<![CDATA[Iñigo Astiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 15 Oct 2019 11:54:32 +0200 hourly 1 <![CDATA[Iñigo Astiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Erantzungailua bete intimitate]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/046/001/2019-10-15/erantzungailua_bete_intimitate.htm Tue, 15 Oct 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1873/046/001/2019-10-15/erantzungailua_bete_intimitate.htm Utzi zure mezua seinalearen ondoren antzezlana. Fernando Bernuesek zuzendu du pieza; Mireia Gabilondo, Oihana Maritorena, Leire Ruiz eta Miren Arrieta aktoreek jokatu dituzte lau pertsonaien rolak, eta gaur estreinatuko dute lana, Bilboko Arriaga antzokian.

Marina dibortzioetan espezializatutako abokatua da, baina senarrak utzi egin du. Carmelari minbizia duela esan berri diote, eta erantzungailuan hainbat gauza utzi nahi dizkio semeari esplikatuta, Saharan mediku lanak bukatu eta itzultzen denerako. Sarak alde ditu dirua, osasuna eta edertasuna, baina ezkon aurreko presioak suizidioaren mugaraino eraman du, eta terapia modura darabil psikologoaren ahots postontzia. Viviana prostituta dabil Madrilen, nahiz eta familiak Ikean ari dela pentsatu, eta hil berri zaion aitaren telefonoan uzten ditu bere bizitzaren nondik norakoei buruzko aitortzak.

Hasieran, elkarrekin loturarik ez duten hari solteak dirudite lau kontakizunek, baina elkarrekin korapilatuz joango dira antzezlanak aurrera egin ahala. Eta amaiera «oso bitalista» dela aurreratu du Bernuesek.

Pausoz pauso helduko da hori, ordea, telefonoko erantzungailu automatikoan uzten dituzten mezuen bidez joango baita publikoa antzezlaneko lau pertsonaien berri jakiten. «Zintzotasun handikoa da testua, eta gizatasun sakoneko kontakizunak dira lau pertsonaienak». Pertsonaiek bizi dituzten hainbat egoera lazgarriak dira, baina umore puntu batek bustitzen du dena, Bernuesen hitzetan, eta trabei aurre egiteko indarrak biltzen saiatzen dira lau emakumeak.

Arantza Portabales Donostian jaiotako idazle galiziarrak 2017an galizieraz idatzitako eta 2018an gaztelerara itzulitako Deixe a súa mensaxe despois do sinal eleberria dago antzezlanaren oinarrian. Baina kasualitatez heldu zitzaion haren berri Bernuesi. Donostiako Hontza liburu dendan hurrengo irakurgaia hautatzen zebilela, liburu saltzaileari eskerrak eman eta eman entzun zuen emakume bat alboan, eta aurrez emakume hari gomendatu zion gauza bera emateko eskatu zion saltzaileari. Eta hala heldu zitzaion Portabalesen eleberria eskutara.

Liluratuta gelditu zen testuarekin. Kike Diaz de Radarekin batera egin du orain Bernuesek testua antzerkira egokitzeko egin beharreko kondentsazio lana, eta Aizpea Goenagak itzuli du testua euskarara.

Aire pixka bat

Eleberriaren kalitateaz gainera, aktoreen lana ere nabarmendu du zuzendariak. «Halako pisu narratiboa duten lanetan, garrantzitsua da aktoreek kontatzen duten hori sakonki bizitzea. Bestela, zerbait kontatzen ari badira, eta barruan ezer gertatzen ez bazaie, literatura da, eta ez antzerkia. Inplikazio hori behar-beharrezkoa da, eta kasu honetan lortzen dute: bizinahia kutsatzen dute».

Carmelaren rola jokatuko du Gabilondok antzezlanean, eta testuaren gizatasuna nabarmendu du berak ere. «Oso ondo idatzita dago; oso pertsonaia benetakoak erakusten ditu, eta halakoak goxoki baten modukoak dira aktoreontzat».

Aire pixka bat ere behar zutela aitortu Bernuesek. Abusuei buruzko hiru antzezlan landu ditu konpainiak azken urteetan —Muxua, Soka eta Izoztutako haizea bezala—, eta gogoz hartu dute horregatik Utzi zure mezua seinalearen ondoren. «Ez dira batere hutsalak bertan lantzen ditugun gaiak, baina etorkizunari indarrez eta gogoz begiratzeko aukera ematen du, eta oxigeno pixka bat eman digu horrek».

Igandean egin zuten lehen jendaurreko froga, Urnietan (Gipuzkoa), eta pozik gelditu ziren emaitzarekin eta jasotako harrerarekin. Bernues: «Erabateko arretaz ikusi zuten emanaldi osoa, eta amaieran hurbildu zitzaigun jende guztia pozarren zegoen». Horrek konfiantza eman die gaurko saiorako, baina beti behar da tentsio puntu bat, zuzendariaren hitzetan. «Estreinaldia beti da estreinaldia».

Gaur izango da hori, Bilbon, 19:30ean, eta bihar gazteleraz emango dute.]]>
<![CDATA[Museoaren bildumako zuloak osatzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-10-10/museoaren_bildumako_zuloak_osatzen.htm Thu, 10 Oct 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-10-10/museoaren_bildumako_zuloak_osatzen.htm ABC erakusketan.

Datuak badaude. Adibidez, museoak 72 bakarkako erakusketa antolatu ditu 1997tik gaur arte, eta haietako bi bakarrik izan dira emakumezko artistei eskainitakoak. Eta antzera bilduman ere, gutxiengo nabarmena baitira andrazkoek sortutako lanak erakundearen funtsetan. Kexa bat baino gehiago izan da sektorean arrazoi horregatik urteotan, eta zuzendari kargua hartu zuenetik azaldu zuen Zugazak egoera konpontzeko neurriak hartzeko asmoa. Horretarako sortu zuten Emak programa, eta horregatik sartu zuten museoaren plan estrategikoan. Aurkeztu berri dituzten emakumezko artisten obren erosketa izan da proiektu horren lehen ekintza publiko eta egiaztagarria. Zugazak azaldu du: «Genero ikuspegia bilduman eta museoan txertatzeko betebeharra jarri diogu geure buruari. Hori da Emak programa, eta plan estrategikoan dator». Eta Nadia Barkate, Idoia Monton, eta Gema Intxaustiren lanak ere erosi dituzte, Bakedano, Mendizabal eta Arenzanaren lanez gain.

Inpresionismoa arte ote den

Guiardek 1888an margotutako Bakioko baserritarra koadroa da bildumarako erosi duten lanik esanguratsuenetariko bat. Pieza hori «oso garrantzitsua» da XIX. mendeko artearen historian, Javier Novo Bilduma sailaren buruaren hitzetan. Artista Parisen egon berri zen koadroa margotu aurretik, eta, handik bueltan, Bakioko nekazaritza giroan topatu zuen inpresionistei ikasitako teknikak baliatzeko aitzakia: nekazari edadetu bat, zuhaitz baten gerizpean, argi-itzaletan.

«Artelanak polemika piztu zuen», azaldu du Novok. Inpresionismoa artetzat zeukatenen eta ez zeukatenen artean sortu zen eztabaida lana Bilbon erakutsi zutenean, eta Guiard bera nabarmendu zen aldekoenen artean. 170.000 euro ordaindu ditu museoak lan horren truke, baina hainbat txandatan pagatzeko tratua egin dute saltzailearekin, eta horrela lortu dute museoaren erosketetarako sailaren erdia pieza bakar batean ez joatea.

Paul Gauguin artistaren grabatu txiki bat da beste erosketa garrantzitsuetako bat. Stephane Mallarme poetari egindako erretratu bat da, 1891koa; 18 zentimetro luze, 14 zentimetro zabal eta, halere, «harribitxitxo bat», Miriam Alzuri Erakusketa saileko teknikariaren hitzetan. Izan ere, gutxi dira Gauguinek egindako grabatuak. Hain gutxi, ezen, kasu honetan ere, Leon Fauche margolari eta grabatzaileak utzi behar izan baitzizkion akuafortea egiteko beharrezko materialak, eta Eugene Carriererengandik jaso baitzituen artelana osatzeko aholku teknikoak.

Sasoi oparoagoen zain

Museoak Jose Ramon Anda artistari erosi dion lanak eman dezake erakundeak urteotan izan dituen aurrekontu gorabeheren berri. 2012an, bakarkako erakusketa bat antolatu zioten sortzaileari, eta haren lan bat erosteko borondatea ere agertu zuten hasieratik. Erakusketa bukatu zenean, ordea, diru nahikorik ez zegoenez, artistak museoan utzi zuen Sartu ahal baduzu eskultura, sasoi oparoagoak helduko zain. Orain arte. Aurten pasatu baita pieza museoaren bildumaren parte izatera.

Aurrez ere bazituzten Nikolas Lekuonaren lanak bilduman, baina margolanak ziren denak. Horregatik, artistaren bi fotomuntatze erosi dituzte orain, eta dohaintzan jaso dituzte sortzaileak arrebari egindako erretratua eta haren objektu pertsonalen sorta bat ere.

Eta antzera gertatu da beste erosketa askorekin ere. «Egin ditugun erosketak beste lan batzuk dohaintzan utziz osatzen laguntzeko eskatu diegu artistei», azaldu du Zugazak. Eta luzea da proposamena onartu duten sortzaileen zerrenda. Besteak beste, Richard Serra, Pablo Gargallo, Eduardo Arroyo, Miren Arenzana, Pablo Milikua, Gema Intxausti, Remigio Mendiburu eta beste hamaika sortzaileren piezak jaso ditu erakundeak bi urteotan, eta museoko zuzendariak esker ona azaldu du horregatik. 176 lan izan dira guztira. «Azkenaldian jaso dugun babes filantropikorik garrantzitsuena da».

Hemendik aurrera bilduma handitzen jarraitzea da zuzendariaren asmoa, eta aurrekontu «egonkor» bat edukiko dutela espero du. «Konfiantza dugu».]]>
<![CDATA[Baretasuna lortzeko borroka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/025/001/2019-10-09/baretasuna_lortzeko_borroka.htm Wed, 09 Oct 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1893/025/001/2019-10-09/baretasuna_lortzeko_borroka.htm Gorpuztu dantza ikuskizuna, Barakaldoko (Bizkaia) antzokian, eta, ia urte erdiren ostean, gaur igoko dira bigarrenez oholtzara, Bilboko Arriaga antzokian. Baina halako etenaldiak ohikoak dira dantza garaikideko artistentzat, Eva Guerrero koreografoak dioenez (Bilbo, 1982). «Oso gutxi programatzen da dantza garaikidea euskal lurraldean, eta zail izaten da urtean emanaldi sorta bat lortzea. Euskal konpainia gehienok dugu arazo hori: gaur emanaldi bat egiten duzu, eta lau edo zortzi hilabete joaten dira beste bat daukazun arte. Guk zortea izan genuen, estreinaldia egiterako bagenuelako Arriagakoa ere itxia. Gero ez daukagu gehiago». Gaurkoa ez da izango estreinaldia, beraz, eta azken saioa ere ez izatea espero dute.

Bost emakume izango dira oholtzan, ia ordubetez. Garazi Lopez de Armentia arituko da dantzan, batetik, eta, harekin batera, lau musikari ere egongo dira eszenan: Yolanda Bustillo, Cristina Samaniego, Nerea Alberdi eta Carla Sevilla. Propio sortu dute emanaldirako musika, eta ahotsek izango dute protagonismo nagusia, nahiz eta, tarteka, perkusio tresnaren bat eta biolina ere joko dituzten. Baina bakarkako dantza pieza luze bat da emanaldia, funtsean, Guerrerok onartu duenez. «Garazi [Lopez de Armentia] da agertokira igotzen lehena, eta bera da jaisten azkena ere, atsedenik gabe». Musikariek lagunduta, maiz; baina, era berean, bakarrik.

Emanaldiak ikerketa lan luze bat du oinarrian. Guerrerok eta Lopez de Armentiak urtebete eman zuten hainbat erlijiotan otoitz egiterakoan egiten diren mugimenduak ikertzen, eta lan hori izan dute emanaldia osatzeko oinarria. Dantza sufiak ikasi zituzten; taoisten tai txi mugimenduak ere aztertu zituzten; eta baita budisten otoitz egiteko kontrakzio metodoak ikasi ere. «Oso prozesu polita izan da», azaldu du Guerrerok. «Aukera izan dugu denborarekin aritu eta obraren erritmoaren arabera lan egiteko, eta oso-oso pieza organikoa atera da horri guztiari esker. Izugarria da hori sortzaileontzat. Ideiei bueltak emateko aukera eman diogu geure buruari».

Argi utzi nahi du ñabardura, halere: Gorpuztu ez da otoitzei edo erlijioei buruzko pieza bat. «Badira ikerketa lan horren aztarnak ikuskizunean, eta badira mundu hori gogora ekarriko duten une batzuk, baina mugimendu horiek guztiak geure gorputzetara eraman ditugu, eta transformatu, emanaldi propio bat sortu ahal izateko». Eta, dioenez, osatzen duten barne elementu guztien arteko orekaren bila dabilen gorputz bat da, azkenean, emanaldiak erakusten duena. «Baretasunera iristeko borroka hori erakusten du», laburtu du koreografoak.

Naturako elementuak

Elkarlanean osatu dute koreografia Lopez de Armentiak eta biek. «Urteak dira elkarrekin lan egiten gabiltzala, eta oso ongi ezagutzen dugu elkar», azaldu du Guerrerok. «Lanerako pauta batzuk ezartzen nizkion nik, eta haiek kontuan hartuz inprobisatzen zuen berak. Gero, mugimendu horiek nora eraman zehazten nion, eta hala joan gara koreografia osatuz. Beraz, elkarrekin egin dugula esatea iruditzen zait zintzoena».

Ezin soilagoa da eszenografia: zazpi enbor lurrean, gereziondo adarrak zintzilik, eta lerro garbiko kimono luzeak Lopez de Armentiaren soinean. Baina ez da apaindura hutsa. Guerrerok dioenez, zenbait mugimendu taoistak maiz erabiltzen dituzte enborrak beren tai txi ariketak egiteko, eta hortik hartu dute irudia. «Irudi horiek geure bilakatu ditugu, eta emanaldirako erabili ditugu gero».

Eskura zuten materiala, gainera. Ozaetan (Araba) egin zituzten saioa prestatzeko frogak, Garaion sormen gunean, eta behin baino gehiagotan baliatu zituzten enbor moztuak beren ariketetarako. «Eszenan ere enborrak ikusiko ditugu, eta adarrak; lurra eta zerua. Kontzeptualki lotuta dago dena», borobildu du koreografoak.

Une batez saski bat ere jartzen du buruan dantzariak, eta erlijio ohiturekin dago lotuta keinu hori ere. «Badira isiltasun botoa hartzen duten monje budista batzuk, eta Japonian herriz herri ibiltzen dira, saski hori buruan jarrita, isilik, eta soilik txirula berezi bat jotzen».

