<![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 15 Jul 2020 03:55:18 +0200 hourly 1 <![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Zizek berrartzeko abagunea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2090/034/002/2020-07-11/zizek_berrartzeko_abagunea.htm Sat, 11 Jul 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2090/034/002/2020-07-11/zizek_berrartzeko_abagunea.htm Pan(dem)ic! saio laburra —lehen aldiz heldu da egilea euskarara liburu formatuan—. Danele Sarriugartek itzuli du, eta polisemiarekin jokatu du euskarazko izenburua ematean ere: IZUrriA!.

Hamar atal, hiru testuz osatutako eranskin bat eta Imanol Galfarsororen hitzostea dakartza liburuak. Hainbat gai landu ditu Zizekek horietan, eta argazki «zabal xamar bat» egiten duela aipatu du itzultzaileak, Txinako erregimenera, Europara, Siriako gerrara eta beste hainbat auzitara jaisten baitu fokua. Garrantzia eman dio izuaren ideiari, Sarriugartek puntu interesgarritzat jo duena: «Esaten du izutu beharko genukeela izutu beharreko arrazoiengatik (klimaren egoeragatik eta ez beste askorengatik), eta ez komuneko paper faltagatik. Datuak ezagutu behar ditugula, eta ez begiratu hainbeste funtsik gabeko beste izuei».

Itxialdi sasoian itzuli zuen lana Sarriugartek, eta, azaldu duenez, «hausnarketa pausatuago bat» egiteko aukera izan zen beretzat. Are, Zizeken gaineko «azaleko ezagutza» gainditzeko ere baliagarri den liburua dela aipatu du, haren bideo ezagun eta zirikatzaileez harago joateko aukera bat. «Zizek 2010ean egon zen hemen, egin zizkioten elkarrizketa batzuk, idatzi ziren zutabeak, eta ezagun egin zen Euskal Herrian. Haren ateraldiak hartzen dira gogoan, baina, kasu honetan, badaukagu aukera, azaleko ezagutzatik harago, saiakera labur eta iristerraz baten bidez, bere pentsamendura iristeko».

«Beti dakar zerbait» Zizekek, Arrularen hitzetan, «ez du epel uzten inor». Liburu honekin ere sortu zuen harrabotsa, eta kontrako iritziak ere eragin zituen. Hainbaten ustez, pandemiak kapitalismoaren amaiera ekarriko duela uste du Zizekek, baina ez da hori pentsalariaren iritzia, editoreak argitu duenez. Hark aldarrikatzen duena «komunismo molde berri bat» dela azaldu du: «Komunismoa entzun, eta etortzen zaigu Marx gogora, baina ez da hori: salbatuko gaituen molde bakarra delakoan aldarrikatzen du berak. 'Komunismoa ala barbarismoa', dio».

Zerk ordezkatuko zer

Imanol Galfarsorok egin dio hitzostea liburuari, Leeds Unibertsitateko (Erresuma Batua) Diseinu Eskolan Soziologia eta Filosofia irakasle eta International Journal of Zizek Studies-en editore denak. Pandemiaren erdian, pandemiaz hain azkar idatzi eta argitaratzeagatik kritikatu zuten askok, eta azaldu du zergatia Galfarsorok: «Ez du pentsamendu sakon bat antolatu nahi izan COVID-19aren inguruan, baizik eta jendeari ohartarazi zein unetan gauden. Esaten du egoera hau ezin dela ulertu emergentzia mediku bat bezala; ez dela zientziak konpon dezakeen egoera bat. Momentu guztiz politiko batean gaudela dio: oinarri-oinarrizko gatazka existentzial baten aurrean». Gatazka horrek orain arteko bizimodu osoa zalantzan jartzen duela erantsi du: «Borroka da zerk ordezkatuko duen zer etorkizunean».

Komunismo berrituaren aldeko Zizeken apustuari ere egin dio azpimarra filosofoak. Komunismo hitza «iraganeko porrotekin» lotu ohi dela aipatu du, baina horrek ez duela zerikusirik Zizeken planteamenduarekin. «Estatu neoliberalak interbentzio ekonomikoetan parte hartzen ari dira, eta horrelako neurriez ari da. Elkarbizitza, elkartasuna... halako baliok garatuko dituen gizarte berri baten aldeko joera da harentzat komunismoa».

Zizeken jarraitzaile deklaratua dela onartu du Galfarsorok, eta, Sarriugarteren haritik, Euskal Herrian «bere unea» izandako pentsalari bat dela aipatu du, gero bazterrean geratzen joan dena. «Jendea nekatu egin da berarekin, baina nik esango nuke Zizek dela munduan egun dagoen intelektualik serioenetako bat, txisteekin agertu arren askotan». Zizek ez dela «moda kontua» esan du, haren pentsamendua «continuum» bat dela. Iragarri du irailerako artikuluen liburu berri bat kaleratuko duela. «Gainditu behar dugu unean uneko intelektual berriaren atzetik joatearen hori».]]>
<![CDATA[Iraultzen duenaren irribarrea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2020-07-08/iraultzen_duenaren_irribarrea.htm Wed, 08 Jul 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2020-07-08/iraultzen_duenaren_irribarrea.htm Sano erradikal izenez eman du argitara, baina, izan, beste izenburu bat zuen hasieran Isa Diazen (Laudio, Araba, 1966) poema liburu berriak: ijiji!. Polita bai, baina komertzialki arriskutsua begitandu zitzaion Jorge Gimenez editoreari, eta barrura eraman du egileak azkenean, azpititulura. Oihu horrek zeharkatzen du, baina, poema bilduma guztia, eta horregatik eman du azalpena liburuaren aitzinsolasean egileak. «Ijiji: Gauez sorginik ba ote zen jakiteko egiten zunan dei hau, sorginek eurek ere berdin erantzuten omen zitenan». Liburua zabaltzen duen poemari ere izenburu berbera jarri dio, eta gozamenerako gonbidapen zuzena egin berekin: «Nahi dudank bezala/ baina goza ezank». Hori da, festa eta ospakizunerako deia, konplizitaterakoa, liburuak dakarrena, bestelako mundu baten alde zutitzeko deiarekin batera. Izenburuak ere jasotzen du aldarri hori; sano hitzaren bi adierak izan baititu gogoan idazleak —oso eta osasuntsu—, erradikal hitzari lotzerakoan. Diaz: «Erradikal-ek erroari egiten dio erreferentzia, eta hor da aldarria: mundua errotik aldatzeko proposamen bat, denok behar duguna, denontzat osasuntsua dena».

Aurretik bi poema liburu eman ditu Diazek: Ura badoa maldan behera (1996) eta Ontzi iluna (1999). Bere poemak jaso izan dituzte liburu kolektibo batzuetan ere, eta literatur lehiaketa entzutetsuetan ere saritu izan dizkiote olerkiak: Ernestina de Champourcin lehiaketan, 1994an; eta Irun Hiria Sarian, 1998an. Guztiak sasoi bertsuan; Gimenezen hitzetan, Diazen «hamarkadarik oparoenean». Ondoren, isiltasun garai luzea izan du. Baina ez erabatekoa; egileak ñabartu baitu, argitaratu ez arren, idazten segitu duela denbora horretan guztian. «Bizitza izan da [isiltasunaren] arrazoia; eramaten gaitu bide batzuetatik, bueltak ematen ditu. Tartean ilunaldi bat ere egon da, sakona eta luzea izan dena denboran».

Ez da, ordea, 1990eko urteetatik hona idatzi dituen poemen hautaketa bat orain Sano erradikal-era eraman duena. «Azken labekadakoak dira», argitu du. Dioenez, oso garbi izan du hasieratik poema liburu honetan jaso nahi zuen mezua eta eman nahi zion forma, eta horiek ongi zorroztuta heldu zen argitaletxearengana, «gauza ezohikoa», Gimenezen esanetan.

Mehea da bilduma: 36 olerki batu ditu Diazek denera, eta sei ataletan egituratu du, sei zenbakiaren sinbologiari jarraituta. «Hau poesia da, hitza eta sinbologia. Eta zenbakiek ere badute; niretzat, sei zenbakiak oso sinbologia markatua du: alde batetik, edertasuna da; beste alde batetik, bizitza bera da; muturren batze bat ere bada. Eta sei ere bada karbonoaren zenbaki atomikoa. Karbonoak ahalbidetzen du organikoa organiko izatea, biziduna». Bada, horri lotuta dago liburua ezaugarritzen duen bizipozaren aldeko mezua. «Bizipoza, indarra, barrea. Osasuntsu, osatzaile eta zaintzaile dira. Uste dut hori egon behar dela gure mundu berriaren oinarrian; horrekin egin behar dugula mundu berrirako humusa». Sei ataletako bat, gainera, sei poemez osatu du, eta lore-sorta bati egiten dio «argazkia», Diazen esanetan. «Gurean, ongi-etorria egiten dugunean liliekin egiten dugu, sei batekin». Eta hala eman dio izena atal horri ere: Ilustrazio erradikal berriarendako ongietorrizko liliak.

«Oroz gaindi, bizitza maite»

Gimenezek gogora ekarri du nola «edertasunaren egarria» izan den tradizionalki «poesiaren motorra». Iruditzen zaio, baina, ez dela hor geratzen Diazen poesiaren ulerkera, «gozamen estetikoa» baino gehiago eskatzen diola hark. Hala erantzun dio egileak: «Edertasunak ez du zerikusirik polita denarekin, egiarekin baizik. Edertasunarekin, hunkitu, eta egia ezagutzen dugu. Egiak minarekin, saminarekin eta horrorearekin ere badu zerikusia, baina ez badira edertasunaren bitartez azaltzen, ezin ditugu ulertu. Esanahi hori ematen diot nik edertasunari: sormenaren helburua uste dut hori dela, edozein adierazpidetan. Hemen badago mina, horrore pixka bat, zapalkuntza baten salaketa... Baina saiatu naiz edertasunaren bidez azaltzen, bestela mina handiegia da, eta ezin dugu egia hori barneratu, uste dut».

Diazen olerkiak lehen aldiz irakurtzean, idazleak bizitzarekiko agertzen duen «maitasunaren neurria» egin zitzaion deigarria editoreari, baita jai giroari eta elkartzeari egiten dion lekua ere. «Zerbait agerian geratzen bada poesia honetan horixe da: egileak, oroz gaindi, bizitza maite du». Baietz egin du Diazek, irakurleak topatuko duela halakorik liburuan: «Indar bereziz nabar bizitza ederra ere badela». Eta hain justu horregatik, maite duelako nahi du irauli, editorearen ustetan.

