<![CDATA[Ion Orzaiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 26 Apr 2019 08:36:20 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ion Orzaiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Politika publikoetan feminismoa txertatzeko deia egin diete alderdiei]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/009/001/2019-04-12/politika_publikoetan_feminismoa_txertatzeko_deia_egin_diete_alderdiei.htm Fri, 12 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1879/009/001/2019-04-12/politika_publikoetan_feminismoa_txertatzeko_deia_egin_diete_alderdiei.htm
Agirian bildutako proposamenak bost multzotan banatu dituzte: genero-zeharkakotasuna administrazioan; emakumeen kontrako indarkeria; zaintza eta ardurak partekatzea; emakumeen ahalduntzea eta parte hartzea; eta, azkenik, erakunde publikoen antolakuntzarako baldintzak.

Proposamen zehatzei dagokionez, berriz, indarkeria matxistari aurre egiteko baliabideen hobetzea, erakunde publikoetako aurrekontuen %1 berdintasun politiketara bideratzeko konpromisoa, kontziliazioa errazteko neurriak, profesionalak berdintasunean prestatzeko planak eta hizkera inklusiboa sustatzeko egitasmoak jaso dituzte, besteak beste, talde politikoei igorritako dokumentuan.

Arangurengo Udaleko berdintasun teknikari Josune Antxoren esanetan, garaia da berdintasunaren esparruan «neurri zehatzak» hartzeko: «Udaletako teknikariok 25 urte daramatzagu alor honetan lanean, Berdintasun Lege berria onartu berri dute Nafarroako Parlamentuan... Hortaz, badago oinarri bat; hemendik aurrera, zerbait gehiago eskatu behar dugu». Antxoren ustez, «errealitateari bizkarra emanda» bizi dira emakumeen eskaerak aintzat hartzen ez dituzten talde politikoak.

Arangurengo Udaleko teknikariak ezinbestekotzat jo du erakunde publikoen arteko elkarlana sustatzea, besteak beste, Nafarroako Berdintasun Institutua indartuz eta erakunde berri bat sortuz: Nafarroako Berdintasunaren aldeko Tokian Tokiko Entitateen Sarea.

Berdintasun teknikarien elkarteko kideek «kezka» agertu dute, bestalde, azkenaldian azaleratutako «erreakzio patriarkalaren» inguruan, eta eskuin muturreko erretorikaren oldarraldiaz ohartarazi dute. «Emakumeon eskubideak zalantzan jartzen dira beti, eta feministok adi egon behar dugu, eskubide horien aitortzan atzerapausorik gerta ez dadin», esan du Antxok. Iritzi horrekin bat egin du Antsoaingo Udaleko Berdintasun teknikari Eva Isturizek: «Kezkatzen gaituzte, bai, andreen lorpenen aurrean piztu diren erreakzio matxista eta patriarkalek, batez ere, zenbait indar politikoren ahotan, baina ezin dugu esan harridura sortzen digutenik».

Mugimendu feministaren bilakaera aztertzeko tenorean, azken bi urteetan Martxoaren 8aren karira antolatutako greba eta mobilizazio erraldoiak nabarmendu ditu Isturizek, eta gaineratu du «inflexio puntu» izan zirela. Horregatik, mugimendu hori «aintzat hartzeko» eskatu die talde politikoei: «Oker handia izanen litzateke aldarrikapen horiek kontuan ez hartzea, gaur egun, ez baitago feminismoaren tamainako mugimendu sozialik». Hala ere, politika publikoak errotik aldatzeko, «hainbat dinamika hautsi» beharko direla uste du.]]>
<![CDATA[Gares eta Gasteiz arteko bidean, Shanghai]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1964/010/001/2019-04-11/gares_eta_gasteiz_arteko_bidean_shanghai.htm Thu, 11 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1964/010/001/2019-04-11/gares_eta_gasteiz_arteko_bidean_shanghai.htm
Europa, Amerika, Asia eta Ozeaniako 50 bat herritan antolatu dituzte Korrikaren inguruko ekitaldiak, izan lasterketa txikiak Korrikaren beraren gisara, izan festa edota musika emanaldiak. Eta horiei gehitu behar zaizkie atzerriko euskaltzale taldeek era inprobisatuan eginikoak.

Korrikaren aurreko urteetan, ohikoak ziren Boiseko edota New Yorkeko irudiak: jendea Korrikaren aldeko kartelak eskuetan eta lasterka. Aurten, ordea, urrunago heldu da lekukoa. Sarean ikusmina piztu du, esate baterako, Noumea uhartean (Kaledonia Berria, Ozeania) grabatutako bideo batek: bertan, Korrikaren bideoklip ofizialaren bertsio bat egin zuten, kanak eta walis dantza tradizionalak, euskal dantzak eta hip-hopa nahasiz.

Ezpeletako talde batek (Lapurdi), bestalde, Txinaraino eraman du euskararen aldeko aldarria. Txinako harresi gainean egin dute korrika, pankarta eta ikurrina eskuan dituztela. Shanghaiko Euskal Etxeak ere Korrika propioa antolatu du, Qiandeng herritik abiatuta.

Atzerrian eginikoen artean, jendetsuenetakoak izan dira Mexiko Hirikoa eta Bartzelonakoa; ehundik gora lagun batu dira Korrikaren alde han eginiko ekitaldietara. Mexikoko hiriburuan, hainbat instituzio eta eragileren babesa izan dute; besteak beste, Etxepare institutuarena, Pluralia argitaletxearena eta Hizkuntza, Hizkuntzalaritza eta Itzulpengintza Eskola Nazionalarena: hizkuntza gutxituak izan dituzte gogoan. Kataluniako hiriburuan bezala, Europako beste hainbatetan ere egin dituzte antzeko elkarretaratzeak.]]>
<![CDATA[Urtebeteko kartzela zigorra, Molaren kriptan grabatzeagatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/013/001/2019-04-11/urtebeteko_kartzela_zigorra_molaren_kriptan_grabatzeagatik.htm Thu, 11 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1857/013/001/2019-04-11/urtebeteko_kartzela_zigorra_molaren_kriptan_grabatzeagatik.htm
2016ko udazkenean, Erorien Monumentuko irudiak grabatu zituzten Bernadek eta Carolina Martinezek, A sus muertos (Beren hildakoei) dokumentala prestatzen ari zirela. Kriptan ere jaso zituzten zenbait irudi, baina anaidiko kide batek salaketa jarri zuen haien kontra.

Epaiketan, Bernadek onartu egin zuen kriptako aireztatze saretaren barruan kamerak jarri izana. Adierazi zuen kamerak udalaren eremuan jarri zituela, eta argi utzi eraikina grabatzeko baimen guztiak zituela. Atzo argitaratutako epaian, ordea, magistratuak ontzat jo ditu akusazioaren argudioak: «Kripta ez da publikoari irekitako espazio bat, erabilera pribatuko leku bat baizik, sarrera mugatua duena. Gurutzearen Zaldun Boluntarioen Anaidiko kideak eta Elizako autoritateak bakarrik sar daitezke». Epaitegiak, hala ere, Bernad soilik jo du errudun, eta Martinez absolbitu. Epailearen ustez, Martinezen parte hartzea «ezin izan da frogatu».

Fiskalak bi urteko espetxe zigorra eskatu zuen auzipetu bakoitzarentzat, eta 12.000 euroko isuna. Akusazio partikularrak, berriz, bi urte eta sei hilabeteko kartzelaldia eta 10.800 euroko isuna. Defentsako abokatuek absoluzioa eskatu zuten epaiketan.]]>
<![CDATA[Ziegako hormek estalitako koloreak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/010/001/2019-04-10/ziegako_hormek_estalitako_koloreak.htm Wed, 10 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1913/010/001/2019-04-10/ziegako_hormek_estalitako_koloreak.htm
Migratzaileak, espetxe politika eta arrazakeria instituzionala mintzagai izan dituzte berriki NUP Nafarroako Unibertsitate Publikoan, espetxe ikasketei buruzko XIII. jardunaldien barruan. Paz Frances NUPeko Zigor Zuzenbideko irakasle eta Salhaketako kidea arduratu da jardunaldiak antolatzeaz. Haren irudiko, gizartean erroturik dagoen errealitatea da arrazakeria, eta horrek eragin zuzena du espetxe politiketan: «Elementu arrazistak eta klasistak agerikoak dira gizarteko esparru gehienetan, eta justizia administrazioa ez da salbuespena: ezin da espetxe politika ulertu, arraza eta klase kontzeptuak aintzat hartu gabe».

Horren adibide gisa, migratzaileak atxikitzeko zentroak aipatu ditu Francesek. «Erabat lotuta daude espetxe politika eta migrazioa arautzeko prozedurak, baita migratzaile horiek inolako deliturik egin ez duten kasuetan ere. Gero eta harreman estuagoa dago, esate baterako, migratzaileak kanporatzeko dispositiboaren eta kartzelaldiaren artean; eta, era berean, gero eta lausoagoak dira CIE atzerritarrentzako zentro itxien, errefuxiatu esparruen eta espetxeen arteko mugak».

Iritzi berekoa da Andres Garcia Berrio ere. Bartzelonako Iridia giza eskubideen aldeko elkarteko kidea da, eta aholkularitza juridikoa eskaintzen die baztertuta dauden pertsonei. Haren esanetan, jarrera xenofoboak ugaritu egin dira azkenaldian, eskuin muturraren goraldiak hauspotuta, baina «aurretik ere bazeuden» gizartean erroturik: «Migrazioa delinkuentziarekin lotzen duten diskurtso xenofoboek gora egin dute, eta diskurtsoen erradikalizazio horrek kutsatu egin ditu erakunde publikoak ere. Dena den, arrazakeria instituzionala ez da eskuin muturraren indarkeriara edota diskurtso xenofoboetara mugatzen. Atzerritartasun Legea, esate baterako, ez da neutroa, kutsu arrazista nabarmena du».

Zehazki, Espainiako Atzerritartasun Legeak migratzaileei «esparru normatibo bereizia eta murriztailea» ezartzen diela salatu du Garcia Berriok. «Praktikan, normalizatzen ari gara, besteak beste, Iruñean hamar urtez bizi izan den pertsona batek eskubide gutxiago izan behar dituela, eta, are okerragoa dena: eskubide horiek lan merkatuak baldintzatuta azaltzen zaizkigu, lan kontratu bat behar baita paperak lortzeko». Abokatuaren arabera, legeak berak sustatzen du esplotazioa: «Legez ezarria dago pertsona batek hiru urte eman behar dituela paperik gabe, lana eta etxebizitza eskuratu ahal izateko; horrek inpunitate espazio bat sortzen du, zeinean enpresariek paperik gabeko migratzaileak esplotatu ditzaketen».

