<![CDATA[Iñigo Astiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 14 Jul 2020 03:23:49 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iñigo Astiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ezetz kantatu gabe irakurri]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2020-07-14/ezetz_kantatu_gabe_irakurri.htm Tue, 14 Jul 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2020-07-14/ezetz_kantatu_gabe_irakurri.htm
Taldearen seigarren diskoan agertu zen kanta, lehenengoz: Plazarik plaza-n, 1980an. Besteak beste, Gaztelugatxe eta Violetaren martxa abestiekin batera zihoan Furra furra, eta guztietan «komertzialena» abesti hura zela esan zion Muskaria aldizkariari Natxo de Felipe abeslariak. Diskoa atera berritan ere identifikatzeko moduko hit bat. Bestela ere, mugarri izan zen disko hura Oskorriren ibilbidean. Euskal Herriko talderik ezagunenetako bat zen ordurako, eta lan harekin heldu zitzaien «arrakasta masiboa», Andoni Tolosak Badok atarian idatzitako biografiaren arabera. Orduan topatu zuten beren soinua ere.

Laburrean, tradizioari garaikide begiratzeko alkimia moduko bat da Oskorriren musika, eta Furra furra da horren erakusgarri.

Hitzengatik ere bada. Edo doinuak eta hitzak elkarrekin bat egiteko duten moduagatik. Tradiziozko hitzen aire atenporal hori mantentzen dute Xabier Amurizak idatzitako hitzek, errimek gidatutako konparazio bihurri eta ia-ia irrazional horiekin. Lehen estrofako seigarren oinean datorren «gerra» horrek sortzen du zortzigarren oineko «puzkerra», eta errimak bilakatzen du «akordeoia» zena «leoia». Ahozkotasunaren festa bat da kanta.

Baina, era berean, sorburu izan zuen sasoiaren lekukotza ere ematen dute hitzok. Zertzelada minimoekin egiten dute 80ko hamarkadan Euskal Herrian bizi zen egoera politiko eta sozialaren erretratua. Ia nahi gabe bezala. Pasadan. Nahiz eta egoera politiko eta sozial horixe den benetan abestiaren gai nagusia. Festaren maskara darabil salaketak.

Hasteko, eguna etxetik atera gabe pasatzen duen norbait ari da abestian kantuan. Etxetik ari da benetan? Ezkutatuta dago? Ez du erantzunik eskaintzen kantak, eta Amurizari nahikoa zaio estrofa bakoitzeko aipamen bakar bat garai historiko oso baten tentsioen fotoa eskaintzeko. Kafesnean ere agertzen diren polizien tankeak datoz lehenik. Pistola bat —urezkoa— gero. Eta, amaieran dator, azkenik, abestiaren doinu festiboa zapuztera iristen ez den estutasun sentsazioari buruzko koplatxoa: «Eta orain banoa/ berriro ohera,/ bila ez badatozkit,/ lolo egitera».

Bat dator Amurizaren tradizioa interpretatzeko modu hori Oskorrirenarekin. Eta nahikoa da Getxoko Danok bat otxoteak Oskorrik baino hamarkada bete lehenago grabatutako Furra furra abestiaren bertsioa entzutea horretaz konturatzeko. Youtuben dago grabazioa, Euskaldun kantariak bildumaren barruan. Sinfonikoa da kasik moldaketa, eta erabat bestelakoak hitzak. «Bizkargiko parian,/ gangarra batian,/ andre bat erosi nuen/ errial batian./ Zapatak garbitzeko,/ zubian parian,/ itzalpean egoteko,/ eguzki danian». Haien iturri beretik edaten du Oskorrik, baina erabat bestelakoa da helmuga duten itsasoa.

Bi aldiz, agurtzeko

Taldearen bost hamarkadako ibilbideari amaiera emateko ere, Furra furra abestiarekin akordatu ziren taldekoak, 2015ean, Bilboko Arriaga antzokian eskainitako azken kontzertuan. Bitan jo zuten, gainera. Bisen aurretik lehenik, eta bisen ostean gero.

Bitxia da 1980an izan zuen lehen agerraldi hartatik 2015ean izan zuen azken agerraldira abestiak izan duen bilakaerari erreparatzea. Izan ere, Oskorrikoek nabarmen moteltzen dute abestiaren hasierako leloa Alemanian euskaraz diskorako (1984). Geldo hasi, eta gorantz. Are gehiago moteltzen entzun daiteke hasiera hori taldearen 25. urteurrena ospatzeko kontzertuaren zuzeneko grabazioan. 2007an grabatutako Banda band zuzenekoan, bihurri dabiltza musikariak. Abestia hasteko desiotan dauden entzuleekin jolasean. Eta, azkenik, motel hasita bai, baina adarra jotzeko jolasik gabe dator 2015eko azken kontzertuko azken kanta.

Bitxikeria bat da. Baina izan daiteke kantuak bizirik dirauela adierazten duen beste froga bat gehiago. Egin aproba: saiatu hitzak irakurtzen, kantuan hasi gabe. Gutxienez, hiru belaunaldi ari dira zure ahotsean kantuan.]]>
<![CDATA[Kultura. Suspertze saiakera etena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2544/008/001/2020-07-08/kultura_suspertze_saiakera_etena.htm Wed, 08 Jul 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2544/008/001/2020-07-08/kultura_suspertze_saiakera_etena.htm
EGITURA INSTITUZIONALA

Sailburua erreskatatzea

Legealdia hastearekin heldu zen kulturgintza suspertzeko lehen keinu instituzional sendoa. Kultura Sailaren egitura independentearen eta sailburuaren figura berrezartzea erabaki zuen Iñigo Urkulluk bere bigarren agintaldirako, aurrez, 2012tik 2016rako tartean, Hezkuntza Sailaren barruan integratuta eduki ostean. Bingen Zupiria hautatu zuen sailburuaren figura berrezartzeko. Jose Antonio Ardanzarekin Lehendakaritzako prentsa arduradun izandakoa zen Zupiria, eta baita ETB telebista publikoko zuzendari, lehenik, eta Deia egunkariko zuzendari, ondoren. Eta, hain zuzen, 2008ko krisiaren ondorioei buelta ematea izan da krisiaren eraginez desagertu zen kargu horren egiteko nagusietako bat oraingoan.

MUSEOAK

Diru sailak eta berritzeak

Euskal Herriko museo nagusietakoa izan da suspertzearen argazkirik argiena. Austeritate neurriek eta ziurgabetasun egoerak geldiaraziak zituzten obra berriak erosteko diru sailak, adibidez, eta urteak ziren, besteak beste, Bilboko Guggenheim museoak, Gasteizko Artium zentroak eta Bilboko Arte Ederren Museoak lan berririk eskuratzen ez zutela. Azken urteetan, ordea, berriz ere, aspaldi hitzartuak zituzten erosketak egiteko aukera dute berriro ere.

Museoen mapa «ordenatzeko» borondatea ere azaldu du Kultura Sailak lau urteotan, eta, behin baino gehiagotan aipatu du, adibidez, Artium euskal arte garaikidearen erreferentziazko gune bilakatzeko asmoa. Bilboko Arte Ederren Museoa handitzeko proiektua ere onartu dute, Bizkaiko Foru Aldundiarekin eta Bilboko Udalarekin elkarlanean. Baina nabarmen moteldu du berregituratze horren abiadura koronabirusak, eta Bilboko Guggenheim museoak murrizketak egiteko aukera mahai gainean duela heldu da, azkenean, hauteskunde deialdia.

LIBURUTEGI DIGITALA

Digitalizaziorako urratsa

Legealdiak joan eta legealdiak etorri, agintzen zuen gobernuaren konposizioa edozein zela ere, historikoa izan da Euskal Liburutegi Digitala eratzeko asmoa. Proiektuari eskeleto zehatza eman dio oraingoan Zupiriaren taldeak, ordea. Sei langileko taldea aurreikusi dio, zehazki, eta Gasteiz aipatu dute kokalekutzat.

Norabide horretan jotzen du haizeak. Liburu eta filmen mailegu digitala ahalbidetzen duen eLiburutegia plataformak, esaterako, laukoiztu egin du bisita kopurua orain itxialdian, eta 46.530 erabiltzaileko gailurra jo du. Aurrez ere bazetorren joera horri erantzutea da iaz aurkeztutako liburutegi digitalaren proiektuaren helburua. Liburutegi digitala sortzera iristeko, hiru urteko epea aurreikusten du Jaurlaritzaren 2019-2021 Kultur Planak, ordea, eta ikusi egin beharko da birusak utziko duen egoera berriak eta eratuko den jaurlaritza berriak zenbateraino azeleratuko edo motelduko duen asmo hori.

KULTUR ONDAREAREN LEGEA

Kontsentsuaren fotoa

Legegintzaldiko kultur legerik garrantzitsuena izan da iaz onartutako Kultur Ondarearen Legearena. Kontsentsu zabala lortuta atera zen aurrera, gainera, PPk ez beste alderdi guztiek babestu zuten proposamena legebiltzarrean. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako kultur ondarea babesteko betebeharra ezartzen du legeak, eta, ondare materialaren kontserbaziorako neurriak jasotzeaz gain, ondare immateriala babesteko neurriak ere zehazten ditu. Hala, besteak beste, euskal kulturarekin lotutako ahozko tradizioak, erritualak, artisau teknikak, bertsolaritza, musika, dantza, gastronomia eta kirola babesteko urratsak biltzen ditu. Nafarroako eta Ipar Euskal Herriko erakundeekin elkarlana ere aurreikusten du legeak,bestalde, eta, hitzez hitz aipatzen ditu «euskararen lurraldeak».

Ondare industriala babesteko beharra ere ezartzen du legeak, eta historikoki gutxietsiak izan diren talde sozialen baliabideak, oinordetzari eta jakintzari egiten dio erreferentzia legeak; esaterako, emakumeek garatutakoari.

IKUSKIZUNEN DEKRETUA

Behartutako atzerapausoa

Justu kontrako irudia eman zuen Jaurlaritzak Ikuskizunen dekretuarekin. Bakardaderik erabatekoenean gelditu zen gobernua lege proposamen hartan, eta agerikoa izan zen sortzaileen artean sortutako haserrea ere. Kulturari dagokion alorrean, ordura arte «linbo» batean zeuden tabernetako kultur eskaintzak eta kontzertuak arautzea zen dekretuaren helburua, Zupiriak legebiltzarrean adierazitakoaren arabera. Legeak taberna eta aretoetan eman zitezkeen emanaldiak murriztea proposatzen zuen horretarako. Urtean hamabi kontzertuko muga ezartzen zion, esaterako, emanaldiak egiteko lizentzia espezifikoa ez zuten tabernei.

Berehala sortu ziren protestak, eta ehunka sortzaile eta aretok egin zuten bat Ateak Ireki izeneko plataformarekin. Segurtasun Sailak bultzatu zuen lege aldaketa hura, berez, baina Kultura Sailaren eta sortzaileen arteko talkak hartu zuen protagonismoa berehala. Kulturgileen aldera lerratu zen oposizio osoa, eta baita iritzi orokorra ere, eta, azkenean, atzera egin, eta gobernuak bertan behera utzi zuen emanaldiak mugatzeko asmoa. Gatazka hark arrastoa utzi zuen, ordea, ordura arte jendaurrean karranka ozenegirik piztu gabe joandako lau urtekoan.

COVID-19 ETA LAGUNTZAK

Sektorearen haserrea

Koronabirusak ekarri du bigarren talka. Kargua hartu eta hasieratik beretik izan zuen ahotan sortzaileen egoera hobetzen saiatzeko asmoa Zupiriak, eta sektoreko langileak babesteko asmoa biltzen du, esaterako, hurrengo hiru urteetarako 2019an aurkeztutako Kultur Planaren lehen puntuak ere. Pandemiak ezarritako itxialdiak, ordea, agerian utzi du kulturgileek bizi duten prekaritate orokortua, eta bi hilabeteko geldialdiak egoera larrian utzi ditu haietako asko.

Laguntzarako hainbat diru sail jarri ditu abian Zupiriak gidatutako taldeak larrialdi egoera horri erantzuteko, baina neurri horiek ez dute sektorearen ezinegona baretu. Ehunka euskal sortzailek egin zuten bat, esaterako, apirilean egindako bi eguneko itzalaldi digitalarekin, eta, zalantza eta kezka giro horretan, haserrea piztu zuten lehen laguntzak banatzeko ezarritako irizpideek ere.

Laguntzek eurek baino gehiago, dirua banatzeko moduak piztu ditu kritikak. Kultur formakuntza bultzatzeko aurreikusitako 2,5 milioi euroko diru saila egokitu zuen Jaurlaritzak estu ziren sortzaileak laguntzeko, lehen kolpean. Egitasmoak, ordea, autonomo jakin batzuei bakarrik aurreikusi zien deialdira aurkezteko aukera, eta kanpo utzi zituen inoren kontura zebiltzanak. Moldatu egin zuten hori bigarren buelta batean, baina haserrea piztu zuen sortzaileen eskariak aztertzeko ordena zozketa bidez egingo zela jakiteak ere. Beste bi laguntza deialdi gehiago ere egin ditu sailak geroztik. Kultur enpresa txikiak laguntzeko bi milioi euroko diru saila onartu du, batetik, eta 640.000 euro jarriko ditu liburugintza, ilustrazioa, zinema, arte plastikoak eta digitalizazioa laguntzeko.

Neurri batean, itxialdiari zirrikituak agertu ahala joan da apalduz protesta hotsa ere, baina, pandemiaren eraginez, oraindik ere murriztuta daude zuzeneko emanaldiak egiteko aukerak, eta, ziurgabetasun egoera horretan, sortzaile askoren ezinegona ez da baretu. Eta tentsio horretan helduko da bozen eguna.]]>
<![CDATA[1977ko Zinemaldiari erakusketa bat eskainiko dio Artiumek irailean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/033/001/2020-07-08/1977ko_zinemaldiari_erakusketa_bat_eskainiko_dio_artiumek_irailean.htm Wed, 08 Jul 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1955/033/001/2020-07-08/1977ko_zinemaldiari_erakusketa_bat_eskainiko_dio_artiumek_irailean.htm Zinemaldiak 24 edizio izan ditu: ez dugu gogoko erakusketa, eta irailaren 9tik abenduaren 8ra arte jarriko dute ikusgai.

Franco hil berritan, tentsio handiko sasoia izan zen, eta, horrela, orduko jaialdi hura «zinema eta politika esperimentaziorako laborategi» bilakatu zela diote erakusketa antolatu duten komisarioek. Horren lekuko diren hamaika gutun, argazki, agiri eta ikus-entzunezko bilduko dituzte erakusketan, eta sekula ezagutzera eman gabeak izango dira haietako asko.

Egitasmoa Artium Museoaren bildumarekin antolatutako Zeru bat, hamaika bide. Praktika artistikoak Euskal Herrian 1977-2002 aldian erakusketarekin lotuta dago, eta Zinemaldiak eta Elias Kerejeta Zine Eskolak bultzatzen duten Zinemaldia 70: historia posible guztiak proiektuaren parte ere bada.]]>
<![CDATA[Izar bat, zinemaren itzaleko aldean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/032/001/2020-07-07/izar_bat_zinemaren_itzaleko_aldean.htm Tue, 07 Jul 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1873/032/001/2020-07-07/izar_bat_zinemaren_itzaleko_aldean.htm Cinema Paradiso; The Good, the Bad and the Ugly; The Mission; Novecento; In the Line of Fire; The Hateful Eight eta beste hamaika soinu banda ezagun. Zinemagintzak izan duen konpositorerik garrantzitsuenetako bat bilakatu du ibilbide horrek. Inoiz onartu izan duenez, berritzailea eta, aldi berean, herrikoia izatea izan du betiko erronka. «Konposatzen dudanean beti sentitzen dut ardura handi bat: zerbait guztiz originala probatu nahi izaten dut, eta, era berean, ulertua izango dena». 91 urterekin hil da, duela egun batzuk izaniko eroriko baten eraginez. Femurra hautsi zuen, eta ordutik ospitaleratuta zegoen.



