hori ere agertzen dela erranen nuke: badirelako haurtzaroko pasarte asko politak direnak, eta benetan direnak politak eta alaiak, baina, aldi berean, badagoelako eraso hori hor. Horrek kontraerran bat sortzen dio Lideri, ezin duelako ulertu nola den posible momentu onak egotea, eta momentu on horietan egotea eraso zion pertsona.

Gradazio hori asmatzea izan da akaso zailena? Erasoaren oroitzapena erabat presente eginez gero, protagonista biktima huts bihurtzeko arriskua zegoen, eta, era berean, ezin zenuen gertatutakoa minimizatu ere.

Erasoak izan diren haurrak bortzetik bat izate horrek erakusten digu edozeinek bizi izan ditugula sexu abusuak, eta horrek talka egiten du biktimaren iruditeria eraikiarekin. Ematen du horrelako zerbait bizi izan duzunean egon behar zarela hondoratua, bakarrik hori gertatu zaizula bizitzan, eta Lideri hori gertatu zaio, baina bertze gauza pila bat ere bai. Badauzka lagunak, badauka lana, eta baditu bere gauzak, eta saiatu naiz pertsonaia eraikitzen beste edozein pertsona balitz bezala, bere alde on, txar eta kezka lurtarrekin.

Lehen kapituluan bertan kontatzen da abusu bat.

Lehen kapitulua da idatzi nuen lehenengo gauza, eta gero zalantzak izan nituen, ze lehenengo momentutik kontatzen baduzu abusua bera, igual istorioa eror daiteke. Baina, aldi berean, iruditzen zitzaidan ezetz, ze ez zait hain inportantea iruditzen zehazki zer gertatu zitzaion umetan; gertatu zitzaion horrek zer sortu dion nahi nuen kontatu.

Nolakoa izan da dokumentazio lana?

Irakurri ditut gaiari buruzko liburu teorikoak, baita gaia landu duten literatur lan batzuk ere, kantuak, podcastak... Eta hurbilean izan dudan jendea ere izan da beste iturrietako bat. Parte hartu nuen gaiaren inguruko tailerretan, eta, gero, gaia landu ahala, hurbildu zait jende pila bat «ni ere bai» erratera, eta liburua ateratzean ere bai. Hor ikusten duzu gutxien espero duzun pertsonak ere bizi izan dituela horrelako kontuak, eta horrelakoetan ikusten duzu gaia aipatzearen garrantzia. Orduan hasten zaizu jendea kontatzen, eta beharra dago konpartitzeko.

Flotazio lerroaren muga-mugan dabil liburuko protagonista. Hondoratzear egotetik ateratzear egotera arteko tarte estu horretan etengabe.

Nik uste dut egiten duela ahal duena, inguruan dauzkan baliabideekin eta berak dauzkan gaitasunekin. Laguntzen dioten gauzek, aldi berean, kalte egiten diote. Droga, adibidez, momentu batean izan daiteke aterabide bat, burua kargatua daukalako eta porro bat erretzeak lasaitzen duelako, baina azkenean ez da soluzio bat. Gero hasten da harremanean Hugorekin, eta Hugo da pertsona bitxi bat, aldi berean, lagundu eta kalte egiten diona. Ez nuen nahi soluzio final bat egoterik; bat-batean ez dakit zer egiten du eta bukatu da problema. Ez dut bat egiten halako zerbait gertatzen bazaizu hondoratuta egon behar duzula dioen biktimaren iruditeria horrekin, baina halako zerbait gertatzen zaizunean, izanen da zerbait bizitza osorako markatuko zaituena, eta sekula erabat konponduko ez dena.

Musika asko du liburuak. Etengabeak dira kanta jakin batzuei egindako erreferentziak.

Lideri laguntzen dioten beste elementuetako bat da musika. Eta gero, hor dago bere katua, laguntzen diona presentzia gisa. Azkenean, bakardadean dago Lide, eta bere burua bakartzera jotzen du daukan minagatik, eta bilatzen duen aterabide horietako bat musika da.

Hain justu, solaskide modura darabiltza kanta horiek askotan.

Uste dut nahi gabe bezala atera zitzaidala. Hasi nintzen pasarte batzuk sartzen, eta gero pentsatu nuen izan zitekeela baliabide bat liburu osorako.

Pertsonaia bezala, bere lekuaren bila dabil narratzailea ere: lehen pertsonatik bigarrenera eta hirugarrenera saltoka.

Marguerite Durasen Maitalea liburutik hartu nuen hori. Pertsonaiaren nondik norakoak barrutik kontatzen ditu batzuetan, eta kanpotik beste batzuetan, eta nik neukan sentsazioa kontatzen zuela dena eskuetan kamera bat izanen balu bezala. Gustatu zitzaidan, eta iruditu zitzaidan baliagarria zitzaidala niri ere, batzuetan kontatzeko Lidek barrutik bizi duena, eta beste batzuetan kontatzeko kanporagotik, eta baita ere kontatzeko berak piztia deitzen duen horrena, gorputzaren barrutik bezala.

Bertsolaria ere bazara. Elkarren lagungarri dira bi alorrak?

Nahiko aparte bizi ditut. Bakoitzak dauka bere logika propioa, bere alde on eta txarrekin. Bertsolaritza gustatzen zait, bat-batekoa delako eta ez daukazulako hainbeste denborarik pentsatzeko, eta, beraz, onartzen zaizulako huts egiteko eskubidea. Eta literaturak denbora gehiagoko lanketa eskatzen dizu, eta, beraz, ematen dizu aukera gauzak sakonago lantzeko, baina, aldi berean, badirudi, denbora asko pasatu duzunez, ongi egin behar duzula.

Eta kazetaritza?

Oso presente daukat denbora guztian gauzak ulergarri egin nahi ditudala, eta hori uste dut kazetaritzatik datorkidala.]]>