2015. urtean, Espainiako Gobernuak Zigor Kodean hainbat moldaketa txertatu zituenez geroztik, gainera, migratzaile guztiei ezartzen ahal zaizkie ezohiko neurriak —paperak izan ala ez—; besteak beste, kanporatzea.

Francesen irudiko, sistemak bi gaitzen artean hautatzera behartzen ditu pertsona horiek: «Zigor Kodearen 89. artikuluak bidea zabaltzen du delituak egin dituzten pertsonak kanporatzeko, eta instituzioek horretara bideratzen dituzte ahalegin guztiak: ez dizkiete zigorrak murrizten, ezta baimenak ematen ere; traba handiak jartzen dizkiete, eta eskaintzen dieten aukera bakarra da alde egitea, zigorraren zati handi bat bete dutenean». NUPeko irakaslearentzat, horrek erakusten du sistemak berak «mesfidantzaz» so egiten diela etorkinei.

Auzibidean jarritako migratzaileekin lan egiten du Cristina Almeida Herrero abokatuak ere, eta uste du, gehienentzat, justizia sistema «labirinto» bihurtzen dela. «Adibidez, gaztelaniaz ez dakiten migratzaileei itzulpen zerbitzua eskaini beharko litzaieke. Nik urteak daramatzat abokatu lanetan, eta ikusteke daukat itzulitako sententzia bakar bat. Migratzaile askok ez dakite zergatik kondenatu dituzten ere».

Atxiloketatik kanporatzera

Garcia Berrioren esanetan, bestalde, espetxea edo epaitegiak soilik ez, «prozesu osoa dago arrazakeriak blaitua». Poliziaren jarrera eta «identifikazio nahiz atxiloketa arbitrarioak» jo ditu horren adibide gisa: «Poliziak kalean geldiarazi eta identifikatzen dituen pertsonen datuei erreparatuta, ikusiko dugu kolektibo batzuk askoz ugariagoak direla. Identifikatzen duten bertoko pertsona bakoitzeko, zazpi atzerritar gelditzen dituzte. Itxuragatik bakarrik, susmagarri dira».

Bartzelonako datuak eman ditu Iridia zentroko abokatuak, adibide gisara: «Migratzaileen %54,1 identifikatu ditu inoiz Poliziak; bertokoen artean, berriz, %2 inguru dira. Soslai etniko izugarria du polizien jardunak». Horri buelta emateko, neurri sorta bat proposatu du: «Espainiako eta Ingalaterrako udal batzuetan, prozedura berria aplikatu dute. Esaterako, atxilotutako eta identifikatutako pertsona guztien arraza zehaztu, eta atxiloketa bakoitza idatziz justifikatzeko beharra ezarri zioten Fuenlabradako Udaltzaingoari [Espainia]. Horren ondorioz, Poliziak atxikitako migratzaileen kopurua herenera murriztu da urtebetean; batez ere, magrebtarren kasuan. Zergatik? Bada, orain agenteek azalpenak eman behar dituztelako identifikatu edo atxilotu dituzten migratzaileen inguruan, eta horrek agerian uzten ditu aurreiritzi etnikoak».

Bat dator Almeida ere: «Oso zabaldua dago etorkinek delitu gehiago egiten dituztela dioen mitoa, eta faltsua da erabat. Gizartean aurreiritzi hori dagoenez, kontrol zorrotzagoak ezartzen zaizkie migratzaileei, eta, kontrol horien ondorioz, askoz gehiagotan jartzen dira auzibidean, batzuetan, arau-hauste administratiboak baino ez direnak delitu gisa tratatuta. Eta horrek elikatu egiten ditu, atzera ere, gure aurreiritziak. Sorgin gurpil bat da, eta kolektibo oso baten kriminalizazioa dakar».]]>
<![CDATA[«Bakartzea bikoitza da migratzaileon kasuan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2547/011/001/2019-04-10/bakartzea_bikoitza_da_migratzaileon_kasuan.htm Wed, 10 Apr 2019 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/2547/011/001/2019-04-10/bakartzea_bikoitza_da_migratzaileon_kasuan.htm
2001eko azaroaren 18an egin zuen estreinakoz Bogotatik Madrilerako bidea, artean 24 urte zituela. Hilabete iraun zuen aske: urte hartako Gabon gauean atxilotu zuten, lapurreta egotzita. Josek ez dio bere erantzukizunari izkin egiten: «Pobrezia eta delinkuentzia giro horretan hazi nintzen, eta, garai hartan, ez zitzaidan iruditzen gaizki jokatzen ari nintzenik. Niretzat, hori zen normalena. Badakit hanka sartu nuela, barruraino sartu ere. Damu naiz, baina gaizki eginikoa ordaindu dut».

Migratzailea izanda, epaileak automatikoki ukatu zion behin-behineko askatasuna, «gizartean errotu gabe» zegoela argudiotzat hartuta. Espetxetik espetxera ibili zuten epaiketaren zain egon zen denbora guztian. Lehen aste horietan, telefono dei bakarra egiteko baimena eman zioten. Etxera deitu zuen. «Beldurra eman zidan amari egia kontatzea, eta esan nion ongi nengoela».

Epaitua eta kondenatua izan ostean, FIES zaintza bereziko erregimena aplikatu zioten, eta, horren ondorioz, Espainiako kartzela ugari ezagutu zituen: Carabanchel, Malaga, Burgos, Zaragoza... Euskal Herrira ere mugitu zuten, Zaballako espetxera, hain zuzen. Ez du hango oroitzapen onik: «Oso gogorra izan zen. Ez nuen inor ezagutzen, ez nuen lagunik, eta familia oso urrun zegoen. Bizirik irautea zen nire eguneroko helburu nagusia. Istiluetan ez nahastea. Saiatzen nintzen burua lanpetuta mantentzen; kartzela barruan garbitzaile lanak egiten, adibidez».

Joseri ez zioten odol deliturik egotzi, baina hainbat kondena batuta, hamabost urteko espetxealdia ezarri zioten. Osorik bete zuen zigorra, gainera; paperik gabekoei ez baitiete murrizketarik edo hirugarren gradurik aplikatzen. Baimenik ere ez diote inoiz eman: «Behin-behinekotasun egoera erabatekoan mantentzen zaituzte. Ez dakizu zenbat denbora gelditzen zaizun hor barruan: bi urte? Bost? Zazpi? Epailearen borondatearen menpe zaude erabat». Duela bi urte utzi zuten aske. 24 urterekin sartu zen kartzelan, eta 40rekin atera. Zigorra, baina, ez da bukatu Joserentzat: paperik gabe, zailtasun handiak ditu lana aurkitzeko edota bere bikotekidearekin ezkontzeko: «Damoklesen ezpata daukat buru gainean, edozein unetan kanporatzen ahal nautelako. Eginikoa larrutik ordainarazi didate, baina, hala ere, badirudi justizia sistemarentzat ez dela nahikoa».]]>
<![CDATA[Lizarrako El Puy eskolan abusuak jaso izana salatu dute lau ikasle ohik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/008/001/2019-03-30/lizarrako_el_puy_eskolan_abusuak_jaso_izana_salatu_dute_lau_ikasle_ohik.htm Sat, 30 Mar 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1881/008/001/2019-03-30/lizarrako_el_puy_eskolan_abusuak_jaso_izana_salatu_dute_lau_ikasle_ohik.htm Diario de Noticias egunkarian. Izen bera ageri da salaketa guztietan: Jose San Julian Luna apaiza, El Puy ikastetxeko zuzendari izandakoa eta duela 25 urte zendua. Biktimen arabera, haurrek ikasgelan bertan pairatzen zituzten abusuak, San Julianek arbelera aterarazten zituenean. Gainera, abusuei izkin eginez gero, zigor fisikoak ezartzen zizkien; besteak beste, iletik tira egin edota belarrondokoak ematen zizkien.

Foruzaingoak herenegun erregistratutako salaketetako batean, ikasle ohi batek azaldu du 1963. urtean ikastetxeko zuzendariak biluzteko agindu ziola, eta horrela egonarazi zuela «10 edo 15 minutuz, bera begira zegoen bitartean». San Julian «pertsona sadikoa eta oso biolentoa» zela adierazi du salatzaileak, baina gaineratu du ez zela ikastetxeko abusatzaile bakarra: «Beste irakasle batzuek ere indarkeria erabiltzen zuten haurren kontra, inpunitate osoz». Salatzaile guztiek ohartarazi dute abusuak «ohikoak» zirela eta, orain arte lau salaketa jarri badira ere, biktimak askoz gehiago izan daitezkeela.

Gotzaintzak ez daki ezer

Nuestra Señora del Puy ikastetxeko zuzendaritza harremanetan jarri da egungo ikasleen familiekin, «lasaitasuna transmititu eta izan ditzaketen zalantza guztiak argitzeko».

Bestalde, Iruñeko Artzapezpikutzak nabarmendu du salaketen jomugan dagoen apaiza duela 25 urte zendu zela; «hortaz, ezinezkoa izan da testuingurua ezagutzea eta salatutako gertakarien egiazkotasuna frogatzea». Gotzaintzak dio, hala ere, «zero tolerantzia» aplikatuko duela «Elizaren barruan gertatutako edozein abusuren inguruan», eta biktimek salaketak aurkezten ahal dituztela «esparru kanonikoan, Elizaren egungo protokoloen arabera».]]>
<![CDATA[Hondeamakinak ohe azpian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/006/001/2019-03-27/hondeamakinak_ohe_azpian.htm Wed, 27 Mar 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1893/006/001/2019-03-27/hondeamakinak_ohe_azpian.htm
Otsail bukaeran hasi zen amesgaiztoa Osasuna, Amara Gaina eta Autonomia kaleetako bizilagunentzat. «Lanak urtarrilean hasi ziren, baina gu otsailaren 24ko gauean hasi ginen zarata nabaritzen. Lur azpitik zetorren hotsa, eta ezin genuen lorik hartu», kontatu du Herradorrek. «Nola hartuko genuen, ba? Zulagailua hortxe genuen, etxe azpiko lurra jaten, metroko zuloa egiteko».

Donostiako Udaltzaingoak eginiko neurketek ere egiaztatu zuten metroko lanek zarata maila gainditzen zutela. «Zazpi aldiz jarri zuten neurgailua nire logelan», gogoratu du bizilagunak. «Guztietan, 30 dezibeleko maila gainditu zuen zaratak, baina izan ditugu 60 dezibeletik gorako uneak ere». Kutsadura akustikoa arautzen duen udal ordenantzaren arabera, 22:00etatik aurrera zaratak ez luke 27 dezibeleko muga gainditu behar. 60 dezibeleko zarata erregistratu daiteke, adibidez, jendez betetako bulego batean edota errepide bateko trafikoa neurtzean. «Burrunba hori gauero eta hilabete oso batez jasan behar izatea tortura da».