Mario Morricone tronpeta jotzailearen seme izanik, etxean beti ezagutu zuen musika, eta konposizio batzuk egina zen jadanik 9 urte bete zituenerako. Gerora, Goffredo Alessandrini musikariaren gidaritzapean egin zituen konposizio, tronpeta eta koru-kantu ikasketak. Musika sinfonikoko konpositore gisa hasi zuen bere ibilbide profesionala, baina, beharrak bultzatuta, RCA musika ekoiztetxearentzako pop konposizioak eta abestien konponketak egiten ere aritu zen. Harenak dira, esaterako, Sapore di sale abesti ezagunaren moldaketak. Hasieran, lotsa puntu batez bizi izan zuen abangoardiaz kanpoko sorkuntza lan hura, baina, denborarekin, beti aldarrikatu zuen ofizio horretan ikasitakoa, eta, hain zuzen ere, formakuntza bikoitz horren arrastoak gorde izan dituzte beti bere konposizioek.

Musikaren narratibotasuna

Baina benetan ezagun egin zutenak zinema munduan eginiko lanak izan dira.

Lehenagotik ere aritu zen beste konpositoreek pelikulentzako sortutako musikari azkeneko egokitzapenak egiten, lan horregatik inon ere aitortzarik jaso ez arren, eta, azkenean, 1961. urtean egin zuen sinatutako lehen lana zinemarako, Il Federale filmari soinua jarrita. Famarako saltoa, ordea, spaghetti western filmen sortzaileetako batekin eginiko lanek eman zioten. Izan ere, Sergio Leone zuzendariaren lau filmi jarri zien soinua. Hala, 1970eko hamarkadarako, mundu mailako konpositorerik ezagunenetako bat bilakatu zen, eta zuzendaririk onenekin egin zuen lan ordutik: Bernardo Bertolucci, Roman Polanski, Giuseppe Tornatore, Oliver Stone, Pier Paolo Pasolini...

Morriconerentzat artistikoki «eskasak» izan ziren hasierako western haietarako egindako konposizioak, baina balio izan zioten sona lortzeko. Are gehiago. Zuzendariak berak ere onartzen du film haiek eskasak direla, baina zinemagintzan musikak duen garrantziaren adibide ere izan daitezke, Leonek esan izan duenez. «[Film horietan] Ezinbestekoa da musika, zeren eta nire pelikulak mutuak ere izan zitezkeen kasik, elkarrizketek ia ez dutelako pisurik, eta, beraz, elkarrizketek baino gehiago, musikak azpimarratzen dituelako ekintzak eta sentimenduak».

Azken urteetan eginiko lanik ezagunenak ere egungo zuzendaririk entzutetsuenetako baten pelikuletarako izan dira. Quentin Tarantinok jada erabilia zuen Morriconeren musika Kill Bill, Django Unchained eta Inglourious Bastards filmetan, baina harentzako propio musika sor zezan tematu zen zuzendaria, eta Erromara joan zitzaion bisitan horretarako, italierara itzulitako The Hateful Eight filmaren gidoiarekin. «Nahi duzuna egin dezakezu», esan zion zuzendariak konpositoreari, eta, hain zuzen, askatasun horrek lerratu zuen Morricone baiezkora. Lan hari esker eskuratu zuen musikagileak, 2016an, merezitako Oscar saria azkenean, aurrez bost aldiz finalisten artean egon ostean. Aurretik ere jasoa zuen beste Oscar sari bat, halere, Ohorezkoa, 2006an. Horiez gain, hiru Urrezko Globo, lau Grammy eta sei BAFTA sari ere eskuratu zituen, besteak beste.

Duintasuna mantentzeko ezinezko dantza baten pare deskribatu izan zuen Morriconek zinemarako musika sortzea. Sortutako doinu horrek aldi berean ase behar zituelako hala konpositorea bera nola filma, publikoa zein zuzendaria. Baina oreka bilaketa horretan, gainontzeko guztiaren aurretik bere irizpidea ezartzea lortu izan zuen konpositoreak, eta horregatik jaso izan zituen etengabe zinema zuzendarien deiak.

Ezagun da, adibidez, haren heriotzaren harira El Pais egunkariak gogora ekarri duen anekdota: nola deitu zuen telefonoz Flavio Mogherini zuzendariak bere film batentzako musika sor zezan eskatuz, «Txaikovski bat» behar zuela esanez, eta konpositoreak nola eskegi zion kolpean, haserreak sututa eta oihuka: «Nik ez dizut kaka ere emango».

Musika totala

Izan ere, erabateko sorkuntza zen zinemarako musika sortzea Morriconerentzat, eta hala utzi zuen idatzita bere biografian ere. «Soinu bandak konposatzeak aukera ematen dizu adierazpen era guztiekin lan egiteko: kanta melodikoarekin, rockarekin, musika dramatikoarekin, informalarekin, folkarekin... Zinemako musikak musika guztiak biltzen ditu, zinemak ere -arte modernoaren ikur denak- arte guztiak biltzen dituen bezala. Hori eskaintzen dio zinemak musikari: musika total bilakatzen du».

Milioika disko saldu zituen bere musikarekin, ehunka kontzertu eskaini ere bai bere orkestrarekin, eta musikagintzari eskainitako zortzi hamarkadako ibilbidearen ostean hil da orain konpositorea, bere musikarekin, proiektoreak ilunpetan uzten duen itzaleko aldean ere, zinemak bere izarrak izaten dituela frogatuz.]]>
<![CDATA[Zinemaldiko lehen fotogramak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/038/001/2020-07-04/zinemaldiko_lehen_fotogramak.htm Sat, 04 Jul 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/038/001/2020-07-04/zinemaldiko_lehen_fotogramak.htm Rifkin's Festival komedia erromantikoak emango dio hasiera programazioari. Egitarau osoaren lehen irudi bat baino ez dira hauek guztiak, halere.

Ziurgabetasunez betetako urtea izaten ari da hau zinemagintzarentzat, eta nabarmen eragin die egoerak jaialdiei ere. Cannesko zinema jaialdian estreinatzekoak ziren orain Donostian izango diren hainbat lan, esaterako, baina pandemiaren eraginez, antolatzaileek jaialdi hura bertan behera utzi, eta, horren ondorioz, zenbaitentzat Donostiakoa izango da lehen jendaurreko proiekzioa.

FRANÇOIS OZON
Éte 85 / Summer of 85r

Ezagun du Zinemaldiaren aparra François Ozonek (Paris, 1967). Urrezko Maskorra eta Gidoirik Onenaren Epaimahaiaren saria irabazi zituen 2012an Dans la maison filmagatik, eta, besteak beste, Sous le sable (2000), Le refuge (Epaimahaiaren Sari Berezia, 2009) eta Une nouvelle amie (2014) filmekin lehiatu da aurrez ere Donostian. Été 85 / Summer of 85 lanarekin egongo da orain berriz ere Sail Ofizialean. Nerabeen arteko maitasun kontuak dira pelikularen ardatza. Itsasontziarekin izandako istripu baten ondoren, itotzeko zorian dabil Alexis gaztea, baina David izeneko mutilak salbatuko du. Hala hasiko da 1985eko udan kokatutako maitasun istorioa.

NAOMI KAWASE
Asa Ga Kuru / True Mothers

Naomi Kawasek ere (Nara, Japonia, 1969) maiz parte hartu du Donostia Zinemaldian, eta, aurten, Urrezko Maskorra eskuratzeko lehian izango da berriz ere, Asa Ga Kuru / True Mothers filmarekin; ume bat adoptatzea erabaki duen ama baten eta ume horren ama biologikoaren artekoak dira pelikularen funtsa, eta familiaren esplorazio bat da lana, jaialdiko arduradunek azaldu dutenez. Aurrez, haren Genpin (Fipresci Saria, 2010) eta Vision (2018) filmak lehiatu izan dira Donostian, eta, bestela ere, Perlak sailean eta 2010ean ez-fikziozko zinemagintzari zein 2015ean Japoniako zinema independenteari eskainitako atzera begirakoetan ikusi ahal izan dira haren lanak.

SHARUNAS BARTAS
In The Dusk

Sharunas Bartasen kasuan (Siauliai, Lituania, 1964), In The Dusk filmaren erabateko estreinaldia eskainiko du jaialdiak. Aurrez ere egona da Cannesen, Berlinen, Venezian eta Locarnon, eta zinema jaialdien zirkuituan egile ezaguna da, beraz, lituaniarra. Donostian ere ikusi ahal izan da haren lana, 2014an Europa ekialdeko zinemagintzari eskainitako atzera begirakoaren barruan. Besteak beste, Frost eta Eurazijos aborigenas / Eastern Drift (2010) filmak zuzendu ditu, eta II. Mundu Gerraren ondorengo sobietarren okupazioa hartu du oraingoan gaitzat In The Dusk lanean, erresistentziako talde baten borrokari buruzko drama bat osatzeko.

THOMAS VINTERBERG
Druk / Another Round

Antolatzaileen hitzetan, Danimarkako azken hamarkadetako zinemagilerik esanguratsuenetako bat da Thomas Vinterberg (Kopenhage, 1969), eta haren Druk / Another Round filma proiektatuko du jaialdiak. Esperimentu bitxi batean murgildutako hainbat irakasleren bizitza kontatzen du lanak: uste dute lanaldian zehar intoxikazio etiliko maila bera mantentzea lortzen badute euren buruak zabaldu eta sormena areagotuko dutela.

DEA KULUMBEGASHVILI
Dasatskisi / Beginning

Orain arte film laburrak egin ditu, nagusiki, Dea Kulumbegashvili (1986) georgiarrak, eta, besteak beste, Cannesko zinema jaialdian estreinatu ditu haietariko batzuk. Dasatskisi / Beginning du fikziozko lehen lan luzea, eta Donostian proiektatuko dute lehenengoz. Jehovaren lekuko batek eta haren familiak bizi duten jazarpena kontatzen du filmak. Georgiako herrixka txiki batean bizi den komunitateari eraso egingo dio talde estremista batek, eta bere ordura arteko mundua nola suntsitzen den ikusiko du Yanna komunitateko buruaren emazteak.

TAKUMA SATO
Nakuko wa ineega / Any Crybabies Around?

Takuma Sato da (Akita, Japonia, 1989) Zinemaldiko Sail Ofizialean izango den beste zinemagile berria. Don't Say That Word! (2014) filma izan zuen lehen lana, eta hainbat sari jaso zituen hari esker Tokioko Pia zinema jaialdian eta Busango nazioarteko jaialdian. Bigarren film luzea du orain Nakuko wa ineega / Any Crybabies Around?, eta hura aurkezten izango da Donostian. Telebistak gizon bat biluzik zebilela korrika egiten grabatu ostean, haren bizitzak izandako aldaketak kontatzen ditu pelikulak. Zehazki, Namahage egunean harrapatu zuten Tasuku, mozkortuta. Egun horretan, ogro mozorrotuta ibiltzen dira gizonak etxez etxe, haurrak ikaratu eta urte osoan txintxo portatu daitezen agintzeko. Telebistak hartutako irudiek ihes egitera behartuko dute Tasuku, ordea, herria eta tradizioa lotsagarri uzteagatik. Bi urte geroago, herrira itzuliko da bere emazte ohiarekin eta alabarekin gauzak konpontzen saiatzeko, baina egoera oso gogorra aurkituko du. ]]>
<![CDATA[Arnasten duen museo bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/035/001/2020-07-02/arnasten_duen_museo_bat.htm Thu, 02 Jul 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1925/035/001/2020-07-02/arnasten_duen_museo_bat.htm Arnasa izeneko pieza. Itxita egonik ere, eta inguruan gizakirik izan gabe ere, museoak bizirik jarraitzen duela iradokitzen du lanak. Arnasten segitzen duela. Itzali. Eta piztu. Itzali. Eta piztu. Bizirik. Lan horri buruzko artikuluak abiatuko du BERRIAk udan, astero, artelan bati eskainitako kronika sorta.

Bilboko eraikinaren barruan, iluntasunetik sartu-irtenean dabiltza artelanak, bat, bi, hiru, lau, bost, sei, zazpi, zortzi segundo inguruko tarteetan. Giza arnasa bare baten erritmoa hautatu du artistak museoa bizirik irudikatzeko. Lasaitasunarena. Eduardo Txillidaren eskulturarekin batera, ordea, eraikinaren sarreran bertan, argiak ikusgarri bilakatzen ditu koronabirusari aurre egiteko bisitari guztiek erabili behar dituzten gel potea eta tenperatura neurtzeko termometrodun kamera ere. Izan ere, «bizitzea usadio hauskorra da», Jose Luis Otamendi poetaren bertsolerroak oroitarazten duenez.

Hiru gazte daude museoko plazan. Francisco Durrioren eskulturadun iturrian bizkarra jarrita erretzen du haietako batek, motel, museoa ikusi gabe begiratzen dio museoari tarteka, eta eraikinari bizkarra emanda daude beste biak telefonoari begira. Atariko kristalen ondoan beste bi gazte ari dira baserri batean pasatuko duten asteburuari buruz hizketan, eta kexu dira diskoteketako sarreren prezioagatik. Plastikozko eskularru batek. haizearen esanetara, paseatzen du arriskuaren oroigarria plazan. Juan Muñozen giza eskulturak zintzilik ikusten dira museo barruan.

Interruptore bat historian

Artearen historia osoa zeharka daiteke argiari segika. Donald Judd. Claude Monet. Caravaggio. Katedral gotikoetako beirateak. Eta, atzera eta atzera, nahi bada, are baita kobazuloetako labar pinturetaraino ere, argiaren negatiboan, milurtekoz milurteko iluntasunean bazkatzen aritu diren beren bisonte eta zaldi talde guztiekin. Atzean historia meta hori guztia duela pizten du Lopezek museoko interruptorea, eta balio dezake keinu horrek artistaren ibilbide artistikoa deskribatzeko ere. Pintura lantzen hasi bazen ere, lekuan lekurako eta kasuan kasurako sortutako instalazio eta ekintzek bihurtu baitute egun Euskal Herriko artistarik entzutetsuenetariko bat.

Badator argia, kolorez lehertu da Rafael Ruiz Balerdiren koadro bat horman, eta, berehala bueltatu da iluntasuna. Jarraitzen du paseoak, eta metro gutxi batzuetara, piztu dira argiak berriro. Errege, erregina, pertsonaia ezagun zein herritar (orain) anonimoen erretratuz betetako gela bat ikus daiteke orain. Miguel Unamuno zen? Galdera airean utziz itzuli da iluntasuna. Gero, solasaldi baten erdian izoztuta harrapatu dituzte Andres Nagelen bi giza figura, eraikinaren ertzeko aretoan, eta berehala bueltatu dira beren baitara. Jolas hori ere bada piezaren parte, paseatze hori. Joan-etorri horretan, gainera, iluntasunak ispilu bilakatzen ditu leihoak, eta, bat-batean, bisitariak bere buruaren isla ikusten du ikusten, erdiz kanpoan eta erdiz barruan, musuan maskararekin.

Bilboko museoan luze iraun duen beste itzalaldi bat ere argitzen du Lopezen lanak. 110 urtetik gorako ibilbidean, ikusezin izan dira emakumezko artistak Arte Ederren Museoan. 2014. urtean Marta Cardenas artistarena izan zen, esaterako, bertan emakumezko artista bati eskainitako lehen erakusketa indibiduala, eta gutxi batzuk gehiago bakarrik egin dituzte geroztik. Maiz kritikatu zaio joera hori erakundeari, eta, izpika bada ere, heldu dira aldaketa keinu txiki batzuk. Iaz, plan estrategikoaren barruan, emakumezkoek sortutako lanak ere erosteko betebeharra ezarri zion museoak bere buruari, esaterako, eta museoaren barruan lanketa eta borroka horrek izan dituen emaitzak ikusteko ere balio dezakete Lopezen argiek.

Ikusten ez diren landareak

Obra gonbidatuaren programak martxan daramatzan 19 urteetan museoak sekula ez zuen okasiorako propio sortutako piezarik eskatu orain arte. Lopezena da lehena. Koronabirusaren eraginez eraikinak izan duen bi hilabetetik gorako itxialdia abiapuntu izango zuen pieza bat eskatu zioten artistari, eta Arnasa izan da horren emaitza. Itxialdian museora egindako bisitan bizitakoa du oinarri, Lopezen hitzetan. «Museoa hutsik bisitatu nuenean, sentitu nuen obra horiek guztiek hor jarraitzen zutela, nahiz eta gu ez egon. Bizitza-sentipen oso indartsua izan zen, museoa itxita egonda ere, lagungarria dela sentitu nuen, lorategi bat bezala, bertara ezin sartu bagara ere eta zuzenean ezin badugu ere hura ikusi edo hartaz gozatu, bertako zuhaitzek eta landareek denon bizitzari laguntzen diote, airearen bitartez».