Pozik gelditu ziren apirilean Barakaldon egindako lehen saioarekin, baina ñabardurak aldatzeko baliatu dute orain arteko tartea. Guerrero: «Koreografian hobekuntza batzuk txertatu ditugu, eta duela lau egunera arte aritu gara entsegutan». Lantaldean ere izan dira aldaketa batzuk. Hasieran, Ainara Legardon musikaria izan zen oholtzan, adibidez, eta Bustillok hartu du haren lekua orain.]]>
<![CDATA[«Begira dagoena obraren parte da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/028/001/2019-10-08/begira_dagoena_obraren_parte_da.htm Tue, 08 Oct 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1857/028/001/2019-10-08/begira_dagoena_obraren_parte_da.htm
New Yorken pisukide izan zenuen Txomin Badiola artistak esaten duenez, zurea ez da margolari izpiritua, baizik eta asmatzaile izpiritua. Ados zaude?

Izan daiteke. Ikaragarri gustatuko litzaidake pintoreen jaidura hori edukitzea, baina ez daukat: gauzak asmatzeko beharra sentitzen dut. Erakusketan dagoen koadro bat egiteko, adibidez, pintzelaren mugimendu antropomorfikoak gaindituko zituen tresna bat asmatu nuen. Pintzelarekin 180 gradu baino gehiagoko birak emateko aukera ematen zidan gailu birakari bat erabili nuen horretarako. Pintore lan erabatekoa dirudi lehen begi kolpean koadro horrek, baina, gertuagotik begiratuz gero, ohartzen zara ezinezkoa dela zertzeladen mugimendu horiek egitea eskumuturrarekin. Asmaketa pixka bat badago, beraz. Beti behar izan dut halako zerbait. Pintoreen erreminta tradizionalak dira gizateriaren asmakizun handietariko bat: brotxa, adibidez. Gizaki primitiboarentzat, sofistikazio handiko lana da makila bati ileak txertatzea. Eskuen ondoren, aerografoa da pintura tresnarik antzinakoena, eta gero datoz brotxak.

Beti igartzen zaizu interesa duzula margolanean ez ezik margolan hori sortzeko tresnan ere. Informatika oraindik minoritarioa zenean erabili zenuen zuk artean.

1990eko hamarkadakoak dira lan horiek. Orduan erosi nituen ordenagailua eta inprimagailua; erakusketa bat egin nuen lan haiekin, eta Javier San Martin kritikariak idatzi zuen testua. Margolan txiki batzuk ziren, eta gero heldu ziren lan sofistikatu eta handiagoak, baina hor hasi ziren.

Margolariaren jestua da zure lan askoren muina, baina, lehen itxura horren atzean, maiz egoten da zerbait gizatiarra ez dena.

Erakusketan bada koadro zuri-beltz handi bat, adibidez. Txomini [Badiolari] grazia handia egiten zion. Egun batez, bat-batean, gogoa piztu zitzaidan jestu bidez sortutako koadroak sortzeko, aldi berean horren kontrakoa ere izango zirenak.

Eta nola egiten da hori?

Makina moduko bat asmatu nuen horretarako. Bi barra lotu nituen lurretik sabaira, eta haien artean beste barra transbertsal bat jarri nuen, eraztun batzuekin lotuta, ezker-eskuin eta gora eta behera mugitu ahal izateko, eta kontrapisu batzuk ere lotu nizkion, pisurik ez balu bezala mugitu ahal izateko. Pintzelak jarri nizkion barra horri, eta helduleku baten bidez mugitzen nuen tramankulu hura guztia. Harriketarren inprimagailu bat zirudien [barrez]. Aurrez aurre eduki beharrean, bi alboetara nituen oihalak. Heldulekuarekin airean egiten nituen jestuak, baina, oihalak bi alboetara neuzkanez, ez nuen ikusten horrek oihalean uzten zuen arrastoa. Performance hutsa zen. Pintore bat imitatzen ari banintz bezala zen [pintzelkada bat egin du airean]. Pentsa: pintore bat imitatzen ari banintz bezala. Urruntzen nintzen arte ez nuen ikusten zer atera zen. Erabat naturalak dirudite piezek lehen kolpean, baina, ongi begiratzean, ohartzen zara ezetz. Baina bada begiratzen ez dakien jendea ere.

Mugako gune hori interesatzen zaizu, beraz?

Puntu hori gustatzen zait. Susmoa piztea, sekula iritsi gabe «bai, jakina» esatera. Beste une bat maite dut nik: «Baina zer da hau? Uste dudana da? Ala ez?».

Eta zer harreman ezarri nahi zenuke obraren ikusleekin?

Begira dagoena ere obraren parte da niretzat. Hasieratik izan da horrela. Esate baterako, Behatzailearen sabela da Bilboko Arte Ederren Museoan dagoen piezaren izena, eta, sasoi batez, maiz erabili nuen hitz hori artelanak izendatzeko. Nire obra erabat burutu gabe balego bezala da: behatzailea behar du. Obra guztiek behar dute behatzailea, ados, baina, zenbaitetan, badirudi sortzailea eta artelana nahikoa direla; nireetan, ez. Obra on bat ez da soilik ikusten duzuna. Obra on bat da era zehatz batera materializatutako zerbait, gehi gauza hori eta hari begira dagoen behatzailea bereizten dituen espazioa. Obra onek aktibatu egiten dute espazio hori.

Bitxia da margolari bat entzutea esaten pintore bat imitatzen ari balitz bezala pintatzen duela.

Aipatutako margolan zuri-beltz horiek egin eta hilabete ingurura, argazki kamera batekin egin nuen ariketa antzekoa. Segundo batez edukitzen nuen irekita objektiboa, eta, kamera eskuetan hartuta, jestu bat egiten nuen airean. Kamera argi iturriren baterantz begira jarriz gero, argi lerro batzuk sortzen ziren. Burgosko katedraleko beirateekin egin nuen hori, adibidez. Camera strokes deitu nuen serie hura: kamera pintzelkadak edo kamera ukaldiak. Erdi brometan esaten nuen Santa Luziari egindako omenaldi bat ere bazela, santu hori beti irudikatzen delako begiak plater batean daramatzala. Baina mugimendu hori sortu zen aurrez beste makina hura sortu nuelako. Dena egoten da lotuta.

Ia bi hamarkada pasatu dira Euskal Herrian azken erakusketa egin zenuenetik hona.

Marka da gero! Euskal artista gutxik dute nik daukadan ibilbidea: erakusketak, museoak...

Eta zergatik izan daiteke?

Urteekin, taldeak sortzen direlako, interesak daudelako, familiak eta genealogiak ezartzen direlako, eta ni beti ibili naizelako neure gisa: horrek beti du kostu bat. bestalde, izan daiteke kanpoan asko erakutsi dudalako ere. Gauza lotsagarri asko daude, kontatu ere egin ezin direnak, baina jakinarazi behar litzateke, adibidez, azken hiru urteetan nor egon den Gure Artea sarietarako izendatuta eta nork irabazi duen, eta ez dut gehiago esango.

Askatasuna izan daiteke zeure gisa ibiltzearen alde ona?

Baliteke. Rekalde aretoan egin nuen erakusketa duela hogei urte; gero, Parisen egon nintzen; Oslon egin nuen erakusketa bat, eta Bruselan; gero, Madrilen ere egon nintzen, eta, bitartean, hemen ezer ere ez dut erakutsi. Noski, hemen jendeak arrastoa galtzen dizu, baina kanpoan ezagun bilakatuz zoaz. Eta jende gehienak, aldiz, ez du bide hori egiten, eta esparru lokalean geratzen da. Curriculumak hor daude. Gainera, gertatzen da galeria garrantzitsu bat hartzen duenean jendeak maiz bere burua errepikatzeko joera izaten duela, eta nik ez. Horregatik kostatu izan zait galeria bat atzean uztea, nik aurrerantz jarraitzen nuelako eta haiek eskatzen zidatelako ongi saltzen zen lerroren batean jarraitzeko. Eta batzuetan bost hilabete ematen ditut obrarik bidali gabe, edo urtebete, nire obrek lan tekniko handia eskatzen dutelako; galeriak, berriz, behar du beti ekoizten ari den jendea. Eta horrek ere badu kostua. Zenbait jendek autobidea hartzen du, eta bidexkak aukeratzen ditugu beste batzuok. Eta, zer egingo diogu, oinezkoa naiz ni.

New Yorkera joan zinen momentua erakusten du Bilbon zabaldu berri duzun erakusketak. Zergatik sentitu zenuen hara joateko beharra?

Irakasle nintzen orduan, baina banekien honetan aritu nahi nuela erabat. Londresen egon nintzen, eta gogorra egiten zitzaidan Bilbora itzultzea. Arriskatzeko gogoa nuen. Eusko Jaurlaritzak beka bat eman zidan, behintzat alokairua ordaintzeko ematen zuena, eta halaxe joan nintzen. Jauzi handia izan zen. Ordura arte liburu eta aldizkarietan ikusitakoa bertatik bertara ikusteko aukera ematen zigun hiriak. Lehen mailako erakusketak ikusten genituen, eta beti itzultzen nintzen etxera oso motibatuta, baina, hiru hilabeteren ondoren, etxera bueltatu eta ohartu nintzen indar hori desagertu egin zitzaidala: joaten nintzen sekulako erakusketetara, baina ez nuen ikusten ikusi nahiko nukeen ezer. Orduan konturatu nintzen nik neuk egin behar nuela ikusi nahi nuen hura. Aldaketa handia izan nuen orduan.

Barra kode moduko batzuk ikusten dira margolanetan.

Inpresio handia egin zidaten barra kodeek, hemen ez zirelako ikusten. Orain pentsatzen dut lerro bertikal horiek etxeorratzen irudiak ere izan daitezkeela, eta hiriaren koloreetatik datoz pinturetako kolore metalikoak. Baina orain ohartzen naiz horretaz.

Hura izan zen zuen Paris.

Michel Mejutok ere hori esaten du. Aurreko belaunaldientzat, Paris zen erreferentea, eta gu izan ginen New Yorkera joan zen lehen artista belaunaldia. Izan ziren beste pare bat gure aurretik, baina gutxi. Guggenheim sortu aurretik egin zuen mugimendu hori euskal arteak. Oraindik New Yorken bizi nintzela, aitak Bilboko Guggenheimen proiektuari buruzko albisteak bidaltzen zizkidan, eta ez nuen sinesten. Guggenheim bat bazegoen Txomin [Badiola] eta biok bizi ginen New Yorkeko loftetik metro batzuetara, eta gogoan dut behin nola esan nion nire piezetako bat Guggenheimen erakutsiko nuela. «Nahi bai zuk», erantzun zidan. Eta hara non, urte batzuen buruan, Guggenheimek erosi egin zidan lan bat.

New Yorkeko Guggenheim izango zenuen zuk buruan, baina Bilboko Guggenheim museoan bukatu, azkenean.

Bitxia da patua, ezta?

Noiz erabaki zenuen Bilbora bueltatzea?

Urte pare bateko egonaldi bat egin nuen Bilbon lehenik, eta New Yorkera itzuli nintzen gero. Pello [Irazu] eta Txomin [Badiola] jadanik ez zeuden han, eta Alejandro Garmendiarekin egon nintzen, batez ere. Gerora, 1999an etorri nintzen behin betikoz Bilbora.

Eta zergatik itzuli zinen?

Gaixoaldi txiki bat izan nuen New Yorken, eta gogorra egin zitzaidan han egotea. Hiri garestia da, gainera, eta jadanik ez zidan hasierako zirrara bera eragiten. Pentsatu nuen lanerako lagungarri izango zela leku egonkorrago batean egotea, nire lana teknikoki oso sofistikatua delako, eta horrek ere laguntzen duelako. Europan ikusten nuen nire etorkizuna. Izan nuen nazioartekotze sasoi indartsu samar bat, baina lanbrotuz joan da hori ere denborarekin, hainbat arrazoi direla medio.

Ez omen duzu zure lan askorik biltegian.

Sortu dudan gehiena saldu da, batera ez bada bestera. Eta gustatuko litzaidake nire obrak nork dauzkan jakitea. Egin dudanaren katalogo arrazoitu bat egin nahi nuke, baina ez dakit non dauden nire lanak. Nire obraren bat duen inork hau irakurriko balu, gustatuko litzaidake nirekin kontaktuan jartzea. Inoiz atzera begirako bat egingo balidate, lan handia dago hor, eta garestia izango da, gainera. Izan ere, pieza asko kanpotik ekarri beharko dituzte.

Artista famatua zara, baina...

Semeek galdetzen didatenean ea artista famatua naizen, ezetz esaten diet, artista ezaguna naizela.

Kontua da artista ezaguna zarela, baina akaso ez dela zuk nahi zenukeen arrazoiengatik. Polemika handia piztu zuen 2004an Athleticen gizonezko taldearentzat egin zenuen kamisetak. Zama egiten zaizu horregatik famatu izanak?

Gertatutakoak baditu bere alde onak eta txarrak. Gertatu zenean, oso haserre egon nintzen, eta oso sasoi gogorra izan zen, baina, denborarekin, ohartu naiz ezetz, ona izan zela.]]>
<![CDATA[Erakusketen joskurak, agerian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/034/001/2019-10-06/erakusketen_joskurak_agerian.htm Sun, 06 Oct 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1944/034/001/2019-10-06/erakusketen_joskurak_agerian.htm
Artiumeko zuzendari izateaz gainera, Komisario Berriak programaren koordinatzaileetako bat ere izan da Herraez, eta, zehaztu duenez, komisariotzaren dimentsio narratibo eta historiokoa ere kontuan hartzea izan dute buruan aurtengoan. «Horretarako testuinguru sozial, politiko eta historikoa ere kontuan hartu behar zela planteatu genuen». Eta bakoitzak bere modura erantzun dio eskaera horri.

Espektakularitatearen ifrentzura jo dute Bilboko erakusketan Ansak, Badalek eta Vallesek, eta itxura xumea du aretoak, horren ondorioz: mahai batzuk, posterrak, liburuz betetako apal bat eta bideo proiekzio bat. Ikerketa sakon bat dago, ordea, elementu horietako bakoitzaren atzean.

Erabateko itzalpea

Feminismoaren eta artearen bidegurutzean jarri du arreta Garazi Ansa komisario eta BERRIA egunkariko arte kritikariak. 1970eko eta 1980ko urteetako mugimendu feministan jarri du arreta, zehazki, eta mugimendu haren parte eta ilustratzaile izan ziren emakumezko artisten lanak aztertu ditu. Horregatik mahaiko posterrak; irudi horien atzean dauden egileen, ideien eta elkarlanen atzetik ibili baita ikerlaria. Ansak dioenez, Euskal Herriko artearen historiografian «erabateko itzalpean» egon dira kasu eta egile hauek, eta horiek ikustaraztea izan da bere ikerketaren helburua orain.

Vicente Ameztoi izan da abiapuntua Marc Badal komisarioaren kasuan. Haren koadrorik ez dago muntatu duen erakusketan, baina haren koadroak buruan zituela egin du ikerketa prozesu guztia, eta horregatik egin dio aipamena. Izan ere, hiri guneetatik, orokorrean, eta, zehazki, kulturaren esparrutik egiten den naturaren eta landa inguruaren idealizazioa landu du Badalek, eta Ameztoik pintatutako natur elementuz osatutako giza erretratuek lagundu dute bide horretan. «Ameztoik aukera ematen zidan gai horietara zuzenean sartzeko», aitortu du. Eko-nekazaritza du berezko esparrua Badalek, baina maiz baliatu du kulturgintza gogoetan aritzeko. Azaldu duenez, gainera, boom moduko bat izan dute natura gaiei buruzko liburuek, eta ikertu ahala esku artean izan duen liburuak jarri du ikusgai erakusketan. Horregatik liburuen apala.

