<![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 19 Nov 2018 20:57:35 +0100 hourly 1 <![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Bizialdi literarioaren biltze bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/030/001/2018-11-16/bizialdi_literarioaren_biltze_bat.htm Fri, 16 Nov 2018 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1879/030/001/2018-11-16/bizialdi_literarioaren_biltze_bat.htm Txikiaren handitasuna literaturan liburuaren aurkezpena, atzo, Inazio Mujika Erein argitaletxeko editoreak. Batzuek barrez eta besteek espantuz hartu zuten esana, baina onartu egin zuen deskribapena egileak: «Testamentuarena, ez zaude oso urruti. Halako liburu batek ez dauka zentzurik norberak ez baldin badu jada adin bat, eta atzean ez baldin baditu zenbait lan solte, sakabanatuta, barreiatuta. Adinarekin lotuta doa biltzeko gogo hori, bildu eta esan: 'Hau uzten dut'». Hau hori ia berrogei urteko ibilbide bat da Landaren kasuan, idazle eta irakasle gisara egindako ibilbide baten emana. «Bide luze honetan bizikleta baten gainean ibili naiz, bi pedalei eraginda: batetik, idatzi, nire istorioak; eta bestetik, literatura irakatsi. Eta hori ez da izan ogibide soil bat; idaztea bezain bokazionala agian ez, baina oso alde garrantzitsua izan da».

Bide horretan, hitzaldiak, txostenak, artikuluak eta beste idatzi beharra izan du Landak, dela ikastaroetarako, laneko kongresuetarako edo zenbait hitzalditarako. Hastapenetatik, 1970eko hamarkadan Anaitasuna aldizkarian lehen testuak plazaratzen hasi zenetik, hedabideetarako artikuluak ere idatzi ditu maiz, beti gogoko izan duen lana. «Beti iruditu zait zutabe on batek ipuin batek bezainbeste balio duela». Horiek denak bildu, galbahetik igaro, eta denera 21 testu bildu ditu Txikiaren handitasuna literaturan liburuan. 1991koa da idatzirik zaharrena, eta iazkoa berriena. «Mariasuni gustatzen zaio txori izatea, istorioak sortzea; baina gustatzen zaio baita ere nolabaiteko ornitologo izatea, txoritasun horri buruz idaztea, eta liburu honetan ornitologo hori ere badago», zehaztu zuen editoreak. Testuak banaka irakur badaitezke ere, jarraian irakurrita batasun bat erakusten dute Mujikarentzat, «intentzioetan» ikusten den batasuna. Hainbat ataletan Landak «zalantzak eta iradokizunak» utzi nahi izan dituela ere aipatu zuen, eta horiek osatzen dutela testu bakoitzaren amaieran erantsi dituzten irudiak, Marga Otaegiren argazkiak.

Haurrek bere egiten dutena

Lau lerro nabarmentzen dira artikuluetan, Landaren ibilbidean nagusi izan diren lerro berberak: feminismoa edo emakumea literaturan, irakurketaren esperientzia, literatur testuen sorkuntza eta haur eta gazte literatura. Azkenaren harira, Michel Tournierren esaldi bat ekarri zuen idazleak aurkezpenera: «'Haur eta gazte literatura da haur eta gazteek ere irakur dezaketena'. Hau eskoletan bonba bat da. Liburuan jartzen duen adin zenbakia ahaztea ezinezkoa zaie irakasleei, eta hori tirania hutsa da». Landaren hitzetan, haur eta gazte literatura ez da soilik haientzat idazten dena, haiek «bereganatzen duten hori» baizik. Eta idazle ororentzat haur eta gazte literatura idaztea «erronka estilistikoa» da, «ahalik eta emoziorik handiena eskaini behar du, hizkuntza eta literatura baliabide mugatu eta hautatuekin». Beste gauza bat ere aldarrikatu zuen Landak horri lotuta. «Ematen du haur eta gazte literatura landu dugun idazleak modu altruista batean ari garela. Gutxitan aipatzen da edozein autoreri dagokion beste alde hori; idazlea bera bere burua islatzen ari dela lan horretan, berari ere on egiten diola horrek. Badirudi trantsiziozko literatura bat dela, eta ez».

Liburuko artikuluetan errepikatzen den beste gaietako bat da idaztearen esperientziarena, Landarentzat hertsiki lotuta doana irakurketaren esperientziarekin: «Ontzi komunikatuak dira, bizikleta bateko gurpilak». Ideia «argia» badirudi ere, irakasle askori kostatzen zaien kontua dela uste du idazleak. «Guri gure garaian la primavera (udaberria) ematen ziguten idazteko gai modura. Hori ezin da esan gazteak idatz dezaten; estrategiak eman behar zaizkie jauzia egin eta proba dezaten, literatur sorkuntzaren bizipena izan dezaten».

Haur eta gazteei zuzendutako kulturak «estereotipo sexistetan» errotuta jarraitzen duela ere aipatu zuen Landak. Kontatu zuen askotan jaso izan duela «sexismorik gabeko liburuak» idazteko enkargua. Eta hori ez da literatura beretzat. Artikuluetako batean egin du galdera: «Gizarte sexista eta patriarkal batean idatz ote daiteke halakoa ez den literaturarik? Eta zein neurritaraino, desfase handiegi bat gertatu gabe, fikzioa gizarte aurrerapenen aurretik joan gabe?».

Idazlearen «barne museoa»

Bere literatur ibilbidean pisua izan duten autoreak ere zerrendatu nahi izan zituen idazleak aurkezpenean: Charles Perrault, Gianni Rodani, Antoine de Saint-Exupery, Asun Balzola, Simone de Beauvoir, James Matthew Barrie, Christine Nostlinger eta Italo Calvino; bere «barne museoan» ezinbestekotzat dituen egileak.

Interesa duen edonorentzat izanik ere, liburuaren hartzailetzat, batik bat, irakasleak eta liburuzainak izan ditu buruan Landak bilduma osatzerakoan. «Gustatuko litzaidake, nola testamentutzat jo dugun lana, liburuarekin lan egiten duten pertsona horiengana heltzea».]]>
<![CDATA[Zor kitatze bat atzoarekin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/036/001/2018-11-15/zor_kitatze_bat_atzoarekin.htm Thu, 15 Nov 2018 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/036/001/2018-11-15/zor_kitatze_bat_atzoarekin.htm Munduko tokirik ederrena, bere estreinako ipuin liburua: «Zor kitatze bat izan da iraganarekin». Historia oso urruneko denbora bada, gertuago dagoen espazio bat da memoria idazlearentzat. «Memoriak ia-ia zainen bat ukitzen digu, oraindik min ematen digun zerbait da». Baina memoriaren eta gaurko egunen artean badago beste espazio bat Aranbarrirentzat: atzoa. Eta hor erein ditu liburua osatzen duten hamar narrazioak. «Memoriatik honantz dagoen tarte hori da atzo. Bizitakoa ekartzen lagundu izan didaten helduleku horiek badoaz, eta, horren aurren, erantzun bat da liburua. Nik ez dakit orainean moldatzen atzokorik gabe».

Anari adiskidea aldamenean zuela aurkeztu zuen Aranbarrik liburua, atzo. Azkoitiarrak dira biak, nahiz eta kanpoan bizi diren aspaldi. «Azkoitian edo eskualdean ikusi dituen, entzun dituen hainbat gauzak habia egin diote Iñigori buruan, eta horiek azaldu ditu liburuan», laburtu zuen kantariak. Badoan garai bat deskribatu du egileak ipuinetan, baina hura ederretsi gabe; ez dago nostalgiarik. «Lehengo gauzak egiten azkena izatearen beldurra» aipatzen du liburuko pertsonaia batek, eta narrazioaren ahotsa hor datzala esan zuen Anarik.

Hamar ipuinetan hamaika gai azalarazi ditu idazleak. Bat bakarrera ekartzekotan, «pertsona, tokatzen zaion egoeran eta garaian, ahal dena egiten saiatzen dela», hori litzateke gaia, musikariarentzat. Baina bada narrazio batean baino gehiagotan pisua duen beste gai bat kantariarentzat: tailerraren kultura. Giro horretako eszena bat aurreratu du, zeinetan fabrikan gizon bat hil, eta biharamunean haren semeak aitak bizia galdu duen leku bera hartzen duen. Hala, gizonei buruz asko esaten duen liburua da, orobat, Anarirentzat; «literatura femeninoa» existitzen dela onartu beharko balu, eta ez duela onartzen argi utzita, «maskulinotzat» joko luke liburua, «asko hitz egiten delako gizonen arazoak konpontzeko eraz, bere gizon izateak sortzen dion kaiola horretatik».

Herentziaren ideiak ere zeharkatzen ditu ipuinak. «Nola injustizia, mina eta etsipena ere heredatzen diren etxean; nola, batek nahi ez izanda ere, belaunaldiz belaunaldi pasatzen doan ondasun bat den, eta norberak bere egunerokoan hainbeste gauza ebazteaz gain ebatzi behar dituen aurretik datozkionak». Aranbarrirengan konstantetzat dituen beste bi elementu ere aipatu zituen kantariak: «Injustiziaren eta boterekeriaren salaketa» eta idazkera oparoa. «Ezin da Iñigoren literaturaz hitz egin bere hizkuntzaz hitz egin gabe; beti bezalako prosa aberatsa darabil, baina inoiz baino gozoagoa da».

«Giza flysch batean»

Espazioekin eta pertsonekin gertatzen zaio. «Iragana berregiteko» funtzioa dutela dio Aranbarrik; lekuak zapaldu, jendearekin elkartu, eta emozio zaparrada hasten zaio barruan. «Egunero bizi gara giza flysch batean: jendea jendearen gaineko zoru hori zapaltzen ari gara egunero. Espazio horrek bizi gaitu, baina arnasten dugun airea kutsatuta dago; ez gara libreak». Horren jakitun egotearen «zamarekin» idatzi du liburua. Eta eman ditu adibideak: «Banoa kalera, eta, orain smarthpone denda bat dagoen tokian, lehen lagun baten amak fruta denda bat izan zuen, eta badakit han zein jende biltzen zen, eta hango askori zer gertatu zaien. Taberna batean sartzen naiz, eta gogora datorkit taberna horretan nola hil zuten gizon bat, eta nola gizon hori ikusi nuen izara batez estalia. Edo emakume batekin geratzen naiz hizketan, lagun baten ama da, eta nire laguna heroinak eraman zuen, eta pentsatzen dut emakume horrek pentsatuko duela nirekin egonda: 'Hau izan zitekeen nire semea, baina ez da'». Material hori dena beste genero batzuetarako osagai ere izan zitekeen, baina ipuinetarako erabili du berak, literaturaren egitekoa hobetsita, «fikzioa egiteko arriskua» hartuta.

Munduko tokirik ederrena «geografia bat» ere bada Aranbarrirentzat, zeinak babes funtzioa betetzen duen. «Nonbaiteko, komunitate bateko sentitze horrek arindu egiten du mundualdi hau». Lotzen dituen sorterriko geografia horretara itzuli zen Anari: «Kanpoan bizi bazara, beti sartzen zara herrira antzerki obra handi batera bezala, denboran aspaldi datorrena eta infiniturantz doana, non pertsonak, familiak, gertaerak elkarrekin lotuz joaten diren ezinbestean, eta hori dena handitzen doan bola bat bezala iristen zaizun. Hori ondo islatzen da ipuinetik ipuinerako loturetan; horrek eman dio osotasun eder bat».

Raymond Depardonen lan bat hautatu du egileak liburuaren azalerako, 1980ko hamarkadan Glasgown ateratako irudi bat. Erreta dirudien etxe bat ikusten da, eta, azpian, bizitza arrastoak: dendak, errepidea eta adineko pertsona bi, alde banatara begira.]]>
<![CDATA[Xukriren trilogiaren azkena eta Christieren bi lan, Igelaren uztan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1907/030/001/2018-11-14/xukriren_trilogiaren_azkena_eta_christieren_bi_lan_igelaren_uztan.htm Wed, 14 Nov 2018 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1907/030/001/2018-11-14/xukriren_trilogiaren_azkena_eta_christieren_bi_lan_igelaren_uztan.htm Aurpegiak eta Agatha Christieren Bost txerrikume eta Etxe bihurria eleberriak estreinakoz heldu dira euskarazko literaturara; aldiz, Henry Jamesen Koxka bat estuago eta Dashiell Hammetten Uzta gorria zaharberrituta datoz, Igelaren hastapenean mugarriak izan ziren lanak biak ala biak.

Atzo aurkeztu zituzten bost liburuak, Donostiako udal liburutegiko sotoan. Han izan zen Arantzazu Royo Manterola itzultzailea, «literatura arabieratik euskarara zuzenean itzultzen duen bakarra», alboan zuen Xabier Olarra editoreak zehaztu zuenez. Mohamed Xukri Marokoko idazlearen trilogia autobiografikoaren lehen bi aleak berak ditu euskarara ekarriak —Ogi hutsa 2010ean eta Hutsegiteen garaia 2014an—, eta falta zena ekarri du orain, zirkulua itxiz: Aurpegiak. Hiru liburu horiek egin zuten Xukri ezagun Mendebaldeko zein mundu arabiarreko literaturetan. Haurtzaro latza izan zuen oso, eta hori da autorearen alderik «bereizgarrienetakoa» Royorentzat: handik irteteko eta hura kontatzeko gai izan zela. Trilogiako lehen alean kontatu zuen nola Rif eskualdean jaio ondoren, familiak Tangererra emigratu zuen berak 7 urte zituenean, goseak behartuta, eta nola 11 urterekin gela bakarreko etxetik ihes egin zuen, kalean aterpe hartu, eta droga, indarkeria, prostituzio eta beste giro ilun batzuetan sartu. «Gizarte klase zapaldu baten erretratua» da liburua, Royoren hitzetan.

Kartzelan alfabetatu zen 20 urterekin, eta gaztarotik helduarora bitarteko urteak bildu zituen trilogiako bigarren nobelan; irakasle lanetan aritu zen haurrekin orduan, baina gaueko girotik gertu jarraitu zuen, hala ere. Tangerrera itzuli zen, eta han bizi ziren idazle, artista eta intelektualak ezagutu zituen; Paul Bowles, Tennessee Williams eta Jean Genet, besteak beste —oroitzapen liburu bana ditu idatzita horien inguruan—.

