<![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 30 Nov 2021 19:12:16 +0100 hourly 1 <![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ikusezintasunaren tripak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/021/001/2021-11-27/ikusezintasunaren_tripak.htm Sat, 27 Nov 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/021/001/2021-11-27/ikusezintasunaren_tripak.htm Baginen, bagara. Emakume artistak: ikusgarritasun(ez)aren logikak. Parentesi arteko ukazio horri begira dago Donostiako San Telmo museoak ireki berri duen erakusketa. Nola museo eta bilduma publikoek ez dituzten historikoki emakume artisten lanak bildu, nola ez diren maiz lehen mailakotzat hartu, nola heldu garen gaurko egunetara haiek ia ezagutu gabe, ez haien izenak, ez haien lanak. Bi urteko lana eskatu die Haizea Barcenilla eta Garazi Ansa komisarioei -BERRIAko arte kritikariak ere badira- museoak egindako proposamena taxutzea, eta, oroz gain, egiteke dagoenaren dimentsioaz ohartzeko balio izan diela aipatu dute. Barcenilla: «Asko dira bildutako artistak, baina inolaz ere ez denak. Orain pixka bat gehiago ezagutzen ditugu, baina sakonean gutxi; hain gutxi ikertuak izan dira, sekulako ahalegina eskatzen du, bi urtean bi lagunen artean egiteko ezinezkoa». Horregatik, erakusketan proposatutako izenak eta ildoak garatzeko deia egin dute: «Artearen historiak partekatua eta askotariko ahotsez idatzia izan behar du, eta, ahalegin handi eta bateraturik ez badago, ezingo da erakutsi Euskal Herriko artearen historian dagoen ugaritasuna». Martxoaren 13ra arte izango da ikusgai erakusketa, jarduera paralelo ugarirekin.

Argi utzi dute komisarioek: ez dute emakume artisten ikusgarritasuna bakarrik bermatu nahi izan, haien lanak historikoki ikusezin zerk egin dituen bistaratu eta galderetan sakondu nahi izan dute. San Telmo museoko eta Gordailuko bildumak baliatu dituzte horretarako, baita Kutxa fundazioaren zenbait obra ere. Handik hartu dituzte 1969-1982 urte bitartean egin zen Pintoras de Guipuzcoa lehiaketako lanak; lehiaketa hura egitasmo garrantzitsua izan zen orduko emakume artista askoren ibilbidean.

Komisarioez eta Susana Soto museoko zuzendariaz gain, erakusketaren aurkezpenean izan dira Eneko Goia Donostiako alkatea, Harkaitz Millan Gipuzkoako Kultura diputatua eta Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburua, eta beste hainbat artista ere. Zupiriak aipatu du parekidetasunaren helburua kultur politiketara «berandu» iritsi dela, eta azpimarratu du Baginen, bagara erakusketak eta Artiumeko programazioak edota Guggenheimen egunotan ikusgai dagoen Emakumeak abstrakziogile erakusketak norabide horretan egiten dutela «presio»: «Presiorik ezean, oso zaila izaten da ezkutukoa argitara ateratzea».

Ildo bertsutik, Sotok ere euskal arte sisteman gertatzen ari den «mugimendu zabalago baten barruan» kokatu du erakusketa: «Museo ugari ari dira euren bildumetan dauden emakume artisten obrak argitara ateratzen. Eta kuriosoa da, gure bildumetan izan arren, zeinen ezezagun egiten zaizkigun. Askori ez genien aurpegirik ere jartzen, alderantziz nekez gertatzen zaiguna». Luzea da oso artisten zerrenda: Rosa Valverde, Maite Rocandio, Inocencia Arangoa, Victoria Malinowska, Marta Cardenas, Dora Salazar, Irene Lafitte...

Erakusketaren ezaugarririk behinena haien piezak bilatzea ez, jada bildumetan zeudenak aztertzea izan dela nabarmendu du museoko zuzendariak, eta zehaztu du azken bi urteetan erosi dituzten obrak direla orain ikusgai jarri dituztenetako asko. «Horrek aukera eman digu artista hauen tailerretara eta beren kezketara hurbiltzeko. Museo eta bilduma publikoek gizarte bat zer izan den islatzen dute, eta, gaur egun, gure gizarteak ezin du onartu gure museoetako bildumak parekideak ez izatea».

'Baginen'-etik 'Bagara'-ra

Handia da erakusketa, eta lau atal nagusitan egituratu dute, bisitariak sigi-saga zeharkatzeko moduan -dokumentazioko materiala erakusten duten trantsizioko txokoak ere ipini dituzte-. Baginen hitzaren azpian, museoek eta euren bildumek arte sisteman betetzen duten rolaz eta funtzioaz gogoeta egiteko baliatu dute lehen zatia. Informazio teoriko gehien biltzen duena da, eta XX. mendean bidea urratu zuten zenbait emakume artista ere nabarmendu nahi izan dituzte. Hor daude, halaber, Pintoras de Guipuzcoa lehiaketatik pasatutako zenbait lan.

Emakumeen presentzia izendatu dute bigarren atala, eta autorrepresentazioari eta gorputzari lotutako obrak jarri bertan. Barcenilla: «Oso interesgarria egin zaigu ikustea nola erretratatzen zuten beren burua: islatzen dute pintore gisa konfirmazio beharra zutela». Gorputzaren kasuan, nabarmendu nahi izan dute Esther Ferrer aitzindariaren ondotik 1990eko urteetan gertatu zen gorputz irudikapenaren «eztanda», feminismoa tarteko.

Hirugarren atalean, Sistemaren arauak izenekoan, historiografiak eta kritikak emakumezkoen lanak irakurtzeko erabili izan dituen hainbat kategorizazio aztertu dituzte. Femenino eta maskulino, esaterako. Ansa: «Emakumezkoen lanak femenino hitzarekin lotu izan dira kolore pastelagoak, pintzelkada lauagoak... zituztelako, eta kategorizazio hori zerbait negatibo gisa erabili izan da. Aldiz, hori berori gizonezko artistek egitea poetikotzat, lirikotzat... ulertu da. Zalantzan jarri nahi genituen termino horiek nola ekartzen duten gero lan batzuk goi mailakotzat jotzea, eta beste batzuk bigarren mailakotzat». Profesionaltasunaren inguruan galdetu, eta bi izen ere berreskuratu dituzte atal honetan: Maria Paz Jimenez artista, zeinak oihartzun nabaria izan zuen bizi artean, eta Maya Agiriano kritikaria.

Laugarrenean, berriz, historiografia berriak marrazteko zenbait lerro proposatu gura izan dituzte: 1970-1980ko figurazioan, 1980ko lengoia geometrikoan eta 1990eko adierazpide berrietan arreta jarrita. 80ko urteei lotzen zaien eskultura zurrrunaren irakurketa, esaterako, Maria Luisa Fernandez eta Elena Mendizabalen lanek nola aberastu duten azaldu dute, besteak beste.

Erakusketa amaitzeko, azkenik, diskurtsoz aiseago datorren eremu bat prestatu dute komisarioek, hainbat belaunalditako emakume artistaren lanak elkarrizketan jarriz. Bagara deitu dute.]]>
<![CDATA[Ez Dok Amairu eta RRV-k itzalpetutakoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1835/030/001/2021-11-26/ez_dok_amairu_eta_rrv_k_itzalpetutakoa.htm Fri, 26 Nov 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1835/030/001/2021-11-26/ez_dok_amairu_eta_rrv_k_itzalpetutakoa.htm Jitu-ren esanetan. Bada, belaunaldi hari «omenaldi xume bat» egin nahi izan diote orain trantsizioaren ideia izenean daraman lan bikoitzarekin: Katebegiak. 1972-1985. CD-liburua eta biniloa plazaratu dituzte, eta orduko bi lan berrargitaratzeko ere baliatu dute abagunea: William S. Fischerren Akelarre sorta bat eta Amaia Zubiria eta Pascal Gaigneren Egun argi hartan.

Mikel Unzurrunzaga Schmitz Makala ekoizle eta musikaria egon da proiektuaren atzean hasieratik. Irrati esataria ere bada, eta, batez ere, «bildumazalea». Gaztea irratiko Boom Shaka Laka irratsaioan egindako lana oinarri hartuta, Euskal Herriko musika beltzaren bilduma bat kaleratu zuen 2016an, Boom Shaka Laka - 10 Years, eta horrek hauspotu zion 70etako giroa gehiago arakatzeko gogoa, batik bat, William S. Fischerren musika ezagutzean —haren kantu bat jaso dute bilduman—. «Mende erdia ere ospatzen ari naizenez, ni jaiotako hamarkadan egindako musika aztertzearen ideia ere gustatzen zitzaidan», kontatu du.

Makalak egin du kantuen hautaketa, Elkar, Xoxoa, Herri Gogoa eta IZ diskoetxetako katalogoak baliatuta. Denera, hamahiru kantu aukeratu dituzte LP bikoitzerako eta bat gehiago disko-liburuan sartzeko, azken uneko bonus-track bat gehituta —Eresbili esker berreskuratutako Juan Arkotxaren 1983ko pieza bat—. Bilduma osatzen duten abestiak, berriz, ondorengo artistenak dira: Haizea, Izukaitz, William S. Fischer, Magadalena, Enbor, Itoiz, Koska, Itziar Errobi, Lisker, Amaia Zubiria & Pascal Gaigne, Gontzal Mendibil & Taldea eta Urria.

Horietako asko arakatzearen puruz deskubritu dituztela nabarmendu du Makalak, eta bidean hartutako ezusteak ospatu ditu. «Adibidez, Itoizen Ezekiel diskoa oso berezia izan zen, eta hor badago kantu bat aukeratu duguna, zeinetan kasualitatez Itziar Ereinek abesten duen, eta horrek eraman gaitu zer eta hark Itziar izenez atera zuen diskora». Berdin Xoxoa diskoetxean Jean Phocasek 1978-1979an ekoitzi zituen diskoetara, Izukaitzen Izukaitz-era eta Errobiren Ametsaren bidea-era, besteak beste: «Badute soinu amankomun bat, zerbait berezia. Hor urpekari lana egitea sekulako gozamena izan da».

60ko urteetako kantautoreen eta 80ko punkaren eraginpeko taldeen aldean, 70eko hamarkadan rock progresibo, folk psikodeliko zein jazz rockaren bueltan aritu zirenek «abesti luzeagoak eta birtuosismo handiagokoak» landu zituztela azaldu du Makalak, eta haien eraginen artean zerrendatu ditu Grateful Dead, Fairport Convention, Frank Zappa eta beste. Makala: «Talde asko berbenetatik etortzen ziren, eta birtuosismoa oso garrantzitsua zen haientzat. Baita euskal musikako instrumentu tradizionalak erabiltzea ere; alboka, txirula, txalaparta... hor daude. Kantuen hitzak tradizionalak ziren, baina jantzi berri bat zekartenak».

Gehi bi «harribitxi»

Bai biniloari eta bai CD-liburuari Blami artistak egin die azala, gorri-zuri-berdea. CD-libururako hitzaurrea Garbiñe Ubedak idatzi du, urte haietako zenbait oroitzapen ekarriz, eta talde bakoitzari dagokion testua Antton Iturbek osatu du —lau hizkuntzetan dator argitalpena—. «Lehenengo-lehenengo, entzule bezala ilusionatu nintzen proiektu honekin», aitortu du Iturbek. «Entzuketa aurkikuntza handi bat izan da, eta inguruko informazioa biltzea ikasketa bat». Diskoan bildutakoa «topikoetatik kanpo» gelditzen den musika dela ere erantsi du. «Euskal musikaren historia, nolabait, ikuspegi berri batez begiratzeko eta entzuteko aukera bat ematen du bildumak. Bilduma gisa oso ederra da, baina batez ere iruditzen zait atari bat dela, harago joateko eta gehiago sakontzeko».

Katebegiak-ekin batera, William S. Fischerren Akelarre sorta bat (1972) eta Amaia Zubiria eta Pascal Gaigneren Egun argi hartan (1985) diskoak berreskuratzeak proiektua «borobildu» dutelakoan da lantaldea. Jituk nabarmendu du azaletik hasita direla bereziak bi lanak: «Gaignek esan zigun kantaria azalean agertzen zuen lehenbiziko diskoa izan zela. Hortik hasita du esateko asko lanak».

Fischerrena, berriz, Herri Gogoako Iñaki Beobidek ekoitzi zuen, eta sasoi hartako ekoizleak omentzeko modu bat ere izan dela aipatu dute: «Oso-oso ausarta izan zen garai hartan halako disko bat planteatzea eta merkaturatzea. Groove, jazz eta musika beltza Peio Joxepe eta halako herri kantuekin uztartzen ditu; nahasketa oso bitxia da. Kultuko disko bat».]]>
<![CDATA[Ospitalearen 'backstage'-etik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/027/001/2021-11-25/ospitalearen_backstage_etik.htm Thu, 25 Nov 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/027/001/2021-11-25/ospitalearen_backstage_etik.htm Krakovia-n. Ospitalean agertuko da protagonista, 15 metro koadroko gela batean, oso ongi ulertu ezinik nola heldu den horra, zer egin behar lukeen orain. Handik hautemango du mundua; aurrera doan mundua, baina beretzat gelditu egin dena, «izoztu». Jasoko ditu gertukoen bisitak, eramango dizkiote jaki goxoak, loreak, baina bakarrik sentituko da, hala ere, eta «espero gabeko aliatuak» topatuko ditu orduan. «Ataka horretan aurrera egingo du, eta humanoago ere uste dut egingo duela egonaldiak. Leku oso ona da hura ikusteko zer den mundua benetan, eta zer den gizakia. Gure bizitza bizkor hauetan, askotan ez dugu ikusten zer gertatzen ari den eta zer gauza gutxi garen, zer zaurgarri, eta zenbat behar dugun bestea bizirik irauteko», aurreratu du egileak. «Bakarrik sartuko da [ospitalean], eta kolektiboaren jabe egingo da».