Paisaiari buruzko elkarrizketa sorta bat ere egin du Badalek programaren barruan. Iratiko basoan egon da, esaterako, inguru hartako biztanleekin; eta Errioxan ere egingo du beste saio bat, ardogintzaren azken urteetako gorakadak paisaia ulertzeko moduan izan duen eraginari buruz. Pere Jaume Borrel i Guinart artista kataluniarrarekin egindako elkarrizketa baten bideoa ere ekarri du Bilbora. Hori da proiekzioa. Bizkarrez ikusten dira bi hizlariak irudian, eta paisaia, natura eta kultura dituzte mintzagai. Ia xuxurlaka dirudi Jaume Perek, esaterako, zeru zabal baten azpian: «Jarraitutasuna da landa mundua, errepikakortasuna, luzapenarena, ia ezer ez hori».

Egin gabeko historiografia

Aldizkariak izan dira Laura Vallesen gaia. Artelekuren bueltan sortutako Zehar agerkaria, eta Valentzian (Herrialde Katalanak) sortutako Arena argitalpenaren nondik norakoak aztertu ditu; eta, besteak beste, publikazio horien faksimilak jarri ditu erakusketan. «Bi kasu horiek berrikusi ditut, eta, haien bidez, komisariotzaren historiografia bat ere egiten dut, zeren eta, oraindik, egin gabe baitago lan hori».

2016ko Donostiako Kultur Hiriburutzaren aterkipean sortu zen Komisario Berriak programa, baina Tabakaleraren, Azkuna zentroaren eta Artiumen artean daramate orain. Haiek ezartzen dituzte laguntzak jasotzeko baldintzak, eta hautatutako komisarioei tutoretzak ere eskaintzen dizkiete. Eta lankidetza horren garrantzia azpimarratu du Joxean Muñoz Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburuordeak: «Euskal arte garaikideenaren akuilu lana egiten dute hiru erakundeek». Eta haien arteko hartu-emana estutuz joango dela aurreikusi du.

Programa «oso garrantzitsua» dela ere azpimarratu du Muñozek, eta euskal artearen sistema sendotzeko komisarioen lana ere sendotu behar dela uste du. Horregatik erabaki zuen Jaurlaritzak 2016a amaitu ostean ere programa finantzatzen jarraitzea.]]>
<![CDATA[«Aseko ez gaituzten gauzak proposatu behar ditugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/022/001/2019-10-05/aseko_ez_gaituzten_gauzak_proposatu_behar_ditugu.htm Sat, 05 Oct 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/022/001/2019-10-05/aseko_ez_gaituzten_gauzak_proposatu_behar_ditugu.htm Museo bikoitza programaren sustatzaile da, eta Kalostra arte eskola esperimentalaren sortzaile izan zen. Azken urteetan sortutako hainbat lan batzen dituen erakusketa ireki du orain Bilboko Carreras Mugica galerian, Ni suma ni fragmento (Ez batura, ez atal) izenburupean. Abenduaren 7ra arte egongo da zabalik.

Maiz egin izan duzu gogoeta monumentuen gaiari buruz, baina beti mesfidantza puntu batez. Harritu egin nau areto erdian halako metalezko pieza handi eta monumental bat topatzeak.

Egia da monumentuez aritu naizela gehiago monumentugintzan baino. Egin ditut hausnarketa asko monumentalitateaz, eta, hain zuzen ere, egiten zaien eskala eskaria izaten da monumentuen arazo nagusietako bat; zeren eta toki publiko batean eratuko badu espazio markatu bat, eskala minimo bat beharko baitu. Eta egia da badirudiela ni ez naizela aritu eskala handi horretan, baina ez dakit guztiz egia den. Aipatzen duzun pieza hori badelako handia, baina badauzkalako beste bertsio batzuk eskala txikiagoan ere, eta badagoelako pieza handi hori ataletan desmuntatzea ere.

Pieza handiarekin batera, haren atalak erakusten dituzu lurrean barreiatuta. Bisitariari eskura jartzen diozu artelana desmuntatzeko tentazioa.

Osotasunaren eta atalaren arteko joko horretan, badago erakusketa osoaren logikarekin uztartzen den intuizio bat: alegia, erakusketa bat beti dela atalez eratutako osotasun hipotesi bat. Erakusketa bat ez delako irakurri behar haren elementuetako bakoitzari bakarrik begiratuta; erreparatu behar zaie elementu horien artean sortzen diren harremanei ere. Eta sintaxi linguistikoari egindako keinu bat ere bada hori: izan ere, zein puntutatik aurrera dute sintaxiaren parte diren elementuek eduki semantiko bat? Letrak ez du, silabak ez du, hitzak badu, baina nahikoa al du daukan hori? Sintaxiarekin behar dugu patroi edo estruktura formal bat esanahia bideratzeko, baina patroi horrek konbentzio abstraktu bat izaten du oinarrian. Eta konbentzio hori oso agerian utzi nahi izan dut erakusketan.

Zure lanetan konstantea da ulermenaren gurpila motelarazten saiatzeko kezka hori.

Etxeko marka, ezta? [Barreak]. Baina atalka zatikatzearena harago doa. Elementu partzialak erakusten dituzunean, berrantolaketa baterako gonbidapena ere egiten duzulako. Ikusten dituzunean atalak bananduta, horrek ere irekitzen du bidea antolamendu alternatibo bat imajinatzeko.

Aurtengoak dira erakusketako lan gehienak, baina bada 2012an sortutako bat ere: bandera gorri eta beltzak elkarrekin josiz sortutako oihalezko teloi moduko bat.

Bi maila daude lan hori prozesatzeko. Bata da formei begiratzea, eta hor erabaki beharko dugu forma gorri bat den hondo beltz baten gainean, edo forma beltz bat hondo gorri baten gainean; biak batera ezin ditugu ikusi. Hondoaren eta figuraren arteko erlazio horretan badago tentsio bat, beraz, baina, bestetik, badago lan hori prozesatzeko bigarren maila bat ere: maila sinbolikoa. Kulturalki bandera horiek irakurtzen ditugu bandera gisa, identifikatzen dugulako banderagintzaren kode bat hor, banda horizontalekin, bertikalekin eta diagonalekin. Eta, gainera, biografiko jarriko naiz orain, baina, izan baduzu internazionalismoarekiko halako liluramendu garai bat, jakingo duzu oihalean ikusten dituzunak direla Erdialdeko Amerikako erakunde gerrillari guztien banderak, bata bestearekin josita. Eta, ezagutzen duzuna eta ezagutzen ez duzuna kontuan hartuz, beraz, oihaleko zati batzuk badira esanahia duten kode formalak, eta beste batzuk, elementu berdin-berdinekin, ez dira ezer.

Formalki izaera independentea dute zure piezek beti, baina, kasu honetan bezala, erreferentzia sare trinkoa eraman ohi dute atzean. Frustratzen zaitu pentsatzeak ikusleari ezkutuan joango zaizkiola lotura horietako gehienak?

Proposamenaren funtsezko parte da ulertzen dugunaren eta ulertzen ez dugunaren artean negoziatu behar hori. Azkenean, ulertu, ulertzen dugulako, segun eta zer mailatan. Eta erakusketako pieza handiek, adibidez, kasik pizten dute erantzun fisiko bat, eskalaren kontuagatik bakarrik bada ere, eta erosoa izan daiteke hor geratzea, baina erosotasun horren kontra egitea da asmoa: pertzepzio hori problematizatzea, eta esanahi hori iluntzea; baina ez iluntzea iluntzeagatik, baizik eta prozesu horri erresistentzia bat sartzeagatik.

Behin eta berriz bueltatzen zara gai antzekoetara zure lanetan. Erakusketako testuan diozunez, adibidez, duela hamar urte bukatu gabe utzitako eskultura serie batera eraman zaitu aurten bukatu duzun Gineako egurrezko zoruak eta arkitektura arrazionalista uztartzen dituen pieza sortak.

Aitzakia historiko horrekin egiten nuen ariketa formalak ematen zidan ondorio eskultural bat, justu-justu duela hamar urte egin nahi izan nuen eta bukatu ezin izan nuen eskultura serie baten berdin-berdina zena. Beste genealogia erabat ezberdina zeukan eskultura serie hark, baina forma berdin-berdinera iritsi nintzen inkontzienteki. Eta horrek pentsarazi zidan, beti ari banaiz esaten badagoela hizkuntzaren aurrekoa den nolabaiteko funtzionamendu formal bat martxan eta gure ulermena baldintzatzen, ba hain justu ere hori zela nire lanean gertatu zen fenomenoa. Alegia, nabilela behin eta berriz halako efektu formal batzuen atzetik, nahiz eta halako alibi bat eraiki behar izaten dudan lan bat egin behar izaten dudan bakoitzean, neure buruari xerka horretan aritzeko baimena aitortzeko.

Deigarria da hori. Eskultorea zara, baina bide intelektual luzea ezartzen diozu zeure buruari forma lantzera iristeko, soziologia, historia, estetika, politika eta beste hamaika diziplina zeharkaraziz.

Egongo da seguru asko konplexu metodologiko bat horren atzean. Azkenean, abstrakzioak arbitrariotasun puntu oso handia dauka.

Igar daiteke konplexu hori abstrakzioa lantzen zuten abangoardistengan ere, haiek ere teoria konplexuak sortzen zituztelako beren lana justifikatzeko.

Bai, baina alderantzizkoa da nire bidea. Izan beharrean gerora datorren nolabaiteko sistematizazio bat, hemen da lanean hasteko baldintza bat.

Duela bost urte erakutsi zenuen areto honetan berean. Zer da zuretzat Bilbon erakustea?

Hemengo ikusleria ez da ikusleria ideal bat, ikusleria oso-oso konkretua da. Eta ikusleria izango den jende askorekin ibili naiz sorkuntza prozesuan ere. Badaude zenbait pieza oso hurbileko ditudan artistekin kasik-kasik elkarlanean egin ditudanak. Bilbon erakusteak beti du exijentzia maila oso handi bat, gehien inporta zaidan jendearentzako egiten dudalako, baina, bestetik, konplizitatean egindako lan baten lasaitasuna ere ematen du.

Maiz aipatzen duzu konplizitate sare berezi hori hemengo bereizgarritzat. Stockholmen, irakasle lanetan, antzeko formulen bila zabiltza. Esportatu daiteke hemengo eredua?

Ez da erraza halako erlazio bat sistematizatzea. Beste artistekin batera egin izan ditugun proiektu pedagogikoetan beti izan dugu asmoa izaera kolektibo hori sistematizatzeko. Irakatsi ahal da halako funtzionamendu bat? Oraingoz ez dugu frogatu ahal denik. Elementu asko daude jokoan halako zerbait sortu ahal izateko. Testuinguru guztiz diferente batean nabil orain eskolak ematen, eta artisten arteko intersubjektibotasun hori lantzea da oraindik ere nire helburua, baina ikusten ari naiz testuinguru kultural eta generazional ezberdinetan ezin dela ontzat eman hori egin daitekeenik. Niretzat baliagarria izan bada, pentsatzen dut besteentzat ere izan daitekeela, baina badaude baldintza jakin batzuk, halako egoera bat, aukera horri bidea eman diotenak, modu oso mugatuan izan bada ere. Beste testuinguru batzuetan ez da hain erraza.

Misio moduko bat duzula dirudi. Beti zabiltza artea esparru publikora zabaltzeko erak esploratzen: Kalostra, Suediako eskolak, Museo bikoitza egitasmoa...

Bai, ezin dut ukatu. Askotan alferrik izan da, edo alferrik xamar, baina funtzionatu duenean oso oparoa izan da. Artistok oso rol mugatua dugu iritzi publikoan, eta azken hamarkadetan gure egitekoa banalizatu egin da.

Dekorazioa edo ostrazismoa dira aukerak, beraz?

Halako zer edo zer. Batzuek oraindik sinesten dugu egiten dugunak sortzen dituela mundua begiratzeko era desberdinak, edo gutxienez artelanek eraman gaitzaketela geure buruari galdetzera ea nola eratzen diren mundu ikuskera horiek. Fede hori badut, eta, beraz, egiten dugun horri errelato publiko bat eskaintzeko edozein aukera hartzen dut. Horretarako erantzukizuna daukadala uste dut. Noski, norbaitek esango du ea nork eman didan enkargu hori.

Akaso izan dezake eraginik horretan Jorge Oteizak eta haren belaunaldiko beste euskal artistek hemen sortu zuten ereduak?

Ez dago alderatzerik. Zer edo zer ikasi badiegu belaunaldi haiei, da gure ekarpenak, izatekotan ere, askoz ere xumeagoa izan beharko duela, halabeharrez. Hitz egiteko dago hori ere: artista demiurgoaren paperak ea zenbateraino ekarri dion eragin kaltegarria artistaren funtzio publikoari; artista ahalguztidunaren ideia horrek zenbateraino ote zekarren portaera nahiko toxiko bat ingurukoekiko, baina baita kulturaren funtzioarekiko ere. Baina, tira, hori ez da gure problema; guk ez daukagu arrisku hori.

Espektakuluaren eta merkatuaren zabalpen erabatekoak kezka pizten dizula ere aipatua duzu behin baino gehiagotan. Hori da artearen egungo arrisku handietako bat?

Hori naturalizatzea da arriskua. Normala da pultsioetara zuzendua dagoen jarduera bat existitzea, hori badago zineman eta musikan. Zenbait produktu kulturalekin, geure burua azkarrago eta indartuago sumatzen dugu; adibidez, ikusten badut superheroien film bat. Beti egongo da pultsio horri erantzutea espektakularitatetik, banalitatetik eta errazkeriatik. Problema ez da hainbeste hori, baizik eta diskurtso publikoa eratzen dugunok, eta hor ez gaude bakarrik artistok, hori normaltzen dugula. Guk egin behar duguna da errazkeria hori agerian utzi. Eroriko gara gu ere igual noizbait errazkeria hori asetzera, baina nik uste dut gure erantzukizuna dela hori agerian uztea. Niri interesatzen zaizkidan sortzaileek eta intelektualek hori egiten dute. Errazkeriaren aukera hor egongo da beti, baina ezin dugu normalizatu pultsio hori denik kulturaren betebehar nagusia. Agerian jarri behar duguna da zergatik desio dugun desio duguna, eta zergatik pultsio horiek asetzen dituzten produktu kulturalak diren horren efikazak, eta proposatu behar ditugu gauzak indartuko ez gaituztenak, aseko ez gaituztenak, eta egoera apur bat ezerosoago batean jarriko gaituztenak. Baina, noski, errazagoa da beti esatea egitea baino.]]>
<![CDATA[Estiloen mugen gainetik hegan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/026/001/2019-10-05/estiloen_mugen_gainetik_hegan.htm Sat, 05 Oct 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1893/026/001/2019-10-05/estiloen_mugen_gainetik_hegan.htm Hotz egin duen arren diskoa izango da Banden Lehiak emango duen azken emaitza.

