<![CDATA[Iñigo Astiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 18 Aug 2019 11:44:35 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iñigo Astiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Arriskatzeko lotsa gutxiago izan beharko genuke»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/030/001/2018-11-28/arriskatzeko_lotsa_gutxiago_izan_beharko_genuke.htm Wed, 28 Nov 2018 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1924/030/001/2018-11-28/arriskatzeko_lotsa_gutxiago_izan_beharko_genuke.htm Dena oskol lan berrian. Bere ahotsarekin eroso sentitu da Jon Basaguren (Gasteiz, 1984), eta gizarteari begira jarrita idatzi ditu letrak. Autoekoizpen lana da, «autoekoizpen kolektiboa», zehaztu duenez. Izan ere, Gasteiz inguruko beste hainbat talderekin batera sortutako Erraia zigiluarekin kaleratuko du diskoa taldeak, bihar. Gasteizen, Hala Bedi irratiaren tabernan, patxadaz mintzo da bere asmoez.

Dentsitatea. Hitz hori etor daiteke burura diskoa entzutean. Aurri gara lanean jadanik ikusten zen abesti guztiak estetika eta soinu batean biltzeko asmoa, eta oraingoan ere esan daiteke hori izan dela asmoa.

Aurreko diskoan oso kontzienteki egin genuen hori, eta oraingo honetan bidea jarraitu dugu: disko bat konposatzera joan gara, eta ez kantak konposatzera. Are gehiago, binilo bat konposatzera jo dugu. Erabaki nuen binilo formatuan argitaratuko genuela diskoa, eta horrek zehaztu dizkigu molde batzuk: bi alde ditu binilo batek, eta erabaki nuen alde bakoitzean lau kanta joango zirela, eta ideia horren gainean ibili gara jolasean. Horregatik, ideia batzuk deskartatu ditugu, ez agian txarrak zirelako, baizik eta ez zutelako enkajatzen diskoaren ideia horretan. Formatuak bideratu du gero zer aterako zen.

Binilo bat, Spotifyren sasoian.

Bai. Urte hasieran erabaki genuen beste disko bat konposatzea. Nik banituen ideia batzuk, eta egin behar nuen zirt edo zart, grabatu edo utzi pasatzen eta ahaztu, eta erabaki genuen grabatzea. Horretarako behar nuen motibazio pixka bat, ez bainuen errepikatu nahi jadanik egindakoa, eta, gainera, ez zait gehiegi gustatzen orain musika nola egiten den eta nola zabaltzen den ere. Pentsatzen hasi nintzen, «zer gustatzen zait niri?», eta niri gustatzen zaizkit diskoak. Izango naiz zaharruno bat, baina niri disko bat entzutea gustatzen zait, ona, eta horretara jo dugu. Igual izango da korrontearen kontra joatea ere bai.

Erresistentzia keinu bat da?

Agian, bai, baina sinistuta nago badagoela jendea oraindik ere diskoekin gozatzen duena. Batzuk ezagutzen ditut, ez dira izango gehiengoa, baina badaude. Guk entzun nahi genukeen disko bat egin dugu, azkenean. Hortik aurrera, zenbat diren hori baloratzen dutenak, eta hori gustuko dutenak, ba ikusiko dugu, baina gu pozik gelditu gara.

Abentura gogo moduko batek eraman zintuzten Sevillako La Mina estudiora.

Euskal Herrian badira oso soinu ona ateratzen duten estudio pila bat, baina ez zen hori bakarrik. Nahi genuen bostok egon zazpi egunez elkarrekin bilduta. La Minak hori guztia zeukan. Raul Perez da ekoizlea, eta egin dituen lanak oso ederrak iruditzen zaizkigu. Lan egin du, adibidez, Pony Bravo, Guadalupe Plata eta Maika Makovskirekin, eta disko horien soinua asko gustatzen zaigu. Hitz egin genuen berarekin, eta ikusi genuen kontrolatzen zuela gure estiloa, baina, era berean, ez zuela batere ezagutzen nor ginen. Aurreiritzirik ez zuen, eta hori nahi genuen.

Eta nolakoa izan da Raul Perezekin lan egitea?

Etxe bat da estudioa, eta polita da bizi zaren lekuan grabatzea. Nahasketarako gauza gutxi uzten ditu zintzilik; grabatzeko momentutik joaten da nahi duen soinuaren bila.

Nolabaiteko izpiritu analogiko batez?

Bai. Oso digitala izan da dena, baina hasieratik joaten da nahi duen soinuaren bila, eta hori asko gustatu zaigu. Ez da izan batere traumatikoa, oso-oso erraza izan da. Egia da lan handia egin genuela lehenago entsegu lokalean. Han bai egon ziren dramak kantuekin.

Gustuko kanta batzuk hil egin behar izan zenituztelako?

Edo gustuko kantak ez zirelako iristen. Probatu ideia bat lokalean eta, bale, bai, baina besterik gabe. Eta kendu egin behar, diskoan ezin zelako sartu besterik gabeko kantarik. Horrekin alderatuta, oso ondo egon gara estudioan. Kantak oso itxita eraman genituen, baina Raul Perezi utzi diogu soinu aldetik bere ideia gauza zezan, eta gu joan gara grabatzera.

Orain arte egin duzuen amerikar kutsuko pop horri soul nahikotxo eta psikodelia ukitutxo bat gehitu diozue.

Bai! Horiek dira gure koktelontzira gehitu ditugun elementu berriak. Izen batzuk ere eman ditzaket, baina entzuleek esango dute. Egon dira disko batzuk asko markatu gaituztenak, eta badoa hortik kontua, bai. Liberen teklatuak askoz ere presenteago daude, eta horrek ematen dio soul ukitu hori. Koru batzuk ere oso soul girokoak egin ditugu, eta nire ahotsa erregistro grabexeagoan dago. Oso eroso nago hor.

Abestiak gero eta soilago bihurtuz zoazela dirudi: oinarri on bat, lelo on bat, zubi on bat, eta kito. Abesti erromanikoak dirudite.

Uste dut ni naizen modua islatzen dela kantetan, eta gaur egun banaiz gero eta erromanikoagoa. Sartu dugu aitzurra kanta batean baino gehiagotan eta kendu ditugu zatiak. Ez bazuten ekarpenik egiten eta iruditzen bazitzaigun luzatzen ari ginela luzatzeagatik, kendu egin ditugu. Dena abestira zuzenduta dago diskoan. Hasieratik ari zara entzuten kanta, ez dago introrik. Horretara jo dugu, baina izan daiteke hurrengoetan bestela jokatzea.

Lehen diskoko lehen kantuan aipatzen zenuen arantzak barrurantz itzulita dituen sagarroia zinela. Esaldi horrek, beharbada, azal dezake nola landu izan dituzun letrak, beti intimismorako joera batekin. Halere, esan daiteke Dena oskol orain arteko guztiak baino nabarmen sozialagoa dela.

Aurri gara orokorrean bazen oso intimista. Gertatu zitzaizkidan inguruan gauza batzuk oso hurbiletik bizi behar izan nituenak, eta erabili nuen diskoa barruan nituen gauza batzuk ateratzeko. Alde pertsonaletik gehiago zegoen. Baina disko honetan hasi behar nuenean hitzak lantzen, ez zitzaidan ateratzen pertsonaletik gehiegi esateko. Esango nuke Aurri gara antsietateari eta heriotzari edo galera bati eginiko diskoa dela, grosso modo, eta Dena oskol, aldiz, orokorragoa dela, badagoela gehiago gure sentimenduen inguruan eta ez hainbeste nire sentimenduen inguruan. Eta «gure» horretan, ateratzen zitzaizkidan etengabe oskolak, kristalezko sabaiak, harresiak... Babestu eta hesitzearen arteko metafora joko hori erabili dut, eta topo egin nuenean dena oskol hitzekin, argi izan nuen hori zela izenburua.

Diskoak ematen duen gizartearen irudia ez da bereziki baikorra. Etorkizuna abestiko esaldi hau da akaso kasurik adierazgarriena: «Hainbeste kolpek apalduak,/ erantzun beharrean,/ deprimitzen gara».

Hori da ikusten dudana. Ezin dut esan super ondo ari garela eta dena konponduko dela. Izpi batzuk badaude, baina egia esan gutxi dira. Asko kritikatzen da diskoan sumina sarean askatzen dugula, eta neure burua sartzen dut hor. Bai, haserre gaude, baina zer? Zer egiten dugu? Triste jarri. Nik ez daukat irtenbiderik, eta ez dut irtenbiderik ematen diskoan, ez dakidalako zer egin dezakegun. Arazoaren planteamendu moduko bat da, ikusten dudanaren diagnosi bat. Xumetasunetik.

Taldekideekin beti izaten dituzu gorabeherak. Oraingoan Libe Garcia de Kortazar, Danilo Foronda, Fede Egiluz eta Dani Arrizabalaga izan dituzu ondoan, baina zuzenekorako Joseba B. Lenoir sartuko da Forondaren ordez. Nola bizi izan dituzu halako aldaketa etengabeak?

Asimilatu dut sekula ez dudala talde bat izango. Ari naiz pentsatzen familia bat garela. Joseba hasierako diskoetan egon zen, eta orain bueltan dator berriz. Badago jende bat Izaki Gardenak-en orbitan, eta, bakoitzaren bizitzaren momentuaren arabera, eta geure nahien arabera, joango da osatzen momentu bakoitzean Izaki Gardenak. Taldekide guztiek esaten zidaten hasieratik Izaki Gardenak ni nintzela eta listo, eta ez emateko hainbeste buelta, eta taldea izango zela nik nahi nuena, baina ardura handia da hori, eta nahi nuen taldearekin partekatu, baina denborarekin ikusten duzu ez dela ezer pasatzen, eta ez dutela zertan izan beti taldekide berberak.

Hainbat musikari biltzen dituen Erraia kolektiboaren sustatzaile ere bazara, eta zigilu horren babesarekin kaleratu duzue diskoa.

Hori izan da disko honekin izan dugun beste erronketako bat. Nahi genuen autoekoizpena izan zedin, baina, era berean, ez zitzaidan gustatzen Durangoko Azokan ikusten dena, adibidez: taldeek erabaki behar dute Musikazuzenean ekimenaren standean beste 60 talderekin batera egon nahi duten -ez dadila gaizki ulertu, sekulako lana egiten du Musikazuzenean-ek, e!-, itsaso horretan egon, edo, hortik ateraz gero, stand propioa bakarrik jarri nahi duten. Eta, bestela, ezer ez. Diskoak diskoetxeekin ateratzea zaila dago, eta askotan musikariok ere ez dugu hori nahi izaten, eskaintzen dituzten baldintzengatik, baina ez zait gustatzen itsasoan disolbaturik edo guztiz bakarka egotearen artean hautatu beharra. Horregatik sortu genuen Erraia, plazan egoteko beste modu bat egon daitekeela pentsatzen dugulako. Gasteiz inguruko hainbat talde elkartzea izan da asmoa, autoekoizpen kolektiboaren ideia lantzeko. Ez gara ezer asmatzen ari, hor dago BideHuts, eta leku askotan daude antzeko proiektuak, baina lan hori Gasteiztik egitea izan da gure helburua.

Euskadi Irratian Zidorrean musika saioa aurkezten duzu. Ematen dizu horrek euskal musikagintzari begiratzeko talaia bat. Asko aipatzen da ikusgarritasun faltaren arazoa euskal sorkuntzan. Zer ikusten duzu zuk talaia horretatik?

Ni nago pixka bat aspertuta negar egiteaz. Sekulako kalitatea dago, disko oso ederrak argitaratzen dira urtero-urtero, eta estilo aldetik ere oso pluralak. Kritika moduan esango nuke, eta berriz ere neure burua sartzen dut hor, esperimentaziorako eta arriskatzeko lotsa txikiagoa eduki beharko genukeela. Badaude esperimentatzen eta arriskatzen duten taldeak, baina konplexu txikiagoa izan beharko genuke. Batzuetan daukagu Euskal Herriko eszenaren irudi bat pixka bat zaharkitua, eta nik uste dut gure eszenak onartzen dituela proposamen arriskatuagoak ere. Hori izango litzateke kritika.

Elkarrizketa osorik, webgune honetan:www.badok.eus]]>
<![CDATA[Monobolumena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2018-09-08/monobolumena.htm Sat, 08 Sep 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1918/027/001/2018-09-08/monobolumena.htm Baita hondakinak ere poema liburua (2012, Susa), Kixotenea kronika (2011, Elkar) eta Ez duzu abusatuko saiakera lana (2017, Elkar), argitaratu ditu orain artean. Sylvia Plathen Ariel eta beste poema batzuk euskaratu zuen 2013an (Denonartean).]]>
Ordurako hasia zen bere buruari galdetzen ea nola sartu ote zen hain leun berea ez zen auto horretara, ez baitzuen gogoan atea behartu behar izan zuenik. Zuzen zihoan ezezagun zitzaion helmuga baterantz. Ez zuen ulertzen nola, baina bidegurutze bakoitzean argi izaten zuten bere keinuek zein norabide hartu behar zuen. Baina bitxiena zen berak dena onartzen zuela; nondik zetorkion oso ongi ulertzen ez zuen naturaltasun batek gidatzen zituen bere keinuak. Ohartzerako autopistan aurrera zihoan, sekula erostea bururatuko ez zitzaion jazz edo blues moduko disko bat entzuten eta, are, baita, tarteka, bere baitarako melodiaren zatiren bat xuxurlatzen ere.

Hirira heltzerakoan, ezagutzen ez zuen pertsona bat agurtzeko bozina jotzen ikusi zuen bere burua. Haren izena ere oihukatu zuen erabat propio sentitu ez zuen ahots batekin. Eta, halere, ez zen izua sentitzen zuena, ordea, poz bare moduko bat baizik; batez ere, gizon ezezagun hark ere agur eginez erantzun zionean. 40 bat urte izango zituen gizon hark eta ikusten zitzaion burusoiltzen hasia zegoela korrika egiteko zeraman biseraren azpian. Lagunak zirela argi zegoen, baina hartu-eman labur horretan oinarriturik, ezin izan zuen jakin zerk lotzen zituen. Lankideak? Bazitekeen, baina ez zuen gogoan gizon hura sekula ikusi izana.

Kilometro batzuk egin ostean, bigarren ilaran geratu zuen autoa kiroldegi moduko baten aurrean, gisa berean aparkatutako beste marka eta neurri batzuetako monobolumen batzuen parean, eta hor egon zen tartetxo batez. Auto haien neurri eta egokierak konparatzen jarri zenerako, kiroldegitik ume sorta bat ikusi zuen korrika ateratzen, eta normaltasun osoz onartu zuen haietariko bi, bikiak, patinetan bere autoraino irristean iritsi, atea ireki, masailean muxu bana eman, eta, autoa martxan jarri ahala, entrenamenduari buruzko zehaztapenak ematen hasi izana, guzti-guztia izotz pistetako dantzariek beren jauzi eta bueltekin marrazten dituzten mugimendu bakar eta leun horietako baten parte izan balitz bezala, eta berak koreografia haren jario naturalaz gozatzea beste aukerarik izango ez balu bezala.

Nonbait, Aitor izeneko bikiak errieta moduko bat izan zuen Mikel izeneko beste mutil batekin, eta, kontatzen zuenagatik, bazirudien Mikel hura taldeko liderra-edo zela. Beste bikiak behin eta berriz errepikatzen zuen Aitorrek ez zuela ezertxo ere egin, eta, benetan, Mikel izan zela, argi eta garbi, falta egin ziona pilotaren bila joan ere egin gabe. «Bere kontra joan da, aita». Autoa martxan zela, atzeko eserlekuetatik mugitu beharrik gabe joan ziren umeak beren hockey makil, patin eta motxilak autoaren maleteroan uzten, eta entrenamenduko sesioari buruz azalpen gehiago ematen jarraitu zuten. Bera, ordurako hain zegoen bere izaera berri hartan murgildurik, inpresiorik ere ez ziola egin bere bizitzan lehenengoz ikusten zituen ume ezezagun haiek aita izendatu izanak. Une hari zegokionez, argi zuen: aita zen, edo behintzat, aita balitz bezala jokatzera bultzatzen zuen giroak edo aireak, edo presak. Dutxatu ote ziren galdetu zien, izerdi hezetan zirela igarritakoan. Eta hori egiterakoan ere, ez zuen bere keinuen aurkako erresistentziarik sentitu: «Hurrena dutxatu zaitezte, bale?». Errepidean ezkerrerantzako errebuelta luze bat hartzeko bolantea leunki biratu ahala, harrigarriki eroso zihoakion dena, eta halako harrotasun bat sentitu zuen gidatzen zuen monobolumenaren kalitateagatik, ziur baitzegoen itxuraz antzekoak izanik ere, kiroldegi atariko gainontzeko autoek ez zutela bereak besteko erosotasunik eskaintzen bihurguneetan.

Urbanizazio moduko batera sartu, eta instintuz jakin zuen zer etxeren aurrean geratu. Patroi berean eraikitakoak ziren etxe guztiak, eta berdin-berdinak iruditu zitzaizkion denak, baina haietako batera eraman zuten bere mugimenduek zuzen. Agur muxua haurrek, nor zen ere ez zekien Mireiaren urtebetetzean ongi portatzeko berak, eta agur bat gero autoa itzali ere egin gabe etxeko atarira azaldutako emakumeari. Sartzeko keinua egin zion eskuaz hark, baina ezetz buruarekin berak. «Presa daukat», markatu zituen hitzak ezpainekin, ahoskatu ere egin gabe, eta hatzaz erlojuari keinu egin zion, enfasi modura. Eta martxan berriro, oraingoan, hiri kanpoaldeko gune industrial baterantz, bertan autoa aparkatzera. Maniobrarik egin beharrik gabe utzi zuen Renault monobolumen ezin berriagoz osatutako ilara baten erdian jadanik bere sentitzen zuen autoa, motorra itzali, autotik atera, eta autoa gelditu duenetik beregana gerturatzen ikusi duen trajedun gizonarrengana jo du zuzenean berak. Berehala errekonozitu du autora gerturatuzerakoan.

