<![CDATA[Ion Orzaiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 27 Sep 2020 16:48:44 +0200 hourly 1 <![CDATA[Ion Orzaiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Badaezpada, denak etxera»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/008/001/2020-09-26/badaezpada_denak_etxera.htm Sat, 26 Sep 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/008/001/2020-09-26/badaezpada_denak_etxera.htm déjà vu sentsazioa izan dugu: goizez eskolako lanak egin, eta, arratsaldez, mahai jokoetan aritu, pelikularen bat ikusi, kozinatu... Apirilera bueltatu izan bagina bezala».

Administrazioek emandako azken datuen arabera, 357 talde konfinatuta daude Hego Euskal Herriko ikastetxeetan, eta, ikasturtea hasi zenetik, 10.000tik gora ikasle bidali dituzte etxera. Dagoeneko, aurrez aurreko eskoletara itzuli dira horietako asko, berrogeialdia bukatuta. Egun, 1.855 ikasle daude etxean konfinatuta Nafarroan; Jaurlaritzak itxitako ikasgela kopuruaren berri baino ez du eman: 280. Ipar Euskal Herriko datu zehatzik ez dagoen arren, hainbat ikastetxe itxi dituzte bertan ere.

Neska-mutilak etxera bidaltzeko moduan, baina, «okerrak» antzeman ditu Dominguezek: «Hutsegiteak gertatu dira eskolaren, Hezkuntza Departamentuaren eta Osasun Departamentuaren arteko komunikazioan, eta horrek ekarri du, batetik, epeak luzatzea, eta, bestetik, desinformazioa nagusitzea».

Ikasgela batean kasu positibo bat detektatzean, Hezkuntza Departamentuari dagokio Osasun Departamentuari abisua pasatzea eta protokoloa martxan jartzea, ikastetxeak talde hori konfinatu dezan. Protokoloak, baina, ez du behar bezala funtzionatu, gurasoen ustez: «Gure txikiak astebete baino gehiago darama etxean itxita, eta aztarnarien deiaren zain gaude oraindik, PCRa noiz eginen».

Informazio falta kritikatu du Ainara Lasak ere. Oiartzungo Urmendi haur eskolan (Gipuzkoa) ikasten du haren alabak, eta, positibo bat atzemanda, hamar egun eman ditu etxean: «Irailaren 18ko eguerdian hots egin ziguten haur eskolatik. Positibo bat detektatu zuten gure alabaren burbuila taldean eta, protokoloari jarraikiz, hamar egunez egon behar zuen konfinaturik». Dei horren ostean, Osakidetzaren esku zegoen gurasoei jakinaraztea noiz eginen zituzten PCR probak. «Deiaren zain egon ginen egun osoan, baina, orduak eta orduak pasatu ziren, eta gure etxera ez zuen inork deitu, ez egun horretan, ezta hurrengoan ere».

Une horietan, «ezinegona» nagusitu zen gurasoen artean. «Argi dugu denok halako kasu batean zein diren irizpide orokorrak, baina arazoa zuri egokitzen zaizunean, begi aurrean duzunean, zalantza praktiko ugari azaleratzen dira: adibidez, zer egunetik aurrera hasten da konfinamendua? Haurrek bakarrik egon behar al dute bakartuta, ala familia osoak? Beste seme-alabarik izanez gero, horiek ere egon behar al dute etxean itxita?».

Lasak bi egun geroago jaso zuen Osakidetzako aztarnarien deia: «Tratua bikaina izan zen, oso gertukoa, eta euskaraz hitz egin ziguten une oro. Ez dugu kexarik alde horretatik. Baina oinarri-oinarrizko informazioak berehalakoa izan behar luke, bestela, gurasoen borondatearen eta irizpideen menpe gelditzen dira lehen orduetan egin beharrekoak». Epeen luzatze hori «baliabide eskasiaren erakusle» dela uste du Lasak: «Argi dago ez dagoela nahikoa aztarnaririk, eta deiak egiteko denborarik ere ez dutela. Hori zulo bat da protokoloan».

Iritzi berekoa da Nerea Fillat iruindarra. Barañaingo Musika Eskolan (Nafarroa) antzemandako positibo baten ondorioz bakartu zuten haren alaba. «Asteazken batean joan zen musika eskolara, baina hurrengo igandera arte ez ziren gurekin harremanetan jarri, abisatzeko», azaldu du. Aztarnarien deiaren zain gelditu ziren orduan. «Egunak joan, egunak etorri, inork ez zigun ezer azaltzen. Hamaika aldiz hots egin genuen Osasunbidera, azalpen eske, baina inork ez zigun telefonoa hartzen».

Ezinegona eta estresa

Konfinamenduko bederatzigarren egunean lortu zuen Fillatek aztarnariarekin solastatzea: «Aitortu zidan, osasun irizpideen arabera, gure alabari ez zegokiola konfinatuta egotea, ikasgelan musukoa jantzita egon zelako, segurtasun tartea gorde zutelako, ikasgela aireztatuta zegoelako... baina Hezkuntza Departamentuak agindu zuela ikasgela osoa ixtea, aztarnariek kasua aztertu baino lehen». Uste du halako egoeretan administrazioek «alarma» lehenesten dutela: «Zertarako ezarri dira maskarak, segurtasun neurriak eta burbuila taldeak, gero erantzun bakarra baldin bada ikasgela osoa konfinatzea? Ezinegona eta estresa jartzen dute familien bizkar».

Bestalde, konfinatutako haurrak PCR proban positibo ematen ez badu, haren gurasoek ez dute lanean baja eskatzeko eskubiderik. Oskia Dominguezen eta Ainara Lasaren kasuan, telelanari eta laneko malgutasunari esker lortu dute, zailtasunak zailtasun, kontziliazioari eustea. Nerea Fillatek arazo handiagoak izan ditu lana eta zaintza uztartzeko: «Gurasook ahal bezala moldatu behar izaten dugu: zer aukera dute, adibidez, baliabide urriko familiek? Haurrak aitona-amonengana eraman, eta horiek ere arriskuan jarri? Argi dago hori ez zaiela inporta protokoloak diseinatzen dituztenei».]]>
<![CDATA[Ikerketapean jarri dituzte Zubietako erraustegiarekin lotutako lau pertsona, maiatzeko isuriarengatik]]> https://www.berria.eus/albisteak/187028/ikerketapean_jarri_dituzte_zubietako_erraustegiarekin_lotutako_lau_pertsona_maiatzeko_isuriarengatik.htm Thu, 17 Sep 2020 11:52:45 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/albisteak/187028/ikerketapean_jarri_dituzte_zubietako_erraustegiarekin_lotutako_lau_pertsona_maiatzeko_isuriarengatik.htm <![CDATA[Eskola kirola, pauso txikitan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/004/001/2020-09-15/eskola_kirola_pauso_txikitan.htm Tue, 15 Sep 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1958/004/001/2020-09-15/eskola_kirola_pauso_txikitan.htm
Gipuzkoako Foru Aldundiak atzo eman zituen eskola kirolari berriz heltzeko gidalerro nagusiak: urriaren 1ean hasiko dira «kontaktu fisikorik gabeko entrenamenduak eta jarduerak». Kimuen eta haurren kategorietako lehiaketak, berriz, urtarrilera arte atzeratuko dituzte. Erabakia justifikatze aldera, «haurren ongizatea» eta «arrakalen berdintzea» aipatu zituen Harkaitz Millanek, Kulturako eta Kiroletako diputatuak: «Kontuan hartu dugu jarduera fisikoak eta kirolak lotura zuzena dutela haurren osasuna eta ongizate psikologikoa mantentzearekin, eta eskola kirola bertan behera utziko bagenu, baliabide ekonomiko urriko ikasleei eragingo genieke kalte handiena. Bestalde, jarduera eteteak eragin bereziki negatiboa izango luke nesken kirolean, eta genero arrakalan sakonduko luke».

Eskola kirola hasi aurretik, baina, segurtasun protokoloak ezarri dituztela egiaztatu beharko dute eragile guztiek: besteak beste, taldeak 15 lagunekoak izanen dira gehienez, une oro segurtasun tarteei eutsi beharko zaie, eta, ahal den neurrian, haurrek ez dituzte materialak partekatuko. Aldundiak 50.000 euro emanen ditu materialak erosteko, ikastetxeak protokoloetara egokitu daitezen. Izena emateko epea irailaren 21etik abenduaren 31ra bitartean egonen da zabalik.

Araban eta Bizkaian, etenda

Araban eta Bizkaian, ikasturtearekin batera hasi ohi dira haurrentzako kirol jarduerak ere; irailean, alegia. Aurten, baina, horiek «atzeratzea» erabaki dute Bizkaiko eta Arabako foru aldundiek, osasun egoerak hobera egin arte.

Hala ere, entrenamenduak eta lehiaketak etenda egonagatik, zabalik dago jardueretan izena emateko epea, eta baita begiraleentzako prestakuntza ikastaroak ere. Hartara, osasun egoerak hobera eginen balu, Araba eta Bizkaiko aldundiak prest leudeke, eskola kirola atzera ere martxan jartzeko. Ohartarazi dutenez, kirol ekintzak baimenduta ere, ez dute ikuslerik onartuko, eta ezinen dira aldagelak erabili.

Nafarroan, eredu propioa darabilte: Eskola Jokoak dira kirolari gazteen arteko lehiaketak biltzen dituen egitasmoa, eta Nafarroako Kirol eta Gazteria Institutuak antolatzen ditu urtero. Aurten, «era progresibo eta mailakatuan» heldu nahi diote denboraldiari, kirol modalitateen arabera. Urriaren hasieran, kontaktu fisiko txikiena duten kirolei helduko diete (pilota, mahai tenisa, xakea...); taldekako kirolak hasiko dira gero (futbola, saskibaloia, eskubaloia...), eta, azaroan, kontaktu handiko kirolen lehiaketak leheneratuko dituzte (judo, taekwondo...). Nafarroako Kirol Institutuak azaldu du «zorroztu» eginen dituela segurtasun neurriak, eta kiroldegietako harmailetan egon daitezkeen ikusleen kopurua %66raino mugatu.

Eskola Joko horietan, baina, 11 eta 18 urte bitarteko ikasleek parte har dezakete soilik. Guraso elkarteetako ordezkariek BERRIAri azaldu diotenez, airean dago oraindik adin horretatik beheragoko haurrekin gertatuko dena.

Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan, azkenik, ez dute murrizketa handirik espero. UNSS Frantziako erakundea arduratzen da 15 eta 18 urte arteko gazteen lehiaketak antolatzeaz. Hortaz, kolegio eta lizeoek parte hartzen dute, eskolak eta ikastolak kanpoan utzita.

Oraingoz, entrenamendu eta lehiaketa guztiak baimendu dituzte, kontaktu hertsiko borroka kirolak izan ezik. Alta, udalerri bakoitzaren esku dago kiroldegietako aldagelak eta bestelako azpiegiturak zabaltzea eta horien erabilera baimentzea.]]>
<![CDATA[Zirrara, haitzaren hutsune bizietan ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/036/001/2020-09-13/zirrara_haitzaren_hutsune_bizietan.htm Sun, 13 Sep 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1942/036/001/2020-09-13/zirrara_haitzaren_hutsune_bizietan.htm Takun-tan-takun. «Entzun, begiratu ingurura. Zer sentitzen duzue?», galdetu die Josune Ilundainek Mendukiloko leizearen sarreran batu diren bisitariei (Astitz, Larraun ibarra, Nafarroa). Ilundainek ez du maite artista hitza bere burua definitzeko. Nahiago du sortzaile. Hori ari da egiten uneotan: sortzen, ezereza baino askoz gehiago den hutsunetik. Hutsune du izena otsailean argitaratu zuen obra-liburuak, eta, bertan azaltzen diren testuak eta ilustrazioak oinarritzat hartuta, Hutsune bizi egitasmoa ondu du orain: bisita gidatu bat, mendigune karstikoen azpiko abaguneetan barna.   «Nire helburua zen hutsunea sentiaraztea, bizitzea, eta, horretarako, ez dago haitzulo bat baino leku aproposagorik», azaldu du, bisitaldia hasteko minutu gutxiren faltan. «Leize bat ez da zulo edo hutsune bat bakarrik: milioika urtez gertatzen den eraldaketa prozesu jarraitu baten ondorio da. Eta hori ere islatu nahi izan dut: etenik gabe eraldatzen ari den ingurune batek nola eraldatzen ahal gaituen gu ere». Adierazpide artistikoen bidez, hainbat «estimulu» eskaini nahi ditu sortzaile nafarrak, «zentzumenak pizteko eta barruak mugitzeko». Lauko txalapartari taldeak leizearen sarreran eskaini duen emanaldia izan da horietako bat. «Zer iradokitzen dizue txalapartaren soinuak?», galdetu diete bisitan parte hartzen ari direnei. «Tradizioa», erantzun du emakume batek. «Arbasoak», gehitu du beste batek. Horien atzetik heldu dira beste kontzeptu asko ere: «Askatasuna», «egurra», «komunikazioa»... Jose Migel Barandiaranen hitzez lagunduta, Mendukilo leizearen historiaz eta kondairez hitz egin du Ilundainek. Azaldu du, adibidez, haitzuloa erabiltzen zela mendiko ukuilu gisara. «Baliteke Mendukilo izena hortik etortzea: mendi eta ukuilu hitzetatik». Aldapa luze bat jaitsi, eta leizeko lehen areto handira iritsi dira bisitariak: Artzainzulo izenekora. Han, garai bateko artzainen bizimoduari erreparatzeko eskatu du Ilundainek. Gero eta urriagoa da kanpotik datorren argia, eta tenperatura ere dezente jaitsi da segundo gutxitan. Pareta handietan proiektatzen diren itzalen artean, figura bat mugitu da. Beltzez jantzita eta aurpegia mozorro batez estalia. Su txiki bat piztu du, duela zenbait mendeko artzainek eginen luketen maneran. «Garai hartan, suak zekarren janaria, beroa, argia, istorioak... Etxeen zatirik garrantzitsuena ere sukaldea zen». Estalaktita, estalagmita eta bestelako egitura geologiko ikusgarriez gozatzeko aukera ematen du leizeko bigarren areto nagusiak: Laminosin izenekoak. Han, ispilatze eta ilusio optiko bereziak sortzen dituzte argi-itzalek. Antzematen ditzaketen formak eta irudiak boz goran esateko eskatu du Ilundainek: «Nik pertsona bat ikusten dut han», «pareta horretan aurpegi bat dagoela ematen du», «bada, nik zainzurien itxura besterik ez diet hartzen». Barre algaren oihartzunak talka egin du harrizko pareten artean. Irudimenak sortutako figura horien guztien artean, baina, bada benetakorik ere: emakume bat, zutik, paretari begira. Dantzan hasi da, poemak errezitatzen dituen bitartean. Fokuek lagunduta, koreografiari segitzen dio haren itzalak ere, estalaktita eta estalagmiten artean. Herensugearen gotorlekua Hirugarren aretoa da guztien artean handiena: 60 metroko luzera du, eta, zenbait tokitan, 25 metroko altuera. Herensugearen gotorlekua du izena. Aukera baliatu du Ilundainek euskal mitologiaz hitz egiteko. Aipatu ditu laminak, sorginak, iratxoak eta baita Mari eta Sugaar ere. Harrietan herensuge baten forma aurkitzeko eskatu du Ilundainek, eta, jendea horretan ari zela, haitzuloko argi guztiak itzali dituzte. Denak. Erabateko iluntasunak jan ditu bazter guztiak. Izua zabaldu baino lehen, ordea, ahots goxo bat ekarri du leize barruko haizeak. Mikel Laboaren Hegazti errariak abesten ari da emakume bat. «Hegazti errariak/ pausatu dira/ leihoan/ argia eta itzala/ bereizten diren lekuan». Oihartzunak barreiatzen ditu Joseba Sarrionandiak idatzitako bertsoak, areto eta pasabide guztietan barna. «Argia eta itzala/ leihoan/ pausatu dira/ hegazti errariak». Argiak atzera ere piztuta, itzulerako bidea hartu du taldeak. Txalapartaren hotsei segitzeko eskatu du Ilundainek, eta, horiek erreferentzia gisara hartuta, hasierako puntura itzuli dira bisitariak. Han, eskerrak eman ditu artistak, pozik. «Bizia eman nahi izan diot bisitari, baina haitzuloaren berezko elementuak erabiliz. Egungo gizarteak eta egungo sistemak eramaten gaituzte etenik gabe gehitzera, gauza gero eta gehiago pilatzera. Nik kontrakoa bilatu dut: oinarri-oinarrizko elementuak erabiliz, gauzen esentzia azaleratu nahi izan dut», azaldu du, hunkituta. Lur azpitik aterata, askok aitortu dute hutsuneari beste modu batera begiratzen hasi zaizkiola. ]]> <![CDATA[«Txikitatik izan dut mikrofono aitzinean aritzeko grina»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2020-09-12/txikitatik_izan_dut_mikrofono_aitzinean_aritzeko_grina.htm Sat, 12 Sep 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2020-09-12/txikitatik_izan_dut_mikrofono_aitzinean_aritzeko_grina.htm late night magazinetako ahotsekin lokartzen den arte. Irratia maite du Juan Kruz Lakastak (Jaka, Espainia, 1970).

Lotura estua duzu irratiarekin. Noiztik?

Txiki-txikitatik datorkit irratiarekiko zaletasuna. Gogoan dut 10 bat urte nituela udal ikastolara bisitan etorri zitzaizkigula Radio Requete irratiko Micrófono Infantil saiokoak. Sekulako bulkada sentitu nuen, eta argi izan nuen nik mikrofono horren aurrean hitz egin nahi nuela. Urte batzuk geroago, institutu garaian, Eguzki irratia entzuten hasi ginen kuadrillakoak. Bereziki gustuko genuen Inmersión en la alcantarilla, Marco Antonio Sanz de Acedo Eskroto zenak zuzentzen zuen saio lisergikoa.

Noiz egin zenuen mikrofonoaren aurrean aritzeko urratsa?

1987an hasi nintzen irratigintzan, Eguzki irratian, 16 urterekin. Saio sasi-punki tamalgarria egiten genuen: Ostibeltza. Fanzine zatiak irakurtzen genituen ikaragarri gaizki, baina, tira, asko ikasi genuen. Sasoi bizia izan zen hura: garai hartan, Iruñeko Aurrezki Kutxarena zen etxebizitza okupatu batean zegoen Eguzki irratiaren egoitza, eta jabeek Polizia bidaltzearekin mehatxu egin zigutenean, norbaiten izenean erostea adostu genuen. Horrek arriskua zekarren, berunezko urte horietan gauzak gordin esaten zirelako mikrofonoen aitzinean. Espainiako erregea Iruñera etorri zenean, adibidez, arazoak izan genituen Poliziarekin, antenan esandakoengatik.

Beste oztopo bat: kartzela. 1988an, intsumiso izateagatik espetxeratu zintuzten.

Bai. Garai hartan, Osasunari eta futbolari buruzko saio umoretsua egiten genuen Eguzki irratian Fermin eta Mikel Lakasta lehengusuek eta hirurok: De tu blusa y tu bandera. Intsumisioaren kontura, bigarren graduko kartzelaldia ezarri zidaten niri, eta hirugarren gradua lehengusuei. Hortaz, haiek aukera izan zuten saioa egiten segitzeko, eta nik ez. Behin, saioa hasi zenean, presoak aditu nituen sintonia abesten. Kontatu zidatenez, sekulako giroa sortzen zen espetxean astelehenero, saio horren kontura.

Euskalerria irratian lanean hasi zinen duela hogei bat urte. Zerk erakarri zintuen?

Euskalerria irratiak badu tokiko kazetaritzaren ikuspegi propio eta zabala, baina, horrez gain, badugu formula arrakastatsu bat ere. Normalean, euskarazko tokiko hedabideentzat, zaila da hiriburuetan garatzea, ez baitago euskal komunitate trinkorik, baina guk beste bide batetik heldu genion lanari: komunitatea irratiko programazioan engaiatu genuen, kolaboratzailearen rolaren bidez. Hala, jendea erakarri genuen, gurean kolaboratu zezan eta, pixkanaka, Iruñerriko euskal komunitate osoa identifikatua sentitu zen gure proiektuarekin eta programazioarekin.]]>
<![CDATA[Euskarazko 'avisua' Uruguain]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/035/001/2020-09-11/euskarazko_avisua_uruguain.htm Fri, 11 Sep 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/035/001/2020-09-11/euskarazko_avisua_uruguain.htm . Ortografia arkaikoa gorabehera, aise uler daiteke Jose Antuña Montevideoko poliziaburuak sinatutako testua. Le Messager Français egunkariaren lehen orrialdean azaldu zen oharra, 1842ko irailaren 4an. Amerikan euskara hutsean argitaratutako albiste zaharrena da orain arte katalogatuta daudenen artean, eta Uruguaiko Agiritegi Nazionalean daukate gordea.