Herradorrek gaineratu du kalte fisikoak ere pairatu dituztela lo ez egitearen ondorioz: «Antsietatea, loaren nahasmenduak, buruko minak... Medikazioa hartu behar izan dut horren ondorioz. Etxekideak eta biok alde egitea erabaki genuen, ezinezkoa baita hemen bizitzea».

Kalte fisiko eta psikologikoez gainera, kalte materialak ere salatu dituzte bizilagunek: Satorralaia metroaren aurkako bizilagunen elkarteak aditzera eman duenez, pitzadurak agertu dira Zarautz etorbideko etxebizitza batean, tunela egiteko lanen ondorioz. «Etxeak lehendik zituen pitzadurak handitu, eta arrakala berriak azaleratu dira. Hainbat salaketa aurkeztu ditu bizilagun horrek, baina inork ez dio konponbiderik eman», azaldu du plataformak, ohar batean.

Herradorrek ere utzikeria egotzi die erakundeei: «Hasieratik izan dute gure arazoaren berri, baina enpresak bereari eusten dio, informaziorik edo konponbiderik eman gabe; udalak, berriz, zaindu beharko luke lanak ondo egiten direla, baina ez dago kontrolik batere. Gure kexak bideratzen dituzte Ingurumen Sailera, baina ez digute ezertxo ere esaten».

Auziaz galdetuta, Eneko Goia alkateak nabarmendu du ordenantzak eta protokoloak bete direla: «ETS da eraikuntza lanez arduratzen den enpresa, eta, bizilagunen ezinegonaren berri izan genuen momentuan, harekin harremanetan jarri ginen. Orain, enpresa bera ari da neurketak egiten, eta, egoera egiaztatuta, hartu beharreko neurriak zehaztuko ditu». Bentaberriko geltokiko lanak jarri ditu adibide gisa: «Orduan, kexu azaldu ziren bizilagunak, eta enpresak erabaki zuen gaueko lanak gelditzea. Orain ere neurketa eta analisien arabera hartuko dira erabakiak».

Euskal Trenbide Sareak, ordea, ukatu egin du bizilagunen kexak jaso izana: «Bide ofizialetatik, behintzat, ez dugu auziaren berri izan», azaldu diote enpresako iturriek BERRIAri. «Orain arte, kexa formal bakarra erregistratu dugu Donostiako arreta bulegoan, bizilagun batena; horrez gain, posta elektronikoz, telefonoz edo beste bide batzuetatik ere heldu zaizkigu beste bederatzi mezu».

Enpresak nabarmendu du neurketak egin dituztela Amara Zaharreko lau etxebizitzatan, «homologatutako laborategi baten bidez». Horren ostean, hartu beharreko neurriak zehaztuko dituzte: «Erabateko ziurtasuna izan behar dugu gaueko lanak eteteko, lur azpiko harkaitza ez baita homogeneoa; neurketen emaitzak aldakorrak izan daitezke egunaren arabera. Ez da egun batetik bestera egin daitekeen prozesu bat».]]>
<![CDATA[PPk atea itxi dio Osakidetzako oposizioen iruzurra ikertzeari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/009/001/2019-03-22/ppk_atea_itxi_dio_osakidetzako_oposizioen_iruzurra_ikertzeari.htm Fri, 22 Mar 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1857/009/001/2019-03-22/ppk_atea_itxi_dio_osakidetzako_oposizioen_iruzurra_ikertzeari.htm
Ikerketa batzordea abiatzeko proposamena EH Bilduk eraman zuen atzoko osoko bilkurara, eta Elkarrekin Podemosen babesa jaso zuen. Orain hurrena abenduan egin zuten eskari bera, eta orduan ere ez zuten onartu, PPk ez zuelako babestu —EAJk eta PSE-EEk kontra bozkatu zuten—. Atzoko saioan beste proposamen bat ere aztertzekoa zuten: Darpon sailburua gaitzestea. Mozio hori babestekoa zuen PPk, eta hura saihesteko, dimisioa eman zuen Darponek —Nekane Murga izendatu dute sailburu, eta herenegun hartu zuen kargua—. Antzera gertatu zen abenduan: ikerketa batzordeari buruzko bozketa egin aurretik, dimisioa eman zuen Maria Jesus Mujika Osakidetzako zuzendariak, eta PPk azkenean ez zuen ikerketa batzordea babestu.

Taldeen arteko eztabaida

Aurrez aurreko gogorra izan zuten taldeek atzo. EH Bilduk gobernuko taldeen aurka jo zuen: «Zeren beldur zarete?». Nabarmendu zuen «argitu» egin behar dela zer gertatu den. Darponen «kudeaketa negargarriaz» ohartarazi zuen Elkarrekin Podemosek. Eztabaida hauteskundeekin lotu zuen EAJk, eta «zinismoz eta faltsukeriaz» jokatzea aurpegiratu zien EH Bilduri eta Elkarrekin Podemosi: «Martxan jarri duzue EAJ operazioa». PSE-EEk salatu zuen «epaitegi politiko» bihurtu nahi izan dutela parlamentua.]]>
<![CDATA[Iruña eta Iruñea artean galduta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/006/001/2019-03-19/iruntildea_eta_iruntildeea_artean_galduta.htm Tue, 19 Mar 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1913/006/001/2019-03-19/iruntildea_eta_iruntildeea_artean_galduta.htm Iruñea, Iruña, Irunia, Iruinea, Uruña, Uriña... Menderik mende, forma anitz hartu ditu Nafarroako hiriburuaren euskarazko izenak. Ez da fenomeno bakana: toki izen askotan antzeman daiteke bilakaera bat, euskaraz nahiz beste edozein hizkuntzatan. Normalean, baina, forma estandar bat nagusitu ohi da besteen gainetik, eta izaera ofiziala ematen zaio. Nafarroako hiri buruzagiaren kasuan, berriz, ez dago adostasunik, eta azken hamarkadetan irizpide kontrajarriak agertu dituzte Euskaltzaindiak eta administrazioak: akademiak Iruñea lehenesten du, eta hori nagusitu da euskara idatzian; Nafarroako Gobernuak, berriz, estatus ofiziala eman zion Iruña formari 1990. urtean, Euskaltzaindiaren gomendioei bizkarra emanda. Motiboa? Iruña izena hedatuago dagoela euskaldun eta -batez ere- erdaldun elebakarren artean, eta bide luzea egina duela hiriko hizkuntza paisaian.

Euskaltzaindiak 1979. urtean argitaratu zuen Euskal Herriko udalen izendegia. Bertan jada Iruñea azaltzen zen, eta ez Iruña. Garai hartan, Euskaltzaindiko Onomastika batzordeko buru zen Koldo Mitxelena. Ordurako, artikulu luze bat idatzia zuen Iruñea formaren alde -1958koa-, eta bertan azpimarratzen zuen forma hori zela zaharrena eta jatorrena.

Erabakiak, baina, polemika piztu zuen, baita euskaltzainen artean ere. Aita Polikarpo Iraizozkoak, adibidez, Iruña jo zuen egokiagotzat, eta beste artikulu bat idatzi zuen, Mitxelenari erantzunez. Euskaltzain nafarrak argudiatu zuen Iruña forma, ezagunagoa izateaz gainera, antzinako testu askotan azaltzen dela. Euskaltzaindiko arduradunek, ordea, ez dute irizpidea aldatzeko motiborik ikusten. «Mitxelenak proposatu zuenean bezain egokia da gaur egun ere», laburbildu du Roberto Gonzalez de Viñaspre Onomastika batzordeko buruak: «Iruña izena oso erabilia da eta iturri dokumental zaharrenetan ageri zaigu, hori ez du inork ukatzen. Mitxelenak frogatu zuen moduan, lekukotasun horiek guztiak gaztelaniaz, erromantzez edota latinez idatzitako iturrietatik datoz. Iruña aldaerak izan du, bai, erabilera zabala, baina betiere erdaraz, eta ez euskaraz».

Mikel Belasko hizkuntzalari eta Onomastika elkarteko idazkariarentzat, bietatik egokiena zein den ebaztea «ez da auzi erraza», denboraren lainoak lausotuta azaltzen baita izenaren jatorria bera: «Iruñea edo Iruña oso izen zaharra da. Jatorria ulertzeko, duela 2.000 urteko erroetara jo behar duzu, eta horrek zaildu egiten du dena».

Esanahiari dagokionez, ez dago hipotesi bakarra, baina filologo eta hizkuntzalari askok lotura zuzena egin dute hiri hitzaren eta Iruñea leku-izenaren artean. Horiekin bat dator Belasko: «Ptolomeo eta Estrabon greziar historialariek aipatu zuten hemen bazegoela Pompailon izeneko toki bat, eta haiek Pompeiopolis izenarekin itzuli zuten grezierara. Pompeioren hiria, alegia. Pompeio izena kenduta, ilon atzizkia gelditzen da, grezierazko polis [hiria] horrekin parekatzen dena. Eta ilon hori izanen litzateke, hain zuzen, Iruña edo Iruñea. Grezierazko hiria hitzaren gurasoa, nolabait esanda». Teoria horren arabera, erro komun bat izanen lukete Pamplona eta Iruñea izenek.

'Iruña', tradiziozko izena

Gaztelaniazko izenak ez bezala, euskarazkoak ez du, duela gutxira arte, forma ofizialik izan. «1990. urtera arte ez zen ofizialdu; hiriburuaren euskarazko izenak bi mila urte baino gehiago eman ditu ahoz aho eta euskalkiz euskalki, modu nahiko basan. Erabakia hartzeko unea iritsi zen arte: nola idatziko dugu hau agiri ofizialetan eta seinaleetan?». Galdera horri erantzuteko, Nafarroako Gobernuak txosten bat eskatu zion Euskaltzaindiari. Akademiak -Mitxelenaren lanak oinarri gisa hartuta- Iruñea formaren aldeko jarrera agertu zuelarik, baina, Nafarroako Gobernuak ez zion jaramonik egin, eta Iruña ezarri zuen, izenaren «tradizioa» argudiatuta.

«Iruña hedatuago zegoen hemengo kulturan Iruñea baino», azaldu du Mikel Arregi Euskarabidea institutuko zuzendariak. 1990ean, Arregi ez zegoen Nafarroako Gobernuko Hizkuntza Politikako departamentuan -PSNko Gabriel Urralburuk zuen aginte makila-, baina ezagun ditu Iruña forma lehenesteko erabili ziren argudioetako batzuk: «Irizpide sozialak erabili ziren Euskaltzaindiaren txostena aintzat ez hartzeko. Cafe Iruña, Los Iruñako, Mercairuña eta horien gisakoak ezagutzen zituen jendeak. Bazegoen forma horren aldeko tradizio bat, erdaraz, batez ere».