- Erosoa, ezta? Oso espaziotsua da. Leuna. Oraindik akaso ez duzu igarriko, gazte-gaztea zarelako, baina eskertuko duzu hori umeen extra-eskolarrekin hasten zarenean... Denborarekin pentsatu behar dira gauzak. Bulegoan eta sinatuko ditugu paperak orduan? Zu aurretik, mesedez. Ez dakit esan dizudan baina nahi bazenu, epeka ere ordain dezakezu.]]>
<![CDATA[«Distira ez zait interesatzen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1795/022/001/2018-06-09/distira_ez_zait_interesatzen.htm Sat, 09 Jun 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1795/022/001/2018-06-09/distira_ez_zait_interesatzen.htm Errukiaren saria (Erein). «Esaten zidatenean ea liburua noizko, ez nion halako garrantzi berezirik ematen. Nik esaten nuena zen egin ditudala hainbat gauza, eta oso inportantea dena: beti izan dut feedbacka, beti. Esan nahi dut Algortan paseatzen edo Bilbo aldean, beti hurbildu zaidala norbait, eta beti azaldu didala estima eta iritzi ona». Urteak eman ditu liburua kaleratzearen gaiari iheska; liburua kaleratu ostean, harridura puntu bat ere igartzen zaio horregatik: «Egia da liburua atera dudanean bestelako betetasun bat izan dudala».

Ni-aren generoa izaten da maiz poesia, baina zure liburuan kontrakoa gertatzen da. Dela autobus gidari bat, alargun bat, abokatu bat edo gurasoei homosexuala dela esatera ausartzen ez den gaztea, jende asko jarri duzu hizketan poemetan. Oso poesia kolektiboa da zurea.

Sorta honetan hori interesatu zait. Ni-a frakaso bat da, baina batzuetan ezin da ekidin. Gu bat da beti absolbitzen gaituena edo osatzen gaituena. Baina ez naiz esaten ari horrek beti horrela behar duenik. Ni hori oso konkaboa da, oso zorrotza; hor bukatzen da, eta ez du biltzen. Hori pasatzen da Arestiren poesiarekin. Aresti beti da «ni», «ni», «ni», eta «diot», «diot», «diot», eta bueno, beste testuinguru bat zelako gertatzen da hori, eta otoi bat behar zelako, eta, nolabait esateko, pilula animiko batzuk behar zirelako. Pilula batzuk hartzen dituzu, eta egiten duzu super gizon bat, dibinitatearen baldintzak izango lituzkeena. Horregatik, irakurtzen dituzu bere afirmazio batzuk, eta ez dira sinesgarriak gizonarengan. Sinesgarriak dira gizon horrengan dagokeen momentu dibino batean, baina ez gizonarengan. Esaten duenean, bere ahotik ez da gezurrik aterako, nahiz eta alabari hau egin eta andreari hori, eta... Ba, barkatu, baina nik hori ez diot sinesten. Ez diot sinesten gizonari, baina gizon horretan bizi den jainkoari edo jainkotasunari bai sinesten diot; baina beti ez gara momentu horretan bizi. Momentu horrek oso gutxi irauten du.

Momentu horretatik kanpo jartzen saiatu zara zu?

Gustura sentitzen naiz lehen egin duzun apreziazio horrekin. Liburuaren atzeko aldean esaten dudan bezala, jendeari ahotsa emate hori, alde batetik, demokratikoagoa iruditzen zait, eta, bestetik, ez dut pentsatzen ahots horiek ere nireak ez direnik, ze pentsatzen dut hitz egiten dugunean eta zerbait esaten dugunean ez dugula kontatzen anekdota bat norberari edo ni konkabo horri gertatzen zaiolako, baizik eta anekdota horretan denontzat baliagarria den zerbait dagoelako. Gutasun bat osatzen duelako. Eta hemen [liburuaren kontrazalari egiten dio keinu] hori esaten da: haien bozak aditzean geure burua ari garela aditzen, edo, bestela esanda, gu ere bagarela boz hori momentu jakin batean.

Formalki, poemek tonu laua dute; badute arintasun bat, baina aldi berean gaiek badute pisua: 36ko gerra, torturak, ETAren hilketak, pobrezia...

Inazio Mujika editoreak aipatzen zuen hizkera apala zela, baina oso intentsoa. Badaude bi kontzeptu kontrajarri artelan batean: bata da intentsitatea, eta bestea da indarra. Gauza bat izan daiteke oso indartsua, izan dezake indarra, baina horrek ez du esan nahi intentsoa denik. Nik uste dut biak seguru asko kontrajarriak direla. Izaera diferenteei dagozkie. Bilatu dudan estilo apala hortik etorri zen. Ez zait distira interesatzen, eta, gainera, ez litzateke zintzoa.

Zergatik ez litzateke zintzoa?

Ez dut nahi distira, eta ez dut nahi barruaren leherketa bat ere, zauriaren zabaltze hori, [kantu txikian] Xalbadorren heriotzean-eko «Non hago» eta abar hori guztia, ez. Kontaketa batek, jendearen kexuak, gauza grabeek eta saminarekin lotuta dauden gauzek, errealitate horiek guztiek, ez dituzte hiru adjektibo soportatzen. Inpresionatu nauten edo nigan eragin izan duten presentzia batzuen testigantzak jasotzen ditut nik, eta jasotzen ditut egia bat bihurtu direlako nigan. Hori bilatu nuen. Nik bi etsenplu jartzen ditut. Bata da arbolaren dignitatea. Behin Algortara joan ginenean, emazteak esan zidan «hemen arbolak beste zerbait dira, beste edertasun bat daukate, bestela hitz egiten digute». Zergatik? Ba, han arbolak bakarrago daudelako. Non hitz egiten du arbolak? Lautadan. Orduan ikusten da bere goratasuna, eta bakardadean, edo behintzat bakartsu dagoenean. Arbolak hirian ederrak dira, eta ez daude zapuztuak, baina zerbait itzaliak bai, etxe artean, zarata artean. Joaten garenean leku lau batera, orduan altxatzen dira. Eta liburuan ere boz horiek indar gehiago hartzen dute ingurua laua denean. Eta bukatzeko, beste etsenplu bat jarriko dut: Picassoren Gernika koadroa.

Zergatik Gernika?

Hor ez dute balio koloreek, ez du balio jartzeak bodegoi bat izkina batean. Artistak ez du jartzen kolorerik. Badaude hiru momentu interesante artean, historiako hiru sufrimendu mailari dagozkionak. Bata da Goya; Goyak kolorea erabiltzen du hasieran, fusilamenduaren koadroan, baina denborarekin paleta apaltzen du, eta gero Pintura beltzak izenekoak egiten ditu, non jadanik ez dagoen batere kolorerik eta beltza den nagusi; edozein kasutan, gorputz osoak daude. Picassoren kasuan ez, zuri-beltzean dago, baina buru bat dago batetik, beso bat dago bestetik... Hor kolore bat sartzea ez litzateke zintzoa. Eta gero, Berlinen badago plaza bat Holokaustoan hildakoen omenezko harriekin. Hori da beste maila bat. Hor ere ez dute balio koloreek, baina hor ere ez dute balio Picassoren buruek, eta ez du balio formak. Beste zirkulu bat da hori, errealitatean beherago. Horregatik dago isiltasun sorgor bat harri artetik eta harri horretan jaiotzen dena. Politikoki gero egiten dituzte keinuak, eta anaitzen dituzte bata eta bestea, baina hori ezin da anaitu. Eta etsenplu hauek jarri ditut esplikatzeko hau: oso zaila da zintzoa izatea errealitate batzuekin, baina hori da liburuaren egitekoa. Gure errealitatea sokaz beteta dago, eta ezin duzu soka aipatu urkatuaren etxean; denborarekin, konturatzen zara ezin duzula ezer aipatu, beti soka hemen eta soka han, eta, beraz, noiz hitz egiten duzu gauza ilunez? Ba, liburuan. Hor zintzoa izan zaitezke. Tonua grabea dela, ba, bueno, ez irakurri umearen jaunartzean edo ezkontza batean. Halakoetan inork ez du [Arthur] Schopenhauer irakurtzen, baina Schopenhauer ere beharrezkoa da, eta beharrezkoak dira liburu horiek ere. Askatasuna ematen dizu liburuak aukeratzeko momentua, ze gizonak behar du errealitate horrekin ere konektatu.

Liburuari titulua ematen dion poema ez da erraza. ETAk salatzailea zelakoan hildako gizon baten kasuak herrian pizten dituen iritziak biltzen dituzu. Ez du inork ikusiko bere burua eder ispilu horretan. Zapatetan harri koxkor izatea da poesiaren egitekoa?

Pentsatzen dut literaturaren funtzioa ez dela balorazioak egitea, ze, balorazioak egiten ditugunean, morala sartzen dugu gehienetan. Literaturaren funtzioa da egiak eta gauzak diren bezala agertzea, eta ez interpretazio morala egitea.

Errelatoa egin beharraz mintzo dira, ba, han-hemenka.

Hitz konkaboak badaude, goitik behera sartzen direnak. Errelatoa da botereak eta politikan normalean agintzen duenak inposatzen duen hitza. Izango da hori, edo izango da kakotx artean terrorismoa edo izango da kakotx artean, Carrero Blancok esaten zuen bezala, «Juduak dira gaizkiaren iturria». Propagandaren kontuak dira. Horiek denak dira goitik behera etortzen diren politikaren jokoak, eta da goikoaren hitza eta zapalduaren hitza. Hor, gogoa dut egiteko beste liburu bat, eta titulua ere badaukat, eta izango da Hitz lapurtuak.

Hitzak lapurtzen dira, beraz?

Guk irakurtzen genuen Kapitala eta Marta Harnecker eta bere plusbalioa, eta beti egiten genuen irakurketa ekonomikoa, klasekoa. Badakigu batzuek dirua egiten dutela, beste batzuei kontratu txarrak emanez, eta horrela. Marxismoaren arabera, gizarteak sortzen du balioa lan eginez, baina batzuk geratzen dira harekin. Eta orain, errelatoa eta halako hitzak aipatzen dituzula, pentsatzen dut lapurreta hori ez dela bakarrik ekonomikoa izan, eta zapalketa hori ez dela hemen askotan ikusi dugun bezala, polizia langileen aurka eta hori dena; hori da zapalkuntza horren alderik obszenoena, hitzaren zentzu etimologikoan, baina badaude lapurreta gehiago ere. Badago lapurreta sinbolikoa, eta badaude interpretazioaren eta hitzen lapurretak ere. Mitologia kristauan badago gauza bat Jesusek esan zuena, eta nire ustez egunero gertatzen dena, eta da komekarazten digutela errotarriekin. Beti lortu behar dute behekoek ere beren hitz berbera eta zentzu berberarekin erabiltzea, eta orduan ez dago disentsiorik. Baina hori esateak ez du esan nahi horri kontra egitea erraza denik. Edonola ere, poesiak molestatu egiten du, ze botereak nahi du ez erabiltzea hitz bat baizik eta beste bat. Batzuetan iristen zara etxera, eta bat-batean konturatzen zara: «Hara, hitz hori barruan daukat-eta! Neuk irentsi dut». Eta poesia egiaren eta errealitatearen agerpena da, eta politikoki hori molestoa da beti. Baita geure burua norberarentzat aztertzen dugunean ere.

Esan nahi duzu errezelo moduko bat pitz dezakeela, adibidez, hitz zehatz batzuk ez erabiltzeak?

Hori lehenago ere jasoa naiz. Pixka bat epelegi ote nintzen. Mundu guztiak nahi du zu bero izatea, eta suabeegi ote nintzen. Zenbat eta egiatasun gehiago, orduan eta urriagoa da zirkulazio sozial eta politikoa. Horregatik, oso inportantea da bereiztea kulturaren esparrua, ze kulturan badago politikan egon ez daitekeen gauza bat: politikan egon daiteke jarduna, eta egon daiteke elkarrizketa, baina ez dago solasa. Eta solasa beti da patxada.

Jabier Muguruzaren Beste hogei diskoaren aurkezpenean aipatu zenuen badaudela kontakizun bertikalak eta horizontalak. Alegia, badaudela otoitzak, gorantza doazenak, eta badaudela kronikak, zabaleran hedatzen direnak.

Nik ere baditut poema bertikal batzuk: ateratzen zait otoia. Erpin hitza erabiltzen nuen nik Jabier Muguruzaren kontakizunen ahalegina deskribatzeko. Nire iritzia da maila kulturala zenbat eta baxuagoa izan, orduan eta gehiago behar izaten dugula otoia. [Johann Wolfgang von] Goethek esaten zuena da hori: zenbat eta zientzia gutxiago, orduan eta otoi gehiago. Baldin badaukat tresna bat euria eginarazten duena, ba ez dut hainbesteko beharrik izango otoi egiteko. Baina ez badaukat ezer, eta ikusten badut komunitatea goseak hilko dela, otoia besterik ez dago. Ez dut uste batak bestea kentzen duenik, soilik batzuetan gehiago egoten dela bata edo bestea. Etsita banago, ez dut hasiko nobela bat; otoitzean edo irainka hasiko naiz, ze iraina ere bada otoi mota bat, ezta?

Errukiaren saria da titulua, eta, diozunez, hizkuntza bera ere bada erruki moduko bat.

Ideia ez da nirea; John Bergerri irakurri nion. Lengoaiak ematen dizkigu justizia bat, erruki bat eta ezagutza bat. Geure burua aditzen dugu, eta gure mina jaso egiten da. Egin diguten bidegabekeria hori ere jaso egiten da, ze, besteak beste, bati egiten dioten mina denoi egiten digute. Ez da kontua beste batekin komunikatzea, baizik eta zeure buruarekin komunikatzea.

Halere, jendearen ahotsez bete duzu liburua.

Tonu apala erabiltzeak demokratikoago egiten du. Ikusten dut eskuzabaltasun bat horretan. Nik esaten dut hori neure buruaz orain, baina bueno, badago zabaltasun bat. Otoia bada eskuzabala, eta halakoekin liburu bat egitea ere bada zabaltasun bat. Kontatzen du zerbait, baina zeure baitan dago kontatzen duzuna. Distira edo tonu hanpatu batean. Bestetik, otoia errazagoa iruditzen zait, eta egina dago. Otoia egiteko ez duzu besteekin hainbesteko harremanik eduki behar.

Eta bakarkako otoi moduko horretatik eskapatzen saiatu zara.

Liburua egin eta gero gustura gelditu nintzen. Editore batzuek ezezkoa emana zidaten, sinpleegia ote zen esanez. Eta nik uste hori dela poesiaz daukagun ideiagatik: poesian zenbat eta gutxiago ulertu, orduan eta hobea. Horren jakitun nintzen, baina azkenean ia nirea ere zalantzan jartzen hasi nintzen. Baina gure tradizioan badago halakorik. Bertsolariek egiten zituzten gizarte kronikak. Herrian balea bat agertu dela, edo aita hil zuen bati buruzko bertsoak, eta halakoak. Kronikak dira. Baina pentsatzen nuen hemen jendeak oro har gutxietsiko zidala hori.

Hori zen zure beldurra?

Azkenean barneratu egin nuen, eta zalantza puntu bat sartu zitzaidan. Erantzunak ez ziren txarrak izan. Beti jasotzen zidaten zerbait, baina hori zen beldurra.]]>
<![CDATA[Bistan egon ez den Oteiza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1753/025/001/2018-05-25/bistan_egon_ez_den_oteiza.htm Fri, 25 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1753/025/001/2018-05-25/bistan_egon_ez_den_oteiza.htm Oteiza. Jendeak lehenengoz ikusi ahalko ditu lan horietako batzuk. Erakusketak artistaren ibilbideko lau hamarkada hartzen ditu, 1951n hasi eta 1992ra arte. Ez dute erakusketa kronologikoki antolatu, baina galeriaren erakusleihotik artistaren ibilbide hori guztia begi kolpe bakarrean ikusi ahal izateko moduan antolatu dituzte aretoak. «Oteiza aldi berean bide asko hartzen dituen delta baten modukoa da», laburbildu du Michel Mejuto galeristak. Erakusketa uztailaren 27ra arte egongo da zabalik Bilbon, eta gero, irailetik aurrera, Madrilgo Guillermo de Osa galerian egongo da, beste bi hilabetez.

50eko hamarkadan Madrilen bizi zela egindako igeltsuzko bi fraideren irudiak ikus daitezke lehen aretoan. Erabat figuratiboak dira biak, baina jadanik igartzen dira gerora artistak Arantzazuko santutegirako egindako apostoluetan erabiliko zuen hustuketa teknikaren izpi batzuk. Badira, baina, Arantzazuko zikloari dagozkion pieza gehiago ere. Santutegiko sarrerarako egindako apostoluen frisoko bederatzigarren figuraren burua ikus daiteke, adibidez, bigarren aretoan, eta elizaren aurrealderako sortutako pietatearen estilora onduriko metro erdiko pieza bat ere badago hirugarren aretoan, ibilbidea ixten.

Badira Oteizaren ibilbide abstraktuaren adibideak ere. Bigarren aretoan, 1972ko eta 1992ko kutxa metafisiko bana ikus daiteke, esaterako, eta badira kleren laborategia deitutako sasoiari dagozkion beste lan batzuk ere. «Abstrakzioa lantzen hasi zenean ere ez zuen figurazioa utzi», azaldu du galeristak.

