<![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 02 Apr 2020 11:33:13 +0200 hourly 1 <![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Onenak ematen ari zenean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/026/001/2020-04-01/onenak_ematen_ari_zenean.htm Wed, 01 Apr 2020 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1881/026/001/2020-04-01/onenak_ematen_ari_zenean.htm
Aitarekin ikasi zuen gitarra jotzen. Gros auzoan egin zituen ikasketak, eta han sortu zuen lehen taldea 1971. urtean. Donostiako new-wave mugimenduko kide izan zen 1980ko urteetan, UFH taldearekin. Hurrengo hamarkadan Amor a traición taldea sortu zuen, eta bi lan argitaratu harekin: Amor a traición (1993) eta Una canción de mala muerte (Galerna, 1997). Eta mende berriarekin, talde berria: Deriva. Iñaki de Lucas ekoizlearekin sortu zuten proiektu berria, eta bi disko euren artean oso ezberdin ondu zituzten: Planes de fuga (Criminal discos, 2001), kutsu elektronikoago batekin, eta Harresilandia (Gaztelupe, 2005), gitarra gehiagorekin eta doinu lasaiagoekin.

Bakarkako bideari heldu zion gero, eta 2011n indartsu agertu zen forma berri horretan: 1971 kaleratu zuen, Warnerrekin, bere lanik arrakastatsuena. Laudorio ugari bildu zituen diskoak, baina mesfidati jokatzen zuen horrekin musikariak, Gorka Erostarbe kazetariari 2011n adierazi zionez: «Norberak jakin behar du zertan huts egin duen. Ateratzen den disko berri bakoitza aurrekoaren zuzenketa moduko bat da. Entsegua-hutsa-entsegua-hutsa zirkulua betetzen da. Ez dut ukatuko bai ni neu eta bai Joserra Senperena diskoaren ekoizle eta moldaketen egilea oso gustura gaudela azken emaitzarekin eta izan duen oihartzunarekin, baina kito, jada ez dut entzuten disko hori, eta ez dut gehiago entzungo. Orain, berria interesatzen zait, hura gustatzen zait gehiago». Diarios izan zen berri hori, eta Senperena musikari eta adiskidea izan zuen horretan ere lagun ekoizpenean eta konponketa lanetan.

Paradoja (2013) izan zen bakarkakoan emandako azken-aurreko diskoa, eta jauzi bat egin zuen soinuan harekin, rock gordinago batera itzulita. Lou Reeden miresle handia izan zen, eta disko horretan ageri-agerian utzi zuen. Kafea eta Gailetak proiekturako ere The Veltet Underground taldea aukeratu zuen. «Beste asko aukera nitzakeen, baina Velvet da kuttunena niretzat, etxekoena».

Eta Niño Futuro. Hori izan da Berrioren azken lana, iaz plazaratua. Kritikak txalotu egin zuen, eta baita musikaria bere garairik gozoenean zegoela esan ere.

Beti gaztelaniaz kantatu bazuen ere, jarraitzen zuen euskal eszena. Eta ezagun da euskaraz sortzen dutenen artean ere Berriok izan duen estimua. Harkaitz Canok, esaterako, haren Saturno kanta euskaratu zuen, eta poema modura errezitatu Mursegorekin batera sortutako Porto ikuskizunerako. Bere kantuetan ere maiz egin zien leku poetei; Barojari eta Gil de Biedmari, beste askoren artean.]]>
<![CDATA[EUSKAL ARTEA ERDALDUN]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1936/028/001/2020-03-29/euskal_artea_erdaldun.htm Sun, 29 Mar 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1936/028/001/2020-03-29/euskal_artea_erdaldun.htm An Artist Who Cannot Speak English Is No Artist (Ingelesez hitz egin ezin duen artista ez da artista). Mladen Stilinovic artista serbiarrak eraman zuen mezua oihalean egindako izen bereko bere obrara, 1992an. Arte garaikidea eta komunikazio bide berriak kasik bereizezin bihurtzen hasiak ziren ordurako, eta jakina da: ingelesa da hor hizkuntzetan hizkuntza.

«Zer hizkuntzatan izendatzen den obra, asko esaten du. Zuk aukeratzen duzu». Zaloa Ipiñaren hitzak dira. Artista da, eta, hain justu, hizkuntza gutxituen eta arte garaikidearen arteko erlazioez ari diren obra batzuk ditu orain ikusgai, Bilboko Euskal Museoan, Gorreri bisuala erakusketan. Euskaran oinarrituta, langai bihurtu du hizkuntza oraingoan; baina bere lanaren inguruko edukia sortzean euskarara oro har jotzen duela dio. Eta jabetzen da horrek korrontearen kontra jartzen duela. «Egunero ikusten dut hizkuntza hegemonikoetara jotzen dutela artistek, baita euskaldunek ere, batez ere ingelesera. Niri euskara zergatik erabiltzen dudan galdetzen didate, euskara ez dutela denek ulertzen. Ahaztu egiten dugu, baina ingelesa ere ez». Apaingarririk gabe azaltzen du bere hautua: «Hobeto identifikatzen naiz hala nire lanarekin. Nire hizkuntza delako egiten dut, sinpleki».

Gaur egungo artista askoren joera ingeleserakoa izatea, egungo testuingurua ikusita, ulergarria zaiola dio Mikel Onandia arte historialariak. «Artea gizarte baten isla da; sistema globalizatu eta postkapitalista batean garatzen da. Ingelesa nagusi izatea ulertzekoa da, artistek beren lana klabe lokalen eta globalen arabera egiten baitute, eta ohikoa da munduan zehar bidaiak eta egonaldiak egitea». Eta Stilinovicen lana ekarri du gogora: «Esajeratua bai, baina nahiko bisionarioa da».

Artea hitzekin pentsatzea

Adierazpide plastikoa eta hitzen lengoaia elkarren erlazioan bizi ditu Ipiñak. Ezagun ditu, hala ere, beren lana hizkuntza batekin identifikatzen ez duten artistak. «Askok kanpoan egin dute bidea, eta jada jatorrizko hizkuntzarekin ez dute harreman bera; hori ere hor dago». Haatik, susmoa du ingelesez pentsatzen ez duen baina lanean ingelesera jotzen duen artistak «ahalegin handia» egin behar duela, «horrek nazioartekoago bihurtuko duelakoan». Erro sendoko uste bat, dioenez. Ipiñarentzat horrek egiten du artea Euskal Herriko «kultur adierazpideen artean erdaldunen» .

Hala dela idatzi izan du Ismael Manterola EHUko irakasle eta BERRIAko zutabegileak ere. Artea «derrigorrean» hizkuntza batean pentsatzen delakoan da bera: «Ez dago hizkuntza batean pentsatzen ez den ariketa intelektualik». Egungo artista askoren ingelesera jotzeko arrazoien artean «neutraltasuna eta nazioartekotasuna bilatzeko asmoa» ikusten ditu. «Badirudi ingelesak bizi dugun hizkuntza dominante eta gutxituaren egoeratik ihes egiteko aukera ematen duela; neutroago ikusten dela artelanaren izenburua». Ingelesa baliatzen da, Manterolaren arabera, «nazioarteko artearen joeren» ildoan kokatzeko. «Modernoago egiten dituztelakoan». Bai eta, halaber, «merkatuaren hizkuntza» delako ere.

Izenburu bat «artelanaren interpretazioa argitu edo iluntzeko trikimailua» izan daitekeela uste du Oier Etxeberriak, Tabakalerako arte garaikideko alorraren arduradunak. Baina hori zer hizkuntzatan ematen den, ez du uste hizkuntza horrekin «konpromiso gehiago» erakusten duenik. Tabakaleran bertan ikusgai den erakusketa baten komisarioetako bat ere bada Etxeberria, Diedrich Diederischen alemanarekin batera. Izena: Cybernetics of the Poor. Vienako Kunsthalle akademiarekin ekoitzitako proiektu bat, artearen nazioarteko zirkuituaren erakusle. Etxeberria: «Izenburua ingelesez jaio zen Diedrich eta bion arteko elkarrizketa batean. Oswald Wiener artistaren boutade bat da. Hugo Ballen «pobreen dandismoa» hartu, eta «pobreen zibernetika» proposatu zuen hark, glam musikarien bizimodua izendatzeko. Horregatik, eta nahiz eta beste batzuetan itzuli izan dugun, une batean, izena zigilu bat bihurtzen da proiektuarentzat, eta ingelesez uztea erabaki genuen». Azpititulua, ordea, hiru hizkuntzatan eman dute; euskaraz: Tutorialak, ariketak eta partiturak.

Sahatsa Jauregirentzat, «arte praktikaren osotasunean» bai, eragiten du hizkuntzak, nahiz eta «lengoaiaren logika» ez duen martxan sentitzen lanean dabilenean. Proiektuei izenburuak jartzea asko kostatzen zaio, eta beldurraren eta lotsaren artean bizi du. «Uste dut orokorra dela; horregatik dago ingelesez jartzeko joera. Distantzia bat mantentzeko». Haren kasuan, gaztelera da arteari lotuta gehien «ateratzen» zaion hizkuntza. «Euskarak askotan eskolara eramaten nau, aurreiritzia bada ere». Egunotan webgunea egiten jardun du, eta hizkuntza izan du, hain justu, buruhauste: «Euskaraz egingo dut hautu politiko moduan? Euskaraz eta gazteleraz, eta itzuli? Azkenean, ingeles hutsean egin dut». Ingelesak klase auzi bat gorde dezakeela ere aipatu du: «Ez beti, baina ingeles ona duten artistek kanpoan izateko aukera izan dutelako da, akademietan ikastekoa... Hor klase banaketa bat ageri da».

Bestalde, Onandiak argitu du euskaraz izendatzeko tradizio falta aspalditik datorrela: «Modernitatea heltzean, nahiz eta euskal arte moderno bat egiten saiatu, hizkuntzaren ikuspegitik gaztelania zen nagusi». Aldaketa gerraostean sumatu zen; sentsibilitatean bai, baina apenas praktikan. «Oteizak, Txillidak, Basterretxeak... euskal kulturaren gaineko kezka handia zuten. Abangoardiaren bidez euskal nortasunaren erroak aurkitzen eta estetika berri bat ematen saiatu ziren. Baina euskara ez zen zentrala izan. Euskarazko izen batzuk jarri arren, gehienek ez zuten euskaraz egiten; beraz, ezta lanean ere». Remigio Mendiburu nabarmendu du salbuespenen artean. «80ko urteetan eta batez ere 90ekoetan, globalizazioarekin eta postmodernitatearekin, tradizio hori desmuntatu zuten artistek, errepikatzen diren interes lokal batzuk agertu arren. Oraingo gazteek ez dut uste horrelako kezkarik dutenik».

Gaur, aurreiritziak eta konplexu giro orokor bat sumatzen ditu Ipiñak euskararen leku urria aztertzean. «Oraindik gurea lokala dela uste da, ez kanporakoa».