Egunak itzaltzen hasiak diren honetan, uda osoan jarraituko du piezak martxan, iluntzero, pizten, itzaltzen, pizten, itzaltzen, eta pizten, azkenik, irailean erabat itzaltzen bukatzeko.

'ARNASA'

Egilea. Maider Lopez (Donostia, 1975).

Lekua. Bilboko Arte Ederren Museoa.

Urtea. 2020.]]>
<![CDATA[Bizitzaren aldeko ariketa kontzientea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/033/001/2020-07-01/bizitzaren_aldeko_ariketa_kontzientea.htm Wed, 01 Jul 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1873/033/001/2020-07-01/bizitzaren_aldeko_ariketa_kontzientea.htm Begiak zerumugan poema bildumako testuak norentzat diren azaltzen saiatu denean geratu zaio hankamotz hiztegia Miren Agur Meabe idazleari. Azaldu duenez, helduek zein haurrek irakurtzeko dira liburuko testuak, eta, horregatik inprobisatu ditu «adin anitza» eta «multi-adina» definizioak. «Poesia gardena da, irudian oso oinarritua, makulu gisa hoskidetasuna eta musikaltasuna dituena, herri formen oihartzunak dituena, eta tarteka ozen, eta tarteka zurrumurruka esatekoa dena. Uste dut poema batzuk kantatzeko modukoak ere izan daitezkeela». Iluntasunetik argitasunerantz egindako bidaia bat kontatzen du lanak, Meaberen hitzetan, eta Ane Pikaza ilustratzailea arduratu da bidaia horrentzako irudiak sortzeaz. «Zerumugarantz ibiltzea bizitzaren aldeko ariketa kontzientea da, jakinik ezinezkoa dela zerumugara iristea». Elkar argitaletxeak kaleratu du lana.

Azken hamabost urteetan han eta hemen sakabanatuta argitaratutako 200 poema baino gehiagoko multzotik berreskuratutako 68 poemak eta 48 aforismok osatzen dute liburua. Baina Meabek ez zuen testu soltez osatutako bilduma soil bat kaleratu nahi, eta horregatik sortu du liburua hasieratik bukaerara zeharkatzen duen lau geltokiko bidaiaren ideia. «Materialak aukeratzen eta ordenatzen joan ahala, testu berriak ere sortzen joan naiz, eta, apurka-apurka, lanak beste dimentsio bat hartu du, sakonagoa».

Atalkako irudi jarraitu bakarra

Hain zuzen ere, bidaia horixe ilustratu du Pikazak irudietan. Etxe bakarti urdinkara batetik hasi, eta, urratsez urrats, lauhazka dabilen emakumezko zentauro arrosa baten irudiraino heltzen den irudi jarraitu bakar bat sortu du ilustratzaileak horretarako. Atalez atal zatikatuta ikus daiteke irudi oso hori lehenik liburuan, baina horma irudi gisa, eta irakurleak erraz askatu ahal izateko moduan ere txertatu dute ilustrazioa liburuaren bukaeran, marrazkiek irudikatzen duten trantsizioa osorik ikusi ahal izateko. Eta aldi berean bi formatu horiek kontuan hartzea izan da Pikazaren erronka nagusia. «Politena izan da irudi oso bat sortu behar nuela, bere osotasunean funtzionatu behar zuena, eta, era berean, liburuak proposatzen zituen atal guztietatik pasatzen joan behar zena».

Koronabirusaren krisi betean sortu ditu Pikazak liburuko irudiak, eta, lan horretan murgilduta egoteak «salbatu» egin duela dio. Pozik azaldu da emaitzarekin irudigilea, eta Meabek ere haren lanaren kalitatea nabarmendu du, liburuaren aurkezpenean. «Miresgarria da liburu hau ikusteko zelan bihurtu daitekeen paper mordo bat objektu zoragarri».]]>
<![CDATA[Durangoko Azoka «egokitua»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1941/030/001/2020-06-30/durangoko_azoka_egokitua.htm Tue, 30 Jun 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1941/030/001/2020-06-30/durangoko_azoka_egokitua.htm TaupaDA! leloarekin. «Seguru gaude jendeak erantzungo duela. Guztiok egokitu beharko dugu».

Egoera «zaila» dela onartu du Nerea Mujika elkarteko lehendakariak. «Ezjakintasuna da nagusi. Inork ez digu ziurtatzen abenduan oraingo egoerari eutsiko diogun, hobeto egongo garen, edo beste itxialdi batean egongo garen». Baina, ezinbestean, egoera horretan egin beharko da azoka aurten, eta, horregatik, «etengabeko» harremanetan dabiltza azokaren parte diren gune, argitaletxe eta erakundeekin. Arantza Atutxa elkarteko kudeatzaileak esan duenez, haiekin «kontrastatuta» egin dituzte orain arteko urrats guztiak, eta hala egin nahi dituzte hemendik aurrerakoak ere.

Hasteko, laburragoa izango da aurtengo azoka. Berez, bost eguneko programa zuten buruan aurtengorako, baina lau egunera murriztu dute egitaraua. Lehen eguna kendu dute. Baina hori ere ez erabat. Abenduaren 4an azoka fisikoki itxita egongo den arren, Gerediagak formatu digitalera egokituko du ikastetxeentzako izan ohi den lehen eguneko programa. «Pilaketak ekiditeko».

Zuzeneko gutxiago

Hori da kezka nagusia, eta zuzeneko emanaldiei buruzkoa da galdera nagusia horregatik. «Denok gabiltza kezka horrekin», esan du Atutxak. Zalantzak dira nagusi oraingoz. «Zuzenekoak egitekotan, nola egin, zer edukierarekin, ohiko formatuan egitea komeni den edo bestelako formatu bat bilatu beharko den...». Edonola ere, aurten, azoka bisitatu, lagunekin elkartu eta sortzaileen sinadurak jasotzeko aukera eskainiko duen azoka bat da antolatzaileek buruan dutena.

Azokaren antolaketari ere eragingo diote egokitzapenek. Berez, zazpi gunek osatzen dute azoka, baina haien eskaintza ere moldatu egin beharko dela aurreikusten du Gerediagak. Atutxak eman du azalpena: «Guneak azokaren parte dira, eta egongo dira azokan; beste modu batera egongo dira, eta birtualera joango da programaren ehuneko handi bat. Ikusi beharko dugu zelan antolatu azokan bertan egongo diren emanaldiak. Baina protokoloak eta bestelakoak argitu arte, haiekin gabiltza elkarlanean».

Denda digitala

Zenbait argitaletxek jadanik baieztatua dute azokan izango direla, baina aurreko urteetan baino salmahai gutxiago egongo direla uste dute antolatzaileek. Irailean zabalduko dute aurten ere eskariak aurkezteko epea, eta, esan dutenez, oso litekeena da izen emateak ere sasoi horretan dagoen egoeraren araberakoak izatea. «Orain hitz bi ditugu denok ahotan», esan du Mujikak, «moldatu eta egokitu, egokitu eta moldatu. Eta azokara datozenak eta antolatzen dugunok hitz berberak erabiltzen baditugu, seinale ona dela dirudi».

Azoka martxan izango den egunetan denda digital bat ere jarriko dute azokaren webgune ofizialean. 2020ko nobedadeak bakarrik salduko dira denda horretan, eta azokak irauten duen egunetan soilik egongo da erabilgarri.

Ziurgabetasun orokortuaren erdian ere mezu «baikorra» eman nahi dute antolatzaileek aurtengo leloarekin. Horregatik hautatu dute TaupaDA! lelotzat. Esan dutenez, euskal kulturgintzak bizirik jarraitzen duela adierazi nahi dutelako.]]>
<![CDATA[Ezagutzen den Safo osoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/025/001/2020-06-27/ezagutzen_den_safo_osoa.htm Sat, 27 Jun 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/025/001/2020-06-27/ezagutzen_den_safo_osoa.htm Safo. Poesia guztia titulupean.

Filologia klasikoa ikasi zuen Lopez Las Herasek, eta han ezagutu Safo. «Bost urte pasatu genituen itzuli eta itzuli, latinetik eta grezieratik, eta beti itzultzen genituen gizonezkoen testuak, eta, neure buruari galdetzen nion ez al zegoen idazten zuen emakumerik garai hartan». Orduan heldu zitzaion Saforen erreferentzia, eta pixkanaka hasi zen hura itzultzen. Zuzenean eoliar dialektotik euskaratu ditu haren poemak, tarteka gaztelera ere makulu hartuta, olerkien egoera «eskasa» zenean. «Libre xamarra izan da itzulpena, baina beti originala oinarritzat hartuz».

Poemen aurretik, 21 orrialdeko hitzaurrea ere txertatu dio liburuari itzultzaileak, egileari, sasoi historikoari eta orduko literatur joerei buruzko azalpenekin, eta, bertan dioenez, lanbro artean ezkutatuta bakarrik ikus daiteke Saforen figura. Jakina da, adibidez, Lesbosen bizi izan zela, eta «ia erabat adosturik dago» Kristo aurreko VII. mendearen bigarren erdian eta VI. mendearen lehen hamarkadetan bizi izan zela ere. Nahasi xamarra da gainontzeko guztia. Antzinatetik hasita. Saforen aitari zortzi izen desberdin egozten zaizkio, esaterako; zalantzan jartzen da ezkonduta egon zela eta Kleis izeneko alaba bat izan zuela; eta Safo poeta izan zela dioen bertsioarekin batera iraun du gaur egunera arte Safo prostituta zela dioen beste bertsio batek ere. Itzultzailearen hitzetan, horregatik, bere poemetan utzitako aztarnak dira haren bizitzari buruzkoak jakiteko iturririk zuzenena.

Etiketarik gabe

Eros-a da Saforen poesiaren «bizkarrezurra», Lopez Las Herasek dioenez. «Baina berak ez du irudikatzen jainko bat balitz bezala, baizik eta gizakia harrapatzen duen indar irrazional bat bezala. Zorabioa eragiten duena, izerdi hotza, dardarizoa... Eros-a ulertu behar da Saforen poesia ulertzeko». Desira eta maitasun hori, gainera, askatasunarekin lotu du itzultzaileak. «Ezin da ukatu Saforen poesiak maitasun homoerotikoa adierazten zuela. Sexu bereko pertsonen arteko erlazioak ukaezinak dira bere poesian, baina horrek ez du esan nahi lesbianismoaren edo homosexualitatearen eredu izan zenik, gizonezkoekiko maitasuna ere adierazten zuelako. Berak askatasuna adierazten zuen; ez zuen etiketarik nahi».

Horregatik, itzultzaileak ez du idazlearen homosexualitateari buruzko aipamenetan gehiegi luzatu nahi izan hitzaurrean. Azaldu duenez, Safok landutako gai horiei buruz egin diren irakurketek, maiz, gehiago esaten dutelako irakurketa horiek egin diren garaiaz, Safok bizi izandakoaz baino.

Bestela ere, Safo emakumezko izateak gehiegitan baldintzatu du haren irakurketa. «Emakume batek konposaturiko poemak emakume izate hutsagatik beste ikuspegi batetik neurtzeari uzten diogunean, orduantxe iritsiko gara poesiaren edertasunaz benetan gozatzera. Olerkien edukia eta erritmoa egilearen generoari erreparatu gabe eta horrek berarekin dakartzan konnotazioak erabat baztertuz arnastea, horixe da poesiaren zinezko kutsua».

Lopez Las Herasek Afroditaren ibilbideak deitu duen poema izan daiteke Safo itzultzeko eta interpretatzeko dauden zailtasunen erakusgarri. Testu oso hartatik, esaldi oso izatera iristen ez diren lau txatal soltek iraun baitute soilik. «Edo Zipre edo Pafos edo Panormos zu...// ...eta irrikan nago eta gogo biziz bilatzen dut...// tantaka isuri den nire bihozminaren arabera./ Iraintzen duena atsekabeek/ eta ekaitzek eraman dezatela.// Kiskaldu egiten gaituzu».

Itzultzaileak hitzaurrean dioenez, neurri batean, Saforen alde jokatu du denborak. «Beste garai batzuetan, itzultzailea hondamena konpontzera beharturik zegoen, gorputz adarrak moztuak dituen estatuari besoak jartzen dizkion zizelkatzailea bezalatsu. Gaur egungo artea ulertzeko moduak, ordea, onartzen du zatikako lana aukera estetikoei irekita egotea. Beraz, beharbada, iraganeko erlikien irakurle trebe gisa hezi gaituzte».

«Liburu berezia» da, Aritz Gorrotxategi Balea Zuria argitaletxeko kidearen hitzetan. Eta inbutu moduko bat irudikatuz azaldu du zergatik. «Lehenengo aldia delako Safo osotasunean itzultzen dena euskarara. Itzulpenak, berez, ez dira asko, poesiakoak gutxiago, eta, gainera, gehituko nuke, klasikoen poesia, eta, batez ere, Antzinako Greziako eta Erromako lanen itzulpenak askoz gutxiago dira». Eta bakantasun horretan dator, horregatik, Saforen poesia biltzen duen liburua. «Ospakizun bat da».

Aurora Luque poeta eta Saforen gaztelaniarako itzultzaileak idatzi du liburua ixten duen hitzostea, eta mugarri eta bilgune deskribatzen du egilea hark ere. «Safo milurtekoetan barrena dabil argi-isuri geldiezina bezala. Harengana jo zuten —babesleku gisa, autoritate gisa eta sortzeko pizgarri gisa— haren ondoren poesia idatzi zuten emakume ia guztiek». Orain, euskaraz ere topa daiteke babesleku hori.]]>
<![CDATA[HAICEAN CHORIA BEZALA]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/034/001/2020-06-21/haicean_choria_bezala.htm Sun, 21 Jun 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1917/034/001/2020-06-21/haicean_choria_bezala.htm Historia Animalium lana osatzen duten lau liburukiak ordura arte sakabanatutako jakintza antolatzeko, eta espezieak identifikatzera ohituta dagoenaren ordenarekiko zaletasuna bera igar daiteke egilearen hizkuntzalaritza lanetan ere. Bateko eta besteko tximeleta espezieak balira bezala, elkarren ondoan iltzatuta dirudite 130 hizkuntza inguruk Gessnerrek 1555ean argitaratutako Mithridates de differentis linguis lanean. Gasper Waser hizkuntzalari, matematikari eta teologo suitzarra izan zen, ordea, (Zurich, 1565-1625), bigarren bueltan, Gessnerrek hasitako bildumari euskarazko txatala gehitu ziona. Beste hainbat hizkuntzarekin egin bezala, euskarari buruzko azalpen bat txertatu zion Gessnerren lanari, euskarazko aitagure bat, eta baita ehun hitzeko hiztegitxo bat ere. Horregatik dago euskara Suitzan argitaratutako 1610eko liburu horretan. Arima, bihotza, odola eta vicitzea hitzekin, adibidez. Eta ezohiko espezie bihurtzen du horrek argitalpena.

Ikertzaileek lehenagotik ere bazuten liburuaren berri: Europako hainbat liburutegitan topa daitezke aleak, eta sarean kontsultatzeko moduan jarrita dauka berea Bavierako estatu liburutegiak. Mintzoa argitaletxe nafarrak Italian topatutako ale bat erosi du asteotan, ordea, eta albiste bilakatu du horrek berriz ere lana.

Liburua ez da esku bete baino handiagoa, eta haren parte txiki bat soilik da euskarari buruzkoa. Sei orri, guztira. Salbuespenen distira dario laginari, ordea. Erosi duten alea egoera bikainean dagoela dio Aritz Otazu Mintzoa argitaletxeko arduradunak, gainera, eta, aitortu duenez, jadanik sei erosketa eskaintza jaso dituzte. «Harribitxi bat da», laburtu du. «Liburu honek erakusten du 1610ean Suitzan inprimatutako liburu batean euskarak bazuela garrantzia, eta ezaguna zela». Nafarroako Gobernuak erosiko duen zain daude argitaletxekoak orain, baina, bestela ere, alea Euskal Herrian geratuko dela ziurtatu dute.