«Oteizaren kezka nagusiei buruzko atzerabegirakoa eskaintzen dute aztergai ditugun piezek». Alfonso de la Torre komisario eta arte adituak prestatu du erakusketaren harira kaleratutako katalogorako testua, eta bertan dator esaldi hori. Besteak beste, Pablo Palazuelo, Manuel Rivera eta Gerardo Rueda artisten katalogo arrazoituak egin ditu, eta aspaldiko ezaguna du Oteiza ere. Hari eskainitako erakusketa bat antolatu zuen Oteiza museoarentzako Altzuzan (Nafarroa), eta ikertua du Oteizak 50eko hamarkadako beste hainbat artistarengan izandako itzala ere. «XIX. mendea ukitzen jaio zen ia, XX. mendean aritu zen lanean, eta XXI. mendean hari buruz hitz egiten jarraitzen dugu, jende gaztearentzako eredu izaten segitzen duelako oraindik ere», laburbildu du ikerlariak.

Picassorekin borrokan

1987koak dira erakusketan ikus daitezkeen medaila itxurako brontzezko piezak, eta, hain zuzen ere, horiek dira artistaren azken lan figuratiboak. Artistak bakoitzaren bi edo hiru kopia baino ez zituen egin, eta bitxiak direla nabarmendu du galeristak horregatik. Gernikako arbola irudikatzen du batek, eta Lope Agirreren buru espetxeratua beste batek; halaber, bada Pablo Picassoren Gernika koadroko zaldiaren irudia erreproduzitzen duen bat ere.

Maitasunezko eta gorrotozko harremana zuen Oteizak Picassoren lanarekin, Mejutoren hitzetan. «Medaila hauek egiten ari zenean laguntzaile izan zuen pertsona ezagutu nuen, eta kontatu zidan Oteiza zaldia bere egiteko borrokan aritu zela, eta sentsazioa izan zuela Oteizak ez zuela lortu zaldi hori erabat etxekotzerik. Esaten zuen Picassoren aurka ezin zela ezer egin».

Oteiza borrokan aritu zen Juan Larreak Picassoren koadroari buruz egindako gogoeta horrekin ere, De la Torreren ustez. «Liluragarria iruditzen zitzaion interpretazioa zenbaitetan, baina berehala pasatzen zen gorrotora. Oteiza fundazioan ikusi nuen Oteizak erabili zuen kopia, eta goitik behera dago oharrez beteta; goitik behera», azaldu du. «Gernikaren irudiarekin zuen obsesioaren erakusgarri da hori».

2013an ere eskaini zioten beste erakusketa bat Oteizari Michel Mejuto galerian. Artistaren heriotzatik hamar urte bete ziren orduan, eta hemezortzi eskultura bildu zituzten. Orduan, Mejujok esan zuen bi urteko lana izan zela, eta orduko lanaren emaitza da, neurri handi batean, orain zabaldu duen bilduma. Erakusketa hark etxean Oteizaren bat zuten bildumazaleak erakarri zituen galeriara, eta horri esker osatu ahal izan dute bigarren bilduma orain.

Erakusketa «esanguratsua» egitea zen galeriaren asmoa, eta esan du lana «gogor» egin behar izan dutela horretarako. Galeristak aitortu du egungo erakusketa «osoagoa» dela, eta hobeki ordenatu ahal izan dutela, Oteiza Museoak kaleratutako artistaren eskulturaren katalogo arrazoituari esker. «Aurreko erakusketan ere Oteiza museoaren eta Txomin Badiola artistaren bermea genuen lanen benetakotasuna ziurtatzeko, baina orain katalogo arrazoituaren lasaitasuna izan dugu».

Librea du sarrera erakusketak, eta, bestalde, salgai daude galerian ikus daitezkeen piezarik gehien-gehienak. Bada, tartean, 6.000 eta 7.000 euroan lor daitekeen eskulturarik.]]>
<![CDATA[Klasiko bat zen hil aurretik ere]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1753/026/001/2018-05-24/klasiko_bat_zen_hil_aurretik_ere.htm Thu, 24 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1753/026/001/2018-05-24/klasiko_bat_zen_hil_aurretik_ere.htm Portnoy's Complaint eleberriarekin erakarri zuen literatur munduaren arreta, eta haren itzala luzatu baino ez da egin geroztik argitaratu dituen liburuekin. Urtero aipatu dute haren izena Nobel sarirako, baina Suediako akademiaren aitortzaren atarian geratu da, azkenean. Bereak dira, besteak beste, The Counterlife, Sabbath's Theater, American Pastoral, The Human Stain eta The Plot Against America liburuak, eta euskaraz irakur daitezke Suminez (Meettok) eta Nemesis (Meettok) liburuak. 2012an jakinarazi zuen idazteari utzi ziola, eta asteartean hil zen, 85 urte zituela. Akabo klasiko izan bitartean bizirik egoteko pribilegioa, beraz; soilik klasiko izango da orain.

Rothek Europa Ekialdetik emigratutako familia juduetan hazitakoak zituen gurasoak, eta AEBetako klase ertaineko juduen unibertso horrek hartzen ditu bere eleberrietariko asko ere. Hain zuzen ere, mundu partikular hori sakontasunez irudikatzeko gaitasuna azpimarratu diote kritikari eta irakurleek beti. Horrez gainera, etengabeak dira bere ibilbidean familia barruko harremanei, sexuari, maitasunari eta literaturari buruzko obsesioak.

Hainbat pertsonaia juduren nondik norakoak kontatzen dituen Goodbye columbus liburuarekin hasi zuen idazle ibilbidea, 1959an. National Book Award saria jaso zuen lan hari esker, baina batzuen txaloekin batera heldu ziren besteen antisemitismo akusazioak ere, zenbaiten irakurketaren arabera gorrotoa baitzegoen, sakonean, testuan egiten zituen deskribapen zorrotzen atzean. Edonola ere, Portnoy's Complaint (1969) liburuan biltzen dituen sexu aitortzekin heldu zitzaion benetako arrakasta. Psikoanalistari bere esperientzien eta obsesioen berri ematen dion gizon judu baten kontaketa da lan hori, eta eztabaida eragin zuen idazleak egindako erretratu hark ere. Etengabea izan da debate hori haren ibilbidean.

Aitortua zuenez, ez zitzaion eroso egiten idazle judu etiketa. «Ez dut judu idazten, estatubatuar idazten dut». Unibertsaltasuna nahi zuen partikular hartan, baina Rothen esaldiak balio dezake bere anbizio literarioa ere deskribatzeko.

Amerikar trilogia izenekoa jo ohi dute adituek Rothen gailurtzat. American Pastoral (1997), I married a comunist (1998) eta The Human Stain (2000) lanek osatzen duten hirukotea, eta idazleak AEBetako gizartearen irudikapena egiten du bertan. Gainera, hiru lanetan agertzen da Zuckerman izeneko pertsonaia ere, eta haren bidez heltzen zaizkio kontakizun guztiak irakurleari.

Idatzitako 31 eleberrietako bederatzitan ageri da Zuckerman, eta, pertsonaia horrek idazlearekin dituen parekotasun biografikoak kontuan hartuta, kritikariek Rothen alter ego-tzat hartu dute maiz, idazlearen etsigarri.

Literaturaren rol eskasa

Literatura zuen bizitzaren ardatz, eta mingarri zitzaion horregatik literaturak bere herrialdean daukan pisu txikia.

Berlingo harresia erori berritan, eta Sobietar Batasunaren amaieraren atarian, merkatu librearekin batera helduko zitzaien telebista komertzialaren hedapenak literaturari eragingo zion kalteari buruz aritu zitzaion Roth Ivan Klima idazle txekiarrari. «Etsai horrek hutsalkeria bilakatzen du giza diskurtso guztia». Urteek aurrera egin ahala, ez zuen baikor izateko motiborik topatu.

2001ean, esan zuen AEBetan irakurketa «hilda» zegoela. «250 milioi biztanle dituen herrialdean ez dira 100.000 irakurle ere egongo». Ñabardura gehitu zion Paris Match aldizkariari, ordea. «Optimista nintzenean esan nuen hori», zehaztu zuen. «Egunero obra serioak irakurtzen ordu batzuk ematen dituzten horiei deitzen diet nik irakurle. Liburu batengatik dena baztertzen dutenak. Eta, AEBetan, oso heldu gutxik dituzte denbora hori eta interes hori».

Idatzitakoa zen garrantzitsua Rothentzat, baina azaldu zion bere lan metodoa Paris Review aldizkariari. «Egun osoz aritzen naiz lanean, goiz eta arratsalde, ia-ia egunero. Bizpahiru urtez hor eserita jarraitzen badut, azkenean liburu bat izaten dut». Halaxe, bost hamarkadaz, mahai gainean 31 liburu baino gehiago izan arte.

Baina 2012an eman zuen albistea: idazteari uztea erabaki zuen.

Berez, 2010ean egin zuen hautua, baina bi urte geroago soilik egin zuen publiko erabakia. Baina zergatik utzi zuen? Why write? testu bilduman eman zuen erantzuna: «Susmoa nuen nire lanik onena egina nuela, eta apalagoa izango zela hortik aurrerako guztia. Bizitasun mentala, energia linguistikoa eta sasoi fisikoa behar dira nobela baten egitura konplexu eta xurgatzaileak eskatzen duen bultzada sortzailea mantendu eta sortu ahal izateko, eta nik jadanik ez nuen horrelakorik. Talentu bakoitzak izaten ditu bere ezaugarriak: bere izaera, bere helburua, bere indarra; baina baditu bere epe, ariketa eta biziraupena ere. Mundu guztia ezin da izan produktiboa betirako».

Hain zuzen ere, bere azken eleberrietariko bi dira euskaraz irakurri daitezkeen bakarrak. Nagore Tolosa itzultzaileak ekarri zuen euskarara Suminez, 2009an, eta Beñat Sarasolak itzuli zuen Nemesis, 2011n. Sarasolak idazlearen estilo aberastasuna nabarmendu du sortzailea hil berritan. «Idazlearen ofizioa inor gutxik bezain ondo menderatu duen idazlea izan da».]]>
<![CDATA[Gauzek zama galdu dutenean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1770/028/001/2018-05-22/gauzek_zama_galdu_dutenean.htm Tue, 22 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1770/028/001/2018-05-22/gauzek_zama_galdu_dutenean.htm Jot Down aldizkarirako musika elkarrizketa bat egiteko joan zen Eduardo Madina politikari sozialista Fermin Muguruza musikariaren etxera 2016an, baina topaketa hura beste zerbaiten ikur ere izan zitekeela igarri, eta Alfonso Zapico marrazkilaria ere gonbidatu zuen, bilkura haren zirriborroak egin zitzan. Koadernoan marraztutako irudi horiek berrikusi, berrantolatu, osatu, eta euskal gatazkari eta bizikidetzari buruzko 200 orriko komiki bilakatu du orain Madinaren eta Muguruzaren arteko sei ordu baino gehiagoko solasaldi hura. Zubigileak izendatu du lana, eta Astiberri argitaletxeak kaleratu du, gazteleraz eta euskaraz aldi berean, Bego Montoriok itzulita. «Hasieran, irudi du liburuak asko hitz egiten duela iraganari buruz, baina benetan etorkizunari buruzkoa da», azaldu du Zapicok. «Denak du zama txikiagoa orain».

Zapicok aurrez ere landuak ditu bestelako gatazka batzuk bere komikietan. Palestina hartu zuen ardatz, esaterako, 2008an kaleratutako Cafe Budapest fikziozko lana sortzeko, eta lehenagotik ere badu lanik euskarara itzulita. 2012an, Espainiako Komikiaren Saria jaso zuen James Joyce idazleari buruzko Dublindarra lanarekin, eta Astiberri argitaletxeak haren euskarazko bertsioa atera zuen. Azaldu duenez, Palestina marrazteko izan zituen motibo bertsuek bultzatu dute orain euskal gatazka marraztera: «Palestinakoa banalizazio puntu batera heldu zen. 2005. eta 2006. urteen artean hasi nintzen liburu hura lantzen; Intifada bat zegoen, eta astero zeuden hildakoak, baina, gatazka hark hainbeste urte zeramanez, kasik bazirudien jendeari bost axola zitzaiola hura guztia, eta, gutxi gorabehera, hori da orain hemen ere gertatzen dena. Banekien egoera hau bazegoela, baina ez nekien nondik zetorren, eta horregatik ere egin dut liburu hau: neure buruari azaltzeko».

Zapico bera ere agertzen da komikian, Madina eta Muguruzarekin batera, eta liburuak haren bidez egiten du aurrera. Zapicok atzera eta aurrera darabil kontakizuna, elkarrizketaz gainera elkarrizketaren testuingurua azaltzeko. Kontatzen ditu, adibidez, 1936ko gerran Madinaren eta Muguruzaren familiek bizitakoak; irudikatzen du Muguruzak jasandako zentsura; aipamena egiten dio Egunkariaren itxierari; azaltzen du Dolores Gonzalez Katarain Yoyes-en hilketa; eta marrazten du 2002an Madinari egin zioten atentatua ere.

Asteartea da, euria ari du, eta Madina bere Seat Ibizara doa irudian. Behin ate parera helduta, bere buruarekin hasi da hizketan: «Kaka zaharra, euria. Azpia begiratzeko arrastaka hasten bazara, zikin-zikin jarriko zara, Edu. Eta berandu zabiltza». Ez da makurtu. Sartu da autoan. Giltzak. Kontaktua. Jarri du martxan, eta... ezer ez. «Dena alferrik», dio. Jarraitzen du Madinaren Seat Ibizak auto ilara baten erdian aurrera, irratian eguneko albisteak. Autoak ezker eta autoak eskuin. Ezer ez. Oraindik. Sartu da biribilgune batera, eta, orduan, Zapicok goialdetik ikusitako auto katramila baten erdian irudikatzen du Madina hankarik gabe utzi zuen eztanda.

Irudikapenaren bertigoa

Marrazkilariak ez du zauririk ezkutatu, baina uko egin dio odola erakusteari. Hildakorik ez dago, adibidez. «Horrek eman zidan bertigorik handiena», aitortu du egileak.

Kolore mantxa bat dira, esate baterako, GALek Baionako Monbar hotelean tiroz hil zituen Iñaki Asteasuinzarra, Agustin Irazustabarrena, Sabin Etxaide eta Jose Maria Etxanizen gorpuak. «Ez nuen beharrik ikusten gehiago marraztu behar izateko. Hain da dramatikoa ematen dudan informazioa, irakurleak ulertzen baitu zer gertatzen den», esplikatu du.

Komikigileek garai batean baino askatasun handiago dute egun, Zapicoren iritziz, eta berak ere askatasun hori baliatu nahi izan du komikian. «Lehen, komikiak formatu estuagoetara lotuta egoten ziren, gidoigileak izaten zituzten, eta beti aritu behar izaten zuten 48 orriko mugan. Beti merkatuaren lege horien menpe. Orain, aldiz, aukera handiagoa dugu jolasteko, eta, oraingo honetan bezala, marrazkilaria kronikari lanetan jartzeko, adibidez. Bestelako irakurleak ere agertu dira, eta halakoei esker dira posible gaur egun gisa honetako produktu arraroago hauek. Oso garai interesgarria da».]]>
<![CDATA[Ohiz kanpokoa ez den artea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1842/029/001/2018-05-22/ohiz_kanpokoa_ez_den_artea.htm Tue, 22 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1842/029/001/2018-05-22/ohiz_kanpokoa_ez_den_artea.htm
«Funtsezkoa izan da elkarrizketa». Izebergaren punta baino ez dira izango topaketa egunak, komisarioen hitzetan. Hilabeteak daramatzate Bilboko eta inguruko arte sarearekin elkarlanean, eta lankidetza horren ondorio ere bada programa. Esate baterako, Arabako Azala proiektuarekin elkarlanean antolatu dute Lasierra herritik Bilborainoko Martxaundi II mendi martxa, eta Bilboko Consonni ekoizpen etxeak antolatuko du Speech Sound irrati saioa. Baina horiez gainera, bertako hamar dantzarirekin elkarlanean eskainiko du Bouchra Ouzguen koreografo marokoarrak Corbeaux pieza. Eta hori da programaren beste ezaugarrietako bat: publikoaren parte hartze aktiboa eskatzen dute proposamen gehienek.

Balio dezake Kanadako Mammalian Diving Reflex taldearen Haircuts by Children proiektuak artearen eta eguneroko bizitzaren arteko uztarketa ulertzeko. Astebeteko tailer bat jaso ostean, asteburu batez Zazpikaleetako ile apaindegi bat gidatuko dute Bilboko San Adrian institutuko gazteek. Ahaldundu egingo ditu horrek nerabeak, komisarioen hitzetan, baina, aldi berean, dilema bat planteatuko die ilea moztera doazen helduei: «Prest gaude etorkizuneko belaunaldien eskutan jartzeko?».

Ikusezin izan ohi dena ikusgarri egitea izan da Nuria Guell artista kataluniarraren helburua, eta ezkutaketa jolas bat proposatu du inoren etxean zaintza lanetan aritzen diren emakumeekin. Denbora darama artistak sektore horretan aritzen den jendearekin lanean, eta jolasa onartzen dutenei emakume horien bizimodua ezagutzeko aukera eskaintzea da asmoa. «Testuinguru hori publiko egiteko modu bat da», azaldu du Casadok.