Duela hamar urte Landabasori berari gertatutako pasadizo bat du oinarrian eleberriko istorioak. «Kostatu zitzaidan gertatutakoaren liseriketa egitea», onartu du, «hamar urte behar izan ditut hau dena ordenatzeko». Kontatzeko, berriz, «unibertso paralelo bat» eraiki duela aipatu du, zeinetan berari pasatu zitzaizkionak eta ez zitzaizkionak gurutzatu dituen, berak hartu zituen zenbait erabaki, baina baita hartu ez zituenak ere. «Oso biluzik agertzen den pertsonaia bat da; biluzik agertzen dena bere beldurretan, bere minetan, bere itxaropenetan; bere identitatean, azkenean».

Bere orduko portaerarekin alderatuz, adore handiagoa antzematen du orain pertsonaiarengan: «Esango nuke protagonista ni baino ausartagoa izan dela, baina denboraren eta literaturaren ahalbideek ere errazten dute ausardia hori sortzea».

Emakumezkoa da pertsonaia zentral hori —hark kontatzen du istorioa, lehen pertsonan—, idazlearen adin bueltakoa da, autorearen lanbide bera du —Landabaso kazetaria da ofizioz—, eta idatzi ere egiten du. Izterrean hamabost zentimetro luze eta lau zentimetro sakon dituen zauri batekin helduko da ospitalera, eta, horren «krak-az» jabeturik, protagonistaren barne solasaren bidez soilik ez, haren gorputzaren bitartez ere saiatu da kontatzen Landabaso: «Saiatu naiz gorputzak ere kontatu dezan berak pairatutako errealitatea. Uste dut min hori ere ikusi eta sentitu daitekeela testuan; hori izan da asmoa».

Izan ere, idazleak uste du oinazea protagonistarekin partekatzen duela. Berak nozitu zuen mina «kontzienteki ahaztuta» duen arren, badaki mina hor egon zela: «Badut orban zabal bat gogorarazten didana».

Azpimarratu du min hori esplizitatzeko gogoa izan duela testuan, unean bertan hitzetara nekez ekarri ohi den alderdi bat delakoan: «Bisitan datorrenak ez du ikusten ospitalearen backstage-ean dagoen dena. Badirudi mina bihurtzen dela ospitaleko beharginen eta hor daudenen arteko sekretu bat. Liburuko protagonistak ere ez die adierazten bisitan joaten zaizkionei zer-nolako mina duen, eta haiek ere ez dute ikusten minez, baina mina pairatzen du, izugarria. Zauri bat du haragi bizian; besteak beste, garbitu egin behar da, eta garbiketak sufrikarioa dira».

«Beldurraren kortesiaz»

Nolanahi ere, oinazea eta noraeza erakusteko, umorera jo nahi izan du idazleak, eta horixe azpimarratu du Inazio Mujika Ereineko editoreak ere, hori delakoan liburuaren ezaugarri nabarmenetako bat. Mujika: «Halakoetan askotan esaten da: 'Umorea dago, baina txisterik ez'. Ba, liburu honetan bai, txisteak ere badaude». Horrek batzuetan irribarrea, besteetan barrea eragingo dio irakurleari, haren ustetan, baita ezinegona ere. «Petralkeria guztien gainetik, elkartasunaren beharra ikusaraziko du».

Gogora ekarri du, halaber, Landabasoren aurreneko liburuan ere, Korte bat, mesedez (2000) lanean elkarrekin aurkeztu zuten hura ere, bazela umorerik. Tonu hura «abandonatua» zuela esan du idazleak, eta modu kontzientean berreskuratu nahi izan duela oraingoan: «Iruditzen zait bide oso ona dela gauza batzuk bestela kontatzeko; baimendu egiten zaiolako beste genero batzuek dituzten mugak pasatzea. Umore beltza erabili dut, horrek irensgarriago egiten dituelakoan pertsonaiak bizi behar dituenak».

Boris Vianek «beldurraren kortesiatzat» definitu zuen umorea; Landabasok bere egin du ideia, eta eleberriaren sakonean beldur asko ere badagoela erantsi. Horien artean gailen, heriotzarekiko izua. «Hor dagoen zerbait da, airean. Beharbada urte askorekin hurbil ikusten duzu, baina asko ere ez dituzunean, ez duzu pentsatzen hainbeste. Aldiz, hainbat egunez izoztuta zaudenean, isiltasunean, denbora asko daukazu, eta heriotzaz ere pentsatzen duzu. Protagonistari askotan pasatzen zaio lotara doala eta ez dakiela hurrengo goizik egongo den». Liburutik irakurri du: «Bero egiten du hor kanpoan, eta leihoa zabalik utzi du. Herioa heldu behar bada, sar dadila kristala apurtu barik».

Jaione Dagdrommerrek egin dio azala liburuari, eta izenburuari dagokiona albait irekien utzi du idazleak: «Bakarrik esango dut helduleku bat dela ospitalean den horrentzat».]]>
<![CDATA['Krakovia' argitaratu du Goizalde Landabaso-Etxeberrik]]> https://www.berria.eus/albisteak/206389/039krakovia039_argitaratu_du_goizalde_landabaso_etxeberrik.htm Wed, 24 Nov 2021 09:22:50 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/206389/039krakovia039_argitaratu_du_goizalde_landabaso_etxeberrik.htm <![CDATA[Desmemoriaren arrasto biziak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/022/001/2021-11-24/desmemoriaren_arrasto_biziak.htm Wed, 24 Nov 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/022/001/2021-11-24/desmemoriaren_arrasto_biziak.htm
Memoria atzera bueltarik gabe galduz joatearekin batera, ama «bizitzaren azken fasean sartzen» ari zela konturatzen hasi ziren etxekoak. Orduan ekin zion Mikel Etxaburuk (Ondarroa, Bizkaia, 1969) Ahaztu baino lehen, ama bihurtu den poema liburua lantzeari. Duela hiru urte pasa izan zen ohartze eta onartze garai hori, eta harrezkeroztik «endekapen fasean» den amaren ondoan igarotako uneak, haren oroitzapenak eta zaintza lanen inguruko gogoetak bilduz joan da poemetan idazlea, Pamielak argitaratu duen liburua taxutu arte. «Akonpainamendu lan bat egin nahi nuen amaren fase horretan, bere bide horren bidaide izan; era batera edo bestera, hari eskutik heltzeko modu bat izan da».

Heriotza hurbil sentitzearen tentsiotik idatzi du liburua Etxaburuk. Leku egin die desmemoriari, beldurrei, oroitzapenei; baina, ororen gainetik, bizitzaz ari den poema liburu bat ondu izana sumatzen du. «Heriotzari buruz hitz egiteko bizitzari buruz hitz egin behar baita, halabeharrez», haren esanetan. Heriotza, ordea, hizketagai gutxitan bihurtzen den zerbait dela iruditzen zaio, eta horrek ere bultzatu du poema hauek argitara ematera: «Ez digute erakutsi heriotzaz hitz egiten, eta eremu oso pribatuko bizipenak publiko egitea tabu hori modu txiki batean arrakalatzeko modua ere izan da».

Zahartzaroan den ama «ulertzeko eta berarekin egoteko» modu bat ere izan du liburu honen idazketa, baina nabarmendu du «begirada partekatu batekin» eman nahi izan dituela poemak. «Askok ditugu ondoan memoria galduz doazen adineko pertsonak, eta bidaia horretan dauden beste hainbatekin partekatu nahi izan dut liburua».

Idazte prozesua «erraza ez, baina ederra» izan dela aipatu du, eta bidean izandako sentsazio kontraesanezkoak ere bildu nahi izan dituela liburuan. Idatzitakoaz hitz egitea deserosoa zaiola ere aitortu du, olerkiak gainetik «zirriborratuko» balitu bezala sentitzen dela. «Urduritu egiten nau horrek». Eta, hala ere, egin behar. Ibai baten joan barearekin erkatu du liburuko kontakizuna, «ez arinkeriaz, baina bai modu arinean» idatzi duelakoan. «Bizitza beti da transformazio bat, beti ari gara eraldatzen, egunez egun, urtez urte. Nire ama ere horretan doa orain, eta gu berarekin. Ibaiaren joan hori ere nonbait itsasoratuko da».

«Memoria barik ere, bada»

Hiru ataletan egituratu du liburua egileak: Post-itak pareta zurian, Mara-mara eta Zure lurraldean. Horietako batean bereziki hartu nahi izan ditu gogoan zaintza lanetan ari diren pertsonak, migratutakoak asko. «Haien gurasoak utzi, seme-alabak utzi, herriak utzi eta gure etxeetara etorri dira guk gehien maite ditugun horiek zaintzera; hori izugarria da». Euren etxean ama zaintzen ari den Noelia izeneko emakume nikaraguarraz oroitu da bereziki. Hala dio eskaini dion poemak: «Noelia Managuakoa da/ han ditu dozena erdi oilo, asto bi eta errekasto bat,/ baita semea, alaba eta ama nagusia ere./ Noeliak hiru urte daramatza bere seme-alabak ikusi gabe./ Noeliak, aurretik, beste norbaiten ama zaindu du./ Eta orain, gure amaren etxeko ohean egiten du amets».

Gertutik bizitzen ari dena gogoan eta entzun izan duenaren kontrara, memoriarik gabe ere pertsona badela defendatu du Etxaburuk: «Batzuek diote memoria gabe ez garela espazio bat okupatzen duen gorputz bat baino ez ia, baina nik uste dut ezetz: nik sentitzen dut memoria barik ere gure ama badela. Sofa txikian eserita hizki-zopak jaten dituenean, bada. Presentzia horri idatzi diot. Gorputz horri eta arrakala horri». Liburua zabaltzen duen aipuetako bat lotu dio ideia horri, Christian Bobinena: «Beti barri, beti hemen eta beti orain».

Jose Angel Irigarai Pamielako editorearekin aurkeztu du liburua autoreak. Gogoan izan ditu hark idazlearen aurreko lanak —Zu zara orain txoria (2011, Elkar), espetxean idatzitakoa; Hodeiak zapatetan (2014, Susa); eta Lo zaudela zabaldu dizkizut begiak (2016, Erein)—, horietan agertutako «mundu poetikoek» lan berrian ere jarraipena dutelakoan: «Mikel Etxabururen poesia, alde batetik, da mailua, horren bitartez salatzen baititu askatasun faltak; baina bada geriza ere, poesiaren bitartez mundu intimo bat islatzen baitu». Oraingoan erregistro berri bat landu izana nabarmendu du: «Eguneroko bizitzan oso arruntak direnak kontatu dizkio amari eta kontatu ditu amaren bitartez. Lirikokerian eta erromantizismokerian erori gabe, kantu bat egin dio bizitzari».]]>
<![CDATA[Egin zaituenaren errepidean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2021-11-23/egin_zaituenaren_errepidean.htm Tue, 23 Nov 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2021-11-23/egin_zaituenaren_errepidean.htm Bidea da borroka komikian. Lehenak idatzi du gidoia, eta marrazkietara eraman du bigarrenak. Bertsolari aldizkariak plazaratu du, baina, egileek nabarmendu dutenez, ez da «bertsolaritzari buruzko komikia», ezpada «bertsolaritzatik» egindakoa. Beñat Gaztelumendi: «Bertsolaritza ez da mundu isolatu bat. Unai eta biok bertso munduan hazi ginen, eta bertso mundutik gure belaunaldiko beste edozeinek bizi izan dituen gauzak bizi izan ditugu. Saiatu gara horiek Martin Artolari transmititzen».

Duela bi urte heldu zitzaien enkargua Gaztelumendi anaiei, eta prozesu «luze bezain gustagarria» izan dela aipatu dute. Proiektuari forma emateko lehen bileretatik ikusi zuten antzeko istorioa kontatu nahi zutela biek, eta pertsonaiak zehaztu, pandemiaren itxialdi betean Beñatek gidoia idatzi, eta urte eta erdiz aritu da ondotik irudiak sortzen Unai. «Gidoia irakurritakoan boteprontoan sentitutakoa eraman dut paperera», esan du.

Kezkagai dituzten auziei buruz aritzeko baliatu nahi izan dute argitalpena, eta horri segika trazatu dituzte pertsonaia nagusia eta ingurukoak. Halaxe azaldu du gidoigileak: «Martin Artola Euskal Herriko gatazka singularrean kontatu izan den horren aro jakin batean jaioa da, gerra hizkera batean hezia; bera jaiotzerako hor zeuden ikastolak, euskalgintzako erakunde gehienak, gaztetxeak, musika talde erreferentziazkoak... Horien ondoren eta berandu samar jaio izanaren sentsazioa dauka, eta bere bizitzari aurreko epika horren barruan aurkitu nahi izan dio zentzua; bere ekintzak halako funtzio handiago baten barruan kokatzen saiatu izan da». Helduarora iritsiko da, ordea, eta testuinguru hori aldatuta eta bestelako epikekin nahastuta topatuko du. Horixe komikiaren mamia: «Nola erresistentzian, nolabaiteko subalternitate batean hazi den pertsona bat botere posizio batera iritsiko den, eta nola ez den erabat konturatzen zein den okupatzen duen leku hori».

Haren ondoan, beste lau pertsonaia agertuko dira: Urko, Martinen lagun minena baina batere bertsozalea ez dena, 1990eko hamarkadako nostalgiarekin ari dena militantzia politikoan; Ekhiñe, Martinen txikitako laguna, bertso eskolan eta taldetasuna gauzatzen den beste hainbat momentutan kanpo geratu izan dena; Sara, Martinen kantukidea eta haren arazoak entzun ohi dituena, «hankak lurrera» ekarri ohi dizkiona; eta Iparra, hau ere Martinekin bertso eskolan hasi baina «literatura idatzira» jo duena, izaera «kontraesanezko eta berezikoa».

Unai Gaztelumendi: «Pertsonaiak sinpletu eta karikaturizatu egin behar izan ditugu, baina uste dut islatzen dutela gu zein mundutan hezi izan garen. Pertsonaia horiekin kontatu nahi izan dugu Martinen pentsamendua. Baina jolasetik ere asko dauka guretzat».