Nevadako Unibertsitateko (Reno, AEB) Center for Basque Studies-eko Xabier Irujo eta Alberto Irigoien ikerlariek egin dute aurkikuntza, eta urteetan eginiko inurri lanaren fruitua da: «Hogei bat urte daramatzagu Amerikan argitaratutako euskarazko idazkiak aztertzen», azaldu du Irujok.

Horretarako, oinarritzat hartu dute Adriana Patron ikerlariak eta Irigoienek berak sortutako Euskal Diasporaren Hemeroteka: «Ameriketan idatzitako euskal prentsaren bilduma digitala da. 1877. eta 1977. urteen artean agertutako guztia jasotzen du. Irigoienek eta Patronek digitalizatu zituzten dokumentu guztiak (350.000 inguru), eta kontinente osoko artxibategiak arakatu zituzten horretarako». Horri esker izan dute Montevideoko Le Messager Français egunkarian agertutako idazkiaren berri.

Montevideoko setioa

Gatazka betean argitaratu zuten Antuña poliziaburuaren euskarazko oharra: Fructuoso Riveraren Colorados edo gorrien eta Manuel Oriberen Blancos edo zurien arteko Gerra Handiaren erdian (1839-1851). Zurien erasoa espero zuten hiriburuan, eta horretarako prestatzen ari ziren: besteak beste, armadan sartzeko deia egin zieten gizonezko guztiei. Atzerritarrak ziren salbuetsita zeuden bakarrak.

Egoera horretan, soldadutzari uko egiten zion herritar oro atxilotzeko agindua eman zuen Montevideoko poliziaburuak, eta, hain zuzen, atzerritarrak atxilotze horietatik libratze aldera argitaratu zituen hainbat ohar, estranyer horien jatorrizko hizkuntzetan: «Poliziaco chefac [buruzagiak] ordenatcen du egutetic hasiric estranyer guciec beren nacionaco cocarda [ikurra] ibil deçaten, guisa hortan ecaguciaatic nor diren herrico semiac eta nor es». Irakur daiteke euskarazko bertsioan.

Idazkerari erreparatuta, Antuña buruzagiaren mezua Ipar Euskal Herriko euskaldun batek itzuli zuela ondorioztatu dute Nevadako Unibertsitateko ikerlariek. «Adierazgarria da, besteak beste, poliziaburua izendatzeko chefa hitza aukeratu zutela, edota ainhits eta estranyer formak erabili zituztela. Hortaz, litekeena da hori idatzi zuena Iparraldekoa izatea», azaldu du Irujok.

Izan ere, garai hartan, giza talde handia osatzen zuten euskaldunek Montevideon eta horietatik, gehienak Ipar Euskal Herritik joandakoak ziren. «XIX. mendeko lehen hamarkadetan, Uruguaiko euskaldun gehienak Iparraldeko etorkinak ziren; hala ere, 1839tik aurrera, nabarmen handitu zen Hegoaldeko erbesteratuen eta migratzaileen kopurua ere».

Uruguaiko Gerra Handian, esaterako, lubakiaren bi aldeetan borrokatu ziren euskaldunak: Donibane Garaziko Juan Bautista Brie de Laustan izendatu zuen gobernuak Chasseurs Basques izeneko euskal batailoiaren buru. Bestalde, Oriberen aldean ere izan zuten euskal soldaduen unitate propio bat: Santurtziko (Bizkaia) Ramon Bernardo Artagabeitiak gidatutako Oribe Boluntarioen Batailoia. Irujoren esanetan, «karlista ohiak» ziren soldadu horietako asko, eta Oribe Erri zuen izena euren kanpalekuak.

Argitalpen gehiago

Montevideoko Le Messager Français egunkarian argitaratutakoa ez zen izan euskaraz emandako albiste bakarra. 1843an, esaterako, euskaldunak borrokara «erakartzeko» abisua argitaratu zuten Le Patriote Française berripaperean. Hiriaren defentsara batuz gero «lursailak eta abereak» emanen zizkietela promes egin zieten iragarki hartan. Bestalde, euskaraz hitz egiten zekiten beharginen iragarkiak ere usu argitaratu ziren hamarkada horretako egunkarietan.

«Idazki horiek guztiek erakusten digute Uruguain euskaldun talde handi bat bizi zela, eta pertsona horiek euskaraz bizi zirela beren egunerokoan. Hori da ondorio garrantzitsuena», nabarmendu du Irujok.

Orain azaleratutako argitalpenak are ageriago utzi du errealitate hori, baina, Renoko Basque Studies Centerreko adituen aburuz, asko dago oraindik ikertu gabe: «Hori da, oraingoz, ezagutzen dugun dokumenturik zaharrena, baina ez dakigu zer aurkitu dezakegun etorkizunean».]]>
<![CDATA[Ohorezko zapia bokazioari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1994/035/001/2020-09-09/ohorezko_zapia_bokazioari.htm Wed, 09 Sep 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1994/035/001/2020-09-09/ohorezko_zapia_bokazioari.htm
Belen Izkue Irigoien erizainak ere lehen lerroan bizi izan zuen COVID-19aren lehen olatua, kaosean murgilduta eta «egunetik egunera aldatzen ziren protokoloei segika». Nafarroako Unibertsitate klinikan egiten du lan. Han ezagutu zituen gaitzak jotako lehen gaixoak, «motibo argirik gabe okerrera egiten, espero ez genituen sintomak agertzen...». Han gaixotu zen bera ere, beste hainbat medikuren eta erizainen antzera, eta orduan ezagutu zuen gaitzaren beste aldea: bakartzea.

Osasun langile adina istorio eragin ditu COVID-19ak, eta horiei guztiei aitortza egin die Iruñeko Udalak Batasunaren Pribilegioaren egunean. Hori dela eta, osasun langileei eman diete aurtengo Iruñeko Zapia. Atzo jantzi zuten zapia Estremerak eta Izkuek, kolektibo osoaren ordezkari gisara.

Ziudadelan eginiko ekitaldi ofizialean, Estremerak dei egin zuen «batasunaren sentimendua» berreskuratzera, hiriburuaren sorrera gogoratzeko ez ezik, baita «pandemiari aurre egiteko» ere: «Erantzukizunez jokatu behar dugu denok; oraindik garaiz gabiltza egoera kontrolpean mantentzeko, osasun erakundeen gomendioak zorrotz betez».

Mediku erretiratuak goraipatu zuen osasun zerbitzuetako profesionalen jokabidea: «Alarma egoera ezarri zutenean, 228 pertsona aurkeztu ginen, Iruñean bakarrik, laguntzeko: mediku erretiratuak, kontsulta pribatuan ari zirenak, azterketa gaindituta baina oraindik lanposturik ez zuten mediku egoiliarrak... Horrek erakusten du gure ogibidea zer den: elkartasuna eta bokazioa».

Izkuek ere aipamena egin zien «pandemiaren unerik txarrenetan dena utzi zutenei, beren bokazioari erantzuteko eta besteei laguntzeko», eta azken sei hilabeteetan gertatutakoa ez ahazteko deia egin zuen: «Garrantzitsua da iraganari begiratzea, bizi izandakoa ez ahazteko, pandemiak iraun duen denboran igarotako une onetatik eta txarretatik ikasteko, baina are garrantzitsuagoa da etorkizunari arduraz so egitea. Ez dezagun ahantz: hau ez da amaitu».

Iruñeko Zapia emateaz gain, udalak COVID-19a dela-eta hildako iruindarrak gogoan izan zituen ekitaldian. Hala, lore bana jarri zuten Ziudadelako parkeko agertokian, pandemia hasi zenetik zendutako iruindar bakoitzeko (1.476 guztira), eta zuhaitz bat ere landatu zuten, gingko biloga espeziekoa, «esperantzaren ikur» izan dadin.

Horren ostean, hitza hartu zuen Goizargi elkarteko presidente Raquel Mateok. Dolua pasatzen ari diren pertsonei laguntza ematen die elkarteak, eta, prozesu horretan, Mateok ezinbestekotzat jo zuen «minari, beldurrari eta ziurgabetasunari ahotsa jartzea, sentimendu horiek zapaldu eta ito beharrean».

Azkenik, mediku eta erizainekin batera, pandemiari aurre egiten dieten beste hainbat kolektibo ere gogoratu nahi izan ditu Iruñeko Udalak. Atzoko ekitaldian, oroigarri bana eman zieten talde bakoitzeko ordezkariei. Hala, Cristina Iriartek jaso zuen farmazialarien izenean; Sagrario Zuecok, udaleko gizarte zerbitzuen izenean; Maria Diaz de Radak, Ekintza Komunitarioen alorreko langileen ordezkari gisa; Caritasko Sagrario Goñik, boluntarioen izenean; Carmelo Buttini liburu saltzaileak, saltoki txikien ordezkari gisara; Iñaki Ibañez FCCko langileak, udal garbitzaileen izenean; Juan Antonio Castro udaltzainak, Segurtasun Alorreko ordezkari gisa; eta Pablo Aragon Gazteriaren Etxeko arduradunak, gazteen izenean.

Zapia, tradizio berria

Urteroko ekitaldia izan ohi da Batasunaren Pribilegioa. Duela 597 urte, Iruñeko hiru burguak elkartu eta hiri bakarra sortu zutenekoa gogoratzen du udalak. 2016. urteaz geroztik, izaera soilik zibila du ospakizunak. Orduan ezarri zuten Iruñeko Zapia emateko ekitaldia ere. Hauek jaso dute orain arte: Paulina Fernandez Mañueta txurro dendaren jabeak, Javier Pagola idazleak, Andraizek eta Alberto Undiano Mallenco futbol epaileak.]]>
<![CDATA[«Leitzalarreak gogora ekartzen dizkit txikitan aitarekin bizitakoak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/040/001/2020-09-06/leitzalarreak_gogora_ekartzen_dizkit_txikitan_aitarekin_bizitakoak.htm Sun, 06 Sep 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1958/040/001/2020-09-06/leitzalarreak_gogora_ekartzen_dizkit_txikitan_aitarekin_bizitakoak.htm
Zer da Leitzalarrea zuretzat?