Diazena «lubakietako poesia» dela ere aipatu du Gimenezek, eta berretsi du hori ere idazleak. Eta, hala ere, lubakiak lubaki eta aldarriak aldarri, festa girora itzuliz amaitu gura izan du aurkezpena, bertaratutako lagun eta gertukoei parte hartzeko eskatuz. Gibelsolasa ataleko Aho-korapilo festa irakurri du, kantatuz aldi berean, eta aurrekoei errima errepikatzeko eta hankarekin erritmoa markatzeko eskatuz. «Deseraikitzen», eta hiru kolpe, hamaika ahotsetara: «Kitzen, kitzen, kitzen». «Desprintzesatzen», eta «satzen, satzen, satzen». Desprezintatzen, deskorapilatzen, desenmaskaratzen, despribilegiatzen, despatologizatzen, desheteronormatibitatetikatzen. «Katzen-katzen-katzen».]]>
<![CDATA[«Ezagun izatea baino garrantzitsuagoa da existitzea eta funtzionatzea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1878/038/001/2020-07-05/ezagun_izatea_baino_garrantzitsuagoa_da_existitzea_eta_funtzionatzea.htm Sun, 05 Jul 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1878/038/001/2020-07-05/ezagun_izatea_baino_garrantzitsuagoa_da_existitzea_eta_funtzionatzea.htm
Zer da hainbeste urte hau guztia barrutik eraman ostean lekukoa ematea? Zer sentitzen da?

Ez dut pentsatzeko denborarik ere izan. Koronabirusaren krisia ere oso arraro bizi izan dut: hona bakarrik etortzen ibili naiz, denetariko lanak egitera. Horregatik, oso goian nago oraindik [hegazkin baten aireratzea marraztu du eskuarekin]. Baina jaitsiko naiz...

Abiapuntura joanda: nola zegoen Eresbil heldu zinenean?

Hasieran, Andra Mariren barnean zegoen; Jose Luis Ansorena Andra Mari abesbatzaren zuzendaria zen, eta hango jendeak laguntzen zion Jose Luisi. Ilusio handiko ideia eta ekintza bat zen, baina profesionaltasun gutxikoa. Hau 1974an hasi zen. Ni Madrilera joan nintzen 82an, artxibozain kurtso bat egitera, baina bueltan Eresbilen zentratzeko ideiarekin. Hemen, hasiera-hasieratik profesionalizazio prozesua bizi izan dut nik. Gaur egun, 11 langile ditugu, profesionalak denak. Soinu teknikari bat ere badaukagu, lehen pentsaezina zena. Talde sendo bat izatea lortu dugu erakundeei esker; haiek babestu dute Eresbilen organigrama eratuz joatea.

Profesionalizazioaren lekuko soilik ez: gidari ere izan zara.

Bai. Aldaketa hori ondo pentsatu behar zen, eta ereduak bilatu. Estatuko beste erakunde asko ikusiz egin genuen, eta niri bidaia egokitu bat ere egin zidaten Britainia Handian, hango erakunde asko bisitatzeko. 1986an hasi ginen profesionalki lanean, bi lagun, kontratuarekin. Eta nik esan nuen lehen gauza: «Nazioartera joan behar dugu. Hemengo jakintza mugatua da». Kongresuetara joaten hasi nintzen, pixkanaka, eta horrek asko lagundu dit.

Joxean Muñozek ere aipatu du hori, euskal musika nazioartean jartzeko egin duzun ahalegina.

Bai, inportantea da. Gaur egun nazioartean ezagutzen gaituztela uste dut, ez bakarrik Europan.

Eta nolakoa da eguneroko lana gaur Eresbilen bertan?

Gure lan ildoetako bat da jakitea zein funts dauden eta non; jakitea funts hori inportantea dela eta halako etxean dagoela. Gerturatu egin behar dugu haiengana, hori Eresbilera ekartzera animatzeko. Hori ez da egun batean egiten. Tomas Arbizuren funtsaren kasuan, adibidez, hogei bat urtez ibili gara lan horretan, eta hona ekartzen hiru urtez. Beste kasu batzuetan ez: Guridirena egun batean ekarri genuen; Madrilera joan, dena autoan sartu, eta ekarri.

Gero eta gehiago izango dira euskarri fisikorik gabeak.

Bai. Fonografian fisikotasuna galtzen ari da. Disko konpaktuak ateratzen dira, baina 14-15 urtekoena iTunes da, Spotify... Orain arte, talde batek disko bat egiten zuen, iraupen jakin batekin. Orain ez; orain zintzilikatu ditzakete hiru kanta, bat kendu, beste bi jarri... Horrek lana zailtzen du, jakin egin behar baituzu hori existitzen dela. Euskal Herrian banatzaile oso gutxi ditugu; gehienak kanpoan, AEBetan asko, eta inork ez dizu esaten: «Hau atera da». Normalean zuengandik elikatzen gara, eta lege gordailutik ere kopia bat jasotzen dugu, baina artistek lege gordailua entzuten dute eta ogasuneko zerbait dela pentsatzen dute, ez dute ondarean edo kulturan pentsatzen. Egia da izena ere ez dela makala... Euskal Herrian ekoizten den guztiaren ale bat etorri beharko litzateke hortik, baina erdia bakarrik iristen da. Beste erdia...

Egunkariak, irratia, lagunak...

Bai. Bada, hori da alde batetik hemengo lana: jasotzea, gero hori kudeatzea eta sistema batetan sartzea. Eta gero hori zabaltzea. Interneteko webgunea jarri genuen martxan, hori ere niri tokatu zaidan prozesu bat izan da.

Lanak zabaltze horretan sartzen da Musikaste jaialdia ere.

Bai. Berez, Eresbil Musikastetik sortu zen, baina gero buelta eman eta Musikaste Eresbilen ekintza bihurtu da. Zabaltze horretan ditugu erronka handienak, batez ere eremu digitalean. Jaurlaritza ari da dirua jartzen hor.

Sumatzen duzue erakundeek Eresbilen lana aitortzen dutela?

Bai, bai. Ondare eta kultur sistemaren parte garela bai. Baina naturala da, ez? Egia da, eta hori ere sumatzen dut, Euskal Herrian oraindik egiteko daukagula liburutegien sistema sendo bat. Eginago dago artxiboen sistema bat, liburutegiena baino. Udal liburutegiak daude, hori oinarria da, baina gero daude liburutegi espezializatuak, unibertsitatekoak... hori guztia, nire ustez, ongi eratu gabe dago. Eta hor Eresbilek bere lekua eduki behar luke.

Zuenera doan erabiltzailearen profila zein da, gutxi asko?

Oso plurala da. Gure bezeroak ez dira pertsonak bakarrik, erakundeak ere badira: diskoetxeak, orkestrak —haiekin harreman estua daukagu; partiturak eskaintzeko, garbira pasatzeko...—, banden mundua, txistulariena, hezkuntzako erakundeak, Musikene batez ere. Eta gero pertsonak daude: musikariak lehenengo, errepertorio bila-edo etortzen direnak; baina baita ikertzaileak eta bezero arruntak ere. Barre egiten dugu, baina inauteriak gerturatzen direnean, bat baino gehiago etortzen da: «Aizue, badaukazue pailazoen musikarik?».

Igartzen duzue nahiko ezezaguna dela hemen egiten den lana?

Neurri handi batean, bai. Baina agian horrela izan behar du. Nork ezagutzen du ura kudeatzen duen egitura? Baina egon, egon behar du, eta funtzionatu behar du. Ura behar badugu, ura garbi iritsi behar zaigu etxera. Batez ere musika munduak ezagutzen gaitu. Saiatzen gara gehiagorengana heltzen, baina agian jendeak beste nahi eta beste behar batzuk ditu. Hemen gertatzen zaigu: Errenteriako askok ez dakite zer den Eresbil. Saiatzen gara, baina ezagun izatea baino garrantzitsuagoa da existitzea eta funtzionatzea.

Zerbitzu ona ematea.

Bai, eta gure zerbitzuak horiek dira: gure ondarea galtzen ez uztea, berreskuratzea, zaintzea, katalogatzea eta informazioa kudeatzea; eta hori guztia kaleratzea, ahal den neurrian, eskura jartzea.

Nola ikusten duzu jardun hori gaurko munduan? Lan pausatu bat dirudi: bildu, gorde, zaindu... Ez dira bogan dauden balioak.

Ez, inola ere ez. Gaurko munduan produktu batzuek lau edo sei hilabeteko iraupena dute. Gero, desagertu egiten dira askotan; Interneten gero eta gehiago gertatuko da. Urtekoa kudeatu behar dugu. Behin baino gehiagotan gertatu zaigu: duela lau urteko lan bat erostera joan eta ezin topatzea.

Helduleku moduko bat izan daiteke Eresbil, dena gero eta iraungaitzagoa den honetan?

Bai... Kulturarako, gu zuhaitz baten zuztarretako bat izango ginateke, memoria lantzen duena. Memoriarik gabe... adineko pertsonak memoriarik gabe zertan geratzen dira? Herri batentzat berdin; jakin behar da nondik gatozen. Musika kultuan zein diskogintzan, idazten duenak etxean idazten du, eta obra asko estreinatu gabe gelditzen dira. Orain, Musikasten bertan, saiatu gara emakume musikarien lanak zabaltzen. Bagenekien bazela konpositore bat, Iparraldekoa, jaio Uruguaien egin zena. Bere funtsa Baionako Euskal Museoan utzi zuen hil zenean, 1940ko hamarkadan. Orkestrako obrak idatzi zituen, eta inork ez ditu ezagutzen. Horietako bat eman nahi genuen aurtengo Musikasten: ballet bat, Gipuzkoa. Urrirako utzi nahi genuen, baina obra handi bat da, orkestra handi batekin, eta aurrerago egin beharko dugu.

Esan duzu aurkezpenean musikarekiko bulkada bat izan dela historikoki Euskal Herrian.

Bai, baina ez da izan lineala. Garai batean euskal musikagileak hemendik kanpo oso-oso ezagunak ziren. Orain, aldiz, oso konplikatua da. Dena oso atomizatuta dago. Orain, 50 bat urte dituzten musikari oso sendoak dauzkagu, oso onak, baina bultzada bat behar dute. Musikenerekin liburuxka batzuk egingo ditugu orain, nazioartean horietako hiru aurkezteko: Teresa Catalan, Ramon Lazkano eta Felix Ibarrondo.

Atomizazioa, bultzada falta... Horiek ikusten dituzu nabarmen egungo musika panoraman?

Bai, eta oparotasuna. Baina zer musikaren panorama? Musikaz baino musikez hitz egin beharko genuke. Ez du zerikusirik jazzaren munduak rockarenarekin edo punkarenarekin. Hain gara herri txikia, ahazten zaigu bildu egin behar dugula. Basque Music labela egin beharko genuke; bestela, kanpoan ez zara inor. Konpositore bat, bere partiturarekin, nora joango da? Sistema baten barruan egon behar du, eta sistema horrek lagundu behar dio.

Lehen aipatu dut liburuxkena, eta hori bai da garrantzitsua. Frantzian esaten dute penser la musique. Musikaz pentsatu, musikaz idatzi. Euskal Herrian aldizkari bakarra daukagu: Entzun. Gehiago behar ditugu ikerketa bultzatzeko. Ikerketaren ondorioz eta ikerketari esker musika asko aurrera atera daitezke. Askotan pentsatzen dugu bakarrik musika kontzertuei esker ateratzen dela, eta ez: ekintza oso ezberdinak behar dira.

Leku handiagoa emanez, oro har.

Bai. Irratietan jartzea behar da, musikaz hitz egitea, mundu akademikoan aztertzea... Prozesu zirkularrak gertatzen dira gero: jaialdietako programatzaileek aldizkariak irakurtzen dituzte, ideiak atera, horiek programatu.

Pobre sumatzen duzu hori dena euskal musikaren esparruan?