Iruñeko Udalak ere bat egin zuen Nafarroako Gobernuak hartutako erabakiarekin, eta gisa horretan idatzi zuen hiriaren izena afixetan, bideko seinaleetan nahiz txostenetan. Izena deklinatzeko garaian, ordea, men egin zioten Euskaltzaindiaren irizpideari. Hala, hiriaren izen ofiziala Iruña zela ebatzi arren, Iruñeko, Iruñetik eta Iruñera idatzi zuten agiri ofizial guztietan. Adituen esanetan, horrek «eskizofrenia puntu bat» erantsi dio auziari.

Berez, Iruñeko Toponimia Batzordeak 1997. urtean hartu zuen erabaki hori, Euskaltzaindiaren nahiz administrazioaren irizpideak uztartzeko xedez. «Kontsentsuzko irtenbide bat izan zen hori, asmo onez egina, baina itzultzaileoi sekulako buruhauste teknikoak ekarri dizkiguna», azaldu du Inma Erreak, Iruñeko Udaleko Euskara zerbitzuko buruak.

Batzorde horretan planteatu zen hiriaren izenaren inguruko auzia. Errearen esanetan, ordea, garai hartako agintariek deklinabidean bakarrik onartu zituzten aldaketak: «PSN, CDN eta EBren arteko hirukoa agintean zen Iruñeko Udalean, eta PSNko Joaquin Pascal zen toponimia batzordeko presidentea. Euskararekiko jarrera irekiagoa agertu nahi zuten, baina Iruñearen izena marra gorri bat zen. Hasieratik beretik oso argi utzi zuten izena bera ez zela ukituko».

Euskara zerbitzuko buruaren ustez, «hizkuntzaren esparrutik kanpo» sortutako arazoa izan zen hura, eta lotura zuzena du hizkuntzaren estatusarekin: «Halakoak gertatzen dira soilik normalizatu gabeko hizkuntzetan. Gaztelaniaz, adibidez, pentsaezina da halako eztabaida bat: akademiak ezarriko du irizpidea, eta jendeak izanen du bere iritzia, eztabaida batzuk sortuko dira, baina, horien gainetik, araua gailenduko da beti. Batera doaz autoritate akademikoa eta autoritate politikoa. Euskararekin, ordea, ez da hori gertatzen, eta ezbaian jartzen dira akademiaren erabakiak».

Egoera «eskizofreniko eta deseroso» hori bukatzeko eskatu du Erreak: «Erabakitzen dena edozer dela ere, irizpide bakar bat finkatu beharko genuke. Iruña baldin bada, horren arabera deklinatu: Iruñako, Iruñatik... Eta bestela, Iruñea izan dadila kasu guztietan. Izan ere, deklinabideak baditu bere arauak, eta horietatik kanpo mugitzen ari gara uneotan».

Biak ofizialak?

Arazo praktiko horiek saiheste aldera, Mikel Belaskok bestelako proposamen bat egin die Nafarroako Gobernuari eta Iruñeko Udalari: Iruñea eta Iruña, biak ofizial bihurtzea. «Alde batetik, Iruñea ofizialdu beharra dago, Euskaltzaindiak bultzatuta, forma hori baita euskara idatzian gehien erabiltzen dena; bestalde, Iruña ere zuzena da, eta historia luzea du. Hortaz, nik proposatzen dut Iruñea-ri lehentasuna ematea, baina Iruña ere aitortzea, alonimo edo aldaera gisa». Legealdia agortzear dela, baina, administrazioek ez dute urratsik egin, eta ez dirudi hauteskundeen aurretik auziari helduko diotenik.

Izena aldatzeko eskuduntza ez dagokio udalari, Nafarroako Gobernuari baizik. Mikel Arregiren ustez, baina, aldaketa oro Iruñeko Udalaren oniritziarekin egin beharko litzateke: «Iruñea formari izaera ofiziala emate aldera, beste edozein izen aldaketaren gisara tramitatu beharko litzateke. Horrek eskatzen du Iruñeko Udalak proposamena egitea gobernuari, beste kasu batzuetan egin den bezala, eta gero gobernuak bide emanen lioke eskaera horri».

Nafarroako Gobernuak izen aldaketa horiekiko agertu duen jarrera, baina, ez da beti berbera izan. UPNren agintaldian, esaterako, gobernuak atzera botatzen zituen eskaerak udalek euskarazko izena bakarrik ofizialdu nahi zutenean, gaztelaniazkoa baztertuta. Udalerri horiek auzitara jo behar izaten zuten euskarazko izena jarri ahal izateko. Orkoien da izen ofizialaren aldaketa auzitegian lortu zuen udalerrietako bat (2005ean). Izen elebidunen kasuan, ordea, gobernuak ez zuen oztoporik jartzen. Laukoa agintera iritsi zenetik, irizpide orokorra da udalen eskaerak bere horretan onartzea, Euskaltzaindiaren gomendioekin bat egiten badute, betiere.

Euskarabideko zuzendariak uste du, dena den, Iruñearen kasuak «ezaugarri propioak» dituela: «Gobernuarentzat konplikatua izan liteke erabaki hori praktikara eramatea. Iruñeak seinalizazioan, agirietan eta bestelakoetan duen eragina oso handia da, eta hori guztia ezin da egun batetik bestera aldatu. Prozesu bat beharko litzateke gizarteak aldaketa normaltasunez ikusi arte». Edonola ere, uste du Iruñeko Udalari dagokiola lehen urratsa egitea: «Hortik aurrera, ez genuke oztoporik jarriko».]]>
<![CDATA[Lehorra, kutsadura eta sua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/008/001/2019-02-28/lehorra_kutsadura_eta_sua.htm Thu, 28 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1874/008/001/2019-02-28/lehorra_kutsadura_eta_sua.htm
Derion (Bizkaia), ezbeharra eragin du suak: pertsona bat hil zen atzo, seminarioaren eta Sondikako aireportuaren artean dagoen baratze inguruan piztutako sutean. Derioko Udaltzaingoak jakinarazi duenez, sastraka multzo batek hartu zuen su. Goizuetan (Nafarroa), berriz, atzo goizaldetik ari dira suhiltzaileak eta basozainak, Berazkun auzoan piztutako sutea kontrolatzeko lanetan. Nafarroako Gobernuak jakinarazi duenez, bi helikoptero erabili behar izan dituzte, eta ur hegazkin bat ere eskatu diote Espainiako Gobernuari, garrak itzaltzeko. Ehun hektareatik gora erre dira dagoeneko. Nahita piztutako sutea izan daitekeela adierazi du gobernuak. Iruritan, Beintza Labaienen, Zugarramurdin, Ezkurran eta Kasedan ere piztu dira sute txikiagoak. Gipuzkoan, berriz, 30 eta 40 hektarea artean erre dira Zabalegi mendian, Aralarren. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailaren arabera, Amezketako aldetik sortu eta Bedaio arteko mugaraino zabaldu zen sua. Jaizkibel mendian ere piztu zen sutea, hiru lekutan gutxienez, eta errepidea itxi behar izan zuten.

Suteena ez da, baina, eguraldiak eragindako albo kalte bakarra. Azken egunetan, nabarmen handitu da kutsadura atmosferikoa, Iberiar penintsulan egonkortu den antizikloiaren eraginez. Hala, OME Osasunaren Mundu Erakundeak egokitzat jotzen dituen parametroez gaindiko datuak jaso dituzte Euskal Herriko neurgailu askok. OMEren irizpideen arabera, gehienez 50 mikrogramo PM10 partikula antzeman beharko lirateke metro kubo bakoitzeko. Azken egunetan, Euskal Herri osoko hogei bat neurgailuk gainditu dute kutsadura maila hori, eguneko uneren batean. Basaurin erregistratu dute azken egunetako kutsadurarik handiena, metro kubikoko 104 mikrogramo PM10 antzemanda. Bilbon, 53 mikrogramo detektatu dituzte; eta Iruñean, berriz, 64.

Normalean, ibilgailuek eta fabrikek partikula kutsagarri ugari isurtzen dituzte atmosferara, baina kutsadura hori barreiatu egiten da. Oraingoan, berriz, tenperatura altuek eta prezipitaziorik ezak berekin ekarri dute kutsadura airean pilatzea. Ekologistak Martxan taldeak salatu du administrazioek ez dutela neurririk hartu «trafikoa murriztu eta herritarren osasuna bermatzeko». Espainiako legeen arabera, alerta egoera ezarri ahal izateko, neurgailuek 35 egunez gainditu beharko lukete gehienezko kutsaduraren langa. Ekologistak Martxan-en ustez, ordea, araudi hori «malguegia» da, eta OMEren irizpideak aintzat hartzeko eskatu du.

Aldaketa, datorren astean

Arnaitz Fernandez meteorologoaren esanetan, azken hiru asteotan Iberiar penintsularen gainean egon den antizikloiaren eraginez igo dira tenperaturak. Polenaren ugaritzea ere horren ondorio dela esan du. Hala ere, zenbait urtean behin gertatzen den fenomeno batda: «Oraingoz, normala dela esan dezakegu. Maizago gertatuko balitz, klima aldaketaren eraginaz hitz eginen genuke». Aste honetan, meteorologoek ez dute espero egoera zeharo aldatzea. Hurrengoan, bai: «Gaurtik, ipar-mendebaldeko haizea sartu eta sentsazio termikoa apur bat jaitsiko da, baina ez dugu prezipitaziorik espero. Heldu den astean, berriz, antizikloia mendebalderantz mugitu, eta fronteren bat izan dezakegu asteazkenetik aurrera».]]>
<![CDATA[Bi anaiari apaiz batek egindako abusuak salatu dituzte Garesen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/006/001/2019-02-27/bi_anaiari_apaiz_batek_egindako_abusuak_salatu_dituzte_garesen.htm Wed, 27 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/006/001/2019-02-27/bi_anaiari_apaiz_batek_egindako_abusuak_salatu_dituzte_garesen.htm
Garesko eskola erlijiosoko auziari dagokionez, biktimak berak eman du horren berri SER irrati katean, elkarrizketa batean. Guillermo ezizenarekin aurkeztu zuten, eta ahotsa distortsionatu zioten, inork ez ezagutzeko.

Elkarrizketan, gizonak kontatu du Erreparaziokoen ikastetxeko erizaintza gelan aritzen zen apaiz batek sexu abusuak egin zizkiola, artean 12 urte zituela: «Izugarria izan zen; horrelako eraso bat sufritzea, hein handi batean, barruan daramazun haurra hiltzea da». Abusuak jasan ostean, eskolako bulego batean sartu, eta amari hots egin zion: «Ama, ez bazara nire bila etortzen, ez nauzu berriz ikusiko». Ama heldu zenean, ordea, mutikoa ez zen ausartu gertatutakoa azaltzera. «Duela urte asko hil zen, egia jakin gabe».