Aurretik ere aritu izan dira bi anaiak zenbait proiektutan elkarrekin, baina hau izan da elkarrekin osatu duten «lanik luzeena». Beñatentzat komikirako gidoi bat idatzi duen lehen aldia ere izan da. Aitortu du Unairen aldean ez dela genero horren jarraitzailea izan, eta lan honi ekiteko lehenengo bere gustuko komikiak eskatu zizkiola anaiari. Pasatu zizkionen artetik, Zerocalcare komikigile italiarra bereziki gustatu izana oroitu du: «Tonua gustatu zitzaidan, gauzak gehiegi esajeratu gabe, sinple esate hori. Bai eta ikustea ere nola bizitza normal samar bat ere izan daitekeen komiki baterako gai».

Laugarren bertso-komikia

Beñat Hach Embarek Bertsolari aldizkariko koordinatzaileak lagunduta aurkeztu dute lana Gaztelumendi anaiek. Hark gogora ekarri du duela 30 urte martxan jarritako hedabidea dela Bertsolari, eta, paperean urteko lau zenbaki argitaratu eta bertsolari.eus webgunea elikatzeaz gain, 2015ean ekin ziotela komikiak plazaratzeari, «bertsolaritzatik gai orokorragoak» landuz. Patxi Gallego eta Xabi Payak sinatutako Nork eta Nori eta Adur Larrearen eta Mikel Begoñaren Arditutakoak lanen ondotik heldu da orain, bada, Bidea da borroka.

Datozen hiletan, komikia aurkezteko bira bat egingo dute egileek, bertsoak kantatuz eta zuzenean marraztuz, komikiko gaien inguruan. Lehen emanaldia abenduaren 2an egingo dute, ostegunez, Añorgan (Donostia).]]>
<![CDATA['Bidea da borroka' komikia eman dute Gaztelumendi anaiek]]> https://www.berria.eus/albisteak/206271/039bidea_da_borroka039_komikia_eman_dute_gaztelumendi_anaiek.htm Mon, 22 Nov 2021 09:40:07 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/206271/039bidea_da_borroka039_komikia_eman_dute_gaztelumendi_anaiek.htm bertsolari.eus webgunea elikatzeaz gain, 2015ean ekin ziotela komikiak plazaratzeari, «bertsolaritzatik gai orokorragoak» landuz. Patxi Gallego eta Xabi Payak sinatutako Nork eta Nori eta Adur Larreak eta Mikel Begoñaren Arditutakoak lanen ondotik heldu da orain, bada, Bidea da borroka. Datozen hiletan, komikia aurkezteko bira bat egingo dute egileek, bertsoak kantatuz eta zuzenean marraztuz, komikiko gaien inguruan. Lehen emanaldia abenduaren 2an egingo dute, ostegunez, Añorgan (Donostia).]]> <![CDATA[«Gauzek pisu gehiegi dute gure baitan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1927/032/001/2021-11-21/gauzek_pisu_gehiegi_dute_gure_baitan.htm Sun, 21 Nov 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1927/032/001/2021-11-21/gauzek_pisu_gehiegi_dute_gure_baitan.htm Amua (Axut) antzezlanarekin ari da antzokiz antzoki Ximun eta Manex Fuchs anaiekin, eta irailean aurkeztu zuen disko berria: Krak (Zart), bakarkako bidean eman duen bigarrena. «Pandemia aurretik nire diru iturri nagusia Europa erdialdean zegoen, biolinista bezala han egiten nituen antzinako musikako kolaborazioekin. Baina pandemiaz geroztik, ez naiz bidaian izan; antzokiak itxita egon dira kanpoan, eta Amua-rekin ibili naiz, diskoa grabatzen... lanpetuta, baina pozik, bai».

Nola elikatu dute elkar Amua-k eta Krak-ek?

Amua-k elikatu du Krak. Antzezlaneko sorkuntza prozesuan parte hartu nuen, baita gidoia idazten ere, eta inspirazio handia izan da. Burua oso martxan jarri zidan, eta hortik sortutako kantuak ere barneratu ditut diskoan. Duda handiak izan nituen fuchstarrei baiezkoa eman aurretik, mugatzen zizkidalako bestelako lanak, baina eskerrak baiezkoa eman nien, pandemiarekin beste guztia erori baitzitzaidan.

Antzezlanaren gaiak ere busti du diskoa: maitasunarenak.

Maitasuna beti dago presente, edozein diskotan, edozein musika motatan. Nik uste dut beti kantatzen diodala maitasunari, eta, batez ere, maitasunetik. Musikari diodan maitasuna beti dago presente. Kasu honetan gehitu da Amua maitasunari buruzko antzezlan bat izatea; beraz, oraindik eta maitasun gehiago! [barreak].

Nolakoa izan da esperientzia? Antzezlan baten atzeko mugimenduan sartu izana?

Sekulako aukera izan da niretzat, sekulako ikastaroa, eta ordainduta, gainera. Batez ere nahiko hasieratik egon izana sorkuntza prozesuko gurpiletan. Eta gero antzeztea bera, hori izan da erronkarik handiena. Hori ez nuen aurrez inoiz egin, nahiz eta nahiko pertsona teatreroa naizen; badaukat sen hori. Baina antzeztea beste zerbait dat: Philippe Ducou koreografoarekin aritu gara, eta lagundu dit ulertzen antzerkia azkenean dantza bat ere badela, koreografia bat. Aurrekoan esan zidaten, eta pozgarria iruditu zitzaidan, kontzertuko hizketaldietan nabaritu zidatela antzerkia egiten aritu izana.

Bereziak dira zure zuzenekoetan kantutik kanturako bitarte horiek: istorio ugari kontatu izan dituzu, umorez girotu.

Bai, gustatzen zait kantuak azaltzea, umorez ahal dela, eta zurruntasuna kentzea gauzei. Uste dut gauzek pisu gehiegi dutela gure baitan, orokorrean. Antzinako musikako kontzertuen aldean, nire kontzertuetan egin dezakedan zerbait da hori; jendearekin hitz egin, kontatu kantua nondik nora doan... Zuk zure mundu abstraktu horretan pentsatzen dituzu gauza asko, baina zuri entzutera datorrenak ez daki.

Krak deitu duzu diskoa: ze haustura egon daiteke azaleko pitzaduran, izenburuko hotsean?

Norberaren baitan beste gelatxo batera pasatzeko, zubi bat igarotzeak suposatzen du nolabaiteko haustura, eta esango nuke irteera bat, jaiotza bat dela krak hori. Erretena bat esaten duena «ni ez nago hutsik, ni zabalik nago». Disko honen aurretik gertatu den krak handiena izan da bidaian etengabe ibiltzetik bidaian ez ibiltzera pasatu naizela. Antzinako musika etengabe egitetik beste musika motak egitera, Eñautekin [Elorrieta] kolaborazioak, antzerkia, nire musika propioak nire bizitzan leku gehiago hartzea... jaiotza berri bat bezala da.

Krak-ek baditu esanahi gehiago beste hizkuntza batzuetan ere.

Bai, pila bat: ingelesez crak pitzadura da, eta you crack me up ere asko esaten da: zartatu egiten nauzu barrez. Ipurdiko erretena ere buttcrack da, adibidez. Nederlanderaz okupa da krak, eta kraken okupatzea, atea haustean egiten den zaratagatik. Nik izan nuen lotura okupazio mugimenduarekin Amsterdamen, gure etxekide asko hala ibiltzen ziren.

Bakarkako lehen diskoa ateratzean, esan zenuen: «Hemen ez da ezer hasten eta ez da ezer bukatzen». Zer oihartzun egiten dizu horrek orain?

Egia esan, oso gogorra iruditzen zait kantagintzaren mundua. Ni kontserbatorioko musikaria naiz, partiturak irakurtzen ikasi duena, ganbera musika asko egin duena... horretan entrenatua izan naiz, ez hainbeste kantuak sortzen, konposizioak egiten, gitarra jotzen... Hori dena nire musikagintzari esker ikasi dut. Hori oso aberasgarria da, baina kantagintzan aritzea gero gogorra da; nekea, lan pila bat, etengabe zure aurpegiarekin, zure jira-bueltan. Horregatik gustatzen zait kolaboratzea. Ez nuke nahi nire proiektu bakarra nire musika konposizioak eta nire diskoak eta nire kontzertuak izatea.

Proiektu bakoitza inflexio puntutzat daukazu?

On egin dit entzuteak: hemen ez da ezer hasten eta ez da ezer bukatzen. Nik ere ematen diet pisu asko gauzei. Oso perfekzionista naiz, zorionez baina zoritxarrez. Asko eskatzen diot nire buruari, asko eskatzen diet besteei, eta hori esateak arnasa ematen du. Esatea: «Bide hau aspaldi hasi zen eta jarraituko du; akatsak ongi etorriak izan daitezela». Helmuga ez da disko bat, disko asko, bidea da, bidaia hori.

Hala abesten duzu Krak kantuan: «Nora noa? Banoa».

Bai, mantra bat bezala. Denok dakigu nora goazen. Tira, ez, ez dakigu. Dakiguna da bagoazela, bidean gaudela. Horretarako daukagu kontzientzia, daukagun opari handienetakoa. Uste dut hori dela ia-ia gauzarik garrantzitsuena: bagoazela ohartzea.

O-k irekitzen du diskoa. Galdetzen du: «Ez al duzu zama askatu nahi?». Baduzu musikari gisa askatu nahiko zenukeen zamarik?

Oro har, pertsona bezala esango nuke. Gainean daukaguna zama bezala enfokatzen dugu askotan, eta eutsi egiten diogu. Hori da kantuak galdetzen duena agian: benetan askatu nahi duzu? Ba orduan askatu. Uste dut zamari atxikimendua ere badiogula, arazoei, buru-jateei... Zenbateraino dagoen gure gain eta zenbateraino garen gu eusten diogunak, hor dago koxka.

Horiei eusteak serioago, sendoago bihurtuko bagintu bezala?

Bai. Ematen du gauzak umorez hartzen badituzu buruarina zarela. Uste dut euskaldunok badaukagula zurruntasunarekin halako zera bat. Baina, azkenean, dena pasatu egiten bada, zergatik hartu hain serio? Komedia dramatiko batean bizi gara.

Euskararen gutxiespenari ironia garratzez kantatu diozu.

Bai... Harkaitz Canorekin egindako Fruitu arraroak emanaldietarako sortu zen kantu hori. Billie Hollidayren Strange Fruit kantutik abiatuta, gure fruitu arraroen bilduma bat egin genuen, eta tartean sartu genuen euskara. Beti esaten dute, niri atzerrian asko esan didate, zer hizkuntza arraroa, zer zaila... Gu ere tematzen gara euskararen egoera latzarekin... Bai, egia da, latza da, baina hemen dago, eta hegan dabil.

Berezia da Arrailak kantua. Fikzio bat sortu duzu, baina aitortu duzu amona ere badagoela atzean.

Bai, kantuan kontatzen direnak amonari gertatu zitzaizkion. Ez nekinen nola sartu haren hitzetan, eta horregatik sortu nuen fikzio bat, esanez bertso horiek borda batean topatu nituela, harmonika batekin. Hala izatera, nolakoak izango liratekeen pentsatu nuen, eta horregatik idatzi nituen bertso batzuk zortziko txikian. Ez zen bertsolaria, baina harmonika jotzen zuen. Harkaitzek esan zidan gero errepikak oso literarioak zirela, eta ustez topatutako bertso horiei nik gehitutako parte bat dela esan genuen. Azken batean, hitzak nireak dira eta ez dira, amonak idatziak ere badira, modu batean. Oso emakume zaila zen eta kantua berarekin egoteko leku bat ere bada.

Harkaitz Cano aipatu duzu. Hark idatziko hitz batzuk eta itzulitako beste batzuk ere badatoz diskoan. Aztarna uzten ari da zure lanean?

Bai. Artista oso eskuzabala da, eta bestearen sormen printza pizteko gaitasuna du. Badira irakasle onak bizitzan, ez asko, eta horiek dira: zugan zure berezitasuna ikusten dutenak, eta ez beste zerbaiten kopia bihurtzen zaituztenak. Irakasten dizute, baina beti zuk zurea bilatu dezazun.

Kantuak nola lantzen dituzu?

Obsesio moduko bat sartzen zaizu, eta sartzen zara zirkulu bihurgunetsu batean. Batzuetan etortzen da hasieran erritmo bat eta horrek esaten dizu kantu horrek kontatu behar duela zerbait gora eramango zaituena, adibidez, O. Beste batzuetan amak kontatzen dizu berriro amonaren istorioa eta esaten duzu: «Honekin kantu bat egin behar dut»; edo jasotzen duzu Harkaitzen letra bat eta hasten zara lanean... Batzuek unean bertan funtzionatzen dute, eta beste batzuk aurrerago.

Diziplinatua zara bilaketan?

Musikari bezala bai, sasoian egoteko jo egin behar da, kirolariak bezala. Baina kantuak sortzen ez. Gauzak etortzen zaizkit, eta orduan sartzen naiz Portu auzoko heliportu horretan [argazkikoa]. Ez naiz ibiltzen egunero bila. Orain gutxiago, baina lehen beldurra ematen zidan horrek. Gustatzen zait zerbait bere baitatik sortu dadila, ezustean harrapatu nazala, gehiegi ibili gabe bila.

Badira kantuak barruan kantu txikiak dituztela diruditenak.

Bai, Harkaitzek esan zidan nire kantuak matrioxkak bezala direla. Asko gustatzen zait puskatzea, erritmo aldaketak sartzea... Adibidez, Arrailak ez da horrelakoa eta kostatu zait hor mantentzea.

Ofizioa ere bada zuretzat musika. Zenbateraino da gozamena motor nagusia?

Ez dakit. Honetara eraman nau bizitzak. Umetan amesten nuen biolin jotzailea izango nintzela, eta hala naiz. Ez nuen pentsatzen kantaria izango nintzenik, hori etorri egin da. Eta hori gabe Euskal Herrian musikalki ez dut uste gauza handirik egingo nuenik, ze antzinako musika ia-ia ez da egiten. Sortzaile askorekin harremanetan jartzeko aukera ere eman dit. Urte asko pasatu ditut atzerrian eta ez neukan zirkulurik. Sormenaren harra barruan daukat eta hori onartu beharra daukat, onerako eta txarrerako.

Antzinako musikak Euskal Herrian duen leku murritz hori nola ulertzen duzu? Gabezia da, bertako tradizioaren ondorio...?