Handia da topaketen esperimentazio maila, komisarioek onartu dutenez, eta esker ona adierazi diote horregatik Azkuna Zentroko lan taldeari. «Ohiko ez diren lanerako moduak frogatzen gabiltza, eta eskertzekoa da jendearen esfortzua eta abentura gogoa».

Zortzi orduko sehaska kanta kontzertua antolatuko du Dr. Kurogo artistak Azkuna Zentroko atarian, eta bertan egongo da Luke Jerram artistaren zazpi metroko diametroa duen ilargiaren erreplika. Gainera, gune berean eskainiko dituzte beren antzezlanak Los Torreznos taldeko kideek ere. Baina hirira ere zabalduko dira proposamen artistikoak, eta, hala, Udaletxeko zubia izango du ardatz Camille Tellez artistaren Mirador piezak.

Poesia eguneroko bizitzaren parte bilakatzea da Casado eta Brookes komisarioen helburua, eta igartzen da asmo hori antolatu duten erakusketan ere. Helburu artistikoz sortutako zazpi robot hautatu dituzte, eta, zehaztu dutenez, aretoan «robotez osatutako sabana» moduko bat sortzea izan da helburua. Egun betez izango dira martxan robot horietako batzuk, gainera, eta horren ondorioz, etengabe arituko da erakusketa aldatzen. «Itzultzen diren bisitariek oso aldatuta ikusiko dute espazioa aldiro», azaldu du Brookes komisarioak.

Perezen aurkezpena

2013an du jatorria Prototipoak topaketak. Orduan jarri zuten abian 3, 2, 1... izeneko jaialdia, eta haren jarraipena da orain aurkeztutakoa. Esperimentu modura antolatu zuten lehen jaialdi hura, eta hiru urteko iraungitze data ezarri zioten. Horregatik jarri zioten proiektuari hirutik baterako atzerako kontaketa hori izenburutzat. Lortutako emaitzarekin pozik gelditu ziren antolatzaileak, ordea, eta 2016an jarri zuten abian Prototipoak. Aurrekoaren jarraipen modura.

Fernando Perezen aurkezpen publikoa egiteko ere baliatu dituzte topaketak. Izan ere, aste batzuk baino ez dira Lourdes Fernandezek zentroko zuzendaritza utzi, eta Perezek haren lekua hartu zuenetik, eta Prototipoak-en aurkezpena izan da prentsarentzat rol horretan egin duen lehen ekintzetariko bat. Aurrez kultur teknikari postuan aritua da Perez Bilboko Alondegian, baina Nafarroako Gobernuko Kultura zuzendari postuan egin ditu azken hiru urteak, eta orain bueltatu da berriz Bilbora.

Aurreratu duenez, Prototipoak topaketen espirituarekin bat egingo duen programa bat darabil buruan Perezek Azkuna Zentrorako. «Topaketa hauen ildo nagusi berak landuko ditut nik ere, eta komunitatea, artea, egunerokotasuna eta artearen bidezko gizartearen erantzukizunari buruzko gogoeta izango dira nire lan ardatzak». Ekainean aurkeztuko dio proiektu ofiziala patronatuari.

Informazio gehiago nahi izanez gero, jo webgune honetara:

azkunazentroa.eus]]>
<![CDATA[Hasiera berri bat ibilbide luze bati]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2034/012/001/2018-05-20/hasiera_berri_bat_ibilbide_luze_bati.htm Sun, 20 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2034/012/001/2018-05-20/hasiera_berri_bat_ibilbide_luze_bati.htm Baietza sortzen. Konpromiso eta ilusioak eraberritzen izeneko ekitaldiaren helburua, eta 4.000 militante batu zituen deialdiak, Sortuk emandako datuen arabera. «ETAren sorrerak berpizkunde bat eragin zuen herri honetan», azaldu zuen Rodriguezek amaiera hitzaldian, eta «herrigintza ziklo berri bat» abiatzeko beharra aipatu zuen. «ETAren amaierarekin ere antzeko ziklo bati eman behar diogu hasiera». Sortuko idazkari nagusiaren hitzetan, «euskal errepublikaren oinarriak ezartzea» da orain haien egitekoa, eta horretarako «aliantza zabalak» garrantzitsuak direla esan zuen. «Bakea eta askatasuna ekarri behar dizkio ziklo berriak gure herriari». Autokritika beharrari aipamen zehatza egin zion, baina ezker abertzalearen ibilbide historikoa aldarrikatu zuen Rodriguezek, eta ekitaldi osoan protagonismo berezia izan zuten preso eta iheslarien gaiak eta nazioarteko elkartasunak.

Talde armatuak hartutako erabakiarekin ezker abertzaleak eta ETAk «euskal gizarteari emandako hitza» bete dutela adierazi zuen Rodriguezek. Zenbait eragile, ordea, bakea eta elkarbizitza eraikitzen aritu beharrean, gertatutakoari buruzko kontakizun bat «inposatzen» ari direla uste du Sortuko ordezkariak, eta akatsa da hori, haren esanetan. «Onak eta gaiztoak bereizten dituen kontakizun batekin ezin da bake justu, egonkor eta iraunkorrik eraiki».

Ezker abertzalearen historia ere izan zuen gogoan Rodriguezek, eta, besteak beste, frankismoa, gerra zikina, torturak eta legez kanporatzeak izan zituen gogoan, eta autokritikari beldurrik ez diotela ere zehaztu zuen, onartuta iraganean «akatsak» egin direla. Espainiako eta Frantziako gobernuei «beren borizkeria» eteteko eskaria ere egin zien.

Preso, iheslari eta deportatuei eskaini zien Rodriguezek lehen hitza. «Maite zaituztegu», esan zuen lehenik, eta haien aldeko adierazpenak egin zituen ondoren. «Ez dugu etsiko etxean, libre eta bizirik zaituztegun arte».

Preso ohiak

Behin baino gehiagotan egin zieten aipamena preso eta iheslariei ekitaldian, 90 minutuko tartean, eta, independentzia aldarrikatzeko oihuekin batera, hori izan zen Miribillan bildutako militanteek gehien errepikatu zuten leloa ere: «Euskal presoak, etxera».

Presoei egindako harreren irudiak ere proiektatu zituzten pantailan, eta iaz espetxean hil zen Kepa del Hoyoren eskutitz bat irakurri zuen haren semeak ekitaldian. Ehun preso ohi baino gehiago ere igo ziren oholtzara beste une batean. Mikrofonotik bakearen alde lan egiteko konpromisoa ere azaldu zuen preso ohien izenean hitz egin zuen bozeramaileak. «Espetxeratu gintuzten herriaren alde egiteagatik. Zuekin guztiekin aktibo bat izan nahi dugu bake prozesu honetan».

Etengabeak izan ziren nazioarteari egindako keinuak ere. «Munduko hainbat txokotan, mugimendu iraultzaile eta aurrerakoiek eginiko lana eta borroka aldarrikatzeko unea da hau», adierazi zuen Elena Beloki Sortuko kideak. Esker ona adierazi zien, besteak beste, Palestinatik, Nikaraguatik, Irlandatik, Uruguaitik, Mexikotik eta Kurdinstandik Miribillara joandako ordezkariei, eta txaloz hartu zuen jendeak ordezkaritza hori oholtzara igo zen momentua. Internazionalismoaren aldarrikapena egin zuen Belokik. «Duela 60 urte bezala, munduko beste esperientzia batzuekin batera, askatasunen bidean jarraitzen dugun eta herritik sortu zen indar horixe gara».

Irlandarrak eta korsikarrak

Hitzaldi bana eskaini zuten Michelle O'Neill Irlandako Sinn Fein alderdiko lehendakariordeak eta Jean Guy Talamoni Korsikako Asanbleako lehendakariak. Biek azaldu nahi izan zuten elkartasuna, eta biek hartu zituzten ahotan preso eta iheslariak. «ETAren erabakia mugarria da Europa osoan», adierazi zuen Oneillek, eta bakea «erronka handia» dela gehitu zuen. Eskari zuzen bat ere egin zuen: «Espainiako eta Frantziako gobernuei eskatzen diet euskal preso politikoen gaiari eskuzabal heltzeko, eta beren familiengandik urrun diren preso politikoak etxetik gertuago lekualdatzeko».

Amnistia aipatu zuen Talamonik. «Abenduko hauteskundeetako emaitzei esker, korsikarrek amnistia lege bat eskatu dute preso eta iheslarientzat, eta badakigu zeinen garrantzitsua den gai hori Euskadin».

Hitzaldiz hitzaldirako tarteetan hainbat bideo eta irudi proiektatu zituzten kiroldegian jarritako pantaila erraldoian, eta, besteak beste, 1937ko Gernikako bonbardaketan hildako biktimak izan zituzten gogoan. Bonbardaketa ostean hartutako irudien ondoren, Poliziaren oldarraldien irudiak txertatu zituzten bideoan, eta azken hamarkadetan hildako beste hainbat pertsonaren izenak ere zerrendatu zituzten. Besteak beste, German Rodriguez, Jose Miguel Etxeberria Naparra, Esperanza Arana Lopez, Joseba Arregi Izagirre, Joxean Lasa Aroztegi, Santi Brouard, Mikel Zabalza Garate, Josu Muguruza eta Iñigo Cabacas izan ziren aipatu zituztenetariko batzuk.

]]>
<![CDATA[Datorren artearen printzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/042/001/2018-05-20/datorren_artearen_printzak.htm Sun, 20 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1885/042/001/2018-05-20/datorren_artearen_printzak.htm Lucifer bideo piezan Maria Muriedas Diez artistak (Mungia, Bizkaia, 1994), eta lan horri esker lortu du Ertibil Bizkaia lehiaketako lehen saria. «Bideoan bideari ematen zaio garrantzia eta ez hainbeste helmugari edo amaierari», azaldu du sortzaileak. Izaro Ieregi eta Maider Gonzalo Salceda artisten lanak ere saritu ditu epaimahaiak, eta lehiaketan parte hartu duten beste hamabost artista gazteren lanekin batera jarri dituzte orain ikusgai Bilboko Rekalde aretoan.

29. edizioa bete du aurten erakusketak, eta saria izan du aurtengoan lehiaketak. Japonian hiru hilabeteko egonaldia egingo dute saritutako hiru artistek, eta, beraz, Tokio eta Fukuoka hirietan egongo dira Gonzalo Salceda, Ieregi eta Muriedas Diez ekaina, uztaila eta abuztuan.

Berria da egonaldiena. Artista gazteak lehiaketan parte hartzera motibatu nahi izan ditu sari horrekin deialdia antolatzen duen Bizkaiko Aldundiak, eta, horrekin batera, saritutako artistei aukera eskaini nahi izan die beren lana nazioartekotzen saiatzeko. Edonola ere, Lorea Bilbao Kultura diputatuak zehaztu duenez, esperimentu moduko bat izango da aurtengoa, eta sarituak Euskal Herrira bueltatzerakoan aztertuko dute hurrengo urteetan ere egonaldiei eutsiko dieten edo ez. «Aurten urrats sendo bat eman nahi izan dugu Ertibili bestelako hauspo bat emateko».

Guztira, Bizkaikoak diren edo Bizkaian bizi diren 90 artistak bidali dituzte aurten beren lanak erakusketarako, eta haietariko hemezortzi hautatu ditu epaimahaiak. «Honek erakusten du Bizkaian badagoela talentua», laburbildu du Bilbaok.

Albumak eta artxiboak

Familia oroitzapenak eta memoria kolektiboa uztartzen dituen Time for Love bideo lanari esker lortu du lehiaketako bigarren saria Izaro Ieregi artistak (Getxo, Bizkaia, 1987). Denbora darama sortzaileak gorputzaren eta bortizkeriaren ideien inguruan lanean, eta denbora eman du Lazkaoko Beneditarren Fundazioaren artxiboko materiala ikertzen ere. Euskal gaztazkarekin lotutako milaka eranskailu, kartel eta irudi biltzen ditu bilduma horrek, eta horiek arakatzen aritu da Ieregi. Azaldu duenez, ordea, une batean beharra sentitu zuen «gorputz kolektiboa» pixka bat alboratu, eta «gorputz intimoa» deitu duena lantzeko. Orduan jo zuen familia albumetara, eta bertan topatutako irudiak dira Lazkaoko artxibokoekin uztartu dituenak.

«Oso oinarrizko metodologiarekin hasi nintzen irudiak elkarrekin harremanetan jartzen», azaldu du. Bateko eta besteko argazkietako keinuen antzekotasuna hartu zuen kontuan, adibidez, eta detaile formal horien bidez uztartu ahal izan ditu etxeko eta artxiboko irudiak. Metraileta bati heltzen, besoa altxatuta ageri da ETAren afixa bateko giza irudia, esate baterako, eta keinu horrek ematen dio aitzakia artistari, haren gainean antzeko keinuarekin elurretan jolasean dabilen senidearen argazkia txertatzeko.

Bi koadrok osatzen dute Eranskailu loreak pieza, eta lan horri esker lortu du hirugarren saria Maider Gonzalo Salcedak (Bilbo, 1994). Sortzaileak azaldu duenez, irudia du bere langai nagusia, eta kasu honetan ere hala osatu du artelana. «Intuizioz jokatzen dut irudiak elkarrekin harremanetan jartzerakoan, baita ere lekuaren arabera ere, irudi horiek nola erakutsi aukeratzean ere».

Ohi bezala, ibiltaria izango da erakusketa aurten ere, eta Bilbon egon ostean, Gasteizen izango da uztailaren 2tik aurrera. Lehen aldia du erakusketak Bizkaitik kanpo, eta urriaren 1era arte egongo da Montehermoso Kulturunean ikusgai. Urrian, Durangoko Arte eta Historia Museoan egongo da bilduma, azaroan Galdakaoko Torrezabal Kultur Etxean eta Sestaoko Musika Eskolan ere izango da abenduan.]]>
<![CDATA[Arinki hartutako seriotasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2319/046/001/2018-05-20/arinki_hartutako_seriotasuna.htm Sun, 20 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2319/046/001/2018-05-20/arinki_hartutako_seriotasuna.htm
Hamaika ofizio ezagutu zituen Sparkek idazle izan aurretik, eta, besteak beste, irakasle, Britaina Handiko Gobernuarentzako propaganda idazle, Poetry Review aldizkariko editore, literatur ikertzaile eta idazkari izan zen, harik eta, 39 urterekin, bere lehen eleberria argitaratu eta, pixkanaka, idazle ibilbidea abiatu zuen arte. Poesia eta lan kritiko batzuk bazituen argitaratuak aurrez, baina 1957an kaleratu zuen The Comforters eleberriarekin hasi zuen bere idazle bizitza. Beste hogei titulu inguru argitaratu zituen ondoren, eta The Mandelbaum Gate (1965), The Driver's Seat (1970), The Abebess of Crewe (1974) eta The Girls of Slender Means (1963) aipa daitezke haien artean. Edozein kasutan, batez ere, 1961 urtean publikatutako The Prime of Miss Jean Brodie nobelak egin zuen ezagun Spark.

Nesken eskola batean irakasle dabilen emakume zorrotz baten nondik norakoak kontatzen ditu eleberriak, eta antzezlan, telebista serie eta pelikula ere bilakatu zuten gerora lana. Gainera, Oscar bat ere irabazi zuen Maggie Smith aktoreak film hartan egindako lanagatik, eta egonkortasun ekonomikoa lortu zuen idazleak hedapen horri esker.

Sparken idazkera zehatz eta apainaren erakusgarri da liburua, eta baita haren umore eztentsuarena ere. Eskola adineko neska eta mutil sorta baten arteko harremana deskribatzen duen nobelaren lehen paragrafotik igartzen da hori. «Mutilak, bizikletaren urruneko aldean egoten ziren eskulekuei helduta, Marcia Blaine eskolako neskekin hizketan ari ziren bitartean, sexuen arteko bizikleta hesi segurtasunezko bat ezarriz, eta mutilek edozein unetan alde egin zezaketen inpresioa emanez». Eta jarraitzen du jarioak beste ehun orri inguruz.

Seriosa eta, aldi berean, arina izateko gaitasuna aitortzen dio idazleari Peter Craven literatur kritikari australiarrak, eta The Girls of Slender Means eleberriko lehen esaldia aipatzen du tonu jostalari eta serio horren adibidetzat. «Duela asko, 1945ean, Ingalaterrako jende eder guztiak pobreak ziren, salbuespen batzuk salbu».

Biografiaren zama

Edinburgo aspaldi utzita, 1963an egin zuen alde Londrestik, eta New Yorken eta Erroman ere bizi izan zen. Sasoi baten ostean, Italiako Toscanako Oliveto izeneko herrira joan zen. Han hil zen, 2006an, eta herriko hilerrian dago lurperatuta.

Nahikoa literatura sortu du idazlearen bizitza pertsonalak ere, eta bi gai nagusi jarri izan dituzte fokupean biografo eta kazetariek: bere semearekin izandako harreman eskasa, batetik, eta Penelope Jardinerekin izandako harreman estua, bestetik.

1937an ezkondu zen idazlea, Sydney Oswald Sparkekin, artean 18 urte zituela, eta senarrarekin batera joan zen britainiarren agindupean zegoen Rhodesiara bizitzera -egun Zimbabwe da-. Irakasle lanetan aritu zen han, eta bertan izan zuen Samuel Robin Spark semea. Senarrak tratu txarrak ematen zizkion emazteari, ordea, eta 1944an joan zen Londresera, semea aitarekin utzita. Maiz nabarmendu dute ekintza hori idazlearen biografietan, baina nahasi egiten dira familia arazoak eta erlijio gaiak semearekin izandako harreman korapilatsuan. Izan ere, denborarekin katoliko bilakatu zen idazlea, eta semeak, aldiz, judaismoa besarkatu, eta bere familiaren jatorri judua aldarrikatu zuen. Amak ukatu egiten zuen jatorri judu hori, gurasoak Ingalaterrako elizako parte zirela esanez, eta titular sorta batzuk ere utzi ditu talka horrek egunkarietan.

