<![CDATA[Iñigo Astiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 08 Feb 2023 05:45:37 +0100 hourly 1 <![CDATA[Iñigo Astiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[OMENDUA BEZAIN EZTABAIDATUA]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/024/001/2023-01-22/omendua_bezain_eztabaidatua.htm Sun, 22 Jan 2023 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1960/024/001/2023-01-22/omendua_bezain_eztabaidatua.htm
Zehazki, 2022ko irailaren 12an egin zuten ekitaldia, Madrilgo Prado museoan. Gorbatak. Protokoloaren arabera banatutako eserlekuak. Txaloak. Baina hainbat hamarkadaz narrasean ibili ondoren, mikrofonoetaraino egin zuten jauzi artistari buruzko kritikek; esferarik altuenetara, gainera. Cecile Debray Parisko Picasso museoko lehendakariak xume onartu baitzuen lehenik Picassoren hainbat alderdi «zalantzan» jarri beharrekoak direla gaur egun, eta nabarmenago heldu baitziren itzalak gero, Estrella de Diego Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Arte Garaikideko katedradunaren hitzaldian. «Picassorengan generoaren gaia lantzeko ordua iritsi behar zen, eta sentitzen dut, baina iritsi da; lotu ongi gerrikoak, horri buruz hitz egin ezean are agerikoagoa izango da eta». Eta XX. mendeko artearen ikur nagusi izandako artista, bat-batean, XXI. mendearen hasieran mahai gainean diren kultur eta politika debate konplexu eta urgenteen ikur bihurtu du haren heriotzaren urteurrenak.

Inor gutxi harrapatu du gaiak ezustean. Aspalditik datoz kritikak.

Françoise Gilot Picassoren bikotekide ohiak, bere biografian, kontatu zuen Picassok «nartzisismo argia» zuela, eta bikotekide zituen emakumeak minduz «gaizkia egiteko bultzada». 1950eko hamarkadan, Caroline Blackwood idazleak salatu zuen Picassok eraso egin ziola. Zenbait historialariren hitzetan, bizileku zuten apartamentuan, Picassok giltzaz itxita uzten zuen Fernandine Olivier bikotekide zuena, etxera bueltatzen zen arte. Ezagun dira Dora Maar artistari eta bikotekide izandakoari emandako tratu txarrei buruzko aipamenak ere, eta Marina Picasso bilobak berak gordin erretratatu zuen aitona izandakoa: «Bere sexualitate basatira azpiratzen zituen [emakumeak], otzandu egiten zituen, sorgindu, irentsi, eta oihaletan zanpatu. Hainbat gautan haien esentzia xurgatu ostean, siku utziak zituenean, haietaz libratzen zen».

SEXU PREDATZAILEA

Bizkarrean horiek guztiak eta gehiago zeramatzala antolatu zuen ekintza Maria Llopis artista valentziarrak 2021ean, Bartzelonako Picasso museoan. Picassok emakumeekin izandako jarrera salatzen zuten kamisetak jantzita joan ziren museora artista eta haren ikasleak. Berehala zabaldu zen irudia munduan. «Picasso erasotzailea».

Ez dira falta akusazio horiek guztiak ukatzen edo apaltzeko lana egin duten historialariak. Eta zirkulu ofizialetan, maiz, saihestu egin dira arantza horiek guztiak orain arte, baina urteurrenak nolabaiteko onarpen bat eman die orain. Parisko Picasso museoko zuzendariak urteurrenaren aurkezpenean aipatutakoa da horren froga, eta baita urteurrenaren harira museo horretan bertan antolatutako hainbat hitzaldi eta proposamen ere.

Orlan artista frantziarrak, esaterako, berrikusi egin duelako genero ikuspegitik gogorren kritikatu izan den Picassoren lan seriea: negarrez ari diren emakumeei eskainitako margolan multzoa, hain zuzen ere. Dora Maar malkotan betikotu zuena, tartean.

Baina, lekuan lekuko arduradunen borondateaz harago, ez dago argi jarrera hori urteurreneko gainerako ekitaldietara hedatuko ote den.

Sophie Chauveau egilearen Picasso le minotaur biografia da Picassoren itsuskeria horien guztien azken bildumetako bat. 2020an eman zuen argitara, eta hala laburbildu zion haren edukia 2021ean Venus s'epilait-elle la chatte? podcasteko gidariari, Picassori eskainitako atalean. «Predatzaile sexual bat izan ote zen?», galdetu, eta baietz erantzun zuen Chauveauk. «Hala uste dut [...]. Doilorra izan zen mundu guztiarekin, bera Picasso zelako, eta, Picasso bihurtzeko, omnipotentzia eta inpunitate osoz aritu zen».

Izan ere, hamarkada luzez artearen historian bogan egon den jenioaren ideiari buruzko kritika bat dago une honetan Picassoren harira lehertzen ari den polemikaren oinarrian. «Kontzeptu baztertzailea da jenioarena». Estrella de Diegoren hitzak dira, berriz ere, Picassori eskainitako urteurrenaren aurkezpenekoak.

ARTEA ETA BIOGRAFIA

Artea eta sortzailea bereiztea ezinezkoa da, gainera, Picassoren kasuan. Kontua ez baita soilik, haren bikotekide izandako hainbatek adierazi dutenez, emakumeei tratu txarrak ematen zizkiela, baizik eta emakume horiexek direla bere obraren gaia askotan. Are, baita, zenbait arte historialariren arabera, haren sasoi artistikoak definitzeko modurik zehatzena izateraino ere. Eta, hala, izan da Picassoren ibilbidea haren bikotekide izandakoen izenen arabera antolatu duenik.

1980ko hamarkadan hasi ziren jada arte historialari feministak zalantzak azaltzen Picassoren bikotekide izan zirenak haren obra azaltzeko erabiltzeari buruz. Rosalind Krauss izan zen haietako bat. 1980ko In the name of Picasso tituluko artikuluan salatu zuenez, esaterako, historialarien artean bazen joera bat Picassoren artea haren biografiaren arabera garden deskodifikatu zitekeen zeinu modura ulertzekoa. Eta Kraussek murriztailetzat zeukan artea ulertzeko modu hori.

1904ko La Vie koadroa jartzen du adibidetzat Kraussek; izan ere, hasieran, bizitzaren eta amodioaren parabola moduko bat zela uste zuten arte historialariek, baina kolpean aldatu zen dena ohartu zirenean irudi horretako gizona Picassoren lagun izandako Carles Casagemasen erretratu bat zela. Germaine Pichot izeneko emakumearen ezezkoak zeharo asaldatuta, pistolaz hura hiltzen saiatu zen lehenik Casagemas, eta, huts egin ostean, bere buruari egin zion tiro. Ikusleen begietara ordura arte estudioko ikerketa piktoriko bat zena, gizontasunaren, ezintasunaren eta amodioaren krudelkeriari buruzko koadro bat bilakatu zen harrezkeroztik. Picassoren aitortza autobiografiko bat ere izan zitekeen, gainera, zeren pintoreak aurrez egindako hainbat autorretratu hartu baitzituen oinarritzat koadro hura pintatzeko. Eta Theodore Reff ikerlariaren esaldi bat aipatzen du Kraussek biratze horren ikurtzat. Reffen hitzetan, «emakumeek egoera jasanezin eta erabat tragiko batera bultzatu zuten sentsazioaren adierazpidea» baitzen koadroa.

Eta, Kraussek salatzen duenez, analisi biografiko hori bilakatu zen koadroari buruzko «benetako» analisia, eta bazterrean geratu ziren kolpean koadroan bertan jarraitzen zuten alderdi formalagoak eta artearen historiari egiten zizkion keinuak.

ARAZO PRAKTIKOAGOAK

Aurten Picassori eskainitako omenaldi erakusketek sortutako arazo praktikoago batzuk ere badaude. Peio H. Riaño arte kazetariak El Diario agerkarian azaldutakoaren arabera, artistaren lanak eskuratzeko lehia estua sortu dute urteurreneko ekitaldiek, haren lanak eskura dituzten bilduma partikular zein museoek ez baitiete erraz utziko alde egiten, noiz eta Picassoren urteurrenean.

Iaz hasi zituzten ospakizun erakusketak, baina aurtengoa da urteurren ofiziala. Eta Euskal Herrian, Bilboko Guggenheim museoa da egitarauan parte hartuko duen museo bakarra, eta baita urteurren ospakizunei itxiera emango dieten erakundeetako bat ere. Uda ostean da irekitzekoa hari eskainitako erakusketa. Malagako (Espainia) Picasso museoarekin elkarlanean antolatuko dute, Picassoren eskulturei eskainiko die arreta osoa, eta Lucia Agirre izango du komisarioetako bat. Malagan izango da erakusketa lehenik, eta irailetik urtarrilera egongo da gero ikusgai Euskal Herrian.

BERRIA iazko azken hilabeteetan saiatu zen museoarekin eta komisarioarekin hitz egiten, Picassoren alde arantzatsuak nola landu asmo zituzten eta piezak lortzeko zailtasunik ba ote zuten galdetzeko, baina ez dute gonbidapena onartu. Museoaren 25. urteurrenak ekarri dien lan zama aipatu dute ezezkoa emateko argudioen artean, bai eta euren erakusketa urteurren amaieran izango dela ere.

ERAKARMENAREN MITOA

Emakumeenganako tratuarena edota beste kulturetako tradizioa baliatzeko joera ez da beti egon eztabaidaren erdigunean. Kontrara.

Emazte izan zituenekin izandako gorabeherei buruzko aipamen txiki eta apur batzuk bakarrik dakartza Gijs van Hensbergen historialariaren 430 orriko Guernica liburu monumentalak (2004), esaterako. Eta bestelako motiboengatik piztu zuen polemika John Berger idazleak artistari eskainitako The Success and Failure of Picasso saiakera buruargiak ere. 1993an eman zuten argitara, artista artean bizirik zela, eta liburuko lehen kapituluan Bergerrek haren artelanen prezioei buruz egindako oharrek piztu zituzten kritikarik zorrotzenak.

Ordea, espezifikoki genero gaiei buruzko aipamen zuzenik ez du Bergerren lanak. Eta, halere, zeharka, Picassoren lagunek haren «jenialtasuna» haren «gizontasunarekin» nola lotzen zuten deskribatzen du Bergerren testuak, 1952an George Bessonek artistaz esandakoak errekuperatzen dituenean. «Gizon honek bi diamante beltz ikusgarri dauzka [...]) Beste batzuek begiak dituzten lekuan daramatza. Esaten dudan bezalaxe da. Eta ziurtatu dezaket emakumeek burua erabat galtzen dutela haien distirak harrapatzen baditu».

TENTSIOA ETA TXALOAK

Lehen lerroko bilakatu da gaia egun. Tentsioa pizten du. Prado museoan egindako urteurrena aurkezteko ekitaldian bertan ikusi zen hori.

Picassori buruz ikasleekin izaten dituen tirabirak izan zituen mintzagai Estrella de Diegok bere hitzaldian. Deskribatu zuenez, ikasle horiek prest baitaude haren artelanak biltegira jaisteko -baita Gernika bera ere, zeren, nahiz eta hasieran, haren eduki «politikoa» kontuan harturik, onargarriagotzat jo, gero iritzia aldatu ohi baitute, Picassok artelan hura sortu bitartean Dora Maar artistarekin izandako jarreraren berri izan ostean-, eta, katedradunak dioenez, emakumeekin izan zuen jarrera eta apropiazionismo akusazioak dira ukazio horretara heltzeko motiboak. Horregatik daude ikasleak Picassoren aurka.

Gai horiei izkin egin ezina aipatu zuen De Diegok. «Erreparazio, kantzelazio eta errestituzio garaiak dira, eta, gustatu ala ez, gazteek ez dute onartzen neskatoak eta minotauroak artelan hutsak direnik, eta kartel esplizituagoak eskatzen dituzte, eta, nire ustez, eskubidea dute horretarako».

Baina, horiek guztiak onartuta ere, Picassori berriz begiratzeko beharra aipatu zuen katedradunak. Haren ustez, artistaren izaera poliedrikoak, gainera, aukera ematen du gai horiei guztiei buruz ere pentsatzeko. «Nik ezin dut Picasso kantzelatu», azaldu zuen katedradunak; «ez dut horretarako eskubiderik».

ARTEA «MORALIZATZEA»

De Diegok hitzaldia bukatu berritan, ordea, publiko artean zegoen gizon batek hitza hartu zuen -bideoan ez da jakiterik nor den-, mikrofonorik gabe ere, salatzeko artearen kontzeptuak «moralizatzen» ari direla gaur egun, eta ezin direla halako berrikuspenak egin, adibidez, Vladimir Nabokoven Lolita eleberriarekin gertatzen den bezala. Nabarmena zen deserosotasuna Carlos Alberdi Picassoren Urtea antolatzeko Espainiako mandatariaren aurpegian, eta, hasierako zalantza uneen ondoren, «eskertzen dizugu oharra» esanez eten zuen hizlari anonimoa. Txalo zaparrada batek bete zuen aretoa ondoren kolpean. Baina ezin argi esan Alberdiren esku hartzea ospatzeko izan ote zen, edo gizon ezezagunaren oharra eskertzeko; zeren, justu ondoren, nabarmen apalago jo baitzieten txalo mandatariak De Diegoren hitzaldiari emandako esker hitzei.

Eta, hain zuzen ere, bi txalo zaparrada horien artean dabil Picassoren figura haren urteurrenean.

«Espainiar handiaren sorkuntzak aldi berean dira gure sasoiak inpresionismoaren amaieratik Bigarren Mundu Gerrara arte bizi izan dituen aldaketen gorpuzte eta profeziak». Octavio Paz idazle eta arte kritikari mexikarrak etengabeko transformazioan deskribatu zuen Picassoren artea Marcel Duchamp artistari eskainitako La apariencia desnuda liburuan, 1973an. «Picasso etorkizunean gertatuko dena eta une honetan gertatzen ari dena da, etorkizun dena eta antzinako dena, urrunekoa eta gertukoa. Abiadurak ematen dio aldi berean han eta hemen egoteko aukera, mende guztietakoa izatekoa, inoiz unean uneko izateari utzi gabe». Hain justu. Etorkizunerantz jaurtitako baieztapen baten modura egin zuen artistak XX. mendeko igaroaldia, baina galdera markaz beteta hasi du XXI. menderako ibilbidea.]]>
<![CDATA[«Euskal kultura taberna bat balitz, nik atetik gertu egon nahi nuke»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1919/022/001/2022-12-24/euskal_kultura_taberna_bat_balitz_nik_atetik_gertu_egon_nahi_nuke.htm Sat, 24 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1919/022/001/2022-12-24/euskal_kultura_taberna_bat_balitz_nik_atetik_gertu_egon_nahi_nuke.htm Poema liburu bat —irakurtzeko jarraibideak— lanaren definizioa Angel Erro idazle eta BERRIAko zutabegileak (Burlata, Nafarroa, 1978). Baina segundo bakarrera gehitu dio ñabardura. «Nire porroten antologia bat bezalakoa». Hamazazpi urte ziren bere aurreko poema bilduma, Gorputzeko humoreak (Alberdania), argitaratu zuela, eta, onartu duenez, urteotan guztiotan hasi bai baina bukatu gabe utzitako hainbat poema libururen naufragioen arrastoekin osatu du argitalpen berria. XIV. Blas de Otero-Angela Figuera Poesia Lehiaketa irabazi zuen hari esker, eta Ereinek eman du orain argitara. Haren literaturan bezala, haren diskurtsoan ere etengabe nahasten dira umorea, ironia eta erudizioa, eta duela hiru urte argitaratutako Lerro etena (Elkar) memoria eta apunte liburuaz hizketan hasita egin du autorretratua: «Euskal kultura taberna bat balitz, irudi batean emateko, nik atetik gertu egon nahi nuke, zerbait eskatu ahal izateko, baina erretzera atera ahal izateko, edo kanpoan daudenekin ligatzera».

Euskal Herrian hirugarren poema liburua ateratzea zaila dela diozu. Zergatik?

Lehenengoa ateratzen duzunean oso harrera ona izango duzu. Euskal literatura hain da ahula, ze egile berri guztiei egiten diegu kristoren ongi etorria: promesa bat dela, ze gauza berria, hemen inoiz ez da egin horrelakorik eta ez dakit zer. 2002an atera nuen lehenengoa [Eta harkadian ni, (Elkar)] eta bigarrena [Gorputzeko humoreak (Alberdania)] handik hiru urtera, neurri batean aurrekoaren bultzadan. Hori ere ongi hartu zela uste dut, baina gerta daiteke ume txikiekin bezala, adin batetik aurrera jadanik ez dietela zure txantxa guztiei irririk egiten. Poetei gertatzen zaigu hori: adinarekin, igual ez zaigu grazia guztia joaten, baina jadanik gure txantxa guztiek ez dute grazia bera egiten.

Sasoi hartan hasi zinen zutabegile BERRIAn eta Argia-n, eta, paradoxikoki, poesia argitalpenik gabeko urte horietan idatziko zenuen inoiz baino gehiago.

Prentsan publikatzeak badu bestelako berehalakotasun bat. Beste droga klase bat da. Egun batean idatzi eta hurrengoan etorri daitezke erantzunak. Horrek ego egarria ase ahal dizu. Poesiak beste erritmo bat du; luzeagorako da.

Diozunez, argitaratzera iritsi ez ziren hainbat liburu daude liburu honen barruan.