Gabezia niretzat bai. Askotan amestu izan dut Europa erdialdean egiten nuena hemen egin ahal izatearekin, baina ezin da. Eta gabezia bestela ere izango da, gizarte honek galtzen duen zerbait. Musika klasikoaren tradizioa hemen ez da oso indartsua, ez Europa erdialdean bezala: han, askoren senideek organoa jotzen zuten, biolina, etxean piano bat dute, musikari amauteur asko dago... Jakituria bat dago eta normala da: konpositore asko alemaniarrak dira. Gure kasuan, kanpotik etorri da, ez daramagu odolean, ikasi egin dugu. Oso zaharkituta ere geratu da, itxura, kontzertuak emateko modua... Musika klasikoa maitatzeko, edozer bezala, denbora eskaini behar zaio. Bestela ziur aski pentsatuko duzu: «Nik museo honetan ez dut sartu nahi».

XXI. mende betean antzinako musika egitea zer da? Nola bizi duzu zubi horretan egotea?

Niretzat oso naturala izan da. Antzinako musika egiten hasi nintzenean, Amsterdamen, kontserbatorioko txakur berde guztiak hor zeuden. Musika klasikoaren bide zuzenetik joan nahi izan ez zutenak, instrumentuen garapenean interesa duen jendea, oso irakurria, fusioak egiten dituena... Antzinako musikako musikari askok badute garai bateko musikari artisauaren tipologiatik. Errenazimentuan, barrokoan, Bachen garaian-eta, musikari gehienak sortzaileak ere baziren, ez zuten biolina orkestran jotzen eta kito, guri erakutsi diguten bezala, beraien musikagintzaren parte zen piezak sortzea, beste instrumentuak jotzea, olerki bat kantu bihurtzea... Antzinako musika, gainera, musika klasiko tradizionala baino lotuago dago kantugintzarekin. Agian hori izan da ni ere sortzen eta kantatzen hasteko atea, pentsa zer buelta.

Ahal denean, berriz bidaiei ekitekotan zara?

Dena ondo badoa, bai. Badirudi pandemia badoala berriz okertzen, baina abenduan badaukat astebeteko proiektu bat Belgikan. Oso pozik nago hegaldiak ez hartzearekin ere, hogei urte neramatzan eta oso nekagarria da. Pozik nago hemen errotu izanaz. Baina badakit joango naizela eta ondo egongo naizela, ikusiko ditudala aspaldian ikusi ez ditudan lankideak. Askatasun bat ere ematen dit lan horrek: ni hara joaten naiz beste norbaitek antolatu, ordaindu eta kudeatu duen talde batean jotzera. Prestatzen ditut nire lanak, joaten naiz, jotzen dut, gozatzen dut pila bat, eta kito.

Egonkor samarra da zirkuitua?

Oso egonkorra izan da, baina gutxiago bazaude, gutxiago ikusten zaituzte. Hemengo proiektuekin eta mugitzeko arazoekin orain askotan ezetz esan beharra tokatu zait. Uneren batean, erabakiko banu hemen ez dudala ezer egin nahi, orduan hasiko nintzateke berriz mugitzen hariak han.]]>
<![CDATA[Sozialtasunean beregainago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2021-11-17/sozialtasunean_beregainago.htm Wed, 17 Nov 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2021-11-17/sozialtasunean_beregainago.htm Simone de Beauvoir. Norbanakoa eta burujabetza saiakeran; Jakinek plazaratu du, «bestelako logika bat eta bizitza horiek pentsatzen segitzeko ekarpen bat egite aldera, filosofiatik».

Jakinen Irakurgaiak bildumako 49. zenbakia hartu du Urdangarinen lanak, eta Joxe Azurmendik sortzetik ezarritako helburuari segitzen diola nabarmendu du Lorea Agirre zuzendariak: «Kanpoko filosofo ezagunen ekarria eta bertan sortutako pentsamendu propioa elkarrizketan jartzea». Saiakera ontzeko baliatutako bibliografia da horren erakusgarri, Agirrerentzat; tartean emakume egile ugari direla ere nabarmendu du: «Harritzekoa da oraindik, eta horrek esaten du Mikelen kokapenaz». Horien artean dira, besteak beste, Celia Amoros, Eduardo Apodaka, Jokin Azpiazu, Judith Butler, Mari Luz Esteban, Pastori Filigrana, Jule Goikoetxea, Donna J. Haraway, Aleksandra Kollontai, Amaia Perez Orozco, Brigitte Vasallo eta Monique Wittig.

«Bidaia bat». Horixe proposatu dio Urdangarinek irakurleari, Agirreren hitzetan, burujabetzaren, klasearen, aitortza kulturalaren, subjektu ezberdinen artikulazioaren eta beste hainbat gairen ingurukoa. «Modernitateko subjektu maskulino jainkotuari, buruaskiari, egin zaizkion inpugnazioen berri ematen digu; iristen ari gara, iritsi beharrean gara, beste subjektu batera, zaurgarria den eta besteen beharra duen batera. Hortik formulatu daitezke mundu hau bizigarriago egingo duten proposamen politikoak».

Askotariko pentsalarien ekarria baliatu arren, testuaren abiapuntuan De Beauvoirren Bigarren sexua (1949) jarri du Urdangarinek; lan horretako aipu famatu batek ekarri zuen paradigma aldaketa: emakume ez dela jaiotzen, egin egiten dela. Filosofian graduatua eta Joxe Azurmendi katedrako lehen bekadun ikertzailea da Urdangarin, eta liburuan landu dituen gaien bueltan dihardu doktorego tesia garatzen ere. «Subjektu eredua aztertzen, Azurmendiren giza aberearen eta korronte feministetatik sustatzen den subjektu interdependentearen inguruan», Xabier Eizagirre Jakineko kideak aurreratu duenez. «Lan honek ez ditu De Beauvoirren ideiak laburbiltzen bakarrik», erantsi du; «horiek izandako garapena aztertzean dago lanaren ekarpena».

Trantsizioen txirikorda

Hala zapalkuntza nola emantzipazioa ulertzeko eta gaurko eztabaidei argi emateko De Beauvoirren lanak zer-nolako ahala duen azpimarratu du Urdangarinek. «Hark esan zuen gizona dela bata, absolutua, eta emakumea bestea, erlatiboa. Hori ikusita, emakumeen norbanakotasuna eta burujabetza garatuko ditu; hor, eztabaida indartsu bat sortuko da filosofian: hori egitean zenbateraino pitzatzen eta zenbateraino birsortzen du De Beauvoirrek norbanako buruaskiaren ideia?».

Ikerlariaren ustetan, eta ekofeminismotik eta korronte dekolonialetik egindako kritikekin bat etorrita ere, pitzatu egin zuen batez ere: «Birsortzen badu ere, ederki pitzatzen du, eta bestelako subjektu bat aurkeztu: hezur-haragizkoa, eginean egiten dena, baldintzatua, kokatua, irekia eta, gorputzetik abiatuta, bizitzako dimentsio orotan bere norbanakotasuna eta burujabetza gauzatzeko gaitasun material eta formala izan behar duen proiektu gisa ulertzen duena [subjektua]».

Oinarri horretatik abiatuta, De Beauvoirrek irekitako arrakalek izandako sakontze batzuk aztertu ditu egileak; Butlerrena eta Wittigena, batik bat: gizon eta emakume egiteko prozesuak auzitan jartzea eta kategoria horiek «desagerrarazi beharreko klasetzat» aurkeztea, hurrenez hurren. Teorizazio berri horiei segika, beste ertz bat ere garatu nahi izan du: gizon eraikuntzarena. «De Beauvoirrek bi kritika egin zizkion gizonari: gorputza ukatzea eta horri lotutako elkarrekikotasunik eza. Horiek horrela, saiatu naiz planteatzen nola artikulatu dezakegun gizontasunaren trantsizioa premiazko beste trantsizioekin: feministarekin, sozioekologikoarekin, euskaltzalearekin, dekolonialarekin...».

Eta azken intuizio bat, ixteko: genero bateko edo besteko ez ezik, subjektu ere ez dela inor jaiotzen. «Subjektua ez da abiapuntu aurresozial bat, zeina gerora murgiltzen den mundu sozial eta ekologikoan. Etengabe da komunean, besteekin eta besteei eskerrak, mundu sozial eta ekologikoan txirikordatuta». Hortik ondorioztatu du sozialtasunean soilik gara daitekeela norbere izaera. «Interdependentzia ez da gerora josten den erlazio sarea, baizik eta subjektu gisa eratzeko modua ematen digun eta, era berean, buruaskiak izatea eragozten digun etengabeko baldintza». Eta gehitu du: «Bizitzak singularrean eta izen-abizen propioz sinatzen ditugu, baina aukera eta zentzua soilik dituzte komunean». Norabide horretan birdefinitu ditu, bada, norbanakoa eta burujabetza ikerlariak. «Zertarako? Burujabeak izateko. Sozialtasunean lortzen den gaitasun moduan ulertuta, gure gorputzak, lurrak, komunitateak, datuak, bizibidea... azken batean, bizitza bera autogobernatzeko gaitze prozesu moduan».]]>
<![CDATA[«Euskarazkoa ez dena maite eta transmititzen dugu batez ere»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/023/001/2021-11-17/euskarazkoa_ez_dena_maite_eta_transmititzen_dugu_batez_ere.htm Wed, 17 Nov 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1874/023/001/2021-11-17/euskarazkoa_ez_dena_maite_eta_transmititzen_dugu_batez_ere.htm
Plaza berriek behar izaten dute denbora bat lekua bilatzeko. Zer irakaspen utzi zizuen iazko estreinako aldiak?

Pandemian egindako jaialdia izan zen, birtuala ia dena, eta pandemiak berak asko atzeratu zuena. Ereite urte bat izan zen, eta urte batzuetan hala izango da. Galdakaon 30.000 pertsona bizi dira. Duela bi urtetik kultur programazio oparoa dauka, baina 40 urtean oso gutxi egin da, eta oso nabarmena da. Eta Galdakao ez da oasi bat; haren ezaugarriak Euskal Herriko beste leku askok dituzte: kulturazaleak falta dira. Eta horiek lortzen dira modu iraunkorrean lan eginez, luzera begira eta ekosistema moduan: zaleak, sortzaileak, antolatzaileak, hedabideak... elkarrekin. Sormene ez da emanaldien errenkada bat. Hori oso ondo egiten du udaleko kultura zerbitzuak. Kulturazaleak sortzeko egitasmo bat da Sormene, bere eszenaratze publikoa aurten azaroaren 16tik 21era edukiko duena, datorren urtean bi txandatan, udaberrian eta udazkenean, baina bitartean lan iraunkor bat egingo duena Galdakaoko eragileekin. Luzerako helburutzat daukagu hori, eta beste lasaitasun bat ere ematen du horrek.

Transmisioan jarri duzue aurten azpimarra. Bada alarma bat kulturgintzako eragile askoren ahotan ozen joka ari dena azken urteetan. Badator erantzunik?

Apurka-apurka uste dut baietz. Sormene antolatzen dugu deialdi publiko baten bitartez, Alboka kooperatibarekin, baina hor beste asko gurutzatzen gara. Digitalitatea dago atzean, baina jende askorekin ari gara lanean. Eta ez orain, ari gara lanean urte askoan elkarrekin eragile asko, Euskal Herri osokoak sinergian, ekitaldi asko egiten: Literaturia, Ahotsenea, llbeltza, Loraldia... uste dut ezagutzen dugula ondo euskal kulturgintzaren ekosistema nortzuek osatzen duten, eta transmisioaren gaia etengabe atera da aspaldiko urteetan. 2019an antolatu genituen honi buruzko jardunaldi batzuk; 150 bat lagun bildu ginen, eta oso nabarmen gelditu zen hezkuntza arautuan Euskal Herri osoan ez dagoela bermatuta euskarazko kulturgintzaren transmisioa. Jendea ari da gauza pila bat egiten, baina ez da nahikoa. Gure kulturari bizkarra emanda bizi gara; euskarazkoa ez dena kontsumitzen dugu eta maite dugu eta transmititzen dugu batez ere. Sormene marko horretan dago pentsatuta.

Emakumezko sortzaileei zentralitate bat ematea ere hasieratik jarri duzue printzipiotzat. Zer gogoeta dago horren atzean?

Urtetako esperientzian ikusi duguna. Sortzaileak.eus katalogoa egitean datu batzuk erauzi genituen, adibidez, eta oso argigarriak ziren. Iritzi publikoan asko zabalduta dago, askotan entzuten da, gero eta emakume gehiago dagoela, baina arrakala izugarria da oraindik; gizonak askoz gehiago dira. Erabaki genuen Sormeneren ezaugarri nabarmenetako bat emakume sortzaileen lanak nabarmendu eta haiei prestigioa ematea izango zela, plaza gehienetan ez delako behar besteko ahaleginik egiten ere. Etorriko da normaltasun bat eta ez dugu nabarmendu beharrik izango, baina oraindik esan behar dugula uste dut. Feminismoak izugarri eragin du gure eguneroko bizimoduan, eta hori kulturgintzara ere ekarri behar dugu. Antolatzaile modura badaukagu hor eragiteko boteregune txiki bat, eta ezinbestekoa zaigu erabiltzea.

Musika, dantza eta bertsoa uztartuko dituen sokadantzak itxiko du egitaraua. Komunitatea ordezkatzen duen irudia da.

Bai, iaztik dator hori. Pandemia betean ikusten genuen burua zurrunduta genuela, gorputza are gehiago, eta orain ere hala gaudela iruditzen zait, badagoela askatzeko gogo bat, eta dantza oso bitarteko aproposa da horretarako. Eta bai, sokadantza da herria batu izan duen dantza bat, sexuari begiratu gabe, adinari begiratu gabe, guztioi zabalik egon dena, komunitatea, herria asko bildu, trinkotu duena. Sinbolikoki oso emanaldi indartsua iruditzen zitzaigun, ikusi genuen nola egin zuten Otxandion [Bizkaia], eta hango antolatzaileekin jarri ginen berehala harremanetan. Iruditzen zait biltzen duela Sormeneren izaera bera, zer izan nahi duen.]]>
<![CDATA[Belaunaldiaren galderaontzian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/030/001/2021-11-11/belaunaldiaren_galderaontzian.htm Thu, 11 Nov 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1874/030/001/2021-11-11/belaunaldiaren_galderaontzian.htm Album. Ibargurenek, Intza Alkainek eta Edurne Azkaratek osatzen dute kolektiboa, eta lehen biak aritu dira taldearen lehen antzezlanean aktore; Azkarate, berriz, zuzendari aritu da. Gaur estreinatuko dute, Azpeitiko (Gipuzkoa) 39. Euskal Antzerki Topaketen barruan, Dinamoa sormen gunean.