Lau hamarkada daramatza argitaletxeak Nafarroako historiarekin lotutako antzinako argitalpenak salerosten, eta hamar urte zeramatzaten Turinen topatutako Waserren lanaren atzetik. Otazu: «Normalean ni neu joaten naiz halako liburuen bila, baina, pandemiaren eraginez, mezulari bidez heldu da harribitxia oraingoan». Onartu duenez, luze joan zitzaizkien liburua jaso arterainoko egunak, baina, azkenean, ongi egin dute Europako zeharkaldia Waserren ehun hitzek.

Hizkuntza basatiaren mitoa

Sekula baino oihartzun handiagoa lortu dute Mintzoa argitaletxekoek erosketa honekin. Baina nahasmendua eragin zuen albisteak hasieran. Liburua aurkikuntza modura aurkeztu zuten hainbat hedabidek, eta euskarazko txatala Waserrek txertatu zuela zehaztu gabe aipatu zuten Gessner egiletzat. Zehaztugabetasun horrek bultzatuta, hainbat azalpen idatzi zituen Ricardo Gomez filologiako doktoreak Filoblogia blogean, eta haiei esker heldu da lanari buruzko argazki zorrotzagoa. BERRIAri azaldu dionez, nolabaiteko ziurtagiri moduko bat izan ziren bere garaian halako publikazioak. «Halako laginek balio zuten frogatzeko euskara idatziz erabil zitekeen hizkuntza bat zela, eta ez ahozko hizkuntza basati bat, Erdi Aroan uste zen bezala».

Adituek lehendik ere bazuten lanaren berri, eta, Gomezek dioenez, euskarak Europan pizten zuen jakin-minaren lekukotza ematen du argitalpenak. Hori da haren interes nagusia. «Erakusten du euskarak Europako humanisten interesa piztu zuela XVI eta XVII. mendeetan, Errenazimentuan sortu zen herri hizkuntzei buruzko interesaren barruan».

Euskarari buruzko azalpen labur batzuk ere sartu zituen sarrera gisa Waserrek, eta, besteak beste, azaltzen du sasoi hartan Arabak, Bizkaiak, Gipuzkoak, Nafarroak eta Biarnok osatzen zutela euskararen lurraldea. Baina nondik heldu zen ikerlaria liburuko otoitzera eta ehun hitzeko bilduma horretara?

Hiztegiaren iturburua

Gomezek dioenez, ikerlariek zehatz identifikatuta dauzkate Waserren iturriak, eta, beraz, ez da zaila haren ibaian gora jota jatorriraino iristea. Interneten erosketa publiko egin eta berehala ohartu zen jendea Waserren liburuan zetorren aitagurea Leizarragaren Testamentu Berria-n zetorren bera zela, han bezala, hitanoan emana (1571): «Gure Aita zeruetan aizena, sanktifika bedi hire izena...». Liburuan bertan ere aipatzen du Waserrek Leizarragaren izena, baina, Gomezek dioenez, suitzarra zeharka heldu zen harenganaino: Bonaventura Vulcaniusek 1597ko argitaratutako liburuaren bidez, zehazki. Waserrek hari hartu zizkion otoitza eta hiztegia, eta hark, berriz, Leizarragari. Gomezek dioenez, ordurako Europa protestantean aski ezaguna baitzen haren lana. «Leizarragaren itzulpenek ikaragarri eragin zuten Europan euskarari buruzko ikuspegia aldatzeko, Jainkoaren hitza euskaraz adieraz zitekeela erakutsi zuen eta».

Zirrara moduko bat eragin du sarean, orain, Mintzoaren erosketaren albisteak. Izan da, adibidez, Waserren hitz zerrenda ikusi, eta haren grafia nabarmendu duenik, testuan, besteak beste, «tz» hizkia agertzen delako, baina Gomezek ez du nabarmentzeko moduko ezer ikusten hor. «Erratak gorabehera, iturrietan erabilitako grafia bera aurkitzen dugu. Ez du ezer berezirik alde horretatik». Hitz gehienak lehen kolpean identifikatu ahal izateak piztu du beste zenbaiten arreta, baina, Gomezen ustez, zirrara horrek ere ez du oinarri zientifiko handirik. «Hitz solte batzuek ez digute gehiegi esaten hizkuntzaren bilakaeraz, are gutxiago oinarrizko hiztegikoak badira». Gehitzen duenez, Waserren liburuan datorren gaztelaniazko aitagurea, adibidez, hurbilago dago gaur egungotik, euskarazkoa baino. «Hizkuntza guztiak aldatzen dira denboraren poderioz, eta euskara ez da salbuespena».

Mugimenduan diren hitzak

Mintzoa argitaletxeko Otazuk dioenez, ordea, ez da hori gertatzen Waserren liburuan datozen hizkuntza guztiekin. Asko desagertu egin dira, eta hor eten da haien bidea; eta, aldiz, Waserren liburua argitaratu zenetik lau menderen buruan, oraindik ere euskarak mugimenduan segitzen du, ibayan arraya, ceruän odeya, landan caldia edo haicean choria bezala, haren hitzekin esatearren.]]>
<![CDATA[Euskal literatura izan zena eta izan zitekeena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1988/035/001/2020-06-21/euskal_literatura_izan_zena_eta_izan_zitekeena.htm Sun, 21 Jun 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1988/035/001/2020-06-21/euskal_literatura_izan_zena_eta_izan_zitekeena.htm Testamentu Berria-ren kasua. 1995ean, 33 milioi pezetako salneurria (198.000 euro inguru) jo zuen haren lehen argitalpenaren ale batek Londresko Christie's enkante etxean, Antso Azkarra fundazioaren eta Nafarroako Kutxaren artean izandako lehiaren ondorioz. Finantza erakundeak eskuratu zuen azkenean, eta titularretara heldu zen albistea, orain dela justu 25 urte. Handik hamabi urtera, ordea, 2007an, erosle bakar bat ere agertu ez zela ikusita, Londresko Sotheby's etxeak bertan behera utzi behar izan zuen Leizarragaren beste 1571ko ale baten enkantea, 28.500 euroko salneurrian. Albistearen berri izatean, Euskaltzaindia berehala jarri zen harremanetan enkante etxearekin, eta hurrengo urtean erosi zuen liburua. Baina azken kapituluak baino ez dira horiek, bestela ere sorreratik beretik paradoxaz beteta dagoen liburu baten historian.

Euskal literaturaren sorrera monumentu bat da Leizarragaren lana: euskara batu eta jaso bat sortzeko lehen ahalegina, euskal itzulpengintzaren abiapuntu sendoenetako bat, eta Bernat Etxepareren Linguae vasconum primitiae obraren ondoren kontserbatu diren euskarazko argitalpenik zaharrenetan bigarrena. Joana III. Albretekoa Nafarroako erreginaren aginduz heldu zitzaion Leizarragari Itun Berria eta beste hainbat testu erlijioso euskaratzeko enkargua, eta eskari haren emaitza dira Arroxelan (Frantzia) argitaratutako Jesus Krist gure Jaunaren Testamentu Berria. Harekin batera, beste hainbat liburu ere argitaratu zituen, gainera.

Hamabi ale, guztira

Protestantismoa hedatzen ari zen Europan, eta fede berrirako testuak behar zirelako egin zion enkargua Nafarroako erregina protestanteak itzultzaileari. Liburua argitaratu eta gutxira hasi zen protestanteen eta katolikoen arteko gudua, ordea, eta, kontrarreformarekin, denbora luzerako eten zen Leizarragak abiatutako joera jaso eta batuzalea.

Julien Vinsonek egindako ikerketaren arabera, Testamentu Berria-ren 26 ale zeuden 1907an, baina hamabi besterik ez dira geratzen egun, Pruden Gartzia euskaltzain urgazle eta Euskaltzaindiko Azkue Bibliotekako eta Artxiboko zuzendariak 2008an egindako kontaketaren arabera. Nafarroako Kutxak berea Nafarroako Gobernuaren esku utzi zuen 2014an, eta Euskaltzaindiak 2008an erositakoa erakundearen Bilboko egoitza nagusian dago. Edonola ere, erraz topa daitezke sarean haren kopia digitalizatuak, eta eskura daude obrari buruzko adituen hamaika ohar eta iruzkin ere.

Auñamendi entziklopedian, esaterako,bide itxi baterako norabidea erakusten duen ate baten gisa irudikatzen du Leizarragaren lana Ur Apalategi ikertzaileak. «Protestantismoak nagusitu den bazter guztietan sustatu duen irakurketa indibidualaren praktika hemen ere hedatu eta demokratizatu balitz, ziur egon gaitezke gure literaturaren bilakaera historikoa hagitz ezberdina izango zatekeela».]]>
<![CDATA[Harpausoak etsipenean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/036/001/2020-06-21/harpausoak_etsipenean.htm Sun, 21 Jun 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1944/036/001/2020-06-21/harpausoak_etsipenean.htm
«Idazle batentzat, maitasun karta bat hiztegiarekin idaztea bezala da hizkuntza aldatzea». Baina, hain zuzen ere, arroztasun horren bila zebilen pentsalaria. Esaten zuenez, errumanieraz hitzak etorri egiten zitzaizkion, eta, frantsesez, aldiz, haien bila joan behar izaten zuen. Mediku baten mahai gainean zabaldutako tresna sorta baten pare ikusten zituen hitz horiek bere aurrean «nigandik kanpo, bakoitza bere lekuan», eta hitz bakoitza «kontzienteki» hautatzera behartzen zuen horrek, eta ezerosotasun horren emaitza ere bada haren literatur estilo zuzen, tarteka idor eta ia beti poetikoa. Eta egileak Leo Guilletekin 1982an izandako solasaldian onartu zuenez, gainera, ezinbesteko egin zitzaion euskaldun baten laguntza hizkuntzatik hizkuntzarako aldaketa hori egiteko: George Lacombe literatur ikerlari eta euskalariarena, zehazki (Ortheze, Frantzia, 1879- Paris, 1947).

«Hainbat liburu idatzi nituen errumanieraz, eta guztiak daude gaizki idatzita: nik uste nuen idazteak ez zuela inolako garrantzirik. Gauzak esateko idazten da, baina idazteko moduak, adierazkortasunak bere horretan, niretzat, ez zeukan inolako garrantzirik. Baina Frantzian ikasi nuen idazteko ekintza bera zibilizazioaren parte dela». Eta, hain zuzen ere, bira estetiko hori azaltzeko egiten du Cioranek Lacomberen aipamena. «Halako kokospekoa zeukan gizon bat zen, maingua -I. Mundu Gerran galdu zuen eskuineko besoa-, eta sakon ezagutzen zuen euskara».

Irakasleak zein prostitutak

Eskualtzaleen Biltzarreko lehendakari izandakoa zen Lacombe. Luze zabal ikertuak zituen euskal kantutegia eta klasikoak, eta euskaltzain ere bazen. Horrez guztiaz gainera, «maniatiko» bat ere bazela kontatzen du pentsalari errumaniarrak, eta Parisko Sorbonako unibertsitatean haserreak jota erretratatzen du, irakasleei kargu hartzen haietako batek akats linguistiko bat egiten zuen aldiro. Ez hori bakarrik. «Ikusten zituen emakume ia guztiei ekiten zien kalean, eta prostitutekin hitz egitea zen haren dibertsioetako bat. Eta prostitutei ere frantsesez egiten zituzten akatsak zuzentzen zizkien; horrek ikaragarri dibertitzen ninduen».

Bada, Cioranen hitzetan, gizon hark lagundu zion bere estilo ezagunerainoko bidaian. «Ergela irudi lezake, irudi lezake irigarria, baina gizon hark ikaragarrizko eragina izan zuen nigan». 1949an argitaratu zen Precis de decomposition (Dekonposizio bilduma) liburua, bukatu berri-berritan. Argitaratu aurretik, eskuizkribua Lacomberi erakutsi nahi izan zion pentsalariak; idazlearentema ikusita, gogoz kontra baina onartu egin zuen proposamena euskaltzainak. «Eskuizkribuarekin agertu nintzen zita egin genuen kafetegian», kontatzen du Cioranek; «irakurri nion orri bat, eta lo gelditu zen. Ohartu nintzen ez zegoela ezer egiterik». Eta, halere, pentsalariak dioenez, hari zor dio lehen liburu hura. «Hitzei buruz gogoeta egiteko eta mundu guztia zuzentzeko zuen mania horrekin, baita irakasle zirenak ere, lagundu egin ninduen idazketaren ekintzaren kontzientzia deitu dudan horrekin. Hori zen, zehazki, nik ez neukana... eta soilik Frantzian sakonki garatuta dagoena. Idaztea Frantzian bakarrik da ekintza benetan sakratu bat».

1982koa ez da pentsalariak Lacomberi buruz egindako aipamen bakarra, ordea. Ia hitzez hitz errepikatzen du haren deskribapena, berriz ere, 1984an, Tubingako Institutu Frantsesean, Gerd Bergflethekin izandako solasaldian. Eta berriro nabarmentzen du bere idazkeran izan zuen eragina. «Harekin izandako harremanari esker ikasi nuen Hitzaren ahalguztiduntasuna».

Cioranen lanak izkin egiten dio pentsamendu sistematizatu eta egituratu bati . Ez zen apeta hutsa, ordea. «Kontraesanik ez onartzea da pentsamendu egituratuen drama. Faltsukeriara jotzen da koherentzia babestearren. Aldiz, txatalka idatziz gero, egun bakarrean gauza bat esan dezakezu, eta baita haren kontrakoa ere. Zergatik? Bada, txatal bakoitza esperientzia ezberdin batetik datorrelako, eta esperientzia horiek bai, badirelako egiazkoak: garrantzitsuena dira».

Liburu osorik ez, baina txatal batzuk baditu euskaratuak. Cioranek suizidioari buruz idatzitako hamaika aforismo itzuli zituzten, esaterako, Felipe Juaristik eta Koldo Etxabek Porrot aldizkariak 1984ko azaroan gaiari eskainitako monografikoan. Bazuten non hautatua. Izan ere, Cioranek ia bizitza osoa eman zuen gai jakin horri buruz gogoetan eta idazten. Giza kondizioaren azken askatasun esparrutzat zeukan ekintza pentsalariak, eta, ezerezaren ideiak bezala, hasieratik bukaeraraino blaitzen du gaiak haren obra. «Heriotzari buruz pentsatzen ez dudan aldiro daukat nire baitako norbaiti tranpa eta iruzur egiten diodan inpresioa». Gai horri buruz idaztearen ekintzak baketzen zion suizidatzeko gogoa, Fernando Savater pentsalariarekin 1977. urtean izandako solasaldi batean onartu zuenez. «Bizitza eta neure burua iraintzeko idatzi dut. Emaitza? Hobeki eraman ditut bai neure burua, bai eta bizitza ere».

Suntsitzeko koadernoak

Eta suizidioari eskainitako bere ehunka testu horietako batean idatzita utzi zuenez, egin, egingo zukeen bere buruaz beste, baldin eta ez balitz Johann Sebastian Bach konpositorearen bi biolinentzako kontzertuagatik. Hamabost minutu inguruko pieza horretan, «ezerezarekiko eztitasun bat» entzuten zuen pentsalariak. Hutsuneari biraka aditzen zituen hariak, eta zirimola hari esker itzultzen zen bere izatera, «ezerezarekiko eta guztiarekiko esker onez horditurik». Baina bere buruaz beste egiteari buruzko ideiari hamaika lerro eskaini ostean, 84 urterekin hil zen, Parisen, luzaroan alzheimerra izan ondoren, pilula modura osatutako hamaika txatalen obra argitaratu zabal bat utzita atzean, eta etxeko ganbaran ezkutaturik, hil ostean soilik ezagutu ziren beste 34 gogoeta koaderno idatzita.