Bere bizitza jasotzen zuen obra horren hondarrean, Aurpegia «helduarotik zahartzarorako zubitik egindako atzera begirakoa» da, Royoren arabera. Nobela gisa ezagutzen den arren, «narrazio laburren katea» da lana harentzat, zeinaren ardatzak Tanger eta orduko garaia diren. Bizi izandakoak ahobilorik gabe kontatzen ditu, pentsamolde kontserbadorearentzat ezerosoak ziren hainbat gairen —zentsura ekarri ziotenak— eta maitasunaren inguruko gogoetak harilkatuz. Itzultzailearen hitzetan, «liburu honetan Xukri ez da aurreko bietako pertsona bera. Oraingo honetan, heldutasunaren begiradaz agertzen ditu marjinalitatearen mugetan bizi diren izakiak. Heldutasunetik, amorru gutxiago eta samurtasun gehiago ditu bizimodu horietara hurbiltzerakoan». Bihar beteko dira, hain justu, hamabost urte Xukri hil zela.

Christie, «arinago»

Xukriren, eta baita Hammetten eta Jamesen, literaturaren aldean, «arinagotzat» jo zuen Olarrak Agatha Christieren literatura. Nolanahi ere, «funtzionatzen» duen literatura dela aipatu zuen; nola azaldu bestela dozenaka hizkuntzatan urtero egiten diren milioika itzulpenak. Euskaraz ere ez dira gutxi haren lanak, eta Ainhoa Ederrek itzuli dituen Bost txerrikume eta Etxe bihurria lanekin idazle britainiarraren hamar titulu bildu ditu dagoeneko Igelak.

«Liburu hauek ez dute ia azalpenik behar, denok dakigu, gutxi gorabehera, barrenean zer aurkituko dugun: hilketa bat gertatu da, asko dira susmagarriak, eta detektibeak, aurrean dituen datuak ikertuz, nor izan den asmatu behar du», laburtu zuen Olarrak. Christie dagoeneko «marka» bat bihurtu dela aipatu zuen, eredu bati erantzuten dioten nobelak direla harenak, eta horrek «han eta hemen jarraitua izatea» errazten duela, beste idazle batzuk planteatzen dituzten egitura konplexuagoek ez bezala.

Bi elementu uztartzean datza Christieren nobelen arrakasta Olarrarentzat: beldurra eta misterioa. Eta irakurleak «jarrera aktiboa» izan behar du horren aurean. «Sekulako balio literarioa izan gabe ere, jokoan sartzeko gogoa dutenentzat, beti dira erakargarriak Christieren nobelak».

«Liburu ikonikoak»

Joseba Urteaga ere izan zen liburuen aurkezpenean. Igelaren sortzaileetako bat izan zen 1980ko hamarkada amaieran, eta 1993an ekarri zuen euskarara Koxka bat estuago, Henry Jamesena, orain berregin duena: «Erabat berria da itzulpena; orduan, ez nekien zer nuen esku artean». Agortuta zegoelako berrargitaratu dute, baita ezinbesteko klasikotzat dutelako ere. Berdin Dashiell Hammetten Uzta gorria, Olarrak itzulitakoa. «Guretzat, liburu ikonikoak izan dira beti; horregatik iruditu zaigu mantendu behar genituela».]]>
<![CDATA[Marvelen unibertsoa erein zuena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2149/032/002/2018-11-13/marvelen_unibertsoa_erein_zuena.htm Tue, 13 Nov 2018 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2149/032/002/2018-11-13/marvelen_unibertsoa_erein_zuena.htm
Sortzez Stanley Martin Lieber, New Yorkeko Bronx auzoan jaio zen Lee, 1922ko abenduan. Elkarrizketa askotan esana utzi duenez, nobelagile izatea izan zen gaztetatik bere benetako ametsa. Ez zuen sekula bakar bat idatziko, baina, horren ordez, komikiaren industria irauliko zuen egile bilakatuko zen.

1929ko crash-aren ondoren, diruz larri zebiltzan haren etxean, denboraldi laburreko lanpostuekin aurrera eginez. Egoera itogarri hartako liskar giroan, ihesbide zitzaion fantasia. Denboraldi motzeko lanetan hasi zen bera ere; jeansak saltzen eta Broadwayko aretoak zaintzen, besteak beste. Azkenean, osabak bere lantokian hartu zuenean aldatu zen dena, Timely Comics argitaletxean lan txikiak egiten hasi zenean. Destroyer izan zen han sortu zuen lehen pertsonaia, superbotereak zituen nazien kontrako mediku bat. Egiten zizkioten enkargu gehienetan, baina, munstroak eta izaki beldurgarriak eskatzen zizkioten, akzio gehiago eta elkarrizketa gutxiago. Eta Leeri ez zitzaion interesgarria egiten modu hura.

Literaturaren pultsuarekin jarraitzen zuen barruan, eta, dena uztekotan izan zen arren, ordura arte egiteko moduetatik askatu, eta The Fantastic Four kaleratu zuen 1961ean: izaki desitxuratuak izan beharrean, mozorro berezirik ere ez zeramaten astronauten familia bat zen. Txiki gelditu ziren liburu dendetako apalak argitalpenak ekarri zuen arrakastarekin. Hura izan zen Leeren marka bilakatuko zen Marvel unibertsoaren lehen hazia. Superheroiek borroka baino gehiago egin zezaketela erakutsi zuen, eta aitzindaria izan zen hainbat gai sozial binetetara eramaten.

1972an, osabaren argitaletxeko editore postua hartu zuen, eta komikizaleen ikono bihurtua zen ordurako. Hurrengo arrakasta kolpea Marvel bere sorkuntzak pantaila handira eramaten hasi zirenean heldu zitzaion, eta Lee bera cameo-ak egiten hasi zen horietan; Spider-Man, Daredevil, Hulk, Fantastic Four, Iron Man, The Avengers eta beste askotan.

Ez zion inoiz utzi idazteari, Marvelentzat egiten zituen proiektuak edo bere ekoiztetxe propioan sortzen zituen lanak. 2015ean, bere autobiografia kaleratu zuen, binetaz bineta idatzitakoa. Urteetako lana aitortu diote hainbat sariren bidez azken hamarkadan. Zera esan zuen, iaz, Los Angelesen egin zioten omenaldi batean: «Idatzi irakurri nahi duzun hori. Haiek irakurri nahi dutela uste duzun hori idazten saiatzen bazara, ez dituzu haiek ezagutzen, baina ez duzu zeure burua ere ezagutzen. Aldiz, zuk irakurriko zenukeen hori idazten baduzu, zu bezalako jende gehiago egon behar duelako da».]]>
<![CDATA[Letra minak gozatzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2190/032/003/2018-11-13/letra_minak_gozatzeko.htm Tue, 13 Nov 2018 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2190/032/003/2018-11-13/letra_minak_gozatzeko.htm Mina hautatu dute aurten gaitzat, eta letren munduko izen handiekin osatu dute programa. Hemengo egileen artean, beren lan berriak aurkeztuko dituzte Katixa Agirrek, Harkaitz Canok eta Iban Zalduak. Erdaretako idazleen artean, berriz, Reyes Monforte, Laura Restrepo, Jon Bilbao, Pilar Adon, Manuel Vilas eta Juan Jose Millas ariko dira lan berriez.

Gonbidatu gehiago ere izango dira, literatur zirkuluetan lehen lerroan dauden eztabaidei helduko dietenak: gaur bertan, sormen askatasunaren mehatxuez jardungo dute Nacho Carreterok eta David Truebak, Okendo kultur etxean; hilaren 17an, kultura nork egiten duen gogoetatuko dute Danele Sarriugartek eta Fernando Brocanok, Kaxilda liburu dendan; eta, hilaren 23an, Slavenka Drakulic eta Luisa Etxenike La escritura vigilada: literatura e historia de Europa (Zaintzapeko idazketa: Europako literatura eta historia) izeneko solasaldian arituko dira.

30 urtetik beherako idazleentzat sortu duten atalean, bi mahai inguru izango dira: hilaren 19an, Zergatik idazleak? galderari erantzungo diote Esti Martinez Diaz de Ceriok eta Peru Iparragirrek; hurrengo egunean, Maialen Berasategi, Imanol Epelde eta Larraitz Idarreta gazteei eta irakurketari buruz ariko dira eztabaidan.

Klasikoei lotuta, besteak beste, Anna Karenina obran murgiltzeko afari literarioa eta Pio Baroja hobeto ezagutzeko ibilaldi dramatizatua prestatu dituzte.

Ikuskizunen artean, berriz, Xabier Erkizia eta Arantxa Iturberen Afoniak-en estreinaldia, eta Bernardo Atxaga eta Jose Kruz Gurrutxagaren Martuteneko kartzelan izango dira jaialdian.]]>
<![CDATA[Atzeraguardian bizitako gerrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/029/001/2018-11-09/atzeraguardian_bizitako_gerrak.htm Fri, 09 Nov 2018 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1879/029/001/2018-11-09/atzeraguardian_bizitako_gerrak.htm Hariak bigarren nobelak. Ez da irudi aratz bat. Mugimendua dario, lepo bakarretik aurpegi bat baino gehiago erakusteraino. Itzalak ageri dira inguruan, eta, erdian, emakume gazte baten begirada. Indartsua. Lander Garrok egin du azala, eta balio du Peñak kontatu nahi izan duena ikusten hasteko: 1930. eta 1980. urteen arteko Euskal Herrian bizitakoak bildu ditu eleberrian, belaunaldi ezberdinetako hiru emakumeren bizipenetatik. Frontean ez baizik atzeraguardian gerrak hartzen dituen formetara jo du horretarako. Susa argitaletxeak argitaratu du nobela, eta, Leire Lopez Ziluaga editorearen arabera, «normalean kontatzen ez den hori» kontatu du Peñak: «Ez dio erreparatu letra larriz idazten den historiari. Gehiago erreparatu die horren azpian dauden infraistorioei. Ekintza handiak gertatzen diren bitartean gertatzen diren beste txiki horiei».

Hiru garai, hiru emakume

Liburua hiru ataletan banatu du Peñak, eta atal bakoitzari protagonista baten izena eman dio: Irene, Xexili eta Olatz. «Hiru emakume kementsu, gure hiru gako historikoetan», Peñaren hitzetan. Aurreneko atala 36ko gerraren aurreko, bitarteko eta segidako urteetan girotu du, Zarautzen (Gipuzkoa), eta karlisten eta jeltzaleen arteko liskarren, gosearen, politikarien hilketen, greben eta orduko giro nahasiaren lekuko izango da Irene. Testuinguru horretan ezarri zaion rola apurtzen saiatuko da, gainera. Lopez: «Atzeguardiaren garrantzia eta zailtasuna da hor agertzen zaiguna: ez horrenbeste batailoiak, baizik eta nola egiten den jateko dirurik ez badago, esaterako».

Bigarren atala diktadura frankistaren urteei gorde dio Peñak. Xexilik amama frankistari lagunduko dio jostun lanetan, eta ez du egoera politikoaz askorik galdetuko, ahizparen eta senarraren bidez aurretik urrunak zitzaizkion errealitate batzuetara hurbiltzen den arte: ikurrinaren aldeko ekintzetara eta ikastolen aldeko mugimendura, kasurako. Horren ondotik, hirugarren eta azken atalean, frankismoaren azkenetan eta diktadorea hil ondorengo lehen urteetan, bere garaiko ekintzailetza politikoan murgilduko da Olatz: Txikiren fusilatzearen aurkako panfletoak banatzen hasiko da, errepresioak harrapatuko du, eta ETAren borroka armatura lotuko da gero.

«Nolabait, aldaketaz ari naiz: gerra aurreko emakumeetatik frankismo ondorengo emakumeetara», azaldu du Peñak. Nobelako zati bakoitza bere buruan «fotograma» bat izan dela azaldu du, eta horien bitartez eraiki duela mugimendua, aldaketa, Garrok egindako azalean irakur daitekeena. Aldi historiko bakoitzaren barruko aldaketak ere ikertu ditu, eta hainbat elkarrizketa egin ditu dokumentazio lanerako.

Hiru emakumeen istorioen bitartez, memoriaren transmisioan arakatu nahi izan du Peñak, batik bat. Belaunaldi batetik bestera galtzen den memoriaz gogoeta ireki nahi izan du hala, editorearen esanetan. «Esaterako, Olatz ETAn engaiatzen denean, ez daki zein izan den bere aurrekoek izan duten ibilaldi politikoa». Horrekin batera, justiziaren inguruko eta kulparen inguruko galderek ere zeharkatzen dute eleberria.

Emakumeen lekutik idaztea

Nobela idazten hasi zenetik, hiru galdera izan ditu aurrean Peñak: «nola heldu ziren gerra zibilean bizilaguna salatzera, akabatzera?»; «nola heldu ziren gero esnatze kolektibo batera, eta horren truke zer sufritu zuten?»; eta «zergatik eta nola sartu ziren hainbat gazte tiroak jotzera eta bizia arriskuan jartzera, bizia galtzeraino eta besteei bizia kentzeraino?». Galderen alboan, eszena batzuk ere izan ditu gogoan: frankistek Elgetako (Gipuzkoa) Anttoni Telleriaren gurasoak erail eta bera bortxatu zutenekoa; eta Yoyesi eta haren semeari Donostian atera zioten argazkia, besteak beste.

Bera gizona izanda, emakumeen ikuspuntutik idazteak «zalantza eta kontraesana» sortu dizkiola aitortu du idazleak. «Idazterakoan, oso kontziente izan naiz horretaz». Nobelan fikziora eraman dituen emakumeek «gizonek utzitako hutsuneak» bete behar izan zituztelako hautatu du ikuspuntu hori: «Emakumeen inguruan ari naiz, baina, aldi berean, gizonok ez egindakoaz ere ari naiz, gizonon huts egiteaz». Arrazoi pertsonalak ere izan ditu, orobat, istorioa andrazkoen ahotsetatik kontatzea erabakitzeko. «Gure birramamak, esaterako, kontatzen zuen Alfonso XIII.a botatzeko botoa eman zuela, noiz eta emakumeek botoa emateko eskubiderik ez zutenean. Mozorrotu, eta birritan bozkatu zuen. Horrelakoak izan dira nire familiako emakumeak».