Euskal artea zertan den

Gaian aztarrika ireki da Pandoraren kutxa. Hizkuntzak definitzen du euskal artea? Zalantza aitortu du Ipiñak: «Ez dakit gauza bera den euskal artea edo Euskal Herriko artea. Euskal literatura argiago dugu, adibidez. Baina dena da euskal artea egilea Euskal Herrikoa bada? Hemengo artista askok kanpoan egin dute ibilbide ia osoa. Baditut zalantzak». Oro har, auzia norabide okerrean planteatzen dela iruditzen zaio Etxeberriari: «Euskal nortasun batetik eratorritako artean baino interesgarriagoa da pentsatzea nortasun horren artearen praktiketako efektuetan. Azkenean, nortasun oro asmakizun estetiko bat da».

Euskara euskal artearen sisteman modu integralago batean bizitzeko lan asko dagoela egiteko uste du Etxeberriak. Baina ikusten du Tabakalerakoa eredu posible gisa. «Talde osoaren hizkuntza euskara da, eta arte praktikaren inguruko gogoeta oro euskaraz egitea posible da». Euskarazko edukiak sortzeko proiektuak ere badituzte; Kearen politikak, esaterako.

Bilboko Okela Sormen Laborategian ere bada euskararekin lotutako lan ildo bat. Han aritzen da Jauregi: «Euskal arte komunitatearen gehiengoa Bilbon bizi da; gehiengoa euskaraz ikasi duen baina erabiltzen ez duen jendea. Hor euskaraz eroso aritzeko espazio bat eskaini nahi dugu».

Salbuespenak izan daitezke, eta aintzat hartu beharrekoak direla gogorarazi du Onandiak. Argazki orokorra, baina, beste bat dela dio: «Artista garrantzitsuak ditugu, museo esanguratsuak, bekak, komunikabideak... Arte sistema bat existitzen da gurean, baina euskarak ez du zentralitaterik, ez sorkuntzan, ez haren inguruan. Eta hori aztertzea zentrala da».]]>
<![CDATA[«Ardura kenduta, beti dator zerbait interesgarria»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2005/025/001/2020-03-27/ardura_kenduta_beti_dator_zerbait_interesgarria.htm Fri, 27 Mar 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2005/025/001/2020-03-27/ardura_kenduta_beti_dator_zerbait_interesgarria.htm 7ak bat. Gaiztoetan gaiztoenak obrarekin, eta Donostia antzerki saria irabazi dute harekin. Birusaren krisiak bertan behera utzi du dena, eta umorez irauli du egoera Iñaki Ziarrusta Hernaezek: «Gu oso konpainia txikia gara [Naia Muñoz Muruak eta berak osatzen dute], eta ez oso boterearen aldekoak. Badirudi destinoa izan dela: guri saria eman eta bat-batean pandemia bat gertatzea, non saria ezin dugun jaso». Edonola ere, euren burua jada saritutzat jo dutela dio, eta pozik horrekin.

Kulturgileentzat ere kolpea izaten ari da geldialdi hau. Nola harrapatu du zuen konpainia?

Urteko lanaren ia %60 bat geratu zaigu bertan behera. Beraz, kolpe gogorra izan da. Halere, nahiko momentu onean harrapatu gaitu. Duela urtebete sarraski handia izango zen, zor handiak genituelako. Zorionez edo zoritxarrez, ofizio honetan ohituta gaude errautsetatik birjaiotzen, eta berriz egin beharko dugu hori.

Hamar urte bete ditu konpainiak aurten. Nola joan dira?

Nik banekarren hamazazpi urteko ibilbidea, erdi amateur-erdi profesional beste konpainia batean. Sektorea ez zen arrotza niretzat, baina proiektu berri bat hastea beti da oso konplikatua, ekonomikoki mantentzea batez ere. Une oso larriak egon dira. Baina konplize asko izan ditugu: sektoreko jende asko beti egon da gu zaintzen, gu saiatzen garen bezala besteekin. Antzerkia gaur oso gauza minoritarioa da, kultura oro har, baina are gehiago euskaraz bakarrik egiten duzunean. Izugarria da: problema bat da zure herrian zure herritarrentzat eta zure hizkuntzan antzerkia egitea. Oraindik ere. Erraztasun gehiago dituzu espainolez, frantsesez edo hizkuntzarik gabe eginda.

Horixe aipatu zenuen sariaren berri ematean: euskal antzerkigileak ate guztiak jo arren, gutxik zabaltzen dizkiotela.

Bai, guk horrela bizi dugu beti. Araba, Bizkai eta Gipuzkoan 60 bat antzoki daude, baina horietatik programazio finkoa dutenak 30 bat, eta horietatik hainbatek ez dute euskaraz programatzen, edo oso gutxi. Nafarroan eta Iparraldean ateratzen duzu zerbait gehiago. Guk, asko jota, ikuskizuneko 30 saio egiten ditugu, urte eta erdian edo. Hori guretzat oso ondo dago. Baina 30 emanaldirekin ezin zara bizi. Bakarrizketa txikiak, lan teknikoak... horiekin osatzen dugu.

Obra saritura etorrita: 7ak bat. Gaiztoetan gaiztoenak. «Satira ausart eta dibertigarri» modura egin diote aitortza.

Orain arte ez dugu komedia bat egiteko asmorik izan, baina honetan bai, eta uste dut, komedia bat izanda, gauzak errazago sartu direla, olio gehiagorekin. Hiru elementu nahasi ditugu: iraultza feminista, Mary Shelleyren Frankenstein eta antzerkiaren artifizioa, pertsonaia bat nahi gabe maneiatzen duena teatroa bera. Dibertigarria eta aldarrikatzailea da: horrek ere borobildu du.

Estreinakoz umeentzako obra bat ere sortu duzue aurten: Kaskarot. Eginbeharra da lur berriak saiatzea?

Guretzat oso garrantzitsua da proiektu berri bat egiten dugunean erronka berri bat izatea, guretzat behintzat. Beste batzuek ere egin dute umeentzako antzerkia, noski, baina guk orain arte ez genuen ukitu alor hori. Nik hasieran zalantza asko nituen, uste nuelako asko mugatu beharko nuela neure burua, kontu handiarekin ibili... Baina oso pozik geratu gara, eta publikoak oso ondo jaso du.

Eremuak zabalduz joan arren, antzerkia egiteko modu bat topatu duzuela igartzen duzu?

Atx konpainia sortu nuenean, premisa bakarra jarri nion neure buruari: ondo pasatu nahi nuela. Besterik gabe. Sortze prozesuetan, biretan, ekoizpenean, harremanetan... trankil eta ondo pasatzea. Eta tontakeria bat dirudien arren, uste dut hor gako bat dagoela: egiteko unean eta plazaratzerakoan. Gure konpromisoekin, baina ez gara ardura handia sentitzen duen konpainia bat. Aktoreei esaten diet: «Ahaztu emaitza». Eta serio diot: emaitza on bat lortu nahi dugu noski, baina horretarako biderik onena ardura kentzea da, ondo pasatzea. Egoera horretan beti dator zerbait interesgarria. Pertsonekin egiten dugu lan, haien barruekin. Hori baloratu eta errespetatu egin behar da.

Antzerkiaren Nazioarteko Eguna gaur. Zer pasatzen zaizu burutik?

Gorroto ditut nazioarteko egunak. Herri honetan gertatzen dena da politikariek, gehienek, ez daukatela ideiarik ere ez kultura zertarako den, eta horregatik gaude gauden moduan, baztertuta. Galdetzen badiezu zertarako den osasuna, ikerketa, are kirola... guztiek, ezkerretik eskuinera, antzeko erantzun bat izango dute. Baina kultura nahasten dute turismoarekin, folklorearekin... Ideiarik ez dago. Eta horrek eragiten du ez egotea epe ertain edo luzerako kultur politikarik. Gaur esango dute antzerkia zein inportantea den, eta ez dakite zergatik.]]>
<![CDATA[Etorri ahala bazihoana ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2002/026/001/2020-03-19/etorri_ahala_bazihoana.htm Thu, 19 Mar 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2002/026/001/2020-03-19/etorri_ahala_bazihoana.htm If you See Bill, baina harenak ez bezala, James Brownen Try Me Records etxeak eman zion bultzada Terrellen bideari I Cried-ekin. Iluna da, baina, izen haren arrastoa kantariaren biografian: ekoizleaz gain, bikotekide ere izan zuen Brown, eta tratu txarren emaile; abusuak egotzi zizkion kantariak, aldi labur batez musikatik aldentzera behartu zutenak. Bi ahots batean Musika modernoaren historiako duorik garrantzitsuenetako bat izan ziren azkenerako Gaye eta Terrell. You'Are All I Need to Get By, Ain't Nothing Like The Real Thing, Your Precious Love... Kantu berri bakoitzarekin lortzen zuten kultur aktualitatearen jomugan egotea. Ordea, arrakastaren itzala nola, hala ari zen ezkutuan hazten Terrellen gaitza ere. Buruko min gero eta latzagoak zituen, harik eta behin, 1967ko urriaren 14an, agertoki gainean zorabiatu egin zen arte, eta Gayeren besoetara erori. Mediku azterketak egiten hasi zen, eta orduan baieztatu zioten garuneko tumore bat zuela. Musikaren lehen lerrotik aldendu behar izan zuen, baina jarraitu zuen aldika lanean. You'are all I need album arrakastatsua grabatu zuen Gayerekin; diskoetxea, publikoari begira,Terrellen osasun egoera ezkutatzen saiatu zen bitartean. Elkarrekin egin zuten hirugarren eta azken estudioko lanean, Easy-n, zenbait kantutan Terrellen ordez Valerie Simpsonek -taldean aritzen zen konpositoreetako bat, Nikolas Ashfordekin batera- abestu zuelako zurrumurrua zabaldu zen, baina biek gezurtatu zuten. Zorigaitzez, albuma argitara atera zenean, Terrell aulki gurpildunean zegoen, eta osasuneko hainbat funtzio galduak zituen ordurako. Gayek, Motownekin sututa, zigiluaren kontra egin zuen gaixorik zegoen kantariaren ahotsetik probetxua ateratzen segitu nahi zutelakoan. Urte berean argitaratu zuen bakarkako lehen lana: Irresistible, 1965. eta 1968. urteen artean Motownentzat egindako grabazioekin osatu zuena. Baina apenas izan zuen oihartzunik. Edonola, ibilbide laburra baina aberatsa osatu zuen Terrellek, beti, arlo pertsonaleko kapitulu ilunen itzalpean. Brownekin bezala, ondorengo harremanetan ere tratu txarrak jasan zituen, eta bada idatzi duenik haren buruko minbizian eragin zuzena izan zuela horrek. Gayerekin batera kantatu zuen jendaurrean azkenekoz, eta handik hilabete gutxitara hil zen, 1970eko martxoan. Gaye denboraldi batez desagertuta egon zen, haren heriotzak lur jota. Arrakastaz itzuli zen gero, baina amaiera tragikoa izan zuen azkenetan: aitak hil zuen, bi tiro jota. ]]> <![CDATA[Nobelagile nobelatua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2053/026/001/2020-03-18/nobelagile_nobelatua.htm Wed, 18 Mar 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2053/026/001/2020-03-18/nobelagile_nobelatua.htm
Pentsatzen zuena esateko «betebeharra» zuela esan ohi zuen. Horregatik, batzuek ahoberotzat eta beste batzuek ausartzat hartu zuten. Errusiar idazle iskanbilatsuena izan dela idatzi da han-hemen, baina baita literatur errusiar garaikideko nobelagilerik garrantzitsuenetako bat ere.