Ez zen kasu bakarra izan. Handik zenbait urtera, Guillermok jakin zuen anaia batek ere abusuak pairatu zituela. Bere buruaz beste egin zuen mutikoak, eta idatzita utzi zuen gertatutakoari buruzko testigantza, Guillermori zuzendutako gutun batean: «Eskutitza zabaldu nuenean, bihotza erori zitzaidan: ezin nuen sinetsi niri eraso zidan apaiz hori izan zela anaiaz abusatu zuen bera, eta urte horietan guztietan ez nintzela ezer esateko gai izan; birrindu egin ninduen horrek».

Guillermok ez zuen salaketarik jarri, «erasotzailea aspaldi hil zelako, eta zentzurik ez zuelako», baina Iruñeko Artzapezpikutzan eman zuen gertatutakoaren berri. Nafarroako gotzainak, ordea, ez zion laguntzarik eskaini. «Hormigoizko harresi batekin egin nuen topo: nire anaiaren gutuna entregatzeko eskatu zidaten; esan zidaten han kutxa bat zeukatela gisa horretako testigantzaz betea, eta hortik ez zela inoiz aterako. Nik, jakina, ez nuen halakorik onartu».

BERRIA harremanetan jarri da Garesko Erreparaziokoen ikastetxeko zuzendari Jesus Santerrekin, eta auziaz galdetu dio, baina, haren esanetan, «orain» ari dira gertatutakoaz jabetzen: «Hedabideen bitartez izan dugu horren berri, eta ezustean harrapatu gaitu». Zuzendariaren esanetan, ikastetxeko komunitatea «harrituta eta atsekabetuta» dago gertatutakoarekin. Zuzendariaren arabera, inoiz ez zuten salaketarik jaso: «Nik dakidala, horren berririk ez zuen ez ikastetxeko zuzendaritzak, ezta kongregazio erlijiosoak ere». Artzapezpikutzan argibideak eskatu ditu BERRIAk, baina erantzun diote «Erromatik» kudeatzen dituztela halako auziak.

Beste lau salaketa

Garai berekoak dira Donostiako elizbarrutian azaleratutako kasuak ere. Jose Ignacio Munilla gotzainak eman zuen horien berri, astelehenean, Radio Euskadin egin zioten elkarrizketan. Haren esanetan, duela bi urte izan zuten abusu horien berri, Juan Kruz Mendizabalen auzia argitara atera ostean. Zehazki, lau biktimaren testigantzak jaso zituzten, «duela 38-50 urte» gertatutako abusuei buruzkoak. Donostiako elizbarrutiak ez du eman lau abusatzaile horien izen-abizenik. Azaldu du horietatik bi hilik daudela, eta, beraz, ezin direla epaitu, eta beste bi kasuak «preskribatuta» daudela. Auzia argitzeko, «Vatikanoak ikuskatutako prozesu kanonikoa» abiatu zuen gotzaintzak. Azaldu dute abusatzaileek errua aitortu zutela eta «zigor kanonikoa» ezarri zietela.]]>
<![CDATA["Halako eraso bat sufritzea, hein handi batean, barruan daramazun haurra hiltzea da"]]> https://www.berria.eus/albisteak/163330/halako_eraso_bat_sufritzea_hein_handi_batean_barruan_daramazun_haurra_hiltzea_da.htm Tue, 26 Feb 2019 07:37:19 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/albisteak/163330/halako_eraso_bat_sufritzea_hein_handi_batean_barruan_daramazun_haurra_hiltzea_da.htm Garesko eskola erlijiosoko auziari dagokionez, biktimak berak eman du horren berri SER irrati katean, elkarrizketa batean. Guillermo ezizenarekin aurkeztu zuten, eta ahotsa distortsionatu zioten, ez ezagutzeko.
Elkarrizketan, gizonak kontatu du Erreparaziokoen ikastetxeko erizaintza gelan aritzen zen apaiz batek sexu abusuak egin zizkiola, artean 12 urte zituela: «Izugarria izan zen; horrelako eraso bat sufritzea, hein handi batean, barruan daramazun haurra hiltzea da». Abusuak jasan ostean, eskolako bulego batean sartu, eta amari hots egin zion: «Ama, ez bazara nire bila etortzen, ez nauzu berriz ikusiko». Ama heldu zenean, ordea, mutikoa ez zen ausartu gertatutakoa azaltzera. «Duela urte asko hil zen, egia jakin gabe».
Ez zen kasu bakarra izan. Handik zenbait urtera, Guillermok jakin zuen anaia batek ere abusuak pairatu zituela. Bere buruaz beste egin zuen mutikoak, eta idatzita utzi zuen gertatutakoari buruzko testigantza, Guillermori zuzendutako gutun batean: «Eskutitza zabaldu nuenean, bihotza erori zitzaidan: ezin nuen sinetsi niri eraso zidan apaiz hori izan zela anaiaz abusatu zuen bera, eta urte horietan guztietan ez nintzela ezer esateko gai izan; birrindu egin ninduen horrek».
Guillermok ez zuen salaketarik jarri, «erasotzailea aspaldi hil zelako, eta zentzurik ez zuelako», baina Iruñeko Artzapezpikutzan eman zuen gertatutakoaren berri. Nafarroako gotzainak, ordea, ez zion laguntzarik eskaini. «Hormigoizko harresi batekin egin nuen topo: nire anaiaren gutuna entregatzeko eskatu zidaten, han kutxa bat zeukatela gisa horretako testigantzaz betea, eta hortik ez zela inoiz aterako. Nik, jakina, ez nuen halakorik onartu».
Berria harremanetan jarri da Garesko Erreparaziokoen ikastetxeko zuzendari Jesus Santerrekin eta auziaz galdetu dio, baina, haren esanetan, «orain» ari dira gertatutakoaz jabetzen: «Hedabideen bitartez izan dugu horren berri, eta ezustean harrapatu gaitu». Zuzendariaren esanetan, ikastetxeko komunitatea «harrituta eta atsekabetuta» dago gertatutakoarekin. Zuzendariaren arabera, inoiz ez zuten salaketarik jaso: «Nik dakidala, horren berririk ez zuen ez ikastetxeko zuzendaritzak ezta kongregazio erlijiosoak ere». Artzapezpikutzan argibideak eskatu ditu Berriak, baina erantzun diote «Erromatik» kudeatzen dituztela halako auziak.
Lau salaketa
Garai berekoak dira Donostiako elizbarrutian azaleratutako kasuak ere. Jose Ignacio Munilla gotzainak eman zuen horien berri, astelehenean, Radio Euskadin egin zioten elkarrizketan. Haren esanetan, duela bi urte izan zuten abusu horien berri, Juan Kruz Mendizabalen auzia argitara atera ostean. Zehazki, lau biktimaren testigantzak jaso zituzten, «duela 38-50 urte» gertatutako abusuei buruzkoak. Donostiako elizbarrutiak ez du eman lau abusatzaile horien izen-abizenik. Azaldu du horietatik bi hilik daudela, eta, beraz, ezin direla epaitu, eta beste bi kasuak «preskribatuta» daudela. Auzia argitzeko xedez, «Vatikanoak ikuskatutako prozesu kanonikoa» abiatu zuen gotzaintzak. Abusatzaileek errua aitortu zutela eta «zigor kanonikoa» ezarri zietela azaldu dute.]]>
<![CDATA[Eskola erlijiosoetako lan gatazka kale itsuan dago, lanuzte gehiagoren aurretik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/010/001/2019-02-26/eskola_erlijiosoetako_lan_gatazka_kale_itsuan_dago_lanuzte_gehiagoren_aurretik.htm Tue, 26 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1893/010/001/2019-02-26/eskola_erlijiosoetako_lan_gatazka_kale_itsuan_dago_lanuzte_gehiagoren_aurretik.htm
Orain arte, hamalau greba egun egin dituzte ELA, Steilas, CCOO, LAB eta UGT sindikatuek ikasturte honetan, eta, datozen asteetarako, beste hamar lanuzte iragarri dituzte: martxoaren 12tik 15era, apirilaren 1etik 5era, eta, azkenik, maiatzaren 8an eta 9an.

Eskola erlijiosoetako guraso elkarteek, bestalde, gutxieneko zerbitzuak igotzeko eskatu diote Eusko Jaurlaritzari: «Haurren zaintza eta arreta bermatuko duten gutxieneko zerbitzuak behar ditugu», azaldu dute 38 guraso elkartek, ohar batean. Hezkuntza sailburu Cristina Uriartek, azkenik, «irtenbide bat adostera» premiatu ditu sindikatuak eta patronala. «Lan gatazka ikasgeletatik atera beharra dago, kaltea ikasleek pairatuko baitute».]]>
<![CDATA[ISLARIK GABEKO INDARKERIA]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/002/001/2019-02-24/islarik_gabeko_indarkeria.htm Sun, 24 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1960/002/001/2019-02-24/islarik_gabeko_indarkeria.htm
Osasun, hezkuntza eta justizia alorretako profesionalek darabilten definizioaren arabera, sexu abusua da «adingabe baten parte hartzea sexu jarduera batean, hark ulertzen ez duena, eta zeinari ezin dion onespena eman, adinagatik eta garapen faltagatik». Askotan, abusuak berekin dakar kontaktu fisikoa -ferekak, ukituak genitaletan edo uzkian...-, baina badira halakorik behar ez duten formak ere; besteak beste, exhibizionismoa edota haurra pornografia ikustera behartzea.

«Krimen perfektua da», azaldu du Aitziber Bañuelos gizarte hezitzaile eta Eraikiz kolektiboko koordinatzaileak: «Biktimak berak gordetzen du sekretua, egin diotena ulertzen ez duelako, lotsa ematen diolako edota abusatzaileak, isilarazteko asmoz, haurrarengan kontrol, manipulazio eta sugestio erabatekoak eragin dituelako». Indarkeria matxistaren eta sexu abusuen esparruetan lan egiten du Eraikiz elkarteak.

Biktimaren beraren isiltasunari gehitu behar zaio, aditu guztien arabera, auziaren inguruan urteetan eraiki den hesi opakua: «Ongi errotutako sinesmenak ditugu haurtzaroaren, familiaren, gizartearen eta geure buruaren gainean, eta horiek estaltzen dizkigute begiak», gaineratu du Bañuelosek. «Ez dugu uste posible denik gure inguruan haurren kontrako sexu abusuak gertatzea. Eta datuek erakusten digute posible ez ezik probablea ere badela. Gure inguruan, seguru asko, sexu abusuekin nolabaiteko lotura duen norbait egonen da. Hori, jakina, terriblea iruditzen zaigu, pentsaezina. Eta ez gaude prest aukera gisa onartzeko ere, gure ingurukoak eta geure burua auzitan jartzea dakarrelako. Alde ilunera begiratzea».