Pandemiaren aurretik abiatu zuten proiektua laborategiko kideek. «Dena gelditu zenean gure prozesu osoa ere guztiz banatuta gelditu zen. Oso luze joan da, eta egindakoari bultza egiteko gogoa eta beharra sentitu dugu azken asteetan», aitorpena Ibargurenek. 2019an lortu zuten Donostiako Tabakaleran lehen ideiak mamitzeko gunea. Ordurako argi zuten millennial izendatutako beren belaunaldia hartu nahi zutela estreinako antzezlanerako gaitzat: «Ikusten genuen bazegoela guri buruzko kanpo irakurketa bat: egoistak ginela, infantilak, baliabide guztiak eskura izan arren ezer egin ez dugunak... Aukera bat sortu nahi genuen horren aurrean guk hitz egiteko geure buruari buruz». Itu bandaren Ituskizuna-ko poemek obraren hastapenetan izandako pisua ere azpimarratu du. «Bilatu izan dugu gure belaunaldikoon arteko saretze bat; izan literaturan, musikan... Behar dugu hori».

Izan ere, antzerkira itzulita, «belaunaldien arteko talka bat» sumatzen dutela ere aipatu du aktoreak; horrek ere eman diela zer pentsatua. «Konpainia ia denak dira adin jakin batetik aurrerakoak», esan du, eta Azkaratek ere egin dio tira hari horri: «Errelebo faltarena esaldi errepikakorra da, edozein alorretan, baina, errepikatuz gero, sinistu egiten dugu. Erreleboa hartu nahi duenak egin dezala, eta erreleborik ez dagoela uste duenak askatu dezala. Hor egingo dugu denok topo».

Mikel eta Intza

Zuzendariaren begiratokitik, hiru ideia nagusi izan ditu Azkaratek iparrean: lantaldeak era horizontalean funtzionatzea, «zintzotasun eszenikoa» jartzea sorkuntza prozesuaren oinarrian, eta esperimentazioa baliatzea «poetika propioa» bilatzeko orduan.

Album ez baita antzerkiaren ohiko kodeetara egokitzen den lan bat. Izenburuak berak jasotzen du egitura: ez du hasiera jakin bat, ez gatazka zentral bat, ez eta hura konpondu osteko itxiera biribilik. Argazkiak balira bezala, hainbat egoera harilkatzen dira obran, eta askotarikoa bihurtuko den arrainontzi batean agertuko dira, biluzik, Mikel eta Intza. Hala baitute izena antzezlanean ere. Ibarguren: «Beste edozein lanetan ez genukeen aukerarik izango horretarako, Mikel eta Intza bezala agertokian geure buruaz hitz egiten egoteko, baina hor sortzen den magia beste zerbait da. Edurne izan da horren atzetik egon dena; berak harrapatu du tonua. Berak esan zuen: 'Zerbait benetakoa kontatzera baldin bagoaz, hemen dago egia'. Horrekin joan gara kapak kendu eta kendu eta ahal den azalekoen bilakatzen».

Logika berarekin, inprobisazioetarako tarteak ere utzi dituzte, eta Ibargurenek aipatu du obra, oro har, «atzetik aurrera» idatzi dutela: «Hasieratik ikusi genuen zerbait inposatua bazen ez zuela funtzionatzen: Intzak paranoia bat ekartzen bazuen, nik bakarrizketa bat... nolabaiteko produktu usaina hartzen zuen; ez zen egiara igarotzen».

Ikus-entzunezkoak ere baliatu dituzte eszenografia taxutzeko, eta hamaika erreferentzia sartu beren belaunaldia erretratatzeko. «Musikak dramaturgia handia dauka, eta asko dago: Barricada agertuko da, eta Caribe Mix agertuko da. Gure belaunaldiak Eskorbuto kantatu du, baina perreatu ere egin dugu kantu espainol eta matxistekin. Ezkutatu arren, horrek ere definitzen gaitu».

Ohiko formuletatik urrunduta, Ibargurenek zail ikusten du obrak ikusleari «indiferentzia» sortzea: «Uste dut antzerkira joaten ohituta dagoenari baino gehiago gustatuko zaiola ohituta ez dagoenari. Lan arriskatu bat da; hori zen asmoa: zerbait ezberdina egitea, produktu usainik gabekoa. Bestela, bi pauso atzera egitea izango litzateke guretzat ere».

Azkaratek erantsi du arriskuak hartu badituzte horretarako aski babes sentitu dutelako izan dela: «Ez da oso lan ortodoxoa euskal eszenan, baina ez dugu ezer asmatu; beste herrialde batzuetan garatutako praktikak ekarri ditugu, eta hemen bidea ireki duten beste kolektibo batzuen babesa ere izan dugu». Metrokoadrokako Oier Guillan eta Jabi Barandian antzerkilariei eskerrak eman dizkiete bereziki.

Gaurko estreinaldiaren ondotik, eta urtea bukatu baino lehen, Zornotzara (Bizkaia), Oñatira (Gipuzkoa), Lesakara (Nafarroa), Durangora (Bizkaia), Luhusora (Lapurdi), Oionera (Araba) eta Usurbilera (Gipuzkoa) helduko da Album.]]>
<![CDATA[Lertxundi: «Kazetari nahiz idazle, lekukotza zuen garrantzitsutzat» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/030/001/2021-11-09/lertxundi_laquokazetari_nahiz_idazle_lekukotza_zuen_garrantzitsutzatraquo.htm Tue, 09 Nov 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1873/030/001/2021-11-09/lertxundi_laquokazetari_nahiz_idazle_lekukotza_zuen_garrantzitsutzatraquo.htm Etxe hitzak zentzu bera al du jaiotetxeaz ala bizi izan garen beste etxeez ari garenean?», Lertxundik. Martin Ugalde: Exilioak eta hizkuntzak, ahulenak gogoan hitzaldia eskaini zuen idazleak, atzo, Donostiako Literaktum jaialdiaren barruan. Ugalderengan exilioak eta hizkuntzak utzitako markez jardun zuen. 11 apunterekin osatu zuen hitzaldia Lertxundik. Erbestealdiko garaiaz aritu zen batez ere, baina argi utzi zuen Ugaldek sorterriko Andoainen (Gipuzkoa) bizi izan zuela bere lehen desterrua: «Etxe arrotz batean bizitzen ikasi behar izan zuen: elebitasun inposatuan». Arendtek «bizitza biluzia» deitzen bazion exilioari, eskolan oina jarri orduko kendu zizkioten arropak haur hari: «Lehen egunetik berea ez zen traje bat jantzi zioten burutik behera». 15 urte zituen Ugaldek 36ko gerra piztu zenean, eta, Lertxundiren hitzetan esanda, «arbolari harria botatakoan txoriak aztoratu eta sakabanatzen diren bezala sakabanatu zen haren familia». 1945ean elkartu ziren etxeko laurak ostera Venezuelan, eta hara joan bezperako urteak ostera Andoainen igaro zituen Ugaldek, amarekin. Lertxundi: «Literaturaren historian oso inportanteak izan dira pogromen kontakizunak. Espainiako gerra ostekoari, ordea, inoiz ez zaio hala deitu, baina pogrom bete bat biziko dute ama eta Martinek Andoainen: galtzaileak dira, gorriak dira, ez dira fidagarriak eta arima laztekoak dira iristen zaizkien berriak». «Erresistentziako ipuinak» Gaztelaniaz «dotore» zekien Ugaldek Venezuelara heltzean, baina, gutxik bezala egin zuen ahalegina Andoainen ikasitako gazteleraren ordez, Venezuelakora hurbiltzeko. Venezuelako irakurleak, ez soilik euskaldunak, zituelako gogoan. Lertxundi: «Venezuelako hizkuntza-etxearen leihoetatik begiratzen zion errealitateari, eta ez penintsulako leiho inperialetik». Han egin zen kazetari eta idazle, bai gazteleraz eta bai euskaraz. Lehenengoaren kasuan, Venezuelako jende xehea hartu zuten literaturarako gai; euskaraz idatzitako obretan, ordea, euskal gizartearekin lotutako auziak: Iltzaileak-en (1961), gerra galtzaileak; Mantal urdina-n (1984), zahar jendea; Itzulera baten historia-n (1990), exilioa. Hizkuntza bietako lanak «samurtasuna» ezaugarri zituela nabarmendu zuen Lertxundik, eta oroitarazi Hego Amerikako idazleen goraldi dirdiratsua bizitzea tokatu zitzaiola. «Exilioak ez dakar dena txarra, inondik ere, batez ere, gizatasunari begira jartzen den exiliatua izanda». Oihartzun hura nabari daiteke Ugalderen ipuinetan, Lertxundiren arabera: «Trazu eskematikoekin emandako erretratu sakonak, estilo gero eta pertsonalagoa, elipsiaren erabilera oso elegantea, erritmo aldaketa eta foku mugimenduekin, lurra eta elementu telurikoak, tragedia pertsonalen paisaia eta lekuko mutua». Eta horiekin, «kreoleen mentalitatera» hurbiltzeko lana. Idazle zein kazetari bide aitortua egiten ari zen gaztelaniaz, baina «jatorrizko etxea» zaintzeko ardurari leial, euskara lantzen hasi zen berriz, euskal etxearen bueltan. «Ikusten zuen euskaraz nekez lortuko zuela bere hizkera gaztelaniazkoak lortutako galga artistikoa, baina saiatu zen, ez zion [euskarari] bizkarra erakutsi, ez Venezuelan, ez hemen». Iltzaileak da horren lekuko behinena Lertxundirentzat; haren «euskarazko lanik onena», idazlearen ustetan. «Lehen euskal ipuin modernoak dira horko bostak; kazetaritzari asko zor diotenak». Egileak «erresistentziako ipuinak» deitzen ei zituen: «Kazetari nahiz idazle, Ugaldek lekukotza zuen garrantzitsutzat, ez gertakarien deskribapen hotza. Onak eta gaiztoak baino gehiago, irabazleak eta galtzaileak markatzen ditu». Eta oharra: «Begiradan dago inon egotekotan obra literario baten dimentsio morala». Franco hil osteko sasoian esperantza handia zuen jarria Ugaldek, eta kolpea hartu zuen Euskal Herriratzean topatutakoak. Euskal kulturaren dibulgaziorako baliatu zuen gaztelania itzuleran; euskara, literatur lanerako. Euskara Batuaren eztabaidetan sufritu zuena ekarri zuen gogora Lertxundik, eta nola aritu zen zorrotz zubigintzan, «kazetari on bat bezala». Bizitzako azken urteetan, Euskaldunon Egunkaria-ren «ametsak» arnasa beste oinaze ekarri ziola ere ezin aipatu gabe utzi. Lertxundi: «Apunte honen izenburua da bururatzen zaidan omenaldirik zehatz bikainena: historiaren biktima izanagatik, historiaren eragile izan genuen». ]]> <![CDATA[«Arteak aurrera egiteari utzi izan balio bezala da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1902/032/001/2021-10-31/arteak_aurrera_egiteari_utzi_izan_balio_bezala_da.htm Sun, 31 Oct 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1902/032/001/2021-10-31/arteak_aurrera_egiteari_utzi_izan_balio_bezala_da.htm underground-ekin; pandemiaren aitzakiarekin gero eta arazo gehiago izango direla ematen du», aipatu du. Donostiako San Telmo museoan ireki du erakusketa berria, San Sebastian eta Fantasma: aretoko ezaugarriei jarraituz eta San Sebastian santuaren figurari helduta. «Ikusi nuen aurretik nekartzan interes batzuek zentzua izan zezaketela hemen. Estudioan probak egiten hasi, buruan hori neukala ibili, eta horrantz joan zen dena». BERRIAko kolaboratzailea ere bada.

Zer interes zenekartzan?

Biolentziaren estetizazioa, indarkeriaren eta edertasunaren arteko anbiguetatea, esaterako, bazen nire aurreko lanetan zegoen zerbait. Horrekin zerbait biribilagoa egiteko gogoa nuen. Imajinario erlijiosoarekiko faszinazio moduko bat ere badaukat oro har, ez dakit oso ondo zergatik.

Bi aldeak ezkontzen ziren San Sebastianen figuran?

Bai. Ez naiz harengana iritsi santutegi kristauaren barruan duen lekuagatik, haren irudiaren errepresentazioagatik baizik. Uste dut ia denok dugula barruan geziz gurutzatutako Sebastianen irudia, kristaua izan edo ez. Arteak askotan errepresentatu du, eta hortik ere badatorkit harekiko interesa, begietatik sartzen zaidan horretatik. Piero Pollaiuolo, Sandro Botticelli eta El Grecoren koadroetatik. Pentsatu nuen: «Artearen historian hainbestetan irudikatu bada, zergatik ez dut nik ere egingo?». Gainera, santu berezi samarra ere bada, gayen ikono ere bihurtu zelako. Konplexutasuna dakarkio horrek, geruza gehiago, eta interesatzen zitzaidan atzetik halako konplexutasuna duen figura batekin lan egitea.

Zehazki, Musugorri piezako San Sebastianen irudiak harrapatu ei zintuen. Zer ikusi zenion?

Duen izaera arraroa interesatu zitzaidan; gorputz desproportzionatua du, adina ez da argi geratzen, emakumea ala gizona den... Berez martiri bat da; zulo batzuetatik odola dario, baina, aldi berean, badirudi oso lasai dagoela, oso eroso. Tarteko egoera hori gustatzen zait, arrarotasun hori, badu zerbait berez izan behar ez lukeena. Nire lanetan lortu nahi dudan hori ikusten diot.

Adjektibo bakarrarekin deskribatu ezin izatea, zenioenez.