1970eko hamarkadan argitaratu zituen lehen testuak, Ni naiz, Édichka estreinako eleberria, tartean. Ordurako Sobietar Batasunetik alde eginda zegoen; lehenengo New Yorkera jo zuen, eta handik Frantziara. Tokia egin zuen Parisko literatur zirkuluetan, eta ezagun egin zen bere iritzi politikoak zirela eta: nazionalista errusiar eta boltxebiketzat aurkezten zen. Poesia eta prosa idazten jarraitu zuen han 80ko urteetan, harik eta Balkanetako gerrara joan zen arte. «Parisek ahaztu egin ninduen orduan», esan zuen urtetara. 1991n, Sobietar Batasuna desegin ostean, jaioterrira itzuli zen, eta gatazka politikoan engaiatuta segitu zuen. Limonka egunkaria eta Alderdi Nazional Boltxebikea sortu zituen 1993an —bera izan zen presidentea—, eta, hura legez kanpo utzi ostean, Beste Errusia sortu zuen 2010ean. Aurretik, 2001ean, espetxean sartu zuten armen trafikoa eta terrorismoa egotzita, eta asko idatzi zuen han. «Idazketa oso azkarra zen. Kartzelek ez dute perspektibarik, eta nik hori behar nuen».

Behin esan zuen ez zuela baztertzen Europak deportazio masiboak egitea. «Jendeak nahiago du gauza desatseginetan ez pentsatu; nahiago du pentsatu garapenak segituko duela, gatazkarik gabe. Baina munduan 7.000 milioi pertsona gara, eta gehiegi da». Publikoki onartua zuen, halaber, feminismoarekiko zuen gatazka. Baina, azken urteetan etsairik izan badu, Putin izan da hori .

Carrereren Limonov

Batik bat saiakeran eta nobelan ardaztu zuen bere literatur lana. Mundu zabaleko irakurleentzat, ordea, Emmanuel Carrere idazle frantziarrak idatzitako Limonov (2011) liburuarekin egin zen ezagun autorea. Limonoven bizitzan oinarrituta ondu zuen eleberria Carrerek, biografia, kazetaritza eta autofikzioa gurutzatuz. Orrietara eraman izana eskertu zion arren, liburuko protagonista ez zela bera esaten zuen Limonovek. «Carrereren lanean abizena ezagutzen dut; nirea da. Baina ez naiz ni. Berarentzat soilik pertsonaia izan nintzen, baina ni ere idazlea naiz, hura baino hobea gainera».

Heriotza agertu zuen maiz bere obran, hain sarri gertutik ikusi zuen hori. Ez ei zion beldurrik: «Fatalista naizen aldetik, ez nau ikaratzen».]]>
<![CDATA[«Sentimenduak kontakizunez beteta daude, ez historiaz» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/028/001/2020-03-12/laquosentimenduak_kontakizunez_beteta_daude_ez_historiazraquo.htm Thu, 12 Mar 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1864/028/001/2020-03-12/laquosentimenduak_kontakizunez_beteta_daude_ez_historiazraquo.htm Amua, Irun Hiria saria irabazi ostekoa. Non kokatzen duzu? Azken liburua atera nuela zortzi urte pasatu dira, baina idazten jarraitu dut tarte horretan, eta uste dut prosan izan dudan bilakaera poesiara ere heldu dela. Hasierako liburuak irakurketez bustiago zeuden, eta Koldar hutsa zara-tik aurrera bizipenek indar handiagoa izan dute. Uste dut liburu honen nobedaderik handiena hizkera poetikoaren aldetik datorrela: askoz gardenagoa da, argiagoa. Prosodia eta musikaltasunari garrantzi berezia eman diot. Poemak irristatzea nahi nuen. Tematikari lotuta, hain justu? Bai. Irakurtzea, eta ia-ia irristan joatea, liburua hasi eta buka. Arin irakurtzen dena ematen du arin joaten dela, baina horren kontrako froga bat nahi nuen: frogatu posible dela arinago idatzi, eta, era berean, gauza sakonez hitz egin. Oreka hori lortu nahi izan dut. Baliabide gutxirekin ahal beste esaten. Ur iruditeria batek ezaugarritzen du liburua: igerilekua, balea, haitzak, itsasoa, Grezia... Liburua ere urdinxka da, igerilari bat ageri du azalean. Zer iradokitzen dizu horrek guztiak? Itsasoa beti egon da nire lanetan; honetan, indar bereziagoz. Konturatu naiz, oro har, haurtzaroarekin lotura handia duela liburuak. Grosen bizi ginen, eta etxeko leihotik itsaso zati bat ikusten genuen. Lau anai-arrebak ere igerilariak izan gara txikitan; azkenean, itsasoa eta igeriketa nire haurtzaroa gorpuzten duten elementuak dira. Bukaerako poema ere hor dago: omenaldi bat da. Iaz gure arreba hil zen, igerilekuan, igeri egiten, bihotzekoak emanda. Poemak banituen lehendik, baina hortik aurrera beste jira bat eman nion bildumari. Ordura arte, nire paisaiaren zati ziren, baina, hori gertatuta, afektiboki ere inportantea iruditu zitzaidan. Heriotza eta bizitza oso gertu datoz poemaz poema. Talkan, elkarbizitzan. Zein da hitza? Ez dakit, baina betiko gaia da niretzat. Tragikotasunik gabe landu beharreko gaia da. Zailena poema jakin batzuetan distantzia hori hartzea izan da. Sentimenduetatik sentimentalkeriara ez igarotzea. Hor dago literaturaren marra. Denok idatz dezakegu maitasunaz, heriotzaz... Baina, horrek balio literario bat izateko, uste dut distantzia hartzea dela gakoa. «Zenbat bira munduari/igerileku txiki batean». Mundua-gure mundua, joan-etorri horrek ere josten du liburua. Bai. Badaukat joera pertsonal bat itsas ura bilatzekoa, hegoaldera begiratzekoa; niretzat izugarrizko gozamena da, han igerian hastea, hango urdina, hango argia. Mediterraneoa beti interesatu zait, Mendebaldeko literatura Antzinako Grezian hasi zelako, gero Erroman. Orduko idazleekin elkarrizketa bat sortzea iraganarekin hari bat jostea da. Azkenean, bi ikuskera daude: «gurekin jaio da mundua» edo «hainbeste gertatu da aurretik, hainbeste gauza on idatzi, partikula txiki bat naizela hor». Senekak esaten zuen estiloa zela pertsonaren arima. Esajerazioa da, baina estiloaren kezka bazegoen orduan ere. Hizkuntza aldetik nahiko gardenak dira; zerbaitengatik izango da. Greziaz ari naiz, Antzinakoaz zein gaurkoaz, baina zeharka baita Euskal Herriaz ere. Kavafis poetak asko egiten zuen: iraganaz aritu, baina orainaldiaz. Egun gogoangarria poeman, adibidez, bada festa bat, Grezian, baina bukaerako mingostasuna hemengo berradiskidetzeaz ari da. Tira, hori nik diot, irakurleak berea jaso dezala. Jainkoak agertzen dira han-hemen poemetan. Harri zuria balea bat da IV-n diozu: «Inon izatekotan/ hemen dago dena delakoa, soiltasun honetan, zeru-lurren arteko/ zauri honetan». Uste dut neurri handi batean nire poema liburuak horretaz doazela [barrez]. Ni hezi nintzen testuinguru kristau batean; gero hautsi nuen horrekin. Elizaren instituzioa beti baztertu dut, baina fede kontuetan izan ditut zalantzak. Ama hilzorian zegoenean, esaten zuen: «Ez baldin badago zerurik ere, ez naiz ja enteratuko». Eta konturatu nintzen agian askoz utilitarioagoa dela dena: jendeari benetan lagundu egiten diola. Agian balio du horregatik, ez egia delako, baizik eta laguntzen duelako. Niri gertatu zait hildakoen hilobira joan, eta gelditzea: «Zer esango dut?». Une transzendente bat da, eta isiltasunak ere balio du. Baina sentsazioa daukat hor otoitz bat tokatuko litzatekeela. Polita litzatekeela. Ez txikitan ikasitako horiek. Baina nik behintzat sentitu dut behar hori, eta uste dut poemek badutela hortik ere. Bukaerako poemak otoitz modura hartzen ditut, nik hildakoei idatzi dizkiedanak. Otoitz laikoak, ez dakit nola definitu. Horiek ez ditut irakurtzen jende aurrean. Amua jarri diozu izena poema bildumari. Bai. Arrainaren irudia etorri zitzaidan. Arrainak itsasoan daude, eta, halako batean, batek amuari kosk egiten dio, eta desagertzen da. Baina beste arrainek jarraitzen dute bueltaka. Gurekin ere antzera gertatzen da. Hemen gaude, eta halako batean, zas! Denok ez gara zahar hiltzen. Bizitzak bi alde horiek ditu: amu moduko bat da. Bada migrazio auzien oihartzun bat liburuan, Bandera poema... Hori ere baduzu gogoetagai? Aurretik ere idatzi izan dut horren gainean. Azkenean, nonbaitekoa izatea ez da gauza arrazional bat. Gauza asko sartzen da jokoan, baina batez ere sentimenduak, afektibitatea. Gure sentimenduak, ordea, kontakizunez beteta daude, ez hainbeste historiaz. Zazpi probintzien mapa. Guretzat da totem bat, baina bere garaian izan zen ikerketa soziolinguistiko bat. Harri eta herri-n Aresti ere saiatzen zen sinboloak botatzen. Gauzak aldatuz doaz, eta identitateak bizitzeko moduak ere bai. Niri gero eta gogorragoak egiten zaizkit erakustaldi horiek, norbaitek bandera sudurren aurrean jartzea. Ez dut behar hori ikusten. Hau diot kontuan izanda zein zaila den munduan euskalduna izatea, noski. Balea Zuria argitaletxeak eman ditu jada liburu eta izen berri batzuk. Martxan jartzean zeniotenez, «poesia argitalpenek azken urteetan izan duten beherakada» izan zen akuiluetako bat. Baita beste poesia mota bat ere atera nahia ere. Nola doa? Pozik gaude. Hori esan genuen ikusten dugulako argitaletxe handiek apustu txikia egiten dutela poesiaren alde. Niri ere gertatu zait, argitaletxera poemekin joan eta: «Ez daukazu nobela bat?». Ulertzen dut, ez delako bideragarria. Gu beti ibili gara poesia eta pentsamendua siglekin, susmoa genuelako gogoeta egiten duen poesiak aukera gutxiago zuela. Poesia prosaikoagoa, narratiboagoa, errazago iristen zela. Horri aukera bat ematen saiatu gara. Eta egile gazteei leku egiten: Esti Martinez de Zerio, Gorka Salces, Elena Olabe... Orain, Baudelaireren Gaitzaren loreak atera behar dugu, eta Saforen itzulpen bat. Guretzat, Baudelaire edo Safo euskarara ekartzea akontezimentuak dira, baina salmentei begira konturatzen zara ez direla hainbeste. Interesa igartzea beti da bultzada, baina, bestela ere, egin egin behar da. ]]> <![CDATA[«Iradokizunaz ere goza daiteke, azalpen argi bat gabe» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/031/001/2020-03-11/laquoiradokizunaz_ere_goza_daiteke_azalpen_argi_bat_gaberaquo.htm Wed, 11 Mar 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1913/031/001/2020-03-11/laquoiradokizunaz_ere_goza_daiteke_azalpen_argi_bat_gaberaquo.htm sampler-aren munduan egindako murgilaldia. Manel osatzen duen laukoaren disko berriak dakartza denak: Per la bona gent (Ceramiques Guzman, 2019). Estreinako Els millors professors europeus (2008) lanarekin lortu zuten sona Guillem Gisbert, Marti Maymo, Roger Padilla eta Arnau Vallvek, eta eutsi diote, gehien saldutako diskoen eta gehien entzundako kantuen zerrenden burura helduta bosgarren honekin. Iruñeko Zentralen aurkeztuko dute bihar, eta Basauriko (Bizkaia) MAZ jaialdian larunbatean. Ezustekoa eman duzue lan berriarekin, pop-folketik elektronikara egindako azken birarekin. Lehen diskoko ukelele hura jende askorengan oso grabatuta geratu zen; hura zela taldearen sonoritatea. Baina, ordutik, izan da garapen bat: bigarrenean, ukelelea nahiko bazterrean utzi genuen; hirugarrena rockeroa da; laugarrenetik aurrera sintetizadoreak eta testura elektronikoagoak sartzen hasi ginen, baita ekoizle batekin lanean ere [Jake Aronekin]. Moldaketa kontua da, azkenean. Sampler-ak erabiltzeak harritu du jendea. Konposizio aldetik eta abesti bat zer den ulertzeko orduan ere ezberdina da oso. Nondik etorri zaizue sampler-arena, autotunearena...? Gu 2008an hasi ginen diskoak ateratzen, eszena musikalean indie moduan ezagutu denaren amaiera gertatzen ari zela. Ordutik gauza erabat desberdinak etorri dira, eta sampler-arenak zerikusi handia du hip-hoparen eta kultura urbanoaren etorrerarekin. Interesez jarraitu arren, gero zure egiteko modutik pasatu behar duzu, zure testuingurura ekarri, zu zaren horretara. Zentzua izan dezan. Ez geratzeko barregarri, alegia. Horretan saiatzen gara: adi egoten eta gure erara aplikatzen. Melodia ezberdinak nola josi dituzuen, hor du distira diskoak. Niretzat hori izan da konplikatuena: melodia ezberdinak ezkontzea eta zentzua izan zezala. Rap kantu batean, esaterako, sampleo melodiko bat sartzea oso ohikoa da, baina gu nekez hasiko gara rapean modu klasiko batean. Mozketekin ere egin daiteke konposizioa, baina gure kultura gehiago izan da puntu eta komen kantuena, puntu eta bereizen kantuena baino. Garapena organikoagoa da horrela. Disko honetan ez, ordea; hemen mozketekin egin dugu lan, estrofa zatikatuekin. Canvi de paradigma (Paradigma aldaketa) kantuarekin hasteak gordetzen du mezu zuzenik? Mezu oso irmo bat helarazte horrekin sekula ez naiz eroso egon. Egin genuenean, ez zegoen aurreikusita horrekin hastea. Gero ikusi genuen zentzua zuela, asmoak argi erakuts zitzakeelako. Baina, egia esan, ez dakit zer asmo. Kantuak aitortza publiko bat izan duen pertsona bat du ardatz, ingurua aldatu zaiona eta ez duena harekin aldatzen jakin. Horrek lotura izan dezake gurekin, baina baita denboraren igarotze hutsarekin ere. Paradigma aldaketaren ideia asko esplotatu da azken urteetan, eta bazuen bere grazia disko honetara ekartzeak. Musikaren industriaz aritzeko ere ez da erabiltzen asko? Bai. Nik badut irudipena musikaren industria eta estetika askoz gehiago aldatu direla azken hiru-lau urteetan, aurreko hamabostetan baino. Interesgarria da, ohartzen naiz, baina ezin naiteke heldu diagnosi argi batera. «Honek hau esan nahi du» hori ez dut uste beharrezkoa denik inolako kultur produktutan; azalpen horietara guztietara heltzea, esan nahi dut. Iradokizunaz ere goza daiteke, azalpen argi bat bilatu gabe. Askotan, gaininterpretatu egiten da. Beste garai batzuetako kantari katalanekin sortu dituzuen zubiek zeharkatzen dute diskoa: Maria Cinta, Lluis Llach, Els Pets... Hip-hopak badu elementu oso interesgarri bat: sampleo-aren bitartez tradizio bat bizirik mantendu, eta aitortza egiten dio. Gure kasuan, logikoa zen katalanez egindako musikaren mozketak erabiltzea. Gauza asko probatu genituen, eta hor agertu zen Maria del Mar Boneten Alienar [Per la bona gent kantuan dator]. 1970eko urteetan abiatu, eta badaude 80koak, 90ekoak... Baina asmoa ez zen errepaso bat egitea, argi geneukan-eta egiten ari ginena, azkenean, gure disko bat zela. Omenaldian geratzeko, hobeto da playlist bat. Bitxia da nola ixten duen diskoa horrek, aurreko oinarri urbanoari festa giro herrikoia emanda. Bai. Kantu horretako giro soinua Gato Perezen 1970eko urteetako zuzeneko disko batetik atera dugu. Ez dakigu Sala Zelesten grabatu zen, baina gertu. Bartzelonako orduko kontrakulturari oso lotutako areto bat izan zen hura. Idatzita neukan letra laburtxo bat, eta Sisa imitatzen kantatzen nuen, aire berbenero horrekin. Estetika horretan barruraino sartu ginen, eta Sisari berari eskatu genion kantatzeko. Grabazio zaharrean entzuten da Gato Perez Sisa aurkezten, parte hartu zuelako kontzertu hartan: «Zuekin guztiekin Santi Sisa». Eta sartu dugu kantuan: metaforikoki, berriz ateratzen da Sisa agertokira, eta 2019an kantatzen du. Zuen kantuak beti egon dira jendez beteta. Manelen marka da? Manelengan pentsatzean zaila zait hitzak eta musika bereiztea. Kantuak egiten ditugu. Nik idazten ditut ia denak, eta musika laurok egiten dugu. Musika ulertuta moldaketa modura, emozio bat transmititzen duena. Moldaketa hori, kantariaren jarrera... hori dena ezinbestekoa da. Lanean konturatu naiz: hitz berberak hiru modutan kantatuta, hiru kantu ezberdin dituzu. Hiru emozio ezberdin dituzulako. Moldaketak baldintzatzen du bai hitzak eta bai abestia. Nola egin duzue diskoa zuzenekora eramateko? Disko sampleatu bat ezin duzu jo rock talde batek bezala. Sampler-a bosgarren musikari bat da, baina ez duena hutsik egiten. Zu gaizki bazoaz ere, bera ongi sartuko da. Errail moduko baten gainean jo behar dugu. Hasieran, zaila izan zen ulertzea, agertokian lasai egotea. Baina listo, hartu diogu. ]]> <![CDATA[Basterretxea, haren begietatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2035/036/001/2020-03-06/basterretxea_haren_begietatik.htm Fri, 06 Mar 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2035/036/001/2020-03-06/basterretxea_haren_begietatik.htm Nestor Basterretxea, argazkigintzaren bitartez. Bere ibilbide osoan material grafiko ugari pilatu zuen artistak, argazkiak zein filmak, eta aurreneko aldiz jarri dute ikusgai erakusketa batean. 1960tik 1974ra hartutako irudiak bildu dituzte batez ere, eta Basterretxeak (Bermeo, Bizkaia, 1924 - Hondarribia, Gipuzkoa, 2014) landu zituen argazkilaritzako erregistro ugarien isla da emaitza. Bere bizitza eta bere obra «sutsuki» erretratatu zituen, Agirreren esanetan. «Basterretxeak zinematografiari zion lilurak blaitzen du erakusketa». Maiatzaren 31ra arte egongo da bisitagai, Donostiako Tabakaleran.