«Askotan ez dugu jakin esaten zer estilo jotzen dugun». Endika Elizaga gitarra jotzailearen azalpenak deskriba dezake taldearen nortasuna. Rockaren adar guztietatik edaten dute Belatz taldekoek, eta kaleratu berri duten diskoko zortzi kantuetan igar daiteke hori. Badira rock gogorretik gertu dabiltzan abestiak, badira pop ukituak dituztenak, balada pare bat ere badago, eta bada elektronika tantaren bat edo beste ere. «Ateratzen zaiguna egiten dugu, estilo bakarrera mugatu gabe, baina beti daukagu esentzia bera, eta guk ematen diogun ukitutxo hori», azaldu du Asier Zabala abeslariak.

Surikatoak abestia hautatu dute single modura: diskoko kantarik pop eta alaienetako bat. Gernikako euskararen kolorea ere agerikoa da kanta horretan, eta berdin jokatu dute Hey! Entzun! abestian ere. Zabalak azaldu du motiboa: «Erabakitzen badugu abestia nahi dugula izatea zuzena, eta esatea gauzak esaten ditugun moduan, berba egiten dugun moduan idazten dugu, errazago ikusten delako zer nahi dugun esan». Beste abestietan erregistro zainduagoa baliatu dute, ordea, ahozkotasunetik urrunago. «Hori egiten dugu, nahi dugunean apurtxo bat sakonagoa izatea kanta, eta topatzea berbaren bat balio duena gauzak beste modu batera esateko».

Aurrez ere bazuten disko labur bat kalean, Denboraren esklabu izenburukoa, eta bigarren lanarekin koska bat gora egin dutela uste dute musikariek. «Orain entzuten duzu lehen EP hura, eta konturatzen zara planoagoak direla abestiak, eta bigarren disko honetan kolore pila bat dago».

Eta, hain zuzen ere, urteen joan-etorri horretan bizi izandakoei egiten die erreferentzia diskoaren tituluak: Hotz egin duen arren. Zabala: «Nahiz eta eduki ditugun gorabeherak, hemen gaude oraindino, eta gogoz segitzen dugu».

Urtzi Iza teknikariak grabazio saioetan egindako lana azpimarratu du Ritxi Aizpuru Baga-Biga etxeko ekoizleak. «Asko irabazi du taldeak harekin». Uztailean eta abuztuan aritu ziren Bilboko Rekalde auzoan duen estudioan eta, taldekideek onartu dutenez, bizia izan da prozesua. Estudioan bertan sortu dute disko erdialdean sartu duten Hey! Entzun! abestia.

Ibon Bilbao gitarra jotzaileak deskribatu du prozesua: «Eduki genituen zazpi abesti grabatuta demoan, eta eduki genuen beste bat ezkutuan, grabatu gabe, ez genuelako eduki denborarik. Baina estudioan hasi ginenean konturatu ginen abesti batek ez zuela maila ematen, eta kendu egin genuen». Halako batean, entsegu lokalean aspaldi zerabilen riff bat jo zuen Bilbaok; teknikariari gustatu, eta riff haren gainean osatu zuten abestia.

Hirukote formatuan hasi zuen bidea taldeak, baina boskote dira egun: Pello Arriola baterian, Mikel Conde baxuarekin, Bilbao eta Elizaga gitarrarekin, eta Zabala kantuan. Taldekideez gain, kolaboratzaileak ere izan dituzte estudioan. Haxotz taldeko Jokin Erkorekak jarri du ahotsa diskoko lehen abestian, Aneguriak rap pasartea eta koruak gehitu dizkio Besarkatu nazazu kantari, perkusioak sartu dituzte Hey! Entzun!-en, eta Sandra Tejero abeslariaren ahotsa entzuten da Gauaren ilunean kantan.

Azken sarituak

Azkena izanik, urte berezia izan zen iazkoa Banden Lehian. Sari bakar bat eman ordez, lau eman zituzten horregatik. Belatzek eskuratu zuen lehen postua, eta diskoaren grabazioaz gainera, BBK Live jaialdian jotzeko aukera izan zuen udan, eta Bartzelonako EH Sona jaialdian ere izango dira urrian. Zizel bikotea geratu zen bigarren, eta bideoklip bat grabatzea izan dute saria. Bay of Biscay jaialdian jotzea izan zen saria hirugarren sailkatu zen Dekot hirukotearentzako, eta 500 euroko laguntza jaso zuen Nau taldeak.]]>
<![CDATA[Espiritu ganberroko festibala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/022/001/2019-10-03/espiritu_ganberroko_festibala.htm Thu, 03 Oct 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/022/001/2019-10-03/espiritu_ganberroko_festibala.htm
Pisu berezia du zinemak, esaterako. Asier Altuna eta Telmo Esnalen Agur, Etxebeste filmaren emanaldia egingo dute etzi, adibidez, eta Dantza, Oreina eta Margolaria pelikulak ere proiektatuko dituzte asteburuan. David Trueba zinemagileak hitzaldia emango du ostiralean, bere sekuentzia kuttunen proiekzioekin batera, eta film laburren lehiaketa ere antolatu dute herriko sortzaileentzat. Musika, literatura eta antzerkia ere izango dira, besteak beste. Hasierako solasaldi haietan amestu bezala.

Gaurko hasiera ekitaldia izan daiteke diziplinartekotasun horren adibide. Lehenik, bakoitza hamar minutuz arituko dira beren sorkuntzari buruz Leire Bilbao, Aizpea Goenaga, Askoa Etxebarrieta, Alaia Martin eta Aurori Badiola; aurtengo Sormen Saria nori emango dioten jakinaraziko dute ondoren; eta Xabi Bandiniren kontzertua izango da horren ostean. Hori guztia, saio bakarrean.

Lehen urtetik antolatu dituzte hamar minutuko aurkezpen horiek, esaterako, eta L. Aramaio antolakuntzako kideak azaldu du haien arrakastaren zergatia. «Oso gauza politak ateratzen dira. Askok umorearekin jokatzen dute, eta oso saio zuzenak izaten dira».

Jotakie taldearen itzulera

Bi itzulera izango dira jaialdian. 80ko hamarkadan ezagun egindako Jotakie taldeak zuzenekoa emango du bihar, eta Ondarroako Hazurbaltzak taldea ere larunbatean itzuliko da oholtzara, bi hamarkadako isilaldiaren ostean. The Baboon Show eta Liher ere egun berean arituko dira Beikozinin, etzi, eta Azalera, The New Age, Saia Goait, Keu Agirretxea eta Depedro taldeak bihar arituko dira.

«Herri guztia hartu nahi dugu», onartu du du L. Aramaiok, eta horregatik saiatzen dira jaialdiko ekitaldiak herriko ahal bezainbeste gunetan antolatzen. Badira kontzertuak Beikozini aretoan, badira hitzaldiak Kofradia zaharrean, bada proiekziorik Bide Onera zinema aretoan, eta Portuko Ranpara, Gaztetxera, Itsasaurre plazara, Barnetegira, Astillerora eta beste hamaika txokotara ere hedatzen da programa. Eta kalez kale ere ibiliko dira buruhandiak eta txarangak. «Giro berezia izaten da egunotan».

Ezin finagoa bilakatzen da sortzaileen eta hartzaileen arteko muga jaialdian, antolatzaileen hitzetan. «Artistak askotan gelditzen dira hemen jaialdirako, eta herritarrekin nahasian ibiltzen dira. Ez dago halako bereizketarik, eta kultur giro berezia sortzen du horrek».

Ordainpeko saioak dira programako batzuk, eta doakoak beste batzuk, eta jadanik amaituta daude sarrerak Pablo Novoak, Keu Agirretxeak eta Depedrok bihar, eta The Baboon Show eta Liher taldeek etzi emango dituzten kontzertuetarako.

Informazio gehiago nahi izanez gero, jo webgune honetara:www.marabilli.re]]>
<![CDATA[Argazkilari baten disekzioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/022/001/2019-10-02/argazkilari_baten_disekzioa.htm Wed, 02 Oct 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1909/022/001/2019-10-02/argazkilari_baten_disekzioa.htm
Ezagunak dira Struthen lanak arte esparruan. Bereziki estimatuak dira 80ko hamarkada amaieran hasitako museoetan egindako argazkien serieak, esaterako. Eta pieza horietako batzuk biltzen ditu erakusketak. Jendea Berlingo Pergamo museoko eskaileretan eserita ikusi daiteke batean; eskolako soinekoz jantzitako neskatoak Diego Velazquez margolariaren menina ezagunen alboan; publikoa multzoka bilduta, Theodore Gericault artistaren Medusaren baltsa-ren irudi dramatikoari begira... Txalotu egin dizkio lan horiek kritikak, baina hor dator artistaren baina. «Bitxia da. Hauek dira arte merkatuan hobekien mugitu diren nire piezak, baina gainditutako bide bat da niretzat».

Baina badira oraindik irekita sentitzen dituen bideak. Horregatik ez ditu serie deitzen argazki bildumak. Itxi gabe daudelako. Itsatsita daramatzalako. Eta hamarkadaz hamarkada arrastaka eraman dituen gai horien arabera banatu dituzte bigarren solairu osoa hartzen duten erakusketako aretoak.

Sorkuntzarako bidelagun izan du musika urteotan guztiotan artistak, eta musikagintzaren hiztegia darabil erakusketa deskribatzeko ere. Bere hitzetan, «bederatzi mugimendu» dituelako Bilboko bildumak. Museoei eskainitakoa da «mugimendu» horietako bat, baina badira beste zortzi gehiago ere: familia erretratuei eskainitako bilduma; hirigintza eta arkitektura ardatz duten irudiak; oihan trinkoetan ateratako Paradisuko irudi berriak izeneko argazki multzoa; tresneria zientifikoari egindako erretratu sorta; ospitaleko gaixoentzako egindako irudi seriea; Palestinako gatazka erakusten duten erretratuak; jolas parke artifizialetan ateratakoak; eta, azken-azkenak, Berlingo zooan hildako animaliekin egindako lanak.

Nola begiratzen den

Begirada da lan guztien sakoneko gaia, halere. Struth: «Giza begiradarekin zuzeneko lotura dauka argazkigintzak. Erakusten du zerbait, baina erakusten du ere norbaitek nola begiratzen dion zerbait horri». Eta hori da gakoa, argazkilariaren hitzetan.

Artistak oraindik ere martxan du hildako animaliei eskainitako lana, esaterako. «Zoologikotik deia jasotzen dut tarteka, esanez, adibidez, jaguar beltz bat daukatela, eta joateko argazkia ateratzera». Heriotza naturala izan dute serie horretan ageri diren hildako animalia guztiek, eta haien habitat artifiziala hobetzen laguntzeko hartzen dizkiete laginak zooko langileek. Disekzioarekin hasi aurretik jasotzen du, ordea, haien deia Struthek, eta orduan ateratzen die argazkia. Bare ikusten dira animaliak argazkietan. Eder eta dotore, detailerik txikienari ere erreparatzeko besteko zehaztasunez. Baina, artistak adierazi duenez, ezinbestean, norbere heriotzari buruz hausnartzera darama bisitaria irudi horietako bakoitzak.

1970eko hamarkadan hasi zen lanean, eta gogoan du hasierako une hori. «Utzi egin nuen pintura». Argi identifikatuta du argazkigintzara eraman zuen bidegurutzea Struthek. Pintura ikasten hasi zuen ibilbidea Dusseldorfeko Arte Ederren Akademian, baina berehala igarri zuen norabidea aldatzeko beharra. «Jadanik ez nekien zer gehiago egin pinturan, pinturaren historia burutu samar zegoen niretzat, eta ez nuen egiteko askorik ikusten. Gainera, esparru nahiko pribatua zen, eta niri publikoarekin harreman zuzenagoa edukitzea interesatzen zitzaidan». Eta, hain zuzen ere, momentu horren lekukotza ematen dute erakusketan bildu dituzten artistaren tailerreko zirriborroek.

Kronologikoki antolatu dituzte artistaren lan material horiek, eta margolanak dira nagusi horregatik 70eko hamarkadari eskainitako atalean. Kolore bakarreko giza figurak dira gehienak, eta artistak horiz koloreztatutako argazkiak ikusten dira haien ondoan. Eta hor ikus daiteke sortzailearen bilakaera. Elkarrekin doazelako margolanak eta argazkiak, tarte batez, hasierako sasoi horretan, baina desagertu egiten delako pintura berehala, eta argazkiek hartzen dutelako erabateko protagonismoa ondoren. Disko azalak, liburuak, eta argazkiak prestatzeko egindako testu eta irudi zirriborroak ere ikusi daitezke hormetan. Hedabideetako albisteak. Marrazkiak. Eskutitzak. Erakusketen argazkiak.

Artistaren lan egiteko moduaren «disekzio bat», Lucia Agirre komisarioaren hitzetan.

Goi mailako artistekin parekatu du argazkilaria Agirrek. Haren hitzetan, generoak lantzeko duen modu propioak egiten du berezi Struthen lana, eta beti igartzen da haren begia egiten dituen erretratu, paisaia, zein natura hilen atzean. «Modu garaikide batean egiten ditu lan horiek guztiak, eta gure gizartetik. Oso era konplexuan dabil genero lan horien guztien artean irristean, baina oso era sinplean aurkezten dio gero lana ikusleari».

Unea izan ohi da argazkigintzaren lehengaia. Argia, ezinbestean, eta unea. Baina harago doa Struthen lana, komisarioaren ustez. «Ez du momentu bat dokumentatzen. Behatu egiten du, lantzen du gaia, prestatzen du irudia, argazkia aukeratzen du, eta ordu askoko behaketaren ondoren lortzen du argazkia. Eta irudi horrek ez du soilik unea harrapatzen, baizik eta baita inguruan gertatzen den guztia ere».

Opari historikoa

Baina historiak ere badu bere pisua Struthen ibilbidean. Berak ere onartzen du. «Eskerrak jadanik ez naizen ikaslea, ez nuke jakingo orain zer egin». Haren hitzetan, oraindik ere esperimentazio esparru zabala zen argazkigintza berak bide hori hautatu zuenean; oraindik ere sortu gabe ziren egungo sare sozialak eta jendeak ez zuen sakelakoari itsatsitako argazki makina etengabe gainean eramateko ohiturarik. Gainera, ez zen bera pinturaren bidea agortu antza sentitzen zuen bakarra, eta, horregatik, sasoi hartan asko izan ziren berak egindako bide bera egin zuten sortzaileak. Giro horrek eraman zuen argazkigintzara, alegia, baina desagertua da jadanik hori guztia. «Opari historiko bat izan zen», laburbildu du. Eta aski izan du esaldi bakarra bere egungo posizioa zein den argitzeko. «Aingura baten pare sentitzen naiz».

Aurrez ere egin dituzte argazkigintza erakusketak Bilboko Guggenheim museoan, baina sekula ez dute egin orain Struthi eskainitakoaren pareko atzera begirako indibidual zabalik. Munichen egon da aurrez bilduma, 2017an, Haus der Kunst museoan, eta hango erakundearekin elkarlanean antolatu dute Bilboko atzera begirakoa. Alemaniakoak baino lan gehiago biltzen ditu Bilbokoak, halere. «Oso bidaia osoa eskaintzen du», nabarmendu du Juan Ignacio Bidarte Bilboko Guggenheim museoko zuzendariak.