Hunkitzen nauen toki bat da. Munduko toki politena, niretzat. Pagadiz eta hariztiz inguratuta dago, eta eremu osoak badu sorgin kutsu berezi bat; batez ere, behe lainoak dena estaltzen duenean. Han ez da inor bizi. Borda batzuk daude, garai batean artzain dezente bizi zirelako han, baina, gaur egun, apenas geratzen den artzainik. Gure aitak ere bazituen ardiak, behorrak-eta; hortaz, bagenuen borda bat, eta betidanik joan izan naiz hara, txiki-txikitatik. Niretzat, plazer ikaragarria da zakurrekin zelai horietan barna ibiltzea: batetik, toki ederra delako, eta, bestetik, gogora ekartzen dizkidalako haurtzaroko bizipen asko.

Adibidez?

Familiarekin bizitako pasadizoak eta, batez ere, aita zenarekin pasatako uneak: ardiekin laguntzen nionean, zizak biltzera joaten ginenean, edo arrantzara... Amarekin eta anaiekin ere bai, noski. Eta lagunekin ere asteburu bikainak igaro izan ditugu borda horretan. Zaila da esplikatzea. Denok dugu tokiren bat bizirik sentiarazten gaituena. Niretzat, toki hori Leitzalarrea da.

Iruñerrian bizi zara orain. Faltan sumatzen dituzu paraje horiek?

Bai, badira sei urte Berriobeitin bizi naizela, eta oso gustura nago, e? Baina Leitzalarrea eta inguru horien mira dut, jakina. Zehazki, errekaren falta sumatzen dut. Hemen ez dut aditzen errekaren soinu berezi hori. Eta mendian gora zabiltzala, oinetakoak kentzea eta hankak uretan sartzea... Gauza txiki horiek zoragarriak dira!

Iruñerrian ere badituzu naturgune ederrak...

Jakina baietz, toki zoragarriak ditugu hemen ere; baina paisaia ezberdinak dira: Atlantikoa bata, mediterraneoagoa bestea, baina ederrak biak. Gertatzen dena da, txikitatik nonbait bizi izan bazara, baduzula lotura sentimental bat toki horrekin, eta horixe gertatzen zait niri Leitza inguruko mendiekin.

Leitzatik Berriobeitira mugitu, erretiroa hartu... Goitik behera aldatu zaizu bizitza azken urteetan.

Bizitzea, finean, etapak betetzea da. Zaila da etapa bat bukatzea eta hurrengoa hastea, hutsetik hasi behar duzulako. Alde batetik, beraz, gogorra da eta ikara ematen du, baina, bestetik, izugarrizko poza eta lasaitasuna ematen dizu hartu beharreko erabakiak garaiz eta egoki hartzeak. Eta ziur naiz erretiroa 2017an hartzeko erabakia egokia izan zela. Hura zen pilota profesionala uzteko garai aproposa: batetik, neure buruarekiko errespetuagatik, baina baita pilotari zor diodan errespetuagatik ere. Ordurako, egina nuen nire ibilbidea, eta garaia zen gazteei bidea emateko.

Zertan aritu zara pilota profesionala utzi zenuenetik?

Ikasketetara bueltatu nintzen. Nazioarteko Merkataritza graduan eman nuen izena, eta bukatu dut jada. Hiru hilabeteko praktikak egitea falta zait orain. Praktika aldia amaitzean, gustatuko litzaidake horrekin lotutako lanen batean aritzea, baina zaila da. Horrez gain, hasieratik argi nuen pilotarekin nolabaiteko harremana izaten segitu nahi nuela, eta ETBn ari naiz, esatari.

Partiden falta nabarituko duzu, hala ere...

Kirolari profesionala izatea pribilegio bat da. Amets bat. Hortaz, zenbait gauza faltan sumatzen ditut? Bada, bai, baina, partidak jokatzea? Ez. Fase hori bukatu zen, eta ez dut atzera begiratzen. Beste modu batean gozatzen dut pilotaz orain. Gainera, erretiroa hartu izanari esker, gehiago gozatu dut aitatasuna. Pilotari profesionalaren bizimoduak tentsio handiak dakartza, eta egoera berri honek beste lasaitasun bat eman dit, emaztearekin batera, gure bi alabez disfrutatzeko.]]>
<![CDATA[«Ez gara berandu hasi; hori diotenek interes korporatibistak dituzte»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/004/001/2020-09-05/ez_gara_berandu_hasi_hori_diotenek_interes_korporatibistak_dituzte.htm Sat, 05 Sep 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1884/004/001/2020-09-05/ez_gara_berandu_hasi_hori_diotenek_interes_korporatibistak_dituzte.htm
Apirilean, eskolak hutsik. Orain, beteta. Zergatik?

Hezkuntza Departamentuaren helburua hasieratik izan da aurrez aurreko hezkuntza eredura bueltatzea ahalik eta lasterrena. Ezagun ditugu online eskolek eragiten dituzten arazoak: arrakala digitala, desoreka eta bazterketa soziala. Gainera, ez die denei berdin eragiten: lehendik egoerarik ahulenean ziren sektoreek pairatzen dituzte kalte larrienak. Hortaz, aurreko ikasturtean konturatu ginen online eskolak ohiko eskolen osagarri izan daitezkeela, baina ez ordezko. Digitalizazioak ezin du ikasketa prozesua ordezkatu, aurrez aurreko hezkuntzak bakarrik berdintzen baititu gizartean sortzen diren desorekak.

Ikasturte hasiera atzeratzeko aukera ez duzue planteatu?

Ez. Nafarroa lehena izan zen unibertsitatera sartzeko azterketetan, hizkuntza tituluen egiaztapenean, eta, egoera epidemiologikoak beste zerbait aholkatzen ez badu, lehenak izanen gara eskoletara itzultzen.

Egoera epidemiologikoak ez du beste neurririk eskatzen?

Gaur, orain, ikasturtea hasteko bezperan [2020-09-02], ez. Osasun Departamentuak ez digu adierazi ikasturte hasiera atzeratzeko beharra dagoenik. Oraintxe, ez dago kutsatze arriskurik gabeko tokirik. Hala ere, badugu Berrikuntza sailak ondutako txosten tekniko bat, zeinean azaltzen baita eskolako giroak ez duela arrisku berezirik, adingabeen seroprebalentzia maila txikia dela eta COVID-19 agerraldi baten eragina mugatua izanen litzatekeela.

Sindikatuek diote berandu hasi zaretela urtea prestatzen.

Ez nator bat horrekin. Espainiako Estatuan, Nafarroakoa izan zen onartu zen lehen plana, aurreko ikasturtea bukatu aurretik ere. Eragile guztion helburua izan zitekeen plan hori doitzea, baina ez da hala izan: batzuek interes korporatibistak lehenetsi dituzte, eta pandemia erabili nahi izan dute beren mesedetan. Interes horiek zilegi dira, baina ezin naiz bat etorri salatzen dutenarekin.

Adosteko borondaterik eza ere leporatu dizute.

Hitz egin dugu sindikatuekin, ikastetxe pribatuetako patronalarekin, ikastolekin, guraso elkarteekin, zuzendariekin, mahai sektorialarekin... Irakasleak errespetatzeko modurik onena da beren beharrak aintzat hartzea, eta hori egin duena Hezkuntza Departamentua izan da, besteak beste, udako hilabeteak ordainduta edo Hezkuntza Publikoaren Kalitatearen Aldeko Ituna finantzatzeko diru partida bat onartuta. Errealitatea hori da, nahiz eta hedatu den pertzepzioa beste bat izan.

Pertzepzio subjektibotik, datu zehatzetara: sindikatuek diote ez dituzuela 666 irakasle kontratatu, 173 baizik. Nola da posible?

Informazio hori oso partziala da, eta auskalo zer helbururekin zabaldu duten. 666 kontratazio horiek denak ez ditugu orain egin, noski: ekainean aurrea hartu genion egoerari, eta 183 langile kontratatu genituen; 173 postu atera ditugu abuztuan; eta gainerakoak [310] datozen egunetan eta asteetan zehaztuko dira, ikastetxeen beharren arabera. Oraintxe, ikuskaritzako teknikariak lanean ari dira eskoletako zuzendariekin batera, behar horiek zehazteko eta postuak definitzeko.

Ratioak jaitsiko dituzue?

Ratioak jaitsi dira jada Haur Hezkuntzan, eta Lehen Hezkuntzan ere de facto jaitsiko dira, baliabide gehiago eman ahala.

Nola da hori?

Ratioak erabiltzen dira baliabideak banatzeko irizpide gisara. Hortaz, 20 ikasleko ratioa gainditzen duen Lehen Hezkuntzako ikasgela bakoitzeko, ikastetxe horretan %33 haziko dira baliabideak; itundutako ikastetxeetan, berriz, %10 izanen da igoera. Horren arabera, ratioek behera eginen dute, beharra dagoen tokietan. Uste dut hori dela formula egokiena. Aukera genuen beste era batera egiteko, baina ez genuen aplikatu.

Zer aukera?

Haur eta Lehen Hezkuntzako ikastetxe guztietan ratioak jaitsiko bagenitu, espazio gehiago beharko genuke eskoletan, eta, horretarako, arauan jasota dago haurrak Bigarren Hezkuntzako institutuetara eramateko aukera. Zein da arazoa? Bada, institutuak ere gainezka daudela, eta ez dutela tokirik. Hortaz, kalterik txikiena egiteko xedez, batxilergoko 2. mailako ikasleak izanen lirateke etxera bidaliko genituzkeenak, online eskoletara. Horrek desoreka eta arazo asko sortuko lituzke: alde batetik, batxilergoko ikasle batzuek aurrez aurreko eskolen %30 edo %40 jasoko lituzkete, eta beste batzuek, berriz, %100; bestalde, mendialdeko ikasle asko ere garraiatu beharko genituzke hiriguneetara; eta azkenik, ikastetxe pribatu askok ez dute tokirik, eta sare publikoan egin beharko litzaieke tokia. Departamentuak ez du halakorik nahi; horregatik, nahiago izan dugu baliabideak beste era batean antolatu.

Azken egunetan, PSNk gogor kritikatu du Geroa Bairen eta Navarra Sumaren arteko akordioa, itundutako ikastetxeetan 57 urtetik gorako irakasleei lanaldia murrizteko. Zer da kritikatzen duzuena?

Kontseilari gisara, errespetu erabatekoa zor diot Nafarroako Parlamentuak erabakitzen duenari; hortaz, gobernuak beteko du agindutakoa. Hori esanda, nire iritzi pertsonala da Geroa Bairen eta Navarra Sumaren azpijoko politiko bat izan dela.

Zertarako?