Ipuin bakarra euskaraz

Zurrumurru hedatua izan zen Sparken lesbianismoarena ere. Italian ezagutu zuen Jardine lagunarekin zuen harremana zen horren motiboa. Elkarrekin bizi ziren bi emakumeak Toscanan, eta maiz joaten ziren furgonetan Europan gora eta behera bidaian. Haiek beti ukatu dute beren harremana sexuala ere bazela, baina behin baino gehiagotan suertatu zitzaion sortzaileari azalpenak eman beharra bizirik zela, eta haren lagun minari oraindik ere hala gertatzen zaio, Sparki buruzko biografia bat aipatzen den aldiro.

Koldo Izagirre idazleak mendeurrenaren harira www.armiarma.eus webgunerako itzulitako Atzean utzia naizen neska ipuina da, oraingoz, Sparken testuetatik euskaraz irakur daitekeen bakarra.]]>
<![CDATA[Zenbat urte, hainbeste arte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1757/034/001/2018-05-19/zenbat_urte_hainbeste_arte.htm Sat, 19 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1757/034/001/2018-05-19/zenbat_urte_hainbeste_arte.htm selfie moduko bat da hau, autorretratu bat». Bilduman dauzkaten 14.000 artelanetan arakatu, eta haien artetik 110 pieza hautatu ditu Bilboko Arte Ederren Museoak bere 110. urteurrenaren ospakizun erakusketarako, eta horregatik aipatu du autorretratuaren ideia Miguel Zugaza museoko zuzendariak. 1908ko urriaren 8an egin zuten museoaren patronatuaren lehen bilera, eta data hori hartu dute gogoan orain 110 urte, 110 artelan erakusketa antolatzeko. XIII. mendetik XX. mende amaierara doan ibilbide kronologikoa proposatzen du ibilbideak, eta museoaren harribitxi nagusiak biltzen ditu. Urtebetetze festa gisako bat irudikatu du Zugazak: «Artelan bakoitza museoaren urtebetetze tarta handiko kandela bat balitz bezala da». Irailaren 17ra arte egongo da zabalik.

Piezen kalitatea eta edertasuna nabarmendu ditu zuzendariak, eta horren berme dira erakusketak biltzen dituen artista esanguratsuen izenak. Tartean dira, besteak beste, Lucas Cranach Zaharra, Grekoa, Joaquin Sorolla, Jose de Ribera, Francisco Zurbaran, Bartolome Esteban Murillo, Francisco Goya, Ignacio Zuloaga, Aurelio Arteta, Paul Gauguin, Adolfo Guiard, Francis Bacon, Antoni Tapies, Jorge Oteiza eta Eduardo Txillida.

Museoko BBK areto osoa betetzen du erakusketak, eta lehen solairuko sei gela ere hartzen ditu 1900. urtetik aurrerako lanekin. Kronologikoki antolatu dute ibilbidea, eta, ondorioz, museoaren bildumako XIII. mendeko Kristo gurutziltzatu erromanikoak hartzen ditu bisitariak sarreran. Aretoz areto, sasoiz sasoi, Europako eta Euskal Herriko artista esanguratsuen lanak datoz ondoren. Tartekatuta maiz.

Ez dira joan nobedade bila: museoaren barrualdea da bistara jarri nahi izan dutena. Bildumaren parte izanik, ezagunak dira ikusgai diren artelan gehienak ohiko bisitariarentzat. Horregatik nabarmendu ditu Zugazak hautaketaren kalitatea eta ibilbidearen antolaketa. «Bildumako pieza esanguratsuenak erakutsi nahi izaten direnean, oso zaila da lan berriak erakustea. Lan horiek erakusteko hautatu den modu esentzial hori da berria dena; garapen kronologiko bizkortu hori. Gainera, erakusketak aukera ematen du normalean elkarren ondoan ikusi ohi ez diren pieza batzuk elkarrekin ikusteko ere».

Hiru emakume artista

Zuzendariaren hitzetan, bikoitza da Bilboko Arte Ederren Museoaren egitekoa, eta bikoiztasun horren erakusgarri da urteurreneko erakusketa. «Museoak arte unibertsala zaintzen du, baina, era berean, kontuan hartzen ditu Euskal Herrian artearen modernizazioak izan dituen berezitasunak ere». Zehaztu duenez, osotasuna ere hartu nahi izan dute gogoan, gainera. «Kalitatea izan dugu kontuan hautaketa egiterakoan, baina testuingurua ere ahalik eta osoena deskribatu nahi izan dugu; irizpide historiko eta geografikoak hartu ditugu horretarako kontuan».

110 artelan horien artean, hiru baino ez dira emakumezko artistek egindakoak. Mary Cassatt, Maria Blanchard eta Maria Helena Vieira da Silva dira hiru andrazko sortzaile horiek.

Erakusketa barruan, Erdi Arotik XIX. mendera arteko artea biltzen duten aretoetako artelanak izan ditu mintzagai Jose Luis Merino museoko zaharberritze departamentuko buruak, eta bildumaren kalitate orokorra nabarmendu du. «Bilduma bikaina da, baina erakusketa honetarako onenetan onenak hautatu ditugu». Lucas Cranach Zaharraren Lukrezia margolana azpimarratu du, esaterako. «Koadro horren bertsio pilo bat egin zituen artistak, eta bere tailerrean zeuden artistekin batera egindakoak dira haietariko gehienak, baina hau da koadro horren bertsio onenetariko bat, eta Lucas Cranach Zaharrak bakarrik egin zuen. Sinadura eta data ere baditu». Moralesen eta Goyaren erretratuak ere nabarmendu ditu Merinok, eta baita Riberaren Emakume santuak San Sebastian sendatzen koadroa ere. Horiek, besteak beste.

Parisen eragina

XX. mende hasieran Euskal Herriko arteak izandako garrantzia ere nabarmendu du Javier Novo museoko bildumen buruak. Haren hitzetan, sasoi hartan, Parisen indartsu ziren joeren berri jasotzen aitzindari izan zen Euskal Herria, eta eragin horren oihartzuna ere ikus daiteke erakusketan. Francisco Durrio eta Paul Gauguin artisten arteko harremana aipatu du horren froga modura, eta elkarren ondoan jarri dituzte horregatik haien lanak bilduman. Eta, hain zuzen ere, sasoi horri dagozkion aretoetan hasten dira nazioarteko eta bertako artisten lanak elkarren ondoan maizago agertzen.

Ibilbideko azken aretoak dira nobedade gehien dutenak. Garaikideenak. Gaur egungo euskal sortzaileen lanak ikus daitezke haietan, eta badira gehiegi ikusi ez diren lan batzuk ere tartean. Angel Bados artistaren obra bat dago, esaterako, eta Sergio Prego artistaren Tetsuo, porrotera kondenatua bideo lanak ixten du ondoren ibilbidea. Hori da bilduma osoan dagoen bideo bakarra, baina kasu horretan ere lanak duen izaera eskultorikoa nabarmendu du Miriam Alzuri museoko bildumaz arduratzen den lantaldeko kideak.

Bisitarientzako eskuorriak eta katalogoa ere kaleratu dituzte euskaraz, gazteleraz, frantsesez eta ingelesez.]]>
<![CDATA[Euskal kulturak dauzkan irismen arazoak berretsi ditu Soziometroak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1736/026/001/2018-05-16/euskal_kulturak_dauzkan_irismen_arazoak_berretsi_ditu_soziometroak.htm Wed, 16 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1736/026/001/2018-05-16/euskal_kulturak_dauzkan_irismen_arazoak_berretsi_ditu_soziometroak.htm
Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako Kultura kontseilariak aurkeztu zituen ikerketa soziologikoaren emaitzak atzo, eta jendeak kulturari balio altua aitortzen diola nabarmendu zuen lehen-lehenik. Izan ere, inkesta erantzun dutenen %57k diote kultura lehentasunezko kontua dela, eta %64k uste dute babes handiagoa merezi duela. Zupiriaren hitzetan, kultura eskuragarriago bilakatzeko nahia adierazi dute galdekatutakoen %43k, baina sortzaileek ordaina merezi dutela gogoan izan beharra aipatu zuen. Horren pedagogia egin beharra dagoela esan zuen. «Lehentasunik inon jarri behar izatekotan, jarri behar da sortzaileengan».

Euskara nabarmendu gabe

Kultur politikak mundu digitalera egokitu beharra ere aipatu zuen Zupiriak, eta kezka azaldu zuen irakurzaletasunari buruzko datuekin. Hezkuntza Sailarekin liburu zaletasuna bultzatzeko programak abian jartzeko asmoa azaldu zuen horregatik. Agerraldian, ez zuen hizkuntzaren aldagaiari buruzko aipamenik egin.

Irakurzaletasun handia azaldu dute inkesta erantzun duten %29k, eta nahiko irakurzale direla erantzun dute %28k, eta, horien guztien artean, ia erdiek irakurtzen dute egunero. Gutxiengoa dira, ordea, liburuak euskaraz irakurtzen dituztenak, eta liburuak euskaraz irakurtzen dituztenen artean, 18 eta 29 urteko adin tartean dabil bostetik bat.

Oso musikazaleak dira Soziometroari erantzun diotenen arteko %52, eta nahiko musikazaleak %29. Egunero entzuten dute musika gehienek (%67), eta irrati eta telebista bidez aditzen dute nagusiki (%45).

Hizkuntzari erreparatuta ere igar daiteke aldea musikan. Euskaraz dakitela diotenen artean, %53k entzuten dute euskarazko musika sarritan, eta, aldiz, euskaldun horien %78k entzuten dute sarritan gaztelerazko musika. Hizkuntza erabilera ere bada faktore bat, halere: euskal kultura gehiago kontsumitzen dute euskara usu erabiltzen dutenek. Hala, euskara maiz erabiltzen dutenen artean, %72 dira musika euskaraz sarri entzuten dutenak.

Zinemazaletasuna apalagoa da. Inkesta erantzun dutenen %43k esan dute oso zinemazale direla eta %36 dira nahiko zinemazaleak. Hamarretik zazpik telebistan ikusten dituzte pelikulak, eta %40 dira azken urte betean zinema areto batean egon ez direnak. Kasu honetan, euskaraz dakitela diotenen erdiek baino gehiagok ez dute ikusi azken urte betean euskarazko pelikula bakar bat ere. Galdekatutakoen %58, zehazki.

Hamarretik bi ere ez dira arte eszenikoen oso zaleak: %17. Eta %23 dira nahiko zaleak direla esan dutenak. Kasu honetan, gutxiengoa dira azken urte betean antzoki batean egon direnak, galdekatutakoen arteko %72k adierazi baitute hamabi hilabetean ez direla behin ere egon teatroan. Eta euskarari buruzko datuak ere badaude alor horretan. Antzerkiari dagokionez, adibidez, hamabi hilabetean euskarazko lan bakar bat ere ikusi gabeak dira euskaraz dakitela diotenen %58.

Euskaraz dakitenen %12 dira oso bertsozaleak eta %21 nahiko bertsozaleak. Kopurua handiagoa da, ordea, euskara usu erabiltzen dutenen artean. %22 dira oso zaleak, eta %35 nahiko zaleak. Azken urtean, gutxienez behin izan dira bertso saio batean euskaraz aritzen diren horien %19, eta lauzpaseitan %9.

Museoen oso zaleak dira galdekatutakoen %15, eta nahiko zaleak, berriz, %28. Guggenheim da Soziometroan parte hartu dutenek gehien bisitatu duten museoa, baina inkestan parte hartu dutenen erdiak ez dira azken urtean museo bakar batean ere egon.

Urte betean dantza pieza bakar bat ikusi gabeak dira galdekatutakoen %85, eta beste hainbeste operarik ikusi gabeak ere.

Informazio gehiago nahi izanez gero, jo webgune honetara:www.euskari.eus]]>
<![CDATA[«Ez dut sinisten logika narratiboan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1795/032/001/2018-05-13/ez_dut_sinisten_logika_narratiboan.htm Sun, 13 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1795/032/001/2018-05-13/ez_dut_sinisten_logika_narratiboan.htm De la luna a Euskadi animazio filma sortu zuenetik, eta haren hurrengo proiektuak efemeride hori izango du ardatz. Euskal Herriko lehen animazio filma izan zen Sistiagarena, baina desagertuta dago, eta, horregatik, Vicariok eta beste 20 sortzaile inguruk pelikula berregiteko asmoa dute. Irudien faltan, animatzaile taldeak artistaren hitzezko azalpenak soilik izango ditu oinarri, eta askea izango da zaharberritzea. Horretarako, lau eguneko itxialdia egingo dute laborategian, guztiek batera. Horregatik Vicarioren eskuetako usaina, eta horregatik elkarrizketaren kokapena ere.

Frogak egiteko zeluloide puska batzuk han-hemenka, bideoak editatzeko ordenagailuak piztuta, baita argazki kamerak eta mahai erraldoi bat ere, gelaren erdialdean. Ezker-eskuin begiratu, eta Vicariok irribarrez eman du azalpena, elkarrizketa hasterako: «Hementxe egingo dugu lo, bai». Euskal Herriko animazio esperimentalaren aitzindari bilakatu zen 1990eko hamarkadan, Geroztik ere (1993), Zureganako grina (1995), Pregunta por mi (1996) eta Haragia (1998) film laburrekin, eta, urte luzez arreta irakaskuntzari eskaini ostean, berriz ere sorkuntzan murgildu da azken aldian, besteak beste, Beti bezperako koplak (2016)eta Areka (2017) film labur kolektiboekin.

Lan metodo bihurtu duzu animatzaile lagunak egun batzuetarako leku bakarrean bildu eta aske lan egiten jartzearena.

Nik amua botatzen dut, eta oso erraz heltzen diote.

Pixkanaka helduko zinen sistema horretara.

2016an egin genuen Beti bezperako koplak. Horretarako egin genituen pare bat bilera, baina gero lana nahiko autonomoa izan zen. Areka egiteko, proiektua koordinatuagoa izatea nahi genuen, eta maiatzeko zubian egin genuen barnetegia. Hemendik gutxira aurkeztuko dugu Miraila filma ere, eta beste bi proiektu ere baditugu bidean: Sistiagarena bata, eta bestea proiektu masibo bat. 50 ikasle inguru bildu gara eta ari gara Bilboren erretratu bat egiten, baina txikitasunean. Animazioa izango da, baina argazkien bidez. Miren Agur Meabek egin digu testu bat oso ederra, taldeka antolatu dugu jendea, auzoka banatu dugu hiria, eta talde bakoitzak egokitu zaion auzoan topatu beharko ditu animazioa egiteko elementuak.

Bakarrik egindako lanarekin lotzen da animatzailearen ofizioa. Badirudi zu kontrako norabidean zoazela.

Ideia bi apurtzen ari gara, nik uste. Ideia bat da animazioa egiteko animatzen jakin behar duzula. Orain lanean ari diren 50 ikasle horietako gehienek ez dute animaziorik egin inoiz, baina argibide batzuk eman, adibide pare bat jarri, eta jendea ari da.

Apurtzen ari zareten beste ideia da bakardadearen ideia?

Bai. Film bat egiten ari garen animatzaileok asko sufritzen dugu pelikula bat egiten dugun bakoitzean. Edozein animatzailek esango dizu pelikula bat amaitzerakoan gorrotatu egiten duela ia. Eta mundura botatzen duenean eta hasten denean mugitzen festibaletan, joaten da bera ere, eta bota egiten du, baina beste gauza batean hasten da pentsatzen. Normalean, pelikulak amaitzen ditugu esanez ez gaituztela berriro horrelako batean harrapatuko, bizitza zerbait gehiago da eta. Hemen inork baloratzen ez duen film xixtrin bat egiteko dena. Baina horrek magia dauka guretzako, eta horregatik egiten dugu. Beti erortzen gara. Esperientzia bakarti hori izan dugunontzat, talde lana oso emankorra da, eta oso bizia; eta asko eskertzen dugu. Sorpresa gehiago dauzka.

Profesional zaretenak eta profesional ez zaretenak biltzen zarete talde berean. Zer-nolakoa da esperientzia hori?

Teorian, profesionalek irakatsi behar liekete besteei, baina ez da inoiz hori gertatu. Daukagun abantaila bat da, nire ustez, proiektuak hasten ditugula pentsatuz agian ez dugula amaituko, eta igual azkenean ez dela egongo produktu bat.

Eta horrek bultzatu egiten zaitu?

Bultzatu baino gehiago, lasaitu egiten du. Ez daukagu bukatu beharraren antsietaterik. Eginez zoaz, eginez zoaz, eta momentu batean esaten duzu: «Badaukagu, aurrera». Eta momentu hori oso polita izaten da.

Beti aritu zara horrela?

Niretzat beti izan da inportantea ez jakitea helduko nintzen ala ez; ez jakitea lanak zer emaitza izango zuen. Inportantea da filmari bere bidea erakusten uztea. Adibidez, oraintxe eskutan ditugun bi proiektuak —Bilbokoa eta Sistiagarena— inkognita hutsa dira.

Eta zu orduan zara zoriontsuen.

Guztiok gara zoriontsuen une horretan. Sistiagaren etxera ere joan ginen, pelikulaz berbetan aritzera, eta gauza bera kontatzen zuen bere filmei buruz. Horrela gehiago disfrutatzen duzu, ze sorpresa bat prestatzen duzu zeure buruarentzat.