Bai, gauza asko izan dadila aldi berean, eta, hala, ez dadila erraza izan leku bakarrean kokatzen.

Material ugarirekin osatu dituzu piezak (egurra, papera, txikleak, plastikoa, ileak, ardoa…). Noiz jotzen dituzu bukatutzat?

Buelta gehiago ematea eskatzen ez didatenean. Denbora da hor garrantzitsua. Denboran luzatuta lan egitea. Aktiboki egiten aritzea bezain garrantzitsua izaten da besterik gabe begira egotea edo konbibentzia bat izatea piezarekin. Estudioan egon naiteke erratza pasatzen, irakurtzen, mezu elektronikoak idazten... eta pieza hor dago, bigarren planoan, baina presente. Lan asko egiten dut hor. Bukatutzat ematen dut denbora bat igaro eta lasai nagoenean pieza dagoenetan ikusita. Baina gertatzen zait baita ere erakusketarako data heldu eta ezin hartu izatea nahi beste denbora; horrekin ere negoziatu behar izaten da.

Badaukate umore ukitu bat, ironia. Handinahikeriatik ihes egiteko balio dizu horrek?

Baliteke. Umorea bainoago, uste dut ironia dela hitza. Umorea inozenteago ikusten dut, xaloago; ironia, zorrotzago. Mespretxurantz ere joan daiteke ironia, eta ez dut horra iritsi nahi; tarteko puntu batean egon nahi dut: zorrotza, baina ez xaloa, ez maltzurra. Gustatzen zait zerbait handia, dramatikoa hartu eta horri kontrapuntu bat sartzea. Denboraldi batean sineskeriekin eta herri tradiziotik datozen mitoekin ibili nintzen lanean, eta hor ere interesatzen zitzaidan konnotazio oso ezberdineko eduki bat kontrajartzea, bestelakotzeko, arrarotzeko.

Irakurketak irekitzeko?

Bai. [Pausa bat]. Sineskerien lanean ere uste dut hori gertatzen zela: maitasun-gorroto harreman bat sentitzen nuela. Asko erakartzen naute, baina, aldi berean, badut gorroto harreman bat, horien inguruan sortu dugunagatik. Edo Euskal Herrian, adibidez, mito horiek erabili izan direlako euskal identitatea eraikitzeko. Edonola ere, harreman anbibalente hori da deitzen nauena: erakarpena eta arbuioa batera daudenean. Dena erakarpena bada, ez du interesik, horrekin mozkortuta lan egitea bezalakoa litzateke; eta berdin soilik arbuioa sortuko balit. Tartekoak erakartzen nau.

Nola bizi duzu piezen gaineko narrazio bat eraiki beharra?

Niretzat, eta uste dut artista gehienentzat, ez da erosoa. Baina, eskatzen zaigunez, saiatzen naiz disfrutatzen eta nolabait praktika artistikoaren barruan sartzen; ez gezurrik esaten, baina esan ditzakedan egia guztien artetik batzuk aukeratzen. Esan dezaket piezen aurkako indarkeria bat izan dela prozesuan, baina baita kontrakoa ere, lantzeko era maitekorra ikusten dela mozketetan. Piezen indarkeriarena bada piezei buruz kontatzea gustatzen zaidan zerbait, baina pisu askorik ere ez diot eman nahi. Egur zati bat manipulatzen dudan bezala manipula dezaket esaten dudana, norabide jakin batera eramanez, baina posible nuke ezer ez kontatu.

Fantasma soinu instalazioak osatzen du erakusketa. Hain justu, soinu esperimentalean urratu zenuen bidea. Beti duzu soinua presente lanean?

Hasieran bai. Nerabe nintzela hasi nintzen musika esperimentalean, eta urte batzuetan buru-belarri ibili nintzen. Arte Ederren fakultatean hasi nintzen gero objektuak-eta egiten, eta nahiko modu organikoan joan naiz arte plastikoetan sartzen eta soinuarena pixka bat uzten. Oraindik egiten ditut gauzak, instalazio hau bezala; oso berezkoa edo gertukoa sentitzen dut eremu hau.

Soinuarekin hasi nintzen testuinguru hori topatu nuelako. Nerabe izanda, 2000ko hamarkadaren hasieran, musika esperimentalaren edo soinu artearen inguruko eszena nahiko bizia topatu nuen Euskal Herrian: Beran Ertz jaialdia, Donostiako Artelekun Audiolab, Azkoitiko Matadeixen Akauzaztekoek ere nahiko mugimendu sortzen zuten... Ni hasita nengoen nire kontura musikarekin gauzak egiten, baina, hain buru-belarri sartu banintzen, izan zen jende hori topatu nuelako.

Eta eskultura eta testua?

Berdin. Arte Ederretara joatean iruditu zitzaidan fakultate hari zuku gehien ateratzeko lekua eskulturako sailean zegoela. Agian, beste fakultate batera joan izan banintz, pintura egiten bukatuko nukeen. Ikerketa plastikoaz aparte, soinuekin edo materialekin lan egiteaz aparte, interesatzen zait bestelako gauzak ikertzea, eta testua lantzea ere hala atera zen.

Sumatzen duzu zure lana belaunaldi baten edo lan egiteko modu partekatu baten parte?

Nire inguruaren parte, esango nuke. Gutxi gorabehera nire belaunaldian Euskal Herrian sortu diren artisten parte: Elena Aizkoa, June Crespo, Raul Dominguez, Josu Bilbao... Bartzelonan eman nuen urtebete, eta hangoak ere gertu sentitzen ditut. Artea ulertzeko modu konpartitu bat bai, baina joera oso markaturik ez dago. Dena nahastuta dago gaur egun.

Iaz parte hartu zenuen Generación 2020 (2020 Belaunaldia) izeneko 35 urtetik beherako artisten lanak biltzen zituen erakusketa batean, Madrilen. Igar zitekeen lotura esanguratsurik?

Hor ere galdetu ziguten zer zen gure belaunaldia ezaugarritzen zuena, eta nik benetan ez nuen jakin zer esan. Azkeneko hogei urteetan-edo ematen du dena izan dela aurreko hamarkadetako joeren nahasketa bat. Urte batzuetan, esaterako, oso modan egon da erakusketetan ikerketa proiektuak edo dokumentazioa aurkeztea, edo diapositiba proiektoreak jartzea. Badirudi hori pasatu dela, eta alde formalaren aldeko bolada bat itzuli dela, zuzenean zentzumenak indartzen dituena. Baina boladak dira.

Mark Fisherrek esaten du 1990eko hamarkadaren amaierara arte joeren eboluzio bat ikusten dela, baina hortik aurrera lehorraldi moduko bat datorrela. Eta inpresio hori dut nik ere, orain behintzat. Arteak aurrera egiteari utzi izan balio bezala da. Nobedaderik sortzen bada, azalekoak dira, ez egiturazkoak. Musikan eta artean ikusten dut.

Gero eta problematikoagoa da berritzaile izatea?

Bada nik presente daukadan zerbait, eta pixka bat frustratzen nauena. Baina ez dakit. Gauzak egiten jarraitzen dugu, eta nire lana denborarekin garapen bat izaten ari dela ikusten badut ere —lan bakoitzean niretzat berria den zerbait bilatzen saiatzen naiz—, nahiago nuke hori egungo korronte orokorragoren batean txertatuko balitz. Eta hori ez dut ikusten, egun ez dagoelako joera garbirik. Moda txikiak bakarrik dabiltza joan-etorrian.

Aurkezpenean esan zenuen «tripak kanpora ateratzeak» definitzen dituela erakusketako piezak. Horrela ulertzen duzu artearen egitekoa ere, mundu ikuskeren tripak ateratzea?

Automatismoak apurtzean, bai. Arteak egiten duena gauzak pixka bat arrarotzea da, bestelakotzea. Ulerkera batzuk hartu, eta ikusteko beste modu baterantz eramaten ditu.

Artea abian programarekin landu duzu erakusketa, «garapen fasean dauden artistak» bultzatu nahi dituenarekin. Badirudi halako egitasmoen behar handia dagoela zuenean. Hala da?

Niretzat oso baliagarriak izan dira. Lehen erakusketa 2011n egin nuen, Arte Ederretako ikasleen lanak erakusteko programa batekin, Montehermoson, Gasteizen, eta oso lagungarria egin zitzaidan; aitzakia bat edukitzea zerbait biribiltzeko, ixteko, egiteko. Baita ikusgaitasunaren aldetik ere. Baina amaitu egiten dira, 30-35 urteren bueltan, eta amildegia ikusten da gero. Kasuak badaude ordura arte lan egin eta desagertu direnak. Ni hor nago. 33 urte ditut, eta presente daukat nire lanaz ahaztea etor daitekeela. Hala ere, oraingoz ikusten ditut jarraitzearen aldeko zantzuak, kolaborazio batzuk komisarioekin, galeriekin...

Gabezia bat erakusten du horrek? Egile berrien lana sustatu baina iraupena ezin bermatzea?

Bai. Baina konplikatua da, zeren inoiz baino artista gehiago gara. Inoiz baino musikari gehiago, idazle gehiago... Badago halako saturazio bat, eta konplikatua da denek ikusgaitasuna izatea. Kanpoko eskaririk daukadan edo ez, zer bizi-egoera, horren arabera ezberdina izango da zer egingo dudan eta nola, baina uste dut beti egingo dudala zerbait; musika, objektuak, idatzi.... Horrela ezagutu dut beti neure burua.

Lauhazka-n idatzi zenuen: «Hartzaileak falta badira, behintzat egiletzak izan beharko du ahalik eta zentzu gehien».

Kontrolatu ezin dudan zerbait da harrera. Zenbat eta publiko zabalagoa eduki, nahiago, baina badakit egoera dena dela. Arreta handirik gabe galtzen da egiten duguna. Inguruko musikari eta artista guztiok dugu arazo hori. Nik neure buruarentzat egiten dut lan, batez ere, baina publikoa ere behar da; inor egongo ez balitz, ez nuke ezer egingo.]]>
<![CDATA[Alda Merini eta Saint-John Perse, Munduko Poesia Kaiera berriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-10-29/alda_merini_eta_saint_john_perse_munduko_poesia_kaiera_berriak.htm Fri, 29 Oct 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-10-29/alda_merini_eta_saint_john_perse_munduko_poesia_kaiera_berriak.htm
Lan berrien aurkezpena bildumaren zuzendaritzan egingo duten eskualdaketa iragartzeko eta egindako lana eskertzeko ere baliatu zuten atzo argitaletxeko kideek: Sarasola izan da MPK-ren editorea egitasmoa martxan jarri zutenetik, 2014an, eta, 40 kaieretako sorta osatuta, Maialen Berasategik eta Isabel Etxeberriak hartu dute ardura orain.

Sarasolak azkenengoz idatzi die, hala, hitzaurrea kaierei. Merinirenean, nabarmendu du haren izena maiz ospitale psikiatrikoei lotuta agertu izan dela, «haren poesia esperientzia hura gabe esplikatzea kasik ezinezkoa balitz bezala». Ezinbestez aipatu du Enparantzak ere, faxismo italiarraren giroan jaio eta 16 urterekin sartu zutelako aurrenekoz gisa horretako ospitale batean, nahasmendu bipolarra diagnostikatuta. Hasia zen idazten ordurako, eta oso gazte zela sartu zituen Giacionto Spagnletti literatur kritikariak, liluraz, haren bi poema Antologia della poesia italiana contemporanea 1909-1949 liburuan.

Handik gutxira kaleratu zuen bere lehen olerki bilduma, Orfeoren presentzia, eta segidan gehiago. Lehen alabaren pediatrari eskainiko zion 1961eko Zu zara Pietro. Enparantzaren esanetan, lan garrantzitsua izan zen azken hori, «hogei urteko isilune bat» etorri baitzen ondotik. «Autobiografian kontatzen du oso nekatuta zebilela, nabaritzen zuela burua nahasia, saiatzen zela senarrari kontatzen, baina alferrik. Gau batean, aulki bat jaurti zion, eta anbulantziak eroetxera eraman zuen bera». Hamar urte igaro zituen han, «ezohiko behaketa lekutzat» zuen «eroetxean», eta aldi motzetarako etxera bueltatzen zen.

Lur santua-rekin (1984) itzuli zen poeta. Berriz ezkondu, Italia hegoaldera lekualdatu, eta alarguntzean Milanera bueltatu zen berriz. Emari poetiko handiko garaia izan zuen hori, eta Maitasun delirioa-rekin (1989) heldu zitzaizkion «aitortza poetikoa eta arrakasta mediatikoa; poemengatik bainoago, bere bizitza bereziarengatik».

Enparantzak oroitarazi du 12 urterekin eskola utzi behar izan zuela, eta horrek bere jario «naturala» ezaugarritu zuela. «Zaila da sailkatzen Merini. Spagnolettik zioen aro modernoko mistizismoarekin lotu zitekeela, baina, era berean, bere poemak oso lotuta daude bere egunerokoarekin eta traumekin. Horrek esan nahi du oso garaikidea ere izan zela».

«Gizona eta poeta»

«Guadalupen, Saint-John Perse ez, Alexis Lerge izeneko bat sortu zen», abiatu du azalpena Leonek. Etxe «onean» sortu, eta, uharteko populazioa bere eskubideak eskatzen hastean, Pauera (Frantzia) mugitu zen familiarekin. Bordelen hasi zen idazleekin elkartzen, eta Andre Gide izan zuen «defendatzaile nagusia», zeinari esker publikatu baitzuen lehen lana, 1911n: Gorazarreak, Guadalupeko jendea eta paisaia jasoz. Leone: «Hor ikusten dira bere poesiaren ezaugarriak: iruditegi oparoa, hitz zehatzak, batzuetan teknikoak, irudi kriptikoak...».

Diplomazia lanagatik Txinan egon zen 1916tik 1922ra. Han idatzi zuen ospea ekarri zion Anabasia (1924), eta orduan hartu zuen Saint-John Perse goitizena. «Saint-John, anglofiliagatik, eta Perse, Ekialdearekiko liluragatik». Poema liriko eta era berean narratiboak landu zituen, «herrien mugimendu handiak» gaitzat hartuz. Besteak beste, T. S. Eliottek eta Walter Benjaminek itzuli zuten.