Besteak beste, horregatik jarri nion titulu neutro xamar bat. Hainbat poema liburu idazteko ideia izan ditut tarte horretan. Amari izeneko poema bilduma bat zen haietako bat, kirolariei eskainitako oda olinpikoekin osatutako beste bat...

Eta zergatik jarraitu duzu, halere, poesia idazten?

Ez daukat oso argi, baina poema liburuen proiektu horien porrotarekin deskubritu dut nik ez dudala balio zertaz idatziko dudan aurrez programatzeko. Beharbada zutabegintzan edo ipuinekin edo nobelekin egin daiteke hori, baina poesian ez zait gertatzen. Eta saiatu naiz, e. Egingo dut poema bat honetaz edo hartaz. Edo idazteko momentuarekin ere gertatzen zait gauza bera. Jarri bilera luze batean paper batekin han, apunteak hartzen bezala, baina ez zait ezer etortzen burura, edo idazten dudanak ez du balio.

Eta orduan, nondik datoz poemak?

Ez dakit ziur. Bidera agertzen zaidan zerbait da. Orain denok eskuko telefonoarekin gabiltzan garai hauetan, bazoaz kalera, ikusten duzu harrapatu nahi duzun zerbait, ateratzen duzu telefonoa eta foto bat egiten diozu. Ba gauza bera egin daiteke poesiarekin, momentu bat edo pentsamendu bat harrapatzeko. Jainkozko inspirazioa noizbait existitu bazen, horrelako zerbait izango zen: badatorkizu, baina ez dakizu oso ongi nondik. Beste gauza bat pentsatzen zabiltza, beharbada, eta etorri egiten zaizu lehenengo esaldi bat, eta bultzada horrek asko balio du. Aurkezten zaizun zerbait da.

Liburuko kontrazaleko testuak dio poesiak hitza denboran geldiarazten duela.

Halako zerbait esan zuen Antonio Machadok: poesia zela hitza denboran. Hori besterik ez. Hitzezkoa dela argi dago, hori da bere materia, baina denboraren faktorea ez da ahaztu behar. Iraganetik datoz hitzak, proiektatu egin nahi dituzu. Eta nire poema batzuetan ere bi momenturen arteko talka bat deskribatzen da: ni idazten ari naizeneko momentuaren eta irakurlea irakurtzen ari deneko unearen artekoa, adibidez. Poesia tranpa bat izango balitz bezala, berez atzeraezina dena geldiarazteko, bi denbora desberdin elkartzeko... Baina hori ez da aldez aurretik daukadan ideia bat poemetan azaldu nahi dudana; nire kezka bat da, antza denez, agertzen zaidana.

Oinazea eta plazera dira zure testuen motor nagusiak. Esate baterako, zure amaren heriotzak pisu handia du azken bi liburuetan, baina, horrekin batera, ez dira gutxi kirolari ederrek piztutako desirari buruzko poemak ere.

Edertasuna eta mina ere lotuta daude. «Edertasunak tristetu naroa», dio nire poemetako batek. Ikusten duzu zerbait edo norbait oso ederra eta eskuraezina, eta tristatu egiten zaitu. Ematen dizu min bat, denbora badoalako eta gauza horiek. Eta egia da liburuan ere amaren min horrek presentzia handia duela, baina nire gaurko bizitzan ez hainbeste.

Eta plazerarena?

Izan daiteke inskribatuta nagoen linean hori ere badagoelako.

Zein da linea hori?

Gorputzaren zelebrazioarena. Gorputza ospatu behar baduzu, eta maitasuna ere bai, eta, gainera, maitasun desberdinak, hori ezin da egin beti minetik. Erabakigarria da idazteko bultzada zer momentutan pizten zaizun ere. Liburuko poemetako batean, adibidez, ni diskoteka batean nago, gizon ederrez inguratua, eta ni eszena horretatik kanpo nago. Noski, barruan egongo banintz, igual poema hori ez litzateke sortuko. Baina, agian, suarentzat mina pizgarri hobea da plazeraren bustidura baino.

Plazer eskuratua akaso beregaina delako?

Eta, beharbada, hor ere injustuak gara. Ni bikote harreman lasai batean nago oraintxe, eta horrek oso pizgarri gutxi ditu. Beharbada neure burua behartuko nuke eguneroko maitasun apalaren defentsan ateratzeko, baina ez dakit.

Hain justu, eguneroko apal horren gorazarre moduko bat dira zure liburu guztiak.

Bai, baina hori ere poemak pizten zaizkidan momentuarekin lotuta dago; paseoan agertzen bazaizkit ez ditudalako egingo ideia handi baten inguruan.

Ez da hori baino gehiago? Eguneroko hori arakatzeko nahi bat dago zure poemetan.

Egunerokotasuna erabiltzearena, irudi oso argiak hautatzea... Ez dakit hori programa literario bat den edo nire gabezia bat. Ezin ditut metafora ulertezin gehiegi jarri bata bestearen segidan, argitasuna behar dut: eguneroko hori pixka bat limatu eta dirdirarazi, ahal den neurrian. Espero ez zenuen zerbait aurkitzeko hor.

Zure lehen liburuan atera zen, nolabait, zure poemarik arrakastatsuena. «Oro errana da, aspaldidanik. / Oro errana dela ere errana da. / Oro errana da, bada, ezinbestean. / Oro errana da, baina ez nik». Ia hogei urte joan dira ordutik. Zama zaizu?

Ezta batere. Ez naiz Shakira, eta ez didate egunero eskatzen poema berriz errezitatzeko. Buruz dakidan nire poema bakarra ere bada, bestalde. Nik uste poema ona... Bueno, poema ona den edo ez den ez dakit, baina beharbada hor dago nire poesiaren programa literarioa. Nire poesia da zaharra egitea berriz, ez berri, ze ez dago berri egiterik, baizik eta berriz. Eta programa horrek behartzen zaitu apala izatera. Ezin dut esan gauzak apurtzera datorren norbait naizenik, ez, gauzak berriz esatera natorren bat naiz. Oraindik ere hori da nire programa poetikoa, eta nik, politikoek ez bezala, beteko dut.

Kirolariei eskainitako oda batzuk ere baditu liburuak. Odei Jainaga xabalina jaurtitzaileari eskainitako bat ere bai tartean, eta, sare sozialei esker, gainera, badakizu Odei Jainagak ere irakurri duela poema hori.

Ze lotsa.

Benetan?

Bueno. Poema horretan, zehazki, Lauaxetak palankari bati eskainitako poema bat dago oinarrian, eta hori gaurkotzea izan da nik egin dudan bakarra, nire programari jarraikiz. Eta, beraz, Lauaxetak esaten dizkio poemako gauza horiek, nire bitartez. Neurri batean, aitzakia hori sinetsarazi nion neure buruari, poema irakurri eta gainera Instagramen konpartitu zuenean lotsa gehiegi ez pasatzeko. Eta pixka bat parodikoa ere bada poema, bestetik, berez errimatzen ez duten errimaz osatuta dagoelako, zeren eta «akatsik ez» eta «likes» hitzek bakarrik errimatzen dute baldin eta gaizki esaten badituzu.

Oso literatura autokontzientea da zurea, eta azken liburuaren titulua horren adibide argia da: Poema liburu bat —irakurtzeko argibideak—. Eta poemetan ere maiz bistaratzen dituzu idazketaren eta irakurketaren ekintzak. Zerk eramaten zaitu gehienetan jakintzat ematen diren gauza horiek esplizituki erakustera?

Postmodernitatea famatu zenean eta izen txarra hartzen joan zenean, ni aztoratu egiten nintzen, nik postmodernitatea zentzu horretan ulertzen nuelako, eta ez hainbeste programa politiko modura, zeinak proposatzen baitu gauzetan ez sinestea. Nik sinesten dut gauzetan, baina ez markoan, eta poema marko bat da. Ikusarazi dezakezu. Eta jendeari ikusarazi diezaiokezu ez dela pentsamendu bat presentziatzen ari, baizik eta poema bat, eta oraindik hobea izan daitekeela, edo momentu batean ez duzula aditz egokia topatzen. Hau ez da arimen arteko elkarketa purua, elkarketa mediatua da, denbora bereizietan ematen dena, eta, gainera, hitzek ere mediatzen dute. Bi horiek direlako poemaren materia: denbora eta hitza; horietaz egina dago, baina, era berean, traba bat ere badira: denborak herdoiltzen dituelako poemak, hitzak ere nahasmenera eraman ditzakeelako pentsamenduak, eta irakurleak nik pentsatutakoaz bestela jaso ditzakeelako nire hitzak. Eta hori ikusaraztea izan daiteke modu bat esateko bestela ere izan zitekeela hau edo hura.

Lerro etena apunte liburuan diozunez, hautatu ez dituzunen artean, gay izatea da gertatu zaizun gauzarik onena, eta euskara ikastea aipatzen duzu, berriz, hautatu ahal izan dituzunen arteko onena. Izan zitekeen hori ere horrela ez izatea. Beraz, zergatik jarraitzen duzu euskaraz idazten?

Erantzun posible asko ditu galdera horrek, eta nik oraindik ez dakit haietako zein den benetakoa. Izan zitekeen konpromisoagatik, eta hori da erantzun polit bat; edo izan daiteke inertziagatik, eta hori da erantzun ez hain polita, baina ulergarria; edo eman dezaket erantzun folklorikoa eta esan neure irakurleei zor natzaiola; edo izan daiteke erantzun koldar bat ere, ez naizelako ausartzen beste merkatu batera salto egiten eta nire ama hizkuntzan idazten... Ez daukat oso argi zein den erantzuna. Ez dut uste honek euskaltzain urgazle izatera eramango nauenik.

Liburu horretan erretratatzen duzun euskal kultura aldi berean da babeslea eta itogarria.

Beharbada horrela delako. Eta nire euskalduntzea ere izan den bezalakoa izan delako ere izango da hori beharbada; ni irakurriz euskaldundu naizelako batez ere, baina ez dudalako sekula egin kuadrilla euskaldunik. Atarian banengo bezala sentitzen dut. Kanpoan hotz dagoenean sartu bezala egiten zara, baina egurastera ere atera zaitezke. [Irribarrea piztu zaio] Euskal kultura taberna bat balitz, irudi batean emateko, nik atetik gertu egon nahi nuke, zerbait eskatu ahal izateko, baina erretzera atera ahal izateko, edo kanpoan daudenekin ligatzera. Ez naiz jarriko komunaren edo sukaldearen ondoan. Baina hori ez da berez gauza ona, atxikimendurik ez sentitze hori.

Txomin Badiola artistak dioenez, maitasun eskari bat dira artelanak. Zure poemen ironia horren guztiaren azpian ere ez ote dago halako zerbait?

Ruper Ordorikak badu kanta hori, Zaindu maite duzun hori, aipatzen duena munduko arazo larriekin bera nola ibili ote daitekeen maite kontuetan eta bertso txikietan. Pentsa daiteke maitasun kontuez idaztea ez ote den pixka bat dekadentea, erredundantea, poetikoegia, baina, gaur egun, edozertaz idazten duzula ere, gai guztiez idazten ari zara. Dena politikoa dela esaten da, eta zerbait politikoa ez dela esatea bera ere bada politikoa. Eta, hala bada, beraz, ez dago inongo arazorik nik maitasunari buruz bakarrik idaztearekin, ze maitasunaz idaztea ere politikoa da. Eta esaldi mota bera egin daiteke maitasunarekin ere, edo pultsio sexualarekin behintzat, maitasuna den hitz handi hori albo batera uztearren: dena da pultsio sexuala, baita pultsio sexuala ez omen dena ere. Beraz, bai, edozertaz idatzita ere gauza guztiez idazten ari naiz.]]>
<![CDATA[Literatur bidaia bat Tanzaniara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/025/001/2022-12-16/literatur_bidaia_bat_tanzaniara.htm Fri, 16 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/025/001/2022-12-16/literatur_bidaia_bat_tanzaniara.htm Paradisua eleberria Joxe Mari Berasategi eta Maialen Berasategi itzultzaileek, eta Elkar argitaletxeak eman du argitara.

Tanzanian girotuta dago eleberria, Lehen Mundu Gerraren aurretxoan, eta Yusuf izeneko mutiko bat da kontakizunaren protagonista. Hautsak hartutako etxe eta inguru batean, zorpetutako familia batean. Tartean behin, Aziz izeneko osaba agertuko zaie etxera, baina, itzultzaileek zehaztu dutenez, izenak izen, Aziz benetan ez da inoren osaba, «aitari dirua utzi dion gizon bat baizik», eta, zor hori kitatu artean, sasoi hartako ohiturei jarraikiz, aitak haren esku utziko du semea. Azizen herriko dendan hasiko da laguntzen, baina, gero, bidaia bat egingo dute herrialdearen barrualdera, ezezagun zaizkien biztanleen eta kulturen artera, dendarako lehengai bila.

Eta, Maialen Berasategik zehaztu duenez, beraz, bidaia «poliedriko bat» kontatzeko baliatuko du idazleak protagonistaren joan-etorri hori. Alde batetik, haurtzarotik helduarorako bidaia bat ere bai baita eleberria, itzultzailearen hitzetan, eta, bestetik, norbere familiaren «mikromundutik» abiatu eta «abaro horretatik kanpoko munduaren zabal gerizperik gabera» egindako igaroaldia ere kontatzen baitu lanak.

Gurnahk 1987an eman zuen argitara bere lehen eleberria: Memory of Departure. Eta 1994an argitaratu zuen Paradisua, bere laugarren nobela izan zena. Eta, hain zuzen, egilearen ibilbideko obrarik esanguratsuenetako bat delako hautatu zuten Jokin Zaitegi sariketaren deialdirako haren arduradunek.

Itzultzaileek zehaztu dutenez, gainera, idazleak beste lanetan ere behin baino gehiagotan landutako hainbat gai agertzen dira Paradisua-n: deserrotzea, koldarkeria, eta beheratuen etorkizunik eza, kasurako.

Eta deserrotze hori kontatzeko moduagatik eman zioten Literaturako Nobel saria. Hitzez hitz. «Irmo eta errukitsu sartzeagatik kolonialismoaren ondorioetan eta errefuxiatuak kulturen eta kontinenteen arteko leizean duen patuan».

Muturrera eraman du Paradisua liburuaren sinopsia Maialen Berasategik: «Liburu honek, laburbilduz, desagertua den mundu bat kontatzen du, europarren kontakizunei kontrajarrita, afrikar ikuspegi bat erakusteko, baina errealitate hori inondik ere idealizatu gabe». Eta, itzultzaileak esan duenez, hizkuntza gehiegi kiribildu gabe egiten du hori idazleak. «Narratzaileak, esplikatu ez, erakutsi egiten digu, eta azalpenak edo ondorioak irakurleak berak aterako ditu».

Idazlearen biografiak haren hizkuntza hautuan izan duen garrantzia ere hartu du ahotan Joxe Mari Berasategi itzultzaileak. Zanzibarren jaio eta ama hizkuntza swahilia izan arren, Gurnahk ingelesez egin baitu bere literatur ibilbide guztia. 18 urterekin heldu zen Londresera, sorterritik ihesi. Han egin zituen ikasketak, eta han aritu da gerora ere literatur irakasle, Kenteko Unibertsitatean, besteak beste idazketa postkoloniala eta kolonialismoari lotutako diskurtsoak ikertzen.

Essays on African Writing izeneko artikulu bildumarako Gurnahk idatzitako hitzaurrea hartu du gogoan Berasategik. Afrikar idazleek beren lanetan erabiltzen dituzten hizkuntzen gaiari heldu zion bertan autoreak. Itzultzailearen hitzetan, Gurnahk testuaren hasieran aitortzen du Europako hizkuntzak afrikarren eskura egotea biktimenganako «harrokeriaz eta mespretxuz» hasi eta mantendutako proiektu inperialista baten ondorio dela, baina hizkuntza horiek baliatzeko aukeraren alde azaltzen da gero. «Gurnahk irmo adierazten du ingelesez idazteak berak, berez, desafio egiten diola narratiba inperialistari; azpikoz gora jartzen duela eta aurre egiten diola Europaren diskurtso desitxuratuari».

'Kontraidaztea'

Baina, Joxe Mari Berasategiren hitzetan, bada galdera bat airean uzten dituena Gurnahk ingelesa erabiltzearen alde darabiltzan argudioak. «Ea kontraidaztea izan behar ote lukeen Afrikako idazle postkolonialek edo hirugarren munduko beste edozeinek ingelesez idazteko arrazoi bakarra».

Jokin Zaitegi itzulpen sariak 35 urte beteko ditu datorren urtean. Arrasate Euskaldundu Dezagun elkartea da haren bultzatzailea; Laboral Kutxaren eta Arrasateko Udalaren laguntza izaten du horretarako, eta Elkar argitaletxeak ematen du argitara lana, ondoren. Zabalik da jadanik aurtengo deialdia, eta, oraingoan, Literaturako Nobel sariaren aurtengo irabazle Annie Ernaux idazlearen La Femme Geleé liburua itzultzeko izango da saria. Urtarrilaren 6ra arte egongo da zabalik itzuli beharreko lagina aurkezteko epea.]]>
<![CDATA[2019ko jendetza eta salmentak berreskuratu ditu Durangoko 57. Azokak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2108/031/001/2022-12-13/2019ko_jendetza_eta_salmentak_berreskuratu_ditu_durangoko_57_azokak.htm Tue, 13 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2108/031/001/2022-12-13/2019ko_jendetza_eta_salmentak_berreskuratu_ditu_durangoko_57_azokak.htm
Egunero izan da bisitari ugari, eta, Gerediagak zehaztu duenez, abenduaren 8a izan zen jendetsuena. Egun hartan, gainera, bete egin ziren Ahotseneko kontzertu guztiak, eta goraino egon ziren hainbat liburu aurkezpen ere. Gauza bera gertatu da programako ekitaldietako askorekin beste egunetan ere. Azokak Badok.eus atariarekin elkarlanean osatutako playlist-ak izandako erantzuna ere nabarmendu dute.