Idatzi bitartean gogoan izan dituen literatur lanen artean Svetlana Aleksievitxen Gerrak ez du emakume aurpegirik aipatu zuen Peñak, aurkezpenean. Lan horretan irakurri zuen hauxe: «Gerraz dakigun guztia gizonaren ahotsaren bitartez dakigu. Gizonezko pertzepzio eta sentsazioen gatibu gara, gizonezko hitzen gatibu. Emakumeak, bitartean, bizirik daude».]]>
<![CDATA[Bizitzaren ederra, borrokarako erregai]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2012/038/001/2018-11-04/bizitzaren_ederra_borrokarako_erregai.htm Sun, 04 Nov 2018 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2012/038/001/2018-11-04/bizitzaren_ederra_borrokarako_erregai.htm
Luxemburgen hilketa urtetik mendea betetzear denean heldu da gutun sortaren euskarazko edizioa. 1919ko urtarrila zen Alemaniako sozialdemokraten aginduetara zeuden Freikorps paramilitarrek Luxemburg eta beste 32 burkide hil zituztenean, Berlinen. Ordutik, urtero-urtero, manifestazio batek zeharkatzen du hiria haien oroimenaren alde, urtarrileko bigarren igandero -nazien agindupeko Alemanian izan ezik-. Denboran gehien iraun duen manifestazioa dela esaten da, non Luxemburg XX. mendeko iraultzaile ezkertiarrik handienetako baten gisara oroitzen den. Jatorriz poloniarra eta judua zen, eta Alemaniako Alderdi Komunista sortzera heldu zen. Aitzindari bat, pentsamendu askeko emakume bat. Haren biografian itzalpean geratu ohi dira, ordea, iraultza inguratzen zuen horrekiko, bizitzarekiko, izan zuen sentsibilitatea eta jakintza. Horregatik Hedoi Etxarte Katakrak argitaletxeko kidearen hitzak: «Ez da Rosa Luxemburg bezalako ikono politiko batengandik espero dena, ez gaiak, ez ikuspuntua, ez sentsibilitatea». Txoriez dakien eta txoriei garrantzia ematen dien Luxemburg bat da gutunetakoa -50etik gora espezie aipatzen ditu-. Txoriez nola, musikaz ari dena, poesiaz, espetxean irakurri ahal izan dituen nobelez, landareez, paseatzeaz. Natur zientzien zalea zela nabarmendu du Lasak, ikasketak egiteraino: «Ezagutza horrek kartzelaldia bizitzen lagundu zion».

Naturarekin eta kultur lanekin lotutako gogoetak gutunetan nagusi diren arren, «ohar politikoak» ere antzeman daitezke Lasaren ustez. Paseatzeaz ari denean, kasurako, ez da zerbait hutsalaz ari. Etxarte: «Bada oso argazki ezagun bat, Rosa Luxemburg eta Clara Zedkinea paseatzen, eta gutun hauek irakurrita ulertzen duzu paseo hori ez dela hemendik hara joatea: paseoa pentsamenduaren ariketa zentral bat da; nora zoaz, zurekin noa».

«Norbaitek uko egin nahi badio Rosa Luxemburgen pentsamenduaren alde honi, uko egiten dio bere ekarpena osotasunean ulertzeari», Etxarteren hitzetan. Ideia hori jasotzen du gutunez gain liburuak dakartzan bi hitzaurreetan lehenak, 1920ko jatorrizko argitalpenari egindako sarrerari dagokionak. Bigarrena, gutunen ondotik datorrena, frantsesezko edizioan bakarrik izan da argitaratua orain arte: Ordena gailendu da Berlinen.

Nikaraguatik ekarria

Orain hartu badute ere liburu forma, Luxemburgen gutunen euskarazko itzulpena ia lau hamarkada atzera ondu zuen Lasak. 1968ko maiatzaren ondorengo giroan iritsi zitzaion frantsesezko edizioa eskuetara, eta Nikaragua sandinistan zebilela erabaki zuen itzultzea. «Maitemindu egin nintzen, liburuarekin, Luxemburgekin». 1983an Euskal Herrira itzuli zenean argitaletxe bat bera ere ez zuen topatu lana publikatzeko prest. Susa aldizkarian bi gutun argitaratzea baino ez zuen lortu. Hitz nahastuak bere bigarren poema liburuan gutun hauen pusketak erabili zituen hitzaurre gisa, baina urte luzez gordea izan du bestela itzulpena. Orduan idatzitakoak «egungo euskarara» moldatzen aritu da orain. «Osatuz eta gozatuz. Hitza hori da».

Luxemburgen bizitzara eta pentsamendura hurbiltzeko badira aurretik ere zenbait lan euskaraz: Federiko Engels Fundazioak argitaratutako Erreforma edo iraultza testu klasikoa eta Lorea Agirreren Rosa Luxemburg biografia, besteak beste. Horiei gehitzeaz batera, Katakrakekoek liburuari gehitu dioten oharrean diotenez, argitalpen hau «Mikel Laboa eta Anariren zoologikoa aberastera dator».]]>
<![CDATA[Klasikoa, ezin garaikideago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/023/001/2018-11-03/klasikoa_ezin_garaikideago.htm Sat, 03 Nov 2018 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1909/023/001/2018-11-03/klasikoa_ezin_garaikideago.htm
Aurretik ere izana da Euskal Herrian, eta berriz da bueltan Lindberg, bera izango baita EOS Euskadiko Orkestra Sinfonikoaren abonu denboraldiko programa berriaren protagonista. «EOSekin harremana gertukoa izan da etorri nintzen lehen alditik. Orkestrako musikariak oso jende bizia dira, erraza da haiekin sozializatzea», adierazi du. Sustrai nordikoak programarekin, Hego Euskal Herriko hiriburuak zeharkatuko ditu hurrengo astean, zeinetan bere rol hirukoitza erakutsiko duen: orkestra zuzentzeaz gain, berak idatzitako obra bat ere joko du.

Kontzertua itxiko duen obrak, Jean Sibeliusen 3. Sinfonia-k zor dio izena programari, «soinu zinez nordikoa» baitu, Lindbergen hitzetan. «Hemen ez bezala, han dugun argiak badu ukitu deprimigarri bat, baina gero, argi dagoenean, hemen baino argiago dago. Kontrasteak bikainak dira, eta hori oso gauza nordikoa da. Ingmar Bergmanen pelikuletan ere ikusten da». Sibeliusen sinfoniarik «ezezagunena» eta «indartsuena» da, zuzendariarentzat..

Ireki, berriz, Leonard Bernsteinek konposatutako On the waterpront filmaren soinu bandarekin irekiko dute kontzertuko egitaraua. Lindbergek berak proposatu zuen, eta estreinakoz interpretatuko du EOSek. «Oso maitea dut Bernstein, hasieratik interpretatu dut. 13 urterekin ikusi nuen pelikula, eta gogoratzen dut nola idatzi nuen orduko egunerokoan film hura ikustea inoiz izan nuen esperientziarik onena izan zela».

Zuzendu, jo eta errezitatu

Bernsteinen eta Sibeliusen artean, Lindbergek berak konposatutako The Tale of Kundraan (Kundraanen istorioa) obra interpretatuko dute. Arrakasta lortzeko besteekin norgehiagokan ari den artista bat da Kundraan, eta Luziferrekin hizketan agertuko da, zeinak New Yorkeko Orkestra Filarmonikoko zuzendari postua aginduko dion. Asian bira batean zebilela otu zitzaion istorioa Lindbergi: «Ustelkeria handia aurkitu nuen musika klasikoaren zirkuituetan; ospearen bila baino ez zebilen jendea». Kezka horri idatzitako musikarekin batera, elementu dramatikoekin osatu du obra zuzendariak: berak errezitatuko ditu Kundraari dagozkion pasarteak, eta iPad batek erreproduzituko ditu Luziferrenak. Tronboia ere joko du Lindbergek; zuzendu, jo eta errezitatu, beraz. Hiru batean, ostera.

Hori izan da Lindbergen bidea hasieratik, ikasitako ereduak bestela saiatzea: «Hainbeste erresistentzia aurkitu ditut mundu klasikoan, ezen horiek apurtu behar izan ditudan bidea egiteko». Garrantzitsuena «ahal beste komunikatzea» da harentzat, eta, beharra badu, beste arte diziplinetara jotzen du horretarako. «Literatura beti izan da gauza handia nire bizitzan. Nire gurasoak margolariak ere baziren. Uste dut artearen adar denak daudela nire DNAn. Horregatik baliatzen ditut».

Gaurko musika klasikoaren munduarekin kritiko denean, antzematen duen negozio ereduarekin da batez ere kritiko Lindberg. Industria diskografikoak ekarri zuen aldaketa sektorera, haren ustez: «Aurretik, obra baten estreinaldia gertaera handi bat zen. Baina, diskoen agerpenarekin, zuzendariek negoziorako joera hartu zuten, eta musika klasikoa gero eta kontserbadoreago bihurtu zen: Txaikovski, Beethoven, Mozart, Txaikovski, Beethoven, Mozart, denbora guztian. Horrekin manten dezakete publiko kontserbadore bat, baina ezer berririk nekez, antzerkian edo erakusketetan ez bezala, adibidez». Berak sentitu izan du proposamen berritzaileak zituzten konpositoreak «errebeldetzat» jo izan direla; 1980ko hamarkadan, batez ere, hasten ari zenean. «Erresistentzia oso gogorra zen, baina, puskatu zenean, ikusi ahal izan nuen jende berri bat hurbildu zela klasikora. Bai behintzat nire emanaldietara».

Egungo panoramaren beste aje bat espezializazioan ikusten du Lindbergek. Bere alde onak dituela iruditzen zaion arren, musikaren esperientzia «zatitu» egin duela dio. «Ni tronboi jotzailea soilik nintzenean, hor kontzentratuta, hau baino ez nuen ikusten [bi eskuekin aurpegiaren bi aldeak itxi ditu], baina konposatzen eta zuzentzen hasteak eraldatu egin ninduen musikari moduan. Beldur nintzen tronboi jotzaile modura dohainak galduko ote nituen, baina ez; uste dut hobekuntza ekarri zidala hiru alorretan. Nik benetan sinesten dut dena dela bat».

Datorren astean izango da Lindberg Sustrai nordikoak programarekin EOSek ohiko dituen hiriburuetan: astelehenean, Gasteizko Principal antzokian; asteartean, Iruñeko Baluarte auditoriumean; asteazkenean, Bilboko Euskalduna jauregian; eta ostegun eta ostiralean, azaroaren 8an eta 9an, Donostiako Kursaalean.]]>
<![CDATA[Garai efimeroetako jende ehuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2018-10-31/garai_efimeroetako_jende_ehuna.htm Wed, 31 Oct 2018 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2018-10-31/garai_efimeroetako_jende_ehuna.htm Neguko argiak eleberria. Bi pertsonaia nagusi sortu ditu, baina ez dira bakarrak. Eta, gaur egunean kokatu duen arren, ez da liburuan azaltzen den denbora bakarra ere. «Ugaritasuna eta mestizajea». Berba horiek lotu dizkio Joxerra Garzia idazle eta kazetariak Elorrietaren lan berriari, edizio lanean idazlearen gertuan aritu denak. Elorrietaren literaturan irudiak duen indarra azpimarratu du Garziak, eta bat etorri da idazlea, idaztearen beraren ariketa irudi batekin azaltzeraino: «Paseoan nenbilen Berlingo parke batetik, eta memoriaren irudi bat topatu nuen. Itzaletan zegoen zuhaitz arteko bide batean, eguzkia hosto artetik sartzen zen, eta argiak lurrean irudiak egiten zituen. Itzaletan argi puntuak agertzen ziren mugitzen, eta pentsatu nuen gure memoria zerbaitez oroitzen denean ere iluntasunean puntu bat argitzen dela. Gero, antzekotasunen bat duen beste puntu bat ekartzen du memoriak ilunetatik, eta harremanetan jartzen ditu: geure buruak hori etengabe egiten du. Eta niretzat hori da sormen lana. Idazleak, idaztean, hori burutik paperera eramaten du, eta horrela lotzen dira puntuak: kontatu digutena, gure bizipenak, ikusi dugun pelikula bat, entzun dugun abesti bat...».

Lotura horiek ehun bakarrera ekarriz idatzi du Neguko argiak Elorrietak. «Puntu horiek finkatuz, josiz, eta dena pixka bat eutsiz». Ahots eta eszena ugari josiz egin du hori, eta Añes eta Martaren bitartez helduko da horietara irakurlea. Bi lagun euskaldun dira, Parisen elkar ezagutu dutenak eta gero Berlinera joango direnak. Adiskidetasuna da, bada, eleberriko gai nagusietako bat, memoriarekin batera. «Adiskidetasunaz idaztea, berriz ere, ikusten ez den zerbaitez idaztea da». Eguneroko bizitzan topatu ditu laguntasunari dagozkion irudiak, ikusteko noiz dauden hurbil, noiz urrun. «Harremana sendoa izan arren, zaurgarria da, hauskorra». Emakume biekin batera, hirugarren protagonista bat izan daitekeen bat dago: hildako bat, Esteban. Añesen sukaldera sartu eta etengabe harekin hizketan agertuko dena. «Jendeari esan diodanean hildako bat dagoela nobelan, oso gordeta eramaten den kutxa bat zabaldu didate, eta konturatu naiz jende askok duela bere hildakoa».

Pertsonaia denen artean ezaugarri komun bat aipatu du Elorrietak: «Anbizio gutxiko jendea da. Bizi: hori nahi dute». Bere aurreko laneko pertsonaiekin alderatu ditu, Burbuilak (Alberdania, 2008) narrazio liburukoekin. «Bizitza eramangarria egiten zuten ametsak ziren burbuilak. Nobela honetan burbuilak apurtu dira: ez daude. Baina harremanen sarea hor geratzen da: hori ez dago apurtuta».