Isiltasun errezel horrek erakundeak ere blaitu ditu, oso zaila baita datu ofizialak aurkitzea. Euskal Herriari dagokionez, adingabeen aurkako indarkeriari buruzko diagnostiko bat prestatzen ari da Eusko Jaurlaritzako Gizarte Politikako Saila, baina udazken arte ez da prest egonen.

Oraingoz, haurren aurkako sexu erasoei buruzko txosten osoenetako bat Eraikiz kolektiboak berak egina da, 2016koa. Beste erreferente nagusia, berriz, Save the Children gobernuz kanpoko erakundeak duela urte eta erdi argitaratutako Ikusi nahi ez duten begiak ikerlana da. Elkarte horrek Euskal Autonomia Erkidegoan duen ordezkarietako bat da Iñaki Alonso, Haurtzaro Politika eta Sentsibilizazio alorreko arduraduna: «Datu gutxi ditugu eskura, datuek lotura baitute salaketekin; hortaz, oso salaketa gutxi jartzen direnez, abusu gehienen erregistro ofizialik ez dago».

Familia barruan, maizago

Abusuen biktimekin lan egiten duten profesionalek bi multzotan sailkatzen dituzte sexu abusuak: familia barruan gertatzen direnak eta familiatik kanpokoak. «Azkenaldian, Euskadin oihartzun zabala izan duten kasuak bigarren multzokoak dira, familiatik kanpo gertatutakoak: eskolan, kiroldegian, igerilekuan... Oso baliagarria da horien berri ematea, hainbat urtez itzalpean egon den auzi baten inguruan hitz egiten has gaitezen», azaldu du Alonsok. Hala ere, gogoratu du kasu horiek «izozmendiaren tontorra» bakarrik direla.

Horrekin bat dator Bañuelos: «Orain hedabideetan azaltzen ari direnak familiatik kanpoko erasoak dira, eta, hain zuzen, abusu guztien zati txiki bat besterik ez dira horiek. Batez beste, familia barruan gertatzen dira adingabeen kontrako abusuen %80 inguru, baina horietaz apenas dugun berririk. Deigarria behintzat bada».

Hain zuzen, familia barruan gertatzen diren eskubide urratzeez arduratzen da Nafarroako Gobernuko Familia eta Adingabeen Zuzendariordetza. Hango burua da Mikel Gurbindo: «Nafarroan, batez beste, 30-40 kasu erregistratzen ditugu urtean, baina aintzat hartu behar dugu, gure kalkuluen arabera, abusu guztien %2 inguru bakarrik salatzen direla».

Abusua familia barruan gertatzen denean haurren babesgabetasun egoera «are larriagoa» dela dio Gurbindok. Eta erasoak utzitako orban psikologikoak osatzea, berriz, zailagoa: «Traizio sentimendua oso gogorra da haur txiki batentzat: birrintzailea, erabat. Babestu behar zaituen pertsonak, konfiantza osoa ematen dizun horrexek, eraso egin dizula pentsatze hutsa oso-oso kaltegarria da psikologikoki. Urteak behar dira trauma horri buelta emateko, eta, batzuetan, bizi osorako kalteak ekartzen ditu».

Eraikiz kolektiboko koordinatzailearen aburuz, «sexu abusua bera bezain kaltegarria» izan daiteke biktimak bere buruari ezarritako isiltasuna: «Kaltea betikotzen du horrek. Adingabeak uste du bere errua ere badela, lotsa sentitzen du, eta sekretua gordetzen ahalegintzen da. Ondorioz, lotura perbertso bat sortzen da erasotzailearen eta abusua jasan duenaren artean. Nahi gabe, biktima konplize bihurtzen da».

Halako kasuak antzematea «izugarri zaila» dela onartu dute biktimekin lan egiten duten eragile guztiek. Bañuelos: «Har ditzagun adibide gisa Gazteluetako edota Deustuko Salestarren ikastetxean azaleratu diren kasuak. Zenbat urte eman dituzte biktima horiek isilik? 20 urte? 30? Bada, horien senide asko egunotan ari dira gertatutakoaz jabetzen; gurasoek eurek ez zuten antzeman zer ari zitzaien gertatzen euren seme-alabei».

Alonsoren aburuz, «uste okerra da» pentsatzea haurren aurkako sexu abusuak «erraz» atzeman daitezkeela: «Askok uste dute beren seme edo alabari igarriko lioketela sintomaren bat, baina, askotan, ez da hala gertatzen. Batzuetan, gurasoek ez diete ezer antzematen, edo antzematen dietena nerabezaroari egozten diote, nerbioei...».

Bañuelosek ere askotan lan egin izan du abusatutako haurren senideekin, eta askok galdetzen diote zer egin dezaketen halako kasuak prebenitzeko: «Ez dago errezeta magikorik, haur bakoitzak bere erara azaleratuko baitu gertatzen ari zaiona: portaera arraroa, depresioa, umore aldaketak, edo, besterik gabe, bere adinari ez dagozkion zenbait jokabide azkarregi garatzea». Eraikiz-eko kidearen ustez, garrantzitsuena da onartzea «sexu abusuak hor daudela, eta, pentsatze hutsak beldurra ematen badigu ere, gerta daitezkeen gauzen zerrendan sartu behar ditugu».

Era berean, erasotzaileen soslai jakinik ez dago, generoa baita ezaugarri komun bakarra: «Guk aztertutako kasu ia guztietan, erasotzailea gizonezkoa da», esan du Gurbindok. Hori kenduta, aukerak mugagabeak dira. «Esan izan da abusatzaileak ez daudela burutik sano, munstroak direla edota gaitz psikiko bereziren bat dutela. Bada, ez», gaineratu du Alonsok. «Ez dago sexu abusatzailearen soslai psikologiko jakin bat». Horrekin bat dator Bañuelos ere: «Erasotzailea edonor izan daiteke. Edozein herrialdetakoa, edozein arraza, ideologia, ikasketa maila eta klase sozialetakoa».

Protokoloak erietxean

Haurren kontrako abusuak detektatzeko zailtasunak daudela nabarmendu du Nafarroako Familia eta Adingabeen ataleko buruak ere. «Pediatriako ohiko azterketa batean, eskolan edota ospitaleko larrialdi zerbitzuetan zauri edo arrasto fisikoren bat topatzen badute, errazagoa izan ohi da prozesua, baina, bestela, susmoetan oinarritu behar izaten dugu».

Iruñeko Bideko Ama ospitaleko larrialdi zerbitzuan, Eva Ruperez pediatra arduratzen da haurrei azterketa fisikoa egin eta sexu abusua pairatu duten ala ez ebazteaz. «Gure ospitalean, hilean lau bat espediente zabaltzen ditugu sexu-abusu susmoengatik», kontatu du. «Ez da asko [3.500 haur artatzen dituzte, oro har, denbora tarte berean], baina aintzat hartu behar dugu ospitalera etortzen direnerako kasu larriak izan ohi direla». Gehienetan, senide baten eskutik heltzen dira adingabe horiek larrialdietako harrerara. «Askotan, senide horrek zantzuren bat antzematen du, eta adingabea hona ekartzen du berehala: izan daiteke min fisikoa genitaletan edo uzkian, ezinegon emozionala edota adin horretarako ezohikoak diren jokabide sexualak, masturbazio konpultsiboa, esate baterako», azaldu du pediatrak.

Beste batzuetan, ordea, sintomak zehaztugabeagoak dira, eta, halakoetan, ezinbestekoa da profesionalen diagnostiko zorrotza: «Zauri edo arrasto fisikorik ez badago, haurraren testigantza besterik ez dugu; hortaz, beharrezkoa izaten da elkarrizketa luze eta on bat egitea, haurraren adinari egokitua eta lasai sentituko den toki batean egina». Solasaldi horretan lortutako informazioarekin -eta gizarte langileek emandako balorazioarekin-, txostena osatzen du pediatrak, eta sexu abusuen susmoa helarazten die, kasuan-kasuan, auzi medikuari, fiskaltzari edota adingabeen epaitegiari.

Ospitaleko txostenik, salaketarik eta froga fisikorik ez dagoen kasuetan -gehienetan, alegia-, protokoloa «konplikatuagoa» da, Gurbindok dioenez. Askotan, asteak behar izaten dituzte ikerketa sakona egiteko: «Ezinezkoa da familiarengana jo eta halako salaketa bat deblauki botatzea. Zantzuak behar dira, oinarri sendo bat. Hortaz, ezkutuko ikerketa bat abiatzen dugu». Halakoetan, administrazioak ikuskatzaile bat igortzen du ikastetxera. Gurbindo: «Eskolako zuzendaritza eta irakaslea jakinaren gainean daude, baina haurrak, ez. Haientzat, beste hezitzaile bat besterik ez da, eta harekin eroso hitz egin dezakete. Ikuskatze, balorazio eta analisi prozesu luze baten ostean, pertsona horrek ondorioztatuko du haur hori abusuen biktima izan daitekeen ala ez. Eta konfirmazio hori eskuetan dugula, familiarengana jotzen dugu».

Abusuen susmagarri ez den senide hurbilenari azaltzen diote gertatutakoa -gehienetan, amari-. «Bi neurri planteatzen dizkiogu: salaketa aurkeztu eta abusuen egilea etxetik ateraraz dezala berehala, familia hori haurrarentzat babes eremu izan dadin berriz». Halakorik egiten ez badu, eta administrazioak uste badu etxe horretan adingabearen segurtasuna bermatzerik ez dagoela, zaintza ken diezaieke gurasoei. «Azken aukera da, eta kautela neurri gisa hartzen dugu», adierazi du Nafarroako Gobernuko kideak.

Muturreko egoera horietara ez iristeko, baliabide gehiago eskatu dituzte aditu guztiek: batetik, prebentzio programak prestatzeko; eta, bestetik, abusuak atzemateko prozesua bizkortzeko. «Lege organiko bat prestatzen ari da Espainiako Gobernua, eta horren esperoan gaude», azaldu du Gurbindok. Lege horrek «arazoa bistaratzen» lagunduko duela uste du Alonsok. Bañuelosek, berriz, heziketa jarri du erdigunean: «Haur eta gazteen garapen integrala bermatuko duen sexu heziketa on bat behar dugu. Lehen mailako tresna bat da gizaki osasuntsuak hezteko eta sexu indarkeria prebenitzeko; borondate politikoa bakarrik behar da».