Halaber, ontzat jo dute azoka Kabi@, Szenatokia, Saguganbara eta Irudienea guneek ere. Gamer Gela izan zen Kabi@ko ekitaldirik jendetsuena; Paul Urkijoren Irati filmaren eta film laburren emanaldiek bildu zuten publiko gehien Zugaza zineman; Szenatokian antolatutako 29 emanaldietako asko beteta egon ziren, eta Saguganbaran, esaterako, Ene Kantak taldeak bi saio egin zituen, gunearen atarian sortutako ilara luzeei erantzuteko.

Pozik azaldu dira Ikasle Egunak izandako harrerarekin ere; Gerediagakoei «pozgarria» egin zaie azokako lehen eguna ikaslez beteta ikustea, «horrek euskal kulturaren transmisiorako duen garrantziarekin». Horrez gainera, aurten lehen aldiz antolatu dute Gazte Eztanda. Abenduaren 9an izan zen, eta antolatzaileak pozik azaldu dira gazteentzako proposamenek egun horretan izandako erantzunarekin, «gazteak erakartzen jarraitzeko bidea ireki delako».

Online dendako datuak

Aurrez aurrekoa ez ezik, online denda ere zabalik egon da hilaren 7tik 10era, eta 434 eskaera jaso dituzte bertan, 1.685 produktu eskuratzeko. «Zalantzarik gabe, kulturazaleek aurrez aurreko azokari lehentasuna eman diote», ondorioztatu dute.

Egunotan Durangon bizi izandakoa Euskal Herri osora zabaltzea da orain erronka, Gerediagak gogorarazi duenez: «Azoka ez dadin oasi bat izan, Durangon sentitu dugun komunitate hau zabaltzen jarrai dezagun». Gaurtik aurrera martxan izango da Zu non, han DA! egitasmoa, eta Euskal Herriko 132 saltokitan aukera izango da Durangoko Azokan izan diren nobedadeak eskuratzeko, eta zuzeneko aurkezpenak ere antolatuko dituzte haietako batzuetan.

Hurrengo urteko azoka abenduaren 6tik 10era egingo dutela ere iragarri dute.]]>
<![CDATA[Transmisioa: nor-nori-nork]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1962/024/001/2022-12-10/transmisioa_nor_nori_nork.htm Sat, 10 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1962/024/001/2022-12-10/transmisioa_nor_nori_nork.htm Jakin aldizkariko zuzendaria, Martxel Zubia Saguganbara guneko koordinatzailea, Elena Olabe idazlea eta Andoitz Antzizar Euskal Herriko Tritikitixa Elkarteko idazkaria.

«Transmisioa lantzearena ez zaigu aurten okurritu», azaldu du Izaskun Ellakuriagak; «azken urteetako kezka bat da». Horregatik sendotu zuten Ikasle Eguneko eskaintza, besteak beste: bikoiztu egin zituzten tailerrak, ikuskizun formatuko saioak ere antolatu zituzten jende gehiagori leku eman ahal izateko, eta, lehenengoz, irakasleentzat pentsatutako bi formakuntza saio ere antolatu zituzten.

Ellakuriagaren arabera, bestetik, gazteentzako «dei moduko bat» sortzea izan dute buruan Gazte Eztandarekin. Bazkaria egin zuten Landako plazan atzo, ginkana antolatu zuten Euskarabenturarekin elkarlanean, eta elektrotxaranga bat ere ibili zen arratsaldez.

Eskolako hutsuneak

«Lekua egitea da transmisioaren parte bat, eta ez bakarrik fotoan gure ondoan eserita egoteko, baizik eta gauzak ere erabakitzeko». Lorea Agirre Jakin aldizkariko zuzendariak gogoratu duenez, itxialdi betean sortu zitzaien Geruzak izeneko proiektuaren hazia. Ikus-entzunezko dokumentalen bidez, pentsamendu kritikoa sustatzea du helburu, eta gazteak elkarrekin hizketan jarri dituzte horretarako. Jakin ez ezik, Elkar ere badago proiektuaren atzean, eta, Agirrek aitortu duenez, transmisioaren kezka dago muinean. Hain zuzen, belaunaldi gazteagoei leku bat eskaintzeko modu bat izan baita proiektua. «Dokumentaletik dokumentalera gero eta gehiago landu dugu proiektua haiekin batera».

Besteak beste, desirari, askatasunari eta soziolinguistikari buruzkoak dira dokumentalak. Gero, debate horiek ikastetxeetara zabaltzeko programa bat ere sortu dute bideoekin batera, eta landutako gai bakoitzeko, hainbat kultur proposameni buruzko informazioa ere eskaintzen diete ikasleei webgune batean.

Agirrek krisian ikusten ditu kulturaren sozializaziorako bide tradizionalak. «Hezkuntza oso gune inportantea da, baina, gauza puntualak kenduta, ez dakit euskal kultura zabaltzeko sistematikoki lan egiten ote duen». Transformatzen ikusten du hedabide tradizionalek, familiek eta kultur kontsumorako bestelako bideek izan duten rola ere. «Ingurune gertua oso inportantea da orain ere, baina sare sozialak dira kultura zein informazioa jasotzeko bideak, eta bizitza bertan egiteko lekua». Mundu guztiarentzat da hala, Agirrek dioenez, eta baita gazteentzat ere. Eta, nolabait ere, errealitate horri bizkar ez emateko modua da Geruzak.

Iruditeria hedatu beharra

«Iruditzen zait arte plastikoen transmisioa ez dela egin». Elena Olabe idazleak hutsune horretan jarri du begia. Ahizpari Gutuna. Mari Paz Jimenez eta Pintura album ilustratua aurkezten izan da egunotan Durangon. Irrimarra ilustratzaile bikotearekin elkarlanean eman du argitara, eta Pamiela etxeak argitaratu du emakumezko artisten lana sozializatzeko zabaldutako Bagara sailaren barruan.

Olabek dioenez, zaila da Euskal Herriko artisten lana publiko espezializatuaz haragoko publiko zabalenarengana helaraztea, eta horregatik egin dute saiakera erakusketenaz bestelako bide batzuk ere esploratzeko. «Sail honetako lanek agerian uzten dute emakumezko artisten lanaren transmisioan hutsune bat egon dela, eta horri aurre egiteko ariketa bat dira». Eta, Olabek dioenez, umeentzat bideratu da proiektua, txikitatik hasten direlako arteari buruzko jakintza bisual bat jasotzen eta iruditegi bat osatzen.

Gakoa da hori. «Gaur egun, euskal emakumezko artistek nahiko ezezagunak izaten segitzen dute, euskal artearekin lotutako iruditeria artista, diziplina eta teknika zehatz batzuekin lotzen delako. Euskal artearen iruditeria hori hedatzea ere bada proiektu honen helburua».

Kultur transmisioari eskainitako hiztegiko sarrera ilustratzeko balio dezake Euskal Herriko Trikitilari Elkarteak eta Soinueneak Durangoko Azokan elkarrekin jarri duen postuak.

Espazioak eta prestigioa

Trikitiaren historiari buruzko dibulgazio liburuak. Elgeta trikitilariaren bizitzari eskainitako komiki lana. Euskal musika tresna herrikoiei eskainitako ikerketa lanak. Haien guztien atzetik mintzo da Andoitz Antzizar elkarteko idazkaria gaiak pizten dion kezkaz. «Etxetik etorri behar du transmisioak lehenik, eta gizarteak ere egin behar du eskura dituen beste bide guztietatik ere, komunikabideetatik ere bai, tartean, eta hor herren gaudela iruditzen zait. Halakoetan, komatxo artean gaur egungo musika denari ematen zaio presentzia, baina hau ere gaur egungoa da: izan trikitia, panderoa, dultzaina edo alboka».

Kultur adierazpide bakoitzak duen kokapenaz eta haietako bakoitzak duen prestigioaz ere egin du gogoeta Antzizarrek. «Kaleak gureak dira», azaldu du. «Eta ez da harritzekoa, herri musika-tresnak kalerako asmatutakoak baitira. Oholtzan ikustea zailagoa bihurtzen du horrek, eta hor dago prestigioa, baina zergatik ezin zaie toki gehiago egin oholtzan?».

Azken bi urteak «arraroak» izan direla aitortu du Martxel Zubia Saguganbara guneko koordinatzaileak, sarrera murriztuarekin, maskarekin eta jendearen arteko distantziarekin. Durangoko Azokan umeek beren espazioa izan zezaten sortu zen gunea, duela hamabost urte baino gehiago, eta, Zubiaren hitzetan, oraindik ere helburu horri heltzen dio Landako plazako Elkartegi eraikinean. «Aurten askatasun puntua berreskuratuta».

Besteak beste, txikientzat pentsatutako liburuen aurkezpenak egiten dituzte bertan, eta emanaldirik gabeko uneetan bisitariek aukera dute bertan edonoren esku jarritako lanen hautaketari bistazoa emateko. Egunotan maiz bete da aretoa, eta pozik dago Zubia horregatik. Euskal kulturara sarbidea egiteko ate bat ere badelako Saguganbara. «Plaza garrantzitsua da Durango, eta, txikitatik etorriz gero, zeuk jarraitzen duzu etortzen nagusitzean ere. Hemen ume zirenean egondakoak dira orain hemen liburuak aurkezten ari direnetako asko».]]>
<![CDATA[Irakasle ezjakinak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2050/019/002/2022-12-08/irakasle_ezjakinak.htm Thu, 08 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2050/019/002/2022-12-08/irakasle_ezjakinak.htm
Eta hau dena diot, transmisioaz ari garenean, maiz, ahaztu egiten dugulako jakintza truke hori goitik behera ez ezik, alboz albo ere gertatzen dela. «Entzun duzu Kornen azkena?». Eskolako eskaileretan halako galdera bat nahikoa zelako beste gela batean, beste maila batean eta, are, beste eredu batean ikasten ari zen norbaitekin kidetzeko. Eta orduan, orain bezala, neurrigabeko lorpen bat zelako euskal erreferentzia batek berdinen arteko solasaldi horietan tokia topatzea.

Eta alboz alboko transmisio horren froga da Durangoko Azokako Ikasle Goiza, bere zarata, korrikaldi eta likidotasun guztiarekin. Eta horregatik da garrantzitsua: lagungarri delako, neurrian, baina lagungarri, euskarazko lanak hartu-eman horretan ere egon daitezen.

Jacques Ranciere pentsalariak Joseph Jacotot pedagogoaren teoria berreskuratu eta berraztertu zuen Le maître ignorant liburuan (Irakasle ezjakina). Jacototen ustez, irakaslearen figura ezabatuta ere, posible baitzen ezjakinen arteko jakintza trukea, eta ezjakin batek zekienik ere ez zekiena erakutsi ahal baitzion beste ezjakin bati. Frantsesik jakin gabe elkarri frantsesa irakatsi zioten flandriar batzuen kasua aipatzen zuen adibidetzat. Rancierek liburuan gogoratzen duenez, eskandalua sortu zuen proposamen hark XIX. mendearen hasieran, eta hamarkada gutxiren buruan erori zen ahanzturan. Baina polita da proposamena, egoerek eta baldintzek jakintza trukeetan duten rolaren garrantziaz pentsatzeko.

Eta bi urteko etenaldiaren ostean, horixe da Durangoko Azokak Ikasle Goizarekin transmisioari egin diezaiokeen ekarpenik handiena, bere sinplean, eta bere handian: aldeko egoera bat eta aldeko baldintza batzuk.

Ez da hori bakarrik. Entzutera geratuz gero, Landako guneko Ikasle Goizeko zarata erdi entusiasta eta erdi aspertu horrek guztiak erakusten duelako transmisioa behetik gorako ere izan daitekeela. Duela bi hamarkada, ardiak larrez aldatzera egindako bidaietan, gure aitari metal estiloen arteko ñabardurez ematen genizkion azalpen bihurri haien guztien kasuan bezala. Edota, duela hilabete gutxi batzuk bezala, Aitor Bizkarra bertsolariak Euskal Herriko txapelketako mikrofonoaren anplifikaziotik Mec de la rue eta Flow 2000 erreferentziak jaurti zizkionean Landako gune honetan bertan publikoaren gehiengoaren isiltasun harrituari.]]>
<![CDATA[Nerea Mujika: «Bi urte beldurgarriren ondoren, ospakizun garaia iritsi da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2137/021/002/2022-12-08/nerea_mujika_bi_urte_beldurgarriren_ondoren_ospakizun_garaia_iritsi_da.htm Thu, 08 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2137/021/002/2022-12-08/nerea_mujika_bi_urte_beldurgarriren_ondoren_ospakizun_garaia_iritsi_da.htm
«Aurten, zorionez, ospatzeko garaia iritsi da», onartu zuen Mujikak: «Bi urte beldurgarriren ondoren, aurtengoan Durangoko Azokaren eztanda biziko dugulako». Durangoko Azoka sortzen lagundu zuten Leopoldo Zugaza eta Jesus Astigarraga ere izan zituen akorduan. Biak izan baitziren lehen azokaren sortzaile taldeko kide, eta biak zendu baitira azken asteetan. «Zuei esker gaude hemen».

«Euskal Herriko azoka da hau, euskara bizi dugun lurralde guztietakoa». Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburuak euskalduntasunarekin lotu zuen Durangoko Azoka, bai eta Euskararen Eguna, Euskaraldia eta Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa ere. Zupiria: «Gure euskalduntasunaren ikurrak dira, eta herritarron atxikimendua behar dute, eta beharko dute».

Hauspogune bat

Bizkaiko Aldundiko Kultura diputatuak «hauspogune» izendatu zuen Durangoko Azoka, eta «berreskuratze bidean» deskribatu zuen kulturgintza. Bilbao: «Euskarak eta euskal kulturak ere nozitu dituzte izan dugun osasun krisiaren ondorioak. Denak txarrak, gainera». 57 urtean azokak egindako ibilbidea ere hartu zuen gogoan. «Kokagunea ez ezik, sakon-sakoneko aldaketa ere gertatu da. Hazi egin da euskarazko sorkuntza, eta hazi egin da azoka. Oxala kontsumoaren hazkundean ere etengabe egingo bagenu gora».

Kulturzale guztiei Durangora joateko deia egin zien Durangoko alkateak. Garrastatxu: «Urte zail batzuen ostean, zorionekoak gara Durangoko Azokak bere gaitasun guztiekin garatzeko aukera izango duelako berriz».

Barrexerka taldeak hainbat esketx tartekatu zituen hitzaldien artean. Familia ezin aberatsago bati Irulegiko Eskua ebasten zion lapur talde batenak tartean.]]>
<![CDATA[Eztanda baten esperantzan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/028/001/2022-12-07/eztanda_baten_esperantzan.htm Wed, 07 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1925/028/001/2022-12-07/eztanda_baten_esperantzan.htm desideratum bat da Durangoko Azokaren aurtengo leloa: Eztanda. Gerediaga elkarteko ordezkariek begi bistako poz eta harrotasunez aurkeztu zituzten Siadeco etxeak egindako ikerketaren emaitzak 2016an lehenik, eta 2019an ondoren. Egonkortuta zirudien orduan 120.000 bisitariko langak, kultur programaren proposamenak ere ezarrita zirudien, eta sei milioi euroan kuantifikatua zuten azokaren eragin ekonomikoa, baina hurrengo urterako mila puskatan apurtu zen datu horien guztien sendotasuna koronabirusak eragindako osasun krisiarekin, eta nekez eman zitzaion buelta iazkoan ere, aurrez izena emanda antolatutako bisita sistemarekin. Beñat Gaztelurrutia Gerediaga elkarteko kudeatzaileak berotasun premian deskribatu ditu argitaratzaileak egunotan BERRIAn, eta kultur sistemak ere eskertuko du azokaren dentsitate, ikusgaitasun eta igurtzia berreskuratzea ere.

Bihurgune urtea izango da aurtengoa, ezinbestean. Gaur irekiko ditu ateak Durangoko 57. Azokak, eta horixe egongo da jokoan igandera bitarteko egunotan: Durangoko Azoka berriz Durangoko Azoka izatera itzuliko ote den ala ez. Ziurgabetasuna da nagusi. Eta horregatik da hain argia antolatzaileen desioa: eztanda bat nahi dute.

KULTUR PROGRAMA

«Azoka liburuen zein diskoen edukiez berba-trukerako gune ere izatea lortu behar dugula iruditzen zaigu». Esaldi horren bultzadarekin hasi zuen bere bidea Ahotsenea guneak Durangoko Azokan 2008an, aurten justu duela hamabost urte. Sortzaileek eurek kulturzaleei euren lanak zuzenean aurkezteko espazio bat behar zutela sentitzen zuten hainbat eragile batu zituen egitasmoak, eta, neurri batean, ekinaldi haren indarrarekin joan da azoka itxura aldatuz.