Perseri ere hogei urteko isilaldia etorri zitzaion. Leoneren esanetan, garbi bereizi ohi zituen «gizona eta poeta», eta diplomazia utzi arte ez zuen gehiago publikatu, harik eta, AEBetara ihes egitean, berriz hartu zuen arte. Han eman zuen Erbestea (1942), besteak beste, eta aitortza zabala heldu zitzaion gero; tartean, 1960ko Nobel saria. Biografia ere idatzi zuen, «puztua», Leoneren iritziko: «Saint-John Perseren mitoa biribiltzen saiatu zen, Alexis Legeren biografia kontatzen bainoago».

MPK-k biltzen dituen poeta kanonikoen artean kokatu du Perse Leonek. Aitzitik, egun nahiko «atzenduta» geratu dela iruditzen zaio. Aitortu du «zaila» dela tarteka irakurtzeko, eta hala egin zaiola itzultzea ere. Liburu bakoitza poema bakar bat bezala ulertzen zuela ere aipatu du, eta hautaketa konplikatu diola horrek. Azkenean, Anabasia, lehen liburuko haurtzaroari buruzko atal bat —«paradisua galdu duen printze baten antzera» aurkeztu zuen bere burua—, Erbestea-ko bi atal eta beste bi poema sartu ditu. «Perseren poesia entzutea itsas karakola bat entzutearekin alderatu zuen batek, monotonoa izan zitekeela, baina behin eta berriz itzultzekoa. Uste dut azertatua dela».]]>
<![CDATA['Zu'-aren hamaika trazuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2021-10-26/zu_aren_hamaika_trazuak.htm Tue, 26 Oct 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2021-10-26/zu_aren_hamaika_trazuak.htm ni-aren inguruan osatu bazuten, zu-aren bueltan ondu du Tupust kolektiboak bigarren komiki antologia. «Hitz jakin batek oso mugatzailea irudi dezake, baina ez da hala izan; kritika soziala, norberarengan dagoen eta oso ondo kokatzen ez dakigun zu-az ari dena, zu-rekin hitz jolasak eginez sortu duena bere istorioa, amatasunaz hitz egin duena... Ni-arekin ere gertatu zitzaigun, baina berriz hartu dugu sorpresa hain erantzun plurala jasotzean», aitortu du Maite Gurrutxaga ilustratzaile eta kolektiboko kideak. Denera, 21 sinadura eta hamazazpi istorio bildu dituzte liburu bakarrean, bi kolore soilik erabilita baina askotariko tonu, estetika eta narrazio moldeak uztartuta 150 orrialdetan.

2016an ekin zion bideari Tupust bihurtuko zen ilustratzaile eta komikigile taldeak. «Pixkana, elkartzen hasi ginen komikiaren inguruan lanean genbiltzan emakume euskaldunak», oroitu du Ainara Azpiazu Axpi-k. «Hutsune bat ikusten genuen, eta gure asmoa zen ertzetan geunden narraziogileok beste esparru batzuetara hurbiltzea». Taldearen izen bera zeraman argitalpena atera zuten 2019an, Txalapartarekin, eta liburu hura izan zuten kolektiboa sendotzeko akuilu.

Zortzi lagun daude muinean —Amets Gurbiola, Loinaz Lekuona, Maitane Gartziaindia, Irati Eguren, Maite Caballero, Paula Estevez, Gurrutxaga eta Azpiazu—, eta, aurrekoan bezala, gonbidatuekin osatu dute bigarren zenbakia. Hauexek dira: Raisa Alava, Josune Urrutia, Dom Campistron, Asteazkenak (Maddi Zumalabe eta Jon Aranguren), Mikel Larraioz, Irkus M. Zeberio, Yolanda Mosquera, Ane Zaldibar, Irati Jimenez, Irati FG, Regina Salcedo, Aintzane Usandizaga eta Susana Martin. Leire Otxotorena, Maialen Garagarza, Marta C. Dehesa eta Amaia Apalauzak ere parte hartu dute itzulpenetan eta zuzenketetan. «Egileak gonbidatzeko garaian, autoedizioan gehiago mugitzen diren eta kanonetik kanpo dauden proposamenetan jarri dugu arreta, interesgarria iruditzen zaigulako haien lana; orria binetatzeko moduan arriskuak hartzen dituztelako, ohikoa den horretatik kanpo zerbait gehiago eskaintzen dutelako... eta estetikoki ere erakargarriak zaizkigulako», azaldu du Gurrutxagak.

Azpimarratu du, halaber, kolektiboa martxan jartzeko eta argitalpenak eta bestelako egitasmoak ontzeko arrazoi nabarmenetako bat emakume ilustratzaile eta komikigileen lana ikusgai egitea izan dela hasieratik. Eta bide hori fruituak ematen hasi izana ospatu du: «Gonbidatu gehienak emakumeak dira, eta hazi hori komiki proposamen ezberdinetan ikusten da. Horregatik, gu behintzat pozik gaude, nabaritzen dugulako ahots horiek beren tokia izan dutela proiektuan».

Bi koloreren batasuna

«Komikigintzak baditu erronka dezente; emakume izateak eta euskaldun izateak ere bai. Beraz, izan ditugu oztopo batzuk», onartu du Azpiazuk. Eta Paula Estevezek gehitu du proiektua nahi zuten bezala eta nahi zuten egileekin argitaratzeko baliatu dutela autoedizioa, hura ez zen arren eurek hasieran buruan zutena: «Hasieran hala saiatu ginen, eta aurrerantzean ere argitaletxeekin lan egin nahi genuke; oraingoan autoedizioa izan da komikia nahi genuen bezala ateratzeko bide bakarra. Horrek lan handia ekarri digu, baina, azken emaitza ikustean, baita poz handiagoa ere».

700 aleko edizioa kaleratu, eta aurresalmenta bidez lortu dute bultzada —liburuaz gain, Axpiren lamina bat ere jaso dute ale bat aurrez erosi zutenek—. Harrera ona izan zuen 2019ko zenbakiak, 1.200 ale inguru salduta, baina aipatu dute aurreikuspenak berriz gainditu dituztela bigarrenaren aurresalmenta onarekin.

Hala egin zuten lehenengoarekin ere, eta mantendu egin dute formatua: bi kolorerekin eman diete batasuna komiki guztiei; oraingoan, urdinarekin eta laranjarekin. Horien nahasketatik sortzen diren tonuak ere baliatu dituzte zenbait egilek, marroi-granate artean dabiltzanak. Estevez: «Horrek inprimatzeko teknika tradizionalen kutsua ematen dio edizioari, serigrafiak ere badaukan goxotasuna».

Aurrekoaren aldean, «edizio txukunagoa» landu duten sentsazioa gelditu zaie egileei, mate plastifikatua erabili dutelako azalean eta azal-hegalak gehitu dizkiotelako, besteak beste. Liburu dendetan eta taldearen webgunean jarri dute salgai: www.tupust.bigcartel.com. ]]>
<![CDATA[Brassens, kantari "zaharren" gaindiezintasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2016/030/001/2021-10-21/brassens_kantari_zaharren_gaindiezintasuna.htm Thu, 21 Oct 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2016/030/001/2021-10-21/brassens_kantari_zaharren_gaindiezintasuna.htm Chanson française-aren ikur nabarmenetakoa izan zen kantaria, nabarmenena ez bada, baina, hortik harago, musikaren eremua gainditu zuen erreferentetzat daukate askok, hitzarekin eta ezkerreko pentsamenduarekin erakutsi zuen engaiamendua tarteko. Egoera historikoak markatutako giro hotzean ordura arte ezohikoa zen ausardiaz kantatu zien botereari, burgesiari, Poliziari, sexuari, gizakiaren askatasunari. Melodia soil eta dotoreekin erdietsi zuen fama, baina ez zuen inoiz maite izan. «Arrakasta beti da gaizki-ulertu bat», adierazi zuen behinola. Milatik gora dira egun, ordea, Frantzian haren izena daramaten eskolak, kaleak, plazak; beste horrenbeste, diziplina edozein delarik ere, haren eragina aitortzen segitzen duten artistak. Biziko balitz, 100 urte beteko lituzke bihar Brassensek.

Erlijio katolikoaren jarraitzailea zuen ama, eta antiklerikal sutsua aita, baina biek kutsatu zioten kanturako gogoa. Eskolako notak hobetzen bazituen kontserbatorioan sartzeko modua egingo zutela esan omen zion amak, baina hobetu ez, eta ez zuen, beraz, musika modu formalean irakurtzen ikasi inoiz. Bere kasa hasi zen idazten, poemak zein kantuak, nobelaren bat ere bai, baina handik denbora batera baino ez zituen erakutsi.

Bigarren Mundu Gerraren ostekoak markatutako Frantzia batean, 1950eko hamarkadan urratu zuen bidea modu publikoan, bere lana ezagutzen zuten adiskideek akuilatuta. Parisko kabaret bateko jabeak emandako bultzada gogoratzen zuen handik urte batzuetara elkarrizketetan, aitortuz Brassensengatik balitz ez zitzaiola inportako bere abestiak besteek kantatzea. 1953an, La mauvaise réputation diskoarekin atera zen lehenengoz estudiotik, eta hamabi lan grabatu zituen denera, begirada anarkista batek zeharkatuak denak. Pentsamendu horrek sendotu zuen haren izar izaera: antimilitarismo sutsuak eta moral burgesaren kritika zorrotzak. Mahaiaren kontra erritmo bat markatzen hasi, errimak zirriborratu, eta pianoan oinarri bat landuz sortu ohi zituen bere konposizioak. Inoiz ez gitarrarekin, hura bazuen ere lagunik leialena, bibote sarria eta egurrezko pipa bezainbat.

Lehen mailako tresnatzat hartu zuen beti hitza. Beste idazle askoren olerkiei musika jarri zien —Louis Aragon, Victor Hugo...—, eta bera ere gerraosteko frantziar poeta handienen artean kokatu zuten laster —Frantziako Poesia Sari Nazionala eman zioten 1967an—. Aberastasun handia erakutsi zuen bere testuetan, ironiaren, probokazioaren eta argitasunaren artean mugitzeko dohaina.

Lehen urteetan jasandako zentsurak alde batera, garai hartako herritar askok dozenaka kantu bihurtu zituzten etxeko: Chanson pour l'Auvergnat, Brave Margot, La cane de Jeanne, Les amoreux des bancs publics... Horien artetik, Le gorille bilakatu da ziurrenik denetan enblematikoena: heriotza zigorraren kontrako ereserki bat da, andre zahar baten ala epaile baten artean duda egin ondotik bigarrena bortxatzen duen gorilaren istorioa kontatzen duena. Honela dio kantuaren azkenak: «Izan ere, epaileak, une gorenean,/ 'ama!' oihukatzen zuen, negar batean,/ egun hartan bertan burua moztuta hiltzera/ bidali zuen gizonaren antzera».

Eraginaren aitortza

Euskal Herrira ere heldu zen Brassensen lana, eta harekin aire berriak. Antton Valverdek, Anje Duhaldek —disko oso bat eskaini zion— eta Josu Landak itzuli izan dituzte haren hitzak, eta, egunkari honen hemerotekan bilatuta, ugari dira haren eragina aitortzen dutenak: Mikel Laboa, Ruper Ordorika, Jabier Muguruza, Manex Pagola, Amaia Lasa... Ideia bat nabarmentzen du Ordorikak: gurasoen musikatzat zeukanari gerora ikusitako indarra: «Aita zenak Brassens entzuten zuen etxean. Aspaldi konturatu nintzen horrek pisua bazuela, ikaragarrizko kantuak zirela. Entzuten dituzu orain zaharren gauzak kontsideratzen genituenak, eta hor daude kantu gaindiezinak!».]]>
<![CDATA[Sufrimenduaren estetizazioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/021/001/2021-10-16/sufrimenduaren_estetizazioa.htm Sat, 16 Oct 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/021/001/2021-10-16/sufrimenduaren_estetizazioa.htm San Sebastian «izenburu tragikoa» daraman paperezko zein egurrezko piezaren gainean, horregatik dirudi santuak neska nerabe bat beste pieza batean, sufritzen ari den gizon heldu bat izan beharrean. Izaera askotariko hori jasotzen duten lanak bildu ditu San Sebastian eta fantasma erakusketan, eta, izenburuak aurreratzen duen modura, bi partez osatu du: San Sebastian santu eta martiri erromatarraren iruditegitik abiatutako lan multzo bat, batetik; eta aretoaren erdian kokatu duen soinu instalazio bat, bestetik, Fantasma. Urtarrilaren 9ra arte bisitatu ahalko da.

Arte abian programaren barruan garatu du erakusketa Iruretagoienak. Kutxa fundazioak eta San Telmo museoak elkarlanean antolatzen duten programa da, «ibilbide profesionalaren lehen urteetan» dauden artisten lana bultzatzea helburu duena. Iaz abiatu zuen Nagore Amenabarrok, eta haren lekua hartu du aurten Iruretagoienak museoko Laborategia espazioan.

Denera 11 pieza bildu ditu; hiru aurrez egindakoak eta zortzi aretorako espresuki sortuak. Izan ere, azaldu duenez, aretoaren arkitektura bera izan da erakusketa gehien baldintzatu duen elementua Iruretagoienarentzat: «Nahiko berezia da espazioa: sabaiak bi altuera ditu, bi paretetan egurrezko taulak daude eta atzean zementua (horrek markoa jartzen dio jartzen den edozeri), zintzilikatzeko barra altuak daude, lurrean elektrizitate hargune asko... Hori guztia nire alde jartzen saiatu naiz».

Aretora sartu eta ezkerreko horman, «ohikoenean», kokatu ditu aurrez eginda zituen piezetako bi —lurrean da hirugarrena—: Cold Ears (2018) eta Buruak I (2015). Maché paperezko eta pinu egur bernizatuzko gainazal bat grapaz eta tirafondoz beteta erakusten du batak eta mailuz jotako bi buru besteak. «Indarkeriazko testura bat» agertzen dute, artistaren hitzetan, baina azalera mugatzen den indarkeria bat da, nolanahi ere. Hori «urrunago» eraman nahi izan du erakusketarako ondu dituen lanetan: «Materialari egindako erasoa oso egiturazkoa da pieza berrietan, hasieratik daude horrela landuta. Material konglomeratuak daude, egurrak, paper maché-a... eta horien mozketak egituratzen ditu piezak; horien muntatze bat dira. Mozketen bidez ateratzen da bistara barruko egitura».