Erresistentzia isil bat

Gertutik ezagutu ditu eleberriaren tripak Joxerra Garziak, eta hala erakutsi zuen, atzo, liburuaren aurkezpenean emandako azalpenetan. Pertsonaiekin abiatu zen: «Odisea guztien oinarrian dagoen odisea da norberak munduan daukan edo dagokion lekuaren bila ibiltzea. Bila ibiltzea, aurkituko ez bada ere. Etengabeko bilaketa horretan ari diren pertsonaiak dira hemengoak». Guztira, aipatu soilik egiten direnak kontatu barik, 50 baino gehiago dira, Garziaren arabera, belaunaldi baten erretratua osatzen dutenak: «Europa etxetzat daukan belaunaldi bat da. Europa natural bizi dute; pertsonaietan eta erreferentzietan islatzen da kosmopolitismo hori». Batez ere, literaturari, hirigintzari, musikari eta zinemari lotutako erreferentziak baliatu ditu idazleak.

Hiriek «protagonista izaera» hartu dute nobelan, Garziaren esanetan. Berlinek batez ere, baina baita Parisek eta Uribe Kostako zenbait herrik ere. «Hirigintzaren ikuspegia oso bizirik dago: arkitektura, eraikinak, etxe barruetako dekorazioak, sekulako begi zehatzarekin begiratuak eta eraikiak dira». Giro urbanoa izanagatik, naturari ere leku nabarmena egin dio idazleak: txori migratzaileak, katuak, gereziondoak, kastoreak... Eta funtzio alegorikoa ere bete dezakete, Garziaren ustez. Esaterako, intsektuen jarrera eta diskoteka batean ligatu nahian dabilen jendea erkatzen direnean.

Egunerokotasuneko giroan oinarritu da Elorrieta, baina eszena domestiko eta lagunartekoetatik Parisko Komunara ere egin du jauzi kontakizunean. «Parisen, 72 egunez, bizitza antolatzeko era alternatibo bat praktikan jarri zelako hiri osoan». Berlinen 1990eko hamarkadan izan zen mugimenduari lotu dio hori, zeina, egun, Elorrietaren ustetan, «zapalduta ez badago, oso indar gutxi duen». Horregatik, «pertsonaiek antolatu gabeko erresistentzia isil bat antolatzen dute».

Kritikak Burbuilak-i egindako «ongietorri beroa» izan zuen gogoan Joxe Angel Irigarai Pamielako editoreak atzoko aurkezpenean. Duela hamar urte «ezohikotzat» jo zen idazkera, Elorrietak bere horretan eutsi, eta, are, «mamitu» egin duela aipatu zuen. «Bizi gaituen garai honen friso bat eman du, non joan-etorriak, efimerotasunak... oso modu berezian gertatzen diren. Artezia du hori fondo horri dagokion forman kontatzeko».]]>
<![CDATA[XX. mendea bizitza batean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2042/032/002/2018-10-30/xx_mendea_bizitza_batean.htm Tue, 30 Oct 2018 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2042/032/002/2018-10-30/xx_mendea_bizitza_batean.htm
Hendaiara mugitu aurretik, desertore izateagatik epaitu zuten haren aita, eta Irastorzarengan arrastoa utzi zuen horrek. Hala kontatu zion BERRIAri 2014ko azaroan egindako elkarrizketan: «Gaiztagin handi bat bezala tratatu zuten, bi eskuak lotuak, bi soldadu armatu aldamenean. Interprete bat zuen, aitak ez zekielako frantsesez. Umiliazio handia izan zen».

Hendaiako eskolan ikasle ari zela, Irastorza ere zigortu zuten euskaraz aritzeagatik. «Txikitan, eskolan zenbait lagunek ez zuten gurekin jolastu nahi, baserrikoak ginelako, agian ez geundelako besteak bezain ongi jantzita, beste mintzaira bat genuelako...». Urteak aurrera, euskal nortasuna alabaren alboan berreskuratu zuela esan ohi zuen. Senarra hil ondotik, poeta egin zen, eta Senpereko Hatsaren Poesia egunetan aurkeztu zituen olerkietako batzuk. Hendaiako historiaren lekukotasunak ematen aritu da azken urteetan, euskaldun izateagatik jasandako bazterketa eta bizitako bestelakoak kontatuz.]]>
<![CDATA[«Gaur ezer ez da sedimentatzen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1895/036/001/2018-10-23/gaur_ezer_ez_da_sedimentatzen.htm Tue, 23 Oct 2018 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1895/036/001/2018-10-23/gaur_ezer_ez_da_sedimentatzen.htm Zuloa saiakeran, Euskal Herriko artista garaikideen 23 artelan amu gisa hartuta. Baina memoria zulo bat da, ahanztura zulo bat da, eta zera galdetzen du: «Zure historia hain bada ezina ikusten, zer esan besteaz, herri batenaz, jende batenaz?» Edo: «Oroitu al gaitezke ahaztu ez dugunaz?».

Horiek aurrean, 23 artelanen kronika pertsonal bana harilkatu du. Arte teorietatik urrun, «ikuslearen esperientziatik» idatzi du, eta hainbat belaunalditako lanak bildu, Amable Ariasekin hasi, Itziar Okarizekin segitu, eta Miriam Isasirenganaino, besteak beste. «Denek aukera eman didate Euskal Herriko historia hurbilaz, nire inguruaz, gure garaiaz hitz egiteko».

Nola hasten da Zuloa?

Madrilen hasten da. Masterrean Ibon Aranberri elkarrizketatu nuenean. Bera eta niretzat garrantzitsuak ziren Euskal Herriko beste artista batzuk mundu mailako artistak ziren ordurako, baina konturatu nintzen hemen inor gutxik ezagutzen zituela, artearen inguruan ez bazen. Idazleen artean aipatzen nituenean ere ez zituzten ezagutzen. Hor ikusi nuen nolabaiteko zulo bat, garai batean ikusten ez zena. Hori, bat-batean, juntatu zen ETAren behin betiko su-etenaren iragarpenean Gara-k atera zuen azalarekin eta kontrazalarekin.

Zumetaren Gernika lana erabili zuten une hori irudikatzeko.

Hor dena elkartu zen. Liburuan kendu egin dut, baina azala ikustean pentsatu nuen aukera ona zela Ibon Aranberriren Nova era jartzeko: metalezko txapa bat da, eta zulatuta dago, bala zuloak, ikurrin bat marraztuz. Noski, Zumeta zerbaitengatik aukeratzen da.

Aranberriren Zuloa eraman duzu azalera, izenburura. Zure ustez, Oteiza hiltzen du Aranberrik lan horretan, haitzulo bat metalezko xafla batekin ixtean. Oteiza hil, bizirik iraunarazteko?

Hori da ideia. Belaunaldi honentzat, eta aurrekoarentzat, Oteiza oso garrantzitsua izan da. Txomin Badiolak esan zuen: «Guk sortzen ditugu gure arbasoak». Aranberrik aurreko tradizio hori eten egiten du keinu biolento eta sinboliko oso indartsuarekin, eta, aldi berean, jarraipena ematen dio. Tradizio batetik aldendu, eta, era berean, hor txertatu. Geruza askoko lan bat da: haitzulo bat ixteak eta gizakiari sarrera debekatzeak lotura dauka horrek sinbolizatzen duen guztia ixtearekin.

Jatorri mitiko baten beharrik ez dela aldarrikatzearekin ere bai?

Hortik ere badu. Aranberrik, Asier Mendizabalek... tradizio horren interpretazioa egin dute luzez. Badago 1960ko hamarkadan sortu eta 1970ekoan finkatutako arte sakralizazio bat hankaz gora botatzeko gogoa, esateko garaiak aldatu direla, gu ere aldatu garela, eta horrekin abiatu behar dugula.

Zera diozu gaurko belaunaldiko artistez: «Herri bat irudikatzeko moduaz gehien hausnartu duten artistak herriak ez ditu hartu herri bat irudikatzeko egoki».

Eta ez dakit oso ondo zergatik gertatu den. Gaurtik begiratuta ematen du Gaur taldeak, berdin Ez Dok Amairuk, sekulako garrantzia izan zutela sortu ziren une berean, eta ez, hori gero dator. Orduko zentsuragatik gauza batzuk ezin zirenez esan, esanahi subertsibo bat eskultura abstraktu bati lotu zitzaion, eta funtzionatzen zuen jende askorentzat, obra abstraktu bat izaten jarraitu arren.

Lanak baino gehiago, garaiak azaltzen du, beraz, artista haiekin askok sentitu zuten lotura?

Bai. Ez da artelanen nolakotasunagatik. Egungo artistak informazio masa ikaragarri batean urtuta daude. Zailagoa da haien lanak sinbolo funtzioa betetzea. Mendizabal agertuko da telebistan lan bat inauguratzen, baina agertuko dira beste mila gauza, eta hor galtzen da dena orain.

Arteko ikasleek ere sarri jotzen omen dute gaur Oteizarengana.

Bai. Oso jende gutxik berreskuratu ditu aurreragoko euskal artistak, baina Oteiza beti da berreskuragarria; hain da erradikala artearekiko bere konpromisoan, asmo esperimentalean... Figura oso polemikoa da, baina abiapuntu bat da artista guztientzat. Bilboko Arte Ederren museoan 68aren ostean erakusketa irekiko dute, eta seguru oraindik pisu handia emango diotela. Museoak, gainera, obra gehiago ditu ordukoenak, garaikideenak baino.

Picassoren Gernika. Askorentzat Euskal Herriaren zanpaketaren ikur izan daitekeena 78ko erregimenaren ikono bihurtu da zuretzat. Zer gertatzen da hor?

Gernika sortu zen funtzio bat betetzeko: gerra salatzeko. Espainiako Errepublikaren Gobernuak Picassori egindako enkargu bat izan zen, Parisko expoan jartzeko. Ia-ia panfleto bat zen. Gero izenburua Gernika jarri zitzaionez, erabili izan da Euskal Herriko zapalkuntza salatzeko. Hori logikoa da diktaduraren garaian, baina gero trantsizioa etorri zen, eta Gernika New Yorketik Madrilera ekarri zuten, Guardia Zibilak eskoltatuta. Ordutik, koadroa ia-ia edozertarako da: Zilbetiko basoan pintatu zuten, Maravillas gaztetxean, Gure Esku Dago-k erabili berri du...

Rafael Verak eta Jose Barrionuevok kartzelako patioan margotu zutela ere kontatzen duzu.

Horregatik! Hori da ikusten diodan arriskua. Edozertarako balio du; beraz, ez du ezertarako balio. Ez du benetan ezer salatzen.

Zumetaren Gernika-n, berriz, Joxe Arregiren oinazpiak ikusten dituzu, torturak erretakoak.

Iruditzen zait Zumetak egin zuela ahalegin bat bonbardaketa irudikatzeko. Berez, Picassorenean ez dago halakorik, gehiago da alegoria bat. Zumetari liburua eraman nion, eta galdetu nion: «Hor agertzen diren oinazpi horiek Joxe Arregirenak dira?». Eta esan zidan Andrea Mantegnaren Cristo morto koadroko oinazpiak direla. Oso ona da. Ni ari naiz bilatzen han hemendik ez dakit zer izango den... Eta besteak esan dit ezetz, gustuko duen artista baten lan bateko oinak direla.

Halere, hor egongo dira Joxe Arregiren oinazpiak zuretzat.

Bai. Batak ez du bestea ezeztatzen. Sinboloa ikusleak sortzen du.

Txomin Badiolaren Malas formas erakusketaren atalean kontatzen duzu ikasle garaian ikustean ez zenuela deus ulertu, baina erabat liluratu zintuela.

Artearekin erabiltzen da, batez ere, ulertu aditza. Inork ez du esaten disko bat ulertu duenik, ze disko bat ez da ulertzeko. Arazoa agian hori da, ez dago artea ulertu beharrik. Sentsazioa gogorra da, bestalde. Arte ederretako ikasle, erakusketa batera zoaz, eta esaten duzu: «Hau zer ostia da?» Baina erakusketa mundiala da: eskulturak, manifestazioetako kartelak, Ertzainez jantzitako jendea bideo batean, kaputxadunak... Erreferentzia pila bat, eta loturarik ez. Zuk joan behar duzu zure loturak eginez. Lehenengo aldietakoa izango zen gatazkaren iruditeria hain nabarmen agertzen zena.

Zein joera egon dira, oro har, gatazka irudikatzeko?

Modu askotara irudikatu da, baina niri gehien interesatzen zaizkidanak geroagokoak dira, ez direnak hain esplizituak. Aranberrik Lemoizko argia-n zeharka irudikatu nahi du beste guztia, Lemoiz gainean suzko argiak botata. Horrek, berez, ez dauka erreferentzia zuzenik gatazkarekin. Beste leku batetik pentsarazten dizu. Lan hori ezin izan zuen egin azkenean, baina handik ateratakoarekin joan da gauzak eginez. Eta hor ohartzen zara harentzat inportantea dela nola sortzen den Ibedrola ere, nola Iberduero, zer eragin duten lurraldearen eraketan, nola aldatzen duten gizartea... Gauza pila bat daude, eta hori gustatzen zait.

Katalepsis ere «gatazkaz» ari da, liburuko lanik berriena.

Beste belaunaldi bat da, eta lana egiteko modua zuzenagoa da. Katalepsis, agian, abstraktuagoa da, baina Nora Aurrekoetxeak eta Laura Ruizek aurretik egin zuten ETAko zuloei buruzko beste lan bat, oso zuzena. Aurreko belaunaldiak zeharka heltzen dio, gauza asko aztertu nahi ditu. Aldiz, hauek distantzia batetik ari dira, eta antzeman egiten da.

Bestelako gaietara ere heldu zara: edertasuna, etxebizitza... Arte garaikideak gaurko errealitateez hitz egiten ez dueneko ustea deseraiki nahi izan duzu?