Bilboko eraikinaren aurka borrokan aritu behar izan duela onartu du Struthek inaugurazio ekitaldian. Proposamena jaso, Guggenheimera bisita egin, eta dena uzteko zorian egon zela esan du. «Lehen kolpean pentsatu nuen bertan behera utzi behar nuela erakusketa, espazioa oso handia zelako». Frank Ghery arkitektuak sortutako formek gain egin ziotela aitortu du. Izan ere, «oso probokatzailea» da eraikina, Struthen hitzetan, eta lanak izan ditu argazkiak haren formetara egokitzeko. Azkenean, ordea, pozik geratu da emaitzarekin. «Inoiz egin didaten erakusketarik handiena da».

Izebergaren alde ezkutua

Argazkien sakontasuna eta dotorezia nabarmendu ditu Thomas Weski komisarioak. Urte eta erdi eman zuen artistaren lan guztiak arakatzen eta harekin elkarlanean egin zituen hautaketa lanak, Municherako lehenik eta Bilborako orain. Aski ongi ezagutzen du horregatik Struthen lan egiteko modua, eta irudiak eraikitzeko duen modua da giltza, haren ustez. «Ikusgarria da zenbat prestaketa eta ikerketa lan ikusezin dagoen argazki hauen atzean. Izebergaren punta ikustera ohituta gaude normalean, baina oraingoan haren azpiko partearen zati bat ere ikusteko aukera dago».

Erakusketaz gainera, hainbat ekintza didaktiko ere antolatu ditu museoak, eta arte ikasleentzako tailer bat ere eskainiko du argazkilariak urtarrilaren 17an.]]>
<![CDATA[«Gure herriak ez du memoriarik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/028/001/2019-10-01/gure_herriak_ez_du_memoriarik.htm Tue, 01 Oct 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1857/028/001/2019-10-01/gure_herriak_ez_du_memoriarik.htm Ur biren artean (Elkar) liburuko hamabi ipuinak Patxi Iturregi idazleak (Laudio, Araba, 1952). Itsas munduan kokatu zuen 1996an bere lehen narrazio bilduma (Haize kontra), eta agertu eta desagertu ibili da haren izena euskal letren uretan. Zazpi urteko isiltasunaren ostean heldu zen bere bigarren ipuin bilduma 2003an, Behi eroak izenburupean (Elkar), eta hamahiru urte joan dira 2006an Dioramak (Elkar) ipuin sorta argitaratu zuenetik hona.

Liburuaren bihotzean dago gerra, baina haren periferia deskribatzen duzu.

Rol hori tokatu zitzaien Bilbori eta inguruko herriei. Espainiak kolonia guztiak galdu berri zituen Amerikan eta Filipinetako uharteetan, eta oso ahul zegoen militarki eta ekonomikoki, eta neutral mantendu zen: gerran zebiltzanekin negozioa egiteko baliatu zuen aukera. Horregatik, liburuan aldirietatik begiratuta bezala ikusten da gerra, eta itsasoratzen direnentzat bakarrik da hurbila; haiek etengabe dutelako gainean minen eta urpekarien mehatxua.

Oroitzen dena baino biziago izan zen guda euskal kostan?

Euskal Herriko 70 itsasgizon baino gehiago hil ziren, eta ezin da zehatz jakin zenbat, marinel asko ibiltzen zelako kanpoko banderak zeramatzaten ontzietan, gerraren kontura eskaintzen ziren soldata gehigarriek erakarrita. Lehen lerroan sufritu zuten gerra haiek, eta gainontzekoek zeharka. Garestitu egin ziren hainbat elikagai, adibidez, gauza asko kanpora saltzen zirelako, baina bultzada ekonomiko handia ere eman zion Bizkai aldeari gerra hark, eta baita Gipuzkoari ere. Bultzada hartatik bizi gara oraindik ere.

Urpekariz eta espioiz beteta irudikatu duzu euskal kosta ipuinetan. Hala izan zen benetan ere?

Bai. Kostatik milia pare batera egoten ziren zain urpeko ontziak, eta itsasadarra beteta zegoen ontzien izenak eta kargamentuak apuntatzen zituzten espioiekin. Erandioko Axpe inguruan ere (Bizkaia) zazpi ontzi alemaniar harrapatuta gelditu ziren. Gerra hasi zenean, ingelesak ere bazeudelako han, eta ontzi horiek ezin atera geratu zirelako, eta nola guda alemanek galdu zuten, bada bahitu egin zizkieten ontzi horiek haiek hondoratutakoen konpentsazio modura.

Klase gatazka ere oso bizi deskribatzen duzu.

Baldintzak latzak ziren langileentzat. Hamabi orduko lanaldiak zituzten, esaterako, eta arautu gabe zegoen haurren eta emakumeen lana. Greba handi bat izan zen 1917an. Estatu guztian egin zen, eta eragin handia izan zuen hemen. Diotenez, 100.000 langilek egin zuten greba, eta hamalau hildako izan ziren.

Historiaren eta naturaren indarren artean ñimiñoa dirudi gizakiak liburuan.

Ezer gutxi da. Hori kontatzen dute marinelen ipuinek; beti borrokan ari dira itsasoarekin, indar ikaragarri batekin, eta ezer gutxi egin dezakete matxura baten edo ekaitz baten aurrean. Eta horri, kasu honetan, gerra gehitzen zaio.

Emakumeen kasuan, gerra eta naturaren indarrekin aski ez, eta gizonei ere aurre egin behar.

Emakumeen errealitatea nik liburuan deskribatutakoa baino are gordinagoa zen. Frankismoan baztertu zuten emakumea lan mundutik; lan handia egiten zuten lantegietan ordura arte. Adibidez, latorri lantegietan emakumezkoak ziren nagusi. Ontziak zamatzen eta deskargatzen ere aritzen ziren. Ahaztuta dago historia hori. Kontu hauek denak gure aitona-amonen garaikoak dira. Gure herriak ez dauka memoriarik. Kontu hauek denek presente egon behar lukete, fikziorik idatzi beharrik gabe ere.

Aurreko liburu batzuetan bezala, oraingoan ere, giro nagusi bakar baten ezpalak dira narrazio guztiak. Ez zaitu tentatu nobela bat idazteko ideiak?

Ez. Niri gustatzen zait ipuinei batasuna beti kanpotik ematea: giroarekin edo kokapenarekin edo garaiarekin, baina nobela ez da nire generoa. Niri ipuin solteak gustatzen zaizkit, eta liburu honetan ere independenteak dira guztiak. Artifizial xamarra iruditzen zait bestelako loturak bilatzea.

Itsas pilotu ere izan zinen.

Hiru urtez bakarrik aritu nintzen, beti petroliontzietan. Mediterraneo aldetik ateratzen ginen, eta golkora joaten ginen. Eta hori egiten genuen Afrikako muturretik eta Suezko kanaletik. Behetik, hilabeteko bidaia zen; eta goitik, hamabost egunekoa. Pantalan luze batean egoten ginen han, eta 24 orduan betetzen zen ontzia. Kargarik gabe, 100.000 tona zituzten ontzi haiek, 200 metro luze, eta zortzi solairu altu gilatik zubira. Sestaon egindakoak ziren.

Eta zer gertatu zen?

Krisia etorri zela. Sasoi batez itxita egon zen Suezko kanala, baina, urte batzuen buruan, behin betirako zabaldu zuten, eta orduan, itsasontzi handi haiek guztiak zereginik gabe geratu ziren, zeren eta kanala denbora luzez itxita egongo zela kalkulatuz eraiki baitziren ontziok, baina ez zen halakorik gertatu. Enpresek estatuak merke utzitako diruarekin egin zituzten, baina, lanik gabe geratzean, langileak kalera joan ziren, eta pentsatzen dut jabeak poltsikoak beteta geratuko zirela.

Inpresio handia egingo zizun ordukoak: bi ipuin liburu osorik eskaini dizkiozu itsas giroari.

Lehenagotik ere gustuko nituen itsas mundua eta literatura. Nire amaren familia Gorlizkoa zen, eta aitita maiordomoa izan zen itsasontzietan. Etxeko jangelan eskegiak zituen ezagututako itsasontzien argazkiak, eta, ume nintzela, bazkarietan entzuten nituen beren kontakizunak. Finkatuta geratu zitzaidan hori, eta bertatik bertara ikusi ahal izan nuen mundu hori itsasoratu nintzenean. Ordenamendu hierarkikoa, adibidez, oso nabarmena zen, eta hori ere agertzen da ipuinetan.

Badira bi etenaldi handi zure literatur ibilbidean. Beti sorpresa izatera kondenatuta zaude?

Munduko itsasbazterretan izaten dira zenbait irla, bolkanikoak izaten direnak, batzuetan agertu eta beste batzuetan desagertu egiten direnak; ba horrela ibiltzen naiz ni. Niri ere gustatuko litzaidake jarraian idaztea, baina orain arte ez dut horretarako aukerarik izan. Beti izan naiz amateurra, eta horrek esan nahi du beste lan bat izan behar duzula, eta horrela ez daukazu aukerarik gehiago idazteko. Bestalde, pozik nago horrekin, horri esker beti idatzi ahal izan dudalako nahi izan dudana.

Gehiago idatziko duzu, beraz?

Hori da ideia, baina idazleak ez daki. Nik behintzat bukatzen dut ipuin bat eta ez dut jakiten beste bat idazteko gai izango naizen. Zer edo zer idazteko bai, baina benetako ipuin bat ez dakit. Uste dut idazleak garela irrati hargailu baten pareko zerbait, eta bakarrik garela gai harrapatzeko frekuentzia banda batean agertzen diren istorioak, eta besteak ez ditut harrapatzen. Irakurtzen ditut besteen liburuetan, eta pentsatzen dut, «ui, ze polita!», eta hementxe zegoen, baina nik ez nuen ikusten.]]>
<![CDATA[Belaunaldi arteko Hertzainak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/033/001/2019-09-27/belaunaldi_arteko_hertzainak.htm Fri, 27 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/033/001/2019-09-27/belaunaldi_arteko_hertzainak.htm Gari-k egunotan Hertzainak taldearen kantekin Bilbon eskainitako hiru kontzertuak. Ez nostalgiak soilik, baina nostalgiak nagusiki. Musika harekin lotutako bizipenak gogoratzeko asmoz joan zen jende gehiena Bilboko Kafe Antzokira joan den astean, eta berdin atzo Euskalduna Jauregira ere. Baina abestiak taldea sortu zuen une historiko zehatzaz harago doazela ere erakutsi nahi izan zuten musikariek, bi ordutik gorako kontzertu zaindua eskainiz, eta euren aurreko eta euren osteko belaunaldietako musikari lagunak oholtzara gonbidatuz. «Aspaldi ez gara benetako Hertzainak», onartu zuen Zabalak kontzertuan, justu Hertzainak abestia jotzen hasi aurretik. «Bagarela esango bagenu ere, gezurra esango genuke, baina, ala! Goazen aurrera!». Eta, beraz, Hertzainak ikusi zuen jendeak.

Aretoa nolakoa, kontzertua ere halakoa. Euskalduna Jauregian asteazkenean emandako kontzertua baino beroago joan zen aurreko astean Kafe Antzokian emandakoa. Goraino beteta egon zen hura ere —bostehun pertsona ingurukoa da edukiera—, eta, abesti ia berberak eskaini arren, zuzenagoa izan zen hango saioa. Organikoagoa. Hurbilagoa. Nahi bada, rockeroagoa. Eta biluztasun horri esker jaitsi ahal izan ziren jende artera, adibidez, 564 abestia mikrofonorik gabe kantatzera.

Ezin halakorik egin Euskaldunako 2.164 eserlekuen artean, eta, antzokiko saioaren aldean, musikalagoa izan zen herenegungoa. Ñabarduretan aberatsagoa, eta itxura jantziagokoa. Konponketa zainduagoekin. Soinu zehatzagoarekin. Gainera, musikariek kontzertu osoan atzean izan zituzten Aitor Oñederra ilustratzailearen animazioak.

«Lagun zaharren festa». Hala izendatu zuen herenegungo saioa Zabalak, erdi brometan eta erdi serio. Izan ere, gonbidatu zerrenda luzea eduki zuten ondoan Hertzainak taldeko kide izandakoek: Ruper Ordorika musikaria, Platero y Tu taldeko Iñaki Anton Uoho gitarra jotzailea, Joseba Agirre txistularia, eta Igor Elortza, Unai Iturriaga eta Jon Maia bertsolariak ere bai, kantuan. Hertzainak sortu aurretik ere martxan zen Oskorri taldeko Natxo de Felipe eta Bixente Martinez ere igo zituzten oholtzara, eta Hertzainak desagertu ostean agertutako belaunaldiei ere egin nahi izan zieten gonbidapena. WAS taldeko Jon Agirrezabalagak gitarrarekin lagundu zien, esaterako, eta Gorka Urbizu eta Miren Narbaiza musikariek abestu zuten Ispiluaren aurrean kanta.

Antzokian bezala, Euskaldunan ere tarteka aritu ziren Gari eta Zabala taldearekin eta bikotean, eta Et Incarnatus orkestrako kideek lagundu zituzten biolinekin eta txeloarekin abesti batzuetan. Hala eman zuten Aitormena ezaguna, esaterako.

Auditoriuma dantzan

Memoriarako tarte batzuk ere izan ziren. Hertzainak-en eta haren inguruan ibilitako lagunak izan zituen gogoan Garik, adibidez, eta txaloz jaso zituen jendeak Tito Aldama, Nacho Cicatriz eta Iñigo Muguruzaren aipamenak. Euskalduna ontziolako gatazka hartu zuen ahotan Zabalak Eutsi gogor abestiaren aurretik. Greban ziren langileentzat sortu zuten kanta, eta lantokian bertan eman zuten lehen aldiz. «Guk Euskalduna ontziolan jo aurreko egunean hainbat langile egon ziren balaz zaurituta, eta bat hil egin zen, bihotzekoak jota».

Kontzertuak aurrera egin ahala, kabitu ezinean zebilen jendea eserlekuetan, dantzarako lekua topatu nahian. Musikarien keinurik txikienarekin hasten ziren txaloak, ordea, eta berehala zabaldu zen poza, adibidez, Zabalaren soinutik Sigarrillos amariyos abestiaren lehen akordeak entzun zirenean. Energia estatiko hori zuen giroak, baina puntualki baino ez zen zutitu jendea dantzarako, harik eta, azkenean, giroa erabat lehertu zen arte, lehen bisaren aurretik eskainitako hiru abestiko segidarekin. Ruper Ordorikak lagundutako Ta zer ez da berdin abestiak zutik eta dantzan jarri zuen aretoa, eta jarraitu egin zuen festak Eh Txo! eta Pakean utzi arte kantekin. Ikus-entzuleak zutik, kantuan, dantzan. Eta txaloka eta txistuka gero, beste bat gehiago eskatuz.