Gerediaga elkartearekin batera, egun, Ahotsenea, Saguganbara, Irudienea, Szenatokia eta Kabi@ guneek ere osatzen dute Durangoko Azoka, eta, bi urteko gorabeheren ostean, indar betean itzultzeko urtea ere izango da aurtengoa haientzat. Eta, hain zuzen, guztien artean antolatutako 250 kultur emanaldiko programak frogatzen du azoka saltokia baino gehiago dela.

IKASLEAK ETA GAZTEAK

Aurrez aurreko harremanak makaldu izanak kulturaren transmisioan ere izan du eragina, eta bi urte eman ditu Durangoko Azokak, esaterako, ohiko izan duen Ikasle goiza antolatu gabe. Hori ere berreskuratuko dute gaur, eta 1.500 ikaslek hartuko dute parte haientzako prestatutako tailerretan. Horrez gain, bereziki gazteentzako pentsatutako hainbat egitasmo ere prestatu ditu Gerediaga elkarteak. Ostiralean ikusiko da argien esfortzu hori programan. Izan ere, pandemiaren eraginez urritu egin da gazteek Durangoko Azokarekin izan duten kontaktua, eta horri buelta eman nahi diote antolatzaileek.

DIGITALIZAZIOA

Osasun krisiaren eraginez, kolpean bizkortu behar izan zuten martxa Gerediaga elkartekoek 2020an. Aurrez aurreko azoka egiteko zailtasunen eraginez, online denda bat jarri zuten abian urte hartan, eta, zailtasunak zailtasun, pozik azaldu ziren lortutakoarekin: ia 28.000 produktu saldu zituzten webgunearen bidez. Iaz ere mugatuta egin behar izan zuten aurrez aurreko azoka, eta webguneari eustea erabaki zuten. Aurten, azoka osoa eginagatik ere, «esperimentu» modura eutsiko diote online dendari. Antolatzaileek diotenez, «ohiko» azoka batean webguneko salmentek zer moduz funtzionatzen duten ikusi nahi dutelako.

Gaur hasi eta larunbatera bitartean, www.durangokoazoka.eus orriaren bidez ere erosi ahalko dira aurtengo nobedadeak. Horrez gainera, Ahotseneak antolatutako zuzeneko emanaldiak streaming bidez jarraitzeko aukera ere izango dute bisitari digitalek. Eta, hain zuzen, azokak aurrez aurre duen digitalizazioaren erronkaren ikur izan daitezke erabaki horiek guztiak.

MUSIKARIEN KORAPILOA

Musika banaketak bizi duen egoera ziurgabea kontuan harturik, aurten, lehenengoz, diskoez bestelako produktuak saltzeko aukera ere izango dute Durangoko Azokan izango diren musikariek. Poltsa bat edo kamiseta bat izan, elementu bakar bat saltzeko aukera zabaldu die Gerediaga elkarteak musikariei, eta ikusgarritasuna emateko Musikaren plaza izeneko gunea ere sortu dute Landako gunean. Musikariak bilduko ditu espazio horrek: 56 erakusmahai, guztira; 46 stand oso, eta hamar stand erdi, zehazki.

Azken urteetan ere agerikoa izan da musika entzuteko euskarri fisikoen krisia azokan. Iaz, esaterako, asko izan ziren beren musika CD edo binilo formatuaz bestelako euskarrietan banatzeko probak egiten aritu ziren musikariak.

PREZIOEN FAKTOREA

Inflazioarena da aurten Durangoko Azokan eragina izango duten beste faktoreetako bat. «Mehatxu» modura identifikatu zuen Beñat Gaztelurrutia Gerediaga elkarteko kudeatzaileak egunkari honetan bertan, esaterako. «Bizitza garestitzen denean, zerbait kendu behar da, eta normalean kultura izaten da kentzen diren horietako bat». Baina, herritarren erosahalmena txikitzearekin batera, kultur produktuen ekoizpena ere garestitu egin da azken hilabeteetan. Paperaren prezioak gora egin duelako, batetik, eta, bestetik, garraioaren kostuak ere gora egin duelako, eta, beraz, ikusi egin beharko da aldagai horiek guztiek zer-nolako pisua hartzen duten egunotan egingo diren salerosketetan. Gerediaga elkarteak aurten ere eutsi egin dio erakusmahaien azken urte luzeetako prezioari.

EUSKARA

Ia-ia lehen Durangoko Azokak ateak ireki zituenetik dago zabalik euskarak bertan izan beharreko presentziari buruzko debatea ere. 1965. urtean, lehen aldiaren ostean bertan azaldu zuen bere kezka Juan Mari Torrealdai zenak Anaitasuna aldizkarian: «Euskal liburuen azoka bat ikustean, batzuk adurretan geratzen dira (...) Niri, ostera aldrebes pasetan jat. Anketara etorri jat arima azoka batzutan. (...) Liburu orreetatik 300-era ez dira ailegetan euskarazkoa». Geroztik, izan dira euskara hutsezko azokak antolatzeko saiakera batzuk mahai gainean, baina ez dute izan jarraipenik. Oraingoz, hortaz, erakusmahaira doanari harrera euskaraz egiteko betebeharra da Durangoko Azokan saltzaileei eskatzen zaien baldintza ofizial bakarra.]]>
<![CDATA[«Musika generoak hilda daude»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1868/030/001/2022-12-07/musika_generoak_hilda_daude.htm Wed, 07 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1868/030/001/2022-12-07/musika_generoak_hilda_daude.htm Broadchurch telesailarentzat egindako lanari esker hedatu zen haren lana mundura 2010eko hamarkada erdialdean. 2020an kaleratu zuen Some Kind of Peace, bere seigarren estudioko diskoa, eta hura aurkezten izango da abenduaren 12an Bilbon. Bideo dei bidez aritu da BERRIArekin hizketan, Islandiako bere estudiotik.

Bira amaierako kontzertuetako bat izango da Bilbokoa. Zaren bezain ipurterrea izanik, hasi al zara kantez nekatzen?

Jarraitu nezake birarekin. Asko kostatzen da halako emanaldi bat prestatzea, argiak eta beste hamaika detaile zaindu behar direlako. Lehen emanalditik ongi joan da hau, baina uste dut 50. kontzertuaren bueltan heldu garela gailurrera. Jadanik ez dut egun osoa eman behar lanean, saioa ongi atera dadin. Arratsaldean agertokira igo, eta dena dago behar den lekuan. Eta, behin horra iritsitakoan, agian, geratzea da onena.

Dena kontrolpean izatea maite duzula dio azken diskoari buruzko promozio orriak. Hitz handiak erabili ohi dira halakoetan...

Bai, hala izaten da.

Baina bitxia da. 2009an zazpi egunez, egunero kanta bat sortu, grabatu eta sareratu zenuen, gero guztiak Found Songs diskoan sartzeko, eta metodo berarekin osatu zenuen 2011n Living Room Songs diskoa. Islandiako zazpi lekutan, zazpi astez zazpi sortzailerekin konposatu zenituen Island Songs diskorako kantak, leku bakoitzeko sortzaile bakoitzarekin bana, eta zure pianoarekiko erreakzioz notak txertatzen zituen software propio bat sortu zenuen Re: member diskorako 2018an. Kontrol egarri hori hackeatzeko modu bat izan daitezke horiek?

Izan daiteke halako zerbait. Oso interesgarria iruditu zait beti sorkuntza prozesua nola manipula dezakegun aztertzea. Egun bakoitzean abesti bat sortzeko proiektu horiek, esaterako, nire perfekzionismoa hackeatzeko modu bat izan ziren. Denbora gehiegi ematen nuen kanta bakoitzean, eta soka hori eten, eta zerbait sortu eta zuzenean plazaratzeko modu bat izan zen. Oso sentsazio ona utzi zidan horrek. Eta pianoak beren kasa txertatzeko sortutako software hori neure eskuak hackeatzeko modu bat izen zen: memoria muskularra erauzi nuen prozesutik. Gustuko ditut halakoak; bestela izango ez nituzkeen ideiak pizten dizkidate.

Era berean, sorkuntzari halako baldintzak ezarriz, irudi luke musika gertatu egin behar den zerbait dela zuretzat. Gertakari moduko bat dela sorkuntza.

Ez dut sekula sinetsi inspirazioan. Ez, behintzat, tradizionalki ulertu izan den moduan. Zugana etortzen diren kantei buruzko klixe hori, erabat inspiratuta zaudelako eta abar... Ez dut sekula sinetsi hori. Batzuetan nik neuk ere sentitzen dut kantak nigana etortzen direla, baina benetan gertatu dena ez da hori, prozesu baten parte da, aktiboki egin behar izan dudan zerbait. Ez da une batean gertatzen. Guk definitzen dugu kanta bat zer den, baina prozesua etengabe gertatuz doan zerbait da, eta, gero, etengabe gertatuz doan horretatik puskatxoak hartuz goaz, eta kanta deitzen ditugu, baina sorkuntza prozesua da lerro bat, gertatuz doana.

Ibai baten moduan?

Ibai baten moduan. Hor doa, etengabe, eta harritxoak hartzen ditugu handik. Baina etengabe mantendu behar dugu jarioan, ez duelako bere kasa bakarrik jarraitzen.

Aurreiritzi handirik gabe nahasten dituzu bateko zein besteko joerak zure kantetan. Zer iritzi duzu musika generoei buruz?

Generoak hilda daude. Niretzat, erabat hilda dago, eta, esango nuke, orokorrean ere, hiltzen ari dela. Ez ditugu behar. Musika jadanik ez dugu horren arabera entzuten. Spotify eta bestelakoek ere jadanik ez dute musika generoka antolatzen.

Gogaldiaren arabera antolatzen dute proposamena. «Triste zaudenerako kantak», eta halakoak erabiltzen dituzte.

Noski, horrek ere arazo asko sortzen dizkit, baina, hala eta guztiz ere, uste dut musika sailkatzeko modu hobea dela. Musikak zer sentiarazten digun hartzen du kontuan, eta zer egoeratan egon nahi dugun. Algoritmoak sortzen dituen playlist horiek mainstream-arentzako marketina baino ez dira, eta oso kitsch dira, «kafetegirako kantak», edo «euria egiten duenerako», baina beti pentsatu dut musika gogoaldiari lotuta dagoela, eta gehiago interesatzen zait niri eragiten didanaz aritzea, existitzen ez den kutxa itxi batean sartzen saiatzea baino.

Aipatu izan duzu inoiz Islandiako eszenak ere eragin duela musika ulertzeko modu horretan. Musikarien arteko harremana oso bizia delako, eta interes ezberdinak izanik ere asko lagunak zaretelako.

Besteak beste, horregatik izan da Islandia hain arragoa ona kreatibitatearentzat. Hemen sekula ez dugu generoekiko kezka handirik izan. Komunitateak sortzearekin lotuago egon da hemengo eszena.

Munduan zabiltza orain. Segitzen duzu eszena horri lotuta?

Ez dut hainbeste lanik egiten hemen, eta ez nago hain lotuta. Ez dut uste hemengo eszenaren parte naizenik, baina banaiz hemengo komunitatearen parte. Antzera pentsatzen dugun hainbat jenderekin egiten dut lan. Hemengo lagun asko ari dira zinemarako gidoigintzan edo musika indie tristea sortzen, egun euritsuetarako [barreak].

Zinemagintza aipatu duzu. Musikaren industria erori, eta soinu bandei esker lortu duzu zuk nazioarteko hedapena. Soinu bandak dira akaso CD berria?

Ez nintzen hasi soinu bandak sortzen, baina 2013an, 2014an eta 2015ean oso proiektu arrakastatsuen parte izan nintzen, eta entzule berri askorengana heldu nintzen. Spotify egun den bezain handi bilakatu aurretik izan zen hori. CDa hil zen, baina ez genuen haren ordezko egokirik, eta oso lagungarri egin zitzaidan alor hori, baina ez nioke inori gomendatuko soinu bandena bere musika zabaltzeko estrategiatzat erabiltzea: sekulako lana da.

2020an kaleratu zenuen Some Kind of Peace diskoa, eta haren pianorako berrinterpretazioak biltzen dituen diskoa kaleratu duzu orain: Some Kind of Peace. Piano Re-Works. Noiz bukatzen da abesti bat?

Abestiak ez dira sekula amaitzen. Fotoa zer puntutan aterako diezun, horixe bakarrik aukeratu dezakezu. Estudioan etengabe aritzen naiz lanean, eta uneren batean pentsatzen dut zerbait gustatzen zaidala, eta niri une horretan zerbait esaten didala, eta, klik!, fotoa ateratzen diot orduan, eta hala joaten da diskora. Baina horren ondoren kantek jarraitu egiten dute beren bidea. Zuzenekoetan ere, eman dezagun, emanaldi bakoitzean gauza txiki bakar bat egiten dudala ezberdin, ehun saioren ondoren, kasik beste kanta bat da jadanik.

Eta hori egiten duzu?

Horixe gertatzen da, bai. Ez da aurrez erabakitako ezer, baina entzuten badituzu disko zaharretako kantak, kontzertuan erabat ezberdin entzungo dituzu. Hori da zuzeneko musika, zauden lekura moldatu behar dituzu kantak.]]>
<![CDATA[Urdangarin orkestra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2006/031/002/2022-12-07/urdangarin_orkestra.htm Wed, 07 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2006/031/002/2022-12-07/urdangarin_orkestra.htm Badena eta ez dena. Bingen Mendizabalek moldatu ditu kantak orkestrarako, eta Iker Sanchez Silva aritu da zuzendari lanetan, eta, hain zuzen ere, kide izan dituen lagun horien lana nabarmendu nahi izan du Urdangarinek diskoaren aurkezpenean.

«Bizitzak sarri erakusten du/ badena eta ez dena,/ inoiz latz hartu banindu ere,/ gaur gozo hartu nauena». Badira hiru aste abestitik hartu du musikariak diskoarentzako izenburua, eta, dioenez, Bilboko Orkestra Sinfonikoarekin lan egin ahal izatea ezin une gozoagoa izan delako izan da. «Amets baten gailurra da. Egia bihurtu den ametsa. Hainbeste urte daramaten abesti propioak, Bilboko Orkestra Sinfonikoak interpretatuta entzutea ohore handia da».

Guztira, hamabost kanta ditu diskoak, eta Urdangarinen kanturik ezagunenetako batzuk ere badira tartean: Euria ari du; Bazkalosteko kafea; Anek idatzi dit zutaz; Munduari begiratzeko modu bat; eta Kideari, kasurako. Horiez gainera, badira aurrez sekula argitaratu gabeko bi kantu ere. Urdangarinek Kirmen Uriberen letrarekin osatutako Kontatu berriz da haietako bat, eta Mendizabalek diskoa zabaltzeko konposatutako Obertura da bestea.

«Argitasuna». Urdangarinen hitzetan hori izan du kantak aukeratzeko iparrorratz nagusia. «Ez nuen nahi dirdira huts izaterik, baina ibilbide argitsu aberats bat nahi nuen. Eta uste dut jadanik Bingenek [Mendizabalek] are argi gehiago txertatu diola berezko argitasuna zuen errepertorio horri».

Normalean filmetarako soinu bandak egiten ditu Mendizabalek, baina gustuz onartu zuen Urdangarinen moldaketak egiteko erronka. Aspaldiko lagunak dira biak, izan ere. Konpositoreak zehaztu duenez, moldaketak jatorrizko abestiez «bestelakoak» izan zitezen saiatu da, «beste irakurketa bat» izan zezaten, eta pozik geratu da emaitzarekin. «Entzuleak deskubritu egingo ditu kantak: hasiko da entzuten, ez du jakingo zein den, eta bat-batean, ttak!».

Duela urte eta erdi jarri zuten abian proiektua. Kontzertua eman zuten elkarrekin, esaterako, Bilboko Aste Nagusiko lehen egunean orain diskoan bildutako errepertorioarekin, eta irailean ere izan ziren Getxoko Muxikebarri aretoan (Bizkaia). Eta zuzenekorako egindako entseguak eta lana baliatu dute diskoa grabatzeko ere.

80 musikari baino gehiago biltzen ditu orkestrak, guztira, eta denek batera grabatu dituzte abestiak. Sanchezek gidatu zuen orkestra saio horietan ere, eta, azaldu duenez, musikariak taldeka grabatzea izaten da ohikoena halakoetan, baina zuzenekoen sentsazioari eutsi nahi izan zieten haiek. Euskalduna jauregian eta Gasteizko Ura estudioan egin zituzten grabazioak.

Entsegu dentsoak

Entsegu batzuk «estuak» eta «dentsitate handikoak» izan direla esan du Urdangarinek, eta diskoan parte hartzen duten sortzaile guztiek beren buruei jarritako exijentzia maila aipatu du Sanchezek horren motibotzat.

«Orkestra batekin aritzeak ez du ongi arituko zarenik bermatzen», azaldu du Urdangarinek. «Aukera hori alferrik gal dezakezu, eta batzuetan gertatzen da. Kasu honetan, denok baliatu nahi izan dugu 80 kideko orkestra batekin batera jotzeko aukera hori. Guztien artean kantak beste leku batera eraman dituzte, eta berpizkunde bat eskaini die horrek».