Eskuetan lixiba usaina duzula ari gara hizketan, eta esango nuke zure pelikuletan ere igartzen dela maite duzula eskulangintza hori. Eskuetatik pasatutako filmak dira zureak.

Arte Ederretan badauzkagu materikotasun hori eta eskuak erabiltzeko joera. Pintura eta marrazketa egin dugunok badakigu ekinaren ekinez lortzen dela halako lotura bat eskuaren eta burmuinaren artean, eta, [Rafael Ruiz] Balerdik esaten zuen bezala, eta Sistiagak ere esaten duen bezala, une batetik aurrera eskuak dakiela, autonomia hartzen duela. Batzuetan, ahaztu egiten zaigu gorputz oso-osoan dauzkagula neuronak, gure eskuetako neuronek ere ikasi egiten dutela eta memoria daukatela. Guretzako, eskua oso inportantea da.

Argazkilaria zenuen aita, eta laborategia zuen etxean. Han piztu zitzaizun, agian, lilura hori?

Aitak beste lan bat ere bazuen, eta argazkiak gauean bakarrik errebelatzen zituen. Horrek bikoiztu egiten zuen misterioa. Beste haurrek telebista ikusten gelditu nahi zuten, eta nik aitarekin errebelatzera joan nahi nuen. Uzten zidan apur batean. Kimikoen usain hori... Oso barneratuta dut hori dena. 1970eko hamarkadan, langile guztiek bezala, aitak ez zuen aukerarik izan horretan nahi beste aritzeko. Venezuelan bai, profesionala izan zen han, eduki zuen ekipamendu ederra; Euskal Herrira etortzeko txartelak erosteko, baina, saldu egin behar izan zituen. Formatu handikoak behintzat bai. Arte Ederretan ere, argazkilaritza egin genuen gero.

Masterra eginda bazenu bezala helduko zinen hara.

Ez pentsa, ze aita oso intuitiboa zen; ez zuen ezer apuntatzen, eta ez nuen ezer ikasi modu analitikoan. Txorrotada bat botatzen zuen, denbora ere gutxi gorabehera kalkulatu... Unibertsitatean ikasi nituen denborak eta mililitroak eta gainerakoak, eta asko disfrutatu nuen ikusten magiak bazuela bere zientzia atzean. Aitarekin hori komentatu, eta esaten zidan denborena eta mililitroena txorradak zirela.

50 urte dira Jose Antonio Sistiagak Euskal Herriko lehen animazio filma egin zuenetik. Zer du lan horrek orain berriz hari begira jartzeko?

Bibliografian badaude aztarnak, diotenak Azkuna anaiek zerbait egin zutela Sistiagak baino lehenago, baina esango nuke Sistiagarena dela lehenengo animazioa. Film abstraktu bat da, baina irudi abstraktu horien gainean, momentu batean, irudi figuratibo batzuk ere sartzen ditu. Suziri bat sartzen du, eta kultur funtzionarioei egiten die kritika hor: ilargian bizi direla irudikatzen du. Nahi dute Euskadira etorri Euskadi salbatzera, eta diruarekin nahi dute salbatu, Eliza katolikoarekin, futbolarekin, eta Desde Santurce a Bilbao eta horrelako folklorekeriekin. Oso labur egiten du kritika, pelikula gehienbat abstraktua da eta. Horregatik ere bada inportantea, horrek esan nahi baitu euskal zinemagintzan zinema esperimentala dagoela lehenengo, beste zinemagintzetan ez bezala. Ez dakit hori beste inon gertatzen den. Horrez gainera, inportantea da De la luna a Euskadi, zeren Sistiagak daukan obrarik ezagunena da ere erera baleibu izik subua aruaren, eta lan hori zera da, film abstraktu luze bat zuzenean pelikulan pintatua, eta munduan dagoen estilo horretako film bakarra; oso aitortua izan da, eta, hain zuzen ere, De la luna a Euskadi izan ziren pelikula horren hasierako sei minutuak. Baina gero hasierako parte hori kentzea erabaki zuen, titulu propioa ematea, eta film luzea zerotik hastea.

Omenaldi bat da, beraz?

Gu sentitzen gara euskal animazioaren katebegi bat. Kateari jarraitzea da katebegiaren funtzioa, eta katea ez etetea. Guk nahi dugu kateari gure kontribuzioa egin. Eta iruditu zitzaigun ideia polita zela desagertuta dagoen film hori berregitea gure erara.

50 urteren ostean, kultur funtzionarioak ilargian bizitzen ikusten dituzu oraindik ere?

Bai. Sistiagak oso garbi esaten du: zertan dabiltza artista ez direnak arteari buruz erabakiak hartzen? Ardura daitezela kaleak garbi izaten, trafikoa kudeatzen, semaforoak jartzen, baina utz diezagutela artistoi geurea kudeatzen. Sistiagaren filma gaurkoa da guztiz, eta ni guztiz bat nator kritika horrekin.

Esperimentazio formal handiko lanak izan arren, zure lanek beti izaten dute eduki soziala ere. Landu dituzu bortizkeria matxista, organo lapurreta, hobi komunak, memoria historikoa...

Ez zait bururatzen esperimentazio formal hutsa egitea, are gutxiago kasu horiek nire egunerokoa ukitzen dutenean. Badaude gaiak momentu batean egonezina sortzen dutenak, eta horiek lantzen ditut nik. Ideiak izaten ditut buruan, eta ez hainbeste gidoiak. Ez zait asko interesatzen istorioak kontatzea eta kontu narratibo hori. Istorio bat kontatzen duzunean, justua izateko, istorio horren alde asko kontatu behar dituzu, eta amaiera bat eduki behar duzu; nik ez dut sinisten logika horretan. Istorioak linealak izaten dira gehienbat, eta niri ez zaizkit ateratzen horrela.

Animatzaileak bazaudete, animazio filmak badira, kalitatea badago, baina zinema aretoetan nekez ikusten da Pixar etxearena ez den animazio filmik. Banaketa da animazioaren borroka esparrua orain? Etsigarria da?

Bai, bada etsigarria, baina frustrazioan ezin da bizi. Aspaldi erabaki nuen ez kexatzea, bestela kexatzen egongo ginen denbora guztian. Begira, datu bat: Kimuak egitasmoaren 20. urteurrena ospatzeko, Donostiako Tabakaleran antolatu zuten festa bat, eta eman zituzten sei film, eta sei film horien artean ez zegoen ez animaziorik, ezta emakumezkoen lanik ere. Egin dute beste bilduma handiago bat, Blue-ray bat ateratzeko, eta 40 film inguru batuko dituzte bilduma horretan; hor ere, animazioko bi lan daude: Kote Camachorena bata, eta Izibene Oñederrarena bestea. Izibene da bildumako emakume bakarra. Horiek dira datuak. Nik ez dut nahi kexatu, kexa dadila gizartea. Horrekin batera, jabetu ginen Euskadiko Filmategiak atera duela bere 40. urteurrena ospatzeko film hautaketa bat, eta hor ere ez dago emakumezkoen lanik. Bakar bat ere ez. Kexatzen ibiliko ginateke denbora guztian, baina ez. Guk geuk ez badugu geurean sinesten... Eta hor dator Sistiagaren kexa berriz ere: nor ari da erabaki horiek hartzen? Nik konfiantza osoa dut Kimuak taldekoengan, baina, hori gertatzeko, zerbaitek egin du huts. Denok lortu behar dugu berriz hori ez gertatzea, bestela hutsak baitira gure diskurtso guztiak.

Lana geratzen da egiteko, beraz.

Nik zer aurpegirekin esango diet hurrengo eskolan neskei aurrera egiteko, eta gero eta emakume gehiago daudela zinemagintzan. Nik ezin dut horrela ibili. Nire diskurtsoa, horregatik, beti izan da bera: ez dakit lekurik izango dugun etorkizunean, baina guk gurea egin behar dugu. Guk gure ideiekin eta gure nahiekin bat egin behar dugu; hori da garrantzitsuena. Gero, lekurik eta aitortzarik ez dugula? Bada, bai, hori gertatuko da seguruenik, baina egin egin behar dugu. Bizitza laburregia da kexatzen ibiltzeko.

Hobe eskuak lixibatan edukitzea?

Bai, beti martxan.

Zure sortzaile ibilbidean badira etenaldi luze batzuk. Nagusiki, irakasle aritu zara denbora tarte horretan. Nola ibili zara horretan?

Emakumezkook oso zaila daukagu etxeko lana, kanpoko lana, seme-alabak eta gainontzeko guztia uztartzea. Urte luzez, ozta-ozta lortu nuen irakasle lanarekin betetzea, eta, 50 urte bete ditudanean eta jadanik seme-alabak nagusitxoagoak egin direnean, loratu egin naiz. Errusiarrek basushka liet deitzen diote horri. Esaten dute amamek, justu amama bilakatu baino lehen, loratze bat izaten dutela. Bada, hori nabil ni egiten. Deskontu denboran ari naiz orain.]]>
<![CDATA[Joe Lynch zinemagilearen 'Mayhem' filma saritu du Fant jaialdiko epaimahaiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1777/034/001/2018-05-12/joe_lynch_zinemagilearen_mayhem_filma_saritu_du_fant_jaialdiko_epaimahaiak.htm Sat, 12 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1777/034/001/2018-05-12/joe_lynch_zinemagilearen_mayhem_filma_saritu_du_fant_jaialdiko_epaimahaiak.htm Mayhem filmari ematea. Epaimahaiaren ustez, hori izan da XIV. jaialdiko sail ofizialean lehiatu diren hemezortzi film luzeen artean onena, eta 3.500 euroren saria jasoko du. Beste sari sorta bat ere eman du epaimahaiak, eta gaur lan saritu guztien proiekzioa antolatu dute BBK aretoan. Bi saiotan bereizi dituzte filmak: 18:00etan eta 20:00etan.

Film laburren artean, Rubin Stein zinemagilearen Bailaora lana nabarmendu du epaimahaiak, eta Aitzol Saratxagaren Ziren lanari eman diote Euskal Film Laburrik Onenaren Saria. «Genero proposamena izan arren, erritmo geldoa ematen asmatzeagatik, eta arimaren existentziari buruzko gogoeta egiten ausartzeagatik». 3.000 eta 2.000 euro jasoko dituzte, hurrenez hurren.

Publikoaren iritzia

Ez da epaimahaiarekin bat etorri publikoa. Ikusleen iritziz, Alberto Pintoren eta Caye Casasen Rip filma izan da jaialdiko laburrik onena, eta Issa Lopez mexikarraren Tigers Are Not Afraid, berriz, film luzerik onena.

Sail ofizialetik kanpo ere izan dira sari gehiago. Panorama izeneko atalean, adibidez, Andres Goteiraren Dhogs filmak irabazi du film luzerik onenarena saria (2.250 euro), eta Lorene Yavoren À Chacun Sa Malédiction izendatu dute laburrik onena (1.500). Epaimahaiak, bestalde, aipamen berezia egin dio Pablo S. Pastorren Bye Bye Baby film laburrari.

Aurten lehen aldiz, euskal film laburretan izandako antzezpenik onenaren saria ere antolatu du Euskal Aktoreen Batasunak, eta Fernando Albizu aktoreari ematea erabaki dute, Aprieta pero raramente ahoga filmean egindako lanagatik. Tigers Are Not Afraid filmak jaso du Euskal Gidoilarien Elkarteak ematen duen gidoirik onenaren saria, eta Rainer Sarnet saritu du Fas zineklubak zuzendaritza lan onenaren sariarekin, kasu honetan, November filmean egindako lanagaik.]]>
<![CDATA[Txina garaikidea Bilbon dago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1753/027/001/2018-05-11/txina_garaikidea_bilbon_dago.htm Fri, 11 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1753/027/001/2018-05-11/txina_garaikidea_bilbon_dago.htm Artea eta Txina 1989 ondoren: Munduaren antzerkia erakusketako komisario nagusia ere. 1968tik 2008rako denboran herrialde horretan sortutako abangoardiako artearen erretratu bat eskaini nahi du bildumak, eta, horretarako, 60 artista eta artista talderen 120 artelan baino gehiago bildu dituzte. «Artearen historia global berri bat proposatzen saiatzen ari gara», azaldu du komisarioak. Bilduma irailaren 23ra arte egongo da ikusgai; izan ere, hasieran behintzat, animalien eskubideen aldeko ekintzaileek kexa azaldu dute sarean, erakusketako pieza batzuetan animalia biziak erabiltzen direlako, eta sinadura bilketa hasi baitute sarean, erakusketa bertan behera uzteko eskatzen. Elkarretaratzea ere egingo dute gaur, 18:30ean.

Erakusketak bigarren solairu osoa hartzen du, eta 1968tik 2008ra doazen 40 urteak biltzen ditu. Kronologikoki antolatu dute ibilbidea, eta, komisario nagusiak azaldu duenez, bi data horien hautaketa ez da debaldekoa izan: Tiannanmengo ikasleen protesten urtearekin hasi, eta Pekingo Olinpiar Jokoen urtearekin buka. Hain zuzen ere, bi puntu horien artean gertatutako transformazio artistiko, politiko eta ekonomikoak azaltzea da erakusketaren asmoa; Txinan, batez ere, baina munduan, oro har. «Gure asmoa ez da arte mugimendu honen kanon berri bat proposatzea», azaldu du Munroek; «Erakusketa proposamen multzo bat da globalizazioaren historiari begiratu ahal izateko Txinako arte esperimentalaren bidez ».

Munroeren gidaritzapean aritu dira, erakusketa antolatzeko lanetan, Philip Tinari, Pekingo Arte Garaikideko museoko zuzendaria, eta Hou Hanru, Erromako Maxxi museoko arte komisarioa; gainera, zehaztu dutenez, hainbat artistaren laguntza ere izan dute horretan. Nazioartean izen ezagunak diren sortzaileak biltzen ditu bildumak. Tartean dira, esaterako, Cai Guo-Qiang, Lin Yilin eta Ai Wei Wei, baina bada erakusketako hiru komisarioek guztien artean nabarmendu duten bat: Huang Yong Ping.

«Erraldoi bat da», laburbildu du Hanruk. «Munduko arte kanon guztien kontra egiteko eraso estrategia pertsonal eta propioa garatu du». Horregatik, artista dadaisten kide izendatu du, eta pieza bat ere aipatu du horren frogatzat. Komisarioak Duchampen txizatokiaren parekide aipatu du Yong Pingen 1987ko obra bat: Pintura txinatarraren historia eta Pintura modernoaren historia laburra garbigailuan bi minutuz garbituak. Artelanaren tituluak adierazten duena da artistak egin zuena: mendebaldeko eta ekialdeko artearen historiari eskainitako liburu bana hartu, garbigailuan sartu, eta, hala, bi minuturen ostean, paper ore amorfo bakarra osatu zuen, itxuraz paraleloak diruditen bi historia horiekin.

Sugeak eta dortokak

Yong Pingen pieza bat da erakusketa osoari izenburua jartzeko hautatu dutena ere: Munduaren antzerkia. Pieza horrek irekitzen du erakusketaren ibilbidea, eta pieza horixe da polemika eragin duenetariko bat ere.

Musker eta matxinsalto espezie sorta bat biltzen dituen dortoka itxurako kaiola bat da pieza, eta bikotea osatzen du sugeak eta dortokak dituen suge itxurako Zubia pieza-kaiolarekin. Txinatar mitologian, sugeak eta dortokak dira munduaren sorkuntzaren sinboloak, eta artistak iruditeria horri egiten dio erreferentzia lan horrekin. Animalien eskubideen aldeko taldeek, ordea, esan dute tratu txarrak daudela pieza horietan.

Baina ez da hori bakarrik. Xu Bing artistaren pieza bat ere kritikatu dute sareetan. Jendetza baten erdian, larrua ingelesezko eta txinerazko esaldi ulertezinez beteta duen aketz batek zerri eme bat estaltzen du Transferentzia kasu bat izeneko piezan, eta artelan horretan ere animaliak erabiltzea salatu dute. Artistak 1994an antolatu zuen ekintza hori, eta orduan gertatutakoaren bideoa da orain Bilbon ikus daitekeena.

Juan Ignacio Bidarte Bilboko Guggenheim museoko zuzendariak ukatu egin ditu animalisten akusazioak. «Argi eta garbi gezurtatzen dut museo honetan animaliei tratu txarrak ematen dizkien piezarik dagoenik».Bidarteren hitzetan, talde espezifiko bat dute lanean animaliak zaintzeko, eta artelanak artistek aurreikusi bezala erakustea da museoaren egitekoa. Gainera, adierazpen askatasuna aipatu du artelan horiek mantentzeko arrazoien artean, eta esan du, halaber, askatasun hori «legeak zehazten dituen mugen barruan» dagoela.

Bilbon egon aurretik, New Yorkeko Guggenheim museoan egon zen erakusketa, eta polemika piztu zen han ere. Munroe komisarioak antolatu zuen erakusketa hura ere, eta orain artelanen testuingurua ulertu nahi ez izana aurpegiratu die protestan zirenei. Munroek azaldu duenez, protestak egon arren, erakusketari eustea erabaki zuten orduan, eta erabaki horren defentsa egin du Bilbon ere. «Auto-zentsura praktikatuko genuke komisariook piezak ekarri ez bagenitu».]]>
<![CDATA[Igoera ez da aski pentsiodunentzat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1948/018/001/2018-05-06/igoera_ez_da_aski_pentsiodunentzat.htm Sun, 06 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1948/018/001/2018-05-06/igoera_ez_da_aski_pentsiodunentzat.htm
Kalean egindako presioaren garrantzia azpimarratu zuten Bilbon, amaiera ekitaldian irakurritako komunikatuan. Itziar Madariaga pentsioduna aritu zen Bizkaiko pentsiodunen mugimenduaren bozeramaile lanetan, eta azpimarratu zuen orain arte egindako mobilizazioen ondorio izan dela PPk eta EAJk hitzartutako pentsioen igoera. «Pentsioen arazoa agenda politikoetan sartzea lortu dugu». Bi urteko etenaldi hori ez da nahikoa, ordea, mugimenduarentzat. «Pentsioak ezin dira bihurtu gobernuen edo oposizioan dauden politikarien interes joko».