Bi bis eman zituzten, eta Guantanamera eta Arraultz bat pinu batean abestiekin itxi zuten emanaldia. Gonbidatu guztiak turuta banarekin oholtzan, ikus-entzuleak dantzan, eta, taldekideek atzean jotzen jarraitzen zuten bitartean, urrats bat aurrerago jarri ziren Zabala eta Gari, jendearen txalo zaparrada jasotzen, elkarri besarkatuta biak, eta hitz bakarrarekin pantailan: Hertzainak.]]>
<![CDATA[Arriskuarekin dantzatzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2019-09-26/arriskuarekin_dantzatzea.htm Thu, 26 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2019-09-26/arriskuarekin_dantzatzea.htm Dance Europe aldizkariak munduko 25 dantzaririk onenen artean aipatu zuen Olivier Dubois koreografoa eta Merce Cunningham dantzariaren lankide izandako Trevor Carlson dantzaria ere. «Urteetako lana izan da hau, eta dantzaren munduan jaialdiak badu nolabaiteko izen bat», laburbildu du Taguak.

Euskalduna jauregiaren programazioa dinamizatzeko jarri zuen martxan jaialdia Bizkaiko Foru Aldundiak, baina eraldatuz joan da hasierako asmo hori urteekin, hirian ere areto berriak azalduz joan diren heinean. Fundicion aretoa izan da beti jaialdiaren bihotza, halere.

Hiru hamarkada pasa daramatzate Taguak eta Laura Etxebarriak espazio hori kudeatzen, eta urte osoko dantza programazioa osatzen dute bertan. Baina formatu txikikoak izan ohi dira antolatzen dituzten saiorik gehienak, eta neurri ertaineko lanak eskaintzeko eta hiriko beste areto batzuetara hedatzeko baliatzen dute Dantzaldia. «Ez dugu beti kornerrean sentitu nahi».

Duboisen lana nabarmendu du Taguak, adibidez. Izen handiko koreografoa da, eta bere ibilbide osoan egindako lanen errepaso bat eskainiko du larunbatean. «Dantzariaren gorputza artelan ote den galdetzen du piezak».

Merce Cunningham koreografo estatubatuarra ere omendu nahi izan dute aurten. 100 urte dira dantza garaikidea eraldatu zuen sortzailea jaio zenetik, eta haren azken urteak izango ditu hizpide Not a moment too soon piezak. Cunninghamekin izandako harremana oroituko du haren lankide izandako Trevor Carlsonek, dantzaren eta hitzaren bidez, azaroaren 7an eskainiko duen lanarekin. Horrez gainera, Cunninghamen lan egiteko modua erakusten duen Asemblage bideo lanaren proiekzioa ere antolatu dute azaroaren 28rako.

Rocio Molinak erabat egiten du bat Taguak egindako arriskuaren definizioarekin. Izan ere, inprobisazioa da flamenko dantzari horren lan metodoa. «Inpultsuei» jarraituz eskaintzen ditu emanaldiak lehenik, eta saio horietan egindako probak hartzen ditu oinarritzat gero ikuskizun egituratuagoak osatzeko. Gitarra izango da, adibidez, bere hurrengo piezaren ardatza, baina 2020an egingo du estreinaldia, eta hara iritsi aurreko laborategi lana da Bilboko publikoari eskainiko diona.

Zirkuaren eta dantzaren bidegurutzean dabil Alexander Vantournhauten eta Bauke Lievensen proposamena. Gorputzaren hauskortasuna da Aneckxander ikuskizunaren gai nagusia, eta soinean boxeo eskularruak soilik dituela agertuko da oholtzara dantzaria, koreografia akrobatiko eta konfesionala eskaintzeko.

Publiko berria eratzea

Bada elkarlanik ere: Idoia Zabaleta euskal dantzariarekin batera eskainiko du Claudia Dias dantzari portugaldarrak Thursday ikuskizuna. Zazpi piezaz osatutako sorta bateko parte da Diasen alea, eta lankidetza du lanerako ardatz guztietan. Taguak eman du azalpena: «Lan bakar bat egiteaz harago joan nahi zuen Diasek, eta horregatik hartu zuen zazpi urtez urtero pieza berri bat sortzeko konpromisoa, eta beste artista batzuekin aritzen da lanean horretarako».

Nazioarteko azoka eta jaialdietara egiten dituzten bisitetan ikusitakoak ekartzen dituzte Dantzaldira Taguak eta Etxebarriak, eta publikoari atea ahalik eta irekien uztea izaten dute buruan beti. Horregatik hautatzen dituzte dantza mota ezberdinak ikuskizunetarako, eta horregatik saiatzen dira prezio eskuragarriak proposatzen. 6 eurokoa da sarrerarik merkeena, eta 20 eurokoa garestiena. Tagua: «Hiri berri bat sortu behar badugu, publiko berri bat ere eratu behar dugu».]]>
<![CDATA[Irabazitzat aurkeztu, eta galdu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2062/025/002/2019-09-24/irabazitzat_aurkeztu_eta_galdu.htm Tue, 24 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2062/025/002/2019-09-24/irabazitzat_aurkeztu_eta_galdu.htm mea culpa. «Baliteke albistea arinegi eman izana», onartu zuen lehendakariak.

Albistea emateko bi aldeen adostasuna aurreikusten zuen kontratuak, baina argentinarrei jakinarazi gabe eman zuen publikoki partidaren berri euskal aldeak. Ez zuten zehaztu esan zezaketenik, Elustondok aitortu zuenez, baina une hartan ez zuten pentsatu hainbesteko pisua izango zuenik. «Puntu guztietan ados geunden». Argentinarrek urratutzat eman zuten kontratuko bederatzigarren puntuko konfidentzialtasun hitzarmena, eta hor eten zen soka. Eta ez dago komunikazio akats horretaz aparteko motiborik, Euskadiko Federazioko ordezkariek zehaztu zutenez.

Azkar zabaldu zen albistea. Selekzioaren inguruko ilusioa piztea zen antolatzaileen asmoa, eta ez hori bakarrik. Bultzada garrantzitsua izan zitekeen ofizialtasunaren bidean ere, iazko abenduan FIFAri eta UEFAri eskubide osoko kide izateko nahia adierazi ostean. Argentinaren aurkako partida amu ona zen horretarako guztirako. Berehala piztu zuen jakin-mina, baina azkar piztu zen mesfidantza ere: abuztuaren 28an eman zuten partidaren berri, handik bi egunera egin zituzten publiko zalantzak, eta irailaren 6an jakinarazi zuten partida bertan behera gelditu zela.

Zail ikusten du federazioak urrirako beste partida bat lortu ahal izatea. Denbora «gutxi» dagoelako, batetik, eta, bestetik, «haserrea» piztu ahalko lukeelako orain lehen mailakoa ez den talde bat ekartzeak. Urria erabat baztertuta, beraz, azarorako lanean ari direla esan zuen Elustondok.

Ofizialtasun faltaren zama

Guillermo Tofoni izan da gakoa. Hura aritu da World Eleven enpresaren izenean negoziazioetan, eta, Elustondok azaldu zuenez, haren «haserrealdiak» eman du dena amaitutzat. Martxoaz geroztik zebiltzan partidaren atzetik euskal selekzioko ordezkariak, eta luzea izan da Tofoniren sinadura lortu arterainoko bidea. Atsegina zen hartu-emana bi aldeen artean, baina, albistea publiko egin zenean, Elustondok kontatu zuenez, «kasketa» izan zuen Tofonik.

Tofoniri ez zitzaion gustatu informazioa adostasunik gabe eman izana, eta ez zitzaion ongi iruditu filtrazio bidez diru kontuak haizatzerik ere. Haren izena ustelkeria kasuekin lotzen zuten informazioak ere zabaldu ziren, gainera, eta horrek indartu egin zuen haserrealdia. Ez dute geroztik harekin zuzenean hitz egiterik izan.

Elustondok onartu zuen filtrazioa Federaziotik atera zela, baina ez du frogarik nor izan zen esan ahal izateko. Hanka sartzea onartuta ere, ez du dimisiorik emango. «Hurrengo urtean amaituko da nire agintaldia».

Argentinak egunotan Alemaniaren aurka jokatuko duen partida izan da guztiaren abiapuntua. Tofonik itxi zuen norgehiagoka hori, eta beste neurketaren bat ere antolatu nahi zuelako iritsi ziren pixkanaka urriaren 13an San Mamesen jokatzekoa zen partidara. Baina, tratua hautsi ostean, beste neurketa bat adostu du World Eleven enpresaren izenean: Elxen (Herrialde Katalanak) ariko dira argentinarrak, Ekuadorren aurka. Datu horren berri jakin ostean soilik egin du publiko bere iritzia Euskadiko Federazioak.

Aitortu zuen mina Federazioko ordezkariak. Ofizialtasun falta ere zama izan dela onartu zuen Elustondok. Kexu da: «Ez dugu indar handirik nazioarteko hitzarmen hauetan, ez garelako FIFAko kide, eta giro horietan eskualdeko selekzio baten onarpena dugulako. Errazago egiten da huts gurekin, Alemaniarekin edo FIFAko kide diren beste herrialdeekin baino».]]>
<![CDATA[«Naturari buruz idatziz ere garaikide izan zaitezke»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/030/001/2019-09-17/naturari_buruz_idatziz_ere_garaikide_izan_zaitezke.htm Tue, 17 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1857/030/001/2019-09-17/naturari_buruz_idatziz_ere_garaikide_izan_zaitezke.htm Urtaroak eta zeinuak (Pamiela). Natura da poemen protagonista erabateko eta ia bakarra, baina, Gerediagak onartzen duenez, giza bihotza da benetan hostotza, sasitza eta belardi horien guztien azpian taupaka dagoena.

Heriotzari izkin egiten saiatzeko konjuru gisako bat da liburua, eta berpizkundearen promesa eske jotzen du poetak naturara.

Harrapatu nauzu. Heriotzak, nireak eta maite dudan jendearenak, oraindik ere amorrua ematen dit; ezin dut azaldu, eta ezinegon handia sortzen dit. Eta naturari begiratzeak baretu egiten du hori. Naturan heriotza imajinatzea zaila egiten zait. Irudikatzea, adibidez, unibertso huts bat. Ez dakit nori okurritu zaion ideia hori: unibertsoan bizitza Lurrean bakarrik dagoela pentsatzea. Ezin dut imajinatu hori. Ez dago asun talde bat edo liken ziztrin bat planetaren batean? Goroldio zati bat ere ez? Naturan heriotza erabatekoa ezinezkoa egiten zait, baina, hain zuzen, kontrakoa da bizitza errealean irudikatu ezina dena.

Poemek badute tonu itxaropentsu bat, baina, behin esan zenidanez, ez zenuke nahi irakurleak ahazterik testu horiek minetik sortzen direla.

Askotan gertatzen zait idazteko aldartea sortzen zaidala beheraldi bat pasatzen hasten naizenean, eta, ikusten ez den arren, behar hori dago poemaren atzean. Heriotza presente dagoelako sortzen da itxaropen bilaketa hori poemetan, eta egia hori topatzen dut naturan.

Eta, halere, gizakia da poemen benetako gaia.

Ez dago beste natura posiblerik. Gure hitzak erabiltzen ditugun neurrian, sinboloek osatzen dute poema, eta zeinu horien bidez da posible bizitzan posible ez dena: alegia, paisaiarekin bat egitea, eta giza materia eta natura loturik agerraraztea.

Mark Strand idazle kanadarrak poeta erromantikoei kritikatzen zien naturaren gainetik ni-a jartzea. Erromantizismoaren aurretik, haren ustez, poetek aski zuten paisaia deskribatzea beren barne mundua deskribatzeko. Harekin bat egingo duzu.

Bai. Hain zuzen ere, mendiei harro begiratzen dien gizon ezpatadun hori da nik sobera ikusten dudana Caspar David Friedrichen koadro ezagunean. Gertuago sentitzen dut Friedrich Hölderlin poetaren sentsibilitatea. Haren poemetan natura agertzen da, eta bera ia desagertu. Ez dago super-gizakirik naturaren gailurrean.

«Ez, isildu orain/eguerdiko itzalak eta argiak/jostari dabiltza emeki./ Ez esan besterik». Bitan pentsatu behar, isiltasuna urratzera ausartu aurretik?

Poema horretan beldur handia dago momentua izorratzeko. Hitz egiteko denbora libre gehiago daukagunean eta idazteko espazio gehiago daukagunean, joera dugu berez sinpleak diren eta sinpletasunean ederrak diren gauzak gure begitazio ilunekin izorratzeko. Eguerdia zen, bazegoen argi polit bat jostari hormetan, eta esan nion neure buruari: «Ez hasi orain pentsatzen hau gero hondatuko dela, eta etorriko dela heriotza, eta...». Ez, ez. Esan hori, eta ez esan besterik.

Poemetan ez dago ez autorik, ez telefonorik, ez betaurrekorik, ez halako elementurik ere. Aitzur bat, gehienez ere. Denboraz gaindi joatea da asmoa?

Artxandan bizi naizen arren, urbanita bat naiz, Bilbon ematen dut denbora asko, betaurrekoak ditut, eta baita auto bat ere, baina badu horrek denak lasaitasuna kentzen didan zer edo zer, eta batzuetan lasaiago nabil mitoaren lengoaian. Zailtasun gehiago ditut eguneroko prosara moldatzeko. Ondo pasatzen dut hor ere, baina pentsatzen dut poesia idazteko momentua oso une pribilegiatua dela, eta hor agertzen diren elementuak beste batzuk dira: hor dauden eta beti hor egon diren elementuak dira.

Poemetan erabiltzen duzun hiztegia erabil zezaketen XII. mendean edo XVIII. mendean ere, baina zuk gaur egun egiten duzu hitz horiek idazteko hautua. Zarataren eta abiadaren aurkako babesleku bat da poesia?

Giza harremanei buruz esan daitekeen gauzarik korapilatsuena ere, ziur aski, Hesiodo eta Homeroren garaitik egongo da jadanik idatzita. Eta irakurtzen baduzu Du Fu edo Wang Wei, edo baita Euskal Herriko kopla zahar bat ere, hor agertzen dira gauza oso konplexuak giza harremanei buruz eta naturari buruz, eta guztiz garaikideak dira. Ez dago zertan Internet aipatu garaikide izateko. Aipatu daiteke, eta poema hunkigarriak idatz daitezke horrela ere, baina garaikide izan zaitezke ere naturari buruz idatziz eta mitoen hizkuntza erabiliz. Mitoak klasikoak dira, eta mito izatera iritsi dira benetan axola duten gauzei buruz hitz egiten dutelako. Andres Ortiz Osesek badu aforismo bat oso polita horri buruz: «Mitoa da kontu bat kontatzen duena kontatzen duena».

Gaston Bachelarden gogoeta bat ere badakar liburuaren lehen orriak. «Mundua miretsia da, konprobatua izan baino lehen». Lilura horren apologia etengabea da liburuan.

Hasten garenean izarrei begira, eta seinalatzen konstelazio hau edo hura, iruditzen zait ari garela kartografiatzen eta taxonomizatzen zerbait berez hor dagoena, harrigarria dena eta txiki sentiarazten gaituena. Gizakiaren ohiko joera da hori. Eta Bachelardek horri erantzuten dio, gogoraraziz elementu horiek guztiak amets egin dezagun eman zaizkigula, eta hori dela benetan inportantea. Nik Bachelarden ametsekiko errespetu hori gehiago eskertzen dut astronomoen lana baino, nahiz eta, seguru, astronauta batek nahiago duen astronomo baten mapa.