Txiki. Horregatik, txikiak garelako, beste indar batzuk lortu behar ditugu. Ez jokatu Londresen biziko bagina bezala. Dokumentazioa guri dagokigu, baina hezkuntzak ere badu bere zeresana.

Erretiroa heldu zaizu. Zer plan?

Bernardo Atxagari irakurri nion bi zerrenda egin behar genituela: epe motzean lortu nahi dituzun hamar nahiekin bata, eta epe luzekoekin bestea. Hasi naiz, baina oso konplikatua da [barrez]. Deskantsatu, eta tropako beste kide bat naizela ohartzetik hasiko naiz. Mila kontutan jarraituko dut; Donostiako Orfeoiaren batzordean, Euskadiko Orkestran... Eta beste gauza bat ere bai: koaderno txiki baten, orriko ideia bat idazten, musika ikerketarekin lotutakoa. Horri ere helduko diot.

Nondik datorkizu ikerketarako halako pasioa?

Ez dakit. Jakin-mina behar duzu, pazientzia, baina jakituria ere bai, aurretik egin dena ezagutu. Gai izango naiz? Ez dakit, baina lasai hartuko dut. Esaten da askotan nobelista nobela bakar baten idazlea dela, azkenean, beti ari dela gai baten bueltan. Nik nire artxibozain ibilbidea Arantzazuko artxibo zaharrean hasi nuen, eta han badago beste artxibo bat, ia ukitu gabe. Iñakiri [Beristain] hil baino lehen esan nion agian animatuko nintzela. «Hitza hartzen dizut!», esan zidan. Hori ere izan daiteke orain.]]>
<![CDATA[Zoriari nola izkin egin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1834/033/001/2020-07-02/zoriari_nola_izkin_egin.htm Thu, 02 Jul 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1834/033/001/2020-07-02/zoriari_nola_izkin_egin.htm Patuaren zurrunbiloa, gaztelaniaz. Iraitz Urkulok euskaratu du, eta Ereinek argitaratu.

Asier Escribano da liburuko protagonista, lehen itxura batean «eskrupulu handirik gabeko» enpresa gizon bat, ustez bizitzan «den-dena» daukana, baina gehiago nahi duena. Eibarren (Gipuzkoa) egiten du lan, trenaren sektorean. «Modernizazio prozesuak martxan daude mundu guztian, eta horrek aukera ematen dio diru asko maneiatzen duen jendearekin harremanetan sartzeko. Hor ikusten du dirua modu erraz batean egiteko era bat, eta horretarako estrategia bat garatzen du». Gutxinaka, «espiral» batean harrapatuta topatuko du bere burua, ekintza kriminaletan nahasita ikusi arte.

Eta hor agertuko litzateke liburuaren «premisa nagusia», galdera forman: «Zer gertatuko litzateke nire bizitzako azken eguna aldez aurretik ikusteko aukera izango banu? Benetan jakin nahiko nuke? Zer modutan baldintzatuko luke horrek nire bizitza momentu horretatik aurrera?». Eta batez ere: posible litzateke amaiera aldatzea? Horri lotuta baitago kontakizuna abiatzen duen gertakaria: erritual baten bitartez, bost hilabete barru gertatuko den erailketa baten berri izango du Escribanok, zeinetan tartean izango den bera ere. Informazio hori irakurleak eta protagonistak izango dute, baina ez liburuan agertuko diren gainontzeko pertsonaiek. «Irakurleak ere badaki Escribanoren patua zein den, eta horrekin jokatzea bilatu dut».

Baina izango du bilakaerarik pertsonaiak, eta, hasieran harekin «enpatizatzea» zaila izango bada ere, haren jokaeren arrazoiak nondik etor daitezkeen ikusten joango da irakurlea. Iñaki Aldekoa editorearen esanetan, azkenean bera ere «sistema baten biktima» delako; «goikoak berarekin horrela portatzen dira, eta berak ere hori egiten du. Buelta emango dio gero, ordea».

Gidoigintzako eskarmentua

Lo-suman egon zen gau batean agertu zitzaion liburuaren «lehen pindarra» Rikeri; orduan heldu zitzaizkion lehen pertsonaiak, paisaiak... Duela hamar urte izan zen hori, eta ia hamarraldi bat hartu du horri guztiari behar zuen forma emateko.

Gidoiak idatzi izan ditu aurretik, baina liburu bat idaztea oso bestelako langintza dela dio. «Gidoi bat idazten duzunean, ahalik eta gehien esaten saiatu behar duzu ahalik eta hitz gutxienak erabiliz; gero hor dago kamera. Baina hemen guzti-guztia paper gainean jarrita utzi behar da». Aldekoaren arabera, ordea, kutsu zinematografikoa du eleberriak. Zientzia fikzioaren ukituak, maitasun kontuak, thrillerren erritmoa eta beste ere baliatu ditu egileak, eta mezu aipagarri bat utzi, editorearen ustetan: «Ustez arrakasta izateko erakutsi diguten bidea desikasiko du protagonistak».]]>
<![CDATA[Ipuin eta poema «modernoak» bildu ditu bi antologiatan Alai editorialak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1871/034/001/2020-07-02/ipuin_eta_poema_modernoak_bildu_ditu_bi_antologiatan_alai_editorialak.htm Thu, 02 Jul 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1871/034/001/2020-07-02/ipuin_eta_poema_modernoak_bildu_ditu_bi_antologiatan_alai_editorialak.htm Hautak sail berria: Eskuko ekipajea. Euskal ipuin modernoen antologia (1963-2018), Egañak atondua; eta Bideko hitza. Euskal poema modernoen antologia (1951-2019), Olasagarrek osatu duen bilduma.

Erdozainengandik jaso zuen enkargua, eta Egañak azaldu du «memoria ariketa bat» egitea izan dela, «itzulera bat irakurle bezala». Gogora ekarri du bildumaren definizioan ageri den hitz bat kanona dela, eta aitortu du horrek «galderak eta kontraesanak» sortzen dizkiola. «Azken urteetan asko eztabaidatu da kanonaren inguruan; badakigulako kontestu ideologiko jakinetan sortua dela, jende jakin batek sortua, eta abar. Baina galdera sortzen zait, baita ere, zenbateraino uko egin diezaiokegun kanonari». Erdibideko jarrera proposatu du berak: «Iruditzen zait neurri batean ez geniokeela uko egin behar kanonaren ideiari, baina etengabe jarri beharko genukeela zalantzan, eta zirrikituak bilatu».

Harkaitz Canoren aipu batetik hartu du antologiarako izena Egañak. Hala zioen Canok: «Nobelagileari maleta bat egiteko esan eta mudantza bat antolatuko dizu. Ipuingileak ez: behar duen doia baino ez du honek maletan sartuko». Definizio horri, «ipuinaren intentsitate eta trinkotasunari» erantzuten dioten istorioak bildu ditu berak. Gustu pertsonalei segituta, baina harantzago joatera ere behartuz bere burua, «saiatzeko eskaintzen urte hauetan guztietan argitaratu diren ipuinen artetik esanguratsuak direnak». Alde horretatik, kanonean sartu izan diren narraziorik bada liburuan, baina hortik kanpo geratu izan diren ahotsak ekartzen ere saiatu da kritikaria. «Oreka bat bilatzea» izan du argitalpena ontzerakoan «obsesioetako bat»; hamarkada, idazle belaunaldi, jatorri, genero, gai eta estiloen arteko oreka. Jon Miranderen salbuespenarekin, liburuetan argitaratu izan diren ipuinak biltzea erabaki du, eta idazle bakoitzaren kontakizun bakarra hautatzea.

Oreka bilatzearekin batera izan duen beste kezka bat liburua «biltegi huts» ez bihurtzea izan da. Hots, liburu gisa, osotasunean ere irakurgarria izan zedila. Lau ataletan antolatu ditu hala ipuinak; Larruak, Bizitzak, Begiak eta Piztiak gaien bueltan, eta ordena kronologikotik at. Nahasian datoz, bada, Rozasen, Montoiaren, Izagirreren, Lizarralderen, Mintegiren, Lukuren, Rodriguezen, Miranderen eta besteen narrazioak, haien arteko «elkarrizketak» ere proposatuz.

Zoru bat konpartitzea

Beste puntu bat nabarmendu du Olasagarrek berak apailatutako poema antologia aurkeztean. Poetak bainoago, berak poemak bilatu dituela nabarmendu du, eta poemen artean, «poema argien, ulerterrazen» atzetik aritu dela, betiere ikasleak gogoan hartuta. «Poemak transmititzen errazak izatea izan da nire helburu nagusia. Irakur zitzatela pare bat, ulertu, gozatu, eta, ahal bada, jaso zezatela zerbait hortik».

Poeten adinaren eta poemen argitaratze urtearen arabera osatutako ordena batean antolatu ditu olerkiak liburuan. Eta, Egañaren kasuan ez bezala, badira errepikatuta datozen sinadurak: Mirande, Aresti, Lekuona, Gandiaga, Lete, Artze, Atxaga, Sarrionandia, Otamendi, Igerabide, Borda, Anselmi, Iturbide, Markuleta, Suarez, Esteban, Astiz, Erro, Gerediaga, Uribe, Bilbao, Txibite eta gehiago. «Falta dira kanonean dauden zenbait egile, baina ez zuten betetzen nire irizpide nagusia: poema iristerrazak izatearena».

Duela hiru urte BERRIAn argitaratu zen artikulu bat ere ekarri du gogora Olasagarrek, eta liburuko hitzaurrean ere jaso du haren aipamena: Rikardo Arregik idatzitako Plazent eta atsegin, egunkari honetako kultura orrietan plazaratu zena, Hirudia atalean. Egilearen arabera, soka ekarri zuten Arregik han esandakoek, eta eztabaidaren fokupera heldu ziren kanonaren ahulezia, euskal literaturaren ezagutza eskasa, gazteen irakurzaletasun urria, testuak ulertzeko zailtasun orokorra eta beste. Horiei heltzeko zeharkako deia egiteko baliatu du Olasagarrek argitalpena. «Rikardok esaten zuen testuak eta irakurketak konpartitu badituzu, neurri batean zoru bat konpartitu duzula, eta horrek komunitate zentzua ekartzen duela». Guztiz bat agertu, eta hor kokatu du Bidearen hitza.]]>
<![CDATA[Oroimena, fikzio bidaia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1968/032/001/2020-07-01/oroimena_fikzio_bidaia.htm Wed, 01 Jul 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1968/032/001/2020-07-01/oroimena_fikzio_bidaia.htm VHS. Eleberria da, baina ez da eleberriaren genero markak zurrun betetzen dituen lan bat; misterioa du hari eroale, baina ez ditu misteriozko liburuen ohiko ezaugarri guztiak ere bere; eta hala lana aurkezteko erabili dituen hitz ia guztiekin, bai baina ez batean. Idatzita ekarritako lerroetara itzuliz berriz: «Ez dakit nola aurkeztu liburu hau, eta okerrena da hori idazteak sekulako poza ematen didala: sekulako subidoia da hori sentitzea liburu bati buruz».