Azalean ohar bat zeramaten haietako askok: «Suntsitzeko». Baina egun bilduma modura argitaratuta irakur daitezke, egileak izatearen eta ez izatearen artean bizi izan zuen borrokaren azken froga modura.]]>
<![CDATA[Musikagintza lehena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2020-06-13/musikagintza_lehena.htm Sat, 13 Jun 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2020-06-13/musikagintza_lehena.htm Asier LI konpositoreak sortu duen lanarentzat ere (Beasain, Gipuzkoa, 1979). Horrela bizitzeko izendatu du proiektua, eta «saiakera musikal fikzionatu bat» dela dio berak. Nagusiki, naturari eta generoari buruzko gogoetek zeharkatutako obra musikal bat da lana, sei atalekoa eta lau ordu ingurukoa, eta haren lehen atala argitaratu du orain: Formazio duala. Soinu esperimentazioaren, saiakera filosofikoaren eta ambient musikaren artean dabilen lan bat da emaitza, definizio irristakorrekoa, eta egilearen Youtubeko kanalean eta Bandcamp orrian entzun daiteke. Lan lehen bat.

2017an hasi zen grabazioekin, eta hiru urte eman ditu etxeko estudioan lanean. Orain, denbora horretan pilatuz joandako material guztia bahetu eta antolatzea izan da Lopez Iraolaren azkenaldiko lana. Osotasuna lortzea izan da proiektuaren lehen ataleko erronketako bat, adibidez. «Dena ez da entzuteko erraza, baina ez nuen entzuteko astuna suertatzerik nahi. Behin entzuten jarritakoan, halako arintasun bat izan zezala nahi nuen». Muntaketarekin lortu du hori.

Lehen piezak irauten duen ia ordubetean, bata bestearen atzetik txirikordatu ditu hamaika abesti txatal edo keinu musikal, eta etengabeko joan-etorri horrek ematen dio erritmoa lanari. Metodo bat ere asmatu zuen horretarako: mota bateko edo besteko atmosfera musikalak zituzten doinuak identifikatu zituen lehen-lehenik, kolore batekin lotu zuen haietako bakoitza, eta formula matematiko baten bidez ordenatu ditu gero, gehiegi luzatu edo pilatu ez zitezen. «Ez nuen aurreikusgarria izaterik nahi, baina, era berean, nahi nuen dosifikazioa orekatua izan zedila».

Pieza osoaren barruan txertatuta, eta musika txatal horien guztien artean, badira abestiaren kontzepzio tradizionalagoan kabi daitezkeen bi abesti. Hau ez da izenekoa da lehena, Lopez Iraolak single modura sareratu duena, eta Zu gabe da bigarrena. Bost minututik beherako iraupena dute biek, eta lelo eta zubi identifikagarriak dauzkate. Gainera, piano akorde garbiekin eta koruek lagundutako melodia gardenekin, erraz nabarmentzen dira diskoa osatzen duen paisaia esperimentalagoaren gainetik, gero, etenik gabe, berriz ere diskoaren doinuetan, ahozko pasarte narratiboetan eta erritmo mekanikoagoetan urtzeko.

Soinu eskultorikoa

Lehenagotik, beste hiru lan luze ditu kalean Lopez Iraolak. 2012an kaleratu zuen Errotik, hurrengo urtean heldu zen Entelekia izenekoa, eta, besteak beste, hizkuntzaren gramatikarekin eta sonoritatearekin jolasten zuen Oro Bat diskoa eman zuen argitara 2016an. Guztietan entzun daitezke esperimentaziorantz jotzen duten pasarteak, baina, oro har, abestigintza konbentzionaletik gertuago dabil musikaria hiru disko horietan. Urrunago jo du bide horretan oraingoan. «Hasieratik jakin nuen oraingoan eskala handiko zerbait egin nahi nuela».

Lehen atala argitaratu berri du, eta, dioenez, urte amaierarako egin nahiko lituzke publiko gainontzeko bostak ere.

Ohiko estereo bertsioaz gainera, formatu binauralean ere kaleratuko du lehen pieza. Aurikularrekin entzunez gero, 360 graduko sentsazioa sortzen du formatu horrek, eta horri esker, adibidez, soinua ezkerretik eskuinera mugitzen aditzeaz gainera, aurretik atzera edo atzetik aurrera joaten ere adi dezake entzuleak. Baina, Lopez Iraolak dioenez, asmoa ez zen «espektakulartasuna» bilatzea, eta une jakin batzuetan bakarrik emango dio atentzioa teknikak entzuleari. «Espazialtasun kasik fisiko bat edukitzea nahi nuen, eskultorikotasun puntu bat».

Musika eta gogoeta

Filosofia ikasi zuen lehenik Lopez Iraolak, eta gero konposizio ikasketak egin zituen, Musikenen; bi alde horien nahasketa bat da haren musikari lana. «Nirekin filosofia ikasi zuten ikaskide batzuek egin dituzte doktoretza ikasketak, eta filosofo peto-petoak dira, baina ni hausnarketara, orduan ere, gerturatzen nintzen pixka bat estetikoki, eta bukatu nuenetik argi izan nuen musikagintzarekin jarraituko nuela eta uztartuko nituela bai hausnarketa eta bai musika».

Diskoan argi igartzen da filosofiarekiko zaletasun hori, tarteka kantatuak eta tarteka errezitatuak diren ahozko pasarteetan. Besteak beste, nitasuna, zaurgarritasuna, maitasuna, naturarekiko harremana eta genero eraikuntza dira joan-etorrian dabiltzan gaietako batzuk, baina, horien guztien atzean, bi abiapuntu nagusi izan ditu lanak: genero hausnarketa eta natura. «Pila bat disfrutatu dut irakurketekin, eta, intelektualki, esango nuke feminismoak, pluralean, XX. mendeko ildo nagusia ez badira, gertu dabiltzala. Sakontasun handiko hausnarketak daude hor, eta oso errotikoak».

Musikaz gainera, lehen alearekin batera liburu bat ere argitaratu du Lopez Iraolak, eta disko guztietako testuak bildu ditu bertan. Hogei ale besterik ez ditu inprimatu oraingoz, eta, horregatik, haien banaketa «taldeka» egitea darabil buruan. Lana jasotzeko interesa izan dezaketen elkarrengandik gertuko entzuleak harremanetan jarriz eta guztiei liburu bat bidaliz, haien artean banatzeko. «Halako zerbait».

Zuzeneko aurkezpenak egitea ere bazerabilen buruan, baina koronabirusaren hedapenak zaildu egin du aukera hori oraingoz, eta sarea baliatuko du bere lanak zabaltzeko. Hilabete honetan egin nahiko luke publiko, adibidez, bigarren atala, eta, iragarri duenez, lan horretan pianoa eta ahotsa izango dira diskoaren elementu nagusiak, eta «abesti-abestiak» izango dira lana osatzen duten pieza gehienak.]]>
<![CDATA[Hainbat mobilizazio egingo ditu kulturgintzak, gaur eta bihar]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/021/001/2020-06-12/hainbat_mobilizazio_egingo_ditu_kulturgintzak_gaur_eta_bihar.htm Fri, 12 Jun 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/021/001/2020-06-12/hainbat_mobilizazio_egingo_ditu_kulturgintzak_gaur_eta_bihar.htm
SOS Kultura plataformakoek gaurko egindako deialdiaren arabera, protestak ez die alarma egoerak sortutako zailtasunei soilik erantzun nahi; «lehendik ere ezarrita zegoen prekaritatea» ere salatu nahi dute. Ez dute sentitzen erakunde publikoek kulturarentzat «benetako konponbiderik» eskaintzen dutenik. «Erakunde batzuek kulturaren aldeko apustua egiten dute, baina neurri eskasak, geldoak eta partzialak hartzen dituzte», eta, diotenez, horiek ez dira nahikoak «lan faltaren ondorioz diru sarrerarik gabe» dauden konpainientzat.

Josune Ilundain ilustratzailea SOS Kulturako kide da, eta, beste hainbat kiderekin batera, Nafarroako mobilizazioa antolatzen ibili da egunotan. Dioenez, Euskal Herriko kale arteen Artekale elkartearen inguruan dabilen sortzaile talde batek jarri zuen abian mugimendua, Bilbon, eta hedatuz joan da gero, Arabara, Gipuzkoara eta Nafarroara ere zabalduz. Horregatik egingo dira mobilizazioak lau hiriburu horietan. «Guztiok adostutako manifestua izango dugu Iruñeko mobilizazioaren oinarria ere, baina moldaketa gutxi batzuk eginda aurkeztuko dugu, gure errealitatea eta taldea osatzen dugunon aniztasuna islatzeko», azaldu du Ilundainek.

Hori izango da mobilizazioen patroia. Manifestu adostu bera irakurriko dute hiri guztietan, baina ekitaldia ezberdina izango da leku bakoitzean. Ilundainek azaldu duenez, adibidez, «antzezpen moduko bat» egingo dute Iruñean. Eta horregatik egin dute mobilizaziora aterki banarekin agertzeko deialdia. Antzokietako oihal bat irudikatzeko baliatuko dituzte euritako horiek, eta oholtza sinboliko horretan joango dira agertuz gero kulturgintzaren parte diren hainbat eragile: dantzariak, margolariak, aktoreak... Beraiek aurkeztuko dituzte manifestuko aldarrikapenak.

«Kulturaren hileta»

Lehen urratsa baino ez da mobilizazio hau, ordea, Ilundainen hitzetan. Elkartzen jarraitzea da plataformako kideen asmoa, eta adostutako manifestu hori pixkanaka-pixkanaka garatuz joatea. «Ez dugu elkar ezagutzen, eta ez dugu elkartzeko sarerik ere, eta hau izan daiteke horretarako abiapuntu bat».

Kupla plataformako kideek «hilzorian» ikusten dute kulturgintza. Teknikariak, enpresak zein artistak, sektorea osatzen duten kide guztiak batzeko asmoz sortu dute taldea asteotan, eta manifestu baten bidez jakinarazi dituzte euren eskaerak. «Immobilismoa» egozten diete erakundeei, eta, diotenez, ezer egin ezean, hilabete batzuen buruan «gaindiezina» izango da «hondamendia». Horregatik, beren burua eskaini diete erakundeei kulturaren berezitasunak kontuan hartuko dituzten neurriak planifikatzeko.

Hiru eskari jakin ere biltzen ditu manifestuak. Bat: zuzeneko ekitaldietarako segurtasun eta higiene protokolo zehatz bat sortzea. Bi: aurreikusitako jarduerak bideragarri egiten saiatzea. Eta hiru: sektore osoa hartuko duten salbuespeneko laguntzak martxan jartzea, «beste industria sektore batzuekin gertatzen den bezala». Eta hiru puntu horiek proposatu nahi dituzte bihar Gasteizen antzeztuko duten kulturaren hiletan. Hirira autoz doazenak 11:00etan elkartuko dira, Gobeo Hotelaren parean, eta zuzenean Lakuara joango direnak, 11:45etan. 12:00etan antzeztuko dute hileta han. Furgoneta batetik aterako dute «kultura hila», eta Jaurlaritzaren egoitzaren aurrean utziko dute.]]>
<![CDATA[Iruña-Veleiako azken paradoxak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1939/025/001/2020-06-11/iruntildea_veleiako_azken_paradoxak.htm Thu, 11 Jun 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1939/025/001/2020-06-11/iruntildea_veleiako_azken_paradoxak.htm
Epaiketan, egunez egun agerian geldituz joan zen gidoiaren arabera heldu da epaia. Sorpresa handirik gabe. Akusazioak epaiketako azken-aurreko eguneko azken unean ireki zion atea hasieran planteatutakoa baino kartzela zigor txikiagoa jartzeko aukerari, eta horri heldu dio epaileak. Frogatutzat jo du faltsutzea, Espainiako Kultur Ondarearen Institutuak ikertutako 36 pieza horien kasuan, baina ez du frogatutzat eman faltsutzeak Gilek berak egin zituenik. Baina jakinaren gainean zegoela dio epaiak, eta iruzurrarekin aurrera egitea erabaki zuela, halere. Horregatik jo zuela Ruben Cerdan ikerlariarengana. Ikerketa batzuk egiteko plantak egin zitzan, eta faltsu zenari egia itxura eman ziezaion. Frogatutzat jotzen du hori ere epaiak, eta horregatik ezarri dio urtebete eta hiru hilabeteko kartzela zigorra Cerdani. Eta horregatik kondenatu ditu Cerdan eta Gil ustezko ikerketa horien truke kobratutakoa itzultzera. 12.490 euro, guztira. 6.245 euro bakoitzak.

«Berandu datorren justizia injustizia da, eta berandututako justizia ukatutako justizia». Epaileak hitzez hitz, eta kakotx eta guzti, utzi nahi izan du aforismo hori idatzita, 232. orrian, gainerakoan, jurisprudentziaz eta zehaztapen legal luzez beteta datorren 256 orriko epaian. Izan ere, guztira, 11 urteko ibilbidea egin behar izan du instrukzio fasean Arabako Foru Aldundiak 2009an jarritako akusazioak, eta zigorra apaltzeko argudiotzat baliatu du atzerapen hori epaileak. Esperoan egon beharra ere kondenaren parte ulertu duelako libratu dira bi akusatuak kartzelara joan behar izatetik.

Justiziaren ertzean ibili da justizia kasu honetan. Ez da berria hori, baina epaileak berak onartu izanak egiten du aipamena esanguratsu.

Epaia heldu aurretik, bestela ere, zaila zen kasu honek Euskal Herriko arkeologiari eragin dion kaltea kalkulatzea. Zaila, Iruña-Veleiako aztarnategiari geldituko zaion mantxaren norainokoa irudikatzea. Eta zaila izaten jarraituko du aurrerantzean, epaia heldu ostean ere. Aurrez ere aski handia zen faltsutzearen hodeia trinkotu baitu sententziak, nahiz eta epaiketa areto bat nekez izan daitekeen eztabaida zientifikoetarako gune aproposa.

Eztabaida zientifikoak ez dira ixten. Definizioz.

Beti ager daiteke datu berriren bat, hipotesi indartsuagoren bat, eta hala erreskatatzen ditu historiak une bat lehenago erreka bazterra jota ziruditen aurkikuntzak. Noski, epai honek are gehiago makurtuko die bidea aurrez ere malda gora zebiltzan benetakotasunaren defendatzaileei, eta seguruenik, tarte batez, ezinezko egingo zaie eztabaida akademikoaren ateak gurutzatzea, baldin eta ez bada, adibidez, hurrengo urteetan Iruña-Veleiakoaren pareko aurkikuntza bikirik agertzen, hark bezainbeste jakintza esparru hartuko dituena eta haren pareko kopuruetan. Orain arte, ordea, Iruña-Veleia auziari buruz idatzi, esan eta ikertu den guztiaren ondoren ere, eta piezak faltsuak direla esateko erabilitako argudioetako bakoitzari banan-banan erantzuten saiatu arren, egiazkotasunaren defendatzaileek ez dute lortu faltsutasunaren aldeko iritzi zientifikoa joeraz aldatzerik. Urtez urte, piezen inguruan metatuz joan den mataza gero eta sendoagoaren bihotzean, erantzunik gabe jarraitzen du lehen korapiloak: zer hipotesik egiten du sinesgarri leku bakar horretan hainbeste jakintza alorri eragiten dieten hainbeste pieza agertzea?

Faltsutzea baieztatu du epaiak orain, baina agertu gabe jarraitzen du faltsutzaileak. Tresnarik ere ez da topatu, eta ez da zehaztu noiz eta nola egin ziren markak. Iruña-Veleiako kasuko beste paradoxetako bat da. Epaitegiko saioek argi utzi zuten, ordea, aztarnategian nola egin zen lan, eta zer hutsune egon ziren. Ezohiko sendotasuna behar dute ezohiko aurkikuntzek, eta, sakonean, erantzun falta horrek apartatu du eztabaida agenda akademikotik, ez epai judizial batek.]]>
<![CDATA[Paperezko oholtza bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/024/001/2020-06-10/paperezko_oholtza_bat.htm Wed, 10 Jun 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/024/001/2020-06-10/paperezko_oholtza_bat.htm Isiltasuna, Kepa Errastiren Mami Lebrun eta Galder Perezen Hiru geltoki lurrun. Bigarren hirukote honekin, «egonkortze bidean» ikusten du jadanik proiektua Oier Guillan koordinatzaileak, eta, zehaztu duenez, «euskal teatroaren iraganari, orainari eta etorkizunari begira» egindako bilduma izatea du helburu. «Euskal teatroan ezinbestekoa delako transmisioa, datozenek zerotik hasi direla senti ez dezaten».