Kultuko poeta zarela esango nuke. Baduzu egiten duzunaren oso zale den jendea, baina urria da egiten duzunaren oihartzun soziala. Nola daramazu hori?

Esango banizu guztiz konforme nagoela inolako notiziarik ez jasotzearekin, gezurra esango nizuke. Ia ez dut feedbackik jasotzen, eta oso gutxi dira liburua irakurri dutela esaten didatenak. Askoz ere ohikoagoak dira bestelako komentarioak: «Ea noiz idazten duzun gazteleraz»; «Ea irakurtzen dudan»; «Poesia oso zaila egiten zait». Halakoak pila bat jasotzen ditut, eta nahiago nuke liburuari buruzkoak gehiago izatea. Baina ez nau deprimitzen, eta, batez ere, horrek ez du aldatuko poesiarekin dudan harremana. Ez dit idazteko beharrik kentzen.]]>
<![CDATA[Iruña-Veleia ez da pelikula bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1985/028/002/2019-09-12/iruntildea_veleia_ez_da_pelikula_bat.htm Thu, 12 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1985/028/002/2019-09-12/iruntildea_veleia_ez_da_pelikula_bat.htm
Bide labirintikoa egin du gaiak epaitegietan, eta, azken urteetan, akusatuentzako itxaronaldi hori bidegabea dela salatzera iritsi dira piezak faltsuak direla defendatzen duten ahotsetariko batzuk ere. Arabako Foru Aldundiak salaketa egin, eta bederatzi urteko instrukzio fasea igaro ondoren soilik ebatzi zuten epaileek kausan bazela bide penalera jotzeko nahiko motibo, eta beste urtebeteren ostean ezarri dute orain epaiketarako data zehatza. Zail dirudi, horregatik, epaiketan orain arte agertu ez den froga sorpresarik agertzea. Eta benetan harrigarria litzateke hainbeste urtetan akademian nagusi izan den piezen faltsutasunaren defentsa non eta epaitegi batean ahultzea.

Odisea judizialak iraun duen bitarte horretan guztian, piezen egiazkotasunaren aldeko mugimenduak asmatu du jende talde bat mobilizatuta mantentzen, harik eta azken urteetan euskal hedabideetan gaiari buruz iritzia ematen jarraitu duen ahots bakar bilakatu diren arte. Hainbat kongresu antolatu dituzte, eta baita hamaika txosten kaleratu ere, unibertsitate munduaren aitortzarik izan gabe ere. Baina lortu dute nazioarteko lehen lerroko Edward C. Harris arkeologoak babesa azaldu eta indusketa orbangabea izan zela publikoki baieztatzea. Froga gehiago egiteko beharra ere aldarrikatu dute hasiera-hasieratik, eta, ziurrenera, horri eutsiko diote epaiketan ere. Baina, edonola ere, egin duten ezerk ez du lortu piezak faltsuak zirela esateko ahotsa altxatu zuten zientzialarien arreta erakartzerik.

Eta are gutxiago, noski, iritzia aldatzerik.

2006an aurkeztu zituen Gilek eta bere lantaldeak euskararen historia eta kristautasunaren hedapenaren historia aldatuko zuen pieza sorta zabala, baina 2008rako faltsutzat jo zituen piezak aditu talde garrantzitsu eta zabal batek ere. Zalantzarik ez zuten izan orduan Joseba Lakarra eta Joakin Gorrotxategi hizkuntzalari eta antzinako euskaran adituek ere gaia itxitzat emateko, baina, hasierako kolpe mediatikoen ostean, urteekin, apalduz joan da ahots horien presentzia hedabideetan.

Gil errudun jotzea bultzada handia litzateke, noski, piezak faltsuak direla diotenentzat, baina, errugabe joko balute ere, horrek ez luke haien posizio zientifikoa aldatuko. Haien ustez, faltsutzailea nor izan den zehaztea falta den arren, aspaldi amaitu baitzen eztabaida hori. Eta antzera piezak benetakoak direla uste dutenen aldean ere. Akusatuak errugabe direla ebatziko balute, piezak benetakoak direla defendatzen jarraitu beharko lukete, eta, akusatuak errudun direla ondorioztatuko balitz ere, izango lukete mobilizazioei eusteko biderik, haien ustez orain arte baliatutako argudio eta frogak ez direlako nahikoa.

Ez dago motiborik, beraz, epaitegian pelikulazko amaierarik espero ahal izateko.]]>
<![CDATA[Otsailean hasiko da Iruña-Veleia auzia ebatziko duen epaiketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1871/028/001/2019-09-12/otsailean_hasiko_da_irua_veleia_auzia_ebatziko_duen_epaiketa.htm Thu, 12 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1871/028/001/2019-09-12/otsailean_hasiko_da_irua_veleia_auzia_ebatziko_duen_epaiketa.htm
2009an jarri zuen lehen salaketa Arabako Foru Aldundiak, eta, geroztik, bederatzi urte eman zituen gaiak instrukzio fasean, harik eta epaileek delitu zantzuak bazeudela ebatzi zuten arte. Zehazki, ustez ondarea hondatu izana eta ustez piezak manipulatu izana leporatzen diete Gili eta Oscar Escribano arkeologoari, eta ustez iruzur egin izana Ruben Cerdan ikerlariari. 2018an jakin ziren zigor eskaera zehatzak, baina orain eman du data zehatzaren berri El Correo egunkariak.

Iruña-Veleia Argitu plataformaren hitzetan, prentsa bidez izan dute epaiketa dataren berri akusatuek eta defentsaren abokatuak, eta «eskandalagarria» iritzi diote horri. Urteak daramatza elkarte horrek piezen benetakotasuna eta Gilen errugabetasuna defendatzen, eta euren aurkako «epaiketa mediatiko paraleloa» salatu dute. Urteotan aurkikuntzak autentikoak direla ondorioztatzen duten «hogei txosten» daudela ere adierazi dute, eta froga gehiago eta froga egokiak egiteko beharra ere azpimarratu dute.

Akusatuek aurrez ere eskatu dituzte froga gehiago epaitegian, baina 2018an itxitzat eman zuen bide hori instrukzio epaileak.

2006ko ekainaren 8an hasi zen dena, Gilek gidatzen zuen taldeak egun hartan aurkeztu baitzuen jendaurrean Kristo ondorengo III. mendearen inguruko 400 piezatik gorako multzoa. Munta handikoa zen topatu zuten bilduma, garai hartan uste zenaren arabera. Izan ere, aurkezpen publiko hartan aipatu zituzten aztarnen artean kristautasunaren hedapenari buruzko teoriak aldaraziko zituzten marrazkiak zeuden, eta III. mende inguruko euskarazko idazki sorta garrantzitsu bat ere bazegoen. Baina aurkikuntzak susmo txarrak piztu zituen handik denbora gutxira.

Zigor eskaerak

Hainbat ikerlariri iritzia eskatu zien Arabako Foru Aldundiak, eta, 2008ko azaroaren 19an, batzorde hark ebatzi zuen inskripzioak faltsuak zirela. Orduan, aztarnategia ustiatzeko baimena kendu zioten Gilen arkeologia enpresari, eta, horren ostean, Arabako Foru Aldundiak bide judiziala abiatu zuen.

Bost urte eta erdi eskatzen ditu orain fiskalak Gilentzat, ondare historikoaren aurkako delitu jarraituak eta iruzurra egin dituelakoan, eta beste bost urte eta erdi Escribanorentzat. Cerdanen kasuan, bi urte eta erdikoa izango da fiskalaren eskaria.

Arabako diputazioa izango da epaiketako akusazio partikularra, bestalde, eta zazpi urte eta erdi eskatuko ditu hark Gilentzat; eta Escribano eta Cerdanentzat, berriz, hiru urte eta bederatzi hilabeteko eskaria egingo du .

Isunak ere aurreikusi dituzte. 7.200 euro ordaindu beharko ditu akusatu bakoitzak, epaileak erruduntzat joz gero; bestalde, 12.490 euroren ardura zibilak ezarri ditu epaitegiak, eta 285.600 euro ere ordaindu beharko dizkiote Eusko Jaurlaritzari, ondareari eragindako kalteagatik.]]>
<![CDATA[Proiekziodun saio bat egingo du Euskadiko Orkestra Sinfonikoak Zinemaldian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1870/030/001/2019-09-11/proiekziodun_saio_bat_egingo_du_euskadiko_orkestra_sinfonikoak_zinemaldian.htm Wed, 11 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1870/030/001/2019-09-11/proiekziodun_saio_bat_egingo_du_euskadiko_orkestra_sinfonikoak_zinemaldian.htm Kontzertua & Proiekzioa izena du, eta Ikus-entzunezko gozamena titulua jarri diote Zinemaldian emango duten aurtengo saioari. Musikariek hainbat pelikula ezagunen soinu bandetako pasarteak interpretatuko dituzte, eta film horien sekuentzien muntaketa bat proiektatuko dute, aldi berean, 400 metro koadroko pantaila erraldoi batean. Juan Jose Ocon zuzendari donostiarrak gidatuko du orkestra. SGAE fundazioarekin eta Donostiako Zinemaldiarekin batera antolatu dute emanaldia, eta sarrera doakoa izango da, 3.000 eserlekuak bete arte.

Koordinazioa da erronketako bat. Carlos Rodriguezek espresuki emanaldi honetarako egin du pelikulen eszenen muntaketa, eta, beraz, orkestraren musikarekin batera joango dira irudiak ere aldatuz. Zehaztu dute, gainera, proiektatu eta interpretatuko dituzten konpositoreen eta filmen zerrenda: Manuel Paradaren Nodo. Noticiarios y documentales eta Los últimos de Filipinas; Pascal Gaigneren Handia eta Errementari; Joseba Beristainen Elkano. Lehen mundu bira; Nani Garciaren Arrugas; eta Vanessa Garderen La gran aventura de los Lunnis y el libro mágico.

Gonbidapen bidez

Antolatzaileek iragarri dute musikagile horietako batzuk belodromoko saioan izango direla, eta, gaineratu dutenez, Landarbaso abesbatza ere izango da oholtzan, zenbait pasartetan orkestra laguntzeko.

Sarrera doakoa izango da, baina tiketak aurrez hartu beharko dira. Irailaren 14tik 20ra bitarte jaso ahalko dira gonbidapenak, eta hiru gunetan hartu ahal izango dira: Donostiako Zinemaldiaren Kursaaleko eta Okendo plazako informazio puntuetan, baita Donostiako Turismo bulegoan ere. Gonbidapenak jasotzerik izan ezean, Belodromoan bertan ere egongo da modua azken sarrerak eskuratzeko, kontzertuaren egunean bertan; goizeko hamarretan irekiko dituzte leihatilak.

Badira urteak orkestra eta Zinemaldia lankidetzan hasi zirenetik, eta, arduradunen esanetan, proiekziodun kontzertua tradiziozko zita bilakatzen ari da azken urteetan. Ez dute beti formatu hori hautatu, ordea. Behin baino gehiagotan egin izan dituzte zuzeneko musikaz lagundutako emanaldiak: besteak beste, Pájaros de papel, The Oxford Murders eta Alatriste pelikulen musika eman dute formatu horretan.

Soinu banda osoak ere jo izan dituzte. Antolatzaileek 2012ko aldia aipatu dute horren adibidetzat. Urte hartan, orkestrak Fernando Velazquezek konposatutako eta zuzendutako emanaldi bat egin zuen Miramongo egoitzan, eta Juan Antonio Bayona zinemagilearen The impossible filmaren soinu banda interpretatu zuten.

Bestalde, orkestrak pelikula sorta baterako soinu bandak ere grabatu izan ditu bere historian; hain zuzen ere, Fernando Velazquez zuzendariaren gidaritzapean egin zituzten, besteak beste, Ocho apellidos vascos, Submergence eta A monster calls filmen musikaren grabazioak.]]>
<![CDATA[Laino arteko operak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-09-10/laino_arteko_operak.htm Tue, 10 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-09-10/laino_arteko_operak.htm Alare. Euskal operaren urrezko bristadak deitu dute programa. Andeka Gorrotxategi tenorra eta Ana Otxoa Pando sopranoa izango dira ahots nagusiak, eta haiekin batera izango dira oholtzan BOS Bilboko Orkestra Sinfonikoa eta Bilboko Koral Elkartea, Oliver Diaz zuzendariaren gidaritzapean. Diskoa grabatzeko asmoa dute, gainera, zuzeneko saio horietan.

Euskal musikaren sasoirik «bizi eta indartsuena» erretratatzen du programak, Jesus Mari Sagarna koru zuzendari ohi eta musika adituaren hitzetan. Berak erein zuen proiektuaren lehen hazia, eta pozik azaldu da lortutako emaitzarekin. Euskal operei buruzko informazioa biltzen hasi zen, eta, artxiboz artxibo ibili ostean, hamasei operaren partiturak berreskuratu zituen ahanzturaren mugetatik. Oso egoera eskasean zeuden haietako asko, ordea. «Batzuk irakurtzeko zailtasun handiak daude», zehaztu du ikertzaileak. Horregatik, Angel Brizek lagundu du haiek interpretatzen. Topatutako lagin hori BOSi eta Bilboko Koral Elkarteari aurkeztu, eta lanean jarraitzea erabaki zuten denek. Eta bildutako lan horietatik guztietatik hautatutako aria, duo eta korurako pieza sorta bat eskainiko dute urte amaieran. «Iruditzen zait izan daitekeela aukera polit bat mundu ezezagun hori dena tantaka emateko, autore handi ezagunetara ohitutako publiko bati».

Sinplea, baina polita

«Anbizio handikoa» da proiektua, antolatzaileen hitzetan, eta, onartu dutenez, «pixka bat luzea» ere bada programa. Baina azaldu dute zergatik: taldea lanean jarrita, baliatu egin nahi zutelako aukera, Guridi eta Usandizagaren lanekin batera, historiak itzalean utzitako autore ezezagunagoen lanak ere azaleratzeko. Eta horregatik Sagarnak aipatutako tantena, emanaldietan tartekatu egingo dituztelako, adibidez, Mirentxu eta Mendi-Mendiyan lan ezagunen pasarteak eta ia ezezagun diren konpositoreen lanenak. Charles Colin, Jose Olaizola eta Buenaventura Zapirainenak, kasurako.

Poza azaldu du Andeka Gorrotxategi tenorrak euskal doinu horiek abesteko aukeragatik, eta interpretatuko dituzten piezen edertasuna nabarmendu du. «Oso musika polita da. Mundu guztiari gustatzeko modukoa. Tarteka sinplea da, baina atsegina, eta badaude beste doinu konplikatuago batzuk ere. Erakargarria da publiko guztientzat».

Euskaraz abesteko aukera izatea ere eskertu du tenorrak. «Berezia izango da, bai, normalean ez ditugulako egiten euskarako paseak». Eta hautaketa bera ere nabarmendu nahi izan du Ana Otxoa Pando sopranoak. «Normalean ez da halako errepertoriorik programatzen. Handiak bai programatzen dira, baina txikiak ez, eta animatu beharko ginateke halako gehiago egitera».