Susak argitaratu du, eta hango editore Leire Lopezek gogora ekarri du noiz izan zen nobelari izena zor dion VHS zintaren amaiera: 2015ean eten zuten horien ekoizpena, DVDak aurrea hartu zienean. Kasik hamabost urte lehenago hil zen VHS nobelako pertsonaietako bat: Victor, Sevillako (Espainia) aktorea eta pailazoz jantzita hil zena auto istripu batean, Madrilen, sudur gorria oraindik soinean zuela. Inor ez zen joan haren hiletara. Eta, ia hogei urte geroago, haren lagun ohi bat hasiko da haren arrastoaren atzetik: Ilehoria. Jakin, ez daki aipatutakoa baino askoz gehiago adiskide ohiaren heriotzaren inguruan, baina, Lopezen esanetan, «mudantzetan VHS zaharrak agertzen diren moduan», berari ere Victorren heriotzaren gaineko galderak agertuko zaizkio aldiro. «Zergatik hil zen? Nork hil zuen inork hil ez zuena? Galdera absurdoa dirudi bigarrenak, baina lagunen heriotzek horrelakoak sor ditzakete, bereziki lagun horiek gazte hil zirenean, edo heriotza ustekabekoa denean».

Detektibe «emozional» batengana joko du Ilehoriak heriotzaren ingurukoak argitzen laguntzeko, eta, beraz, iraganera itzultzeko. Iragan hartan ezagutu zuen Victor, eta akorduen bidetik baino ezingo da heldu harengana. 23 urte lehenago Andaluziara egindako «bidaia iniziatikoa» oroituko du, poeta eta antzerkigile hasiberri zirenekoa. Sevillako lagunekin jardun artistikoaz ariko dira, eta VHS zintek gordeko dituzte orduko hizketaldiak. Errepide gaineko joan-etorri horiek road movie baten tankeran agertuko dira eleberrian, baina, autoz egindakoaz gain, beste bi road movie ere badira kontakizunean, Lopezen arabera: sasoi bateko gorputzera egindakoa lehena, eta nork bere iraganera egindakoa bestea. «Memoriaren hutsuneek eta eraikuntzek zeharkatzen dute liburua».

«Bizitzaren antza»

Eta horregatik partekatu du gogoeta Guillanek: «Zer da oroitzea, ez bada iragana berridaztea? Gure buruarentzat eta ingurukoentzat denbora pasatu ahala editatuz goazen fikzioa idaztea eta berridaztea da». Zer hartzen den errealitatetzat, zer izan den haren gainean gerora sortua. «Errealitatea istorioz beterik dago, baina istorio bakar bat ez da ematen errealki liburuetatik edo pantailetatik iristen zaigun antolamendu ederrean». Badu istorio bat ardatzean VHS-k, badu hari bat, baina, egilearen esanetan, «bizitzak bezala» egiten du aurrera istorioak, «aldeetara zabalduz». Kontakizunak «bizitzaren antza» izan zezan ahalegindu da. «Ez dago modurik iragana osotasunean berreraikitzeko. Baina iraganean ezkutuan geratu dena azaleratzeak orainaldian daudenen bizitzak aktibatzen ditu, etorkizunerako oroitzapen berriak sortuz».

Liburuaren kontrazala irakurtzean «misteriozko nobela bat» idatzi duela esan zion lagun batek Guillani. «Esanez bezala: 'Azkenean, zerbait normala'». Eta bai, nobela definitzeko «etiketa» gakoetako bat misterioa dela aitortu du idazleak, baina luzatu du zerrenda: «Literarioki transgeneroa», «adiskidetasuna», «bidaia iniziatikoak», «umorea», «absurdoa», «mosaikoa», «memoria historikoaren dimentsio intimoa», eta beste.

Ahots, tonu eta askotariko formak landu ditu atal bakoitzean, denak istorio bakar baten zerbitzuan jarrita. «Errealitatearen kontakizuna gorputz ezberdinetan sakabanatutako istorio bat delako, bizitzan bezala, hala liburu honetan ere». Funtsean, lagunez eta memoria partekatuaz aritzean, «betiko ametsak galtzean» norbere baitan topatzen den «pertsona berriari buruz» ari da VHS, egilearen beraren hitzetan.

Idoia Beratarbidek egin du liburuaren azala, eta literaturaren definizio posible bat emanez itxi du Guillanek: «Norberaren gorputzaren antza duen denboraren makina bat».]]>
<![CDATA[Pello Leiñenak hartu du Eresbileko zuzendaritza, Jon Baguesen ondotik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2020-06-26/pello_leienak_hartu_du_eresbileko_zuzendaritza_jon_baguesen_ondotik.htm Fri, 26 Jun 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2020-06-26/pello_leienak_hartu_du_eresbileko_zuzendaritza_jon_baguesen_ondotik.htm
Lasai doala aipatu du Baguesek, elkartea «esku profesionaletan» utzita. Agur hitzak baino gehiago, esker hitzak izan ditu hark ere, «euskal musikaren ondarea hedatzen laguntzeko» ondoan izan dituzten erakunde zein askotariko elkarte eta norbanakoentzat.

1991tik Eresbileko kide

Duela 29 urte hasi zen Leiñena Eresbilen lanean, musika artxiboko teknikari moduan. Zuzendari kargura helduta,helburu nagusitzat digitalizazioa eta Musikaste aipatu ditu, euskal musikaren artxiboa osatuz joateaz gain, hura ezagutarazten jarraitzeko. Eresbilen bildumaren «balioa nabarmentzeko» lan egiteko asmoa agertu du, baita musika artxiboen zein dokumentuen kudeaketa sistemetan izandako «aldaketa sakonei» heltzekoa ere. «Memoria digital garrantzitsu bat sortzea ahalbidetuko du horrek, helburu izango duena gure egungo eta iraganeko errealitate musikala ezagutzea eta zabaltzea».]]>
<![CDATA[Pello Leiñena izango da Eresbileko zuzendari berria]]> https://www.berria.eus/albisteak/183368/pello_leinena_izango_da_eresbileko_zuzendari_berria.htm Thu, 25 Jun 2020 19:11:36 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/183368/pello_leinena_izango_da_eresbileko_zuzendari_berria.htm Duela 29 urte hasi zen Leiñena Eresbilen lanean, musika artxiboko teknikari moduan. Zuzendari kargura helduta, erronka nagusitzat digitalizazioa eta Musikaste aipatu ditu, euskal musikaren artxiboa osatzen joateaz gain, hura ezagutarazten jarraitzeko. Eresbilen bildumaren «balioa nabarmentzeko» lan egiteko asmoa agertu du, baita musika artxiboen zein dokumentuen kudeaketa sistemetan izandako «aldaketa sakonei» heltzekoa ere. «Memoria digital garrantzitsu bat sortzea ahalbidetuko du horrek, helburu izango duena gure egungo eta iraganeko errealitate musikala eza]]> <![CDATA[Kultur sektorea laguntzeko neurri sorta berria eman du Jaurlaritzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/024/001/2020-06-25/kultur_sektorea_laguntzeko_neurri_sorta_berria_eman_du_jaurlaritzak.htm Thu, 25 Jun 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/024/001/2020-06-25/kultur_sektorea_laguntzeko_neurri_sorta_berria_eman_du_jaurlaritzak.htm
Lehen ardatza kulturako enpresa txikiei dagokie, hots, hamar langile baino gutxiago eta urteko fakturazioa bi milioi eurotik beherakoa dutenei. Bi milioi euro gorde dituzte alor horretarako, eta eskatzaile bakoitzak 10.000 euro jaso ahalko ditu gehienez, enpresaren gastu finkoei eta egiturazkoei aurre egiteko. Pertsonaleko gastuak ez dira sartuko hor; bai, ordea, hauek: lantokiaren alokairua, garraio ibilgailuen eta material teknikoaren alokairua, hornidura (ura, telefonoa, Internet...), eta beste gastu batzuetatik sortutako interesak (lantokia erosteko hipoteka maileguen kuotak eta udal zergak, besteak beste).

Baldintza bi bete beharko dituzte laguntza eskatu nahi duten enpresek: batetik, frogatu beharko dute beren jarduera bertan behera geratu dela osasun larrialdiaren ondorioz, eta sarrerak gutxienez %75 murriztu zaizkiela aurreko urteko fakturazioaren aldean; eta, bestetik, erakutsi beharko dute kulturari lotutako jardueretatik eskuratzen dutela fakturazioaren %70 gutxienez.

Bost alor jakini bultzada

Joxean Muñoz Kultura sailburuordeak aletu du laguntza sorta berriaren bigarren ardatza. Bost ildoz osatu dute, eta, bakoitzak bere alorrari erantzun nahi badio ere, bostak kontsideratzean hiru helburu izan dituzte gogoan, Muñozen arabera: laguntzak ahal den azkarrena iritsaraztea, ahalik eta esku gehienetara banatzea, eta sektoreko beste elkarte eta erakundeekin lankidetza bermatzea. «Jaurlaritzak asumitzen du inbertsio publikoa egin behar dela kulturaren alorrean ere; aktibitatearen eragile izan behar dugu orain, sortzaileek lana izan dezaten», aipatu du Muñozek.

645.000 euro banatuko dira, bada, bost alorren artean. Liburugintzaren kasuan, 100.000 euro bideratuko dituzte liburuak erostera. Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako liburutegi publikoei egin zaie deialdia, eta baldintzen artean daude bertako liburu dendetan erostea eta gutxienez %30 euskarazko lanak izatea. Liburutegietako funtsa «aberasteaz» gainera, editorialen fakturazioan eta liburu dendenean eragin nahi dute horrela.

Ilustrazioaren alorrean, hogei irudigileri bina marrazki egiteko eskatu die Jaurlaritzak, itxialdia gaitzat hartuta. Liburu batean bilduko dituzte guztiak, eta, azken hiletan gertatutakoaren testigantza izateaz gainera, «gaurko euskal irudigintzaren katalogotzat» ere baliatu ahal izango dela nabarmendu du sailburuordeak. Euskal Irudigileen Elkartearekin eta Etxepare Institutuarekin ari dira elkarlanean, eta argitalpena lau hizkuntzatan emango dute gero.

Zinema ekoizpena da laguntza jasoko duen beste alorretako bat. Film laburren aldeko apustua egin dute, denbora gutxiago behar dutelako, eta filmatzeko baldintzak «kontrolatzen errazagoak» direlako egungo egoeran. «Bermatu nahi dugu, halaber, guztiek jasoko dutela ordainsaria: gidoilari, teknikari, aktore... Film laburrak grinagatik edo bide profesionala urratzeagatik egiten dira askotan, baina hemen baldintza moduan jarri dugu mundu guztiak kobratzea». Zineuskadirekin, Zinebirekin, Donostiako Zinemaldiarekin eta EITBrekin jardun dute, eta azken horrek beste 100.000 euro jarriko ditu egindako filmak erosi eta banatzeko.

Arte plastikoen alorrera eta katalogazio-digitalizazioarenera ere helduko da bultzada. Lehenari dagokionez, Gasteizko Artium museoak, Bilboko Arte Ederren Museoak eta Donostiako Tabakalerak komisio bat osatuko dute obrak erosteko. 150.000 euro izango dituzte horretarako. Muñoz: «Urrats bat esan nahi du museoen arteko kolaborazioan: ondarea guztiona izango da, eta ez museo batena». Erositako lanak Jaurlaritzaren eskuetara igaroko dira, eta Artiumek hartuko ditu bere egoitzan. «Apustua egiten dugu Artium izan dadin arte garaikidearen Euskadiko museo nagusia».