Otsailaren 25ean eskainiko dute hurrengo kontzertua Getxon (Bizkaia). Gainera, orkestrarako moldaketen partiturak ere prestatu dituzte, eta Bilboko Orkestra Sinfonikoak ez ezik, Urdangarinekin emanaldiak eskaintzeko aukera zabalduko die horrek beste orkestra batzuei ere. Maiatzean, esaterako, Aguraingo Musika Eskolako gazteekin batera arituko da zuzenean.]]>
<![CDATA[«Badaude mehatxu batzuk airean, eta ez dakit oso kontziente garen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1927/028/001/2022-12-06/badaude_mehatxu_batzuk_airean_eta_ez_dakit_oso_kontziente_garen.htm Tue, 06 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1927/028/001/2022-12-06/badaude_mehatxu_batzuk_airean_eta_ez_dakit_oso_kontziente_garen.htm
2021ean hartu zenuen Gerediagako kudeatzaile postua, eta geroztik euskal kulturaren hauskortasuna nabarmentzea suertatu zaizu beti. Hori behingoz atzean geratuko da aurten?

Ez dago jakiterik. Nik sumatzen dut argitaletxeak ari direla amaierarik ez daukan mendi bat igotzen, eta urtero kanpamentu batera iristen direla; azoka da hori. Hor berotzen dira, eta oxigeno pixka bat hartzen dute, baina azkeneko ekinaldia oso luzea izan da, ze geldiuneak ez dira behar bezalakoak izan. Badakit asmo handiekin datozela.

Pandemia aurreko salmenta kopuruetara iristeko esperantzarekin?

Gogoz eta premiarekin datoz, eta espero dugu espektatiba horiek bete ahal izatea, eta partaide horiek guztiak irribarre batekin bueltatzea etxera. Baina azoka ez da bakarrik salmenta, noski.

Baina aurtengoan berebiziko garrantzia izango du salmentak berreskuratzeak.

Durangoko Azokak ez du saltoki huts bat izan nahi, eta hortik doa azken urteetan hartu duen bidea. Kultur munduan kuku bat egin, sartu, arakatu eta hor dagoena aztertzeko leku bat ere izan nahi du, baina argi dago azokak ere hor egon behar duela, beste kultur egitarau hori guztia ere egon dadin. Bata ez dago besterik gabe.

Durangoko Azokaren inpaktu ekonomiko zuzena eta zeharkakoa sei milioikoa zela zehaztu zuen Siadeco etxeak 2019an egindako ikerketak. Hortik oso urrun egon dira azken urteetako zenbakiak.

Ez dut ikerketa zalantzan jarriko. Kontua da han zehazten zela, esaterako, Durangoko Azokara doan bisitari bakoitzak, gutxi gorabehera, 50 euro inguru gastatzen zituela, eta ez dakit benetan hala ote den. Hori da jendeak erantzun zuena. Gainera, une honetan, jendearen erosahalmena ere jaisten ari da, eta ikusi egin beharko da datozen urteetan joera zein den, ze nik uste dut hor badaudela mehatxu batzuk airean, eta ez dakit oso kontziente garen.

Zer mehatxu?

Bizitza garestitzen denean, zerbait kendu behar da, eta normalean kultura izaten da horietako bat. Erosahalmenarenaz gain, lanak argitaratzea ere asko garestitzen ari da: papera igo egin da, lehengaiak falta dira... Ikusi egin beharko da hor zer leku hartzen dugun eta nola konpontzen garen.

248 mahai egongo dira aurten, eta 2019an 264 izan ziren. Kezka sortzen dizue beherakada horrek?

Beti da bariazioren bat gora edo behera, badaudelako urtero etortzen ez diren egileak, erabakia urte horretan publikatu dutenaren arabera hartzen dutenak. Ez nuke esango azkeneko urteetan hemen faltarik gabe izan diren argitaletxeen artean inor falta denik. Akaso baten batek erakusmahai bat gutxiago jarriko zuen, baina 248 kopuru ona da. Hortxe kabitzen gara.

Musikariek zalantzaz beteriko garaia bizi dute, euskarri fisikoen krisia dela eta. Beherakada horren daturik baduzue?

Ez daukagu daturik. Jendarteak uste duena baino informazio gutxiago daukagu guk. Erakusmahaietan saltzen dena partaidearekin batera badoa. Informazio hori ez daukagu, eta, hein batean, eduki beharrik ere ez. Beherakadarik egon den, beraz, ez dakigu, baina badakigu Durangoko Azoka diskoak saltzeko gune bat dela, ikusi egiten dugulako hori: diskoak sinatu eta irten egiten dira hemen. Eta horrela izaten jarrai dezan nahi genuke, baina hor dago euskarriaren arazoa, noski, eta hori azokak bakarrik ezin du konpondu. Guk egin ahal duguna da lagundu. Digitalizazioak erronka horretan jarri du musikagintza, eta ez dut uste estrategia adosturik dagoenik. Bakoitza dabil ahal duena eta ahal duen moduan egiten, eta ez dago irtenbide errazik.

Orain arte merchandising-a saltzeko debekua ezarri izan du Gerediaga elkarteak, eta tentsio iturri izan da hori maiz. Aurten aukera hori zabaltzea erabaki duzue. Zergatik?

Musika arloarentzat ireki dugu ate hori, eta, hain zuzen, euskarri fisikoen arazo horri aurre egiteko da. Azoka ez da saltokia bakarrik, eta egileek nahi dute hemen egon, azken batean, erakusleiho handi bat delako, zabalkunderako eta zaleekin egoteko aproposa, baina askok ez daukate zer saldu, ez dutelako euskarri fisikorik prestatu. Baina azokan egon egin behar dute, eta, nolabait, diru sarrera batzuk bermatu. Musika dohainik ematen badute ere, beren zaleei zerbait eskuratzeko aukera emango diete. Argi daukagu ez dugula azoka azoka txiki bihurtzerik nahi, eta oso mugatuta zabaldu dugu leiho hori. Egile bakoitzak elementu bat saltzeko aukera izango du. Esperimentu bat izango da aurtengoa, eta gero baloratuko dugu.

Iaz, Bizkaiko Foru Aldundia egin zen Durangoko Azokan izan ziren lurralde horretako taldeen mahaien gastuaren kargu. Aurten ere izango da halakorik? Zabaldu egingo da ideia hori beste lurraldeetara ere?

Ez dakigu. Bizkaiko Foru Aldundiak erabaki zuen hori iaz azoka pasatu eta gero. Haiek erantzun behar dute hori.

Online denda mantentzea ere esperimentu bat izango da aurten?

Ikusi nahi dugu azoka «normal» batean benetan zer zerbitzu ematen duen, ze, berez, bost egunerako online denda bat antolatzea zorakeria bat da. Lan handia da. Aurreko urteetan beharrezkoa izan da, batez ere orain dela urte bi, eta gero pentsatu egin beharko dugu zer egin online denda honekin. Baina hori pentsatzea ez dagokio azokari bakarrik. Behar dugu online denda bat euskarazko sormen lanak saltzeko? Zer izan behar du bost egunerako edo urte osorako? Eta zer pentsatzen dute horri buruz gainerako eragile guztiek? Egingo dugu zerbait? Ze, mehatxu hori ere badakar digitalizazioak. Gero eta gehiago saltzen da online, eta salmenta hori plataforma handiek menderatzen dute, eta apurka-apurka eurek menderatuko dute euskal liburuen salmenta ere. Zer egingo dugu horren aurrean?

Azokaz harago doazen problemen katalizatzaile da azoka?

Katalizatzaile izan daiteke horretarako prest dagoena. Guk ikusten ditugun arazoak esan egiten ditugu, eta ahalegindu egiten gara konponbidea bilatzen, baina arazo horiek ez ditugu guk bakarrik ikusten. Azoka egunez harago ere gu prest gaude guztiekin beste kontu horietaz hausnartzeko.

Bi urtez, hizkuntzaren zein kulturaren transmisioan eten handia ekarri du pandemiak. Kezka iturri zaizue hori ere?

Ez gara horretaz arduratuta gauden bakarrak. Horregatik, aurten Ikasle Goiza berreskuratu da, eta deialdi berezia egin zaie gazteei ere azokara etortzeko. Eta, aldi berean, bagaude arduratuta azokara etortzeko ohitura transmititzearekin. Ikastetxearen bidez egiten dute txikienek lehen kontaktua, gero gurasoekin ere bueltatzen dira, guraso kulturazaleak dituztenak behintzat, eta eten bat dago hor, eta 40 urteren bueltan itzultzen dira ondoren. Horrek kezkatzen gaitu. Bi urtez ikastetxeak ez etortzea kezkagarria da, eta iaz ere ikusi genuen gazteenak ez zirela etorri: txanda sistema horren edo ez dakigu zeren erruz, baina gazteenak eta zaharrenak falta izan ziren.

Badago azokan euskararen presentzia ziurtatzeko neurririk?

Arreta euskaraz ematea eskatzen diegu standa jartzen dutenei. Uste dugu azokara datorrenak badakiela nora datorren, eta horrenbeste betetzen dela.

Plateruena berriz zabalduko dutela iragarri dute aste honetan. Urteak eman zenituen hango kudeatzaile lanetan. Nola ikusi duzu albistea?

Pertsonaletik erantzungo diot galdera honi. Urte bi itxita egon ondoren, zabaldu egingo dela entzutea oso pozgarria egin zait. Orain, ni bezala, uste dut Durangoko zein Euskal Herriko kulturazale asko zain daudela, benetan hor martxan jarriko dena nolakoa izango den ikusteko. Egitasmo publiko komunitario moduan aurkeztu du Durangoko Udalak, eta alde publikoa erakutsi zigun prentsaurrekoan, eta orain alde komunitario hori da mamitu behar dena: nork eta nola egin behar duen, zein baldintzatan eta abar. Horri forma ematea gehiago kostatuko da, eta, nik uste dut, hasi-hasi, beste horretatik hasi behar zela, baina behin martxan egonda, ahalegin guztiak egingo ditugu guk ere horri forma emateko. Udalak jarri du martxan, eta haien deiaren zain egongo gara.]]>
<![CDATA[Junkera, «liburukote» batean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1840/031/001/2022-12-06/junkera_liburukote_batean.htm Tue, 06 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1840/031/001/2022-12-06/junkera_liburukote_batean.htm Berpiztu filmaren aurkezpenean egon zen duela hilabete batzuk, eta Bilboko Arte Ederren Museoan egon zen atzo pelikularen izen bereko liburua aurkezten. Horregatik, lagunek, senideek, ordezkari politikoek eta kide izan dituen sortzaileek lagunduta, aurkezpenaren eta ospakizunaren arteko zerbait izan zen atzoko aurkezpena.

Gurpil aulkian sartu zen musikaria museora, maskara jantzita, lehenik, eta irribarrez, ondoren. Txaloka jaso zuten, eta besarkadak, laztanak, bostekoak eta esker keinuak jaso zituen gero. Egin zizkien bromak lagunei argazkiak ateratzeko orduan —ia kendu zion sonbreirua bati—, eta Alberto Palomera margolariak irakurri zuen gero Junkerak berak aurkezpenerako prestatutako testua. Dena esker oneko mezu eta dena lagun arteko ironia. Eta hor joan zen lanaren definizioa ere: «Eskerrik asko denei liburukote zoro honetan parte hartzeko eskuzabaltasun infinituagatik».

Sortzailearen ibilbide osoa biltzen du liburuak, diskoz disko. Joseba Martin kazetariak idatzi ditu lan bakoitzari buruzko testuak, eta 40 artistak espresuki libururako sortutako lan grafiko bana ere biltzen du argitalpenak. Tartean dira Sonia Rueda, Eramun Mendibelanda, Mari Puri Herrero, Miren Asiain, Mikel Urmeneta, Yolanda Mosquera eta Gaizka Peñafiel. Horrez gainera, Junkerak sortutako 400 abesti ingururen partiturak ikusi ahal izateko aukera ematen duen QR kode bat ere badakar lanak.

Martinek gogoratu zuenez, hasieran, «30 edo 40 orriko liburuxka bat» izango zelakoan hasi zen diskoei buruzko testuak idazten, baina hazten eta hazten ikusi zuen proiektua. «Azkenean bi kiloko artefaktua atera zaigu!». Disko bakoitzean Junkerarekin batera aritutako musikari eta artistak elkarrizketatuz osatu ditu testuak, eta, guztira, 40 pertsona ingururen ahotsak bildu dituela zehaztu zuen. «Batez ere, artistaren alde gizatiarra agertzen da. Estudioan gertatzen diren momentu dirdiratsu horiek ere deskribatzen dira, zeintzuetan kontua badoan norabide batean, baina, bat-batean, Kepak birbideratu egiten du eskura duen edozerekin, eta aldatu egiten da dena, eta, hasieran, denak zur eta lur geratzen dira, eta gero, amaitutakoan eta entzundakoan, emaitzarekin zeharo txundituta».

Estudioko energia oldea

Gertutik ezagutzen du Junkeraren obra Xabier Amuriza bertsolari eta idazleak, baita Junkera bera ere. Atzo gogoratu zuenez, diskoak grabatzen hasi aurretik jaso ohi zuten haren bisita etxean, eta maiz idatzi dizkio letrak. Lehen diskoan hasi zuten elkarlana, eta Amurizarenak dira, Maren zein Izaro kanten hitzak, esate baterako. Idazleak oroitu duenez, ordea, 2010ean izan zuen Junkerak hasi eta buka disko oso bat nola sortzen zuen ikusteko aukera, eta orduan bizi izandakoak hartu ditu oinarri Berpiztu libururako hitzaurrea idazteko. «Gazte-gazte ezagutu nuen. Ausart. Hots, bere ahalmen tekniko neurrigabeen eta bere inspirazio abiotsuaren jakile. Sen apurtzailea. Argi esanda, garaile bat. Artista horietakoa, zeinen azkenik ezin baita inoiz suposatu, beti berpizten baitira».

Eta energia olde baten pare deskribatzen du Amurizak Junkera estudioan lanean. Ideiak lehertzen. Moldatzen. Bihurritzen. Hasierako ideia, pixkanaka atzean utziz joan arte. «Aizu, Kepa! Ez al duzu uste honek ez duela hasierako planaren antzarik». Eta Junkeraren erantzuna dakar Amurizaren testuak gero. «Baina baietz duela nire antza!».

Durangoko Azokan egongo da salgai lana, eta 30 euroko prezioa izango du.]]>
<![CDATA[Kartzelak kolpatutako literatura bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2022-12-03/kartzelak_kolpatutako_literatura_bat.htm Sat, 03 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2022-12-03/kartzelak_kolpatutako_literatura_bat.htm Ta gueule fils de pute!». Kartzelako lehen egunak dakarren kolpearekin abiatu du Barruan komikia Gartxot marrazkilariak, eta kartzelatik atera ondorengo lehen egunak dakarren shockarekin amaitu. Azken binetan, espetxetik atera berri irudikatu du protagonista, gauez hor ere, bakarrik orduan ere, farol baten argitara. «Nolako poza!! Eta orain zer?». Komiki hori ez ezik, beste bi liburu ere argitaratu ditu Ataramiñek Durangoko Azokarako: Jose Mari Sagardui Moja Gatza-k idatzitako Zaldi berdea memoria liburua, batetik, eta Urrun da zeru urdina bilduma, bestetik, argitaletxeak 2002 eta 2017 bitartean kaleratutako testuak hautatuta.

2000ko hamarkadan ETAko kide izateagatik espetxeratutako gizon bat da Barruan komikiko protagonista. Fikziozkoa da haren izena, eta fikziozkoak dira kontatzen diren gertakariak ere, baina, egileak onartu duenez, oinarri erreala dute guztiek, Gartxotek berak bere larruan bizitakoekin eta beste euskal preso batzuek kontatutako pasarteekin osatu baitu kontakizun hori.

Autorea kalean da jadanik, baina, liburuko hitzostean azaldu duenez, ez du lana bere izen-abizenez sinatu nahi izan. «Zoritxarrez gaur egun ere preso ohiok maila askotan jasaten dugun estigmak behartu nau komiki hau ezizena erabiliz argitaratzera. Horrela ez balitz, agian nire lana galduko nuke, edota semeak arazoak izango lituzke eskolan, bikotekideak lanean... Kartzelak itzal luzea du kalean ere».

Huts egindako ihesaldia

Kartzela da, ezinbestean, Jose Mari Sagardui Moja Gatza-ren memoria liburuaren gai nagusietako bat ere. 22 urte zituela sartu zuten espetxean, 1980an, eta hamalau kartzelatatik igaro ostean, eta Parot doktrinaren eraginez aurreikusia zioten irteera eguna bi urte atzeratu ondoren, 2011n atera zen kalera azkenik, 31 urteren buruan, 52 urte zituela. Eta liburua atontzen lagundu dion Xabier Izagak azaldu duenez, «gordin» kontatzen ditu egileak, besteak beste, kartzelaldi horretan bertatik bertara ezagututako bortizkeria, sakabanaketa politikaren ondorioak eta jipoien kontaketak.

1993an Granadan [Espainia] egin zuen ihesaldi saiakera da liburuaren ardatz narratibo nagusia, eta, horrekin batera, espetxeko bestelako pasarteak ere tartekatzen ditu egileak.

Izagaren hitzetan, ordea, alderdi «epikoa» nabarmendu beharrean, alderdi «emozionala» da liburuaren muina. «Soka bat egin zuen kable batzuekin, zulo bat eginda atera zen teilatutik, harresiraino gako bat bota zuen, eta, zintzilikatu zenean, lurrera jausi zen. Besoak apurtu zituen, hankak ere bai, eta, han zaurituta zegoela, guardia zibilek jipoitu egin zuten. 1993ko martxoaren 6an izan zen hori, eta egun horretan berean, zazpi urte geroago, jaio zitzaion alaba ere: 2000. urteko martxoaren 6an. Eta, orduan, lur jota geratu zeneko egun hori helduleku bihurtu zitzaion, eta aurrera egiteko motibo. Eta hori da liburuaren zentzua».