Ane Abalde Artegunea aretoko zuzendariak azaldu duenez, 2016an Agirrerekin izandako elkarrizketa batean du ernamuina erakusketak. «Argazkilaritzat hartuak izan ez diren artista plastikoek» adierazpen horrekin izandako harremanaz aritu ziren, eta hala akuilatu zuten Agirre Basterretxearen irudi artxiboa ikertzera. Ordurako lotura estua zuen hark artistaren obrarekin: 2013an Bilboko Arte Ederren Museoan zabaldu zuten Basterretxearen Forma eta unibertsoa atzera begirakoan komisarioa izan zen, non artistaren genero guztiak ukitu zituzten: eskultura, diseinua, marrazkia, zinema, obra grafikoa... Argazkiek, aldiz, ez zuten leku nabarmenik izan, eta Agirreren gogoan gelditu zen artistaren «alde ezezagunagoak» argitara ekartzeko asmoa. «Argazkiarenak erakusketa baterako emango zuen susmoa nuen, eta intuizio hura ondo baieztatuta gelditu da».

Erakusketa prestatzea artistaren bizileku izan zen Idurmendieta baserrira itzultzea eta hango «material fotografiko guztia orraztea» izan da komisarioarentzat. «Guztia diodanean zera diot: etxeko argazkiak, albumak, eskulturen argazkiak, bidaietakoak, diapositibak, negatibo gabeko positiboak, positibo gabeko negatiboak, kontserbazio egoera oso ezberdinetako irudiak...». Artxibo horretan murgil egiteak bigarren helburu bat ere izan du Agirrerentzat, Abalderi hasieratik proposatu ziona: ez soilik erakusketa prestatzea, baita bertarako preseski dokumental bat egitea ere, ikerketa bera eta materiala abiapuntutzat hartuko zituena.

Aretoaren erdian jarri dute emaitza, eta ikus-entzunezko hori da erakusketaren bihotza komisarioarentzat. «Kontuan hartu behar da ez dela izan artxibo bat dokumentatzea; artxibo batean dena sailkatua dago, baina hemen bizitzak gain hartzen die sailkapen eta ordena guztiei. Metatze bat da». Bi motatako materiala dela azaldu du: artistikoa eta dokumentala. Biak ageri dira nahasian erakusketan, baina batik bat alde artistikoan jarri nahi izan du begirada Agirrek. «Bizitzako dokumentuak izateak ez du esan nahi ez dutenik argazki artistikoek duten edertasuna», ñabartu du, halere. 200 irudi finkorekin baino gehiagorekin egindako dokumentala da, eta horietako hiru baino ez daude erakusketan ikusgai. «Saiakera-dokumentala da», Agirrek azpimarra. N.B.-ren erretratu bat izena eman dio, eta lan talde batekin aritu da hura lantzen: Maria Elorza kameran eta edizioan, Scanner musikan, Xanti Santalvador soinu-muntaketan eta Maider Oleaga off-eko ahots-ean. Bi bertsio prestatu dituzte: euskarazkoa eta gaztelaniazkoa.