Eta azken ildoa, berrikuntza eta digitalizazioarena. Jaurlaritzak 50.000 euro inbertituko ditu Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan argitaratutako diskoen karatulak katalogatu, digitalizatu eta aztertzeko. Eresbil Musikaren Euskal Artxiboarekin ariko dira, eta katalogazioan zein digitalizazioan diharduten enpresen jarduera sustatzeko ere balioko du.]]>
<![CDATA[Jaurlaritzak kultur sektorearentzako laguntza sorta berria aurkeztu du]]> https://www.berria.eus/albisteak/183309/jaurlaritzak_kultur_sektorearentzako_laguntza_sorta_berria_aurkeztu_du.htm Wed, 24 Jun 2020 09:45:42 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/183309/jaurlaritzak_kultur_sektorearentzako_laguntza_sorta_berria_aurkeztu_du.htm kulturgileentzako larrialdiko diru laguntza plana, eta, geroztik, udalak eta aldundiak euren laguntza planen berri ematen aritu dira; Zupiriaren esanetan, horien "osagarri" da Jaurlaritzaren laguntza sorta berria. "Laguntzarik gabe ahalik eta jende gutxien geratzea da helburua". Lehen ardatza kulturako enpresa txikiei dagokie, hots, hamar langile baino gutxiago eta urteko fakturazioa 2 milioi eurotik beherakoa dutenei. Bi milioi euro gorde dituzte alor horretarako, eta eskatzaile bakoitzak 10.000 euro jaso ahalko ditu gehienez, enpresaren gastu finkoei eta egiturazkoei aurre egiteko. Pertsonaleko gastuak ez dira sartuko hor; bai, ordea, hauek: lantokiaren alokairua, garraio ibilgailuen eta material teknikoaren alokairua, hornidura (ura, telefonoa, Internet...), eta beste gastu batzuetatik sortutako interesak (lantokia erosteko hipoteka maileguen kuotak eta udal zergak, besteak beste). Baldintza bi bete beharko dituzte laguntza eskatu nahi duten enpresek: batetik, frogatu beharko dute beren jarduera bertan behera geratu dela osasun larrialdiaren ondorioz, eta sarrerak gutxienez %75 murriztu zaizkiela aurreko urteko fakturazioaren aldean; eta, bestetik, erakutsi beharko dute kulturari lotutako jardueretatik eskuratzen dutela fakturazioaren %70 gutxienez. Bost alor jakini bultzada Joxean Muñoz Kultura sailburuordeak aletu du laguntza sorta berriaren bigarren ardatza. Bost ildoz osatu dute, eta, bakoitzak bere alorrari erantzun nahi badio ere, bostak kontsideratzean hiru helburu izan dituzte gogoan, Muñozen arabera: laguntzak ahal den azkarrena iritsaraztea, ahalik eta esku gehienetara banatzea, eta sektoreko beste elkarte eta erakundeekin lankidetza bermatzea. "Jaurlaritzak asumitzen du inbertsio publikoa egin behar dela kulturaren alorrean ere; aktibitatearen eragile izan behar dugu orain, sortzaileek lana izan dezaten", aipatu du Muñozek. 645.000 euro banatuko dira, bada, bost alorren artean. Liburugintzaren kasuan, 100.000 euro bideratuko dituzte liburuak erostera. Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako liburutegi publikoei egin zaie deialdia, eta baldintzen artean daude bertako liburu dendetan erostea eta gutxienez %30 euskarazko lanak izatea. Liburutegietako funtsa "aberasteaz" gainera, editorialen fakturazioan eta liburu dendenean eragin nahi dute horrela. Ilustrazioaren alorrean, hogei irudigileri bina marrazki egiteko eskatu die Jaurlaritzak, itxialdia gaitzat hartuta. Liburu batean bilduko dituzte guztiak, eta, azken hiletan gertatutakoren testigantza izateaz gainera, "gaurko euskal irudigintzaren katalogotzat" ere baliatu ahal izango dela nabarmendu du sailburuordeak. Euskal Irudigileen Elkartearekin eta Etxepare Institutuarekin ari dira elkarlanean, eta argitalpena lau hizkuntzatan emango dute gero. Zinema ekoizpena da laguntza jasoko duen beste alorretako bat. Film laburren aldeko apustua egin dute, denbora gutxiago behar dutelako, eta filmatzeko baldintzak "kontrolatzen errazagoak" direlako egungo egoeran. "Bermatu nahi dugu, halaber, guztiek jasoko dutela ordainsaria: gidoilari, teknikari, aktore... Film laburrak grinagatik edo bide profesionala urratzeagatik egiten dira askotan, baina hemen baldintza moduan jarri dugu mundu guztiak kobratzea". Zineuskadirekin, Zinebirekin, Donostiako Zinemaldiarekin eta EITBrekin jardun dute, eta azken horrek beste 100.000 euro jarriko ditu egindako filmak erosi eta banatzeko. Obren erosketa eta digitalizazioa Arte plastikoen alorrera eta katalogazio-digitalizazioarenera ere helduko dira Jaurlaritzaren laguntza berriak. Lehenari dagokionez, Gasteizko Artium museoak, Bilboko Arte Ederren Museoak eta Donostiako Tabakalerak komisio bat osatuko dute obra berriak erosteko. 150.000 euro izango dituzte horretarako. Muñoz: "Deialdi ezohikoa da; modu kolaboratibo batean sortuko da bilduma partekatu bat. Urrats bat esan nahi du museoen arteko kolaborazioan: ondarea guztiona izango da, eta ez museo batena". Erositako lanak Jaurlaritzaren eskuetara igaroko dira, eta Artiumek hartuko ditu bere egoitzan. "Apustua egiten dugu Artium izan dadin arte garaikidearen Euskadiko museo nagusia", erantsi du. Eta azken ildoa, berrikuntza eta digitalizazioarena. Jaurlaritzak 50.000 euro inbertituko ditu Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan argitaratutako diskoen karatulak katalogatu, digitalizatu eta aztertzeko. Eresbil Musikaren Euskal Artxiboarekin ariko dira, eta, era berean, katalogazioan eta digitalizazioan diharduten enpresen jarduera sustatzeko ere balioko du. Bilboko Udalaren kultur poltsa COVID-19aren krisiak sortutako ondorioak arindu nahian, Bilboko Udalak kultur proiektuen poltsa bat sortu du, 211.145 eurokoa. Hiriko kultur jarduera sustatzea du xede, eta edozein adierazpidetako lanak aurkeztu ahal izango dira, uztailaren 30era bitartean. Gehienez hogei proiektu babestea da asmoa. Bilbo Aurrera planaren barruan aurkeztu dute egitasmoa, zeinak 11,4 milioi ipini dituen ekonomiaren eta enpleguaren alorrean, 2,2 milioi gizarte kohesioko jardueretan, eta 1,2 milioi kulturaren sektorean. ]]> <![CDATA[Jose Mari Zabalak hartu du 'Museo bikoitza' programaren lekukoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/024/001/2020-06-24/jose_mari_zabalak_hartu_du_museo_bikoitza_programaren_lekukoa.htm Wed, 24 Jun 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/024/001/2020-06-24/jose_mari_zabalak_hartu_du_museo_bikoitza_programaren_lekukoa.htm
Museo bikoitza programan parte hartu duten artista guztiek hautatu behar izan dute euren ondorengoa. Manerosen kasuan, erabakiak «dimentsio pertsonala» hartu du artistarentzat. Kalifornian (AEB) garatu du bere ibilbide artistikoaren parte handi bat, eta hango erreferentzia eta testuinguru artistikoekiko lotura bat ikusten du Zabalaren lanean: «Soinu esperimentalari egindako ekarpenak, filmek eta bideo lanek euskal eta estatubatuar testuinguruak lotzen dituzte. [Zabalak] Erabili zituen lengoaia eta jarrera estetikoek garai bereko arte kontzeptualeko praktikak dituzte AEBetan; Martha Roseler eta John Baldessariren bideoak datozkit gogora, batzuk aipatzearren». Praktika horiek bere lanean eragin handia izan dutela aitortu zuen Manerosek. Baina, horrekin batera, dimentsio pertsonalaz aritzean beste elementu bat ere izan zuen gogoan «Zabala 1960ko, 1970eko eta 1980ko hamarkadetako euskal kulturaren susperraldiaren partaide eta lekuko izan zen, Euskal Herriko nire haurtzaroarekin eta pertsona bezala definitu ninduen aldiarekin bat egiten du».

Iazko irailean jaso zuen Manerosek Museo bikoitza-n parte hartzeko gonbidapena, eta ordu hartan museo eta bere bilduma «oroitzapen urruntzat» zituela azaldu zuen. Zabalaren kasuan, ordea, kontrakoa gertatzen dela iruditzen zaio: «Euskal irudi etnografikoekin lan asko egin du, eta San Telmoko bildumako objektu espezifikoak ere erabili ditu». Horien artean, Argia dantza taldearentzat diseinatu zuen posterra ekarri zuen gogora, museoko hilobi oihal batetik abiatuta osatu zuena 1969an. Maneros: «Uste dut oso itxaropentsua dela testuinguru hori berriro bisitatzea eta bere egungo begirada aplikatzea».

Zabalak 2008an Argia aldizkarian esandako hitz batzuk ere berreskuratu ditu Manerosek, artistaren izena hautatzean «erabakigarriak» izan zaizkionak: «Arte produkzioan independentzia behar da, eta ez artista gazteek soilik, baita neronek ere. Hori da nire betiko ametsa, neure buruaren jabe izatea. Inori azalpenik eman behar ez izatea. Hortik sor liteke astinaldia. Mendekotasunik gabeko sorkuntza behar da».

«Begirada bat eta esku bat»

Hainbat formatu artistiko landu ditu Zabalak sei hamarkadatik gorako ibilbidean, pintura, argazkia, bideoa zein soinu ekoizpena. Hasi, soinuaren bitartez hasi zen sentsibilitate artistikoa garatzen, eta Mikel Laboaren gertuan eta Ez Dok Amairu taldean aritzera eraman zuen jardun hark, Manerosek aipatutako urteetan. Irudira hurbildu zen gero, esperimentazioaren ildotik, bideora zein zinemara —Axut filma eman zuen estreinakoz 1975ean—, eta ekarpen nabarmena egin du ikonografiaren alorrean ere.

«Leku hau ezagutu dut», hasi zuen memoria ariketa Zabalak, museoaren klaustrotik. «Leku goxo bat zen, leku hurbil bat, leku atsegina. Hona etortzen ginen zerbait intimoaren bila, zerbait lasaia. Amets egiteko leku bat zen». Gaztaroan ezagutu zuen sasoitik hona, museoa aldatuta sumatzen duela dio, «beste garrantzi bat» eta «beste helburu batzuk» hartu dituela bere gain. Hala ere, berriz «jende arruntarengana» gerturatu nahian dabilela ere aipatu zuen, eta hor kokatu bere egiteko berria museoaren testuinguruan. «Aukera izugarri handia dago museoaren funtsetan gordeta; begirada bat eta esku bat behar dute bakarrik berriz bizitzara ekartzeko. Eta, ulertu dudanez, hori da Museo bikoitza-ren asmoa».