Bi alderdi horiek aurreko legealdietan egin duten kudeaketa kaskarra estaltzeko: Geroa Baik ez zuen zentimorik ere bideratu 2018an eta 2019an Hezkuntza Publikoaren Kalitatearen Aldeko Ituna finantzatzeko; UPNk, berriz, hezkuntza arloko 800 langile kaleratu zituen 2011n. Bestalde, auzi horiek eztabaidatu eta adostu behar dira bere garaian: aurrekontuak negoziatzeko orduan, alegia. Aukera izan zuten zuzenketa bat aurkeztek. Ez zuten egin, eta orain, ikasturtea hastear dela, etorri zaizkigu kontu honekin.

Iragan legealdian oso kritikoa izan zinen gobernuarekin, besteak beste, euskarari lotutako auzietan. Arazoak sortu ditu horrek orain, Geroa Bai gobernukide duzuen garaian?

Ez dut uste. Gu oso eroso gaude itun programatikoarekin eta EH Bildurekin sinatutako aurrekontu akordioarekin. Akordio horietatik kanpoko auziek pizten dituzte desadostasunak, baina uste dut unean uneko ika-mikak direla, besterik ez.

Mendigorriko D ereduak ere kalapita piztu du...

Niri bitxia iruditzen zait aurreko legealdian ez zela polemikarik piztu Mendigorrian, eta orduan ere Garesera desplazatu behar zuten D eredua ikastera. Aurreko gobernuak diseinatu zuen ikastetxeen mapa, eta ez zen D ereduko lerrorik zabaldu, eskaria bertsua izan arren. D ereduko gela zabaldu ez zuten alderdi horiexek dira, orain, polemika sustatu dutenak.

Arartekoak ere eskatu dizue euskarazko lerroa zabaltzeko...

Baina ez du aparteko argudiorik eman. Txosten teknikoaren arabera, mapa ezin da nahieran moldatu. Nik ez dut ezertxo ere Mendigorrian euskarazko eredua ezartzearen aurka, eta lanean ari gara hori arautzen duen foru dekretua aldatzeko. Datorren ikasturtean, eskaera kopurua nahikoa bada, ez dugu inongo arazorik izanen D eredua ezartzeko. Eta bitartean, ikasleek aukera dute Garesen euskaraz ikasteko. Ez da inongo eskubiderik urratu.]]>
<![CDATA[Zirriborroak zirti-zarta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/038/001/2020-09-04/zirriborroak_zirti_zarta.htm Fri, 04 Sep 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/038/001/2020-09-04/zirriborroak_zirti_zarta.htm mainstream komikietan ezohikoak diren ikuspuntuak. Askatasuna. Hori (eta askoz gehiago) da komikigintza underground edo alternatiboa: argitaletxe handien esparrutik at dagoena.

Gaur hastekoa den Nafarroako Komikiaren XI. Azokan aztergai izanen dute fenomenoa. Izan ere, azoka antolatzen duen Tiza elkarteak «komikigintzaren alde ez-komertziala» nabarmendu nahi du aurten. Alde batetik, zenbait proiektu independente ikusgai paratuko dituzte Iruñeko Kondestablearen Jauregian, Underground baino beherago izeneko erakusketan. Bestalde, hilaren 26an, autoekoizpenari buruzko tailerra eskainiko du Enrique Martinez-Intxausti Kike Infame marrazkilari bilbotarrak.

Ibilbide luzeko egilea da Martinez-Intxausti, eta Astiberri eta Dolmenen gisako argitaletxeekin argitaratu izan ditu komikiak. Nahiago du, hala ere, bide alternatiboak urratzen segitu. «Erosoago sentitzen naiz komikiak neure kabuz argitaratzen ditudanean», laburbildu du. «Lanaren kontrol osoa dudanean, nire helburu ia bakarra da istorioarekin disfrutatzea, eta uste dut hori nabari dela orrialdeetan».

Lan berria aurkeztuko du azokan: Gorka Etxebarria Señor Verde gidoilariarekin batera argitaratutako Morirse en Sanfermines (Sanferminetan hiltzea), crowdfunding edo mikro-mezenasgo bidez finantzatutako proiektua. Ez da metodo berria Martinez-Intxausti eta Etxebarriarentzat: duela zenbait urte, jite bereko beste lan bat argitaratu zuten beren kabuz: Morirse en Bilbao (Bilbon hiltzea). «Etorkizuneko Bilbo distopiko batean girotutako istorio zoroa zen hura. Urtean behin argitaratzen genuen 20 orrialdeko aldizkari formatuan, eta bost zenbaki bildu genituenean, bilduma osoa argitaratu genuen, liburu bakarrean».

Irudigile bilbotarraren esanetan, istorioa «oso tokikoa» zirudien, baina finantzaketa kanpainak arrakasta handia izan zuen, eta abentura horri segida ematea otu zitzaien: «Hori da, funtsean, Morirse en Sanfermines. Istorioa 2139. urteko Iruñera eramatea erabaki dugu, horrek gertaera surrealista eta zoroak kontatzeko aukera ematen digulako». Besteak beste, trizeratopsen entzierro bat irudikatu dute komikian: «Gainera, bizirik ateraz gero, lasterkariek aukera izanen dute Nafarroako Gobernuan funtzionario postu bat lortzeko», gaineratu du Martinez-Intxaustik, irribarrez.

Gisa horretako istorio bat beren kabuz argitaratu izanak «askatasun erabatekoa» eman diela uste du komikigileak. «Gustuko ditugun istorioak nahi dugun erara kontatzeko libertatea dugu eta, horrez gain, crowdfunding-ari esker, komunitate bat sortu dugu irakurleen eta egileen artean».

Kike Infame-z gain, aurtengo Nafarroako Komikiaren Azokan parte hartuko duten beste egileetako bat izanen da Ainara Azpiazu Axpi. Ilustratzaile eta komikigile hernaniarra (Gipuzkoa) ez da Iruñeko, Lizarrako edo Elizondoko ekitaldietara bertaratuko, baina Tiza elkarteak urtean behin argitaratzen duen Zart! komiki bilduman parte hartu du.

Erreferente argirik ez

«Txikitan ez nintzen sobera komikizalea», aitortu du Azpiazuk. «Gure neba bai, oso zalea zen, eta hark etxean zituen liburuak irakurtzen nituen: Asterix, Tintin, Zipi eta Zape... Gustatu bai, baina ez ninduten liluratzen». Harendako «erreferente argirik ez» zuen aurkitu liburu horietan: «Edozein istorio irakurtzen dugunean, gustatzen zaigu gure burua islatuta ikustea, edo nolabait, ordezka gaitzakeen pertsonaiaren bat topatzea. Baina nik, txikitan, ez nuen komikietan halakorik antzematen. Komiki horietan ez, behintzat. Interesgarriak iruditzen zitzaizkidan, grafikoki, baina istorioek ez ninduten erakartzen».

Engaiamendurik eza horrek eraman zuen Azpiazu «bestelako istorioak» marraztera: «Gustura irakurriko nituzkeen istorioak kontatu nahi nituen. Hasieran, Hernaniko Kronika-n aukera eman zidaten umorezko tirak egiteko, eta gero heldu zitzaizkidan eskaintza gehiago». Ordutik, Xabiroi, Irrien lagunak, H28, Gara eta Gaztezulo hedabideetan argitaratu izan ditu marrazkiak, eta, gaur egun, BERRIAren Mantangorri gehigarriko kolaboratzailea da. Ilustratzaile gisa ere hainbat liburu eta album ilustratu argitaratu ditu.

Azpiazuk ongi ezagutzen ditu, beraz, komikigintzaren aurkia eta ifrentzua: argitaletxe edo enpresa baten enkarguz eginiko lanak eta baita, besteak beste, Tupust Euskal Herriko komikigileen kolektibo feministaren eta H28 doako fanzinearen barruan argitaratutakoak ere.

Bietan «gustura» aritzen dela dio: «Enkarguz eginiko lanetan ez dut inoiz zentsurarik sentitu, eta ez didate muga hertsirik jarri». Hala ere, borondatez eginiko lanek eta underground komikigintzak «askatasun handiagoa» eskaintzen dutela uste du: «Oso libre sentitzen naiz lan kolektibo eta alternatiboetan», azaldu du. «Tupust kolektiboaren bigarren bilduma prestatzen ari gara uneotan, eta askatasun erabatekoa daukat ni neu izateko, nahi dudana marrazteko. Ez dago mugarik, eta plazer handiko lanak dira».

Askatasun hori bera azpimarratu du Eñaut Aiartzaguena komikigile iurretarrak (Bizkaia) ere. Umore grafikoa jorratzen du Aiartzaguenak, eta sare sozialen bidez zabaltzen ditu bere marrazkiak, #Gaurkotira traolarekin. «Patxi Uharte Zaldieroa izan zen komikigintzara erakarri ninduen erreferente nagusia. Barrez lehertzen naiz BERRIAn egunero argitaratzen dituen zintekin, eta behin, pentsatu nuen nik ere gauza bera egin nezakeela», esan du. Zintak argitaratuko zizkion hedabide edo euskarririk gabe, marrazkiak zuzenean sarera igotzea erabaki zuen: «Twitterren, Facebooken, Instagramen... Dezenteko ikusgarritasuna lortu zuten marrazkiek, eta, horri esker, zenbait lan eta proiektu etorri zitzaizkidan». Aiartzaguenaren kasuan, beraz, autoekoizpena izan da komikigintza profesionalerako atea ireki diona: «Seguruenik ez naiz komikigintzarekin aberastuko, baina nahiko txukun ari naiz. Hilabetero, autonomoen kuota pagatzeko, gastuak berdintzeko eta bizitzeko aukera ematen dit». H28 aldizkarian ere parte hartu zuen, 2015etik 2017ko irailan desagertu zen arte. Esperientzia horrek agerian utzi zuen underground komikigintzaren ahulgune handiena: egonkortasun ekonomikorik eza. «Sekulako aukera izan zen hori niretzat. Tamalez, gutxi iraun zuen, baina hori gertatzen da militantzian oinarritutako proiektuekin: denok gabiltzala hamaika saltsatan sartuta, era boluntarioan lanean, eta azkenerako, ezin diogula lan kargari eutsi».

Erro sakoneko fenomenoa

Oztopoak oztopo, arnasa luzeko fenomenoa izan da underground komikigintza Euskal Herrian. Nafarroako Komikiaren Azokan ikusgai jarritako erakusketak balio dezake gaur egungo panoramaren lagin txiki bat ikusteko, baina ez olatuaren dimentsioa ezagutzeko, ez baitzaie aipamenik egiten Iruñean sortutako TMEO edo Napartheid aldizkariei, ez eta euskarazko autorerik aipatzen ere.