Kontrastearen erretratuak

Basterretxearen izena batik bat eskulturari lotuta agertu ohi den arren, are euskal eskultoreen belaunaldi jakin bati, artistaren garai hori 1960ko hamarkadan abiatu zela gogorarazi du Agirrek. Aurretik, margolanen bidez urratu zuen bidea, eta orduan izan zuen lehen harremana argazkilaritzarekin. Asmo ezberdinekin jo zuen horretara: familia argazkiak egiteko, bere zein lagunen eskulturak erretratatzeko, bidaietako koaderno modura baliatzeko, ikerketa etnografikorako, publizitaterako —Irunen (Gipuzkoa) sortu zuen Biok altzari enpresarako—, collageekin eta bestelako teknika batzuekin esperimentatzeko, eta beste. Eta hala sailkatu dituzte, gaika, erakusketarako hautatutako irudiak: Eskultura; Erretratuak eta tipoak; Folklorea; Diseinuaren formak; Intimitatea; Naturak eta natura hilak; Foto Kruz funtsa; Rayogramak; eta Fotomuntaketak ataletan.

Aipamen berezia merezi dute azken bi horiek, Basterretxearen argazkigintza esperimentalak biltzen baitituzte. Man Rayri ikasitako rayograma terminoaren pean, kamera gabe egindako argazkiak bildu dituzte: «Iluntasunaren beltzak eta argiaren kolpeak» sortutako irudiak dira, kasu askotan, ondoren artistak pinturarekin manipulatu zituenak. Fotomuntaketak, berriz, bere eskulturen argazkiak moztu eta beste paisaia batzuen gainean kokatuta osatu zituen. Agirre: «Fantasia ariketatzat har daitezke; bere eskultura bat lorategi italiar batean jartzea, esaterako».

Argazkietan hartutakoak askotarikoa badira ere, teknika aldetik badira errepikatzen diren ezaugarriak, eta horietan jarri du azpimarra komisarioak: «Erakusketa oso estetikoa da, oso formala». Azaldu duenez, argi-itzalen erabilera da Basterretxearen argazkien marka nabarmenetako bat. «Kontraste handia bilatzen du argazki artistikoetan: bigarren planoko iluntasunaren eta lehen planoen artean, beti argi distira bat bilatuta. Berdin egiten ditu pertsonen erretratuak eta eskulturenak; oso interesgarria zait hori».

XX. mendearen bigarren erdiko argazkigintza artistikoaren historia berridazten duen erakusketa bat dela ere aipatu du komisarioak: «Momentu hartan, argazkilariek lan dokumentala egiten zuten batez ere. Nazioartean argazkia bazen medio artistiko bat, baina euskal testuinguruan ez. Basterretxea, eta harekin Larrukert, zineman hasi ziren 1960ko urteetan, eta ekarpena egin zioten argazkilaritzari».

Super 8an hartutako orduak

Idurmendieta baserriko funtsetik ateratako material hori eta dokumentala dira erakusketako bi zutabe nabarmenak. Baina bada beste bat ere, gelako goiko solairuan kokatu dutena: artistak urte luzez grabatu zuen film-metraje argitaratu gabea da, Super 8 kameran hartua. Elias Kerejeta Zine Eskolako irakaslea da Agirre, eta komisariotzako masterreko ikasle talde bat aritu da material horrekin lanean. Etxe giroan, lagunartean eta bidaietan hartutako irudiak dira.

Pantaila berezi batean, Basterretxeak amaitu gabe utzi zuen animazio proiektu bat ere jarri dute ikusgai, artistak Ostegun arratsaldean deitu zuena. Asteko tarte horretan, umeentzako adierazpen plastikoko laborategi bat jarri zuen martxan, Oteizarekin partekatzen zuen Irungo lantegi-etxean, eta haurrek margotutako irudi horiek filmatu zituen, ondoren modu esperimentalean lantzeko asmotan.

Azken bideo bat ere bada atal horretan: Collage bizia. Salbuespen bat da Basterretxeak Super 8ari eman zion erabileraren barruan: artistaren estudioko karpeta bateko irudiak (collageak horietako asko) filmatu zituen, eta muntaketa kameran bertan egin. Erakusketan 16 mm-an proiektatzeko prestatu dute.

Horien alboan, bitrina bitan sartutako argazkiek —negatiborik ez duten positibo originalak— eta argazkien azken atalek ixten dute ibilbidea. Bertan da Foto Kruz funtsa. «1970ko urteetan argazkilari familia batek herriko bizitza erretratatu zuen. Foto Kruz denda zuten. Nestorrek eurekin egin zuen lan, eta Irungo Udal Artxiboan daude orain irudi horiek denak». Horietatik «zigilu artistikoa» duten argazkiak hautatu ditu Agirrek.

Basterretxearen sormen aldirik gorenaren etapa hartzen du erakusketak, 1957an Madrildik Irunera joan zenetik, 1970ko urteetan Oteizarekin lantegi-etxea abiatu zuen artekoa. Hortik aurrera, artistaren itzala handituz joan zen, Agirreren hitzetan: «Eskultura gehiago egiten hasi zen eta utzi egin zuen argazkilaritza. Tira, utzi, hein batean: laurogeitaka urte zituenean kamera digitalak erabili zituen, jolasean, baina ez dira hain interesgarriak».

Artegunean ohi denez, jarduera programa batek osatuko du erakusketa, maiatzera bitartean.]]>
<![CDATA[Hegaldi betean diren buruak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1941/030/001/2020-03-05/hegaldi_betean_diren_buruak.htm Thu, 05 Mar 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1941/030/001/2020-03-05/hegaldi_betean_diren_buruak.htm Zendabalitz. Eleberri koral baten forman eraiki du kontakizuna, eta emaitza oraindik ere «hegaldi gorabeheratsu baten kronika bat» dela berretsi du: hori, ordea, aitzakia bat baino ez dela dio: «Zenak, denak eta litekeenak sortzen dizkigun buruhausteei buruzko lan bat da». Eta hortik izenburua.

Haurrentzako istorioak idatzi izan ditu Elizarik —batik bat Txirri, Mirri eta Txiribiton pertsonaien ingurukoak—, baina orain artean landu gabea zuen helduen literatura. Ikus-entzunezko Komunikazioko ikasketak egin zituen, eta urteak egin ditu telebistan lanean. Hala, sormena batez ere «bideogintzara» bideratu izan duela azaldu du. Istorio hau buruan bueltaka hasi zitzaionean, baina, irudiz bainoago idatziz errazago kontatu ahalko lukeela iruditu zitzaion, eta horrela pentsatu zuen lehiaketara aurkeztea.

Paristik Bilbora doan hegaldi bat da Zendabalitz-en datorrena. Charles de Gaulle aireportuan aireratu eta Loiun lur hartzen duena. Ehun bidaiari joango dira hegazkinean, baina zazpirengan jarri du fokua Elizarik. Haien bitartez kontatuko ditu hegaldian gertatuko diren ezustekoak, baina batez ere momentu horretan bidaiarien euren buruetan pasatuko dena kontatzen ahalegindu da. Hauek dira bidaiariak: Elene, segurtasunik ezak ezkutatzeko «moderno plantak» egiten duen neska gaztea; Gabriel, banketxe bateko zuzendari ohia, erretiro aurreratua hartu berri duen gizon ozpina; Paule, lan elkarrizketa batetik bueltan datorren eta haurdun dagoen gaztea; Xabier, ardura oso ondo kudeatzen ez duen pilotua; Enara, Parisera lan bidaia batera joan dela esan duen baina egiaz plazerez bidaiatzera joan den enpresaria; Malox, 60 urteren bueltako andrea, duela bi urte alargundu zena eta beheak jota segitzen duena; eta Sukaina, bere burua oso segurutzat duen gaztea. Sukainaren eta Eleneren arteko interakzioak indartsuak izango dira istorioan, baina, oro har, pertsonaia guztiak nolabait gurutzatzea izan du helburu Elizarik.

Atalka egituratu du kontakizuna, pertsonaiak tartekatuta eta atal bakoitzean hegaldiaren ordua, hegazkinaren kokapena eta pertsonaiaren eserlekua ere zehaztuta. «Irakurleari jolas bat planteatzea ere izan da asmoa eta zalantza asko sortu dizkidan kontua. Baina arriskatu nahi nuen. Modu kronologikoan, pertsonaia bakoitzak bere ataletan hegaldiaren pista bana ematen du; denaren berri daukagu bakoitzaren ikuspegiaren arabera».

Hegaldi berean joateaz aparte, bada pertsonaiak batzen dituen beste hari bat: «Buruari gehiegi eragiten diotela». Hori izan da, hain zuzen, Elizarik nobelarekin landu nahi izan duen gaia. «Ez nuen hobetsi nahi asko edo gutxi pentsatzea, besterik gabe hori azalarazi nahi nuen». Bere buruarekin etengabe eztabaidan dagoen pertsona bat dela aipatu du idazleak, eta «merezi du?» galdera helarazi nahi izan diola irakurleari. Horri keinu egiten dion aipu batekin ireki du liburua, Izaro kantariaren hitzekin: «Sinistu nahi dut denok dugula errotuta kaosa, hura maitatzen ikastea ote da bizi honetan poza?». Elizari: «Nik gutxien pentsatuta egin ditudan gauzek eman didate askotan ilusio eta poz handiena. Ez diot hori denik bidea, baina batzuetan off egin beharko genuke».

Tonuari lotuta, «egin ezin diren aitorpen horietako bat» gehitu du egileak: «Asteburuetako telebistako filmak asko gustatzen zaizkit. Nahiz eta badakidan zer gertatuko den, oso ondo pasatzen dut, eta uste dut horren kutsu bat bai nabari daitekeela liburuan».

Deialdi berri bat zabalik

Joxe Begiristain CAF enpresako euskara arduraduna eta Aitor Aldasoro Beasaingo alkatea ere izan ziren atzoko aurkezpenean, Donostiako Elkar dendan. Pozik agertu ziren biak sariketa «osasuntsu» ikustearekin. Gogora ekarri zuten irekita dagoela Igartza lehiaketaren beste deialdi bat , eta ekainera bitartean jasoko dituztela lanak. Irati Goikoetxea iazko sarituak, bestalde, datorren urtean aurkeztuko du bere lana.]]>
<![CDATA[Erika Elizarik 'Zendabalitz' eleberri korala plazaratu du]]> https://www.berria.eus/albisteak/178364/erika_elizarik_zendabalitz_eleberri_korala_plazaratu_du.htm Wed, 04 Mar 2020 18:28:59 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/178364/erika_elizarik_zendabalitz_eleberri_korala_plazaratu_du.htm Irati Goikoetxea izan zen iazko saritua; datorren urtean argitaratuko du emaitza.]]> <![CDATA[Mohammad Rasulofen 'There Is No Evil' filma izan da garaile Berlinalen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1945/039/001/2020-03-01/mohammad_rasulofen_there_is_no_evil_filma_izan_da_garaile_berlinalen.htm Sun, 01 Mar 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1945/039/001/2020-03-01/mohammad_rasulofen_there_is_no_evil_filma_izan_da_garaile_berlinalen.htm There Is No Evil filmarekin, baina ez zuen atzo Berlinen egindako sari banaketan izaterik egon, Teheranek debekatuta. Heriotza zigorrari buruzkoa da film saritua; are, «haren kontrako manifestutzat» hartu dute askok. Faboritoen artean zegoen lana, eta Urrezko Hartza hari ematea erabaki zuen azkenean Jeremy Irons aktoreak gidatutako epaimahaiak.