Susana Soto San Telmoko zuzendariak esker bereziak eman zizkien orain arte proiektuan parte hartu duten lau artistei, euren «profesionaltasunagatik». Aranberri Manerosekin aritu den bezala, Maneros ariko da orain Zabalaren lana koordinatzen. Modu paraleloan, azken urtean garatzen aritu den lana amaitzen emango ditu datozen hilabeteak, eta udazkenean aurkeztuko du emaitza. Lanean segitzen du bitartean: «Oraintxe bertan bideo batzuk grabatzen ari naiz, baina pista gehiegi ematea ez da komeni. Instalazio bat egongo da. Fragmentazioa».]]>
<![CDATA[Eraldatzeko eramanak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/025/001/2020-06-24/eraldatzeko_eramanak.htm Wed, 24 Jun 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/025/001/2020-06-24/eraldatzeko_eramanak.htm Menditik jaitsi ginen (Gaztelupeko Hotsak) lan berrian.

Hamar kanturekin ondu du diskoa: zazpi aurreko lau lanetatik hartu ditu —Argi izpi bat (2002), Smog (2004), Unibertsoa gu (2008) eta Mara mara (2011) —, eta hiru pieza berrirekin osatu: Arin arin, Amaiera eta Meatzariena. Dena den, «abesti zaharren bilduma» modura definitu du lana , luzez berekin eraman dituen kantuei «beste aukera bat» emateko baliatu baitu. «Beti egon dira nire buruan; hori islatu nahi nuen».

Gaztetako esperientzia bat oso bizi izan du proiektuan, musikari bidearen hasieran kokatzen duena. 1990eko urteak ziren, 19 urte zituen eta New Yorkera joan zen eskusoinua hartuta, «abentura bila». Orduan konposatu zuen, esaterako, disko berrian berreskuratu duen Ilargia gorri kantua. «Parke batean sortu nuen. Batzuk xakean zebiltzan, besteak bueltak ematen, bazkariari itxaroten... eta orduan konposatu nuen. Orain pianoarekin jotzen dut, baina trikitiarekin sortu nuen, hori zen eskura nuen instrumentua». Sasoi hartan idatzitako kantu gehiago ere biltzen ditu diskoak, instrumentu denda batean idatzitakoak batzuk: «Denda berezia zen. Takila batzuk zituen sarreran; trikitia eta motxila han utzi, eta hiru-lau ordu igarotzen nituen pianorako abestiak jotzen. Bazekiten zer egiten zuten».

New Yorkeko bizipen haiek itzuleran hainbat «erabaki gogor» hartzera baldintzatu zutela ikusten du orain Arzuagak. Eta itzultzen da denboraren dikotomiara: «Nire esperientzia da, eta kontuan hartzen dut, baina nire barruan dagoen beste batena ere bada». Edonola ere, Ameriketako hirian «bizitzeko era bat» bereganatu zuela dio: «Eta era horrek garrantzia ematen dio egunerokotasunari eta bizitzan momentu honetan geratzen zaizkidan gauzei, hori da politena».

Sasoi hartan Euskal Herria nola hautematen zuen ere presente dago kantuetan, Arzuagaren esanetan. «Herria nola bizi dudan adierazteko beharra sentitu dut beti; aurretik egon diren mugimendu sozial eta politikoen sentsazioak eta ondotik izango denaren ametsa». Horretarako, herri musika tradizionalaren melodietara jo, eta doinu urbanoagoekin uztartzen ditu, hala eskatzen dionean.

Gaurkotasunaren bultzada

New Yorkeko akorduak, musikari modura emandako aurreneko urteak eta Euskal Herriak pizten dizkion sentsazioak izan daitezke disko berriko kantuen atzean dauden ideia iturri nagusiak. Baina musikaren beraren ardatz artistikoari ere azpimarra jarri dio Arzuagak: «Nire erreferentzia guztiak irabiagailu batean sartu, eta hortik ateratzen dena estilo ariketa bat izaten da».

Oleaga baterian eta Gomez kontrabaxuan, jazzaren hiruko formatu klasikoa baliatu du diskoan. «Rock munduan ere, hirukoteen lanak asko gustatzen zaizkit: Delirium Tremens, The Police... Baina, aparte, jazza uste dut beste estilo guztietatik kanpo dagoela, musika ulertzeko modu bat dakarrela». Eragin zehatzak ere zerrendatu ditu: Keith Jarrett, Bill Frisell, Herbie Hancock, Lou Reed, Neil Young...

Kanta zaharrei egindako moldaketetan zein diskoan sartutako pieza berrietan Arzuagaren «heldutasuna artistikoa» nabari daitekeela diote diskoetxekoek. Baina «heldutasuna», izatekotan, ikasteko prozesu etengabeko bati lotuta ulertzen du musikariak. «Bestela badirudi zerbait intimoa dela, eta niri hori ez zait interesatzen. Interesantea nire abestiek sortzen duten sentimendua da, eta horretan serioa naiz. Nire abestiak iradokizunez josita daude. Proboka dezaket zerbait sentitzea, baina ez zer. Eta horretaz ardura txiki bat hartu ahal izateko ere behar da heldutasuna».

Konfinamendua hasi aurretik hasi ziren diskoa aurkezten, Arzuagaren hitzetan, «inpresio oso ona» bilduz bueltan. ]]>
<![CDATA[Jose Mari Zabalak hartu du ‘Museo bikoitza’ programaren lekukoa]]> https://www.berria.eus/albisteak/183259/jose_mari_zabalak_hartu_du_museo_bikoitza_programaren_lekukoa.htm Tue, 23 Jun 2020 18:08:35 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/183259/jose_mari_zabalak_hartu_du_museo_bikoitza_programaren_lekukoa.htm <![CDATA[Lurralde zati baten polifonia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2020-06-23/lurralde_zati_baten_polifonia.htm Tue, 23 Jun 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2020-06-23/lurralde_zati_baten_polifonia.htm Nik kantatu eta dantza egiten du mendiak eleberriak: istorio bat posible den ikuspuntu guztietatik kontatzeko nahia. Iaz eman zuen katalanez jatorrizko bertsioa, eta Anagrama Eleberri Saria eskuratu zuen harekin; gaztelaniazko itzulpenarekin ere saritu diote lana, eta jaso berri du 2020ko Europako Batasuneko Literatur Saria ere. Joxan Elosegik ekarri du orain euskarara, eta Alberdaniak plazaratu du. Bertako editore Jorge Gimenezek gogora ekarri ditu Solak aurrez jasotako sari sorta eta arte plastikoen eremuan duen jarduna: «Artista erabatekoaren ametsaren atzetik dabil».

Pirinioaurreko eremu bat hautatu du Solak istorioa kokatzeko, «parez pare begiratzeko» eta hura ahal beste ahotsetatik kontatzeko. Atalka joan da gutxi-asko ikuspegiak tartekatzen, eta nahasian eman ditu, beraz, orkatzen, lainoen, pertsonaia mitologikoen, bertako biztanleen eta gehiagoren ikuspegiak, denen protagonismo maila ahal beste berdinduz. «Mundua begiratu nahi nuen ahal beste begiradatatik; lurralde bat ulertu berau osatzen duten geruza, arrasto, istorio guztiak aintzat hartuta, lur beraren gainean pilatu direnak. Eta hor gertakari errealek, historikoek dute garrantzia, baina baita mitologikoaren geruzak ere».

Polifonia lantzearekin bat, ahotsari berari buruzko gogoetari ere heldu dio egileak eleberrian. Nork kontatu ahal izan dituen berari gertatuak eta nork ez. Sorginen kasuan, esate baterako: 300 urte atzera eleberriaren lurraldean bahituak eta erailak izan ziren andre haien ikuspuntua berreskuratzen saiatu da egilea. Garai hartan idatzita gelditu ziren hamaika dokumentu aztertu ditu, baina, han irakurritako den-dena «gizonen esku kolpez idatzita» gelditu denez, bizipen horiek bestela berreskuratzen saiatu da. Eta berdin laminen pareko izaki mitologikoen gainean nondik idatzi den aztertu duenean ere. Alde horretatik, begirada «kritiko eta feminista batetik» idatzitako eleberria dela aipatu du Solak. «Jakitun istorio guztiak norbaitek kontatzen dituela eta norbait hori, badakigu, boterea duena izaten dela. Beraz, hor badira milaka ahots ez zaizkigunak iritsi».

Bizitza errealaren magia

Ahots horien guztien artean, «lur azpiko ibai bat bezala» doa garatuz trama, bi heriotza bortitz jasango dituen familia baten inguruan. «Ez dizuet spoiler-ik egiten esaten badut lehen atalean, lainoetatik idatzita dagoenean, hauek nola deskribatzen duten tximista batekin erail dutela familiako aita. Heriotza hori ikaragarri gogorra izango da familiarentzat, eta, aldi berean, guztiz garrantzirik gabekoa mendiaren parte diren beste guztientzat». Ibaiak emaztearen eta bi seme-alaben atzetik jarraituko du, eta haiek, haztean, beste pertsonaia zentral baten lagun egingo dira: Jaume, eleberriaren azken-azkenetan hartuko duena hitza.

Gimenezek nabarmendu duenez, magia da eleberri guztia inguratzen duen elementu aipagarrienetako bat. Ez genero fantastikoari lotua, ezpada «bizitza erreal eta egunerokoari» lotua dagoen magia. Izenburuak ere horri keinu egin dakiokeela aipatu du editoreak. Eta idazleak osatu: «Izenburuak magiari egiten dio erreferentzia, baina baita literaturari ere, hitzek eta irudimenak duten indarrari. Hori da niretzat literatura: gai izatea paper soilaren gainean eraikitzeko sortu nahi dituzun munduak, pertsonaiak. Eta gero, noski, bestaldean irakurle bat izatea hori dena aktibatuko duena, erreal egingo duena bere irudimenean».

Mendian gertatzen da dena, eta mendia bera era ezohikoan agertu du egileak. «Denak daude irrikan beren istorioa kontatzeko, eta mendia da bakarra zera dioena: 'utzidazue bizitzen, komeni zaizuena nik lo egitea da, hemen duzue nire bizkarra, egin dezakezue etxe bat bertan, baina ez dizue zertan axola behar nire ahotsak, nire ikuspegiak'». Irudiz eman du haren mugimenduen berri, eta poemak eta hizkuntza ezberdinak ere baliatu ditu narrazioa osatzeko, «ahotsak eta mundua pentsatzeko moduak» ikertzeko asmoari lotuta. Itzultzaileak ere narratzeko modu ezberdin horri egin dio azpimarra: «Berezko estilo handiko idazlea da; literatura, bereziki, nola kontatzen den baita».]]>
<![CDATA[«Jazzaldia egin egingo da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/025/001/2020-06-17/jazzaldia_egin_egingo_da.htm Wed, 17 Jun 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/025/001/2020-06-17/jazzaldia_egin_egingo_da.htm
Atzo goizean aurkeztu zuten aurtengo jaialdiaren egitaraua —Joseba Larratxe Josevisky-k egin du kartela—. Bertan izan zen Eneko Goia Donostiako alkatea ere, eta «normaltasunerako bidean» Jazzaldia egin ahal izatearen garrantzia azpimarratu zuen. Hiriko kultur eskaintzari eusteko lanetan aritu direla esan zuen, eta esker bereziak eman zizkion Martinek ere horregatik. Gogora ekarri zuten, halaber, Donostiakoa izan dela uztailerako egitaraua aurkeztu duen lehenengo nazioarteko jaialdia —Euskal Herrian, Gasteizkoa eta Getxokoa (Bizkaia) bertan behera gelditu dira—.