Aurkezpen prentsaurrekoa aldi berean izan da digitala eta fisikoa, eta, horregatik, antzerki munduko hamaika sortzaile batu ditu, Bilboko Bira aretoko aulki guztiak betetzeraino. Bildumaren bueltan gertatzen ari den saretzearen froga ere bada hori, proiektuaren parte direnek iradoki dutenez. «Ahalegin kolektibo bat da hau». Iragarri dute zer egile taldek parte hartuko duen hurrengo bi sortetan. Haien artean dira Erika Olaizola, Agurtzane Intxaurraga eta Arantxa Iturbe, Sarah Kane, Amancay Gaztañaga, Jon Gerediaga eta Gaizka Sarasola. Bildumara harpidetzeko aukera ere badago, eta proiektuaren kide egitearen garrantzia nabarmendu du Guillanek. «Harpidetza ezinbestekoa da bildumarentzat, antzerkian publikoa ere ezinbestekoa den bezala». www.ganbila.eus webgunean dago horretarako aukera.

'ISILTASUNA'
(ENERITZ ARTETXE)

Eneritz Artetxeren bi antzezlan biltzen ditu argitaratu berri duten Isiltasuna lanak: liburuari izenburua ematen diona da bata, sekula taularatu gabea; eta Karramarroa bakarrizketa da bestea, 2016an estreinatua. Lehen pieza oholtzan gustura ikusiko lukeela esan du egileak, baina pozik azaldu da bi lanak paperean argitaratu direlako. «Zure lanaren aurrean egoteko aukera ematen dizu honek, eta zeure buruari balioa emateko».

Laia izeneko antropologo bat da Isiltasuna piezako protagonista. Hitzaldi bat eskaintzera doa, eta hitzaldi horren bidez erakutsiko ditu antzezlanak pertsonaiaren bizitza publikoaren eta pribatuaren arteko tentsioa, zeren eta, egileak azaldu duenez, publiko aurrean esaten duena eta egunerokoan egiten duena ez baitoaz beti bat. Artetxek esan duenez, buruan bueltaka zerabiltzan hainbat gai landu ditu lanean: adiskidetasuna, amatasuna, dibortzioa, feminismoari buruzko ikuspegi jakin bat, haurren aurkako bortizkeria ezkutua, udaletako politika...

Bakarka landutako testua izan da Isiltasuna, eta, aldiz, beste ertzean kokatu du egileak Karramarroa antzezlanaren sorkuntza prozesua. «Hasi ginen ideia batzuen inguruan taula gainean inprobisatzen, Pablo Ibarluzearekin batera, baina bat-batean iritsi ginen leku batera non ez genuen gauza handirik argi ikusten, eta bertan behera utzi genuen antzezlana». Baina justu orduan agertu zen Antton Luku antzerkigilea, «aingeru bat bezala», eta hark proposatutako hainbat testuri tiraka lortu zuten berriz ere proiektua martxan jarri eta, azkenean, taularatzea. Prozesu horregatik guztiagatik izendatu du lana «Frankenstein testu bat».

'MAMI LEBRUN'
(KEPA ERRASTI)

«Argi nuen amonari omenaldi bat egin nahi niola». Kepa Errastiren kasuan, hori izan zen lehen bultzada, eta hari tiraka sortu zuen Mami Lebrun antzezlana. 2016an estreinatu zuten lehenengoz, eta, hamaika emanaldi eskaini ostean, Donostiako Antzerki Saria ere irabazi zuen, 2018an. Beste emanaldi sorta bat ere izan zuten ondoren, eta bidea amaitutzat eman ostean heldu da orain liburua. Errastik azaldu duenez, «polita» izan da lanaren hasiera-hasierako testua taldean nola eraldatzen zen bizitzea eta, gero, berriz ere, azken emanalditik liburura nola pasatu den ikustea. «Betirako gelditzen den zerbaiten modukoa da antzezlana liburuan izatea».

Heriotza du gai nagusia antzezlanak, eta bi plano uztartzen ditu kontakizunak. Hil berri den amonari omenaldia egin nahi dion aktore bikotea dago batetik, eta aktore horiek berek jokatzen duten amonaren gaztaroko istorioa bestetik. Tartekatuz doaz biak, eta joko horren kalitatea nabarmendu du Guillanek. Euskalkiarekin izan du zalantza Errastik. Izan ere, bizkaieraz zuen berak harremana amonarekin, eta doinu eta erritmo hori idatzira nola eraman izan du lanetako bat.

'HIRU GELTOKI LURRUN'
(GALDER PEREZ)

Nagusiki umore tonuan da ezagun Galder Perez aktore eta antzerkigilea, baina, Guillanen hitzetan, bestelako autore bat topatuko du irakurleak Hiru geltoki lurrun liburuan. Perezek egindako deskribapenaren arabera, «abiadura handiko hiru drama» biltzen ditu liburuak: Lurrun minez, Lau metrora eta Off the record. «Oso geltoki intimoetan gertatzen diren antzezlanak dira hirurak», esan du egileak, «eta hirurak oso politikoak».

Gay sauna batean kokatuta dago Lurrun minez, esaterako, eta hiru pertsonaiaren arteko sexu, botere eta bortizkeria harremana kontatzen du. Cafe Bar Bilbaok antolatutako antzerki lan laburrentzako saria irabazi zuen lanak iaz, eta ozta-ozta iritsi ziren haren aurrestreinaldia egitera aurtengo Loraldian; iragarri dutenez, urriaren 2an egingo dute estreinaldia.

Benetako gertakari bat du oinarri Lau metrora izeneko pieza laburrak. Mozal legearen aurkako pintaketa egiten zebilen mutil bat tren batek harrapatu zuen 2017an Usurbilen (Gipuzkoa), eta koman egon zen gaztea denbora batez; hain zuzen, gertakari hori kontatzen du antzezlanak. Ospitaleko gelan kokatu du pieza Perezek, eta ama eta tren gidaria ditu alboan. «Errua, mina, erantzukizuna, erabaki politikoak... gauza pila bat elkartzen dira gela txiki horretan».

Liburuko azken lana da komikoena: Off the record. Kazetaritzaren miseriak eta elite politikoaren zigorgabetasuna ditu ardatz lanak, kasu honetan. «Komedia politikoa da», azaldu du egileak, «komedia beltza, baina sekulako drama kontatzen duena».]]>
<![CDATA[Zuzeneko saioak egiteko jarraibide argiak eskatu dituzte hainbat eragilek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/024/001/2020-06-05/zuzeneko_saioak_egiteko_jarraibide_argiak_eskatu_dituzte_hainbat_eragilek.htm Fri, 05 Jun 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/024/001/2020-06-05/zuzeneko_saioak_egiteko_jarraibide_argiak_eskatu_dituzte_hainbat_eragilek.htm
Kulturgileek onartzen dute uda honetako emanaldiak ezingo direla izan orain arte ezagututakoak bezalakoak, baina, haien ustez, horrek ez du esan nahi dena bertan behera utzi behar denik. «Kultur programa alternatibo bat egingarria eta beharrezkoa da». Bide hori lantzen saiatu dira astero egiten dituzten bileretan, baina beti egin dute topo traba berarekin: «Ez dago pauta komunik administrazio guztien artean, eta, beraz, ez dakigu asmo horiek errealitate bilaka ditzakegun». Horrek «ezinezko» bilakatzen die ekitaldiak suspertzen hastea.

Bi irizpide

Adibide zehatz bat ere aipatu dute. Eusko Jaurlaritzak, adibidez, laurehun ikusleko muga ezarri die kalean egingo diren zuzeneko emanaldiei, ikusleen arteko bi metroko distantziak mantentzeko baldintzapean, eta, betiere, maskararekin. Baina are neurri murriztaileagoa ezarri du Bizkaiko, Arabako eta Gipuzkoako udalak biltzen dituen Eudel elkarteak; izan ere, haren arabera, emanaldietan gehienez 250 pertsona bildu ahalko dira. Kulturgileek ez dute argi bi arauetako zein ezarriko den. Azaldu dutenez, ordea, Eudelek ez du «argudio teknikorik» aurkeztu murrizketa justifikatzeko, eta gaineratu dute neurri horiek kultur jarduera pribatua «bideraezin» egiten duela.

Bitartean, udalek emanaldiak bertan behera uzten jarraitzen dute, eta, elkarteek esan dutenez, batzuetan kulturarako diru partidak beste arlo batzuetarako baliatu dituzte. Horregatik egin dute kulturarako adostuta zeuden aurrekontu eta programei eusteko eskaria.

Hain zuzen ere, kultur eragile horien hitzetan, udaletan dago askatu beharreko beste korapiloa. Zehaztu dutenez, Eusko Jaurlaritzaren Kultura Sailarekin batera, udaletxeek kudeatzen dute Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan egiten diren zuzeneko emanaldiei dagokien diruaren parte handienetako bat, baina elkarteetako ordezkariek ez dute haiekin zuzenean hitz egiteko aukerarik, eta horregatik nahi lukete mintzatzeko gune bat. Saiatu dira Eudelekin eta hainbat udalekin hitz egiten, baina, jakinarazi dutenez, oraingoz ez dute erantzunik jaso.

Guztira, hamar elkartek izenpetu dute testua: Euskal Herriko Dantza Profesionalen Elkarteak (Adde), Artekale Euskal Herriko Kale Arteen Elkarteak, Besteok, Euskal Aktoreen Batasunak (EAB), Eskena Euskadiko Ekoizle Eszenikoen Elkarteak, Euskal Zirku Elkarteak (EZE), Kultura Live Euskal Herriko Musika Aretoen Elkarteak, Musika Industriaren Elkarteak (MIE), Musikagileak Euskal Herriko Musikagileen Elkarteak eta Musikari elkarteak. Krisia hasi zenean sortutako Reset plataformako kide dira haietako gehienak, eta plataforma horren bidez aritu izan dira Eusko Jaurlaritzarekin «etengabe» hitz egiten. Halako zerbait nahi dute udaletxeekin orain.

Elkarteek gogorarazi dute zuzeneko arteak sektore «ahula» direla, langile gehienak autonomoak direlako, edota enpresa txikiak izaten direlako bestela. Horregatik eskatu dute ez haiekin ahazteko. «Konfinamendua entretenigarriagoa eta osasuntsuagoa egin duten artista horiek dira, orain, beren emanaldi guztiak bertan behera nola gelditzen diren ikusten ari direnak».]]>
<![CDATA[Museoak: ziurgabetasun ufada batekin ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/005/001/2020-06-02/museoak_ziurgabetasun_ufada_batekin.htm Tue, 02 Jun 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/005/001/2020-06-02/museoak_ziurgabetasun_ufada_batekin.htm Puppy txakurraren mila loreei zerizkien tantak lurrera erortzen, unea harrapatzeko kameradun turista bakar bat ere gabe. Ia hiru hilabeteko itxieraren ostean, trafikoa eta eguneroko jarduna zeharo apalduak dituen hiri bati ireki zizkion berriz ateak museoak atzo, nahiz eta oraingoz bizkaitarrek soilik bisitatu ahalko duten. Kasuz kasu eta lurraldez lurralde, antzekoa da egoera Euskal Herriko gainontzeko museoetan: atzo eta gaur artean irekiko dituzte ateak gehien-gehienek, eta guztiek egokitu beharko dute segurtasun eta higiene neurri zorrotzagoetara. Kultur baliabideak berriz ere abian jartzeko bigarren urratsa da museoena, liburu dendak ireki ostean, eta pauso horren garrantzia nabarmendu zuen atzo Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburuak Guggenheim museoan egindako prentsaurrekoan. «Gaurkoa [atzokoa] ikur bat da». Museoek gizarte transformaziorako duten ahalmena nabarmendu zuen Juan Ignacio Bidarte Bilboko Guggenheim museoko zuzendariak aurkezpena ixteko, baina ospakizun girorik gabe jarraitu zuen, gero, kazetarien galderei emandako erantzunetan. «Normalen jaso ohi ditugun bisita kopuruaren %5 edo %10 inguru jasoko dugu ekain honetan». Hori da kalkulua, eta kolpea ekonomikoa ere izango dela aipatu zuen zuzendariak; izan ere, zehaztu duenez, bisitarien sarrerek osatzen dute aurrekontu osoaren herena. Moldaketak egitera behartu ditu horrek, eta horregatik erabaki dute, adibidez, martxan dituzten lau erakusketak luzatzea. Udazkenerako atzeratu dituzte udarako aurreikusiak zituzten Lee Kranser, Wassily Kandinsky eta El Anatsuiri artistei eskainitakoak, eta dantzan dute 2021eko egitaraua. Udazkenean, «egoeraren arabera» erabakiko dute zer atzeratu edo bertan behera utzi. Toki seguruak Edozein kasutan, balio dezake Bidartek Guggenheim museoari buruz egindako erretratuak, Euskal Herriko beste museo askok ere une honetan bizi duten ziurgabetasun egoera deskribatzeko. Bisitarien segurtasuna bermatzea da orain erronka. Guggenheim museoaren kasuan, esaterako, bisitariak sartu eta berehala pasatu beharko du tenperatura neurtzeko gailu bat bisitariak. Bi metroko tartea zaindu beharko dute, eskuak garbitu, eta eraikin osoan ez da sekula gaindituko laurehun pertsonatik gorako muga. Audiogiden ordez, doako aplikazio baten bidez jarraitu ahalko zaio bisitari sakelakoan, eta, arropa zaindegirik egongo ez denez, ezingo da aterkirik ez motxila handirik sartu. Gainera, ibilbide jakin batean soilik egin beharko da bisita, eta aretoek ere norabide bakarra izango dute. Ordutegia eta irekiera egunak ere moldatu dituzte, eta sarrerak eta ordutegi erreserbak sarean egiteko gomendioa luzatu dute. Museoz museoko zehaztasunen gainetik, ordea, argazki orokorra nabarmendu zuen atzo Kultura sailburuak: «Gaur [atzo] bidali nahi dugun mezua da museoak toki seguruak direla kultura praktikatzeko». Berez, maiatzaren 25etik zeukan Eusko Jaurlaritzak Arabako, Gipuzkoako eta Bizkaiko museo nagusiak zabaltzeko aukera, baina, Zupiriak zehaztu duenez, nahiago izan dute «denek batera» zabaldu, eta horregatik erabaki dute orain arte itxarotea. Bilboko Guggenheim museoak bezala, atzo ireki zituzten ateak, adibidez, Azkuna Zentroko erakusketa aretoak eta Donostiako Tabakalerak ere, eta gaur irekiko dituzte, berriz, Gasteizko Artiumek, Donostiako San Telmok eta Getariako Balentziaga museoak (Gipuzkoa). Nafarroan ere gaur zabalduko dituzte Nafarroako Museoa eta Oteiza museoa, eta Lapurdin badira aurrez ere zabalik zeuden hainbat museo: Baionako Euskal Museoa, kasurako. Tantakako bisitariak Itxialdi osteko lehen eguna izan zuen atzoko Bilboko Arte Ederren museoak ere, eta, lehen ordurako, tantaka iritsi ziren lehen bisitariak bertara. Han ere tenperatura hartu, eskuak garbitu, ordutegi eta funtzionamendu aldaketen albisteak erakarritako kazetari hodeia gurutzatu, eta han-hemenka areto laguntzaileek zipriztindutako areto hutsekin egin zuten topo guztiek. Itxiera aurreko museo bera zen, funtsean, baina jaioberri urrats batzuekin. Besteak beste, zenbait zaintzaile oraindik protokolo berriak ikasten ari zirelako, adibidez. «Eskailera horietatik jaitsi irteteko». Ziur lehenik, eta zalantzatiago minutu baten ostean. «Soka bat? Bai? Ba, berez, irekita daudela dio mapak». ]]> <![CDATA[KULTURGINTZA: EUTSI ALA HAUTSI]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1986/002/001/2020-05-31/kulturgintza_eutsi_ala_hautsi.htm Sun, 31 May 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1986/002/001/2020-05-31/kulturgintza_eutsi_ala_hautsi.htm
Eta, beraz, eutsi ahalko zaio? «Bai, noski», eman du postaz erantzuna lehen kolpean Bengoetxeak, «zer erremedio», eta lauko solasaldia hasi bezain pronto heldu dira zehaztapenak.

Pentsatzekoa da orain baina bat etorriko dela.