Lau istorioren bidez eraiki du pelikula Rasulofek, lau gizon hartuta protagonistatzat, guztiak, aldez edo moldez, galdera batek zeharkatuak: Zein puntura arte da gizakia bere erabakiak hartzeko askea, mehatxuz eta arriskuz betetako erregimen batean? Giro estu horretan, euren burua beste batzuk hiltzera kondenatuta ikusiko dutenen begirada jaso du zinemagileak.

Lehenago jakinarazi zuten Sari Nagusia-Zilarrezko Hartza: Eliza Hittman Never Rarely Sometimes Always filmak irabazi zuen. Abortuaren gaia dago kontakizunaren muinean, eta AEBetako zinema independenteari emandako saritzat hartu dute askok Hittmani banatutako garaikurra.

Zuzendari onenaren Zilarrezko Hartza, ostera, Hong Sangsoo korearrak eraman zuen, The Woman Who Ran filmarekin. Zinemagilearen hogeita laugarren pelikula da jada, eta soilik emakumezkoak jarri ditu oraingoan kameraren aurrean. Senarra laneko bidaia batean dela baliatuta, andre gazte batek (Kim Minhee) hiru lagunekin dituen enkontruek josten dute narrazioa.

Interpretazioari gordetako sarietan, Paula Beerek eraman zuen emakume aktore onenaren Zilarrezko Hartza, Undine filmean egindako lanagatik. Gizonezko antzezle onenaren Zilarrezko Hartza, berriz, Elio Germanorentzat izan zen, Volevo nascondermi pelikulari esker.

Bigarren planoan sarituak

Sari entzutetsuenen aurretik banatu zituzten oihartzun txikiagokotzat har daitezkeen sariak. Horien artean, film labur onenaren Urrezko Hartza Keisha Rae Witherspoonen T lanari eman zioten; eta zilarrezkoa, berriz, Rafael Manuelen Filipiñana-ri.

Dokumental onenaren saria Rithy Panhn kanbodiarraren Irradiés-ek eraman zuen; genozidioen osteko oinazea du mintzagai lanak, eta Sail Ofizialeko lehian eman zuten, zerrendan zegoen dokumental bakarra izanik.

Gidoi onenaren Urrezko Hartza, berriz, D'Innocenzo Brothersen Favolacce filmarentzat izan zen.]]>
<![CDATA[Inoren Ero Ni, nor bere perlen bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1949/024/001/2020-02-27/inoren_ero_ni_nor_bere_perlen_bila.htm Thu, 27 Feb 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1949/024/001/2020-02-27/inoren_ero_ni_nor_bere_perlen_bila.htm Il cercatore di perle. Atzean entzuten dira Iñaki Guantxeren bateria kolpeak, Mariano Hurtadoren baxua eta Borja Iglesiasen gitarra hotsa. Amen eta orain da diskoa abiatzen duen kantu hori, eta Inoren Ero Ni «hemen eta orain bizitzeko» taldea dela dio Abregok. Hainbat tokitan aurkeztu dute jada disko berria: Baionako Le Magneton, Donostiako Le Bukowskin eta Ondarroako Portuko Ranpin (Bizkaia)... Eta bero sumatu dituzte zaleak kantu berrien aurrean. «Kostatu zaie, baina uste dugu jendeak gero eta gehiago ulertzen gaituela. Hori nabaritu egiten da. Dantza egon da kontzertuetan, gogoa, jendearen aldetik eta gure aldetik».

Taldeak 2004an kaleratu zuen lehen lan luzea, Inoren ero ni, orain artean plazaratutako disko luze bakarra. Gronhölm (2008), Fosbury (2009) eta Fregoli (2011) EPek osatutako trilogia eman zuten gero —azken hori grabatuta zegoela sartu zen taldera Guantxe, Mikel Abregok utzitako lekua hartuz; aurretik, Xabier Olazabal Drake-ren lekua hartu zuen Hurtadok, Gronholm grabatu ostean—. Egungo laukoak elkarrekin ondutako lehen lana Iennei izan zen, 2016an. Eta hauxe dute bigarrena. Lau kantuz osatuta dago, eta soinua «oso eurena» dela aipatu du Abregok: «Oso hartuta dugu. Biniloan ere soinua fina izateko atera dugu. Topikoa da, baina uste dut den-dena entzuten dela bikain disko honetan».

Azken urteetan kontzertuak hasteko erabili izan dute Amen eta orain, tokian tokira egokituz letra. Haren ondotik datoz diskoan Minaren gauzatzea, Il cercatore di perle eta Zerria. «Motza da, baina ni pozik nago behintzat atera dugulako zerbait. Gure faktorian gauza asko egiten ditugu, baina mugatuago gaude orain». Pozik Abrego, halaber, aurretik egin gabeko zerbait ontzea lortu dutelakoan: «Zaila zirudien ezer berria egitea, baina uste dut egin dugula urrats bat. Aurretik egin gabeko disko bat da: oso bat-batekoa izan da dena. Estudioan bertan eraiki zen abesti bat (Zerria), beste bi bertan bukatu genituen (Minaren gauzatzea eta Il Cercatore di perle), eta horrek naturaltasun bat eman dio. Konposizioek ere erakusten dute bagoazela gure bidean aurrera».

Abrego arduratzen da batik bat kantuen hitzez, eta, alderdi horretan, adierazi du umorerantz gerturatzen saiatu direla. «Umorea zaila egiten da gure eszenan, eta guk faltan hartzen dugu». Diskoari izena ematen dion kantuan italieraz abestu du, eta hori ardatzean daramaten askatasunaren erakusle dela dio. «Musikan, melodian, hitzetan... beti dago jolas aske hori. Maite dut italieraren sonoritatea, eta lagun italiar bati eskatu nion Borjak espainolez idatzitako testu hau itzultzeko».

Aurten hemezortzi urte

Taldearen lehen lanak 2004ko data daraman arren, kideek 2002an kokatzen dute hasiera. «Ia bi urte egin genituen laborategian», Abregok. Hemezortzi urte dira ordutik, eta aurrera doan bide batez mintzo da kantaria. Hasierako urteetan BAPen itzala aipatzen bazen ere, «gaindituta» ikusten du, eta, egotekotan, taldekideen beste proiektuen lorratzak ere hor direla dio: El Hombre Burbuja (Hurtado), Purr (Iglesias), Lobo Electrico (Guantxe)... «Batzuetan zama da beti gogoratu beharra nondik gatozen; baina ez gara damu, harro gaude». Inoren Ero Ni orain «deskubritzen» ari direnak gero eta gehiago direla ere aipatu du. «Eta hori guretzat kristorena da. Egun gauden une madarikatu honetan, teknologia berriak eta gailuak ohitura asko ari dira irensten. Baina gurea bertan bizitzekoa da». Bilbon ariko dira gaur, Kafe Antzokian, eta Gasteizen bihar, Jimmy Jazz aretoan.]]>
<![CDATA[Albaolako lantaldea 1753an topatutako barku baten bila ari da Donostian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/032/001/2020-02-25/albaolako_lantaldea_1753an_topatutako_barku_baten_bila_ari_da_donostian.htm Tue, 25 Feb 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1891/032/001/2020-02-25/albaolako_lantaldea_1753an_topatutako_barku_baten_bila_ari_da_donostian.htm
Baldin eta topatzen badute, garaiaren arabera diseinatu ahal izango dituzte etorkizuneko esku hartzeak. «XVIII. mendeko barku bat baldin bada, agian ez du merezi indusketa arkeologiko sakon-sakon bat egiterik, sasoi hartako planoak jada ezagutzen baititugu», azaldu du Alberdik. Aldiz, garai zaharragokorik ez da ezagutzen. «Demagun, urrutira jota, Erdi Arokoa dela... Zenbat eta antzinakoago, orduan eta interes handiagoa izango du. XVIII. mendea baino lehenagoko edozein barku hondar izango da baliotsua orduko ontzigintza ezagutzeko».

Gainera, Alberdik erantsi duenez, Donostian arazo «larri» bat dago dokumentazioarekin. «Hiria erre zutenean, 1813an, plano ia denak kiskali ziren. Eta hori gabezia handia da ontzi hauek lokalizatzeko. Adibidez, ez dauzkagu udaleko aktak. Imajinatzen XV. mendeko aktak izango bagenitu, eta bertan irakurri egun bakoitzean zer ontzi joan ziren pikutara eta non? Baina ez dauzkagu. Geratzen zaigun informazio iturri nagusia hauxe da: arkeologia».

Atzo hasi zituzten indusketa lanak, eta bihar arte egongo dira bertan. Egunotako marea biziak ari dira aprobetxatzen lanerako. Bost behargin ari dira indusketan lanean, hondeamakina batekin, eta, beraz, marea behean dagoenean soilik egon daitezke hondartzan. Alberdi: «Agertzen bada, ongi; ez bada agertzen, tira; arkeologia ez da zientzia zehatz bat».

Indusketa, begi bistan

Lehen aldia da Kontxan horrelako lanak egiten direna, eta, ohi ez bezala, herritarrek lan arkeologikoak bertatik bertara ikusi ahal izango dituzte. Atzo goizean, harrizko hondakinak atera ahal izan zituzten, baita egur zatiak ere. Baliteke horietako batzuk hormaren zimenduetatik etortzea, baina baita barkuaren arrastoetatik ere. «Ontzi asko urperatu dira hemen mendez mende. 2000 urtez okupatuta egon den hiri batez ari gara. Imajinatu tarte horretan guztian hemen gertatu den guztia. Arrastoak egon daitezke era guztietakoak eta sasoi guztietakoak. Egiazki, Kontxa leku aberats bat da hondar arkeologikoei dagokienez».

Ontziaren berri ematen duten iturriak publikoak dira, eta Albaolako lantaldeak aspalditik zuen buruan hura berraurkitzen saiatzea. Aukera, or dea, orain etorri da, Kutxa Fundazioaren laguntza bati esker —6.000 euro inguruko aurrekontu bat dute lanerako—.]]>
<![CDATA[1753an topatutako barku baten bila ari da Albaolako taldea, Kontxan]]> https://www.berria.eus/albisteak/177925/1753an_topatutako_barku_baten_bila_ari_da_albaolako_taldea_kontxan.htm Mon, 24 Feb 2020 16:53:44 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/177925/1753an_topatutako_barku_baten_bila_ari_da_albaolako_taldea_kontxan.htm <![CDATA[Salatu ezinaren indarkeria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/033/001/2020-02-22/salatu_ezinaren_indarkeria.htm Sat, 22 Feb 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/033/001/2020-02-22/salatu_ezinaren_indarkeria.htm Isiltasun urte luzeak. Mitxel Muruak euskaratu du, eta Alberdaniak argitaratu.