Materialek prozesuan pairatutako indarkeria hori baliatu du artistak San Sebastian martiriaren sufrimenduarekin loturak sortzeko. Figura nahiko «tipoformikoak» dira denak, bertikalak oro har, puskaz osatutakoak, aretoaren ezaugarriak integratzen dituztenak. «Deseginez, deseraikiz eraikitzean datza. Pieza berriak definitzen dituena hori da: tripak kanpora ateratzea».

Bakarrean agertzen da santua erdiz nabarmenduta: museoaren bildumatik ateratako irudi bat da, plastikozko mural batean itsasi duena Iruretagoienak. Musugorri jarri dio izena, hala deitzen dutelako museoko langileek. «Ez da santuari egindako omenaldi bat, modu ironikoan tratatuta dago. Irudi horretan badago San Sebastian, baina eman dezake nerabe bat ere. Ez dauka sufritzen egotearen itxurarik; oso lasai dago, masail gorriak ditu, oso osasuntsu balego bezala. Irudi hori izan dut abiapuntuan baduelako nire piezatan lortu nahi dudan zerbait». Ileak, ardoa eta beste ere txertatu ditu, nahi berarekin: «Ardoak odola irudikatzen du ironikoki. Gustatzen zait umorea egotea nire lanetan».

Musugorri-n ageri den San Sebastianen figuran antzeman zituen zuloek piztu zioten interesa Iruretagoienari; geziak nola zetozen irudikatuta zuloen bidez. San Sebastianen zuloak izeneko testua idatzi du erakusketaren katalogorako Carmen Pardo Salgado soinu ikerlariak, eta hark gorputzaren edertasuna eta erotismoa azpimarratzeko metodotzat jo du zuloen erabilera idatzian. Urriaren 28an argitaratuko dute katalogoa, eta egun horretan bertan solasaldi bat eskainiko du Pardok. Artistak adierazi duenez, ordea, bi lan «paralelo baina indepente» izan dira eurenak.

Murmurio behartua

«Ikusi dut jendea aurikularrak belarrietan jartzen. Nik hori ezin dut kontrolatu, ikuslearen esku dago, baina, berez, lurrean egon daitezen planteatu ditut», aitorpena artistak. Erakusketa gelako zoruan zabaldutako aurikularrekin osatu baitu Fantasia instalazioa, hasieran, handik eragin dezaten bilatutako zurrumurru hotsa. Zuzeneko irrati emisio bat igortzen dute aurikularrek, oso bolumen altuan jarrita. Iruretagoiena: «Aldi berean dago soinua oso altu eta oso baxu. Entzuten dena baino inportanteagoa da nola entzuten den aurikularrak behartzen direnean: eman beharko luketen baino gehiago ematera behartzen dugunean sufritzen hasten dira. Soinua distortsionatzen da, eta, erakusketak aurrera egin ahala, hondatzen joango dira, gainera».

Pardok bere testuan idatzi duenez, «San Sebastianen figurarekin batera agertu den indarkeriaren estetizazioan tematzen da» aretoan hedatzen den murmurio hori. Bat etorri da artista: «Pieza guztiak dabiltza ideia horren inguruan, anbiguetaterantz».]]>
<![CDATA[Dagoenari datorrena lehertzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2021-10-15/dagoenari_datorrena_lehertzen.htm Fri, 15 Oct 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2021-10-15/dagoenari_datorrena_lehertzen.htm Lubaki lainotsua-ren atzeko lantaldea. «Etxea oso urrun dago», umorez aitortza Iñaki Ziarrusta zuzendariak. Ekainean hasi ziren Azpeitian antzezlana mamitzen, eta azken hilabete eta erdia elkarrekin igaro ostean heldu dira berriz hara, Maulen, Igorren (Bizkaia) eta Errenterian (Gipuzkoa) egonaldiak egin ondoren. Lubaki baten ebakidura oinarri, belaunaldien arteko talkaz dihardu obrak, eta hiru aktore hartuko ditu agertokian: Javi Barandiaran, Maren Basterretxea eta Miriam K. Martxante.

Antzezlanari forma ematen igaro dituzte azken asteak, eta forma ematea testutik askatzea izan daiteke antzerkian. Ziarrustaren esanetan, teatroak «literaturatik haragoko komunikazio molde bat» eskatzen baitu. Berak idatzi du Lubaki lainotsua-ren abiapuntuko testua, baina aurrenekoz kanpo begirada batekin aritu da lanean, Ximun Fuschekin. «Frontoi lana egin dit; nik pilota bota, eta iruzkinekin, zuzenketekin itzuli dit berak. Hori aktoreei erakutsi aurretik, entseguekin moldatuz joan baita dena».

Berrikuntza izan da lanerako metodo hori konpainiarentzat, baina ez bakarra. «Atx sortu genuenetik, proiektu bakoitzarekin guretzat erosoa zen horretatik irteten saiatu gara, eta kasu honetan pertsonaien barne mundua lantzea izan da erronka». Orain arte euren antzezlanek «marrazki bizidunen trazadun pertsonaiak» izan dituztela iruditzen baitzaio zuzendariari. «Kanpotik baino ez genituen zizelkatzen, baina hemen barrutik ere eraiki ditugu».

Hiru dira obra berriaren pertsonaiak, eta hiru aktoreak: soldadu beteranoa (Barandiaran), postari gaztea (Basterretxea) eta hildakoa (Martxante). Ziarrusta: «Nik soka batean ikusten ditut hirurak: soldadua eta postaria bi muturrak dira, eta erdian dago gerran hildako laguna. Hilda dago, ez du ezer irabazteko ez eta ezer galtzeko, eta horrek ematen dion askatasunetik eta erlatibismotik saiatuko da bi muturrak erdirantz hurbiltzen. Kontua da soka bakarra dela denentzat».

«Ez da batere erraza zure pertsonaia», Ziarrustak aurrean duen Martxanteri. Sorbaldak jasoz hark: «Ez, nik ere ez dut lortu oraindik nire ahotsa guztiz ulertzea, baina hasi naiz. Eta ohartu naiz, baita ere, nire jarrerak pertsonaia zaharrenaren zein gaztearenaren oso antzekoak direla».

«Nora zoazte horrela!»

Talka. Hitz hori errepikatu dute bai aktoreak eta bai zuzendariak antzezlana azaltzerakoan. Belaunaldien artean gertatzen den talka. Nekez eragotzi daitekeena, eta egunerokoan eta inguru hurbilean bizi-bizi sumatzen dutena haiek. Ziarrusta: «Nik 17 urteko seme bat daukat. Oso harreman ona daukagu, baina agerikoa da zelako aldea dagoen haren mundu ikuskeraren eta nirearen artean. Guraso modura uste dezakezu oso modernoa zarela, baina, hala ere, ez zara gai gauza batzuk ulertzeko». Leku beretik Martxante ere: «Ni oso punkia izan naiz; ez ditut maite izan ni baino zaharragoak izan direnen egiteko moduak, baina orain ikusten ditut gazteagoak, eta pentsatu izan dut: 'baina nora zoazte horrela!'». Kanporagotik begiratuta, ordea, «gizakiaren historia belaunaldien arteko talkan» oinarritzen dela oroitu du zuzendariak, eta hori onartzeari eman dio garrantzia: «Belaunaldien arteko higadurak sortu du historikoki garapena: estropezu handiak zein urrats baketsuagoak».

Txokea azalaraziko duten gai ugari ukituko ditu antzezlanak: biolentzia, kontsumoa, konpromisoa, familia, maitasuna eta beste.«Zeharkako hari asko, intentsitate diferentetan», Ziarrustak.

Gerraren iruditerian oinarrituta sortu dute eszenografia osoa — «muturreko testuinguru batean kokatu nahi genuelako»—, eta inoizko «errealistena» gelditu zaiela aipatu du zuzendariak. «Zakuzko horma zakuzko horma da; ez du beste esanahirik gordetzen. Eta, hala ere, ez da guztiz errealista; gerran dagoen leku bat ezerezaren erdian bezala gelditu ohi da, baita denboran ere, eta hori irudikatu nahi du lubakiak, erdi ametsezko giro batean».

Konpainiako lanek ohi duten kolore umoretsua eman diote obrari, baina baita «barrura begirako ezohiko pasarteak» ere. «Hiru, ez gehiago», zehaztapena Ziarrustak. «Ilunetik hasiko da, eta gero etorriko dira bestelako giroak. Denetarik. Galduta egotearen sentsazio bat eragin nahi izan dugu, batez ere hasieran; obrak aurrera egin ahala, apurka joan dadin ikuslea loturez ohartuz».]]>
<![CDATA[«Euskal konpositoreen hiriburua» elkartuko du berriz 49. Musikastek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2021-10-14/euskal_konpositoreen_hiriburua_elkartuko_du_berriz_49_musikastek.htm Thu, 14 Oct 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2021-10-14/euskal_konpositoreen_hiriburua_elkartuko_du_berriz_49_musikastek.htm
Garai guztietako euskal konpositoreen lana ezagutaraztea. Hori izan da Musikasteren motorra ia mende erdiko ibilbidean: antzinako musikatik autore klasikoen lanetara helduz eta egungo konpositoreei bultzada berezia emanez. Aurtengo erronken artean, emakume konpositoreen obrak goratu nahi izan dituztela aipatu du Pello Leiñena Eresbileko zuzendariak, baita espazio berri baten berritasuna nabarmendu ere: aurrenekoz helduko baita Musikaste maiatzean ateak ireki zituen Lekuona fabrikara.

Hasteko, kontzertu bikoitza izango da biharko inaugurazio egunean. Dantza izango da bietako bateko protagonista, Leiñenaren arabera, gero eta leku gehiago egiten saiatzen ari baitira diziplinari euren jardunean. Alain Maia dantzari errenteriarra, Garikoitz Mendizabal txistularia eta Gorka Hermosa akordeoi jotzailea arituko dira Niessen kulturgunean. Ordu berean izango da eguneko bigarren saioa: Naroa Intxausti sopranoak eta German Ormazabal pianistak egile ezagun batzuen lanak interpretatuko dituzte, Jesus Aranbarri, Emilio Arrieta —haren jaiotzaren berrehungarren urteurrena da— eta Emiliana Zubeldiarenak, besteak beste.

Larunbatean, ganbera musikari eskainitako egunean, Sarasate bikotea arituko da Magdalena ermitan, Jonathan Mesonero biolinean eta Mercedes Madina pianoan. Hainbat euskal konpositorek biolinerako idatzitako errepertorioa errepasatuko dute, Enrique Fernandezekin hasi, Cesar Figueridorekin, Pablo Sorozabalekin eta Maria Isabel Garmendiarekin segitu eta Pablo Sarasateren Capricho vasco-rekin ixteko.

Igandea Musikasteren «egun herrikoia» izendatu du Leiñenak, eta zehaztu du hor aurreikusten dutela aurtengo «une hunkigarrienetako bat». Dianaren ostean eta txistu eta banda emanaldien aurretik, Junkal Guerrerok Arimen besarkadan estreinatuko baitu, COVID-19aren pandemian hildakoei idatzitako obra.

Bi eguneko atsedenaren ostean, asteazkenean «mugarri batekin» itzuliko da jaialdia, Leiñenaren hitzetan. Asier Lopez Iraolak Simone de Beauvoir idazle eta filosofo feministaren Bigarren sexua lan entzutetsua egokitu du izen bereko obra batera, eta haren estreinaldia izango da, Bilbo Sinfoniettaren bidez. Aurrez, Niessenen hori ere, mahai inguru bat izango da, eta Irene Arrarats itzultzaile eta BERRIAko euskara taldeko arduradunak, Lorea Agirre Jakin-eko zuzendariak, Lopez konpositoreak eta Iker Sanchez musika zuzendariak hartuko dute parte.

Jazzarentzat izango da ondoko eguna, eta Angel Unzuk disko berria aurkeztuko du: Orain. Alboan izango ditu Gonzalo Tejada (baxua), Juanma Urriza (bateria) eta Andrzej Olejniczak (saxoa eta klarinete baxua). Azken-aurreko eguna, berriz, koruena izango da, eta horrekin helduko da jaialdia Lekuona fabrikara. Lau abesbatza ariko dira kantuan —Eragiyok, Donosti Ereski, Landarbaso eta Andra Mari—, eta uztartuko dute, besteak beste, Luis Aranburu, Benito Lertxundi, Ken Zazpi, Laura Jekabsone, Maddalen Dorronsoro, Mikel Laboa, Iñaki Casali eta besteren musika. Lekuonak hartuko du, halaber, jaialdiaren itxiera kontzertua, Euskal Herriko Gazte Orkestrarena.

Elkarlanean sustatua

Beste urte batez, hainbat erakundek babestu dute Musikasteren edizio berria, eta horien ordezkariak ere izan dira prentsa agerraldian: Mari Jose Telleria Gipuzkoako Foru Aldundiko Kultura zuzendari nagusia, Aizpea Otaegi Errenteriako alkatea, Andoni Iturbe Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburuordea eta Arantxa Arzamendi Andra Mari Abesbatzako lehendakaria. Emanaldietarako edukiera osoa berreskuratu izana ospatu dute, eta Luis de Pablo konpositore zendu berriari eskaini dio azken hitza Leiñenak: «Iaz etortzekoa izan zen Musikastera; baina azkenean ezin izan zuen, eta kontzertu monografiko batekin omendu genuen; eskura dago webgunean».]]>
<![CDATA[«Euskal konpositoreen hiriburua» elkartuko du berriz 49. Musikastek]]> https://www.berria.eus/albisteak/204459/euskal_konpositoreen_hiriburua_elkartuko_du_berriz_49_musikastek.htm Wed, 13 Oct 2021 17:47:39 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/204459/euskal_konpositoreen_hiriburua_elkartuko_du_berriz_49_musikastek.htm webgunean».]]>