AITOR BENGOETXEA: Bai, baina asko daude. Eutsiko diogu, baina nork? Baina zeri? Baina nola? Musikaren alorrak barruan hartzen ditu Donostiako Tabakalera ondoko pasabidean, kalean, dirua eskatzen dabilen musikariarekin hasi, eta urtean txanpon gehixeago bildu eta bizitza erdi konpondua duenarenganainoko guztiak. Ahula ahulago bihurtuko da, eta indartsua zerbaiti eusteko moduan egongo da. Egiturak, zirkuituak, sarea, ehuna eta hori guztia ahulduko direla, hori da beldurra. Aretoak, esaterako. Kultura Naiz elkartean, adibidez, hamasei areto inguru daude, eta ez dakit zenbat eta nola irekiko diren. Egitura pribatuak dira, diru publikoaren sostengurik gabeak, eta horiek dira musikaren udazken eta neguko babeslekuak. Udakoak gehiago dira jaialdi handiak, herriko festak, kontzertu zirkuituak, eta horiek ere bertan behera gelditu dira, handienetik hasi eta txikienera, domino fitxak bezala. Hori da egituren argazkia, eta hor daude, noski, musikariak ere. Oraintxe irten naiz beste elkarrizketa batetik, eta denetarik entzun dut hor: bertan behera geratzen diren proiektuak, bizirik irauteko diru sarrerak bermatzeko errenta laguntzak eskatzen dabiltzan musikariak... Ikusten dena da izebergaren punta, eta ez du batere itxura onik. Gero etorriko denak beldurra ematen dit. Gaudenok heldu beharko diogu; birpentsatu beharko dugu, eta betiko moduan jarraitu; bueno, betiko moduan ez: okerrago. Eta aurreko krisialditik pixka bat egituratuta eta muskulu pixka bat eginda bageunden, ba, berriro jausi da dena.

Beste sortzaileentzat ere balio du ahultze orokorrarenak?

ENERITZ ARTETXE: Guk, antzerkilariok, hasieran izan genuen inpresioa hilabeteren edo hilabete biren kontua izango zela hau, eta, gutxienez, udazkenaren bueltan hasiko zela martxan programazioa. Baina oraintxe gure irudipena da urte bukaerara arte iraungo duela, eta jendea hasi da hortik aurrera ere ez ikusten etorkizunik. Lehendik prekarioa zen gure egoera; egituratu barik geunden, eta argi geratu da geroko zer edo zer behar badugu, ba, berregituratze bat behar dugula, edo beste egituratze bat. Krisi honetan argi ikusi da egitura faltaren ebidentzia hori, eta argi geratu da, era berean, momentu honetan bizi dela ahalduntze baten beharrizan hori. Orain arte egituratu barik eta erdigunean jarri barik egon gara, gure beharrizanak entzunarazi barik. Hasteko, guk eduki behar dugu argi hori, eta, gero, neurri jakin batzuk adostu beharko genituzke, eta gobernuek eta udalek kontsekuente izan behar lukete horrekin.

IGOR ELORTZA: Orokorrean, artistak mugatu dira sortzera, eta egon da idazteagaz edo kanta egiteagaz bakarrik obrak bere bidea berez egingo zuen uste moduko bat. Hedapen lanaz arduratzea gaizki ikusita egoteraino, sortzailearen lanaren ikuspegi bohemio eta, aldi berean, etxekalte horren ondorioz. Nire ustez, oraingoan espabilatzen ez bagara, ez dakit zer beharko dugun ahalduntze hori gerta dadin. Bertsolariok badaramatzagu 30 urte pasa egituratzen, eta bertsozaleek, profesionalek zein amateurrek, zaleekin batera egin dute bide hori, eta iritsi gara ahalik eta egitura burujabeenak sortzera eta hedapenerako, antolakuntzarako eta dokumentaziorako bitartekoak geure eskuetan hartzera.

Egituratze hori lagungarri izan daiteke kolpeari eusteko?

I. ELORTZA: Ematen du honek denbora luzetxo baterako emango duela, eta darwinismo sozio-kultural-ekonomiko gogor bateko pare bat urte datozela. Eutsiko zaion baino gehiago, nik buruan dudana da zer egin dezakegun eusteko. Elkartean iruditzen zaigu behar dugula epe ertainerako begirada bat eta sosegu pixka bat, kultur mundua ere jausi litekeelako, batetik, halako produktibismo batean, eta, bestetik, boluntarismo-aktibismorako desbideratze bat ere egon daitekeelako. Horregatik da garrantzitsua epe ertaineko begirada. Kulturgileok, eta kulturgile esatean sortzaileez gainera, kudeatzaileez eta zaleez ere banabil, birkokatze bat behar dugu guztiok, testuinguru berri batean gaudelako, eta honek aldarte sozial berri bat utziko duelako. Adibidez, espero dugu zuzenekoa bueltatuko dela, baina digitala ere geratuko da. Eta garrantzitsua da kudeaketan bitartekoen burujabetza ahalik eta handiena hartzea, eta horretan garrantzi handia du zaleekin egindako bide horrek. Horrek erakutsiko du zer eskaini eta eskatu diezaiekegun erakundeei, hedabideei, hezkuntzari eta babesle pribatuei.

Idazleen Elkarteko kideen artean gutxiengoa izango dira idazle profesionalak. Eutsi ala hautsi, zer gertatuko da?

GARBIÑE UBEDA: Oso garbi daukat hautsi egin behar dela. Honek ez du putzik balio; lehen ere ez zuen balio. Idazle gutxi dira profesionalak edo horretaz bizi direnak, eta profesionalak direnek ere ez dute idatzi bakarrik egiten; ezin zara idatziz bakarrik bizi, eta, orduan, badira erdi kazetari, erdi hizlari, erdi bertsolari... denetatik egiten dute, eta halako amalgama bat dira. Baina horiek gutxi batzuk dira, ze gehienak beste ofizio batean aritzen dira, idazkuntzak ez duelako bizitzeko ematen, eta horiek denak izugarri puteatuta zeuden lehendik ere. Imajinatu liburu bat argitaratu eta haren promozio edo antzeko zerbait egin nahian joan zarela, demagun, irakurle klub batera, eta hori kobratu ahal izateko, 200 euro mixerable, behar dituzu sinadura elektronikoa eta faktura eta beste hamaika gauza. Absurdora iritsi da egoera inoiz. Autonomoetan alta eman behar zenuen, hilabetean minimo 300 euro ordainduz, 200 kobratu ahal izateko. Gainera, aipatutako amalgama horiek ere eskoletan daukate diru iturri handi bat: beren liburuak aurkeztera joaten dira, baina hori ogasunarentzat beste epigrafe batean dago; hezkuntza da hori, eta horrela txoratzen dute jendea. Kultura zaku bat da, eta hezkuntza beste bat, eta guk egon behar dugu zaku batean edo bestean, baina ezin da, ze denetatik lardaskatu behar duzu, bestela ezin zarelako bizi. Sistema da penagarria, eta euskarara ekarrita, are penagarriagoa.

Bereizketa hori arazo iturria da, hortaz.

G. UBEDA: Gero eta gutxiago sinisten dut sektoreetan eta halako bereizketetan; idazle, musikari, bertsolari: denok antzeko muinean gaude, eta zein da gure problema latza? Euskara. Ez dago modurik hor bizitza duinik egiteko. Ustez bitartekoak jartzen zaizkigu, baina gezurra da, ze sortzaile horiek ezin dute hortik bizimodua atera. Ez da negar egiteagatik, eta ez da koronabirusagatik: lehendik zetorren gauza bat da, eta egungo egoerak agerian jarri ditu gauzak. Eta gauzak are ageriago uzten dituen burla bat izan da Eusko Jaurlaritzaren diru laguntza horiena. Hautsi beharrarena hortik dator. Gu ez gara kultura sektorea. Kultura guretzat lausoegia da; kultura ez, gu transbertsalagoak gara. Benetan sinisten badugu euskarak eta gure kulturak egiten gaituela, kultura egiten duten horiek dinamizatu behar dituzu, horiek direlako bazka ematen dizutenak. Kulturaren alor horretatik bakarrik joz, gu beti galtzaile gara; idazleen kasuan, behintzat, nabarmen. Euskararena ez bada, ez dakit zein den gure muina.

Nolakoak izan behar lukete laguntzek etorkizunean kulturgintza bideragarri egiteko?

I. ELORTZA: Bat: ez gabiltza eskean. Eta bi: ez gaude zain. Larrialdi egoera batean aringarri suerta litezke laguntzak eskuratzen dituztenentzat, baina hori besterik ez dira. Gainera, den beste diru da, ez du ia ezertarako ematen; denboran mugatua da; zozketa bidezko kontu horri buruz ere luze egin daiteke berba; eta gero baldintzena dago, eta hor epigrafeena sartzen da, adibidez. Bertsolarion kasura joanda, egoera oso paradoxikoa da, ze, kasu konkretuak aipatzearren, Euskal Herriko azken hiru txapeldunak ezingo dira Eusko Jaurlaritzaren laguntza horretara aurkeztu ere, epigrafeen kontuagatik, eta izango dira, edozein adierazpide eta hizkuntzatan, azkeneko hiru hamarkadatan plaza gehien egingo zituzten hiru artistak. Hirurak dira autonomoak, eta hirurek dituzte fakturak, baina ez dira sartzen laguntzak jaso ahal izateko egon behar luketen epigrafe zehatzetan. Ezingo dira aurkeztu ere egin, eta, ostera, aurkeztu ahalko dira Espainiako Gobernuak autonomo guztientzako zabaldu duen etenaldirako laguntzetara.

G. UBEDA: Teorian, galdu duzunaren konpentsazio bat dira laguntza horiek. Gezurra da; ez dute konpentsatzen. Hasteko, bertsolari batzuek ezin dute, idazle batzuek ezin dute, idazle eta gidoilarien epigrafetik kanpo utzi dituztelako, adibidez. Eta konpentsazio bat izan behar lukeen arren, eskuak lotzen dizkizun zerbait da azkenean, zeren, oker ez banago, diru laguntza jasotzen duzun bitartean, ezin duzu fakturarik egin; beraz, ezin duzu lanik egin. Eta, gainera, zer kopuruz ari gara? Ze miseria bat izango da. Bostehun euro? Eta horrek lotzen zaitu gerora lan ezin egitera. Etorri litezkeen lanetarako ez dizu aukerarik uzten. Hori ez da diru laguntza bat, eta ematen du ohore bat egiten ari direla. Nik ulertzen dut egoera honetan oso zaila duzula laguntzak erraz ematea, justifikatu behar direla, nahi duzun guztia, baina, mesedez, tranparik ez. Ni orain Iparraldean nago, eta egin beharreko eskaera oso sinplea zen; azaldu nuen iaz zenbat diru irabazi nuen eta aurten ez dudala irabazi. Zin egin dut hori horrela dela, sinistu didate, eta dirua eman didate. Gero, beharbada, pasatuko dira inspektoreak, eta konprobatuko dute dena, baina hainbeste txorakeria gabe.

Eta aurrerantz begira, beraz, zein litzateke eskaria?

A. BENGOETXEA: Honek erakusten digu lehendik lan egiteko zer modu zegoen, zer egitura, sortzeko zer modu, kontsumitzeko zer modu... Eta hori guztia ikusita, lau tiritarekin gabezia guztiak tapatzea oso zaila da. Eta, gero, gainera, hasten bazara musikarien artean ere ohikoak diren egun bakarrerako alta eta bajak ere kontuan hartzen, ba, musikarien ehuneko txki-txiki-txiki batek jaso ahalko ditu laguntza horiek. Etorkizunera begira, auto-eraketan eta ahalduntzen eta autonomia maila gehiago lortzen egin behar da indarra.

E. ARTETXE: Galdera da ea zer izan daitekeen baliagarria, ezta?

Bai. Zer-nolako tresna behar duen kulturak orain.

E. ARTETXE: Guk ez diegu bakarrik aktoreei begiratzen: guk geruza guztiei erreparatuta ikusten dugu antzerkia, bertsolariek bertsolaritza moduan; eszenografoak, zaleak, antzokiak... Bakoitzak horma juridiko bat dauka. Badaude autonomoak, badaude enpresak eta badago denetarik, baina badago figura horietatik guztietatik pixka bat daukan jende asko ere; collage modukoak dira antzerki munduko asko. Igual zazpi proiektutan sartuta dago, eta haietako batean autonomoa da, beste batean kontratupean dago, beste batean kontratatzen... Profil hori ere hor dago. Aktoreen kasuan hori gertatu da, eta pentsatzen dut musikarien eta teknikarien kasuan ere gertatuko zela, larrialdi egoera hasi zenean pertsona horiek guztiak bajan zeudela, ze ibiltzen gara lanaren arabera alta eta baja ematen. Momentu horretan, esan didatenez, jende gutxi-gutxi zegoen lanean alta emanda, %20 bakarrik, eta beste guztiak kanpoan geratu dira, eta horregatik dabiltza enpresak eta antzerki taldeak eta abarrekoak horri buelta eman nahian. Artistarenganako begirada zabalagoa beharko litzateke, gauza hauek guztiak ez izateko hain konplikatuak. Gure collage izaera honi dagokionez, pentsatzen dugu, adibidez, Iparraldean dagoen intermitentziaren figurak nahikoa erraztuko lukeela kontua. Ez bakarrik orain, larrialdi egoeran, baizik eta gero ere bai. Figura horrekin, artista ez dago hain zortearen menpe, orain altan eta orain bajan, figura horrek kontenplatzen duelako denboraldi oso bat.

I. ELORTZA: Nik uste dut oinarrizko hiru lerro bota litezkeela. Lehen lerroa Eneritzek aipatu duen hori litzateke: gure espezifikotasunari toki legal bat ematea. Topatzea, aitortzea, eta gizarte segurantza, intermitentzia aukera eta abarrekoekin sortzaileei beren baldintzak ematea. Bigarren lerroa, berriz, kultur bitartekari eta antolatzaileei ere dagozkien neurriak ezartzea litzateke; adibidez, kulturarentzako BEZ zergaren gaiari helduta. Gure kasuan, adibidez, Lankuk [Bertsozale Elkarteak 2003an sortutako kultur zerbitzuetarako enpresak] antolatzen duenean saio bat, %21eko BEZa aplikatu behar du, eta horrek asko zailtzen du bai Lankuren lana, bai antolatzaileena ere. Eta gero kontuan hartu behar da, era berean, kulturan orokorrean, baina euskarazko kulturan bereziki, herri mailako antolakuntza asko dagoela, eta horiek ere halako linbo juridiko batean topatzen direla, kobratzeak nola egin ere oso ongi ez dakitela. Administrazioarentzat erraza litzateke horrentzat guztiarentzat aholkularitza moduko bat ipintzea.

Eta hirugarren lerroa?

I. ELORTZA: Beharrezkoa da kultur kudeaketaren ikuspegi soziala ere badaukaten politika instituzionalak egotea. Hitzarmenak behar dira hemen gauden moduko elkarteekin, apur bat epe ertainera lan egiteko sosegu pixka bat eskainiko dutenak, hezkuntza egitasmoetan ere sartzeko, hedabideetan egin daitekeen lana ikusteko... Nik uste dut aipatu ditudan hiru horiek ez direla beste munduko ideiak, ez direla gauzatzen hain gaitzak. Eta horiek egingo balira, askoz hobeto egongo ginateke, ze, zintzo esanda, orain arte ez dira egon horrelako baldintzak, eta inportanteak direnak egiturazko baldintzak dira.

E. ARTETXE: Uste dut kudeaketaren erabaki asko udalen kontura utzi direla. Ahalduntze horrez guztiaz aparte, horregaz bat, gure berba ere entzun beharko lukete, eta kontuan hartu guk zer beharrizan daukagun lanean jarraitzeko. Entzutea apur bat. Eusko Jaurlaritzak ez du egin, adibidez, ez praktika onen gidarik, ez egin beharrekoen bestelako zerrendarik ere, eta udal askotan erabaki batzuk hartzen dabiltza onenak ez direnak. Batzuek ez dakite zer egin, eta bururatzen zaien aurreneko gauza egiten dute, eta programazioa bertan behera uzten dute. Erremedioa izango zen adostea zer komeni litzatekeen egitea, gauza guztiak ez bertan behera geratzeko, ze leku batzuetan egon da, bai, jendea emanaldiak kobratu dituena, nahiz eta ez egin. Hemen ez. Adibidez, ondo legoke atzeratzeko konpromisoa hartzea. Bi gauza horiek: batetik, entzutea, eta, bestetik, praktika onen gida moduko hori, zeri heldu jakiteko.