Etenik gabeak izan ziren oihu eta aldarrikapenak Bilbon udaletxeko plazatik Jesusen Bihotza plazaraino egindako bidean, eta, besteak beste, pentsiodunen aldeko oihuak eta ustelkeriaren aurkako leloak entzun ziren gehien. Bozgorailu, megafono eta txilibitu, ozen entzun ziren manifestarien garrasiak.«Pentsio gehiago, lapur gutxiago». «Pentsiodunak, aurrera». «Urratsik ez atzera». «Bataila hau irabaziko dugu». «Emakumeak aurrera». «Gutxieneko pentsioa: 1.080». Eta izan ziren Mariano Rajoy Espainiako Gobernuko presidentearen dimisioa eskatzeko eskariak ere, Espainiako Gobernuaren ordezkaritzaren parean.

Alargunen «miseria»

«Hil ez garelako zigortzen gaituzte». Esaldi horrekin laburbildu zuen Paula Garcia pentsiodunak atzo manifestazioarekin bat egitera eraman zuen amorrua. Urteak eman zituen edadeko jendea zaintzen, eta pentsioen igoerarekin haserre mintzo zen atzo. Ez da askorik fio PPk eta EAJk hitzartutako igoeraz ere. «Guri barre egiten ari dira. Oraindik luze jarraitu beharko dugu borrokan! 600 euro jaso edo 600 eta zerbait jaso, ez da alde handia izango. Miseria bera jasotzen jarraituko dugu aurrerantzean ere».

Alargun pentsioa jasotzen duen Maria Angeles Llamosas zuen Garciak alboan manifestazioan, eta kexu azaldu zen hura ere jasotzen duten tratuarekin. «Erreskatatu dituzten bankuei eskatu behar liekete jaso duten dirua bueltan emateko, azken batean diru hori gurea da eta!».

Jesus Hernandez bilbotarrak ere, fede handirik ez Madrilen hitzartutako igoeran. «Muturren aurrean jartzen diguten azenarioa da hori, amore emango dugun ikusteko, baina jarraitu beharra dago». Eta kritiko mintzo zen Vitoriano Espinosa pentsioduna ere hitzarmenari buruz. «Borroka eginez lortu da orain arte lortu den guztia, eta orain arazo larria da pentsioena. Gazteek miseriazko soldatak dituzte, eta gu ere izorratu nahi gaituzte. KPIaren araberakoa izan behar luke igoerak gutxienez, eta pentsiorik baxuenek ere gora egin behar lukete, 1.080raino arte ez bada, gutxienez zentzuzko kopururen bateraino, pentsiodun horiek eta batez ere alargunak ez daitezen miserian bizi».

Gasteizen eta Donostian

Jendetsuak izan ziren Donostian eta Gasteizen egindako manifestazioak ere. 15.000 eta 20.000 pertsona inguru bildu zituen Gipuzkoakoak, eta milaka izan ziren Gasteizen atzo eguerdian bildutakoak ere.

Artiumen plazatik abiatu zen manifestazioa Gasteizen, eta milaka pentsiodun bildu zituen deialdiak. Andre Maria Zuriaren plazan amaitu zen ibilbidea, hiriko erdigunea zeharkatu ostean. Arabako Pentsiodunak elkarteak egin zuen deialdia. EAJ eta PP alderdiek adostutako igoera «aurrerapen bat» dela onartu zuten amaiera ekitaldian, baina kritika ere egin zuten: «Ez da nahikoa». Hileko 1.080 euroko gutxieneko saria eskatu zuten han ere. Hori zen eskaria pankartan, eta kopuru hori izan zuten gogoan manifestariek beren oihuekin ere. «PP eta EAJren arteko hitzarmenak borrokan jarraitzeko estimulu bat izan behar du», nabarmendu zuten amaierako ekitaldian, eta borrokan jarraitzeko deia ere egin zuten. «Ez gaitzatela engaina: kaleari esker irabazi dugu bataila. Ongi etorria izan dadila, baina ez dugu gerra irabazi».

Gehiengoa pobretzen duen sistema baten aurkako borroka «globala» da pentsiodunena, Gasteizen zehaztu zutenez, eta, horregatik, hainbat neurri hartzeko eskaria ere egin zieten gobernuan diren agintariei.]]>
<![CDATA[TXIKI IZATEARI UZTEKO MUGAN]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1736/034/001/2018-05-06/txiki_izateari_uzteko_mugan.htm Sun, 06 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1736/034/001/2018-05-06/txiki_izateari_uzteko_mugan.htm Agur eta dolore, Iraia Elias eta Amancay Gaztañagarekin elkarlanean, eta pozarren dago esperientzia berriarekin. Gainera, ikuskizun onenaren Alex Angulo saria ere jaso zuen lanak. «Film laburrekin gertatzen den bezala, funtzionatzeko beren formula propioa dute antzezlan laburrek ere. Film laburren kodea ongi kontrolatzen duten film laburrak dira onenak, eta antzerki laburrak ere erronka horren aurrean jartzen zaitu. Formatuak badu bere zailtasuna, eta badu bere hizkuntza propioa ere». Ezezagun zitzaion lurralde bat deskubritu berri duenaren lilurarekin mintzo da aktorea, eta balio dezake Gaztañagaren lilura horrek indarra hartuz doan mugimendu zabalago baten erakusgarri modura. Izan ere, adituek hazten igartzen dute formatu txikiko antzerkia, eta gero eta gehiago dira Euskal Herrian gisa horretako lanei eskaintzen zaizkien jardunaldiak eta espazioak. Zirkuitua topatzea dute zailtasun nagusia oraindik ere.

Badu bertute nabarmen bat formatu laburreko antzerkiak: Mahoma mendira noiz joango zain egon beharrik gabe, Mahomarenganaino eramaten du mendia. Antzerkia izaten da halakoetan publikoarengana joaten dena, eta ez publikoa antzerki bila doana. Ikuslea non, hara joan ohi da formatu laburreko antzerkia.

Jon Aizpuruak badaki zerbait horri buruz, adibidez. Donostia Kulturako Kultur Ekintza zuzendaria da egun, baina Intxaurrondo auzoko Larrotxene kultur etxeko zuzendaria zenean jarri zituzten martxan Poltsiko Antzerkiaren Donostiako Topaketak. 1991. urtean izan zen hori, eta 27 edizio bete ditu jadanik jaialdiak. «Nahi genuen normalean espazio eszenikoetara biltzen ez den jendearengana iritsi», ekarri du gogora topaketen zuzendariak, «eta ikusi genuen formatu txikiko antzerkia tabernetara eramatea izan zitekeela pertsona horiengana iristeko modurik errazena. Lau auzotan hasi ginen, eta zabalduz joan da». Antzerki lanez gain, formatu txikiko musikalak, magia ikuskizunak eta bakarrizketak ere programatzen dituzte, eta, guztira, 32 ikuskizun eskaini zituzten azken edizioan. Alde igartzen du haizea Aizpuruak orain, eta gora doa publikoa.

Zirkuitu propioa faltan

«Modan jarri dira formatu txikiak», aitortu du. Erdarazko antzerkian nabarmen, eta euskarazkoan ere bai, baina apalago. «Duela sei edo zazpi urte zailtasunak izaten genituen formatu txikiko euskarazko ikuskizunak lortzeko, kalitatezkoak izango zirenak, eta erabaki genuen martxan jartzea poltsiko antzerkiaren sorkuntzarako lehiaketa». Geroztik, urtero saritu dute euskarazko pieza labur bat, eta hiru nabarmendu zituzten iaz. Horregatik, positiboa da antolatzaileak lehiaketaz egiten duen balantzea. «Halakoei esker lortu dugu azkenengo hiruzpalau urteetan emanaldien erdiak euskaraz izatea eta erdiak gazteleraz, gutxi gorabehera».

Zirkuitua falta dute, halere. Donostiakoaren moduko jaialdiek bultzatzen dituzte lan laburrak, erakusten dituzte, saritzen dituzte, baina jaialdiak amaitu, eta pieza labur gehienek ez dute ibilbide luzerik izaten. «Batez ere euskarazkoak badira», gehitu du ñabardura Aizpuruak. «Gaztelerazko piezek [Espainiako] estatu osoan egin dezakete bidea, onak baldin badira eta jendeak gustuko baditu eta abar, batez ere Bartzelonan eta Madrilen, baina euskarazkoekin arazo handiagoak daude». Salbuespenak badira, baina hori da irudi orokorra.

Gaztañagak ere igarri du antzezlan laburren goraldia; estreinaldiaz geroztik sumatu du interesa Agur eta dolore lanaren inguruan, eta baikor mintzo da etorkizunaz, baina ezagun ditu ohiko formatuen bazterrean dabiltzan proposamenen zailtasunak ere. Badira urte batzuk, adibidez, ordu erdiko Stereo pieza sortu zuenetik, eta, kontatu duenez, propio asmatu behar izan diote zabalpenerako bidea beti. «Ez dago halako piezentzako zirkuiturik», onartu du. «Oso sare alternatiboan ibili gara, eta eskerrak sare hori existitzen den. Gaztetxeetan eta jaialdietan egon gara, eta, horiez gain, eskaera puntualak ere izan ditugu han eta hemen». Baina horixe da egoera orokorra antzezlan laburren kasuan ere.

Eta, halere, badira elkarrizketatu guztiek aipatu dituzten bi gune: Bilboko Pabiloi 6 espazioa da bata, antzezlan laburrei urtero eskaintzen dizkieten jardunaldiengatik, eta Donostiako La Farandula aretoa da bestea.

Iazko martxoan ireki zituen ateak Egia auzoko espazioak, eta, jatetxe zerbitzuarekin batera, mikro-antzerki emanaldiak eskaintzen ditu geroztik ostegunetik igandera. Hogei metro koadroko hiru areto ditu guneak, eta 15 minutu inguruko piezak eskaintzen dituzte haietako bakoitzean, emanaldi bakoitzeko gehienez ere hogei ikuslerentzat, eta urtebetean, emanaldiz emanaldi, aretoz areto, saioz saio, 33.000 ikusle pasatu dira bertatik. Madrilgo Malasaña auzoko Microteatro Por Dinero aretoan topatu zuten eredua, eta, Miren Nogales La Farandula aretoko kideak kontatu duenez, pozik daude egindako bidearekin: «Kulturara iristeko erreminta berri bat da, eta ongi funtzionatzen du».

Euskal publikoa

Badute publiko egonkor bat, eta saiatzen dira astero martxan izaten dituzten hiru ikuskizunetariko bat gutxienez berria izan dadin. Ikusleek erabakitzen dute aretoan ikusgai dauden lanen artean zein ikusi nahi dituzten, eta bakoitzarentzako sarrerak independenteak dira. 4,5 euro balio du mikro-antzezlan bakoitzaren sarrerak, eta hirurak ere ikus daitezke, hala nahi izanez gero, 13,5 euro ordainduta. Hori da eredua Madrilen ere, eta Donostian ere funtzionatu du saiakera horrek berak.

Nogalesek onartu duenez, gai «konplikatua» da hizkuntzarena, ordea. Izan ere, gaztelerazkoak izaten dira La Farandulan ikusgai diren antzezlan gehienak, eta tarteka soilik eskaintzen dituzte euskarazkoak. Hasieratik saiatu dira euskarari leku egiten, baina Nogalesek badu frustrazio puntu bat orain arte izandako esperientziarekin. Dioenez, zail egiten ari zaie euskal publikoa erakartzea. «Hasieratik saiatu gara euskarazko lan bat edukitzen astero, baina, denborak aurrera egin ahala, urrituz joan da euskarazko lanen publikoa. Konplikatua da gaia guretzat. Euskaldunak gara hemen aritzen garen guztiok, eta nahi dugu euskara ere La Farandulan egotea, baina orain arte ez da egon publikorik. Paseak ez ziren ateratzen euskaraz, eta, azkenean, ez zara ausartzen. Laguntza batzuk izan beharko genituzke, baina ez diot bakarrik ekonomikoak, baizik eta baita publikoa erakartzeko laguntzak ere, eta euskarazko antzezlan txikiak aurrera ateratzeko».

Itziar Ituño antzerkigileak ere goraldian igartzen du formatu txikiko antzerkia. Eta haren kasua da horren froga. Bizitza osoa darama antzerkian, eta, Gaztañagak bezala, hamaika lan egin ditu telebistan eta zineman, baina oraintxe arte bera ere sekula ez da aritu izan formatu txikiko antzezlan bat prestatzen. (Des)kontrolatuta? taularatu du orain, Karmele Larrinaga eta Iratxe Urkiagarekin batera, Pabiloi 6 aretoko jardunaldietan, eta, gainera, publikoaren saria jaso dute. Emakumezkoek dituzten traba eta oztopoen aurkako aldarrikapena da antzezlana, dioenez, eta 18 minutuko iraupena du. Zuzendari lanetan aritu den lehenengo aldia ere izan da hau Ituñorentzat, eta pozik gelditu da emaitzarekin. «Publikoa erakartzen dute, eta erraz ikusten dira halakoak», onartu du. «Mokadutxo baten modukoak dira. Dosi txikitxo bategaz zer edo zer berezia kontatzea da erronka».

Gustua eta ideologia

Mikel Martinez aktoreak ere maite ditu formatu laburrak, bai ikusteko, eta bai eragiteko. «Nahasi egiten dira nire gustu pertsonala eta apur bat ideologia edo asmoa ere, formatu hori antzerkia zabaltzeko eta bultzatzeko bide bat delako».

Formatu handiko antzezlan sorta bat badu martxan Martinezek Tartean konpainiaren barruan, baina badabil Patxo Telleria gidoigileak sortutako 15 minutu inguruko Tabernaria bakarrizketarekin ere. Eta, hain zuzen ere, taberna batera aurrenekoz sartzearekin parekatu du antzerki txikia aktoreak. «Tabernako atea gurutzatzen duzun lehen aldia oso inportantea da. Behin sartuz gero, taberna ezagutzen duzu, eta hortik aurrera bazoaz taberna horretara, jadanik apur bat zurea delako. Antzerkiarekin berdin gertatzen da; ez bazara inoiz egon Arriaga antzokian edo ez bazara inoiz antzerkira joan, ez duzu sentitzen hori zure gauza denik». Eta, hain zuzen ere, aktorearen arabera, antzerkian murgildu ahal izateko lehen ate bat da formatu txikiko antzezlanak publikoari eskaintzen diona.

Euskarazko antzerkiari atea zabaltzeko aukera bat ere bada formatu txikia, gainera. Bilboko Pabiloi 6 aretoan egin diren antzerki laburren jardunaldietan ikusi du hori Martinezek. «Oso ongi antolatuta dago, giroa atsegina izaten da, bakoitzak erabakitzen du zer ikusi nahi duen, eta nahi duenak badu aukera egun bakoitzean lau antzezlan ikusteko, eta horien artean badaude gero eta gauza gehiago euskaraz. Antolatzaileek erabaki ahal zuten euskarazko lan guztiak egun berean jartzea, baina ez dute halakorik egin, eta arratsalde bakoitzean beti dago lan bat euskaraz. Eta nabaritzen duzu euskaraz oso gutxi dakien jendea edo euskararik ez dakien jendea ere sartzen dela euskarazko lan horiek ikustera. Espero zuten baino gehiago ulertuko dute, eta espero zuten baino gehiago gustatuko zaie, baina inportanteena da atea zeharkatu dutela, eta, egon direnez, hori ere beren territorioa dela sentituko dute, eta bueltatuko dira berriro».

Badira zailtasunak, halere. «Formatu normaletik ateratzen diren lanak ez dira erraz saltzen», onartu du Martinezek ere. «Landu egin behar duzun zirkuitu bat da. Sortu egin behar duzu, eta horren bila joan behar duzu. Horretan aritzen bazara, eta daukazuna formatu txikiko zerbait bada, ba, horretan jartzen duzu indarra, eta mugitzen duzu, baina guri gertatzen zaiguna da nahikoa lan izaten dugula formatu handiko gauzekin, eta ez garela txikiak mugitzen hasten». Puntualak izaten dira emanaldiak horregatik. Eta Viva voi! ikuskizuna izan daiteke froga.

Dozena bat saio

Dario Fo eta Franca Rame antzerkigileen testuak ditu oinarri ikuskizunak, eta, guztira, 45 minutuko saioa osatzen dute material horrekin Martinezek eta Irati Agirreazkuengak, eszenografia txiki-txikiarekin eta edozein lekutara eramateko moduan. Oihartzuna izan du hedabideetan, aurrekontu apala du, eta erraz egokitzen da edozein txokotara. Halere, Martinezek zehaztu duenez, ez dira dozenatik gora izan eskaini dituzten emanaldiak. Onartu duenez, izan daiteke asko mugitu ez dutelako, baina bada halako lanek zirkuitu egonkorrik ez dutelako ere.

Martinezek ere sumatu du goraldia, baina ez du uste handia denik. Hamabost urte daramatza antzerki laburren gidoiak saritzen dituen Cafe Bar Bilbao lehiaketa antolatzen, eta sariketaren leihotik begiratuta, bai, sumatzen du egonkortze bat, baina ez, ez du ikaragarrizko leherketarik ikusten. «Parte hartzea oso maila onean mantendu da», laburbildu du. «Euskarazko dozena bat edo hamabost gidoi aurkezten dira azken urteetan, eta kopuru ona da hori».