Joseba Sarrionandiak idatzi du liburuaren hitzaurrea, Izagarena da hitzostea, eta Unai Iturriaga bertsolari eta irudigileak egin du azala.

Kolektibotasuna aldarri

Hogei urte beteko ditu aurten Ataramiñe argitaletxeak, eta, denbora horretan, euskal presoek idatzitako 47 liburu eman ditu argitara; saiakerak, nobelak, itzulpen lanak, komikiak, poemak eta bertsoak tartean direla. Haien artean dira 2002tik 2017ra bitartean urtero argitaratutako lan kolektiboak ere, eta haietan bildutako testuen antologia bat osatu du orain Jokin Urain Larrañagak: Urrun da zeru urdina.

Guztira, 150 egile baino gehiagoren lanak bildu dituzte argitalpen kolektibo horiek urteotan, eta haien arteko 71 hautatu ditu Urainek orain bildumarako. Euskarazko lanak lehenetsi ditu, eta kartzelarekin lotutako testuak hautatu ditu nagusiki. Egile bakoitzaren lan bakarra bildu du, bestalde, eta espetxean idatzitako euskal literaturari buruzko hitzaurre bat ere idatzi dio lanari. Hartan gogoratzen duenez, Bernat Etxeparek berak ere 1516an Biarnon preso emandako egonaldia aipatzen baitu Linguae Vasconum Primitae liburuan. «Kartzelako euskal literaturak ibilbide oso-oso luzea dauka, zorionez literaturarentzat, eta zoritxarrez egile horientzat».

Eta bata bestearen ondoren datoz espetxean idatzitako aipamenak edo espetxean idatzitako liburuenak Urainen hitzaurrean.

Ataramiñeko liburuak kaleratzeko, idazleen lana ez ezik, haien senideek emandako laguntza ere beharrezkoa izaten dela gogoratu du Oier Gonzalez Ataramiñeko kideak. Maiz, «kontrabandoan» atera behar izan dituztelako lanak kartzelatik. «Kolektibotasunaren aldarrikapen bat da hau, kolektibotasuna zigortuta dagoen gune batean».

Durangoko Azokan izango duten mahaian egongo dira salgai liburuak, eta baita egutegi bat ere.]]>
<![CDATA[Beste jaiotze basati bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2034/031/002/2022-12-01/beste_jaiotze_basati_bat.htm Thu, 01 Dec 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/2034/031/002/2022-12-01/beste_jaiotze_basati_bat.htm Jaiotze basatia berriz ateratzea, disko horrek 30 urte baino gehiago baititu, baina saiatu gara esentzia hori bilatzen». Aitor Gorosabel gitarra jotzaile eta abeslariak azaldu duenez, hastapenetaraino jo du Su Ta Gar taldeak estudioko bere hamabigarren diskoa sortzeko abiada bila. 1991. urtean kaleratutako lehen disko haren oihartzuna dakarrelako azkenak ere. Alarma deitu diote lanari, eta Jo Ta Ke Ekoizpenak zigiluarekin eman dute argitara. Abenduaren 6an zabalduko dute lana hala CD formatuan nola plataforma digitaletan, eta martxoan argitaratuko dute biniloan, LP bikoitzean.

Guztira, ia ordubetekoa da lana, eta 11 kanta biltzen ditu, baina Alarma egoera abestia da oraingoz zabaldu duten singlea. Erritmo bizian doan heavy kantu klasiko bat, Su Ta Gar taldearen hasierako diskoen abiadan. «Gero eta nabarmenagoa da/ klase arteko arrakala./ Berarentzat eskatzen ditu agintariak/ txalo zaparradak». Eta leloa ondoren: «Bizi oso bat zaurgarritasunean,/ bizi oso bat alarma egoeran». Gorosabelen gitarra soloen melodia bizi, garden eta ezaguna dator horren ostean, pasarte musikal erritmikoago bat, eta, beraz, hasi eta buka, Su Ta Gar taldearen zigilua darama kantak.

«Disko guztiek dute gure esentzia», azaldu du Gorosabelek, «baina, oraingoan, saiatu gara gaur egungo taldeei begiratu beharrean hasierako urteetan gehien eragin zigutenen erreferentzietara itzultzen».

Eta baietz Xabier Bastida gitarra jotzaileak ere, hortan saiatu direla diskoa sortzeko. «Batzuetan ematen du musikalki garapen bat egon dadin etengabe aldatu behar dela bidez, eta balekoa da hori. Guk sentitzen dugu gure hurrengo pausoak beti gustuko izan dugun bidean joan behar duela, eta, gainera, garatuz goaz gu ere, ez baitaude bi disko berdin. Baina argi daukagu betetzen gaituen musika estiloa hau dela: speed metala, thrash metala, bonbo bikoitza, parte lasaiagoak, riff itsaskorrak... Hor sentitzen gara eroso, eta hor sentitzen dugu gure esentzia, eta hori aldarrikatu nahi dugu. Zergatik ez jarraitu hor?»

2016an kaleratu zuten estudioko azken diskoa, Maitasunari pasioa izeneko amodiozko kanten bilduma, eta 2013koa da beren aurreko diskoa, Bizirik gaude. Eta, taldekideek onartu dutenez, «luze» egin zaie Alarma kaleratu arterako tartea. Bastida: «Gogotsu geunden. Baina ez da izan geldi egon garelako».

30 urte bete zituztenean, bira berezia antolatu zuten, esaterako, eta hura amaitu eta berehala hasi ziren Alarma diskorako abestiak sortzen. Pandemia heldu zen, ordea, itxita zeuzkaten kontzertu guztiak bertan behera gelditu ziren, zaildu egin zitzaien entseatzea, eta, horrenbestez, moteldu egin zen sorkuntza prozesua ere.

30 urte abiada bizian

Azkenean, aurtengo martxoan hasi zituzten grabaketak, Berrizen (Bizkaia), Lorentzo Records estudioan, Aitor Ariño teknikariarekin, eta «lasai» aritu direla esan dute, tarteka kontzertuak emateko geldialdiak ere eginda. Gorosabelekin eta Bastidarekin batera, Igor Diez baxu jotzaileak eta Galder Arrillaga bateria jotzaileak osatzen dute taldea duela hamar urtetik. Eta estudioan izan duten lasaitasunari esker musikari guztien ekarpenak gehiago igarri direla azaldu du Gorosabelek. «Ez dugu maketa bat izan hasieratik, eta bakoitzak bere konponketak egin ahal izan ditu horrela. Prozesua oso aberasgarria izan da».

Bastidak gogoratu duenez, 34 urte bete zituen taldeak abuztuan, eta ziztuan deskribatu du igaroaldi hori. Estudio lanez gainera, zuzenekoak, taldearen historiari buruzko komikia eta bestelako bildumak ere kontuan hartuz, guztira hogei argitalpen egin dituztela zehaztu du. «Ekoizpen bat ia urte eta erdian behin», kalkulatu du musikariak.

«Hamabigarren diskoa da hau», nabarmendu du Bastidak, «eta, igual, hemen daude Su Ta Garren 30 urteko ibilbideko pasarterik indartsuenak. Uste dut horrek badaukala meritua».

Zalantza ere izan dute diskoaren formatuarekin, halere. Bastida: «Oker ez banago Jaiotze Basatia izan zen Euskal Herrian LP eta kasete formatuan ez ezik CD formatuan ere atera zen lehen diskoa». Baina aldatu egin da dena Alarma diskoa kaleratu dutenerako. «Gero eta gutxiago kontsumitzen da musika ordubetez jarraian, gero eta gehiago izaten dira abesti solteak eta motzak. Hemen, sei minututik gorako hiru kanta daude, baina ez daude entzun gabe pasatzeko moduko hamar segundo».

Durangoko Azokan izango dira taldekideak diskoak saltzen, eta martxo erdialdetik aurrera hasiko dira zuzenekoak ematen; emanaldi sorta bat jadanik badaukate itxita, ekainera bitarte.]]>
<![CDATA[Kultur mahai batek gidatuta irekiko ditu Plateruenak ateak martxoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2022-11-30/kultur_mahai_batek_gidatuta_irekiko_ditu_plateruenak_ateak_martxoan.htm Wed, 30 Nov 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2022-11-30/kultur_mahai_batek_gidatuta_irekiko_ditu_plateruenak_ateak_martxoan.htm
Maider Larrañaga izango da gunearen koordinatzailea, baina, zehaztu duenez, kudeaketa hori «taldean» egingo du. Plateruena bultzatuko duen kultur mahaia aipatu du horren bermetzat, eta argitu du mahai hori ez dela sortu «kontsultarako» tresna izan dadin, «parte hartzeko gune bat» baizik. San Agustin kulturguneko langilea izan da Larrañaga azken urteetan, eta, azaldu duenez, Durangoko Udaleko teknikariez gainera, kulturgintzan dabiltzan herritarrak ere hartuko ditu Plateruena gidatuko duen mahai horrek, eta talde motor bat izango du gidari. Larrañaga: «Zenbat eta kultur mahai sendoagoa, orduan eta etorkizun oparoagoa izango du herrian».

Hiru ardatz nagusi izango ditu Plateruenaren jardunak aurrerantzean. Durango euskalduntzen laguntzeko espazio bat izango da, lehenik. Herriko elkarte eta eragileei aterpe emango die, bigarrenik. Eta euskal sortzaileentzako plaza bat ere izango da, hirugarrenik. Eta horretan «erreferente» izatea da arduradunen asmoa.

Plateruena sorkuntza gunea, esperimentazio gunea eta erakusleihoa ere izango dela esan du Larrañagak. Haren kultur programa «nagusiki euskaraz» izango dela ere zehaztu du, eta, era berean, Plateruena «euskarara gerturatzeko tresna bat» ere izan behar duela. Ostalaritzaren eta kultur programazioaren arteko oreka bilatzea izango da beste helburuetako bat. Erabaki gabe dute horretarako eredua, baina, Larrañagak argi utzi duenez, kultur esparruak izango du erabateko lehentasuna.

Orain arteko ondarea

Ane Abanzabalegi Durangoko Udaleko kultur zinegotziak eta Patxi Lakuntza Durangoko Udaleko zinegotziak hartu dute parte Plateruenarako proiektu berriaren aurkezpenean. Haren itxierak utzitako «hutsunea» nabarmendu du Abanzabalegik, esaterako, eta proiektuak Durangori ekarri dion guztia nabarmendu du Lakuntzak. «Arrasto handia utzi du Euskal Herrian». Kafe antzoki izandakoa jasotzean, bertan metatutako esperientzia guztia ere jaso du udalak, Lakuntzaren hitzetan. «Durangoko Udalak ez du soilik eraikin huts bat jasotzen, ondare kultural oso baliotsu bat jaso du». Abenduan hasiko du programa Plateruenak. AEK euskaltegiak mintzodromoa antolatuko du, udaleko musika bandak emanaldia eskainiko du, eta Alerta taldeak ere kontzertua emango du zuzenean. Gero, otsailean, Euskaltzaleen topaguneak ere beste jardunaldi bat izango du bertan, baina martxoaren 3an hasiko dira indar betean lanean. Horretarako aurrekontu «mardula» dutela iritzi dio Larrañagak, eta, horrekin, herriko eta inguruko elkarteei aterpe eta zerbitzua emateko moduan izango direla esan du.

900 kideko kooperatiba batek jarri zuen martxan Plateruena kafe antzokia, 2004an, Berbaro euskara elkartearen bultzadarekin. Eta, hain zuzen ere, kulturgintza eta euskara izan ditu ardatz gerora ere hamazazpi urteko jardunean; guztira, 2.000 kultur ekitaldi inguru antolatu ditu. Azkenean, ordea, arrazoi ekonomikoek behartu zuten itxiera, 2020ko abenduan. Eraikina udalaren esku geratu zen orduan, baina atea itxi bezain laster jarri zuten abian herritarrek Plateruena eta gero, zer? izeneko dinamika. Eta, paraleloan, beste prozesu parte hartzaile bat ere abiatu zuen udalak.

Bakoitzak bere aldetik jardunda ere, antzeko ondorioetara heldu dira biak: kudeaketa publiko eta komunitarioa behar du Plateruenak. Izan ere, eredu pribatuaren alde eginez gero, prozesu parte hartzaileetan jasotakoak ez betetzeko arriskua dagoela uste du udalak. Eta erronka dela onartuta ere, horregatik jo du kudeaketaren kargu egitearen alde.

Guztira, 22 elkarteren eta erakunderen, 34 kulturgileren eta saio irekietan parte hartu duten 82 lagunen ekarpenekin heldu dira ondorio horretara Plateruena eta gero, zer? plataformakoak. Eta Euskal Herriko zein atzerriko hainbat proiekturen kudeaketak aztertu dituzte udal ordezkariek: Azpeitiko San Agustin kulturgunea (Gipuzkoa) eta Madrilgo Matadero, kasurako.]]>
<![CDATA[Durangoko Azokak 930 nobedaderekin berreskuratuko du ohiko itxura]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/028/001/2022-11-25/durangoko_azokak_930_nobedaderekin_berreskuratuko_du_ohiko_itxura.htm Fri, 25 Nov 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1924/028/001/2022-11-25/durangoko_azokak_930_nobedaderekin_berreskuratuko_du_ohiko_itxura.htm Eztanda leloa aurtengorako, Beñat Gaztelurrutia Gerediaga elkarteko kudeatzaileak azaldu duenez. «Urte bi zailak pasatu ditugu, baina tunel ilun horren amaieran argi handi-handi bat ikusten genuen. Eta uste dugu hau izango dela pandemia aurreko azoka berreskuratzeko urtea, eta nahi dugu hau jai handi bat izatea».

Gune guztiekin eta programa osoarekin itzuliko da Durangoko Azoka aurten, beraz, eta haren nondik norako nagusiak aurkeztu dituzte. Www.durangokoazoka.eus webgunean ere kontsultatu daiteke jada egitaraua, osorik. Zehaztu dutenez, gainera, Badok atariarekin elkarlanean, indar berezia egingo dute musikaren sektorea sustatzeko.

MUSIKAREN PLAZA

Gaztelurrutiak esan duenez, Durangoko Azokan «oraindik» saldu egiten dira diskoak, biniloak eta bestelakoak, baina bihurgune handi batean murgilduta irudikatu du sektorea. Musikagintza banatzeko egungo joerek bazterrean utzi dituztelako euskarri fisikoak, eta sortzaileentzako diru iturria murriztea ekarri duelako horrek. Eta, horri erantzuteko, hiru bide zabaldu ditu azokak.

Batetik, nabarmendu egingo dute musikariei eskainitako esparrua Landako gunean. Musikaren Plaza deituko dutena ikusgarriago egingo dutela zehaztu du Gaztelurrutiak. Bestetik, Badok atariarekin batera, QR kodeak jarriko dituzte erakusmahaietan, azokan salgai jarritako disko berri bakoitzeko kanta bat entzuteko. Eta, azkenik, orain arte ez bezala, musikariek aukera izango dute, diskoak ez ezik, kamisetak, biserak eta poltsak ere saltzeko.

AHOTSENEA

Hamabost urte beteko ditu aurten Ahotsenea guneak, Miren Narbaiza musikari eta gunearen koordinatzaileak gogoratu duenez .«2007 hartan hasi ziren irudikatzen Durangoko Azoka salerosketa gune bat baino zerbait gehiago izan zitekeela». Eta pozik azaldu da urteurrena ohiko azoka batean ospatu ahal izango dutelako. «Jendea nahieran sartu eta irtengo da, eta desiotan gaude normaltasun hori bizitzeko, egunetik egunera. Uste dut denok merezi dugula, hainbeste puzzle osatzen ibili eta gero».

Plateruena kafe antzokian egingo dituzte musikariek zuzeneko aurkezpenak. 47 talde igoko dira agertokira beren lanak aurkeztera, eta izen zerrenda bat ere aipatu du Narbaizak; tartean dira Delirium Tremens, Xsakara, Merina Gris, Ines Osinaga eta Kokein. Streaming bidez ere zabalduko dituzte saio horiek. Literatur solasaldiak, berriz, Bartolome Ertzilla musika eskolan egingo dituzte.

IRUDIENEA

Guztira, 24 film luze, hamabost film labur, websail bat eta podcast bat emango ditu Irudienea guneak, Durangoko Zugaza zinema aretoan, baina, ezbairik gabe, Irati filmaren emanaldi bereziak erakarriko du arretarik handiena. Abenduaren 10ean izango da hori, 12:30ean.

Antolatzaileek zehaztu dutenez, aurrez ere Paul Urkijo zinema zuzendaria maiz izan da han bere lanak aurkezten, eta, urte horietan izandako harremanaren fruitu da emanaldi berezia. Hasieran, azoka egunak heltzerako areto komertzialetan egotekoa zen filma, baina estreinaldi komertziala otsailera atzeratu, eta, beraz, are bereziago bilakatu du horrek Durangoko emanaldia. Egunean bertan jarriko dituzte sarrerak eskuragai, Irudienean bertan, 10:30etik aurrera. Bi gonbidapen jaso ahalko ditu bakoitzak, eta ilarak sortzea ere espero izatekoa da, hortaz.