Euskarazko sorkuntzaren zaurgarritasun berezia nabarmendu duzue, eta esan liteke euskal kulturak bi dentsitate gune nagusi dituela: bertsolarien kasuan, bertsolari txapelketak, eta idazle, antzerkigile eta musikarien kasuan, Durangoko Azoka. Ez dirudi horiek ere orain arte bezala egingo direnik. Zer ondorio du horrek?

G. UBEDA: Beharbada mesederako ere izan daiteke. Durangoko Azokak sekulako ikusgarritasuna ematen zuen, baina egun batzuetan bakarrik. Kritika batzuk bazeuden, ez Gerediaga elkarteari bereziki, baizik eta sistemari eginak; nola bihurtzen garen azoka egun batzuetarako, eta merkantilismo hori eta abar. Gainera, izan den erakusleiho fisiko hori digitala izan daiteke aurrerantzean. Eta bilgune bat izan daiteke gaurkoa bezalako saioak egiteko, gogoetarako.

A. BENGOETXEA: Nik dakidala hasiak dira horretan Gerediagakoak. Baina, bai, bi-hiru egunetako enpatxuak ez du urte osorako jaten ematen.

G. UBEDA: Guk ez daukagu erakusleihorik inon. Argitaletxe bakoitzak du berea, bertsozaleek edukiko dute berea, musikari batzuek edukiko dute zerbait, baina inon ez gaude elkarrekin denak.

A. BENGOETXEA: Euspotify egingo dugu [Irribarreak].

G. UBEDA: Gune potolo bat beharko genuke euskal kultura osoa erakutsiko duena. Hori ez dago, eta hor egon daiteke urteko uzta osoa, egon daitezke sortzaileen eztabaidak eta nahi duzun guztia, baina behar dugu leiho bat non agertuko garen.

I. ELORTZA: Behar da leiho hori, bai, eta behar da gurea izatea, eta monetizatzea ere bai neurri batean. Horregatik esaten nuen kultur sortzaileak ahaldundu behar direla, baina zaleekin batera, eta ahalik eta egitura burujabeena egon dadin. Txapelketen kontuari dagokionez, oso inportanteak dira, bai ekonomikoki, bai eta beste ikuspegi askotatik ere, eta oraintxe bertan Bizkaiko Txapelketa eta Xilaba txapelketa ere airean daude. Udazkenean egitekoak dira, baina, klaro, udazkenak zer gizarte girotan harrapatuko ditu bertsolariak, zaleak... Plaza geldi badago, zer zentzu du txapelketa bat egiteak? Zelan egin ahalko da? Herriek, udalek, babesleek... zer aldarte dute orain, zer dakite udazkenean zelan egongo diren, eta horrek kezkatzen gaitu. Eta, bestetik, orain ematen du urrun dagoela, baina 2021ean da jokatzekoa Euskal Herriko Txapelketa Nagusia, eta momentu honetan ez daukagu ziurtatzerik legalki egin ahalko den ere.

E. ARTETXE: Liburuak, ikerketak eta horrelako gauzak dira gure esparruan salbatzen direnak. Oholtza gainean gertatuko denari buruz ez dakigu askorik. Egia esan, ez dago euskarazko antzezlanak ikusteko eta esperientziak partekatzeko gune askorik: Aulestiko Adel (Bizkaia), Azpeitiko Antzerki Topaketak (Gipuzkoa), Gasteizko Baratza aretoak sortutako jaialdia... Baina izan dira egitasmo solteak, eta ez dakit hori dena zertan geratuko den. Gure kasuan, beldurra da ea kontu telematiko hau ez den izango bakarrik une bateko gauza, baizik eta ordezkatze baten hasiera. Azken batean, antzerkia pertsonen presentzia fisikoaren aldarrikapen bat da; humanitate arrasto hori dauka, ze jende bat elkartzen da, eta igual hori da antzerkiaren ezaugarririk garrantzitsuena. Buruhauste horregaz hainbat jende topatu dut.

Musika jaialdiak bertan behera geratzen ari dira egunez egun.

A. BENGOETXEA: Bilboko BBK Live erori da, Azkena Rock Festibala, Bay of Biscay, Euskal Herria Zuzenean... Denak! Donostiako Jazzaldia eta Gasteizkoa geratzen dira. Ez dakit 2021ean egongo diren. Krisi honek bertan behera bota ditu oso indartsuak ziruditen egiteko modu batzuk, eta orain udazken-neguetarako aretoak geratuko zaizkigu, eta, lehen esan dudan bezala, horiek ere ezbai handi batekin.

G. UBEDA: Bada krisi honek guztiak pizten didan esperantza bat, ze, azken batean, formatu txikia indartuko da orain, eta formatu txiki horretan gu sekulakoak gara! Horri heldu behar zaio. Askotan demostratu du euskaldunon herri honek sekulako gauzak asmatzen dakiela, musikariekin, marrazkilariekin; formatu txikiko gauza polit asko egin dira, eta nik udazken oparoa etorriko dela ikusten dut. Instituzioei begirako harreman horretan, bestetik, guk ere sinistu behar dugu daukagun boterean, egin ditzakegunetan eta gure hizkuntza honetan. Baina zer egin behar den hori sinistarazteko? Hori beste kontu bat da. Hezkuntzan eta beste toki askotan egin behar da lan hori, eta ez dut ikusten halakorik. Harrotasun gehiena nik bertsolarien artean ikusten dut; beste guztiok ez daukagu harrotasunik. Hor daukagu problema.

I. ELORTZA: Guztiz bat nator formatu txikiei buruz esandakoarekin, ze gure kasuan ere elementurik ikusgarriena txapelketa nagusia da, eta finala, baina urtean zehar egiten diren milatik gora bertso saio horiek ere inportanteak dira, eta horietan, gutxi gorabehera, batzen den ehun laguneko jende hori da gure indarra, gure funtzioa, gure sendotasuna, errotzea eta abarreko guztiak dakartzanak.

Apirilaren 21ean eta 22an, mila sortzailek baino gehiagok bat egin zuten greba digitalarekin. Bizi zuten estualdia salatzeko, egun horietan eduki kulturalik ez partekatzea erabaki zuten, baina beste hamaika eskari ere biltzen zituen deialdiak. Kulturgintzako eragile guztiak batzeko dei bat egiten zen, kultura nola kudeatu elkarrekin adosteko, erakundeekin parez pare eserita. Hori da bidea?

A. BENGOETXEA: Zail zait elkarte moduan horri erantzutea. Nik ulertzen dut eskaria, eta interesgarria egin zitzaidan hainbeste jende bildu izana, baina oso zaila iruditzen zait bilkura hori nola artikulatu daitekeen imajinatzea. Egin beharreko zerbait dela ere ikusten dut, lehen aipatu ditugun baldintzak eta azpiegiturak eta bestelakoak lortze bidean, baina eredu talka bat ikusten dut. Kualitate desberdinak daude gure jardunetan ere, eta profesionaltasun mailan, herrigintzaren eta militantziaren puntu desberdinetan dago jendea, eta ez dakit nola artikulatu ahalko litzatekeen hori guztia. Era berean, inoiz baino gehiago ikusten ditut korronte bateratsuak. Euskararen inguruan, formatu txikien inguruan, zero kilometroko kulturarenean... Hortik hasita zabaltzen joan daitekeen zerbait egon daiteke, eta ikusi ditut hor zantzu positiboak, baina gero goazenean jadanik egitura handiagoetara, hor talka handiagoak daude. Nola artikulatzen da BBK Live bat Baratza aretoarekin, poesia emanaldi batekin eta Literaturiarekin? Positibotzat hartzen dut, baina kosta egiten zait aurrera begira nola bideratu daitekeen pentsatzea.

E. ARTETXE: Niretzat sorpresa izan zen zenbateko atxikimendua izan zuen deialdi horrek, eta hor ikusi zen pil-pilean zegoen zer edo zer, eta jende pila bat sentitu zela horretara deituta, eta uste dut horrek esaten duela zer edo zer. Eta ikusten zen hor ere ahalduntzeko beharrizana.

G. UBEDA: Elkartearen barruan denetariko iritziak daude, eta nik ere neurea eman dezaket bakarrik. Ulertzen dut zer zegoen greba horren atzean, baina greba hitzak niri atentzioa eman zidan, hori ez zelako greba bat: hori beste zerbait zen.

Itzalaldi bat?

G. UBEDA: Lehendik ere batere ikusgarri ez ginenok itzali behar genuen; zergatik ez japoniar erara egin greba? Baina egoera zena zen, eta ez zegoen aukerarik hitz egiteko, zen greba bai ala greba ez. Bazegoen hor zerbait niri askorik gustatu ez zitzaidana. Dena den, pasatu da, eta eduki zuen arrakasta. Orain problema da guzti hori nola artikulatzen den, eta ea nork hartuko duen lidergoa, ze norbaitek lidergoa hartu beharko du, bestela, horrek ez duelako funtzionatuko, eta ez delako gertatuko. Gauzak gertatzen direlako ahalegina eginez, eta ahalegina da orduak sartzea eta bultzatzea, eta ez dakit zeinek egingo duen hori. Ni bueltatzen naiz betikora. Nire ustez, euskarak gehiago lotzen gaitu kulturak baino. Ez dut banaketa lerrorik ikusten kulturaren eta euskararen artean, hain dago lotuta dena, eta hain da dena bat. Horrekin nahikotxo tematu nintzen egun haietan. Gero ikusi dut oso ondo atera dela, eta poztu nintzen, baina uste dut zaku zabalago bat behar genuela, eta euskara da nire zaku zabal hori.

I. ELORTZA: Nik neuk uste dut grebaren punturik positiboena dela agendan ipini zela kultura nahiko nabarmen astebetean zehar, eta, esango nuke, gainera, euskarazko kulturaren inguruan ardaztuta, eta indar asko batu zen hor. Esan diren gauza asko ere ulertzen ditut, eta bat nator askorekin, baina uste dut badaudela bi zailtasun multzo. Bata da Aitorrek eredu talka deitu duena, ze edozein arlo antolatzeko, gutxienez, badira hiru logika: instituzionala, merkatukoa, eta gizarte antolaketarena; eta horretan katramilatuko bagina, oso zaila izango litzateke ezerk aurrera egitea. Eta bigarren zailtasun multzoa osatzen du ordubete pasatxo honetan ikusi dugun kultur munduaren askotarikotasun horrek; badirelako txikiak, handiak, adierazpide diferenteak, hizkuntzak eta abarrekoak. Hor katramilatuko bagina ere oso zaila litzateke aurrera egitea. Honek balio izatekotan batera aurrera egiteko gaur egun, aurrera egitekotan, minimotako egiturazko baldintza batzuk lortzeko lan egiten edukiko genuke esparrua. Eta lehen aipatutako batzuk badira denok behar ditugunak, eta denon egoerak hobetuko lituzketenak. Gizarte segurantzari forma ematea, bata, eta bitartekaritza eta antolaketa esparru horiei baldintza egoki batzuk ematea, bestea; uste dut gutxienez horiek konpartitu daitezkeen bideak direla, eta denok indartuko gintuzketenak. Lehen aipatu dudan hirugarren puntu horretan, ordea, kulturaren ikuspegi sozialari dagokion horretan, hor topatuko ginateke aipatutako bi zailtasun multzoekin. Baina minimo batzuetan aurrera egin daiteke. Ikusi beharko da nork lideratuta, eta egin ote daitekeen mila laguneko batzar bat eta abar, baina minimoetan egin daiteke.]]>
<![CDATA[Galeria 'glokal' bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/027/001/2020-05-23/galeria_glokal_bat.htm Sat, 23 May 2020 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1892/027/001/2020-05-23/galeria_glokal_bat.htm www.arigallery.org webgunea bisitatzen duen orori. Bestelako egoitza fisikorik gabe, webgune hori bera da galeria; horregatik XXI. mendeari egindako aipamena eta glokaltasunarena. Arte garaikidearekin zaletutako lau lagunek izan zuten proiektua martxan jartzeko ideia, eta koronabirusari aurre egiteko ezarritako itxialdiak eman die bultzada.

«Museo eta galerietara joaten diren zaletuak gara, eta beti gaude gogoz artista berriak ezagutzeko, baina, konfinamenduan errealitate hori erabat aldatu denez eta denbora gehiago geneukanez, hala erabaki genuen galeria digitala sortzea». Oskar Gonzalez Uriartek eman du azalpena. Sorrerako lau kideko patronatuko kideetako bat da bera, baina, dioenez, azkar hedatu da proiektua, eta egun 24 kide inguru dabiltza galeria martxan jartzen duen nukleoaren inguruan. Borondatezko lana da guztiena. «Erakusketak ikusteko aukerak mugatuta dauden bitartean, plano birtual horrek aukera ematen digu zaleoi artistak ezagutzeko, eta, bestalde, artistek ere leku bat dute beren lana erakusteko».

Hiru helburu nagusi ditu galeriak: arte garaikidea sustatzea, artistekiko jakin-mina piztea eta bildumazaletasun «eskuragarria» bultzatzea. Webgunean zehaztu dutenez, Francisco Goyak bere pintura beltz ezagunak hormetan sortzeko baliatu zuen Madril kanpoaldeko Quinta del Sordo digital moduko bat izatea dute amets: sortzaileen alderik «erradikalena» azaleratzen lagunduko duen gune libre bat, «merkatuaz harago» eta «zirkuitu instituzionaletik kanpo».

Galeria birtuala izanik ere, Euskal Herrian bereziki sustraitutako proiektua da Ari, Gonzalez Uriartek esan duenez. Bertakoak dira, adibidez, sorrerako patronatuko lau kideak. Egun, Kataluniako, Espainiako, Txileko, AEBetako, Ukrainako eta beste hainbat herrialdetako kideak ere baditu proiektuak, eta sarea zabaltzen jarraitzea da Ari galeriakoen asmoa, baina jarraitzen dute Euskal Herriarekiko lotura horri eusten.

Euskal artisten lanekin osatutako erakusketa kolektibo bat egiteko asmoa dute. «Zirkuitu handitik kanpo geratzen diren baina esateko gauzak dituzten artistak ditugu buruan». Kontaktuak egiten dabiltza oraingoz, eta jasotako erantzunaren arabera erabakiko dute zer eta nola egin.

Egun, galeriaren lehen urratsetan lagundu duten 27 artistaren lanak biltzen dituen irekiera erakusketa dago webgunean ikusgai. Etxeko telefonoa jaso berritan, bainujantzi gorri bat daraman emakume baten zorion beteko harridura irudikatzen du, esaterako, Sergio Gioche artista espainiarraren margolan hiperrealistak, eta zerrendan datoz, lehen irudi horren ondoren, margolan, eskultura eta ilustrazioak. Vivian Werbin artista txiletarraren abstrakzio koloretsuak, Philip Steele ipar amerikarraren bideo bat, Natalia Cambronero Nieto irundarraren artilez eginiko eskulturen irudiak, Aurora Ruvalcaba argazkilariak erretratatutako hiri paisaiak, ilustrazioak, marrazkiak... Eta, pieza bakoitzarekin batera, dohaintzak egiteko aukera ere ematen du orriak.

Deialdia zabalik

Salmentarako aukerarik ez dute aurreikusten oraingoz, eta webgunea irekita mantentzeko gastuei aurre egiteko bideratzen dute dirua. Galeria babesteko bi bide ere badira, bestela. Urtean 10 euroko ekarpena egiteko aukera eskaintzen du batak, eta urtean 100 eurokoa egitekoa besteak.

Zabalik da galeriako beste erakusketa kolektibo baterako artelanak bidaltzeko deialdia ere. Maiatzaren 1ean zabaldu zuten mezua, mundu zabalera, itxialdian sortutako piezen bila, formatu eta teknika librean, baina, betiere, bidalitako lana sarean erakutsiko dela kontuan harturik. Astelehenera artekoa da epea. «Oso harrera ona izaten ari gara», azaldu du Gonzalez Uriartek. 30 artelan inguru dituzte jadanik, eta pozik daude jasotakoarekin. «Sorpresa bat izaten ari da».

Informazio gehiago nahi izanez gero, jo webgune honetara: www.arigallery.org]]>