«Euskal Herrian, fanzineen eta komiki alternatiboen tradizio luzea dugu», gogoratu du Martinez-Intxaustik: «Dozenaka aldizkari argitaratu ziren 1980ko hamarkadan, eta gaur egun ezagunak diren artista askok fanzine horietan hasi zuten beren ibilbidea. Habeko Mik, Ipurbeltz, TMEO eta Xabiroi dira adibide nagusietako batzuk».

Marrazkilari bilbotarraren esanetan, estiloak eta joerak aldatu bai, baina komikigintza underground edo alternatiboaren suak piztuta segitzen du: «Garaian garaiko ezaugarrietara eta irakurleen nahietara moldatu dira fanzineak. 1980ko eta 1990eko hamarkadetako umore gordin, zirikatzaile eta aldarrikatzailea apaldu egin da pixka bat, eta ikuspuntu artistikoagoa gailendu. Teknikak eta estetikak pisu handiagoa dute, eta estilo zirraragarriagoa antzeman daiteke lanetan». Aldaketak aldaketa, «baikor» begiratzen dio etorkizunari.

Iritzi horrekin bat egin du Aiartzaguenak: «Fanzine ikaragarri onak eman ditu Euskal Herriak, baina egungo erreferenteak ere bikainak dira: Dani Fano, Adur Larrea, Joseba Larratxe Josevisky eta Tupust kolektiboa dira horren adibiderik garbienak. Haria ez da eten».]]>
<![CDATA[Kezkaren epizentroan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/004/001/2020-08-29/kezkaren_epizentroan.htm Sat, 29 Aug 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1876/004/001/2020-08-29/kezkaren_epizentroan.htm Uvesako lantegia behin-behinean ixteko erabakia hartu zuten Nafarroako Gobernuak eta enpresako arduradunek, ostegunean 197 positibo atzeman ostean -lantalde osoaren %28 inguru da hori-. Langileei seroprebalentzia probak eginen dizkiete, eta enpresako instalazioak desinfektatuko dituzte datozen egunetan. Badaezpadako neurriok, baina, ez dute balio izan langileen eta bizilagunen ezinegona amatatzeko.

Haragiaren sektoreko enpresa bat da Uvesa: hegaztiak prozesatzen dituzte Tuterako Montes del Cierzo industrialdeko hiltegian eta ekoizpen lerroan. 713 beharginek egiten dute lan bertan; haietako asko, etorkinak. «Soldata txikia ordaintzen diete, eta baldintza eskasetan ari dira langileetako asko: segurtasun tarterik gabe, ez ekoizpen lerroan, ez jantokian. Behin baino gehiagotan salatu dugu enpresaren jokabidea», azaldu dio BERRIAri CCOOko ordezkari Jesus Cerasek.

Lantegiaren atarian, Uvesako arduradun bat ari da langile berriei oharrak ematen. Kazetari batzuk ere badira inguruan, lanaldia amaitu dutenei galderak egiten. Beharginek ez dute hitz egin nahi, ordea. Ez, behintzat, enpresako arduradunen begiradapean. «Ez dakit», «presaka nabil», «ez naiz hemengoa, ez dut ulertzen». Erantzun horiek errepikatzen dituzte gehien. Metro batzuk harago, aparkalekuan, erantzutera ausartu dira bakan batzuk: «Eman dizkigute maskarak, baina langile askok ez dituzte jartzen, edo lepoan daramatzate... Ardura falta handia nabaritu dut askoren partetik», azaldu du Maaloufek.

Harekin bat dator Mikel -ez du benetako izena eman nahi-. Ekoizpen lerroko langilea da gaueko txandan. Ostegunean egin zioten PCR proba, eta etxean bakartuta eman zuen eguna, emaitzaren zain. Negatibo eman zuela ikusi eta berehala, lanera itzuli zen atzera ere: «Bagenekien positiboak agertuko zirela, baina ez hainbeste. Ezustean harrapatu gaitu honek. Argi dago enpresak jarritako neurriak ez direla nahikoak izan».

Martxotik, segurtasun neurri zorrotzagoak eta lan baldintza egokiak eskatu dituzte sindikatuek, baina, salatu dutenez, Uvesako zuzendaritzak entzungor egin die orain arte. ELAk -gehiengoa du enpresan- jarduera «segituan» etetea galdegin zuen, eta, zuzendaritzak halakorik egin ezean, gobernuari esku hartzeko eskatu zion. CCOOk, berriz, salaketa jarria zuen Lan Ikuskaritzan. Denborak arrazoia eman diela uste du Cerasek. «Langileek pilatuta egiten dute lan, elkar ukitzen kasik, eta atsedenaldian ere ez dago espazio nahikorik. Hamaiketakoa hartzeko txandak ezar zitzakeen enpresak, baina ez zuen egin. Espero dezagun gaitzaren agerraldi honek balio izatea, behingoz, lan baldintza egokiak ezartzeko».

Hain zuzen, EH Bilduk lantokiak ikuskatzeko neurrien inguruan galdetuko dio Nafarroako Gobernuari. Koalizio abertzalearen ustez, Uvesako kasua «eskandaluzkoa» da: «Oso kezkagarria da enpresak aurretik beharrezko neurriak hartu ez izana. Izan ere, lantegi horretan neurririk ez zegoelako piztu zuten alarma sindikatuek».

Izurriaren itzala Tuteran

Uvesaren itxierak kalapita handia piztu du Tuteran, han bizi baitira lantegiko behargin gehienak. Ezinegona, baina, ez da oraingoa. Joan den asteartean 21 positibo atzeman zituzten Nuestra Señora de Gracia zahar etxean, hiriko erdigunean, eta beldurraren mamua hedatu zuen agerraldi horrek ere: «Kezka handia dugu orain, barruan gelditu direnengatik», azaldu du Elena Martinezek. Zahar etxeko erabiltzailea du ama, eta bisita egitera joan zaio, baina burdinazko hesi baten bestaldetik ikusi behar izan du. «Animoz eta osasunez ongi ikusi dut, baina ezin dut ezinegon hau gainetik kendu», gaineratu du.

Tuterako parte zaharreko bizilagun eta dendariek ere nabaritu dute kaleko giroa asko apaldu dela egunotan. «Egoera zaila zen lehendik ere, baina beherakada latza nabaritu dugu azken egunetan», esan du Ana Lalindek. M&A arropa dendaren jabea da, eta, kontatu duenez, apenas sartu zaion bezerorik azken egunetan. «Kaleak hustu egin dira. Azken kutsatzeek areagotu egin dute jendearen beldurra».]]>
<![CDATA[Saien begiradapean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/033/001/2020-07-26/saien_begiradapean.htm Sun, 26 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1943/033/001/2020-07-26/saien_begiradapean.htm
Irati errekak kareharrian hondeatutako haitzartea da Irunberriko arroila, Leire mendiaren mendebaldeko muturrean, Nafarroako Pirinioen oinetan. Herrialdeko mendi zintzurrik ikusgarrienetakoa da, Irati ibaiak milioika urtean landutako paisaia. Gaur egun ere, errekak hor dihardu egunez egun bere arrastoa uzten. Natur erreserba da 1987. urtetik.

Orografia malkartsuari esker, Irunberriko arroila bakartuta egon da hainbat mendez, eta horrek eragin zuzena izan du inguruko floran eta faunan: bere horretan iraun dute, adibidez, arroilako horma gorrixketatik zintzilik dauden landare eta zuhaixka espezieek; bestalde, hegazti harrapari handiek ere haitzen gainaldean egin dute habia. Azerien, basurdeen, azkonarren eta sai zurien babesleku da arroila. Landareei dagokienez, berriz, era askotako zuhaixkak hazten dira kareharrizko hormetako arrailetan: ezkaia, izpilikua eta elorri triska, besteak beste. Arroilaren sarreran eta irteeran, berriz, badira makalak, sahatsak eta lizarrak.

Pasieran ibiltzeko aukera ere eskaintzen du inguruak. Beste mendi zintzur batzuk ez bezala, Irunberrikoa aise egin daiteke oinez, harkaitzen oinean doan bide zabal batetik. Guztira 2,6 kilometro dira. Bidea seinaleztatua dago, erreka ondotik doa, eta argi artifizialik gabeko bi tunelen bitartez zeharkatzen du harkaitza: batak 167 metro ditu, eta besteak, berriz, 206. Azken tartean, bideak arroka inguratu eta Deabruaren Zubiaren arrastoetaraino iristen da. XVI. mendean eraikitako zubi horrek kondaira bati zor dio izena. Haren arabera, zubigileak laguntza eskatu zion deabruari zubi hura egiteko.

Arbaiungo arroila, handiena

Irunberritik gertu dago Arbaiungo arroila ere. Zaraitzu ibaiak Leire mendiarekin topo egitean zulatu duen zintzurra du. Nafarroako arroilarik ikusgarriena da, bai luzeena delako -ia sei kilometro luze, bai 300 metroko altuera duten horma ikaragarriak dituelako.

Isoko behatokia da mendi zintzurra ikusteko tokirik egokiena. Arroilaren amilburuan dago, Zaraitzu ibaiaren ur gainean, Irunberritik Ezkarozera doan NA-178 errepidearen ondoan. Azken urteotan, sai arreak izugarri ugaldu dira Arbaiunen ere, eta ohikoa izaten da inguru horretan hegan ikustea.]]>
<![CDATA[Kondairazko herria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/037/001/2020-07-21/kondairazko_herria.htm Tue, 21 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1892/037/001/2020-07-21/kondairazko_herria.htm
Mendi baten gainaldean egoteak piramide baten itxura ematen dio herriari: eliza gotorlekua erpinean, eta, maldan beherago, Erdi Aroko herrixka osatzen duten etxeak. Toponimia bera ere misterioaren lanbroan bilduta azaltzen da. Kondaira baten arabera, artzain batek uso bat ikusi zuen gaur egun herria dagoen parajean. Hegaztia harri batzuen artean sartu zen, eta haren atzetik joan zen gizona. Hurbiltzean, Maria ama birjina ikusi zuen, eta, haren omenez, Usoa edo Uxue izena paratu zion tokiari. Jose Moret jesuita iruindarrak jaso zuen kondaira hori, 1660. urtean idatzitako lan batean.

Ikerlarien arabera, ordea, hori baino askoz zaharragoa da herria. Azken ikerketetan, esate baterako, duela 2.200 urteko zeramika piezak aurkitu dituzte arkeologoek, eta baita III. mendeko erromatar oratorio baten eta erromaniko aurreko eliza baten aztarnak ere.