«Gau batean, lotan nengoela, ohean sartu zitzaidan»

«Abusua ahaztua dute biktimen erdiek, baina ondorioak dituzte»

Sinesgarritasuna irabazten

«Sendabide» baten bila

«Ez nekien sexua ote zen, baina bai ez zela normala»]]>
<![CDATA[Ehunka lagun Iruñean, «olatu faxistari» aurre egiteko martxan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/015/001/2019-02-24/ehunka_lagun_iruean_olatu_faxistari_aurre_egiteko_martxan.htm Sun, 24 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1943/015/001/2019-02-24/ehunka_lagun_iruean_olatu_faxistari_aurre_egiteko_martxan.htm
Udaletxe plazatik abiatu zen manifestazioa, txalo artean, eta handik gutxira entzun ziren lehen leloak: «Nafarroa izanen da faxismoaren hilobia» eta «faxismoaren aurrean, greba feminista!», besteak beste. Txapitela kalean gora, Gazteluko plazaraino iritsi ziren; handik, Karlos III.a, Nafarroako Gorteak eta Lizarra kaleak zeharkatu zituzten, eta Sarasate pasealekuan bukatu.

Han, Marta Molinero gizarte langileak eta Karlos Otxoa memoria historikoaren aldeko ekintzaileak irakurri zuten martxaren bukaerako manifestua: «Askatasun demokratiko eta eskubide sozialak ez dizkigu inork oparitu; gure lanaren eta borrokaren ondorio dira, bai eta gure aurreko belaunaldiena ere», azaldu zuen Otxoak. Molinerok, berriz, gogoan izan zituen «azken urteetako murrizketak», hala nola mozal legea, Espainiako zigor kodea edota espetxe politika: «Adierazpen askatasunari eraso egiten ari zaizkio; bestalde, autoritarismoa, militarismoa, xenofobia, homofobia eta bazterkeria soziala sustatzen dira». Mobilizazio gehiago iragarri dituzte datozen hiletarako: «Egitasmo berriekin eginen diogu aurre olatu faxistari».]]>
<![CDATA[Euskalduntzea, erdaldunen nahien menpe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/007/002/2019-02-16/euskalduntzea_erdaldunen_nahien_menpe.htm Sat, 16 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1901/007/002/2019-02-16/euskalduntzea_erdaldunen_nahien_menpe.htm
Urtebeteko prozesuaren ostean, gehienez bost lanpostutan hezurmamituko da eredu aldaketa departamentu «aitzindari» horretan. Kezkagarriena, baina, ez da euskarazko postuen kopuru zehatza, hizkuntza eskakizun berriak ezartzeko irizpide orokorra baizik, ez baitu ezertara behartuko: euskara eskakizuna jarrita ere, funtzionario elebakarrek ez dute betebeharrik izanen lanpostua aldatzeko edota euskara eskolak jasotzeko. Erdaldunen borondatearen araberakoa izanen da administrazioaren euskalduntze prozesua.

Jakina da euskara administrazioan arautzeko dekretua legealdi hasierako proiektua dela, baina hura aplikatzeko moduak hauteskundeek baldintzatua dirudi: finean, euskara gai arantzatsua izanda, gobernuak erabaki du euskaldunen eskubideak bermatzeko erabaki irmorik ez hartzea.]]>
<![CDATA[Nafarroako Gobernuak martxan jarri ditu sailetako euskara planak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/009/001/2019-02-14/nafarroako_gobernuak_martxan_jarri_ditu_sailetako_euskara_planak.htm Thu, 14 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1891/009/001/2019-02-14/nafarroako_gobernuak_martxan_jarri_ditu_sailetako_euskara_planak.htm
Herritarrekiko eta Erakundeekiko Harremanetako Departamentua izan da plangintza onartzen lehena —atzo aurkeztu zuten—, eta «datozen asteetan» etorriko dira gainerakoak. Euskarabidea institutuko iturriek BERRIAri azaldu diotenez, hil honetan bertan onartu nahi dituzte hizkuntza plan guztiak. Hiru urteko iraupena izanen dute: 2019tik 2021era.

Herritarrekiko eta Erakundeekiko Harremanetako kontseilari Ana Ollok azaldu duenez, administrazioko lanpostuen %0,9 besterik ez dute euskara eskakizun gisa ezarrita: «Horrek ezinezko egiten du herritarrei zerbitzu egokia ematea, eta egoera bideratzeko xedez onartu genuen dekretua. Departamentuetako planek, hainbat neurri jasoko dituzte, helburu hori betetzen hasteko». Besteak beste, «lehentasunezko unitateetan» euskara bermatzeko beharra aipatzen du onartu duten lehen plangintzak: lehentasunezko unitate horiek dira telefonoguneak, harrerak, erregistro bulegoak eta, oro har, herritarrei arreta zuzena eskaintzen dieten zerbitzuak.

Horretarako, «ele biko lanpostuak» zehaztu beharko ditu gobernuak eta, beharren arabera, egungo langile elebidunak arreta guneetan jarri edota euskarazko lanpostu gehiago sortu. Aukera hori ere mahai gainean dago dagoeneko.

Heldu den ostiralean batzartuko da funtzio publikoko mahai sindikala, eta bertan, proposamen bat helaraziko die Nafarroako Gobernuak sindikatuei. Orduan hasiko da egungo lantaldea berritzeari eta euskarazko lanpostuak ezartzeari buruzko negoziazioa.]]>
<![CDATA[Bortizkeria erretratatu zutenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/014/001/2019-02-13/bortizkeria_erretratatu_zutenak.htm Wed, 13 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1905/014/001/2019-02-13/bortizkeria_erretratatu_zutenak.htm
1976ko apirilaren 21ean gertatu zen. «Garai nahasiak ziren», kontatu du Iabenek. Hilabete batzuk lehenago, Nafarroako Langileen Kontseiluko presidente izendatu zuten, eta erakunde horretan ezagutu zuen Arangoa: «Urte hartan, estreinako aldiz, sindikatu bertikaletik kanpo zeuden beste erakunde guztiak sartu ziren kontseiluan: ORT, CCOO, EMK... Langileen mugimendua oso indartsu zegoen Euskal Herrian, eta batez ere, Nafarroan». Orduantxe sartu zen Arangoa ere, Leitzako Sarrio papertegiko behargin, ordezkari sindikal eta ORTko kide gisa.



Espainiako Polizia Armatuak eta Guardia Zibilak gogor jo zuten langileen mugimenduaren aurka. Jazarpena etengabea izan zen, batez ere 1970eko hamarkadaren bukaerako eta 1980koaren hasierako urteetan. «1976 hartan, martxoaren 3an, Espainiako Polizia Armatuak sarraskia eragin zuen Gasteizen; eta maiatzaren 9an, Montejurrako hilketak gertatu ziren. Testuinguru horretan atxilotu zuten Amparo».

Lanetik ateratzean atxiki zuten, 15:00etan. Sarrio papertegiko atarian zain zuen Guardia Zibilaren ibilgailua. Ordutik 43 urte igaro diren arren, ederki asko akordatzen da Iaben egun hartan gertatutakoaz: «Gogoan dut operazio berean beste lau sindikalista ere atzeman zituztela, greba baten ostean. Leitzako kuartelean galdeketa egin ostean, Tolosara (Gipuzkoa) eraman zituzten denak, eta han galdera gehiago egin zizkieten: ea ETAkoak ziren, zer erakundetan militatzen zuten... Behargin eta sindikalista hutsak ziren, baina ETArekin lotu nahi zituzten nola edo hala».

Galderekin batera, berehala heldu ziren kolpeak ere. «Triskantza egin zioten Amparori: arropa erantzarazi zioten, toalla busti eta sokekin kolpatu zuten, ur zikinez beteriko bainuontzi batean sartu zioten burua...».

Iluntzean, Leitzako kuartelera eraman zuten emakumea bueltan. Ordurako, ubeldua zuen gorputz osoa bularraldetik behera, kolpeek eragindako barne isurien ondorioz. Sei ordu nahikoa izan ziren Tolosako kuarteleko guardia zibilentzat -Jesus Muñecas kapitainaren aginduetara- Arangoa fisikoki nahiz psikologikoki birrintzeko.

«Leitzako kuartelean, guardia zibilen emazteek ikusi zuten, odoletan eta ubelduraz betea, eta larritu egin ziren», gogoratu du Iabenek. «Herriko medikuari hots egin zioten, eta, emakumearen zauriak ikusita, izutu egin zen hura ere. Ezin zen anbulantziaren zain gelditu, eta autoan eraman zuen Iruñeko Bideko Ama ospitalera».

Ez zen gutxiagorako, ospitaleko diagnostiko klinikoaren argitara: «Hematoma oso zabalak eta sakonak izterren aurrealdean nahiz atzealdean; giltzurrunen nahiz hesteen blokeoa, pilatutako odolaren ondorioz». Giltzurrun artifizial bat jartzekotan egon ziren medikuak, baina, azkenean, ez zuten horren beharrik izan. Ospitaleko gelara igo zutenean, abokatuarekin hitz egin nahi zuela esan zuen Arangoak. Iruñeko bigarren zabalguneko bulego batean, Patxi Zabaletak hartu zuen deia.

Kamera bat beroki azpian

«Dei hartan, ez zidan aparteko ezer esan», dio Zabaletak. «Bideko Ama ospitalean zegoela, eta ikusi egin nahi ninduela, besterik ez». Hara bertaratu ziren biak, Iaben eta Zabaleta, eta arazo handirik gabe gainditu zituzten segurtasun neurriak: «Amparok debekatuak zituen bisitak, eta gelako atean zaintza jarri zioten; hortaz, gure karguaz baliatu behar izan genuen gelan sartu ahal izateko. Atxilotuaren abokatua eta Nafarroako Langileen Kontseiluko presidentea izateak nolabaiteko autoritatea ematen zigun», azaldu du Iabenek.

Gutxi iraun zien pozak. Gelara sartuta, amaigabea zirudien isilune bat gailendu zen. «Irudi lazgarria zen, eta hitzik gabe gelditu ginen». Bi gizonek hitz egiten ez zutela ikusita, Arangoa bera hasi zen hizketan. «Berehala kontatu zigun gertatutako guztia», esan du Zabaletak. «Eta Iabeni bururatu zitzaion hori guztia dokumentatu beharra zegoela, frogak beharko genituelako».

Ospitaletik atera, eta etxera joan zen langileen kontseiluko burua, kamera bat hartzera. «Ez naiz inoiz argazkilaria izan, baina argi nuen halako testigantza batek merezi zuela. Argazki makina konpaktu txikitxo bat neukan etxean, eta hori beroki azpian ezkutatuta, ospitalera itzuli nintzen». Han, gelatik ateratzeko eskatu zioten guardia zibilari. Zabaleta: «Kontu pertsonalez hitz egin behar genuela esan genion, eta bakean utzi gintuen, traba handirik jarri gabe. Une hori baliatu genuen argazkiak ateratzeko».