Handi izatera heldu gabe, akaso, baina txiki izateari utzia dio formatu txikiko antzerkiak.]]>
<![CDATA[Setiopean idatzitako poesia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2313/036/001/2018-05-06/setiopean_idatzitako_poesia.htm Sun, 06 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2313/036/001/2018-05-06/setiopean_idatzitako_poesia.htm
Sarajevori lotuta daude Sarajlicen biografia eta literatura, baina, jaio, hiriburutik iparraldera dagoen Doboj hirian jaio zen. Handik Trebinjera joan zen familiarekin, handik Dubrovnikera gero, eta 1945ean heldu zen, azkenik, Sarajevora. Bost anai-arreben arteko gazteena zen Sarajlic, eta Europako historiarekin lotuta dago haren familiaren historia ere. Ume zela, gaixotasunak hil zuen haren anaia bat, eta fusilatuta hil zuten bestea, 1942an. Eso Sarajlic anaiarik zaharrena Jugoslaviako Gaztedi Komunistetako kide zen, eta Benito Mussoliniren atorra beltzek harrapatu eta hil zuten. Heriotza hark marka sakona utzi zuen idazlearengan, eta behin baino gehiagotan aipatzen du gertakari hura bere poemetan.

19 urte zituela kaleratu zuen lehen poema liburua, eta 30 bilduma inguru argitaratu zituen hil artean. Ezinbestekoa izan zen haren ekarpena, esaterako, 50eko hamarkadako serbokroazierazko poesian, eta ate berriak ireki zituen haren estilo lau eta ia narratiboak. «Ahozko hizkera txertatu zuen poesia jugoslaviarrean». Horrela laburbiltzen du haren ekarpena Fernando Valverde itzultzaile espainiarrak Sarajevo izenburuko antologian. «Ezinbestekoa izango zuen adierazpide ia prosazko hori bere egiteko nagusia bete ahal izateko; izan ere, berak hala nahi gabe eta tamalez, Sarajevo setiatuko ahots nagusi bilakatuko zen, eta baita Bosniako Gerraren lekukotza eskainiko zuen poeta ere».

Maupassanten garaikide

Laburraren laburrez eta biluziaren biluziz, haren testuek epigrama klasikoen aire bat hartzen dute batzuetan, eta zenbaitetan umorez ere murgiltzen da humanismorik erabatekoenean. Hori da, esaterako, 1983an idatzitako Irristaldia poemaren kasua. Mekanografoan data idazterakoan erratu, eta, 1983 idatzi beharrean, 1893 idazten du poetak, eta txikikeria horretatik abiatuta heltzen da poema amaierako errealitate leherketara. «Ederra izan zen zigarreta Maupassant, Daudet, Wilde, Jose Marti, Fridtjof Nansen, Pasteur, Txaikovskiren garaikide piztea./ Gero egongelara sartu nintzen telebistan albistegiak ikustera./ Pershing misil klaseren bati buruz ari ziren hizketan eta bonba nuklearrekin egindako saiakera berriei buruz./ Ez nuen ezer ulertu!».

Kazetari ere izan zen denbora batez, baina ikasketak bukatu eta gutxira hasi zen unibertsitateko irakasle lanetan. Asko izan ziren aholku bila hurbildu zitzaizkion poetagai gazteak, eta lehen poemak idazten hasi besterik egin ez zen mutil bat nabarmendu daiteke haien artean: Radovan Karadzic. Poesiak beharrean, urteek aurrera egin ahala, Sarajevoren aurkako setioa gidatu izanak eta Srebrenicako sarraskien buru izateak bilakatuko zuten ezagun, baina gazte zela poesiak batu zituen Sarajlic eta Karadzic. Poetari bereziki etsigarria egin zitzaion, ordea, kide izan zuen lagunaren bilakaera.

Ilunpetan errezitatzen

Erri De Luca idazleak ilunpetan gogoratzen du Sarajlic, herrikideei bere poemak buruz errezitatzen, setio garaian, elektrizitaterik gabe geratutako hirian. De Lucak sasoi hartan idatzitako Agurren liburua nabarmentzen du Despues de mil balas gaztelerazko antologiarako idatzitako hitzaurrean. «Poema horietako batean, granadek hustutako kale bat agurtzen du, beste batean pasatzeari utzi dion tranbia bat. Gerra batean, poeta Noe moduko bat da, bere paperezko itsasontzian pertsona eta leku sorta bat biltzen, euriteaz babesten, eta gerraosteko lur idorretan jaitsarazten».

Sarajlicek XX. mendekotzat zuen bere burua, eta, 1998an, haren emazte Ida Kalasen heriotzaren ostean ere, epilogo moduko batean sentitzen zen. 2002an hil zen, ezinbestean, Sarajevon bertan. Hil osterako, bere poemetariko batean idatzita utzi zuen aski zela tragediez urrun mantenduko litzatekeen kale arrunt bat. «Gure gaztaroko hirian nabil paseoan,/ eta nire izena izango duen kale baten bila./ Kale handiak, zaratatsuak,/ historiako izen handientzat uzten ditut./ Zertan nenbilen ni historia egiten zen bitartean?/ Zu maitatzen, besterik gabe./ Kale txiki baten bila nabil, xumea, ohikoa,/ zeinetan, inoren arretarik piztu gabe,/ paseoan ibiliko baikara, baita heriotzaren ostean ere./Ez da ezinbestekoa paisaia ederra izatea,/ eta ez du zertan txoririk eduki ere./ Arriskuan den edozein gizon edo txakurrek/ bertan babes hartu ahal izatea da garrantzitsuena./ Ederra litzateke harriztatuta balego,/ baina hori ere ez da nahitaezkoa./ Garrantzitsuena da/ nire izena daraman kalean/ inori zoritxarrik ez gertatzea».]]>
<![CDATA[Beti segika dituen munstroak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1868/034/001/2018-05-05/beti_segika_dituen_munstroak.htm Sat, 05 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1868/034/001/2018-05-05/beti_segika_dituen_munstroak.htm Gremlins filmarekin ezagutu zuen benetan arrakastaren aparra Joe Dante zinema zuzendariak (Morristown, AEB, 1946). Hiru hamarkada joan dira ordutik, baina orduz geroztik beti izan ditu atzetik segika izaki maitagarri eta aldi berean beldurgarri horiek hitzaldi, elkarrizketa eta aurkezpen guztietan. Baita Bilbora ere. Fant fantasiazko eta beldurrezko zinema jaialdiak emandako Izarra saria jaso zuen atzoko irekiera ekitaldian, eta ezagun egin zuten izakien irudiz inguratuta aritu zen lehenago kazetarien galderak erantzuten. Dantek aitortu zuenez, ordea, Gremlins-en konpainian bidaiatuta ere, oztopoz beteko bidea da zinemagintzarena. «Oso-oso zaila da film independenteak egitea».

Gremlins filmari buruz nekatu ote zen galdetu, eta errealismoa zerion erantzuna eman zuen Dantek atzo. «Zinemagile gehienek ez dute halako zorterik izan, eta haiengatik ez balitz, zail izango nukeen egin dudan bezainbeste zinema sortu ahal izatea». Ezaguna da, ordea, zinema industriari buruz duen jarrera kritikoa.

Zuzendariaren hitzetan, etekin ekonomikoak dira industriaren motor nagusia, eta 2003. urtean zuzendu zuen Looney Tunes: Back in Action filma aipatu zuen horren ilustrazio gisa. Marrazki bizidunak eta benetako aktoreak uztartzen zituen lan hark, baina, atzo aitortu zuenez, hil baino lehentxeago, Chuck Jones marrazkilari lagunak eskatu ziolako bakarrik onartu zuen proposamena, eta ez zen samurra izan. «Inork ez zuen pelikula hori egin nahi. Marketin departamentuak panpinak saldu nahi zituelako egin zen, eta han agertzen ziren pertsonaiak jadanik ez zirelako telebistan agertzen. Gustura egin nuen lan pertsonaia horiekin, baina oso zaila izan zen filma egitea, ez zuelako babesik. Ez zuten ulertzen egiten ari nintzena, eta ez zitzaizkien marrazki bizidunak gustatzen. Oso gogorra izan zen jende haren guztiaren iradokizun ergelak entzutea».

Eta buelta berriz Gremlins filmera. Izango da hirugarren zatirik? Zalantza Dantek: «Badira hamar urte hori aipatzen dabiltzala, baina oraingoz ez dute egin, eta agian ez dute sekula egingo. Gremlins filma ulertzen ez duen jende pilo bat dago proiektu horretan sartuta, eta idazle bat ba omen dabil oraintxe filma aurrera eraman nahian, baina ez dut uste hurrengo hamar urteetan filma egiteko aukera handirik dagoenik».

Gerrak sututa filmatzea

Politika ere izan zuen mintzagai. Aitortu zuenez, behin baino gehiagotan txertatu izan ditu gerraren aurkako mezuak bere lanetan. Halaxe egin zuen The Second Civil War filmean (1997), esaterako, eta berdin Masters of Horror telebista serierako sortutako Homecoming piezan ere, 2005ean. Gerratik etxera zonbi bilakaturik itzultzen ziren soldaduei buruzko beldurrezko kontakizuna da azken hori. «Oso haserre geunden Irakeko gerraren inguruan gertatzen ari zenarekin, AEBetako hedabideek ez zutelako inolako kritikarik egiten. Sutan geunden, eta hala sortu genuen Homecoming. Ez da lan sotila; polemikoa da, garrasi bat, laguntza eskatzeko oihu bat. Benetan sututa geunden, eta telebista serie hark nahi genuena egiteko aukera uzten zigunez, baldin eta merke egiten bagenuen, ba, egin, egin genuen».

Dantek ez du ezer egungo zinemagintzan eta telebistan indarrean dagoen 80ko hamarkadan egindako beldurrezko filmen zaletasunaren aurka. «Beti dago ongi aurreko belaunaldiek zer egin zuten jakitea». 2010ean, esate baterako, hiru dimentsiora egokitu zuten berak 1978an sortutako Piranhas filma, eta kexarik ez berak halakoengatik. «Guk geuk ere 50eko hamarkadari begiratzen genion 80ko hamarkadan filmak egiten genituenean, eta egungo belaunaldiek 80ko hamarkadari begiratzen diote». Hori bai, nahiago luke egungo gazteek omenaldi modura sortutako filmez gainera jatorrizko pelikuletara iristeko aukera ere izango balute.

Bilbon azaldu zuenez, zuzendariak ez du alde handirik ikusten telebista egitearen eta zinema egitearen artean, pantailek eta soinu kalitateak hobera egin dutelako, eta, beraz, igualtsu zaio bata ala beste sorkuntzarako. Ikusle denean, ordea, nahiago du zinema. Publikoagatik. Barregarri diren pasarteak barregarriago egiten zaizkio jendez inguratuta. «Pelikulak publikoarekin ikustearen esperientziaren falta sumatzen dut».]]>
<![CDATA[«Funka minoritarioagoa da orain, baina oso bizirik dago»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1744/022/001/2018-05-04/funka_minoritarioagoa_da_orain_baina_oso_bizirik_dago.htm Fri, 04 May 2018 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1744/022/001/2018-05-04/funka_minoritarioagoa_da_orain_baina_oso_bizirik_dago.htm For Dancers Only (Gaztelupeko Hotsak), eta, tituluak dioen bezala, entzuleak dantzan jartzea da haien helburua. Gaur aurkeztuko dute zuzenean, Bilboko Kafe Antzokian. 22:00etan hasiko da kontzertua, eta Reverendos taldea ere arituko da oholtzan. «Beroa izango da», aurreratu du saxo jotzaileak, Mikel Piris Mihail Goldfingers-ek.

Maizegi ahazten da musikaren eta dantzaren arteko lotura?

Ez gara kantautoreak, ezta bereziki poesiazaleak ere, ez behintzat proiektu honetan, eta gure helburua da kontzertu beroak egitea. Badauzkagu kanta lasaiagoak, dantza egin gabe ere entzun daitezkeenak, baina gure asmoa da funk eta soul musikaren inguruan dagoen jendearentzako kanta dantzagarriak egitea.

Sasoiko egon behar da, gero, diskoa osatzen duten hamabi abestiak dantzatu ahal izateko.

Ez da orain arte atera dugun diskorik biziena; ez dakit izango den jadanik urte batzuk baditugulako edo zergatik, baina sartu ditugu hiru kantu nahiko lasaiak. Galduta dagoen lotuan dantzatzeko ohitura hori aldarrikatu dugu. Doin Slowly eta Marvin's Night aspaldiko agarrau haiek dantzatzeko perfektuak dira, eta helburu horrekin sortu ditugu: atmosfera hori sortzeko.

Marvin's Night abestiaren tituluan, argi dago Marvin Gaye musikariari egiten diozuela keinu.

70eko hamarkadan, musika sentsualaren totem bat zen Gaye. Oso elegantea. Guri ere asko gustatzen zaigu.

Eta zein dira diskoan ageri diren beste eraginak?

Denetarik dago. Gure erreferentzia nagusia beti izan dira The JB's: James Brownen banda. Asko nabari da hori gure koroetan, harmonia gehiegi egin gabe, The Beatlesen estilotik aparte, eta gitarren riff-etan ere oso nabaria da eragina.

Jimmy Hendrix tanta bat ere bai, agian, tarteren batean?

Bai, izan daiteke. Musika beltzaren inguruan gaude beti, baina oso-oso itxiak izan gabe, eta abestien bukaeran gustatzen zaigu psikodelia apur bat, zoratze puntu hori. Baina badaude jazz tanta batzuk ere: Lou Donaldson, Lonnie Smith... Badago zerbait 60ko eta 70eko hamarkadetan jazz-funkaren inguruan ibili diren guztiena.

Esana duzuenez, rara avis izan zarete denbora luzez, diozuenez, oso gutxi izan zaretelako Euskal Herrian musika estilo hori lantzen duzuen taldeak. Aldatu da hori?

Argi dago estilo hau ez dela gehien zabaltzen dena. Hasieran, Santutxun, mundu guztia rockaren edo reggaearen inguruan zebilenean, jendeak ikusten zuen funka, soula eta are jazza ere sortu nahi zuen talde hori, eta ez zuten ulertzen nondik agertu ziren. Baina 2000. urtearen inguruan Europan egon zen jazz-funkaren eta soularen revival bat, eta 2010. urte ingururako jaialdi pilo batean jo genuen, eta talde asko sortu dira. Halere, ez da estilo oso hedatua, eta Euskal Herrian ez daude talde asko funk musika dantzagarria egiten dutenak. Ez gaude ohituta hainbeste groove entzutera eta gerria hainbeste mugitzera. Hor daude The Allnighters Gasteizen, adibidez, eta Ortophonk ere bai garai batean, eta Priscilla orain Bilbon, baina egia da nahiko minoritarioa dela oraindik ere.

Eta, beraz, zerbait gelditzen da oraindik 2000. urte inguruko revival hartaz?

Zer edo zer bai, jaitsi da, zeren estiloak badatoz eta badoaz, baina estilo guztietan gertatzen den bezala, estilo honetan ere, jarraitzaile direnak oso fidelak izaten dira. Heavy metalarekin ere gertatzen da hori, ezta? Musika horri eskainitako jaialdietara joan, eta pentsatzen duzu: «Aiba! Nondik atera dira hauek denak? Auzoan jada ez nituen ikusten-eta!». Estilo honetan ere egon da sasoi indartsuago bat, eta egin dugu kontzertu pila bat Madrilen, Galizian, Bartzelonan eta beste leku askotan. Modan zegoen orain dela hamar urte. Garaiak aldatu dira, eta orain igual minoritarioagoa da, baina oso bizirik dago oraindik ere. Dantzatu nahi baduzu eta musika beltza gustuko baduzu, hor gaude.

Taldean zazpi musikari zarete, baina lau minuturen bueltan dabiltza diskoko abesti guztiak. Kostatu zaizue neurri horretan mantentzea?

Eutsi behar izan diegu geure buruei, bai. Baina ez gara solista geurekoiak ere, eta dantza bilatzen dugunez, eta jendearekin komunikatzea, ez genituen gehiegi luzatu nahi abestiak. Badaude pare bat kanta labur utzi nahi genituenak, hasi eta buka, eta inork dantza egin nahi eta sartzerako bukatuz gero, ba, hobe hurrengoan hasieratik dantzan hastea.

Orain arte, zeuen kasa atera dituzue diskoak, baina Gaztelupeko Hotsak diskoetxearekin kaleratu duzue For Dancers Only. Zergatik aldatu duzue?

Guk atera izan ditugun arren, beti ibili dira zigilu batzuk hurbil. EMI diskoetxearekin egon da kontratu moduko bat, eta atera genuen disko bat haiekin erdizka bezala, baina beti mantendu dugu autoprodukzioaren kutsu hori. Baina aurten argi ikusi dugu: gogoa geneukan Gaztelupeko Hotsak-ekoekin egiteko. Esaten da gaur egun hilda dagoela diskoetxeen mundua, baina Gaztelupeko da salbuespen oso interesgarria, zeren hor jarraitzen baitute gauzak eskaintzen, eta horrek lagundu egiten du taldea. Oso pozik gaude eurekin.

Gaurko kontzerturako, dantzarako zapatak eramatea komeni?

Beroa izango da. Urteak daramatzagu jotzen bai guk eta bai Reverendos-ek, eta biok eman dugu denbora bat zuzenekoetatik apurtxo bat alde eginda. Gau potentea izango da, bai.]]>