Ondorengoa da Uxueko gotorleku zaharra. Eneko Aritza erregeak eman zuen hori eraikitzeko agindua, IX. mendean, baina, gaur egun, ez da eraikin horren arrastorik ere gelditzen. Elizak badu, hala ere, Erdi Aroko gaztelu gotortu baten itxura -berez, eliza gotorleku gisa sailkatua dago; besteak beste, eraikinaren egiturari, dorre almenadunei, pasealekuei eta kanpoaldeko kontrahormei esker. Merezi du, tenplura sartu aurretik, balkoi gotikora igotzea eta handik ikus daitekeen paisaiarekin gozatzea.

Eliza XI. mendekoa da, baina XIV. mendean handitu zuten. Handitze lan horiei zor die egungo itxura. Garai horretakoa da hegoaldeko atari gotikoa, eta eraikinaren barruan ere, nabari da erromaniko eta gotiko estiloen arteko talka. Nabe nagusia, adibidez, gotikoa da, eta baita inguruko arkuak ere. Elizaren burua, berriz, erromanikoa da: hiru absidek osatzen dute, eta, erdian, Uxueko Andre Mariaren irudia dago, XI. mendekoa.

Elizatik aterata, merezi du Uxueko karrika meharretan galtzea eta harat-honat ibiltzea. Xarma berezia dute harriz eginiko etxeek, eta gomendagarria da artzaintzan oinarritutako gastronomia dastatzea. Otapurrak eta almendra garrapiñatuak dira herriko gutiziarik preziatuenak.]]>
<![CDATA[Igeltseroa, anarkista, menderagaitza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/008/001/2020-07-19/igeltseroa_anarkista_menderagaitza.htm Sun, 19 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1933/008/001/2020-07-19/igeltseroa_anarkista_menderagaitza.htm
Cascanteko familia txiro batean jaio zen Urtubia, eta bere larruan bizi izan zuen gosea: «Espartinetarako ere ez genuen». Pobre askoren antzera, gazte-gaztetatik zapaldu zuen kartzela, eta, mutil koskorra zelarik, behin baino gehiagotan atxilotu zuen Guardia Zibilak, «bihurrikeriak egiteagatik». Bost pezetako isuna ezartzen zioten, baina amak ezin izaten zuen diru hori pagatu, eta ziegan ematen zuen gaua, zigortuta.

Pobre izatea akuilua izan zen Urtubiarentzat; pizgarri bat altxatzeko eta kontzientzia hartzen hasteko: «Nire zortea pobre jaiotzea izan zen; ez nuen inolako esfortzurik egin [erakundeekiko] errespetua galtzeko. Eliza, jabetza eta politika horiek nazkagarriak ziren. Orduan, egoera horretan, gainerakoa errazagoa da», azaldu zion BERRIA-ri, 2015ean.

1954. urtean, Parisera joan zen, soldadutzatik ihesi. Han hasi zen talde anarkistetara biltzen eta bankuak lapurtzen, diru hori «iraultzan» erabiltzeko.

Faltsifikatzaile gisara ere aritu zen hainbat urtez. 1962an, Ernesto Che Guevararekin batzartu zen. Kubak Frantzian zuen enbaxadorearen bitartez ezagutu zuten elkar. Dolarrak masiboki faltsutzeko modu bat azaldu zion Urtubiak, baina, azkenerako, Chek uko egin zion plan horri. 1970eko hamarkadako azken urteetan First National Bank banketxeari (egungo Citibank) eginiko iruzurra izan zen Urtubiaren ekintzarik ezagunena. Banku horretako milaka bidaia txeke faltsutu zituen: 100 dolarreko 25 txekeko 8.000 orri. 20 milioi euro, guztira. Latinoamerikan eta Europan banatu zituen, mugimendu iraultzaileak finantzatzeko.

Frantziako Poliziak 1980an atxilotu zuen Urtubia, baina ezin izan zituen txekeak inprimatzeko plantxak eskuratu; hortaz, bankuak bere burua behartua ikusi zuen negoziatzera. Faltsutze delituagatik erruduntzat jo zuten nafarra, baina karguen zatirik handiena baztertzea onartu zuen akusazioak, faltsutzerako erabilitako plantxen truke. 1981eko urrian atera zen kartzelatik, pozik: «Plazera da ni bezalako gizajo batek hori lortzea». Bazekien irabazi zuela; kapitala makurrarazi zuela.

Elkartasuna bazter orotan

Urtubiaren heriotzak oihartzun handia izan zuen atzo sare sozialetan. Arnaldo Otegi EH Bilduko koordinatzailea izan zen albistearen berri eman zutenetako bat: «Gaur zendu da Lucio Urtubia. Laguna, burkidea eta borroka laguna». Koldo Martinez Geroa Baiko senatariak ere gogoan izan zuen anarkista historikoa: «Agur eta ohore, Lucio Urtubia. Beti arte gure bihotzetan!». Beste esparru batzuetatik ere agurtu zuten Urtubia; besteak beste, Berri Txarrak taldeak, Fermin Muguruzak eta Aitor Arregi zinemagileak. Euskal Herritik kanpo ere, Espainiako presidenteorde Pablo Iglesiasek, Raul Zelik idazleak eta Jordi Evole aurkezleak izan zuten gogoan, beste askoren artean.]]>
<![CDATA[Maiak goraipatu egin du udalak «ez-sanferminetan» eginiko lana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/008/001/2020-07-16/maiak_goraipatu_egin_du_udalak_ez_sanferminetan_eginiko_lana.htm Thu, 16 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1885/008/001/2020-07-16/maiak_goraipatu_egin_du_udalak_ez_sanferminetan_eginiko_lana.htm
Alkateak eskerrak eman dizkie herritarrei, ostalariei, hedabideei eta Espainiako Gobernuko ordezkariari: «Mundua Iruñeari begira egon da egunotan, eta Iruñeak nota bikainarekin gainditu du azterketa». Herritarren eta ostalarien portaera, zehazki, «eredugarria» izan dela nabarmendu du Maiak: «Ostatu eta taberna gehienek arduraz jokatu dute, beren interes ekonomikoen gainetik ere, eta oso harro nago, apenas izan baitugu arazorik». COVID-19aren agerraldiez, berriz, garrantzia kendu die alkateak, datuak «beste hirien parekoak» direlako.

Polizien arteko «koordinazioaz» ere hitz egin du Navarra Sumako eledunak. Azaldu duenez, berrehun poliziako baino gehiagoko lantaldea osatu zuten Iruñeko Udaltzaingoak, Espainiako Poliziak, Foruzaingoak eta Guardia Zibilak. Poliziaren gehiegizko presentziaz galdetuta, Maiak erantzun du «neurrizkoa» izan zela, «arrisku guztiak aintzat hartuta diseinatua».

Euskararen lekuaz

Uztailaren 6aren aurretik, Iruñeko Udalak Biziko Ditugu izeneko kanpaina abiatu zuen, herritarrei gogorarazteko 2020ko sanferminak bertan behera geldituak zirela, eta arduraz joka zezaten eskatzeko. Kanpaina horrek sare sozialetan izandako arrakasta azpimarratu du Maiak. Hori dela eta, udalak erabaki du Gazteluko plazan paratutako kartel erraldoia («Los viviremos» irakur daiteke letra handitan, erdara hutsean) ez kentzea, eta uda osoan ikusgai uztea, «jendeak aukera izan dezan argazkiak egiteko».

Kanpaina hori, hain zuzen, polemika iturri izan da egunotan, euskarari emandako tratuarengatik. Izan ere, gaztelaniari lehentasuna eman dio udalak mezu eta euskarri guztietan, euskara ingelesaren eta frantsesaren pare utzita: beherago eta ia irakurgaitzak diren letra txikietan idatzita. Auzi horretaz galdetuta, Maiak ukatu du euskara «mespretxuz» tratatu dutenik: «Euskararena ez da mespretxu edo maitasun terminoetan neurtu behar. Nire ustez, euskararen ordenantza betetzen du kanpainak, baina, norbaitek kontrakoa uste badu, azaldu dezala zergatik, eta aztertuko dugu». Hain zuzen, Navarra Sumak eta PSNk aurten onartutako Euskararen Ordenantzaren bigarren xedapen gehigarriak zera dio: «Euskarak eta gaztelaniak presentzia bera izango dute Iruñeko Udalaren eskumeneko hizkuntza paisaian, eta, beraz, bi hizkuntzetan berdin-berdinak izango dira kale izenen plakak, seinaleak, kartelak eta aipatutako hizkuntza paisaia osatzen duten gainerako elementuak».]]>
<![CDATA[Bere burua zoriondu du Maiak, «Iruñeak ez-sanferminetan emandako irudiagatik»]]> https://www.berria.eus/albisteak/184356/bere_burua_zoriondu_du_maiak_iruneak_ez_sanferminetan_emandako_irudiagatik.htm Wed, 15 Jul 2020 13:16:28 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/albisteak/184356/bere_burua_zoriondu_du_maiak_iruneak_ez_sanferminetan_emandako_irudiagatik.htm <![CDATA[Trikuharrien bidean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/035/001/2020-07-15/trikuharrien_bidean.htm Wed, 15 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1892/035/001/2020-07-15/trikuharrien_bidean.htm
Zehazki, Aralarko harizti eta pagadietan barneratzen diren bi bidexka ateratzen dira Etxarri Aranazko kanpineko aparkalekutik: egun osoko ibilbide luzea (15 kilometrokoa) eta egun erdikoa (9,7 kilometrokoa). Biak ala biak daude seinaleztatuta. Ibilbide luzean, basoez gainera, Andia mendiaren ikuspegiaz gozatu ahalko dute mendizaleek. Trikuharriak, berriz, bidearen 4,5. kilometrotik aitzinera azalduko dira han-hemenka: Beitzeta, Iruiturrieta, Jentiltzulo, Benintxar, Irumugarrieta, Zalatamuno, Mintegitxuta eta Txaradigorri. Olanoko lepoaz harago -9,6 kilometroan-, Pagamendiko trikuharria dago. Aldapa latza igo behar da megalito horretara iritsi aurretik, baina saiatzea merezi du, ondareaz gain, inguruko mendien ikuspegi ederra eskaintzen baitu gainak. 11,5. kilometroan ibilbideko azken trikuharria dago: Maitzegur.

Ibilbide laburra egin nahi izanez gero, Etxarri Aranazko kanpineko aparkalekutik eskuinera jo beharko dute mendizaleek. Pagamendiko gainean bat egiten dute bi ibilbideek.