Bai; nolabait, arteari askotan egozten zaio sublimea izatea, gure garaiaz ez hitz egitea, eta nik ez dut hala bizi. Niretzat, arteak balio izan du, eta balio du, nire bizitza eta garaia azaltzeko, beste gauza askok bezala, eta batzuetan, hobeto. Iratxe Jaiok eta Klaas von Gorkumek etxebizitzari buruzko lan bat egiten dutenean, denon problematika batez ari dira, zuzen-zuzen.

Eta non egosten da kontrako diskurtso hori?

Agente askok dute arduraren zati bat. Allan McCollumek esaten du artearen mundua dagoela asmatuta inor ez sartzeko. Eta, bai, batzuetan artetik ere zabaltzen da artea gauza sakratu bat dela, ulertu edo ez ulertu gurtu beharrekoa. Hedabideetan ere, artea enkanteei edo museo eta erakusketa handiei lotuta agertu ohi da askotan. Oso ondo egituratutako mundu bat da. Baina artea eta sistema edo merkatua bi gauza dira. Hor dago arazoa: nola puskatzen da hori? Aurrekoan [Miguel] Zugazak [Bilboko Arte Ederren museoko zuzendaria] BERRIAri emandako elkarrizketan ikusten zen.

Sistemako parte da bera.

Eta badaki zer egin behar duen museoarekin: nola berritu behar duen, nola hurbildu behar duen beste jende batengana... Ez da kasualitatea Kirmen Uriberi ematea bildumari beste interpretazio bat egiteko ardura. Edo orain arte Euskal Herriko arte garaikideari eta emakumeen lanei kasurik egin ez badiote, orain 68aren ostean antolatzea, emakume artistak kontuan hartuko dituztela esatea... Azkarra da Zugaza.

Arte garaikidean Tabakalera nabarmentzen da orain. Haren aurreko Kalostra eta Arteleku ezagutu zenituen zuk gertutik.

Aurrekoan, Koldo Mitxelena Kulturunean, artista nobelen erakusketan mahai inguru bat antolatu zuten. Maider Zilbeti, Ismael Manterola eta ni gonbidatu gintuzten. Bi komisarioak gehi gu, bost, eta entzutera etorri zirenak, bi. Oso ona da ikusteko nola dagoen kontua; Gipuzkoan, batez ere. Asko-asko atera zen Artelekuren gaia. Edozein egunetan joaten zinen, eta liburutegi bat zeneukan, artista baten tailerra, hitzaldi bat, hango langileak. Leku berean interes oso diferenteak baina, aldi berean, komunak izan zitzakeen jendea. Orain, ez dago halako lekurik.

Eta zeren sintoma da?

Arteleku desagertu zen Tabakaleraren ideia bera sortu zen unean.

Tabakaleran badaude gauzak, baina eskala eta fluxuak ezberdinak dira. Eta aurrekontua jaten du, noski. Garai aldaketaren sintoma da, kultura hiri marka indartzeko erabiltzearena, aisialdia lehenestearena... Artelekuri sorreran inork ez zion kasurik egiten. Norbaitek esan zuen «Artelekuri esker nago hemen», eta begi guztiak Artelekurengan jarri ziren. Artelekuk hau eman badigu, bost aldiz handiagoa den batek bost aldiz gehiago emango digu. Karikatura bat da, badakit, baina hori gertatu da: oinarria indartu beharrean, beste guztia indartu da.

Argazkia nahi izaten da?

Oso argazki ona agertu zen behin: Montevideoko egonaldi batera zihoan dantzari bat, eta erakundeetako bost pertsona zeuden. Hau da, artista batek, bere buruari ez, baina bost laguni ematen die jaten. Azpiegituren eta erakundeen inflazio izugarria egon da, eta artistak ahal duen moduan jarraitzen du bizitzen. Guk arazo bera daukagu [Azpeitiko Kultur Mahaiko teknikaria da]: egitura bat muntatzen duzu, eta, berez, sortzaileek lana egitea bultzatu nahi duzu, baina lan hori egiturari eusteko ere bada.

Hitzaurrean gogoeta egin duzu memoriaz, orainaren iraungitzeaz. Inoiz baino lehenago zahartzen da oraina?

Inoiz baino lehenago zahartzen da, baina, aldi berean, inoiz baino gehiago irauten du. Orainaldi iraunkor batean bizi gara, ezleku batean beharrean, ez-denbora batean. Dena zahartzen da berehala, baina, oraina bakarrik dugunez, hortxe gaude, denbora guztian hortxe, heldulekurik gabe. Dena da bloup handi bat. Niretzat, hori da gogorrena, gaur ezerk ez duela uzten sedimenturik. Dena da hain gaseosoa, gauzek ez dutela destilatzeko denborarik. Hori desagertu egin da.

Antzematen da artelanetan?

Artean aspaldian dezente aipatzen den kontua da hondakinaren ideia. Adibidez, June Cresporen lanak badu hortik. Baztertutako materialak, zementu puska bat, maniki zati bat, egur zati bat... Osotasunari ezin heldu, eta, beraz, hortik askatzen diren soberakinekin egin behar da lana.

Hitzaurreko azken galdera: artea fikzioa da?

Arteak ihes egiten dio fikzioa- ez-fikzioa dikotomiari. Egia moduan saltzen zaiguna, Teleberri bat, erabat eraikita, beraz fikzionatuta, dago. Eta artelan batek hortik alde egiten du. Aranberriren Zuloa txapa bat da haitzulo batean. Narrazioari ihes egiten dio. Plaf planteatzen dizkizu gauzak, eta ea zer egiten duzun horrekin. Hori da artearen benetako balioa, gauzak horrela agertzen dizkizula, gordin. Hor dena dago bistan.]]>
<![CDATA[1936ko Jaurlaritzaren fusiletan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2018-10-17/1936ko_jaurlaritzaren_fusiletan.htm Wed, 17 Oct 2018 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2018-10-17/1936ko_jaurlaritzaren_fusiletan.htm
Fikzioa eta «errealitate historikoa» gurutzatu ditu Urkixok nobelan, personaia nagusietatik hasita: idazleak sortutakoa da Gabino; ez, ordea, Wakonigg. Jose Antonio Agirre lehendakari zela, euskal erresistentziaren inguruko informazioa jasotzeko azpilanean aritu zen espioia izan zen hura, zeina fusilatu egin zuen orduko Jaurlaritzak, 1936ko azaroan, «traizioa» leporatuta. «Eusko Jaurlaritzaren agindupean gertatu zen fusilamendu bakarra izan ez bazen, bakarrenetako bat izan zen», Inazio Mujika Ereineko editoreak azaldu duenez. «Orduko Ertzaintzaren» nagusiaren aitaginarreba zen, gainera; beraz, «oso barrutik» lortu ahal izan zuen frankistentzako informazioa.

Urte luzez izan du Urkixok espioi naziaren istorio hau kontatzeko gogoa barruan, «lotura pertsonalak» tarteko. «Wakoniggen ondorengo batekin ezkonduta nago», azaldu du. Eta fikziozkoaren alderdian ere bilatu du erlaziorik: «Sortu dudan pertsonaia [Gabino] nire familiaren istorioan oinarrituta dago. Alde bietatik izan ditut borrokan aritu ziren senideak: amaren aldetik, nazionalistak; eta aitaren aldetik, sozialistak. Guztietatik, handik eta hemendik hartuta sortu dut protagonista». Aitak gerrako frontera joatea eragotziko dio hari, eta, horren ordez, Getxoko Nazioarteko Eremura joango da, euskal Polizia berriarekin aritzera. Han egingo du topo Wakonigg eta beste espioiekin, eta maitasun istorio batek ere zeharkatuko du kontakizuna.

Eleberri historiko bat bezala aurkeztu du lana Urkixok, eta hitz biei egin die azpimarra. «Eleberria da eta historikoa da, ordena horretan: niretzat, lehenik, eleberria da, eta gero da historikoa». Oinarri historiko bat duten literatur lan askori sumatzen dien «hutsunea» saihesten saiatu dela aipatu du horrela: «Dokumentazio lan ikaragarria izaten dute, baina literatura aldetik, batzuetan barregarri, eta bestetan eskas egoten dira. Eta nik literatura egin nahi nuen».

Hortik abiatuta, arreta berezia istorioaren egituran eta pertsonaien eraikuntzan jarri du Urkixok. «Pertsonaien erabakiek bideratzen dute egitura», zehaztu du. «Hori da gidoigintzan ikasi dudana, hori da irakurle bezala gustatzen zaidan literatura, eta hori da egiten saiatu naizena».

Izan ere, gidoigintzan 30 urtetik gorako eskarmentua du dagoeneko Urkixok, eta editoreak ere nabarmendu du horrek haren literatur idazketan duen eragina: «Ez alferrik, hemen ere istorioaren gidoia oso ondo eraikia du. Irudietan ikusten den nobela da». Ia genero guztietako lanak idatzi baditu ere, fikziozkoetan bildu du esperientziarik zabalena Urkixok, eta animaziorako, telesailetarako eta zinemarako egin du lan, besteak beste. Harena da, esaterako, Lasa eta Zabala (2014) filmaren gidoia.

Bizkaieraren ukitua

Edonola ere, aspaldi zen Urkixok literatur lanik argitaratzen ez zuela. 1980ko hamarkada hasieran, Ttu-ttua literatur aldizkariaren sorreran aritu ostean, Eta beharbada ispilu beltz bat (1982) antzerki lana eta Elur gainean (Erein, 1984) narrazio bilduma izan zituen estreinako lanak. Ordutik, hogeitik gora lan argitaratu ditu, tartean baita poesia eta haur eta gazteei zuzendutako literatura ere. «Isilaldi luze bat izan dut literatur plazari begira, baina tarte horretan ez diot utzi idazteari. Ez gidoiak bakarrik, baita literatura ere. Idatzi dut, baina argitaratu ez». Hala, nobela berria argitaratzerako unera «makina ondo koipeztatuta» heldu dela sentitu du.

Nobelako hizkuntza erregistroaren gaineko aipamen bat ere egin nahi izan du Urkixok. Hasieratik argi izan du «bizkaiera ukitua» eman nahi ziola kontakizunari. «Eta horrek lana eman digu», aipatu du, editoreari begira. «Hasieran ukitua handiagoa zen, eta jokatzen aritu gara, zer den onargarria eta zer ez. Suabe geratu da ukitua, baina nabaritu daiteke».

Azalaren diseinua ere nabarmendu du. Haren seme Urtzik egin du, argazki historiko bat oinarritzat hartuta, zeina eleberriaren barruan ere agertuko den. «Berezi» egin du argitalpena semeak bertan parte hartu izanak ere. Urkixo: «Beti saiatu naiz hari eta haren anaiari irakasten nora goazen jakiteko nondik gatozen jakin beharra daukagula. Azken batean, oso labur esanda, horri buruz da eleberri hau».]]>
<![CDATA[Kutsadura dantzatzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2018-10-16/kutsadura_dantzatzea.htm Tue, 16 Oct 2018 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2018-10-16/kutsadura_dantzatzea.htm Sirenak emanaldia Donostiara, Miarritzeko Malandain balletaren eskutik. Lapurdiko konpainiak eta Viktoria Eugenia antzokiak Ballet T egunak antolatu dituzte beste urte batez, heldu den ostiralean hasi eta igandera bitartean, eta horren barruan izango da itsasoetako tonaka plastikoen auzia oholtza gainera ekarriko duen dantza emanaldia. Horretaz gainera, Ertza konpainiak Janeten titia lan berria estreinatuko du. Erakusketak ere egingo dira, Viktoria Eugenia antzokian zein hirian, baita tailerrak eta artistekiko topaketak ere.

Aurten hamar urte dira Viktoria Eugenia antzokiak, Miarritzeko Malandain balletak eta Donostiako Udalak lankidetza programa abiatu zutela. Eta horrek «berezia» egingo du aurtengo edizioa, Thierry Malandain konpainiako zuzendariaren laguntzaile Yves Kordianek esan duenez. Are bereziago, euren konpainiarentzat hogeigarren denboraldia ere badenez gero aurtengoa.

Ostiral goizean hasiko da programa, Sirenak ekoizpenaren lehen emanaldiarekin. Martin Harriage dantzariak osatu du koreografia, Malandain balletean egoiliar izan den artista gazteak. Harriagek sari bidez irabazi zuen konpainiarentzat dantza bat sortzeko aukera, eta Sirenak izan da egindako lanaren emaitza. Era horretan, obra berriak segida eman dio konpainiak iaztik parte hartzen duen Uhain Berria proiektuari, zeinak dantzaren bidez publikoa ingurumen arazoez sentsibilizatu nahi duen —Donostiako Kristina Enea eta Iruñeko Ingurumen Hezkuntzarako Zerbitzua ere programaren parte dira, besteak beste—. Aurtengo obraren kasuan, «kontsumismoaz» hitz egingo du dantzak, Carine Agirregomezkorta konpainiako proiektu zuzendariak azaldu duenez. Harriage itsaso ondoan sortua eta hazia dela azaldu du, eta «eromena» dela beretzat ozeanoetan gertatzen ari dena. Egoerak eragiten dion gorputzaldi horretatik eraiki duela koreografia. «Kontsumismoak ingurumena eta, batik bat, itsasoa arriskuan nola jartzen duen erakusten du», Agirregomezkortaren esanetan.

Ekoizpenaren lehen emanaldia 12-15 urte arteko ikasleentzat izango da, Uhain Berria proiektuan parte hartzen ari direnentzat. Ez dira dantzan aritzen diren ikasleak, eta horri garrantzia eman dio Agirregomezkortak: «Dantzatik at dabiltzanak gerturatzeko aukera bat da, eta, haren bitartez, bidea ematen digu mezu gordin bat modu poetikoago baten transmititzeko».

Publiko zabalari zuzendutako Sirenak-en emanaldia igandean izango da, 19:00etan; eta, ondotik, topaketa izango da artistekin iritziak trukatzeko. Larunbat goizean, bestalde, dantzan hasiberriak diren helduentzako tailerra eskainiko du Pantxika Telleria koreografoak.