Gorrotxategiren parte hartzea gakoa da; batetik, sona handiko abeslaria delako, eta, bestetik, proiektua haren inguruan eratu delako. Izan ere, tenorraren lana zabaldu eta opera abeslari gazteei laguntzeko sortu zen Andekazaleak elkartea, duela bi urte pasa. Eta emanaldi horiek ere elkarteak antolatu ditu.

«Pisu handiko proiektua» da Alare, Juan Angel Vela del Campo idazle eta musika kritikariaren hitzetan. Berak idatziko du emanaldien ostean kaleratuko den CDrako saiakera, eta poza azaldu du proiektuari esker ikasitakoagatik. «Programa lehen aldiz ikusi nuenean, kontxo, Guridi ezagutzen nuen, eta Usandizaga ere bai, baina haiei buruzko arrastorik ere ez nuen konpositore pila bat ere ikusi nuen zerrendan». Eta kritikariaren harridura horrek eman dezake egindako berreskuratze lanaren neurria. «Historiarako geratuko da hau», biribildu du bere iritzia Vela del Campok.

Etorkizunerako ondarea

Iraupen asmo hori azpimarratu du Borja Pujol BOSeko zuzendari teknikoak ere. Izan ere, CDarekin batera, interpretatuko duten musikaren orkestrarako materiala ere prestatu dute, eta, haren hitzetan, horrek erraztu egingo du melodia horien zabalpena. «Etorkizunean Andeka Gorrotxategik aria hauetakoren bat egin nahi duenean, eta Veneziako La Feniche antzokiko programatzaile bati proposatzen dionean, material hori aurkeztu ahalko dio, eta horri esker izango da posible».

Emanaldi nagusiez gain, musika ikasle eta abeslari gazteentzako hainbat entsegu ireki ere prestatu dituzte antolatzaileek, eta, zehaztu dutenez, WOP Fundazioarentzat izango da Bilboko emanaldian bildutako dirua. Getxon egingo duten emanaldiak ere izango du berezitasunik, zeren herrian urtarrilean zabalduko duten Muxikebarri aretoko lehen emanaldietako bat izango baita euskal operei eskainitakoa.]]>
<![CDATA[Akordioari aukera utziz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2033/007/001/2019-09-08/akordioari_aukera_utziz.htm Sun, 08 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2033/007/001/2019-09-08/akordioari_aukera_utziz.htm
Guztira, 601 urteko espetxe zigor eskariari egin beharko diote aurre euskal presoen babes taldeetan aritutako 47 auzipetuek. Esker ona azaldu dute orain arte herritarrek eskaini dieten babesagatik, eta haien aurkako «bidegabekeriak» jendearengan sortutako sumina «etorkizunari ateak irekitzeko giltza» bilakatu dadin nahi lukete.

«Iraganeko estrategia errepresibo baten aurrean» ikusten dute euren burua auzipetuek, eta egoera hori gainditzeko beharra nabarmendu dute horregatik Carlton hotelean egindako prentsaurrekoan. Izkok eta Beñat Zarrabeitiak egin dituzte eledun lanak, eta, haien hitzetan, «ezinbesteko» da euskal preso eta iheslarien auzia agendan sartzea. Eta, azaldu dutenez, mobilizazio soziala da horretarako bidea.

Alor horretan hartu behar liratekeen neurriak zehaztu dituzte: «Urruntze politika amaitu, gaixotasun larriak dituzte presoak kalera atera, zigor luzapenik ez egotea eta bakartzea bukatu beharra dago». Diotenez, herritarrak izango dira aldaketak bultzatuko dituzten protagonistak.

Horregatik, hurrengo larunbatean Bilbon Giza eskubideak, askatasuna, etorkizuna. Herrian lelopean egingo den manifestaziora joateko deia egin dute. «Elkarbizitza eta bake oso baten aldarria zabaldu nahi ditugu».

Ezinegona eta babesa

«Olatu bat» izan da udan jaso duten sostengua, auzipetuen esanetan. Asko izan dira 47ak Herrian kanpainaren barruan hainbat udalerritan jaso dituzten sostengu keinuak. Zehaztu dutenez, ideologia, sentsibilitatea eta jatorri askotako jendea mobilizatu du haien kausak, eta horren adibide zehatz bat ere eman dute: Jon Maia bertsolariak euren kasuari buruz idatzitako manifestuak izan dituen 11.000 sinadurak.

«Iraganeko estrategiak» gaitzesten ditu Euskal Herriaren gehiengoak, Izkok eta Zarrabeitiak esan dutenez, eta jarrera horren parte dira haiek. «Ez dago jendarte aktibo, mobilizatu eta kritiko bat baino osasuntsuagorik. Gu horren parte gara, tanta bat gehiago itsas zabalean».

Epaiketak dakarren kostu pertsonala ere nabarmendu dute auzipetuek. Atxiloketek, haien lana kriminalizatzeak eta epaiketaren gastuek eragindako «ezinegona» aipatu dituzte, besteak beste, eta datu zehatza ere eman dute: kalkulatu dutenez, 350.000 euro beharko dituzte, guztira, hilaren 16an hasiko den epaiketak eragingo dizkien gastuei aurre egiteko. Diru bilketa kanpaina bat ere abiatua dute, eta, datu zehatzik eman ez badute ere, «ongi» doala esan dute.]]>
<![CDATA[Gernikako zauria zeruz jostea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/032/001/2019-09-08/gernikako_zauria_zeruz_jostea.htm Sun, 08 Sep 2019 00:00:00 +0200 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1943/032/001/2019-09-08/gernikako_zauria_zeruz_jostea.htm
Baina bihurria izan da Gernikarainoko bidea. «Ez dakit nola kostatu zaidan hainbeste lan honetara iristea», adierazi du lehenik, eta azalpena eman du gero: «Pentsatzen dut lotsa moduko bat sentitzen nuelako izango zela». Aspaldi zuen aitaren historiaren berri, eta hamarkadak dira zeruekin lanean hasi zela, baina orain arte sekula ez zaio bururatu bi muturrak elkarrekin lotzea.

Behartutako soldadu

Grabagailua martxan jarri, eta ia-ia jarraian eman du bere istorioaren berri artistak.

«Aitak asko hitz egiten zuen 1936ko gerrari buruz; Condor legioko kidea zen. 22 urte zituen, eta behartuta joan zen armadara. Soldaduska derrigortuta egin behar izan zuten lehenetariko bat izan zen, nahiz eta familiaren dendan saltzaile izatekoa zen, berez. Gaztelera ere ikasi zuen, eta horregatik hautatuko zuten derrigorrezko soldaduska egin ostean. Uniformerik gabe egin zuten bidaia St Louis luxuzko itsasontzian, inork ezin zuelako jakin Hitler tropak bidaltzen ari zenik, eta, aitak esaten zuenez, eurek ere ez zekiten nora bidaltzen zituzten. Ongi eman zieten jaten, ordain handiak jasoko zituztela esan zieten. Alemaniatik abiatu, Frantzia eta Ingalaterra hegoaldea zeharkatu, Portugal pasatu, eta Cadizera heldu ziren (Espainia). Aitak autobiografia bat utzi zuen idatzita, eta hogei orri inguru eskaini zizkion 1936ko gerrari. Bigarren Mundu Gerran ere parte hartu behar izan zuen horren ostean; Errusian ere egon zen, baina gerra hark eragin zion zirrararik handiena».

Patxadaz mintzo da Klant. Ia-ia etenik egin beharrik gabe aletzen du etxeko historia; atsegina da haren jarioa, eta igartzen da Astran eroso sentitzen dela. Pablo Picassoren Gernika koadroaren bariazioak hormetan, bonbardatutako hiriaren irudi bat zutabe batean, eta kideen isiltasuna aretoan. Jarraitzen du artistak.

«Aitak maiz hitz egiten zigun horri buruz guri ere, baina nik ez nion sinesten; boluntario joango zela esaten nion, inork ezin zuela behartu, baina azken bi urteotan hainbat historialarik baieztatu didate ziurrenik egia izango zela, eta behartuta joango zela. Eta lasaitua izan da hori niretzat. Gaztetan, noski, kontrako bandoan nengoen. Nazioarteko Brigaden aldean nengoen ni politikoki, eta oraindik ere hala nago; soldaduska egiteko txanda iritsi zitzaidanean, uko egin, eta zerbitzu sozial batzuk eginez libratu nintzen. Aitari ez zion grazia handirik egin horrek. Berak ere ez zuen gerrara joan nahi izan, eta beti zebilen egoera horretan nola bukatu ote zuen bueltaka, baina ez zuen ezer egin horren aurka. II. Mundu Gerraren amaiera aldera soilik hasi zen aginduak betetzeari uko egiten. Ofiziala zen ordurako, eta hainbat ikasle zituen bere kargu. Errusia aldean ibili ziren. Agindurik jaso gabe erabaki zuen handik erretiratzea. Idatzita utzi zuen hori ere aitak, baina sekula ez nion sinetsi, harik eta 2000. urte inguruan ikasle izan zuen mutil haietako batek etxera deitu zuen arte, eskerrak emateko. Ikasle ohi horrek kontatu zuenez, urtero biltzen ziren han ibilitako guztiak, eta urtero egiten zuten topa gure aitaren ohoretan, bizitza salbatu zielako. Oso pozgarria izan zen hori entzutea niretzat, zeren eta, aitak idatzita utzi zuenez, bere seme Michaelentzat idatzi zuen autobiografia hura; niretzat, alegia, ez niolako sinesten».

Baina urteak behar izan ditu puntu horretara heltzeko.

Plazer estetiko hutsak eraman zuen lehen zeru trukea egitera, 1999an, eta denbora behar izan du proiektua Gernikaraino ekartzeko. Klantek lehen trukea du gogoan. «Floridan nengoen (AEB), talde erakusketa batean parte hartzen, eta hondartzara joan ginen irekiera ekitaldiaren ostean. Han ikusi nuen publizitate hegazkin horietako bat hanburgesa batzuen publizitatea egiten, eta pentsatu nuen mezu horrek ez zuela merezimendurik hor egoteko, eta arteak egon behar lukeela hor zerua zeharkatzen. Zeru truke bat planteatu nuen AEBetako eta Alemaniako artisten artean».

Gero heldu zen korapiloa.

Zeru etsaituak

«Lehen lan hura egin nuen, eta polita izan zen, baina AEB eta Alemania herrialde lagunak dira, eta iruditu zitzaidan lana ez zela aski politikoa». Eta orduan sortu zitzaion galdera. «Zergatik ez trukatu etsaituta dauden herrialdeen zeruak?». Kubako eta AEBetako zeruekin egin zuen saiakera, baina kale egin zuen asmoak, Iraken gerra hasi, eta horrek ezinezko bilakatu baitzion beharrezko zituen baimenak lortzea.

Eta etsi egin zuen orduan.

Tarte batez.

Sasoi batez, utzi egin zituen hegaldiak, eta, alaba izan ostean, hasi zen pixkanaka bueltatzen: testuak aireratuz, lehenik, eta bide hori amaitutzat eman zuenean etorri zitzaion Gernika burura. Duela bi urte, Portugalen zegoela. Eta geroztik dena izan da email, solasaldi eta telefono dei, artistak garrantzi handia ematen baitio elkarlanari.

Hala sartu zen Damaris Pan artista eta EHUko pintura irakasle bizkaitarra proiektuan. «Michaelek [Klantek] emaila idatzi zidan bere proiektua azalduz, eta Berlinera zerua pintatzen laguntzera joateko gonbita egin zidan. Margotu beharreko zeruak itxura piktorikoa izan dezan lortzea izan da nire erronka hasieratik». Panen hitzetan, nagusiki «teknikoa» izan da bere lana. Hala izan zen Alemanian apirilean, eta hala izan da orain Gernikan ere. «Berak garrantzi handia ematen dio talde lanari, baina piezarekin inpresio estetiko bat ere sortu nahi du». Errealista da margolanarekin bilatzen duten efektua, eta akrilikoa erabili dute horretarako, Astrako aretoan. Helduleku luzeko brotxak han-hemenka, pintura urdin eta zuriz betetako potoak, eta margolariak hodeiak zapaltzen.

Maitane Azurmendik eta Angela Lopezek ere Berlinerako gonbidapena jaso zuten, eta Astran aritu dira orain ere laguntzaile. Lobak elkarteko eta Astrako guneko kide dira, hurrenez hurrez, eta pozarren daude Klanten proiektuari esker bizitzen ari diren esperientziarekin. «Bonbardaketaren oroimena bizirik mantentzea da Lobak elkartearen asmoa», azaldu du Azurmendik, «eta Klanten proposamenak erabat egiten du bat ideia horrekin. Bonbardaketaren ilobak gara gu, eta sekulakoa da Condor legioko soldadu baten semearekin egon ahal izatea elkarlanean, non, eta Astran, suntsipenetik libratu zuten eraikin bakarretako bat den honetan».

Gernikarren harrera beroa

Klantek beldurra sentitu zuen Euskal Herrira lehen bisita egin baino lehen. «Kontzientzia ez nuen lasai, eta ez nekien nola hartuko ninduten hemen; azken finean, Condor legioko soldadu baten semea naiz, eta ez nekien zer erreakzio izango ote zuen hemen jendeak. Eta etorri nintzenean sekulako lasaitua sentitu nuen! Oso ongi hartu ninduten!». Ume zela bonbardaketaren lekuko izan zen Luis Iriondo ere ezagutu zuen, Gernika Gogoratuz elkartearen bidez. «Gogoratzen zuen guztia kontatu zidan, eta oso ongi hartu ninduen».

Alemanian lagun izan zituen, esate baterako, Gernika Deustch-Baskische-Kulturverein elkarteko kideak, eta bidelagun izan ditu hasieratik Gernika Gogoratuz elkartekoak ere. «Proiektua guztiz bat dator gure lan ardatzekin», onartu du Andreas Schäfterrek. Hamarkada bete baino gehiago darama Gernikako elkartean lanean, eta, bera ere alemaniarra izanik, maiz aritzen da nazioarteko harremanak lantzen; oraingoan, baimenak lortzea eta ekitaldirako pilotua lotzea izan ditu egiteko nagusi, gernikar doinuko euskara perfektuan azaldu duenez. «Artibismoa aipatzen dugu guk maiz, eta Klanten proiektua horren adibide argia da. Artelan bat da, eta aldi berean ekintza bat ere bada. Gure ustez, sormena eta sorkuntza baliatuz soilik heldu ahal izango gara bakera, eta bakea izango da gizakiaren artelan erraldoia, eta izango da beti artelan amaigabea».

Bakea. Errekontziliazioa. Artea. Eta, halere, asmo handi horien artean, Klantek umore puntu bati ere uzten dio zirrikitua. «Lanak badu bere puntu absurdoa ere, noski. Zeru puska bat jarriko dugu zeruan hegan! Gustatzen zait puntu absurdo hori ere. Lanak ez du zertan etengabe politikoa izan. Ederra da zeru puska bat zeruan jartzea, berez, eta gozatu daiteke proiektuak atzean daukan istorioa ezagutu gabe ere. Ongi dago hori ere. Horregatik nahi dut margolana ongi eginda egotea ere».

Eta, hilaren 21a heldu artean, oraingoz, Astra guneko bigarren solairuko zoruan ikus daitezke Berlingo hodeiak, zabal eta eder, erabat zamagabe, baina soilik itxuraz.]]>