SZENATOKIA

San Agustin antzokia da Szenatokia gunearen egoitza. Han egingo dira irekiera ekitaldi ofiziala eta itxiera ekitaldia. Horrez gainera, antzerki eta dantza pieza laburrak ikusteko aukera ere izango da, abenduaren 8tik 11ra bitartean. Hamabi taldek parte hartuko dute programan, bakoitzak bi edo hiru emanaldi egingo ditu egunean, eta, beraz, 29 saio izango dira agertokian. Komedia, drama, pole dance ikuskizunak, antzerkia, dantza eta bestelakoak izango direla aurreratu dute. 12:30etik 20:00etara izango dira emanaldiak.

SAGUGANBARA

Pozik azaldu dira Saguganbara guneko antolatzaileak ere, bi urteren ondoren azkenik aretoa berriz ere osorik eta mugarik gabe baliatu ahalko dutelako. Haur, gazte eta helduentzat pentsatutako proiektuak hartzen ditu gune horrek, eta, aurkezpenez gainera, eguerdietan irakurketa librerako txokoa ere izango du bisitarientzat. Usue Egia ilustratzaileak diseinatuko du aurten gunearen dekorazioa.

TALAIA ETA KABI#BARRA_ABILDUA#

Ordu erdiko aurkezpenak antolatzen ditu Gerediagak Talaia izeneko aterkipean. Zabalkunde lanetarako gune bat da, eta Landako guneko Areto Nagusia izan ohi du egoitza. Aurten, Kabi@ guneak ere erabiliko du, ordea, gune hori, eta txandaka baliatu beharko dute. Abenduaren 8an, 10ean eta 11n egingo dituzte Talaiako aurkezpenak eta mahai inguruak, eta abenduaren 7an eta 9an hartuko du aretoa Kabi@ multimedia gaiei buruzko guneak.

Kabi@ gunearen programazioa, beraz, 7an eta 9an izango da Areto Nagusian. Irakasleentzako eta ikasleentzako tailer eta aurkezpenak egingo dituzte lehen egunean, eta «gamer villa» bat bilakatuko dute aretoa ostiralean. Bideojokoetan aritzeko eta rol jokoetan aritzeko aukera izango dute bisitariek goizean, eta bi alor horiei buruzko mahai ingurua antolatu dute arratsalderako.

TRANSMISIOA

Ikasle Eguna ere berreskuratuko du azokak, abenduaren 7an. 1.500 ikasle hartuko ditu goizean azokak, eta haientzako tailer sorta bat antolatu du Gerediaga elkarteak, azoka osatzen duten guneekin elkarlanean. Horrez gainera, abenduaren 9an Gazte Eztanda egingo dutela iragarri du Gerediaga elkarteko kudeatzaileak. Gaztelurrutia: «Mundu aldrebes honetan euskal kultura ez transmititzeak kezkatu egiten gaitu, eta gazteei dei berezia egin diegu, azoka honetara etorri eta azokak dauzkan ertz guztietan arakatu dezaten». Horregatik, ahalegin berezia egin dute egun horretako programan gazteak kontuan hartzeko.

'DA! PRO'

Landako guneak abenduaren 7an zabalduko ditu ateak, baina izango da bestelako ekitaldirik ere lehenago. Abenduaren 5ean egingo dute DA! Pro, esaterako. Duela lau urte abiarazi zuten proiektua, eta sortzaileek eta programatzaileek elkar ezagutu ahal izateko gune bat sortzea izan zuten buruan. Aurten, familientzako hamabi ikuskizun aurkeztuko dituzte, batetik, eta musikari lotutako hamahiru proiektu ere bai, bestetik.

AZOKA DIGITALA

Aurrez aurrekoa egiteko ezintasunak bultzatu zituen Gerediaga elkartekoak 2020an, lehenengoz, azoka digitala sortzera. Eutsi egin diote proiektuari geroztik, eta, aurten, abenduaren 7tik 10era eskainiko dute aukera nobedadeak azoka digitalean erosteko. Aurten behintzat proba egin nahi dutela iradoki dute Gerediaga elkarteko ordezkariek. Gaztelurrutia: «Aurrez aurreko azoka oso-oso-osoa izango dugu, baina eutsi egin diogu online azokari ere, ikusi nahi baitugu ohiko azoka batean zer funtzio bete dezakeen».

'ZU NON, HAN DA!'

Pandemiak behartu zituen Zu non, han DA! izeneko programa abiatzera, baina «oso arrakastatsua» izan da esperientzia, antolatzaileen hitzetan. Azoka egunak amaitu ostean, Euskal Herriko ehun liburu dendatik gora hartuko ditu azokaren oihartzunak. Nobedadeak jarriko dituzte erakusleihoetan, eta, aurten, lehenengoz, hainbat liburu eta disko aurkezpen ere egingo dituzte denda horietako batzuetan.

AURREKONTUA

Guztira, 670.000 euroko aurrekontua du azokak aurten -675.450 eurokoa izan zen 2019. urtean-. Erakunde publikoen laguntzak, babesle pribatuenak eta azokan erakusmahaia jartzen duten partaideen ekarpena kontuan hartuta ateratzen da kopuru hori. Horiek dira Durangoko Azokaren diru iturri nagusiak, eta guztiei eman dizkiete eskerrak Gerediaga elkarteko ordezkariek.

APARKALEKUAK

Azokan, Landako gunetik urrunen dauden aparkalekuetarako autobus zerbitzua ere jarriko du Gerediaga elkarteak. Hogei minutuan behin egingo dute joan-etorria, hain zuzen. Edonola ere, garraio publikoan joateko deia egin dute.]]>
<![CDATA[Gatibu, rocketik «harago»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2022-11-24/gatibu_rocketik_harago.htm Thu, 24 Nov 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2022-11-24/gatibu_rocketik_harago.htm EH Distopikala. Erdi tropikala, eta erdi distopikoa baita diskoa bera ere. Hain zuzen ere, bi mutur horiekin osatu dituztelako zazpi abestiak. Gardenki «alaia» baita musika, taldekideen hitzetan, eta, poz horrekin kontraste eginez, maiz, «azidoak» direlako hitzak.

Rocketik «harago» jotzea izan da Gatiburen erronka, Haimar Arejita gitarra jotzaileak azaldu duenez, eta erabat itxi gabe utzi duen adjektibo zein estilo zerrenda luze batekin osatu du gero diskoaren aurkezpena. «Hau da EH Distopikala, disko dantzagarria, alaia, tropikala, baditu erritmo latino eta afrikarrak, pixka bat funkia da, erritmo beltzez osatutakoa... besteak beste». Etzi zabalduko dute lan osoa sareetan, baina jadanik eman dute argitara hibridatze horren lekukotza ematen duen lehen singlea: Ezin disimulatu.

CD eta kasete formatuan kaleratuko dute lana, Durangoko Azokan ere izango dira, biniloan ere aterako dute aurrerago, eta martxoaren 18an emango dute lehen aurkezpen kontzertua Bilbo Arenan. Udara bitartean, gainera, hori izango da Euskal Herrian emango duten emanaldi bakarra. 7.500 ikusle hartzen ditu aretoak, guztira, eta jadanik pistako sarrera guztiak salduta dituzte.

Kazetarientzako ere egin dute diskoaren entzunaldi berezi bat Bilbo Arenako prentsa aretoan, eta, Gatiburen sinadura daramaten kantak izan arren, lehen kolpean identifika daiteke taldeak erritmo eta sonoritate berriak bilatzeko gogoa duela. Distortsio tanta bakar bat ere gabe doaz zazpi kantuak, esaterako, eta afrikar doinuko gitarra garbiak eta erritmo latinoak daramatzate maiz abestiek. «Guk ez dugu estilo bat inoiz jorratzen era ortodoxo edo puru batean», azaldu du Arejitak. «Ez dugu nahi, ez zaigu gustatzen, eta gure erara egiten dugu, gure akatsekin, eta gure zigiluarekin. Horregatik errekonozitzen da Gatibu dela, nahiz eta beste diskoez oso bestelakoa izan».

Uda aurretik grabatu zituzten lehen bi abestiak Gironako Music Lan estudioan (Katalunian). Diskoa zabaltzen duen Bizikleta hartu ta banoie izan zen haietako bat, eta single modura kaleratutako Ezin disimulatu izan zen bestea. Hor azaldu zitzaizkien merengea, musika elektronikoa, erritmo latinoak, parte dantzagarriak... Bi kanta horiek markatu diete disko osorako lerroa. Uztailean jo zuten bigarrenez Kataluniara, gainerako bost abestiak grabatzera. Jordi Mora aritu da soinu ingeniari lanetan, eta Emili Bosch b1n0 talde elektronikoko kidea izan dute ekoizle.

Arejitak azaldu duenez, besteak beste, Kataluniako estudio horretan grabatu dituzte beren lanetako batzuk Fito y los Fitipaldis-ek, Shakira-k zein Jarabe de Palo-k. «Oso toki ona da», laburtu du. Eta, hasieratik, argi izan zuten Boschen izena ere ekoizpen lanetarako. «Nahi genuen jende gaztearen inplikazioa, esperientzia gutxiko ekoizle ilusionatu bat», azaldu du. Sintetizadore batzuk ere berak grabatu ditu, gainera.

Eremu berrietara

Duela bi urte bete zituen hogei urte taldeak, eta onartu dute oraingoan orain arte landu gabe utzitako esparruetan probatzeko gogoz zirela.

Alex Sardui abeslariak, Gaizka Salazar bateria jotzaileak eta Arejitak osatzen dute Gatiburen muina egun, baina musikari talde zabalagoa izan dute ondoan diskoa grabatzeko: Ekain Alzola baxu jotzailea, Marc Clos eta Elisenda Fabregas perkusio jotzaileak eta Albert Costak, Marinu Feliuk eta Genis Bouk osatutako haize hirukoteak ere hartu dute parte. Bestetik, Juantxo Skalari abeslariaren eta Nerea Reparaz kazetariaren kolaborazioa ere izan dute EH Distopikala kantuan.

Zuzeneko handietarako talde zabal horrekin joatea da Gatibukoen asmoa. Bederatzi musikari izango dituzte, esaterako, Bilbo Arenan emango duten kontzertuan, baina zalantza dute kontzertu txikiagoetara ere talde osoarekin joaterik izango ote duten. Onartu dutenez, «fantasia guztiei» leku egitea izan baita haien asmoa diskoan, eta gerorako utzi baitute proposamen hori agertokietara nola eraman pentsatzea. Une honetarako, zehazki.]]>
<![CDATA[Oteroren euskal ondorengotza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2022-11-24/oteroren_euskal_ondorengotza.htm Thu, 24 Nov 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2022-11-24/oteroren_euskal_ondorengotza.htm Blas de Otero. Ordaindu gabeko letra bat liburua. Aspalditik da ezaguna Gabriel Arestik zion mira, eta, Jon Kortazar literatur ikerlariak azaldutakoaren arabera, palanka modura ere balio izan zion haren poesiak ordura arte landutako estetika sinbolistatik poesia sozialago batera jauzi egiteko. Ezagutzen zuten elkar, badago bien arteko elkarrizketa argitaratu bat ere, eta lagunaren poema guztiak euskaratzeko asmoa izan zuen Arestik. Ondorengo belaunaldietako beste 11 euskal idazleren itzulpen lanak ere bildu dituzte orain, eta horiekin osatu dute antologia.

Arestik ez ezik, Bernardo Atxagak, Joseba Sarrionandiak, Miren Agur Meabek, Gerardo Markuletak, Felipe Juaristik, Leire Bilbaok, Luigi Anselmik, Kirmen Uribek, Beatriz Txibitek, Harkaitz Canok eta Aritz Gorrotxategik ere hartu dute parte lanean. Blas de Otero fundazioak eman du argitara, Euskaltzaindiaren eta Bilboko Udalaren laguntzarekin, eta El Gallo de Oro argitaletxeak plazaratu.

Oterok Lourdes Iriondori eskainitako poema batetik hartu dute antologiarako titulua. Euskararik ez jakiteaz damu zen idazlea Euskaraz egin dezagun poeman, eta Koldo Izagirrek euskaratu zuen www.armiarma.eus webgunerako, 2016an. «Jaio nintzelarik, egin zidaten aurrenekoa mihi moztea ian zen./ Hori ziria sartu zidatena./ Orozkotik eta Durangaldetik nator./ Eskubide osoa neukan neure aurrekoen hizkuntza eskuratzeko./ Amamari entzuten niona baratzeko sagarrondo eta gereziondoen artean.// Protesta dezadan.// Ordaindu ez didaten letra erreklamatzen dut».

Eta jaiotzean lapurtu zioten herentzia hori berreskuratzeko keinu sinboliko moduko bat da euskarazko antologiaren argitalpena, proiektuaren bultzatzaileen hitzetan.

Jose Fernandez de la Sota idazlea da Blas de Otero fundazioko zuzendaria, eta, gogoratu duenez, proiektua martxan jarri eta euskal idazleekin kontaktuan jartzen hasi zirenean, berehala heldu zitzaizkien baiezkoak. «Horrek erakusten du zer-nolako bateratze indarra duen Oterok. Beste idazle bat izan balitz, oso zaila izango zatekeen».

Poeta bakoitzaren esku utzi zuten zer poema euskaratu, eta Arestiren itzulpen batekin hasi dute liburua: «Niri eta zueri orori deituko digute./ Zuk eta nik eta guztiok eginen ditugu/ goardiak heriotzaren aurrean./ Eta arriskua izanen da,/ bala batena.// Ongi dakizue. Nire, zure eta/ guztion bila etorriko dira./ Bai zure bila ere./ (Hemen ez da inor/ salbatuko)».

Oteroren dolu poema

Joan-etorrikoa zen Arestiren eta Oteroren artekoa, ordea, eta antologian datorren Nire adiskide Gabriel Aresti poeta euskaldunaren heriotzean poema da horren froga, Luigi Anselmik itzulitakoa. «Sekula eta beti/ defenditu zenuen etxea,/ gure aberri ttipi,/ belar-odolezko hau,/ anaia eta maisu horrek,/ ikusi Meli orain, malenkoniazko ilargi bilakaturik,/ entzun/ Nerea,/ Guria,/ Andere-Bihotzen/ txintxarria,/ Gabriel, euskal poesiaren iraultza,/ isildu, isildu zaitezte denok haren hilobiaren ondoan,/ norbait zelatan dabil, zuk baztertu zenuen gurutzea eskuan duela,/ gure gizaldietako etxeak bizirik iraunen du zure hitzean,/ zeuk irauten duzu gure etxean».

Ipuina poema itzuli du Miren Agur Meabek. Tabula rasa Felipe Juaristik. Hitzen defentsa egiten duen Hasiera izenekoa du Leire Bilbaok. Bosgarren kantua jostaria Kirmen Uribek. Gogo bizi tituluko sonetoa Harkaitz Canok. Eta Bernardo Atxagak itzulitako poema batek ixten du bilduma, azkenik. Bilbon, ume zela, Federico Garcia Lorca ikusi zuenekoa gogoratzen du Oterok. «Gogoratzen naiz Bilbon/ gogoratzen naiz eta ez naiz gogoratzen—/ nola azaldu zinen nire aurrean —hamahiru urteko mutikoa ni—/ La Xirguren eskutik/ —ilargia zeruan barrena doa/ ume bat eskutik hartuta—/ nola azaldu zinen aurpegi izugarri serioko ume bat bezala./ Gogoratzen naiz eta ez naiz gogoratzen/ Arriaga antzokian bandera errepublikarrak zebiltzala airean/ zure Bodas de sangre-ren inguruan.// Primeran gogoratzen naiz halere,/ zure benetako odol-ezteiak/ Viznarren/ ospatu/ balaz zulatu/ konplitu zirela eta ezin direla ezabatu».

Orain arte argitaratu gabeko argazki sorta bat ere badakar liburuak poema eta poema artean. Azaleko argazkia da horietako bat, eta bertan idazleak ageri duen irribarrea nabarmendu du Otero fundazioko lehendakariak. «Ikonografikoki ez gaude horretara ohituta».

Poza azaldu du argitaralpenagatik De la Sotak. «Haren lana itzultzea da poeta baten testua bizirik mantentzeko dagoen modurik onena». Itzulpenen kalitatea ere azpimarratu du, gainera. «Balio filologikoa du horrek, baina baita sekulako balio sinboliko handia ere».]]>
<![CDATA[Lurrarenak eta airearenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2022-11-22/lurrarenak_eta_airearenak.htm Tue, 22 Nov 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2022-11-22/lurrarenak_eta_airearenak.htm Yarin izeneko dantza ikuskizuna osatzeko, baina, ezberdintasuna ezberdintasun, hain justu ere, topo egin ahal izan dutelako osatu dute pieza. Bilboko BBK aretoak eta Sevillako Flamenko biurteak elkarlanean ekoitzi dute lana, eta bi gune horietan abiatuko dute emanaldiaren bira. Irailaren 29an izan ziren Sevillan (Espainia), zehazki, eta, ordukoan, zutik eta txaloka jarri zuten bi dantzariek Central antzokia, eta bi saio eskainiko dituzte orain BBK aretoan: urtarrilaren 14an eta 15ean. Frantzian, Espainian eta, seguruenik, Amerikan ere jarraituko dute emanaldiekin gero.

Izen ezaguna da Marin flamenkoaren esparruan: ibilbide luzea du atzean, eta Espainiako Dantza Saria jaso du aurten. Maiak ere bi hamarkada daramatza Kukai dantza konpainiaren buru, eta harekin euskal dantzak abiapuntu hartuta proposamen garaikideak taularatzen, eta 2017an jaso zuen Espainiako Dantza saria. Ezagutzen zuten elkar, beraz, eta elkarrekin lan egiteko gogoak bultzatuta hasi ziren aurreko udan elkartzen. Proba egiteko baino ez, hasieran behintzat. Baina berehala igarri zuten sintonia, eta hasi eta gutxira sortu zitzaien elkarrekin ikuskizun bat prestatzeko ideia.