«Miniatura koreografikoak»

Antzokitik kaleko harlauza gainera aterako da dantza igande goizean. Malandain konpainiako dantzari taldeak hogei proposamen erakutsiko ditu, 12:00etan, Kontxako pasealekuan La Perla aurretik abiatuta. Proposamen «oso pertsonalak» dira Kordianen hitzetan, Malandainek dantzariei eskatu baitie «miniatura koreografikoak» sortzeko, musika edo objektu batean oinarrituta. Kordian: «Hor dago sopresa, hor oparia».]]>
<![CDATA['Santimamiña' kantu egin zuen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2019/031/002/2018-10-11/santimamia_kantu_egin_zuen.htm Thu, 11 Oct 2018 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2019/031/002/2018-10-11/santimamia_kantu_egin_zuen.htm Santimamiña poemari musika jarri eta kantu bihurtu zuena izan zen.

Markinarra zen sortzez (Bizkaia), eta organoaren bueltan ardaztu zuen bere musika ibilbidea Arrizabalagak: En torno al concepto sonoro del órgano hispano de los siglos XVI y XVII ikerketa lana argitaratu zuen, besteak beste. Gabriel Blancafort eta Joan Capella organista kataluniarrekin egin zuen lan hainbat organoren erregistroak diseinatzen; eta, 1990eko lehen urteetan, Ataungo San Martin Toursekoaren elizako organo barrokoa ikuskatzen ere aritu zen.

Gertukoek larunbat honetan egingo diote agurra, Maratako bere etxean, Bartzelonan.]]>
<![CDATA[Gizakiz besteko gizarte bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/012/001/2018-10-10/gizakiz_besteko_gizarte_bat.htm Wed, 10 Oct 2018 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1960/012/001/2018-10-10/gizakiz_besteko_gizarte_bat.htm iza erroa darama gizartea hitzak berak. Eta aski argigarria da ikusteko zeren edo, zehatzago, zeinen inguruan egituratzen den komunitateko bizitza: gizakia erdigunean jarri, eta azpitik datoz «gizakiz besteko animaliak». Irakurketa hori egiten du antiespezismoak, eta hori ikusaraztea eta iraultzea du borroka. Hazten ari den mugimendua dela esateko zantzuak daude. Horren erakusgarri da sortu berri den Nor Euskal Herriko Antiespezista taldea.

Animalien askapenaren aldeko mugimendua sendotzeko jaio da Nor. Eta animalien askapenaren aldeko borroka «politikoa» dela nabarmentzeko asmoarekin jaio da. Hor dago orain arteko mugimenduarekiko jauzi nagusia, Maialen Sagues bozeramailearentzat: «Askotan animalien askapenaren inguruan hitz egiten denean, zerbait emozionalaren itxura hartu izan du, animaliekiko maitasuna eta abar. Orain, forma politikoa hartzen ari da. Belaunaldi berriak kontzientzia horrekin datoz: animaliek sufritzen dutena ere zapalkuntza politiko bat da».

Mugimendu horri aterki bat eskaini nahi dio Nor taldeak. Euskal Herrian, azken bi urteetan zazpi talde antiespezista berri sortu dira, Saguesen arabera: Uluak dago Debagoienean (Gipuzkoa), Aiuri Antiespezista Ermua-Eibarren (Gipuzkoa), Animalistak Bilbon, Askekintza Donostia aldean, Equipo Antiespecista Gasteiz eta Bezala Gasteizen, Kimera antiespezista Tolosaldean eta Liberabere Iruñean. Baionako Began Pays Basque taldearekin ere harremanak berhartzen ari direla aipatu du. Oro har, mugimendua hazten doalakoan da: «Azken urteetan, feminismoa izan da gehien bistaratu den borroka, eta, orain, haren atzetik, antiespezismoa dator».

Transbertsala, edo ez da

Argi utzi dute hasieratik: antiespezismoa soilik beste borroka sozialen esparruan uler daiteke. «Antiespezismoa zapalkuntza ororen aurkako mugimendu gisa ulertzen dugu, eta, ondorioz, kolektibo feminista, antikapitalista eta euskaltzale bat gara». Animalien aldeko mugimenduak izan duen «transformazioa» hor agertzen da, Saguesentzat: «Diskurtsoa politizatzeak gizakiaren eta beste animalien arteko botere harremanak identifikatzera eramaten zaitu. Eta argi dago harreman hori gure menderatze absolutuan oinarritzen dela; euren bizitza gure menpe igarotzen dute, gure ustezko beharrak betetzeko». Ikuspuntu horretatik, gizaki jaiotzeak dakartzan «pribilegioak» auzitan jartzea nahi dute. «Edozein agente iraultzailek bere diskurtsoan barneratu behar luke animaliak zapalduen parte direla».

Lau zimendu jarri dizkiote taldeari. Bat, mugimendu antiespezistaren bozgorailu izatea nahi dute. «Gauza asko ari dira pasatzen, baina ez da jendearengana iristen. Kanal bakar batetik kontatu nahi dugu gertatzen dena». Bi, koordinazio lana. Hiru, euskarazko materiala sortzea -Aterpetuak izango da lehen argitalpena, Aitor Garmendia ekintzaile antiespezistarena, Tras los muros izenez ere ezaguna; ekintzaile antiespezistaren Refugiados liburuaren itzulpena-. Eta lau, ekitaldi bateratuak egitea Euskal Herriko talde antiespezisten artean. Oraingoz, esate baterako, manifestazio baterako deia egin dute elkarrekin; azaroan izango da, Bilbon.

Etorkizun erradikal bat

Gizakia animalia bat eta besteak «gizakiz besteko animaliak» dira antiespezismoarentzat. Denek eskubide berberak dituztela esatean, baina, eztabaida korapilatzen dela dio Saguesek. «Eskubideez baino gehiago, nahiago dugu animalien askapenaz hitz egitea», zehaztu du. «Eskubide kontzeptua gizakiari eta legeei oso lotuta dagoen terminologia bat da. Berez, eskatzen duguna benetan libre izatea da, norbanakoak direlako, eta interes propioak dituztelako». Eta hori kontuan hartzeak «aldaketa erradikalak» ekar ditzake.

Gizarte begano bat, hasteko. Saguesen arabera, «sobera» frogatuta dago gizakiak ez duela animalien beharrik bere elikadura osatzeko, «ez hemen behintzat». Baina hori baino dezente harago heltzen dira animalien askapenaren aldeko praktikak, eta milaka industria daude jomugan. «Jendeak ez daki, baina edozer gauza testatzen da animalietan, baita boligrafoak ere». Hor daude animaliak gizakiaren «gozagarri» erabiltzen diren espazioak, edo gizakiak janzteko erabiltzen dituen hainbat material ere: «Artilea, zela, larrua… animalien esplotaziotik datoz».

Animalia askoren kasuan, gizakiak erabakitzen du noiz jaio, nola bizi eta nola hil behar duten. Hala uste du Saguesek. Ez soilik «esplotaziopean» daudenen kasuan. «Errepide batekin baso bat erditik mozten dugunean, haien inguru guztia baldintzatzen dugu berdin-berdin, gure interesengatik». Hala, gizakiak hartzen dituen erabaki guztietan «gizakiz besteko animalien» interesak ere aintzat hartzea eskatzen du antiespezismoak.

Oinarria beti da berbera: animaliak mendean hartu gabeko jardunak sustatu nahi dituzte antiespezistek. «Animalia batekin bizi baldin bazara, zure egitekoa bera zaintzekoa da, errespetuz tratatzekoa, bere interesak errespetatzekoa. Behi bat baldin badut bere esnea lapurtzeko, argi eta garbi, harremana ez da horizontala». Interes batzuen arabera hedatutako uste okerrak ikusten ditu ikuskera horietan Saguesek: «Esnetarako behiak daudela saldu digute, behi batek automatikoki esnea emango balu bezala. Ugaztun bat da, eta esnea emateko lehenengo ume bat eduki behar du. Beraz, behi hori intseminatzen da, umea izaten du, urtebetez esnea ematen du, berriro intseminatzen da, eta bere bizitza ziklo guztia horrelakoa izango da. Hori gizaki batentzat urtero haurdun egotearen parekoa da. Azkenean, beste era batera 20 urte iraun lezakeen behi batek zazpi urte irauten du».

«Zuritzeko» argudioak

Bada mito gehiago. Arrautzekin ere, esate baterako, «zuriketa handia» egin da, Saguesen ustez. «Oilo bati arrautza uzten badiozu, eta arrautza hori ez bada intseminatzen, oiloak berak arrautza jaten du, kaltzioa berreskuratzeko. Pentsatzea oilo horrek arrautza sobera duela, erabat antropozentrista da. Badirudi guretzat erruten dutela. Kontua da esplotaziopean dauzkagula duela milaka urtetatik, eta gure beharretara moldatuta dagoen animalia bat bihurtu dela».

Espezismoa defendatzeko argudio ohikoenetako bat, naturako katea izan ohi da, animalia batzuen iraupenerako batzuk besteak mendean hartu beharra. «Gizakiak bortizki hautsi du kate hori», ohartarazi du, ordea, Saguesek. Beste bat gizakiaren gaitasun intelektuala lehenestea izan daiteke, baina argudio horrek ere ez du zentzurik Nor taldeko bozeramailearentzat. «Gizakien artean ere ez da norbait gure maila intelektual berberean egon behar errespetua izateko».

Borroka feministarekin erkatu du berriz borroka antiespezista Saguesek, biak ala biak sakon errotutako praktikak auzitan jartzetik abiatzen direlako. Antiespezismorako pausoa azkarren eman dutenak mugimendu feministako kideak izan direla aipatu du. «Zure gorputza erabilia izan deneko irakurketa bat duzunean, hurbil dago ikustea ondokoarena ere nola ari den erabilia izaten».

Feminismoak lortu du Nor taldeak orain lortu nahi duena. «Matxista izateak denontzat konnotazio oso txarra du, inork ez du zapalkuntza horren parte izan nahi. Antiespezistok, aldiz, oraindik pauso handi bat daukagu jendeak bere egin arte espezista izatea ere zerbait txarra dela». Eta transbertsaltasunera jo du berriz taldeko ordezkariak. Ezinbestekotzat dute: «Gizarte antiespezista batera iristeko kapitala ere suntsitu behar da, munduan beste erritmo bat ezarri, eta hor gizakiok okupatzen dugun espazioaz kontzientzia hartu».

Azken uneko agonia, azalera]]>
<![CDATA[Hari beltz bat Paris gorrian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/029/001/2018-10-06/hari_beltz_bat_paris_gorrian.htm Sat, 06 Oct 2018 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1891/029/001/2018-10-06/hari_beltz_bat_paris_gorrian.htm Larrutik ordaindua; garai aski mamitsua eta ez nahikoa ezaguna, egilearen ustetan. Berez giro nahasia eta odoltsua den agertokia, are nahasiago eta odoltsuago eraiki du eleberrian, saileko hiltzaile bat eszenan sartuta.

1871. urtea da. Parisko iraultzaileek Frantziako gobernu kontserbadorearen aurka matxinatu dira, eta hiriko kaleak hartu dituzte: Parisko Komuna indarrean sartu da. Armadak hiriburua setiatuko du orduan, eta bi hilabetetan 30.000 lagun inguru hilko dira, zibilak gehien-gehienak. Orduan gertatuak, baina, ez dira gaur hain ezagunak Lozanorentzat: «Jendeak entzun du Frantziako iraultzaz eta gillotinaz, baina informazio gutxi dauka Parisko Komunari buruz. Hilabete gutxitan sekulakoa sortu zen; oso garai interesgarria izan zen, baita ideologikoki ere».

XIX. mende amaierako gertakari horrek ematen dio testuingurua nobelari. Baina abiapuntuko giro nahasia korapilatzen joango da Parisko kaleetan herritar batzuen gorpuak agertzen hastean. Egilearen arabera, ez litzateke harritzekoa ehunka hildako sortzen zituen matxinada baten erdian, baldin eta «gorpu bereziak» ez balira: «Guztiei falta zaie bizkarreko eta sorbaldako larrua. Larrutu egin dituzte eta guztiei odola atera diete». Komunaren gobernua kezkatuta dauka egoerak, iraultzari kalte egin diezaiokeelakoan. Ikerketa bat abiatuko du, baina ez du askorik argituko. Sophie Blanchet sartuko da orduan jokoan, liburuko protagonistetako bat. Buruko gaitzetan espezializatutako ospitale batean lan egiten duen emakume bat da, hipnosian aditua. Gobernu iraultzaileak hari emango dio hiltzailea aurkitzeko ardura, eta beste bi gizon jarriko ditu Blancheten esanetara, kontakizuneko beste bi protagonistak izango direnak: Fabian izeneko gazte «idealista», margolari ohia; eta Leo, Polinesiako uharte batean urteak preso eman ostean, Parisko iraultzaz beste ikuspegi bat izango duena. Hirurek arrisku bikoitzari egin beharko diote aurre: «Batetik, armadaren errepresio odoltsuari; eta, bestetik, hiltzaileari berari. Tentsio horren barruan mantentzen da nobela».

Ez da hiru protagonisten kasua, baina liburuko zenbait pertsonaia eta gertakari «benetakoak» direla zehaztu du Lozanok. «Benetako pertsonaia historikoak eta nik sortutakoak nahasten dira». Hala, egileak aipatu du «errealitate gordina» jasotzen duela eleberriak, agerian utziz «noraino hel daitekeen gizakia gauzak muturrera eramaten direnean».

Aurreko mendearen hondarrean boladan zeuden hainbat gai are agertuko dira lerro artean. Egileak zerrendatu ditu: «Sozialismoa, histeria, masoneria, opioa, espiritismoa, hildakoekin egindako esperimentuak...».

«Literatur heldutasuna»

Aurretik beste bi nobela ditu kalean Lozanok: Argiaren erreinua argitaratu zuen lehenik 2011n, hau ere Alberdaniarekin, eta Herioren mandataria 2015ean, Ereinekin. Horien aldean, «literatur heldutasuna» erakutsi du Lozanok Larrutik ordaindua-n, Jorge Gimenez Alberdaniako editorearen ustez. Azaldu du zergatik: «Abilidade handia behar da Lozanok agertokira deitzen dituen pertsonaia guztiak bertan modu naturalean mugitzeko, hitz egiteko eta bizitzeko. Harremanak plano bat baino gehiagokoak dira, eta ekintzak bihurriak eta korapilatsuak». Lozanoren «idazkera aberatsa» ere nabarmendu du editoreak.