Tantos anos de silencio da eleberriaren jatorrizko izena, eta azken hitzari, isiltasunaren ideiari, jarri dio azpimarra egileak: «Bando garailekoek hori nahi izan dute: isiltasunaren kontakizun bat inposatu. Biktimei lur tonak jaurti zitzaizkien gainera, eta lurra bota ez zitzaienei isiltasuna jaurtitzen zaie, hitz egin ezina». Baina hitza «sendagarria» da idazlearentzat, eta, horregatik, garrantzia eman dio liburuan. Pertsonaia baten bitartez egin du: Ramon Gandara poeta errepresaliatuaren bitartez. Pertsonaia nagusietako bat da hura, Dario Rocha militar frankistarekin batera. Umezurtzak dira biak, Emilio Varela medikuaren etxean hazitakok. «Ogia bai, baina ametsak eta hitzak ere» eman zizkien jaten hark, liburuan esaten denez. Denborak aurrera egingo du, ordea; egoera politikoa irauli egingo da, eta biak medikuaren alabarekin maiteminduko dira, Ana Varelarekin. Pisua hartuko du horrek kontakizunean. Castro: «Esango nuke batez ere maitasun nobela bat dela hau. Errepublika eta haren idealak maitasun idealak izan ziren: gizateria, kultura, hezkuntza... Faxismoak aurrean eraman zuen guztiarekiko maitasuna».

Hariaren muturretako bat da hori, 36ko gerraren hastapenetan kokatzen dena, Galiziako herri txiki bateko jauretxe batean. Beste muturra gaurko egunetan korapilatzen da. Ikerketa batek lotzen ditu biak, inolako identifikaziorik gabe lurpean sartua izan zen jendearen bilaketak. Anxela historia ikertzailea bihurtuko da protagonista orduan.

Bi planoak, halere, leku berean kokatzen dira: «Flaviako Pazoan», medikuaren etxean. Gerrak eztanda egin aurretik, Varelak «edonorentzako leku ireki bat» bihurtu zuen jauretxea; herri liburutegiak zabaldu zituen, Espainiako Bigarren Errepublikaren testuinguruan aberastasuna «herriaren zerbitzura» jarri, Galiziako eragile abertzaleen jarduna babestu... Baina hori guztia kontra etorri zitzaion 36ko altxamendu frankistarekin. Idazleak gogoratu du frankismoan «kontzentrazio esparru moduan» erabili zirela halako etxe asko Galizian.

Idazleak atal guztietan tartekatu ditu bi planoak. Berdin garatuko da ekintza gerraren testuinguruan eta gaurko egunetan, atalez atal. Hori izan da liburuko erronka literarioa Castrorentzat, planoaren jauziek ez zezatela irakurketa oztopatu. Liburuaren «egitura ugaria» azpimarratu du Muruak ere, ahots eta plano ugariren uztartzea. Gerra garaiko hizkera eta egungo hizkera, sasoi bakoitzeko pertsonaiei berea ematen saiatu da.

«Postegia faxistari aurre»

«Biolentziak» ardazten duen kontakizun bat idatzi du Castrok, Muruaren ustetan. «Diktadurapeko garai ilunetako biolentzia krudel, bihozgabe, itsu hori, eta gaur egungo matxismoaren bortizkeria itsu eta zentzugabea. Gaur egungo gizartean ez dela ezer gertatzen iruditzen zaigu, baina gaur egun ere badauzkagu gure kontraesanak, gure diktaduratxoak». Aurreratu du alde horretatik hausnarketa «oso interesgarriak» dakartzala Castroren lanak: «Ez da bakarrik gerra garaiko testigantza bat —beti kontatu behar direnak, ez ahazteko—; badago ahalegin bat gaurko ikuspegitik gizarteari begiratzeko. Gure zaharren gerra garaiko kontuak joan zirela uste dugu, egun salbu gaudela gauza askotatik, baina nobelak gogoeta eginarazten digu horren inguruan».

Altxamendu faxistaren ondotik zabaltzen den jokalekua «indarkeria oso handikoa» dela ohartarazi du idazleak ere. Indarkeriaz betetako egoerak bizi izan ziren, eta horien artean pisutsuenetako bat «hitz egin ezina» izan zela aipatu du. «Hatzarekin borreroa seinalatu ezina, herritik dabilena eta badakizuna zure aita hil duela, zure ama bortxatu». Emakumeen aurkako bortxaz ere jardun nahi izan du liburuan; besteak beste, Anxela indarkeriazko harreman batetik ihesi jarrita. «Emakumeen aurkako indarkeria berdina da 36an eta orain. Patriarkatuaren bota beti dago haien buruen gainean».

Jorge Gimenez argitaletxeko editoreak «beharrezkotzat» jo du nobela. «Azken urteetan ikusi dugu nola han-hemenka egiten ari diren ahalegin garrantzitsuak, eraildako jende horri duintasuna bueltatzearen alde. Horren inguruan dago josita eleberriaren trama». Era berean, gaurko egoera historikoaren garrantziaz ohartarazi du idazleak ere: «Ultraeskuina bueltan da; narrazio bat inposatu nahian dabil, erabat faltsua dena. Uste dut denon eginbeharra dela, baita idazleona ere, egia-oste faxistari aurre egitea, baita literaturaren bidez ere».]]>
<![CDATA[Falardeauren 'My Salinger Year' filmak abiatuko du 70. Berlinale jaialdia, gaur]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/032/001/2020-02-20/falardeauren_my_salinger_year_filmak_abiatuko_du_70_berlinale_jaialdia_gaur.htm Thu, 20 Feb 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1857/032/001/2020-02-20/falardeauren_my_salinger_year_filmak_abiatuko_du_70_berlinale_jaialdia_gaur.htm My Salinger Year filma zuzendu du. Margaret Qualley eta Sigourney Weaver aktoreek egin dituzte protagonista lanak, eta film horrek irekiko du Berlinale zinema jaialdiaren 70. aldia, gaur. Sail Ofizialean erakutsiko dute, baina lehiaz kanpo.

Denera, hemezortzi lan izango dira Urrezko Hartza lortzeko lehian, eta Jeremy Irons aktore britainiarrak gidatutako epaimahaiaren esku egongo da erabakia. Hautagaien zerrenda horretan dira Burhan Qurbani (Berlin Alexanderplatz), Natalia Meta (El prófugo), Christian Petzold (Undine), Philippe Garrel (Le sel des larmes), Kelly Reichardt (First Cow), Abel Ferrara (Siberia), Rithy Panh (Irradiés) eta Sally Potter (The Roads Not Taken) zinemagileen lan berriak. Izen handiko zuzendariak daude tartean, eta, hainbat hedabidek aurreratu dutenez, nabaritzen hasi da jaialdiaren zuzendaritzan egon den aldaketa.

Izan ere, Dieter Kosslickek dimisioa aurkeztu zuen iaz —azken hemezortzi urteetan jaialdiko buru izan da—, eta bi kidek osatzen dute orain zuzendaritza: Carlo Chatrianek eta Mariette Rissenbeekek. Azken aldietan, zenbait ahots kritikok zioten jaialdiaren maila eskastuz zihoala; aurten horri buelta eman zaiola iritzi diote.

Hori berresten ahaleginduko dira, halaber, Giorgio Diritti; Mohammed Rasoulof; Stephanie Chuat eta Veronique Reymond; Caetano Gotardo eta Marco Dutra; Ilya Khrzhanovskiy eta Jekaterina Oertel; Hong Sangsoo; Benoit Delepine eta Gustave Kervern; Damiano eta Fabio D'Innocenzo; Eliza Hittman; eta Tsai Ming Liang zuzendariak. Izenei ez, istorioei begiratu dietela azaldu du Chatrinek, eta hautatu dituzten filmek etorkizunari «amarrurik gabe» begiratzen diotela aurreratu: «Sail Ofizialean lehian diren lanek istorio indibidualak zein kolektiboak kontatzen dituzte; intimoak eta, era berean, transzendentalak. Tonu iluna gailentzen bada, ez da ikara sortu nahi dutelako, begiak ireki nahi dituztelako baizik».

Ohorezko saria Helen Mirren aktoreak jasoko du, eta King Vidorren obra berreskuratuko dute atzera begirako atalean.

Sari berri bat

Urrezko Hartzaren eta epaimahaiaren Zilarrezko Hartzaren ondotik, hirugarren sari nagusi bat izan du aurten arte Berlinalek: Alfred Bauer jaialdiaren sortzailearen izena zeramana. Duela aste gutxi, baina, Die Zeit agerkariak Bauerrek naziekin izandako ustezko harremanak atera zituen argitara, eta, jakin bezain pronto, sari hori bertan behera uztea erabaki zuen zuzendaritzak. Haren ordez, eta Alemaniako gerraondoan sortutako jaialdia 70. urtemugara heldu den aitzakian, sari berezi bat banatuko dute aurten: beste Zilarrezko Hartz bat.]]>
<![CDATA[«Erroetara joatea ideiak mailegatzea da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1878/036/001/2020-02-16/erroetara_joatea_ideiak_mailegatzea_da.htm Sun, 16 Feb 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1878/036/001/2020-02-16/erroetara_joatea_ideiak_mailegatzea_da.htm Colombiana (Sony, 2019). Bogotan grabatu du, Eblis Alvarez ekoizle eta instrumentistarekin batera. Diskoak bidaia bat proposatzen du: kakaoak, kafeak, kokainak zein aiahuaskak egindakoaren bide beretik. Donostian izango da gaur, Viktoria Eugenia antzokian, 19:00etan.

Eblis Alvarez eta bion arteko lankidetza, fusio eta mestizajetik harago, talkatik gertuago dagoela diozu. Nola ikusi zenuen hor landu nahi zenuen bide bat?

Tradizio musikal ezberdinetatik datozen artistak elkartzen direnean, sortze prozesua forma estetikoen talka baten antzekoa izaten da. Elkar ukitze labur horren bidez, elkarbizitzan jartzen dira soinu, erritmo, doinu eta poesia ezberdinak. Nik hortik planteatu nuen Eblis Alvarezekiko lankidetza. Bera bere motxilarekin zetorren, eta ni, nirearekin; erreferentziaz eta Pedro G. Romerorekin landutako kontzeptuz betetako zaku aberats bat genuen. Elementu horiekin, world music etiketatik eta bere lan egiteko moduetatik urrundu nahi genuen; fusioaren formatik, esaterako. Preprodukziotik bertatik musika ezberdinak elkartzeak gure gorputz eta gogoak zeharkartu zituen.

Eta nola elkartu dituzue Kolonbiako doinuak flamenkoarekin?

XX. mende hasierako flamenkoaren eta musika afro-karibetarraren grabazioak modu erradikalean entzuten. Egun, garrantzitsuena ez da grabazio serie bat zure eskuetan izatea —Alan Lomaxen estilora egindako herri musika batzearen lilura hori gaindituta diot hau—. Niretzat, gakoa da nola hurbiltzen zaren grabazio horietara, zenbateko arretarekin; azken finean, nola pentsatzen dituzun. Hori da interesatzen zaidana artxiboarekin lan egiten duen jendearengandik; ez hainbeste hor topatzen dutena erreproduzitzeak edo musiken antzekotasunak bilatzeak. Hori liburu eternal baten lehen orria baino ez da.

Diozunez, Alvarezek eta biok oso ondo ulertu duzue elkar, leku bertsutik ulertzen duzuelako musika. Zein da leku hori?

Hain zuzen, ezleku bat da leku hori, bazterrean geratzen dena, non lan egin daitekeen. Egotzi ahal zaizkion ideia nazionalistetatik harago doa musika, bai musika latinoa eta berdin flamenkoa. Bien arteko loturak gehiago izan daitezke antropologikoak musikalak baino, edo alderantziz: elkarren loturarik ezak ere zabaltzen du espazio bat orain arte egin gabeko loturak indartzeko. Laburrean, soinuaren aukerak infinituak direla ulertzea da gauza. Eta erroaren ideiak musika errituari lotutako jarrera erradikala ezkutatzen duela, ez arte tradizionalista edo kontserbadore bat.