Martinek azaldu zuenez, «maila lokaletik Europakora» osatu dute aurtengo egitaraua, Europa barruko mugak irekiko dituztela ziurtatu denean. Halere, datozen asteetan osatuz joateko asmoa dute. Aurtengo iragarrita zeuden emanaldi batzuk datorren urterako ziurtatu dituztela ere esan zuen Martinek.

Bost egun eta bost gau

Asteazkenez abiatuko da jaialdia, jazzaren artistarik handienetako baten omenaldiarekin: Charlie Parker. Aurten ehun urte dira jaio zela, eta, urteko beste efemeride bat baliatuz, Beethovenen obra interpretatuko du Marco Mezquida pianistak. Hori izango da, hain justu, jaialdiaren azken saioa.

Aurtengo egitaraua ezaugarrituko du hiru kantari portugaldarren presentziak: Lina —Raul Refreerekin batera—, Mariza —Amalia Rodriguesen lana ekarriz— eta Salvador Sobral. Horiekin batera, Anja Lechner biolontxelo jotzailearen eta François Couturier pianistaren emanaldia ere nabarmendu zuen Martinek, «aurtengo sorpresetako bat» izan daitekeelakoan.

Trinitate plaza izango da oraindik kontzertuen agertoki nagusia, eta han arituko dira, besteak beste, Chano Dominguez, Oreka TX, Michel Portal, Mariza, Marco Mezquida eta Rymden taldea. San Telmo Museoko Klaustroak, berriz, piano hutsezko hiru kontzertu hartuko ditu: Bojan Z, Paul San Martin eta Mikel Azpiroz.

Sarrerak ostegunetik aurrera jarriko dituzte salgai. Trinitate plazako kontzertuen kasuan, lau edo sei lagunentzako abonamenduak salduko dituzte uztailaren 1era bitartean, eta biharamunetik aurrera eskuratu ahalko dira sarrera solteak. Legeak ezarritako gehienezko eserlekuak eskainiko dituzte, eta zenbakituak izango dira lau eremuetan.

Jazzaldia sariari dagokionez, egitarauan ageri direnen arteko batek jasoko duela aipatu du Martinek: «Lauren artean gabiltza».]]>
<![CDATA[Gerraren gris artean ernatzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/026/001/2020-06-17/gerraren_gris_artean_ernatzea.htm Wed, 17 Jun 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/026/001/2020-06-17/gerraren_gris_artean_ernatzea.htm Haize-lekuak.

Aurrez hainbat literatur lehiaketa irabazi eta zenbait aldizkaritan ipuinak argitaratu ditu, baina Telleriak hauxe du lehen liburua eta idatzi duen lehen eleberria. «Heziketa sentimental baten kronika» gisara definitu du editoreak, eta aitortu Natalia Ginzburg «handiaren» oihartzuna izan duela presente lan honen edizioari ekin zionetik. «Ginzburgen obra guztian dago etxeko hizkeraren eraikuntzari buruzko gogoeta, eta Telleriaren estiloak hori ekarri zidan gogora hasieratik; hain zuzen ere, dramatismorik gabe baina modu erabat eraginkorrean kontatzeko joeragatik».

Bergarako Idazle Eskolan graduondokoa egin zuen Telleriak duela pare bat urte, eta, azaldu duenez, han bidali zizkioten memoria ariketei lotuta heldu da halako istorio bat idaztera. «Gure aurrekoen anekdotetatik abiatuta ariketa batzuk egin behar genituen. Asko disfrutatu nuen gertuko istorio horiek jasotzen eta eraldatzen; konturatu nintzen inguruan baditugula istorio zirraragarriak eta kontalari onak, eta horiek ere merezi dutela». 95 urteko amona izan du hizketalagun nabarmena bidean. «Askotan ahaztu egiten zaigu gure helduak ere gazte izan direla, eta euren bizipenak izan dituztela, gogorrak gainera; gerra, adibidez».

Baina ez da 36ko gerrari buruzko eleberri bat. Egileak argi utzi du helburua ez dela izan hor arakatzea, testuinguru horretan herrian geratzea eta kolpetik instalatutako errealitate berria «sukaldetik» begiratzea egokitu zitzaienen ikuspegira hurbiltzea baizik. Eta, zehatzago, Mikelaren esperientzian zentratzea.

Pertsonaia ezaugarritzen duten elementuen artean dago aita umetan galdu izana. Erabat baldintzatuko du horrek familiaren bizitza, eta amak eguneroko mahaian aho bat arintzeagatik bidaliko du Altsasura Mikela, nerabezaroan sartzear dagoena, aurretik alaba zaharragoekin egin bezala. Bestelako giro batean, familia dirudun baten bueltan, baina emakume artean segituko du Altsasura heltzean. «Etxean beste neskame batekin egongo da, eskolako kideak neskak izango ditu... Inguruko etxeetan senarrak eta semeak faltako dira, eta oso egoera gogorrak biziko dituzte askok. Etengabe agertzen da emakumeek nola eraman zuten gerra».

Paisaia linguistiko berri bat

Reparaztarren etxean hasiko da zerbitzari lanetan Mikela, eta, Gimenezek adierazi duenez, erregimen frankistaren sinbolotzat har daiteke hura, genero ikuspegitik begiratuta batik bat. Telleria: «Gerraz asko hitz egingo ez duen familia bat da, agian ongi atera direlako. Ematen du etxea eramaten duena doña Nieves dela; gero, ordea, ikusiko dugu etxeari izena ematen diona senar ohia dela, etxeari ospea eman diona bere suhia... Etxe horretan ere benetan agintea dutenak gizonezkoak dira; erregimenaren isla, bai».

Estilo aldetik, «erraztasun dotoretu» batez idatzi izana aitortu dio editoreak Telleriari. Baita euskararen trataeran asmatu izana ere. Hizkuntza bera ardatzetako bat bihurtuko baita Mikelaren heziketan; inguru guztiz euskaldun batean bizi eta gaztelania apenas jakinda, bigarren hori «erabateko nagusitasunez» agertuko zaio eremu berrian, eta berea ez bezalako euskalkiekin topo egitea ere harriduraz biziko du. «Hizkera oso garrantzitsua iruditzen zitzaidan sinesgarritasuna ez galtzeko. Amonarekin izan ditudan saioetan helburua ere izan da bere hiztegia, esapideak... jasotzea. Konparazioan, konturatzen naiz ikaragarri jolasten dutela eurek hizkuntzarekin; beste paisaia linguistiko bat daukagu guk». Eta Mikelak izango ditu era guztietako esperientziak hizkuntzari lotuta: «Euskaraz egiteagatik zigortuko dute, baina konplizitatea ere erakutsiko diote euskaraz hitz egiten duelako».

Konfinamendua arintzen hasi denetik aurrez aurre egin den lehen liburu aurkezpena izan da Telleriarena, Donostiako Udal liburutegiko sotoan.]]>
<![CDATA[«Jazzaldia egin egingo da, hori da notizia»]]> https://www.berria.eus/albisteak/182912/laquojazzaldia_egin_egingo_da_hori_da_notiziaraquo.htm Tue, 16 Jun 2020 17:49:03 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/182912/laquojazzaldia_egin_egingo_da_hori_da_notiziaraquo.htm Egitaraua osoa jaialdiaren webgunean dago kontsultagai. Sarrerak, berriz, ostegunetik aurrera jarriko dituzte salgai. Trinitate plazako kontzertuen kasuan, lau edo sei lagunentzako abonamenduak salduko dituzte uztailaren 1era bitartean, eta hurrengo egunetik aurrera eskuratu ahalko dira sarrera solteak. Edukierari lotutako neurria dela azaldu du Martinek; legeak ezarritako gehienezko eserlekuak eskainiko dituztela aipatu du, eta kasu guztietan jarlekuak zenbakituak izango direla argitu. Jazzaldia sariari dagokionez, egitarauan ageri direnen arteko batek jasoko duela aipatu du Martinek: «Lau izenen artean gabiltza».]]> <![CDATA[EZTARRIA BELTZ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1915/034/001/2020-06-14/eztarria_beltz.htm Sun, 14 Jun 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1915/034/001/2020-06-14/eztarria_beltz.htm
Garai hartako klub gehienetan, soilik musikari moduan har zezaketen parte beltzek iragan mendearen hasieran; Louis Armstrongek fokuen argia baliatu zezakeenean halako ironia salagarri batez kantatzeko: «Nire bekatu bakarra/ nire azala da/ Zer egin dut/ hain beltz eta hain triste izateko?». Korneta jotzen ume beltzen erreformatorio batean ikasi zuen hori bazen nor ordurako jazzaren munduan. 1920ko urteak ziren, eta jazza segregazioaren legeak desafiatzeko egoerak sortzen hasia zen, musika beltzak entzule zurien artean interesa piztu zuenean.

Baina 1929ko Depresio Handia heldu zen, eta orduko musika industriak kolpe gogorra jaso zuen. Emigrazio olde handiak jazo ziren, eta arraza diskriminazioa irmotu. Hor heldu zen beltzen eskubideen aldeko gogoetari dei egingo zion kantu ausartenetako bat, Billie Holidayren Strange Fruit. Urkatutako biztanle beltzen sinbolo ziren zumarretatik zintzilika zeuden fruitu arraro haiek, Holidayren ahotsak milaka etxetara zabaldu zituenak. Abel Meeropool izeneko irakasle zuri batek idatzi zituen olerkiak, egunkari batean lintxamendu baten argazkiak ikusi zituenean. Thomas Sipp eta Abram Smith ageri ziren argazkietan. Meeropoolek sortutako kanta sasoi batez haren emazteak abestu zuen lagunarteko bilkuretan, harik eta irakasleak berak Holidayri erakutsi zion arte, 1939an. Hasieran, Holidayk berak ez zuen kantua kontatzen ari zena bere jendearen errealitatearekin lotu, baina, urte batzuetara Meropoolek kontatuko zuenez, egun gutxira berriz elkartu ziren biak, eta, abeslariak erakutsi zizkion moldaketekin eta kantatzeko erarekin, inoiz ez bezala ikusi zituen jasota irakasleak sortzetik kantuak erakutsi nahi zituen izugarrikeria eta samina. Milioi bat aletik gora saldu ziren AEBetan, eta senatari bakoitzak ere kopia bana jaso zuen.

]]>
<![CDATA[«Musika izan da beltzek Afrikatik eraman ahal izan zuten gauza gutxietako bat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1968/035/001/2020-06-14/musika_izan_da_beltzek_afrikatik_eraman_ahal_izan_zuten_gauza_gutxietako_bat.htm Sun, 14 Jun 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1968/035/001/2020-06-14/musika_izan_da_beltzek_afrikatik_eraman_ahal_izan_zuten_gauza_gutxietako_bat.htm
Bi horien arteko lotura da musika beltzaren gakotako bat?