Nazioarteko liburu azoken sasoia dela aipatu zuen atzoko aurkezpenean Gimenezek; eta, bidenabar, iragarri zuen Lozanoren lan berriak interesa piztu duela honezkero kanpoan, eta litekeena dela itzulpenen berriak iristea berandu baino lehen.]]>
<![CDATA[Davisen kolpe berria, kulturan eta politikan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2018-10-05/davisen_kolpe_berria_kulturan_eta_politikan.htm Fri, 05 Oct 2018 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2018-10-05/davisen_kolpe_berria_kulturan_eta_politikan.htm Askatasuna, etengabeko borroka bat plazaratu zuen aurrenekoz Katakrak argitaletxeak, Davisen lanik berriena, eta Emakumea, arraza eta klasea heldu zen ondotik, Elkarren eta Jakinen Eskafandra bildumaren eskutik, Davisen lanik ikonikoena dena oraindik. 1983an plazaratu zuen Davisek, eta hori da haren «ekarpen intelektuala» abiatu zuen lana, Hedoi Etxarte Katakrakeko kidearen esanetan. «Ordurako izar bat zen Davis», egin du azpimarra. Ordurako munduko hamaika tokitatik deitzen zuten hitzaldiak emateko, akademiarako idatziak lantzeko, eta beltzen askapen mugimenduaren hedabideetarako ere idazten zituen unean uneko gaiei buruzko gogoetak. 1984an, amak eta zenbait lagunek hara-honako sortutako material hori guztia liburu batean biltzera animatu zuten, eta liburu hori da Katakrakek aurkeztu berri duena: Emakumeak, kultura eta politika.

«Tituluak hiru hitz dauzka, hemezortzi ezin direlako», esan du Etxartek. Hemezortzi liburuak denera biltzen dituen artikuluak dira, eta, izenburuko hiru kontzeptuen artetik, gaitegi oso bat ehuntzen du autoreak horietan. Adibide bi jarri ditu Etxartek: New Yorkeko argazkilari beltzari buruzko testu bat eta Egiptoko feministekin izandako enkontrutik eratorritako beste bat. Lehenengoan, polemika handia piztu zuen erakusketa baten gaineko analisia egiten du Davisek, «argazkilaritza beltzaren ikuspegi oso zuria» ematen zela agerian utziz. «Bidaia bat egiten du ikusteko nola afroamerikarren ekarpena ez den kontatzen AEBetako argazkigintzan».

Egiptokoak liburuko testurik luzeenetako bati dagokio. «Egipton egindako bidaia baten road movie bat da kasik; oso ederra, gaietan askotarikoa delako, eta gure aurreiritzi asko apurtzen duelako», Etxarteren esanetan. Angela Davis Egiptora doa hango feministek deituta, baina askok errezelo handiz hartuko dute, Mendebaldeko emakumeek euren agenda gainetik jartzen dietela egotzita. Davisek aberastasun handia aurkituko du hango eztabaidetan: ablazio kanpaina, murrizketa planek etxebizitza ereduetan eta, beraz, jendearen sexualitatean duen eragina... «Bada testu bat erakutsiko diguna zein zaila den zapiaren eztabaida, eta espero gabeko tokietara eramango gaituena, eduki genitzakeen aurreiritzi guztien kontra».

Testu zehatzagoak ere biltzen ditu liburuak; AEBetako familia afroamerikarren egoerari buruzkoak, esaterako. Bada margogintzari buruzko beste bat ere, liburua ixten duena. «Bidaia bat da munduan zehar. Liburua idatzi zenetik mundua zeharo aldatu da, jada existitzen ez den mundu batean idatziak dira gehienak, eta inbidiaz bizitzeko moduko begirada bat dauka; nola begiratzen duen kultura politika erradikaletik, politika erradikala kulturaren gainetik jartzeko nahirik gabe».

Alardea ere irakurtzeko

Sei eskutara ekarri dute liburua euskarara. Joxemi Berasategi, Itziar Diez de Ultzurrun, Estibaliz Lizaso, Xabier Olarra, Fermin Zabaltza eta Etxarte bera aritu dira artikuluak itzultzen, eta Olarraren lana eskertu du bereziki Etxartek, bateratze lana egiteagatik. «Ezinezkoa da jakitea nork itzuli duen zer, eta hori, kolektiboki egiten den itzulpen batean, garrantzitsua da».

Katakrakekoek, ohi dutenez, oharra erantsi diote liburuari, «argitalpena gaurko garaira ekartzeko». Argazki bat ere gehitu ohi diote, eta Hondarribiko alardearena hautatu dute kasu honetan, Asier Perez-Karkamo argazkilariarena. «Zapien eztabaidan bezala, konplexutasuna, politika, kultura, historia... gure eztabaidetan dauden gaiak dira».

Davis bera eta artikuluak idatzi zituen garaia ulertzeko bezainbat balio du liburuak gaur bizi-bizi diren hainbat gairen inguruko gogoeta eragiteko, Etxarteren ustez: «Esaterako, familiari buruz dauden eztabaidak izugarri aktualak dira. Arraza eta klasearen inguruan egiten diren irakurketa partikularretatik, segituan pizten zaizkizu bonbillak gertuko eta egungo Europako eztabaidetara».

Kulturari buruz egiten dituen irakurketak ere «iraungitzen zailak» dira Etxarterentzat. «Poesiak toki handia dauka, eta hau Angela Davisengan klasiko bat da. Historia eta saiakera landuta ere, ulertzen du nobelak, poemak, abestiak.. direla mundua ulertzeko tresnak, are, ardatzak izan daitezkeenak».

Davisek hainbat liburutarako idatzi zituen hitzaurreak biltzen ditu liburuak, orobat; Clara Zetkin komunista eta feminista alemanaren lan osoen edizio baterako idatzi zuena eta Sobietar Batasunean Emakumea, arraza eta klasea argitaratu zenean idatzitakoa, besteak beste.

Beste lau liburu bidean

2016ko abenduan hasi zen Katakrak «liburuak egiten». Euskarazko zazpigarrena du hau, eta Davisen bigarrena. Bi arrazoi ikusten dizkio Etxartek haren arrakastari: «Ikonoa eta lana». Oso obra dibulgatzailea da; akademiko batek aurkituko ditu ekarpenak, baina irakur ditzake oso formazio gutxiko norbaitek, eta ulertuko ditu. Hori izugarria da». Gehiago esan du: «Egun gehien funtzionatzen duen saiakeragintza Angela Davisera lerratu da, eta ez alderantziz».

Beste lau liburu aurkeztuko ditu Katakrakek urtea amaitu aurretik. Horien artean da Rosa Luxemburgen Kartzelako gutunak Sophie Liebknechti, Amaia Lasak itzuli duena.]]>
<![CDATA[Habia behar zuena zulo beltza denekoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/031/001/2018-10-04/habia_behar_zuena_zulo_beltza_denekoa.htm Thu, 04 Oct 2018 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1879/031/001/2018-10-04/habia_behar_zuena_zulo_beltza_denekoa.htm
Suspense giro horrek abiatzen eta biltzen du Tanttaka konpainiaren antzezlan berria: Izoztutako haizea bezala. Thriller baten egiturarekin, familia barruko abusuak ditu ardatz, eta hiru lagunen istorioak harilkatzen ditu; hirurentzat zulo beltz bat bihurtu da etxeko eremua, eta herrestan daramate familiako kideren batek haiekin izandako tratu txarra. Aitak bortxatu duen alabarena da abusuetan kasurik argiena, baina familia giroko bestelako jazarpenak ere erakusten ditu obrak.

Fernando Bernues zuzendariak aipatu du maite duela «emozioen eta nozioen» antzerkia, eta horren adibidetzat jo du Izoztutako haizea bezala. «Murgiltzea kostatzen zaigun errealitateetan sartzeko ahala du obrak», nabarmendu du, eta Rafael Herrero testuaren idazleari aitortu dio horretarako trebezia. «Prentsako izenburuetatik harago joatea gogorra da; ia-ia nahiago dugu gai hauetaz ez jakitea. Horrelakoetan, bizitza zailtzen diogu halako egoera bati aurre egin behar dionari». Kontrara, antzerkiak errealitate gordinak «sozializatzeko» balio dezake Bernuesentzat: «Hala ere, Herrerok idatzi duena eta guk egin duguna antzezlan bat da, ez abusuei buruzko hitzaldi bat».

«Galtzaile profesionalak»

Ana, Marta eta Dani dira antzezlaneko pertsonaiak, hirurak emozionalki amildegi ertzean direnak. Olabarriak jokatzen du Daniren rola. «Galtzaile profesional bat naiz», laburtu du. «Nahiko bizitza puta izan dut, lapurtu beharra daukat bizitzeko; eta, gutxien espero dudanean, hilketa bat gertatu, eta harekin nahasten naute. Nire bizitza kakaztuta bazegoen aurretik, horrekin askoz gehiago».

Elizalde Ana da obran, heziketa fisikoko irakasle bat, «nahiko bakartia» eta txikitatik dantzari izan nahi duena. «Baina ez zaio ondo atera; galtzaile profesionala da bera ere». Aitaren heriotzaren ostean, harremana gaiztotuko da Anaren eta horren amaren artean.

Fornieles da obrako hirugarren aktorea, eta Marta bere pertsonaia. Aitak umetatik bortxatu du, eta amak ez dio sinetsi izan. «Oso gaizki maitatu dute», Fornielesen hitzetan. «Neska berezia da; txikitan arriskutsua zela zioten, eskolakideekin beti liskarrean aritzen zelako». Urteetan aurrera, bere antzeko kasu bat bizi izan duen emakume bat ezagutuko du, eta inflexio puntu garrantzitsu bat izango da haren bizitzako istorioan.

Gazteak dira hiru aktoreak, eta, Bernuesentzat, hori da antzezlanaren indarguneetako bat: «Halako intentsitatea eta konplexutasuna duten rol oso gutxi daude aktore hain gazteentzat». Horrek erakarri zion antzezlan honetatik. Horrek eta testuaren eszenaratzeak ekarri dion erronkak: «Egin daitezkeen antzezlanak baina nola egin ez dakizkidanak gustatzen zaizkit. Eta hau muntatzeko oso obra zaila da formalki. Espazio askotara egiten du salto».

Hala, jendaurrean erakusteko, gertuko formatura jotzea erabaki dute. Posible duten kasuetan, agertokitik metro gutxira jarriko dituzte ikusleentzako aulkiak.

Trilogia baten azkena

Izoztutako haizea bezala obrarekin abusuaren aurkako trilogia itxiko du Tanttakak. Soka izan zen hiruretan lehena, zeinak eskola jazarpena landu zuen, gimnasioan ikasle bat urkatuta aurkitu zuen irakaslearen istorioaren bidez. Eta Giltzadun etxea heldu zen ondotik, indarkeria matxistaren gaiari heltzen ziona; abegi etxeetako eta larrialdi etxeetako errealitateari, zehazki.

Aurreko lanekin egin bezala, euskaraz eta gaztelaniaz emango dute obra berria ere. Aizpea Goenagak ekarri du jatorrizko testua euskarara. Gaur estreinatuko dute Donostian, Viktoria Eugenia antzokian, eta bigarren emanaldi bat eskainiko dute bihar, han bertan. Bilbora helduko da gero, urriaren 18an; eta handik Gasteizera egingo du, hilaren 19an.]]>
<![CDATA[«Eta hau nola esan?»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/006/001/2018-10-02/eta_hau_nola_esan.htm Tue, 02 Oct 2018 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1905/006/001/2018-10-02/eta_hau_nola_esan.htm electrón euskaraz?». Etxebarriaren bat-bateko erantzuna: «Ez da esaten». Zerbaitek kra egin du, ordea, harengan: «Ez da esaten, baina esan beharko da».

«Hori zen», dio gaur, mende erdi geroago. «Dena egiteko zegoen, eta guk ilusio izugarria genuen. Argi geneukan gauza bat, eta horrek eman zigun indarra: euskarak balio du bizitzako arlo guztietarako, edo bestela ez du balio». Uste horrek eta premia argiak lotu zituen jakintza arlo ezberdinetatik zetozen asko hitzak berreskuratzera, asmatzera, adiera berri bat emateko zereginera; belaunaldi hark ekarri zituen euskarara garatu, helburu, ziurtagiri, oreka, marrazain, jokoz kanpo eta gaur hain errotuta dauden beste hamaika hitz.

«Garai hartan, dena zen zalantza», laburtu du Jabier Agirrek. «Nik medikuntza ikasketak egin nituen, euskalduna nintzen, baina medikuntzaz euskaraz ez nekien ezer». Paulo Agirrebalzategik deituta, UZEIra joaten hasi zen orduan, «orduka», osasun zentroko lana amaitutakoan. «Hutsetik abiatzen ginen. Ez zegoen argi estomago urdaila zenik, hepatitis nola esan behar genuen euskaraz…». Euskara batua sortua zen ordurako, euskara kultura eta jakintza bideetan jartzeko, noranahiko eremuetan baliagarria izateko. Horretara jartzean, baina, «berez» azaleratzen ziren hutsuneak lexikoan, ia-ia jakintza arlo guztietan. Eta bete behar ziren hutsuneak, fisikaz, hizkuntzalaritzaz, biologiaz, zuzenbideaz eta bestez euskaraz jardungo bazen. «Hizkuntza guztiek dute hitzak sortzeko ahalmena, baldin eta bizirik badaude», azpimarratu du Etxebarriak. Hori «frogatzea» zen egitekoa, lexikoa sortzeko bideak landuz.