Eta, entseguz entsegu, hala joan dira Yarin sortzen: bi dantzarien estiloak, tradizioak, eta are abizenen bigarren silabak ere batuz. Ordubete inguruko topaketa bat dela dio Maiak. «Ni oso ni naiz Yarin-en, eta Andres oso Andres da, baina bakoitzak bere lekutik abiatuta, etengabeko solasaldi bat osatu dugu». Baina betiere, kontakizun narratibo bat sortzeko inolako asmorik gabe, eta klixeei izkin egiteko borondatez.

Maiarekin eta Marinekin batera, Julen Axiari abeslari eta perkusio jotzailea ere izango da oholtzan emanaldi osoan zehar. Baina, Maiak zehaztu duenez, emanaldian ez da euskal doinurik entzungo, ezta flamenkoaren inongo palorik ere. Bi dantzarien topaketak sortzen duen giro «onirikoa» islatuko du haren musikak. Xabier Erkizia soinu artista, Sharon Fridman koreografoa eta David Bernues argi diseinatzailea ere izan dituzte lagun.

Sevillan egindako emanaldiaren zazpi minutuko bideo bat ere zabaldu dute sarean, bi dantzarien irudiekin. Biak elkarri aurrez aurre jarrita ikus daitezke agertoki beltz soil batean, biak beltzez jantzita, zapata beltzekin lurra jotzen bata, oinutsik jauziak ematen bestea. Lurrarena bata, airearena bestea. Eta, halere, elkarrenganantz, elkarren bila, eta elkarrekin.

«Bakoitza bere aldetik iristen da agertokira», azaldu du Maiak. «Bakoitza bere lengoaiarekin, tarte batez elkarrekin bizi dira gero espazio itxi horretan, eta bakoitza bere aldera itzultzen da amaieran, baina topaketa horren eraginpean».

Flamenkoaren argudioa

«Intentsua», «emozionala» eta «oso-oso humanoa» izango da ikuskizuna, Maiaren hitzetan. Eta bideoan ikus daitekeen estetika minimalista hori bera izango du eszenaratzeak. Beltza. Argiztapen zurixka bat. Eta kito.

Maiak azaldu duenez, orain arte ez dute flamenkoa sekula baliatu «ispilu» modura, baina bai «argudio» modura. Eta justu duela hogei urte Kukai dantza konpainiaren izenean, Tanttaka antzerki konpainiarekin batera sortutako 1937, gogoaren bidezidorretatik izeneko obrarekin gertatutakoa gogoratu du.

«Orduan joan ginen lehenengoz Euskal Herritik kanpoko plataforma profesional batengana, eta oso gogoan dut banaketa lanetan aritzen zen pertsona batek nola esaten zidan ahazteko hura guztia, ez zuela funtzionatzen, Euskal Herrian ulertzen zela eta sentitzen zela egiten genuena, baina kanpoan ez zuela zentzurik eta inork ez zuela ulertzen. Eta nik eskatu nion mesedez esplikatzeko ea zein zen diferentzia, ze sustrai zehatz batetatik abiatutako sorkuntza garaikide bat egiten saiatzen ari ginen gu, hain justu ere, flamenko dantzari askok egiten zuten gauza berbera, erabat maila unibertsalean eta erabat onartuta zegoen lengoaia batean. 'Non dago diferentzia?', galdetu nion. Eta oso presente izan dut argudio hori beti».

Sevillan eta Bilbon egon ondoren, besteak beste, Nimesen (Frantzia) ere izango da Yarin, bertan egiten den flamenko jaialdian. «Oso orokortuta dago bakoitzak beretik aritu arren, elkar topatzeko behar hori bai dantzarien eta bai ikus-entzuleen artean, baina, era berean, kontziente naiz Nimesen bi urtean behin flamenkoa ikusten duen ikus-entzule horrek, agian, lehen aldiz ikusiko duela euskal dantzari bat. Interesgarria izango da guretzat ere espazio horietako batzuk deskubritzea».]]>
<![CDATA[«Une honetan, ez naiz gai euskal gatazkaz edo egun gizon izateaz hitz egiteko, lehen pertsonan ez bada»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1911/020/001/2022-11-19/une_honetan_ez_naiz_gai_euskal_gatazkaz_edo_egun_gizon_izateaz_hitz_egiteko_lehen_pertsonan_ez_bada.htm Sat, 19 Nov 2022 00:00:00 +0100 Iñigo Astiz https://www.berria.eus/paperekoa/1911/020/001/2022-11-19/une_honetan_ez_naiz_gai_euskal_gatazkaz_edo_egun_gizon_izateaz_hitz_egiteko_lehen_pertsonan_ez_bada.htm
«Lehen gutarra nintzen,/ orain nitar nago». Mundumoduinmundu izeneko abestia sareratu zenuten lehenengo proiektua aurkezteko, eta lehen bertsoko esaldi horrek laburbil dezake proiektua. Erreferentzia egiten diolako Gu ta Gutarrak proiektuari, eta lan osoa gurutzatzen duelako nitasunaren eta gutasunaren arteko tentsio horrek.

IGOR ELORTZA: Bi edo hiru faktore gurutzatzen dira hor. Plazako jardunarekin izan nuen krisitxo bat, edo atseden falta bat, bestelako modu batzuetan berba egin ahal izateko. Gero, justu dator pandemia, eta harrapatzen du bakoitza dagoen moduan, eta ni harrapatzen nau 45 urterekin: bizitzaren erdian, kasurik onenean. Denoi eragin digu gogoetatu beharra, eta hortik dator asko ni-tik hitz egitea, nahiz eta ez gai estriktoki pertsonalei buruz aritu. Denok bizi dugu tentsio hori, geure buruari begira egote moduko bat, eta, aldi berean, premia moduko bat ere kolektiboarena. Esaldi horretan nik hori dena ikusten dut.

Nondik dator plazako krisi hori?

ELORTZA: Batetik, urte asko direlako, eta, bestetik, Gu ta Gutarrak haren ostean, niri behintzat, kostatu egin zitzaidan berriz egitea bat-bateko ibili horretara. Premia nuen bat-batekoak dauzkan mugetatik askatuago aritzeko, norbere ikuspegitik eta modu pausatuago eta gogoetatuagoan, hitzei ere beste zorroztasun bat bilatuz. Hori plazari eskatzea inposible bat da, eta, segurutik, hori gehiago zen gauzak beste era batera egiteko nire premia bat, eta ez plazaren problema bat.

Plazarekin krisian den bertsolari bat, eta musikagintzaren krisi betean dabilen musikari bat.

RAFA RUEDA: Sorkuntzan ez gaude krisian, baina argi dago merkatu deitu dena eraldaketa prozesu betean dagoela.

Nola jaso zenuen Igorren deia?

RUEDA: Komentatu zidan zer zeukan buruan, eta testuak irakurrita kolpea hartu nuen. Ez nuen espero horren zintzoak eta gordinak izatea. Iruditu zitzaidan oso ariketa ausarta, eta nitasun hain nabarmenetik idatzita egoteak biderkatu egiten zuela euren indarra. Hainbat momentutan neure burua ere ikusi nuen islatuta, eta, gainera, segituan ikusi nuen gure belaunaldiko jendearentzat oso-oso gertuko hitzak zirela. Lehen unetik pentsatu nuen haietako batzuk oso-oso ederrak zirela. Oso luzeak ere bai musikatzeko [irribarrez], eta bilatu behar izan dugu hori musikalki entzungarri egiteko bide bat.

Testu horiek ahalik eta kanten bilakatzea izan da erronka?

RUEDA: Bai. Igorrek bazeuzkan ideia batzuk ere, eta bertso batzuk deklamatuta pasatu zizkidanez, horrek erraztu egin du bilaketa.

Musikan igartzen dira zure unibertsoaren adar horiek: musika elektronikoa, pop kutsuko kantak, funk doinuak, bachata bat...

RUEDA: Lan hau ez dakit nola defini daitekeen.

Zuk baduzu definizioa?

ELORTZA: Hasieratik mezua izan zen, ez gaitezen jolastu, baina izan gaitezen ausartak. Ez nuen errepikatu nahi orain arte antzeko proiektuetan egindakoa. Eta ez dakit egindakoa definitu beharrik dagoen ere, nik neuk topatu diodan definizioa hau da: ikus-entzunezko bertso berriak.

Zergatik?

ELORTZA: Hasieratik asmoa izan delako kantak Youtuben zabaltzea, eta egotea hor hitzak, musika eta irudia; hori delako musika zabaltzeko egun gehien erabiltzen den kanala, eta hori delako, bertsoen ikuspegitik ere, garai honetako formatua. Garai batean bertso paperak zeuden bezala, eta gero bertso kaseteak eta bertso diskoak, eta gero bertso musikatuak, orain hori da kanala. Baina disko-liburuan ere batu nahi izan dugu diseinu txukun batekin. Beraz, nola definitu proiektua... Ez dakit.

Erantzun bat da hori ere.

RUEDA: Asmoa izan da open mind esaten dioten jarrerarekin aritzea. Bere testuak jaso ostean, oso modu intuitiboan joan da dena, ez aurrez pentsatutako estetika baten bila joan nahian. Pin-poneatzen aritu gara, oso prozesu polita izan da, eta nahiz eta piezak Igorren oso barrutik ateratako testuekin eraiki diren, ni ere banago bere testuetan, eta oso niretzat egon naiz lanean ni ere.

ELORTZA: Bertso sortak idatzi nahi nituen, eta horretan zurruna izan naiz. Musikara pasatutakoan, denbora batera egokitu behar zutenik edo gehiegi luzatuko zirenik pentsatu gabe. Eta horrek, gainera, kantu modura ere funtziona zezan egin du lana Rafak.

Testuetan Igor da mintzo dena, nabarmen, lehen pertsonan. Baina Anonyme Popular da proiektua eta ahotsaren trataeragatik, batzuetan, ez da erraz errekonozitzen haren ahotsa denik. Hori hasieratik zenuten argi, edo gertatu egin da?

RUEDA: Gertatu egin da. Behin jolasten hasten zarenean, batzuetan hari batetik tiratzen hasi, tira egin, ez dakizu non bukatuko den, eta hariak berak eramaten zaitu leku batera edo bestera. Izan zitekeen proiektu bat buelta asko behar zituena, oso testu luzeekin, neurri errepikapenekin... Hori dena musikaren lengoaian dinamiko egitea izan da erronka, eta, lanean hasterakoan, testuak oso malgu ikusten nituen, eta pixkanaka joan dira eratzen. Ez da behar izan buelta handirik.

Azkar joan da orduan?

ELORTZA: Baietz uste dut. Otsailean hasi ginen, eta ekainera bitarte sortu dira kantak.

RUEDA: Lanean martxoan hasi ginen kasik.

ELORTZA: Nahiko arin joan da. Intentzio batzuk bazeudelako izan da hori, eta, aldi berean, zabaltasun bat. Bizi dugun garaiaren eragina ere bada, baina nik uste dut lehen askoz ere zurrunagoak ginela, estetikoki edo bertsoak nola egin behar diren pentsatzean, esaterako, eta, aldiz, jolaserako oso garai onak dira. Batetik, hori, eta, bestetik, eta berriz ere adinera noa baina uste dut gu gaudela adin batean edo total akobardatzeko edo total ausartak izateko, edo horrelako zerbait, eta, zorionez, ausartzea eta jolastea aukeratu dugu.

RUEDA: Ideia planteatu zidanean, eta buruan zer data zerabilen esan zidanean, nik pentsatu nuen flipatuta zegoela. Ez diot esan orain arte... [Barreak]. Ez nion esan ezetz, eta lanean hasi eta, ba bai.

Biek konpartitzen duzue zuen diziplinaz kanpoko sortzaileekin elkartzeko joera.

RUEDA: Ezinbestean.

Ofizioak bultzatuta?

RUEDA: Bai, eta gure kulturaren nondiko norakoak ere hala eskatuta. Kontaktu horretara behartzen zaitu, eta beste diziplinetako artistekin lan egitera ere bai. Oso gutxi gara, eta denok ezagutzen dugu elkar. Orain, agian, ohikoagoa da diziplinartekotasun hori, baina, diziplina edozein dela ere, arazo berak ditugu denok. Sortze lana bera ere, batzuetan, oso antzekoa da, eta oso modu naturalean bizi izan dut hori.

ELORTZA: Nik nire zentroa bertsoetan ikusten dut, eta beste diziplina eta beste proiektu batzuetan ibilita ere, beti saiatu naiz pentsatzen besteetatik zer eroan edo ekar nezakeen bertsoetara. Gauzak beste zelanbait esateko beharra ikusten duzunean, beti jotzen duzu begiratzera ea beste zerk lagundu ahal dizun. Gainera, musika da niretzat nire bigarren zaletasun handiena, eta, zehazki, zuzeneko musika. Proiektu batzuetan ebidentea da hiru edo lau diziplina nahasten zabiltzala, baina, gero, igual zaude Bilboko Plaza Barrian a cappella bertsotan, baina zeure buruan badaude irakurritako poema batzuk edo landutako antzezlan bat ere, nahiz eta zu zurrun egon. Bakarlari bat oso literaturazalea denean igarri egiten zaio, eta oso dantzazalea edo oso antzerkizalea denean ere bai.

Jaio orduko eta Baina heuk be badakik dira laneko piezarik biluzienak. Euskal gatazkaz ari da bata, eta feminismoak eraginda, zeure burua berriz kokatu beharraz bigarrena.

ELORTZA: Ulertuko duzunez, egun bat egon naiteke kanta horietako bakoitzari buruz.

Lotuta daude bi kantak nolabait, halere, ez?

ELORTZA: Bai, bietan dago oinarrian zintzotasun erradikal samar bat. Uste dut bai gai batean bai bestean horretarako sasoiak direla. Zalantza garai batean bizi gara, eta ni, momentu honetan, ez naiz kapaz ez gai bati ez besteari buruz beste pertsona batean hitz egiteko. Ausartagoa eta ausartegia irudituko litzaidake zu-ka edo gu-ka hitz egitea bi gai horiei buruz. Nik momentu honetan daukat esateko nik bizi dudana.

Hala hasten da Jaio orduko. «Jaio orduko, gu bat/ nintzen ni jadanik,/ ez den herri bateko/ haurra izanik./ Zauri bat jaso nuen/ zaharragoengandik:/ zilborrean orbaina/ hor daukat oraindik./ Halako iraganik/ geroratzen lanik/ hartu izanak nik/ ia umetandik,/ mundurako leku bat ere eman dit».

ELORTZA: Esango nukeena da... Ez dakit... [Hitz zehatzak hautatzen] Ba, ni neu ere deseroso jardun naizela, baina aldi berean eroso, pixka bat askatzeko ere balio izan didalako. Uste dut, batetik, beldur pixka bat dagoela gai horri buruz gordin hitz egiteko, eta premia pixka bat ere bai. Eta, bestetik, badago joera orokor bat gatazkarena dramaren parametroetan planteatzeko, eta drama batean beti daude biktimak eta biktimarioak, eta erosoago kolokatzen gara denok gaiztoak eta onak dituen kontakizun horretan, baina nik uste dut tragedia modura ere uler daitekeela, dramak marrazten duen bitasun hori baino zabalagoa delako kontua, gehiago edo gutxiago, honek denoi eragin digun neurrian. Uste dut, baita ere, gaizto batzuk seinalatzen dituen irakurketa bat dela nagusi, eta ni ez nator bat irakurketa horrekin, eta kontakizun hori egin nahi nuen. Zintzotasunetik. Leziorik eman nahi gabe, baina, aldi berean, aipatuz eskertuko nukeela zintzotasun hori tragedia horren parte izan diren beste batzuen aldetik ere.

Eta hau dio Baina heuk be badakik kantaren bukaerak: «Onartik lenaukue/ komodue zana,/ ta beti azertetan/ ohitu ein hintzana./ Oin dana duk dudie/ ta kontraesana».

ELORTZA: Duela hamar urte gutxi batzuek bakarrik ikusten zuten, eta gaur egun hain garbi dago... Azken hamar urteotan, gure belaunaldiko gizon ia denoi eta ez emakume gutxiri gertatu zaigu, zorionez etorri den feminismoaren olatu honekin, geure burua oso berdinzaletzat geneukan arren, konturatu behar izan dugula hortik oso urrun gaudela gure egunerokoan. Deserosotasun pilo bat etorri zaizkigu horrekin eta baita galdera asko ere, eta ispiluaren aurrean egin beharreko galderak izan dira, gainera. Eta horrekin batera, baita berritu eta hobetu behar bat ere. Kolpe hori etorri da jada adintxo bat daukagunean, eta ibilbide bat eta hanka sartze batzuk ere bai, baina baita adin on batean ere, bere deserosotasun guztiekin ere, hobeak izateko, zer edo zelan esanda, horretarako prest egonez gero. Eta jakinik hori nor bere buruaren kontrako borroka bat dela.

Musikan ere sentitu duzue birkokatu behar hori?

RUEDA: Bai, bai. Ez da diziplina honi edo hari dagokion zerbait, askoz ere orokorragoa da. Gauzak bere onera etorri behar dira inoiz. Zure lekutik, jarri, ikasi, eta birkokatu, eta aurrera egin.]]>