Bestalde, Lekunberritik abiatuta ere badago Aralarko trikuharriak ikusterik, San Migel santutegiraino doan errepidean gora. 9,7. kilometroan, iparrerantz doan pista bat hartu behar da, Aralarko bazkalekuetaraino iritsi arte. Han, bazkalekuetan, hamabi kilometroko ibilbidea hasten da. Lehen kilometroak dira zailenak: sakabanatuta eta baso pistatik kanpo daude trikuharriak. Ibilbide markatuan aurrera eginez, uharka batera iritsiko dira bisitariak. Han daude ibilbideko hamar trikuharrietatik sei, den-denak 1.100 metrotik gorako garaieran.

Mila urtetik gorako historia

Trikuharrien bidea albo batera utzi eta errepidean gora eginez -badago Uharte Arakil herritik ere iristeko aukera, mendi pista erabilita-, Erdi Aroko arteaz gozatzeko aukera ematen du San Migel Aralarkoaren santutegiak. Hiru habearteko tenplu soila da, XII. mendekoa, baina presbiterioko erretaula da munduan ezagun egiten duena: arte erromanikoaren maisulan hori esmaltez eta harri-kristalez egina dago. Rene Alphonse van den Berghe, Erik Belgikarra lapur ospetsuak lapurtu zuen erretaula 1979an. Erretaula zaharberritu eta santutegira itzuli zen 1991. urtean.]]>
<![CDATA[Hesiaren atzetik begira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/039/001/2020-07-15/hesiaren_atzetik_begira.htm Wed, 15 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1917/039/001/2020-07-15/hesiaren_atzetik_begira.htm Ikusi mendizaleak entzuten; Abascal, purua ahoan, diskotekako atezainaren plantak egiten; Power Rangers eta Urkutron; EAJko buruak oholtza gainean abesten... Denboraldi osoa, making of-a eta estrak. Eta, telesailetan bezala, azken atalean heldu da argumentu jauzi handiena. Datorren denboraldiaren aurretik ikuslea pantailari lotzea beste helbururik ez duen amua: aulkia lortu du Voxek.

Kredituak amaituta, kezkatuta begiratu diogu elkarri. Hamaika ikusteko jaioak gara, faxisten ordezkari bat legebiltzarrean! Ezin liteke! Hasierako ikara pasatuta, baina, berehala bilatu dugu kontsolamendua: gure foru komunitate bereizian ez da halakorik gertatu. Hemen ez dago eskuin muturrik. Iruñeko Udalean Navarra Sumak du aginte makila, eta eskuindarrak dira, baina «jende normala». Irudikatzen al duzue zer izanen liratekeen sanferminak alkatetza Voxen esku egonen balitz? Euskara zokoratu eta, are, desagerraraziko lukete egitarau ofizialetik eta hiri paisaiatik, Udaltzaingoa jazarri eginen litzaieke kale-saltzaile migratzaileei, herri mugimenduko jai gune alternatiboak debekatuko lituzkete, eta eremu publikoak pribatizatu. Eskerrak hemen ez den inoiz halakorik gertatu.]]>
<![CDATA[Ezer ez da Fermin ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/038/001/2020-07-14/ezer_ez_da_fermin.htm Tue, 14 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/1876/038/001/2020-07-14/ezer_ez_da_fermin.htm Ikusi argazki bilduma. ]]> ez-sanferminen kontu patetiko hau». Ainara Ibañez txistulariarentzat ere «oso arraroak» izan dira uztailaren 6tik aurrerako egunak. Urtero, erraldoien konpartsako Braulia erraldoi amerikarraren atzetik ibiltzen zen txistua jotzen, eta Alde Zaharreko giroa musikaz gozatzen: «Sentsazio bitxia izan nuen uztailaren 6an. Banekien ez zela sanferminik izanen, baina, bat-batean, dozenaka argazki eta bideo azaldu zitzaizkidan sare sozialetan: jendea kalean, zapi gorriekin, zuriz jantzita... Itolarri apur bat sentitu nuen. Orduantxe jabetu nintzen, 39 urteren ostean, festan parte hartuko ez nuen lehen aldia izanen zela aurtengoa». Egunotan, apenas antolatu den ekitaldi ofizialik -San Fermin eguneko meza eta Iruñeko Udalak eginiko ez-txupinazo ekitaldi anakronikoa kenduta-, eta, horren ondorioz, ia hutsik egon dira Alde Zaharreko karrikak eta plazak eguneko ordu gehienetan. Festak bertan behera gelditu izanak, ordea, ez du apaldu zenbaiten parrandarako gogoa, eta une zehatz batzuetan, jende ugari elkartu da tabernetan nahiz kaleko zurrutean. Ibañezen aburuz, horrek erakusten du iruindar asko ez direla «egoeraren larriaz» jabetu: «Ez da oraingo kontua soilik: sanferminen aurreko asteburu batean, Nabarreria plazara iritsi eta jendetza ikusi genuen hor, parrandan eta maskararik gabe, edo musukoa sudur azpian jarrita... Badakit jendeak festarako grina duela, nik ere bai, baina hain zaila al da gogo horri eustea?». Bestelako iritzia du Juan Kruz Lakastak, Euskalerria irratiko zuzendariak. Haren irudiko, Iruñeko biztanleek «jokabide arduratsua» erakutsi dute nagusiki, salbuespenak salbuespen: «Euskal Herrian festa handirik bada, horiek sanferminak dira: barru-barrutik bizitzeko festak dira, kalean ibiltzekoak, horizontalak... Eta, hala ere, oso jende gutxi atera da egunotan kalera». Hain zuzen, hedabide askok «arduragabekeriaren argazkia» atera nahi izan dutela uste du Lakastak: «Egun gailentzen den kazetaritza eredu sentsazionalistari jarraikiz, bertoko nahiz kanpoko hedabide asko saiatu dira irudi eskandaluzko hori ehizatzen, eta, hein handi batean, ez da halakorik ikusi». Nabarreria plazako botila festaren argazkiak izan ditu hizpide kazetari iruindarrak: «Jokabide arduragabe eta desegoki batzuk ikusi ditugu, jakina, baina ziur naiz edozein herritako pintxo-potean ikusten ahal direla jendetza handiagoak. Iruñean, karrikak hutsik egon dira ordu gehienetan». Elizaldek sentipen «gazi-gozoak» ditu horri buruz: «Ez dut batere gustuko egunotako giro apatikoa, baina ulertzen dut ardura kontua dela. Guk geuk ere segurtasuna eta osasuna lehenetsi genituen, txurro denda ixteko erabakia hartuta, eta horrek gailendu behar du orain: zuhurtziak». Elizalde sendiarentzat, denda ixteak ez du eragin ekonomikorik izan: boluntarioak dira, eta tradizioari eustearren zabaltzen dute txurro denda sanferminetan, baina inguruko negozio askorentzat sanferminak bertan behera gelditu izana «hondamendia» izan da: «Guretzat ez, hemen bakoitzak bere lana baitauka txurro dendatik kanpo, baina inguruko jatetxe eta tabernek sanferminetan lortzen dute urteko irabazien erdia». Kritika ugari udalari Herritarrek emandako irudia ez ezik, sanferminetako eragileek eta erakundeek erakutsitakoa ere «eredugarria» izan dela uste du Lakastak. «Peñek eta festari lotutako gainerako eragileek oso jarrera zuhurra izan dute, ekitaldi guztiak bertan behera utzita; horrek erakusten du ardura, osasun publikoarekiko ez ezik, baita sanferminekiko ere». Iruñeko Udalaren jokabideak, ordea, kritika ugari eragin ditu sanferminetako eragileen artean. Ibañezen ustez, udalak ez du erantzukizunez jokatu: «Festak bertan behera utzi badituzu, ezin dituzu ekitaldi batzuk debekatu eta beste batzuk baimendu. Ez dago festarik, eta kito. Mezara joatea edo txupinazo egunean Udaletxe plazan ehunka pertsonari sartzen uztea... Hori zer da, jendea xaxatzea ez bada?». Kritika koska bat harago eraman du Lakastak. Haren ustez, udal gobernu taldea «ez da egon» herritarren maila berean: «Erabaki guztiak alde bakarretik hartzeaz gain, euskarafobia haizatu dute, kanpaina instituzionalean euskara ia ikusezin bihurtuz». Kazetariaren ustez, «gabezia politiko baten isla» da hori: «Ezinbesteko zaie liskarra sortzea, euskaltzaleen kontra batez ere, euren hautesleria kohesionatuta mantentzeko. Tristea da, pandemia baten erdian, UPNren lehentasuna izatea herrikideei hatza begian sartzea». ]]> <![CDATA[Politizatu gabeko festak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2151/031/002/2020-07-13/politizatu_gabeko_festak.htm Mon, 13 Jul 2020 00:00:00 +0200 Ion Orzaiz https://www.berria.eus/paperekoa/2151/031/002/2020-07-13/politizatu_gabeko_festak.htm
Azken begiratua eman dio bere buruari, ispiluan. «Hi bai hi, elegante». Maskara hartzeko gogorarazi dio amak, sukaldetik oihuka. Afaria prestatzen ari da. Ukondotik zintzilikatu du eta badoa. Gazteluko plazan gelditua da lagunekin. Donibanen bizi da, baina nagia eman dio billabesa hartzeak. Autoa hartu eta, hamar minututan, Gazteluko plazako lurrazpiko aparkalekuan da. «Bienvenido, retire tiquet», agurtu du metalezko ahots batek, erdara hutsean eta gidaria gizonezkoa dela asumituz. Victorri ez zaio arrotz begitandu.

Lagunak zain dauzka plazan. Udalak aurtengo «ez-sanferminetarako» jarri duen kartel erraldoian geldituak ziren: #LosViviremos irakur daiteke, letra handiz. Victorrek ongi deritzo elkartasunezko mezuari. Leloaren euskarazko bertsioa hain da txikia eta hain dago kartelean zokoratua, ezen ezinezkoa baiten ezer irakurtzea, baina Victorrek ez dio erreparatu ere egin.

Pozoblancoko tabernetara abiatu dira. Bacardi eta kola. Beste erronda bat? Nola ez? Bagara ala ez gara? Algaraka joan dira Caldereria aldera. Han, hainbat pankarta daude paretan zintzilik: Haur eskolak euskaraz irakur daiteke batean. Nagore, gogoan zaitugu, beste batean. Muturra belztu du Victorrek. «Hau nazka. Beti dago festak politizatzen dituen norbait».]]>