UZEI eta Elhuyar izan ziren euskara teknikoa garatzeko eta normalizatzeko bideak ezartzen aitzindariak, 1977an eta 1972an sortuak, hurrenez hurren. UZEIk hiztegika egin zuen lan hasieratik, jakintza arlo bakoitzean aditu bati enkargua eginez eta hark talde bat bilduz hiztegia osatzeko. Medikuntzako hiztegiaren ardura hartu zuen Agirrek, eta fisikakoarena Etxebarriak. Denera, 50 bat hiztegikoa izan zen lehen uzta. Jakin-ek argitaratutako Natur Zientziak Hiztegia izan zen horien aurrekaria, 1976koa. Iker Etxebestek ekarri du mahai gainera, egun UZEIko terminologia saileko arduradunak: «Lehenengo saio bat izan zen lexiko espezializatuan euskara ere sartzeko. Egileek eurek esaten dute terminologia zer zen jakin gabe egin zutela terminologia».

Estreinaldi lexikoak

Bi bidetara jo zuten, Agirrek azaldu duenez: «Euskarazko hitz zaharrak berreskuratzera edo zeuk asmatzera; eta hor aukerak zabaltzen dira: maileguak, hitz eratorriak, hitz elkarketak, zabalkunde semantikoa...». Medikuntzan, hala sortu zituzten, esaterako, antigorputz, behatz punta, ziurtagiri, besahezur, txerto...

Hustuketa zen lehen urratsa. «UZEIk datu base ikaragarria zuen; hartzen genuen, adibidez, Saioka liburua, eta aurkitutako hitzak fitxetara kopiatzen genituen». Teknikarien lana hasten zen hor. Mila Larrea izan zen horretan jardun zutenetako bat: «Material hori alfabetoz ordenatu behar genuen, zerrendak egiteko; hizkuntza bakoitzetik berrordenatu behar ziren gero, eta fitxa bakoitzarekin buelta eta buelta aritzen ginen. Ordenagailurik ere ez zegoen. Ordu askoko lana izan zen».

Administrazioko lana euskaraz egiten aurrendariak izan ziren UZEIn, Larrearen arabera, eta hor ere egitearen egitez osatu zuten lexikoa. «Etengabe sortzen ziren galdera berriak», berretsi du Agirrek. «1980ko hasieran hiesa bolo-bolo zebilen, eta Amatiñok deitu zigun ETBtik gau horretan bertan ea joango ginen gaiaz hitz egitera. Bagenekien gaztelaniaz SIDA Sindrome de Imunodeficiendia Adquirida zela; ingelesez alderantziz, AID Acquired Immune Deficiency Syndrome. Eta euskaraz? Goiz osoa ibili ginen UZEIn bueltak ematen. Ez genekien Hartutako Immuno Eskasiaren Sindromea, Immuno Eskasia Hartuaren Sindromea... Ez dakit gau hartan zer bota genuen, euskararentzat dena zen berria».

Euskararen ondare lexiko zaharrera jotzea lehenetsi arren, ez zituzten maileguak baztertu. Ez UZEIn, baina korronte garbizaleagoak egon zirela aipatu du Agirrek. «Bilbo inguruan egon zen maileguen kontrako talde bat. Haiek ere atera zituzten pare bat liburu, baina ez zuten bide askorik egin. Arteritis esateko, adibidez, odol gorri hodi antura proposatu zuten».

Iribarren 11 milioiak

Kirolkidea izan zen UZEIn argitaratu zen lehen liburua, Jose Angel Iribar futbolari ohiak jarritako diruarekin. «11 milioi pezeta izan ziren: ikaragarrizko dirutza. Bere omenaldian eman zioten dirua eman zuen komunikabideek kirola euskaraz landu zezaten», kontatu du Iñaki Elortza Txapas irrati esatariak. Ingeniari teknikoa da ikasketaz; Atotxako zelaian futbol partidak bere kabuz euskaraz grabatzen hasi, eta kiroleko lexikoa sortzen bukatu zuen Elortzak ere. «Bildu ginen zenbait futbolari ohi, Iribar bera, Xabier Azkargorta... eta hitzen zerrenda bat egiten hasi ginen, lan hori UZEIri eman, eta haren esanetara hasi ginen». Hustuketa aurrena: «Zeruko Argia, Basarriren kronikak, Ipar Euskal herriko aldizkariak... Hitzak bakarrik ez, esamoldeak ere hartzen genituen: leporaino, sabeleraino… Sekulako aberastasuna ikusten genuen». Pilotak balio izan zien oinarri moduan: «Futboleko aurrelaria eta atzelaria pilotatik hartu genituen; erdilaria hala asmatu genuen, eta atean zegoena, ba, atezaina. Orain hain arruntak diren hitzak orduan ez zeuden». Ordutik aurrera hasi ziren euskaldunak jokoz kanpo, saskibaloia, epailea, marrazaina, aldagela eta beste aurrenekoz erabiltzen. «Imajinatu ezina da aurretik zegoen hutsunea; kiroletan, euskara bakarrik arraunean, herri kiroletan eta, inoiz, pilota partidetan erabiltzen zen».

Talde lanean oinarritu zen egitekoa. «Inguruko jendea hurbiltzen zen 'hitz bat aurkitu diat!' esanez», dio Elortzak. Batek elizari itzulika aurkitu zuen, eta hortik hartu zuen izena Euskal Herriko Itzuliak; anoa ematea topatu zuen beste batek, sasoi batean basomutilek mendira eramaten zuten janari poltsa, eta txirrindulariari ematen zaien «poltsa» izendatzeko hartu zuten; Ramon Etxezarretak tentemusu gelditu eraman zien, kiroletan «estatua bezala gelditzea» esateko hartu zutena; baserritarrek gurdiari jartzen zioten makila, langeta, futboleko ateko langa esateko hartu zuten. «Hor zeuden hitzak dira, ez laborategian asmatutakoak», zehaztu du Elortzak.

Beste hiztegiek izan ez zuten abantaila bat izan zuen kirolarenak: irratian kirola euskaraz ematen lehenetakoa izan zen Elortza, eta hiztegiekin egiten zuten lana egunero jendeari konta ziezaiokeen. «Jendearen belarrira egiten zen lana». Eta harrera «ikaragarri ona» izan zen, esatariarentzat: «Kezka eta borrokarako gogo handiagoa zegoen hizkuntzarekin, eta jendeak emozioz bizi zuen».

Aparteko kasua da garapen hitzarena. «Garai hartako umea da», dio Etxebarriak, hitzaren aurkikuntza egozten zaionak. Anaitasuna aldizkariaren zenbaki bakoitzean zientziari buruzko artikulu bat idazten zuen fisikariak, eta garai hartan sarri agertzen hasi zen kontzeptuetako bat zen, gaztelaniaz, plan de desarrollo. «Ez genekien hori nola esan. Mailegurako aukerak oso itsusiak ziren: desarroilo eta debelopamendu». Bittor Kapanagaren Euskara erro eta gara izeneko liburua aurkitu zuen bitarte horretan, eta jabetu zen senide baserritar batzuei ere entzuna ziela, kimu berriak hazten ari direla esateko. «Arbi-gara esaten zioten hazten ari zen landareari». Imanol Berriatua aldizkariko arduradunarengana jo zuen: «Desarrollo esateko garatu otu zitzaidala esan nion. Goxoa euskaldunen belarrietara, eta, azalduz gero, primeran ulertzen zela. Familia osoa zenuen, gainera: garatu, azpigarapen, garabide…». 1979ko martxoaren 3ko Anaitasuna-n proposatu zuen. Gaur arte.

Oreka ere orduan berreskuratu zuten, fisikarako oso baliagarria izan zitzaiena. «Azkuek aspaldi jasoa zuen hitz bat zen. Txalupa batek itsasoan aingura jarri gabe duela egiten zuen mugimenduari esaten zitzaion».

«Zehaztasuna» ezinbestekoa zen lexiko teknikoa lantzeko, Etxebarriak azpimarratu duenez. Horretarako, banaketa semantikorako, euskalkiak baliatu zituzten: «Eroan eta eraman, adibidez. Bada, eroale hitza conductor izango zela erabaki genuen, eta eramaile, berriz, portador».

Errotu dira, baina

Eztabaidak ere izan ziren. Koldo Mitxelenak gurdia idien aurretik jartzea leporatu zien, lexiko orokorra oraindik zehaztu gabe egonik lexiko teknikoa lantzen jartzeagatik. Ez zuen asmatu, Etxebesterentzat: «Aitzindari hauek lexiko orokorra finkatzeko zain egon balira, denbora asko galduko zen. Hizkuntza goi hezkuntzara iritsiko bazen, lan hau egin beharra zegoen, eta orduan egin behar zen». Antzera ikusten du Larreak ere: «Euskarari eman diogun aurrerabidea une hartako lanagatik izan da; hiztegi horiek gabe, euskararen batasuna ez zen posible izango».

Orduan jarritako oinarriaren eguneratze eta osatze lana da gaurkoa. Horretan oztoporik izatekotan erabilera eta zabalkundea direla uste dute. Jendeak bere egin ditzan hitzok, «arlo bakoitzeko profesionalek sozializatu behar dituzte proposamenak», Etxebesteren ustetan. «Mediku batek baditu euskaraz lan egiteko tresnak, baina kontsultan erabiltzeko dira, ez hiztegian geratzeko».]]>
<![CDATA[Eider Rodriguez Euskadi saridun, 'Bihotz handiegia' ipuin sortarekin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2018-10-02/eider_rodriguez_euskadi_saridun_bihotz_handiegia_ipuin_sortarekin.htm Tue, 02 Oct 2018 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2018-10-02/eider_rodriguez_euskadi_saridun_bihotz_handiegia_ipuin_sortarekin.htm Bihotz handia ipuin liburuagatik; Yolanda Mosquera, La pequeña Roque liburuko ilustrazio lanagatik; eta Santos Zunzunegi, Bajo el signo de la melancolía gaztelaniazko saiakeragatik. Atzo ezagutarazi zituzten Donostian, eta han izan ziren Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hizkuntza Politikako sailburu Bingen Zupiria eta Joxean Muñoz Kultura sailburuordea ere. «Sailean egiten ditugun gauzen artean, literatura sariak dira gustu handiz egiten ditugun horietakoak», esanez hasi zuen agerraldia Zupiriak. Kulturaren sustapenerako, garrantzitsutzat jo zuen sarien bitartez sortzaileei egindako aitorpena, eta haien balio nagusia aurreko urteko literatur uztako «perlak» nabarmentzea dela aipatu zuen. «Aukera ematen digu sortzaileen lana jendaurrean aitortzeko eta literatur lanak agerikoago egiteko. Liburuei eta egileei buruz hitz egitea bilatzen da, azkenean».

«Arraro» sentitzen zela aitortu arren, esker onez agertu zen Eider Rodriguez Bihotz handiegia-ri egin aitorpenagatik. Idazlearen laugarren ipuin liburua da —Eta handik gutxira gaur (Susa, 2004), Haragia (Susa, 2007) eta Katu jendea (Elkar, 2010) ditu aurrekoak—, sei kontakizunek osatzen dutena. Itxaro Bordak, Jon Kortazarrek, Pello Otxotekok, Castillo Suarezek eta Asier Serranok —Euskadi saria irabazi zuen iaz Linbotarrak poemarioarekin— erabaki dute Rodriguezen lana saritzea, eta idazleak «argi-ilunekin» jokatzeko duen trebezia goraipatu dute. Epaimahaiaren ustez, «pertsona makurrak» dira liburuko sei narrazioetan ageri direnak, eta horiek «modu originalean» eraiki ditu Rodriguezek, «gizakiaren makurdura ezkutuaren bila abiatzeko».

«Edonor izan daiteke bilduma honetako pertsonaia», adierazi zuen, aldiz, Rodriguezek. «Esloganetan» kabitzen ez diren pertsonaiak dira harentzat, «lerroburuetatik kanpo» daudenak.

Yolanda Mosquerak (Amurrio, Araba, 1973) Guy de Maupassanten La pequeña Roque testu klasikoaren edizio berri batean egindako lanagatik jaso du Euskadi saria. Ilustrazioen «dotorezia» azpimarratu du epaimahaiak, horrek «istorioaren gogortasunarekin» egiten duen kontrastearekin batera. Irudiaren eta testuaren arteko «irakurketa bikoitzak» sortzen duen tentsio narratiboa ere nabarmendu du Ainara Azpiazuk, Enrique Martinez-Intxaustik, Jose Martinek, Elisabeth Perezek eta Mikel Valverdek osatutako epaimahaiak.

Saritutako lanean, grafitoarekin De Maupassanten paisaiak birsortu ditu Mosquerak, eta «testuarekin irakurketa paralelo eta sinbolikoak» bilatu ditu hala. Eskertuta agertu zen bera ere instituzioekin, eta pozik, ilustrazioa, elementu narratibo modura, «merezi duen protagonismoa» irabaziz doala ikusita.

«Gaitz kultural bat»

Santos Zunzunegi (Bilbo, 1947) unibertsitateko irakaslearentzat izan da gaztelaniazko saiakeraren Euskadi saria, Bajo el signo de la melancolía. Cine, desencanto y aflicción lanarekin. Malenkonia eta zinemagintza gurutzatu ditu saiakeran, emazteak egindako proposamen bati jarraituta. Hamabi urte behar izan ditu lana ontzeko, inoiz baino gehiago, ohikoago dituen lan akademikoen aldean hau «sinpleagoa» dela aipatu zuen arren. «Gustuko zinemagileengana jo dut, baina. askoz gehiago kostatu zait, zerbait ezberdina egin nahi nuelako». Nerea Aresti, Beñat Arginzoniz, Ainhoa Fernandez de Arroiabe, Maria Jose Martinez eta Juan Manuel Diaz de Gereñu izan dira epaimahaiko kideak, eta, haien hitzetan, liburua «opari bat da saiakera generoa maite duenarentzat». Zunzunegiren arabera, beti hor egon den «gaitz kultural bat» da malenkonia. Zinemagintzaren esparruan izan duen lekua, ordea, hutsuneak aurkitu zituen egileak, eta, epaimahairentzat, horri erantzuten dion «erreferentziazko obra» da Zunzunegirena.

Bi aste barru osatuko dute aurtengo Euskadi sarien zerrenda. Hauek dira falta diren alorrak: euskarazko saiakera, haur eta gazte literatura, itzulpena eta gaztelaniazko literatura.]]>