Niretzat bai. Musika izan da beltzek Afrikatik eraman ahal izan zuten gauza gutxietako bat. Belztasuna halako freskotasun batekin lotu ohi da, eta uste dut bizia aurrera eramate horrekin lotzen dela. New Orleanseko Congo Squareko kondaira da adibide klasikoa: esklaboek libre zuten igandeetako tarte txikia erabiltzen zuten plazan kantu-dantzan elkartzeko. Boza eta gorputza ziren espresio bide bakarrak. Eta hori da XX. mendeko musika gehienaren jatorria. Toki hori eta egoera hori.

Musika beltza-rekin, ez da gauza gehiegi sartzen zaku berean?

Bai, arrisku hori du: hustu egiten da estilo gisa hartzen dugunean. Nik musika beltza erabiltzen dut, esaterako, Chicagoko AACM kolektiboak 1960ko hamarkadan zuen diskurtsoarekin bat eginda. Industriak erabiltzen zituen estilokako etiketak ez zituzten onartzen. «Gurea ez da gospela, rhythm and bluesa...», zioten, «gurea Great Black Music da». From the Ancien to the Future.

Zer du harrapatzen zaituena?

Musika beltzean, garrantzia interpretazioan dago; hori da alde interesgarrienetako bat niretzat. Originala versus erreala hori. Mendebaldeko tradizio zuriak originaltasuna, autorea hobetsi du. Pop kantari bat da bere kantuak sortu eta kantatzen dituen artista bat. Baina rhythm and bluesetik edo souletik heldu ziren horra, eta horietan ez zeukan garrantzirik. Musika beltzean garrantzitsuena erreala izatea da; transmisore gisa ikusten dute euren burua. 9th Wonder rap ekoizleari entzun nion aurrekoan bera katebegi bat gehiago sentitzen dela. Sanpleatzen du 1940ko blues kantari bat, hip-hopeko gazte bat... Brass band-en eszenak ere ez dauka autore izen baten beharrik. Badituzte tresnak denona dena zaintzeko.

Zein dira estilo ugarien bide horrek utzi dituen mugarriak?

Historiografia errazago egiten da soinua erregistratzen hasten denetik, baina aurretik dator. 1910eko hamarkadan du jazzak jatorria, Louisianan, New Orleansen; 20koan, Harlemgo berpizkundea, jazzaren loraldia, eta New Orleanseko jendea oldeka iparraldera migratzen, Chicagora; 30ekoan, ordura arte gauza bera zen dantzarako eta entzuteko musika banandu egingo da. Rhythm and bluesetik rock-and- rolla sortuko du industria zuriak. Jazzak bere bidea segituko du, minoritarioagoa; 50eko urteetatik aurrera, musikari batzuek arrazakeriaren aurkako jarrera politiko irmoago bat ere hartuko dute.

Orduan hasiko da hedatzen arraza zapalketaren kontzientzia?

Bai. Soulak eta beltzen kausak maila global bat hartzen du lehen aldiz 60ko urteetan. Hortik aurrera berdin gertatuko da beltzen pop estilo guztiekin: funka, disco musika (dudak duda), hip-hopa eta gaur arteko eboluzio guztia. Baina kontuan hartu behar da segregazioa urtzen hasi denerako herritar afro-amerikarrek badaramatela 300 urte esklabotzan. Belaunaldiak eta belaunaldiak dira hori, non amatik alabara pasatu den apenas ez zarela gizakia. Hori ezin dugu ongi ulertu kanpotik.

Zertan da egun musika beltzaren nolabaiteko espiritu hori?

Musika beltzaren eragina inoizko nabarmenena da egun, baina inoiz baino zailagoa da ikuspegi global bat izatea. Kendrick Lamarren adibidea adierazgarria da: kaleko bizitza nahiko bortitz batetik iritsi da izar bat izatera, eta haren mezua geroz eta politikoagoa bihurtu da. Alright kantua ereserki bat bihurtu zen ia Black Lives Matter mugimenduan, Trayvon Martin erail zutenean. Kontzientzia hori beti hor da; beren burua pop kantaritzat izanda ere, jatorria ez dute ahazten.

]]>
<![CDATA[Hondoa ez jotzeko hitzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/040/001/2020-06-07/hondoa_ez_jotzeko_hitzak.htm Sun, 07 Jun 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1942/040/001/2020-06-07/hondoa_ez_jotzeko_hitzak.htm Portu lurperatua. Eta, aldamen batean, bere izena: Giuseppe Ungaretti.

Inguruan inork ez zekien gazte hura Parisko giro intelektualetan orduak igarota zetorrenik. Ez eta baimen egunetan hara itzultzen saiatzen zenik ere, Pablo Picassorekin, Andre Giderekin, Guillaume Apollinairerekin eta Europako orduko abangoardietako artista handi gehiagorekin elkartzeko. Frontera itzultzen zen gero, eta beharretik ateratzen zitzaion poesiari lotzen. Gizakiari zentzua berreskuratzeko deia egin nahi zion poesia bati. Aurrerago filosofiaren galderetara hurbilduko bazen ere, esperientzia zuzenari itsatsitako hitz emari bat izan zuen hastapenetan. Ungarettiren lehen olerkiak ziren, baina bere obra ezaugarrituko zuen forma zatikatua eta tonu maiz lakarra iragartzen zuten.

Egiptora migratu zuen familia italiar batean jaio zen poeta, 1888an. Alexandriako hirian hazi zen, eta Zuzenbide ikasketak egiteko asmoek eraman zuten Parisera. Idazketara lerratuta zegoen ordurako, eta Baudelaire, Mallarme eta sinbolista frantses gehiagoren eragina zeraman berekin. 24 urte zituen heldu zenean, eta 26, Alexandriara itzultzeko asmoak bazter utzita, soldadu sartzeko izena eman zuenean, modu boluntarioan. Poetaren lehen aldia osatzen dute orduko irakurketek, bizipenek, eraginek, testuek. Serra ofizialaren esku hartzeak utzi zuen beste datu aipagarri bat ere aldi horretan: 1920an, Lehen Mundu Gerra atzean utzita, Portu lurperatua bilduma berriz editatu eta argitaratu zuen ofizialak, noren, eta Benito Mussolini beraren hitzaurrearekin. Buruzagi faxistaren eta poetaren arteko harremanak gorabeherak izango zituen ondoko urteetan, baina askorentzat nahikoa izan ziren Ungarettik haren alde egindako keinuak poeta aurrerantzean bestelako begiekin ikusteko.

Lehen poema bilduma hura Naufragoaren poza laneko lehen atalean jaso zuen berriz. Gabriele D'Annunzioren eragina igar zitekeen oraindik, baina urrunduz zihoan ordurako. Lan hura bihurtu zuen, hain justu, hermetismoaren kide nabarmenetako bat, Eugenio Montalerekin eta Salvatore Quasimodorekin batera. Sinbolismotik -Mallarmeren irakurle handia zen Ungaretti- eta surrealismotik eratorri zen mugimendu bat izan zen, eta nolabait bizimolde modura har zitekeen literatura bat aldarrikatzen zuen: hitzaren esentzia, haren purutasuna bilatuko zuena, eta gizakiari errebelazio une bat ekarriko ziona.

Adierazpen trinkoago bat zekarren ikuspegi hark forma aldetik ere -edo batez ere-. Elementu ezinbestekoenetara mugatzea, metrika berri bat lantzea, hitz biluziz eraikitako erritmo bat osatzea, alegoriak eta irudi onirikoak baliatuta usu.

Zatiketa eta isiltasuna

Gerraren ondoko urteetan Parisen segitu zuen bizitzen; bere obran maiz azalduko zen hiria, jaioterriko Alexandriarekin batera. Poza eman zuen 1931n -Ereinek Eduardo Gil Beraren itzulpenean atera zuen euskaraz, 1992an-, eta Denboraren sentimendua handik bi urtera. Garai hartan hasi zen Frantzian ere haren izena gehiago zabaltzen, Phillipe Jaccottet poeta eta adiskidea Ungarettiren obra literarioa frantsesera itzultzen hasi zenean.

Bitartean, poetak hainbat aldizkaritarako idazten jardun zuen, inoiz lanpostu finkorik gabe baina hara-honako bidaiak egiteko aukera baliatuz; Europatik asko, baina Egiptora ere itzuliz.

Eskola hermetikoko kideek ez zuten beste mugimendu batzuetako idazleek adinako oihartzunik izan, baina izan ziren nor zirkulu kulturaletan. Horrek bultzatuta heldu zitzaion Sao Pauloko Unibertsitatean literatura irakasten hasteko eskaintza Ungarettiri. Onartu, eta sei urte igaro zituen Brasilgo hirian; zenbaitentzat hura izan zuen arorik emankorrena. Bitarte horretan gertatu zen, halaber, poetaren bizitzan mugarri berri bat jarriko zuen tragedia: 9 urteko semearen heriotza.

Bizipen hark erabat zeharkatuta eman zuen Oinazea, 1947an. Erromara bueltatu zen, eta han eman zion segida irakaskuntzari; gerraosteko kolpean harrapatutako Italiak sortzen zion mina ere jaso zuen bildumako olerkietan. Ahots etsi batez eman zituen, baina, tragediak tragedia, itxaropenari zirrikitu bat zabalik uzteko ahaleginean. Itzultzaile ere jardun zuen, italieraz jarriz William Shakespeare, Luis de Gongora, Stephan Mallarme, Jean Racine eta klasiko gehiago.

Oihu bat eta paisaiak eman zuen 1952an, eta harekin abiatu kritikariek Ungarettiren hirugarren aro poetikotzat hartzen dutena -gerrako esperientziari lotua bazen lehena, gizakiaren existentziaren gaineko gogoetek ezaugarritu zuten bigarrena-. Italiako tradizio lirikoa berrikusteko nahiak ezaugarritu zuen azken fase hori; Petrarca, Tasso, Leopardi eta beste poeta batzuengana itzuli, eta egitura metrikoari arreta handia jarri zion, forma hendekasilabikoari, adibidez. Zaharraren kaiera (1960) izan zen horren erakusle, 70 urteen bueltan idatzi zuena. Zatiketaren, kondentsazioaren eta isiltasunaren alde lerratu zen berriz ere poeta, bere mendeko esperientzia handiekin bat etorriko zen poesia baten atzetik. Haren obrari ilun eta itxi fama ekarri zion, baina, horri erantzunez, «izenez bete dut isiltasuna» defendatzen zuen hark.

Hitzaren eta giza esperientziaren zentzuaren bilaketa bizi mantendu zuen azkenera arte Ungarettik. Gertakaririk latzenak onartzeko zuen eragatik akaso, ingurutik arroztearen eta inguruan murgiltzearen artean zerabilen tentsioagatik, gizakia «bere zorira jaurtitako natura» baizik ez dela pentsatzeagatik. Milanen (Italia) hil zen, 1970eko ekainaren 2an, eta haren olerki guztiak Gizon baten bizitza antologian bildu zituzten, denboraz eta lekuz gaindiko igaroaldia gogora dakarren izenburu batean.]]>