Arangoa ere bat zetorren erabakiarekin: garaia zen torturaren infernua azaleratzeko. «Amparoren baimenarekin egin nituen argazkiak, noski», azaldu du Iabenek. «Hark ere uste zuen torturaren berri eman beharra zegoela, berea bezalako kasu asko zeudelako». Une horren garrantzia historikoaz jabetuta egin zuen klik: «Hemen, denok genekien polizia indarrek torturatu egiten zutela. Gauza jakina zen. Guardia Zibilaren Atarrabiako kuarteleko atarira joatea besterik ez zenuen atxilotuak zer egoeratan ateratzen ziren ikusteko: txikituta erabat. Baina, ordura arte, ez zegoen frogarik batere». Iritzi horrekin bat dator Zabaleta ere: «Horretan datza, hain zuzen, argazkion balio historikoa: torturaren lehen froga garrantzitsua eta ukaezina izan zen hura».

Arangoaren gorputz ubeldua erregistratzeko orduan, lotsa sentitu zuela aitortu du sindikalista ohiak: «Badakit inozokeria dirudiela, baina erreparoa eman zidan gorputz osoa ateratzeak. Horregatik egin nizkion izter eta ipurmasailetako argazkiak soilik. Aurrealdea ere atera izan balitz, irudiak are lazgarriagoak izanen ziren, sabelalde osoa ere ubelduraz betea zuelako».

'Zeruko Argia' eta Biennale

Behin argazkiak aterata, beste erabaki bat hartu behar izan zuten Arangoak, Iabenek eta Zabaletak: horiekin zer egin. «Euskarazko hedabide bat izan behar zuela adostu genuen», azaldu du abokatuak. «Eta konfiantzazkoa», gehitu du Iabenek. Zeruko Argia aldizkarira jotzea erabaki zuten. Zabaletak berak eman zizkien argazkiak, eskura. Ordurako, baina, inprentarako bidean zen aldizkaria. «Irtenbide bat bururatu zitzaien: lau orrialdeko gehigarri berezi bat sartzea, grapaz josita eta koloretan. Horrela lortu genuen, azken minutuan, argazkiak argitaratzea».

Arangoak, bestalde, Cambio 16 aldizkarira ere igorri nahi izan zituen irudiak. Han, ordea, oihartzun txikiagoa izan zuten: «Zeruko Argia-n ez bezala, Cambio 16-n tamaina txikian eman zituzten argazkiak, eta zuri-beltzean», dio Zabaletak. «Gainera, Zeruko Argia argitaratu zenetik hainbat egunetara atera zen Espainiakoa, eta ordurako, argazkiak hasiak ziren bidea egiten. Madril aldean las fotos del Zeruko izenarekin ziren ezagunak», gogoratu du.

Bi hedabide horien ostean heldu ziren beste asko ere. Nafarroan, berriz, mutu gelditu ziren egunkari nagusiak: «Nafarroako langile bati gertatutako bidegabekeria bat izanda, zer edo zer esan zezaketen El Pensamiento Navarro-k edota Diario de Navarra-k, baina ez zuten ezer argitaratu», azaldu du Iabenek. Nazioartean, berriz, zeresana eman zuten argazkiek. «Telesforo Monzoni esker lortu genuen irudiak mundura zabaltzea. Haren eskutik iritsi ziren Veneziako Biennalera (Italia)», gogoratu du Zabaletak. Eta handik, Europako eta Amerikako hedabide garrantzitsuenetara: The Times-ek argitaratu zituen, eta baita Amnesty Internationalek ere, urteko txostenean. Maiatzaren 11n, Radio Caracas Television kateak auziari buruz galdetu zion Espainiako Gobernazio ministro Manuel Fragari. Hona erantzuna: «Neskatila horri ipurdiko batzuk eman zizkioten sorbaldak bere izen ona galtzen duen tokian, eta noski, hori lekuz kanpo dago, baina arduradunak zigortuak izan dira».

Fragaren azalpenak gorabehera, Espainiako Gobernuak ez zuen inoiz inor zigortu Arangoak pairatutako torturengatik. Gobernazio Ministerioak ikerketa abiatuko zuela esan zuen, baina, egiazki, Tolosako guardia zibilen buru Jesus Muñecas kapitaina lekuz aldatu zuten, eta kargu hobea eman Donostian. Arangoak berak jarritako salaketa atzera bota zuen Iruñeko epaitegiak, kasua auzitegi militarrek hartu zutelakoan, eta hortxe bukatu zen auzibidea. Amparo Arangoa 1991. urtean hil zen, minbiziak jota, ordainik jaso gabe.

Aurtengo urtarrilaren 16an, Muñecas kapitainaren aurkako salaketa aurkeztu zuten zenbait biktimak; tartean, Juan Arangoak, Amparoren nebak: «Zorionez, argazki horiek azaleratu ziren. Bestela, gaur egun kontatuko genuke Amparo Arangoa izeneko emakume bat torturatua izan zela, baina izen bat besterik ez litzateke izanen, beste torturatu askorena bezala».]]>
<![CDATA[3.000 ondasun, Elizak bere eginak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2019-02-09/3000_ondasun_elizak_bere_eginak.htm Sat, 09 Feb 2019 00:00:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2019-02-09/3000_ondasun_elizak_bere_eginak.htm
1998 aurretik eginiko immatrikulazioen zerrenda eskuratu ahal izan du Nafarroako Ondarearen Defentsarako Plataformak, eta ondorioztatu dute lehendik zeuzkaten datuak «errealitatetik oso urrun» zeudela: «Nafarroan, Elizak bere izenean jarriak ditu guk uste genuena baino 1.431 ondasun gehiago; hortaz, 2008ra arte, 2.518 ondasun publiko erregistratu zituen, gutxienez», azaldu du plataformako ordezkari Andres Valentinek. Horiei gehitu behar zaizkie Elizak Gipuzkoan eskuratutako 388 ondasunak, Arabako 72ak eta Bizkaiko 65ak. Hego Euskal Herrian, guztira, 3.043 ondasun jarriak ditu Elizak bere izenean —Nafarroan 2008tik 2015era bitartean egindakoak falta dira—.

Espainiako Gobernuak, bestalde, ez du publiko egin 2008 eta 2015 urteen arteko immatrikulazioen zerrenda, eta orain ezagutarazitako txostenean azaltzen den informazioa «oso zehaztugabea» dela salatu du plataformak: «Orain lortu dugun zerrendan, erregistro zenbaki beraren barruan sailkatuta daude bi edo hiru ondasun, eta udalerriekin eta katastroarekin erkatu beharko ditugu datuak, immatrikulazioen kopuru zehatza ezagutze aldera». Hortaz, orain jakinarazi baino askoz gehiago izan litezke Elizak bere eginiko eraikin eta lurrak.

Zer ondasun dira horiek? Bada, denetarik dago: etxeak, lorategiak, baratzeak, atariak, baselizak, harresiak, lursailak... Ondasunen erdiak baino gehiago landako lurrak dira: laborantza soroak, baratzeak eta larreak. Multzorik handienetan bigarrena etxeek eta etxabeek osatzen dute. Zerrendan badira, hala ere, balio handiagoko eraikinak ere; besteak beste, Iruñeko Gotzain Jauregia —XVIII. mendeko eraikin barrokoa—, eta San Agustin eliza. Orain azaleratutako immatrikulazioen artean, ordea, bakan batzuk bakarrik dira gurtza tokiak: «Orain arte, jasotako dokumentuen azaleko analisi bat besterik ez dugu egin, baina atentzioa eman digu erregistrora eramandako ondasunen %95 inguruk ez dutela zer ikustekorik gurtzarekin», azaldu du Valentinek.

Izan ere, Elizaren immatrikulazioek oinarria dute 1946ko Hipoteka Legean, eta horrek zeharo debekatzen zuen gurtza tokiak erregistratzea. Araua, baina, ez zen Elizarentzat oztopo izan. Valentin: «Debekatua zegoen elizak, ermitak, tenpluak eta bestelako gurtza tokiak immatrikulatzea; hortaz, zerrendan gutxi batzuk soilik badira ere, legez kanpo eginak daude erregistroak, eta aztertu beharko dugu horiek baliogabetzeko aukerarik dagoen». Debekua 1998. urtean kendu zuen Espainiako Gobernuak: «Alde handia dago 1998 aurreko eta ondorengo immatrikulazioen artean: lehen fasean, Elizak bereganatutako ondasun gehienak landa eremu edo udalerrienak ziren; horren ostean, elizak eta ermitak erruz erregistratzeari ekin zion artzapezpikutzak».

Informazio «eskasa»

Erregistroen datuak eskuratzeko garaian izan dituzten zailtasun handiak ere salatu dituzte Nafarroako Ondarearen Defentsarako Plataformako kideek. Valentinen esanetan, «gorabeheraz betetako prozesu luzea» izan da 1998 aurreko immatrikulazioen zerrenda topatzea, eta, gainera, helarazi dieten informazioa «oso eskasa» da.

Gasteizko eta Iruñeko legebiltzarrek aspaldi egin zuten informazio eskaera, bide administratibotik. 2015eko ekainean, esaterako, legez besteko proposamen bat onartu zuten Eusko Legebiltzarrean EAJk, EH Bilduk eta PSE-EEk, eta Elizak bere izenean jarritako ondasunen zerrenda eskatu zioten jabetzaren erregistroko buruari. 2016ko urtarrilean jaso zuten. 2018ko apirilean, gauza bera egin zuen Nafarroako Parlamentuak; oraingo honetan, baina, erdizka heldu da informazioa. Iragan irailean, parlamentuak eginiko eskaerari jarraikiz, zerrenda emateko galdegin zion Nafarroako Gobernuak Madrili: «Kostata bidali zuten 1998 baino lehenagoko immatrikulazioen zerrenda; 2008. eta 2015. urteen arteko datuez, ordea, ez dugu berririk izan».

Pedro Sanchezen gobernuak esana du 2015 arteko immatrikulazioen zerrenda prestatzen ari dela; Nafarroako Ondarearen Defentsarako Plataformak, berriz, «luzamendutan aritzea» leporatu dio Espainiako Justizia Ministerioari. Valentinen ustez, prozesua korapilatzen saiatu da Eliza: «Tartean sartu da hierarkia katolikoa, eta gure susmoa da dena nahasi dutela, egia argitara atera ez dadin».

Egoera lehengoratzea «oso zaila» izanen dela nabarmendu du plataformako kideak. Hala ere, lege ekinbideak sustatuko dituzte udaletan; horrez gainera, prozedura administratibo bat proposatuko dute, immatrikulazioak legez baliogabetzeko.]]>
<![CDATA[Nafarroako Elizak 2.500dik gora ondasun erregistratu zituen bere izenean 2008ra arte]]> https://www.berria.eus/albisteak/162609/nafarroako_elizak_2500dik_gora_ondasun_erregistratu_zituen_bere_izenean_2008ra_arte.htm Fri, 08 Feb 2019 18:41:00 +0100 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/albisteak/162609/nafarroako_elizak_2500dik_gora_ondasun_erregistratu_zituen_bere_izenean_2008ra_arte.htm