Colombiana-n, erroekin egin duzuen lana zenbateraino dago lotuta iragana ezagutu eta oraina ulertzeko nahiarekin?

Morton Feldman konpositoreak esaten zuen eduki daitekeela zaharraren eta modernoaren gustua, baina inoiz ezin dela biekin konprometituta egon. Diskurtso sozialdemokraten aurkari sutsua naiz. Diskurtso horiek esaten dute egon daitekeela, aldi berean, iragana zapaltzen eta orainari gauza berriak ekartzen. Ni nire garaikidetasunarekin nago konprometituta. Horregatik, erroetara joatea niretzat ez dago lotuta inolako aldarri historikorekin edo irrika malenkoniatsurekin; beste batzuen ideiak eta ekintzak mailegatzea da, iraganekoak izan ala ez, nire garaian errealitate ezberdinak eraikitzeko. Horregatik behar dut ezagutu nondik hartzen dudan, iraganetik etorri edo ez.

Kantuak kolonialismoaz, migrazioaz, drogez, esklabotzaz eta abarrez ari dira. Nola hurbildu biolentzia horietara?

Biolentzia ezberdinak dira, baina inoiz ez modu negatiboan ulertuta, biolentzia leku guztietan baitago, batez ere artean. Giza harremanek berekin dakarte indarkeria, tarteko baldintzak edozein direlarik ere. Hortik sortzen dut errealitate berri bat, kritikoki pentsatzen segitzeko aipatu dituzun gai horien inguruan.

Diskoaren inguruan landu duzun beste ideia bat «joan-etorriko kantua» da. Zer da?

Espainiaren eta Hispanoamerikaren arteko migrazio fluxuen bidez sortu ziren kantuei egiten die erreferentzia. Ikuspuntu erromantiko batetik sortutako ideia bat da, askotan fikziozkoa. Hortik abiatu gara landu nahi genituen gai batzuk garatzeko.

Erritmo ugari eta dantzagarriak ditu diskoak, ohikoa duzun oinarri esperimentalari uko egin gabe. Zure aurreko lanak baino errazagoa delakoan zaude?

Erritmikoa eta dantzagarria izatea ez dago esperimentala izatearekin kontrajarria. Niretzat, esperimentazioa gehiago da sortzeko modu bat edo artean egoteko modu bat; inoiz ez da estetika definitu bat.

Euskal Herriko musikari askorekin izan duzu harremana. Disko honetan, badago kantu bat (Colombiana vasca), zeinetan Maialen Lujanbiok eta Beñat Axiarik hartzen duten parte.

Bilboko itsas portua Ameriketara txokolate gehien esportatzen zutenetako bat zen. Anekdota horrekin, eta kakaoa beste droga bat balitz bezala hartuta, aitzakia ona ikusi genuen gure Colombiana vasca propioa sortzeko. Esaten da Pedro Marchenak sortutako colombianak zortzikoaren eragina duela, eta, Ertz festibalean Maialen Lujanbio eta nire lagun kutun eta miretsi Xabier Erkizia entzutean, ulertu genuen, bai nik eta bai Pedro G. Romerok, lan zail eta zoragarri horri ekiteko osagai guztiak genituela. Zalantzarik gabe, disko osotik gusturen geratu garen piezetako bat da hori.

Orain arte egin dituzun urratsetan, askok ulertu dute musika independenteko ikono bat izatetik industriako handiekin aritzera igaro zarela. Zer deritzozu orain artean egindako bideari?

Inoiz ez nintzen sentitu musika independenteko ikono bat. Gaizki izendatua den musika independente horrek ez ninduen kontuan hartu harik eta Sonar bezalako festibal batek edo El País eta Rockdelux agerkariek nire proposamenari arreta jarri zioten arte. Honekin esan nahi dut espazio komertzial eta mediatiko handirik gabe musika independenteak ez ziola nire lanari modu positibo batean erreakzionatu, eta bere logikak ez direla hain desberdinak kritikatzen dituzten beste bitarteko batzuen aldean. Sony bezalako multinazional batekin lan egiteak nire ibilbide diskografikoari onurak ekarri dizkio, eta, zorionez, multinazional batekin lan egiteko modu asko daude. Nire kasuan, ez du apurrik ere moldatu nire proposamen artistikoa. Gainera, hedatua eta artistikoki babestua izateak produktua hobetu du. Niretzat —eta hemen dago interesgarriena—, konplexutasuna beste leku batean dago, eta ez hainbeste ustezko aurkaritzak sustatzean. Nire esperientziagatik, behintzat, esan dezaket ez dela horrela.]]>
<![CDATA[Sokaren itzal luzea, argitan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2020-02-12/sokaren_itzal_luzea_argitan.htm Wed, 12 Feb 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2020-02-12/sokaren_itzal_luzea_argitan.htm
Banizu Nizuke kultur proiektuko kidea da Salgado, eta harekin eman du argitara Dut-en gaineko lana, bere testuak —Xabi Strubellek euskaratuak— eta argazkiak —batez ere Gari Garaialderenak, biretan argazkilari zein gidari lanetan aritzen baitzen— batzen dituena. «Gu arte garaikidean aritzen gara. Helburua kultura garaikideko material grafikoa eskaintzea da. Ni beti izan naiz musikazalea, Dut-en zalea. Nerabe nintzela ezagutu nituen, institutuan, eta beti iruditu izan zait talde berezia. Zerbait ezberdina zen haiek egiten zutena».

1993. urtea da, Hondarribia (Gipuzkoa). Talde bat sortzeko ideia aireratu da gaueko hizketaldi batean. «Enekok [Garaialde] bazuen anaiarengandik jasotako gitarra urdin bat; Galderrek [Izagirre] Ramon [Albisu] Beti Mugan-i Honsuy bateria bat erosi berri zion; Josebak [Ponce] bateria utzi eta baxuari ekingo dio, nahiz eta baxu propioa izan arte denbora dezente pasatuko den; eta Manexek [Martinez] bazuen frontman izateko planta, beti ibiltzen baitzen kantariak imitatzen». Gero topatu zuten Xabi Strubell, Iñigo Muguruzaren gitarrako ikasle zena orduan. Jotzen ikusi, eta zuzen galdetu zioten taldera batu nahi ote zuen. Taberna batean hitzartua zuten lehen kontzertua, eta izena bakarrik falta zitzaien. Martinezen kamisetarekin saiatu ziren, amnistiaren aldeko bat; Irratia pizten dut irakur zitekeen, eta handik hartu zuten.

Horra boskotea: Eneko Garaialde (gitarra), Galder Izagirre (bateria), Xabi Strubell (gitarra), Joseba Ponce (baxua) eta Manex Martinez (ahotsa). Lehen diskoa soilik grabatu zuten elkarrekin, baina guztiekin batu da Salgado liburua idazteko. «Hasieratik begi onez ikusi zuten ideia, eta hainbat bilera egin ditugu Hondarribian. Batek gogoratzen ez zuena besteak gogorarazten zuen. Whatsapp talde bat ere izan dugu, eta idatziz joan ahala sortu zaizkidan dudak ere argitu ditugu bertan». Taldekideena bakarrik ez, «taldearen orbitan» egon zen jendearen lekukotza ere jaso du Salgadok: Fermin Muguruzarena, Anjel Katarainena, Karlos Osinaga Txap-ena, Martxel Mariskalena, Kaki Arkarazorena... «Ikuspegi ezberdinak eman dizkidate, eurentzat zer izan zen taldea».

Sei ataletan antolatu du testua Salgadok, atal bat lan bakoitzeko: 1993ko maketa —ez zuten argitaratu azkenean—, Underribi (1994, disko konpartitua), Dut (1995), At (1996), Ireki ateak (1997, Fermin Muguruzarekin) eta Askatu korapiloa (2000). «Disko bakoitzean proiektua nolabait aldatu egiten zuten; beraz, erraza izan da hala sailkatzea». Lehen diskoarekin eman zuten kolpea eszenan, egilearen hitzetan: «Soinu berri bat ekarri zuten Euskal Herrira, kanpoan bizi-bizi zegoen musika bat. Musika asko entzuten zuten: hardcorea, heavya, soinu pisutsu guztiak; Helmet, The Beyond, Fugazi... Lehen disko horretan hori dago: entzuten dutenaren nahasketa bat. Baita Laboaren bertsio bat ere».

Garai hartako musika panoraman bereizi zituen beste elementu bat hitzena izan zen Salgadorentzat. «Dut-en hitzak ere politikoak ziren —gai sozial ugari, sexua, arrazakeria...—, baina ikuspuntu poetiko batetik eginak. Garai hartan bazegoen musikarien artean lengoaia zuzenago bat, lelotik gertuago zegoena poesiatik baino. Haiek diotenez, [Martxel] Mariskalen letragintzan oinarritu ziren kantuak idazterakoan; Beti Mugan-eko baxu jotzailea eta letrista zen orduan».

Lehen diskoaren ostean (Dut), Garaialdek eta Martinezek taldea uztea erabaki zuten. «Besteek ez zekiten zer egin. Hirukoan segitzea erabaki zuten, eta hor etorri zen At. Soinu ilunagoa, distortsio gehiagorekin, ahots baxuagoak...». Salgadoren ustez, hor hasi zen azaleratzen zein zen Dut-ek lortu nahi zuen soinua. Muguruzarekin egin zuten hurrengoa, Ireki ateak. «Erradikalki aldatu zuten soinua; abangoardiako diskoa da. Mundu bira bat egin zuten; akituta amaitu, eta ia urtebete egin zuten ezertxo ere egin gabe». Berriz heldu zioten gero azken diskoa izango zena osatzeko, «askorentzat haien disko onena»: Askatu korapiloa. «Entseatzen zuten lekuan grabatu zuten, Psilocybenean, Txapekin. Hor dago Dut-en soinu finala».

«Kultuzko talde bat»

Gorka Erostarbe BERRIAko kazetariak idatzi du hitzaurrea, eta aipatu, besteak beste, Dut-en ekarpenaren parte direla, batetik, Bidasotik haragoko rock eskola bat sortu izana (Lisabo, Borrokan, Sacco...); eta, era berean, taldekideak euskal rockaren azken bi hamarkadak ulertzeko talde gakoetan ibili izana (Izagirre eta Ponce Kuraian, Strubell Anarin eta Zuran; Izagirre Berri Txarrak-en...). Salgado bat dator hark utzitako sokaren ideiarekin. Gehitu du, gainera, zaleak ugaritzen ari zaizkiola Dut-i, gazteak batik bat. «Dut sekula ez zen izan masa talde bat; kultuzko talde moduan geratu da orain».

Banizukenizuke.com gunean eta liburu dendetan dago eskuragai liburua, eta aurki hasiko dira aurkezpen saioak egiten.]]>
<![CDATA[Bi aldiz onena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1983/036/001/2020-02-11/bi_aldiz_onena.htm Tue, 11 Feb 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1983/036/001/2020-02-11/bi_aldiz_onena.htm Parasite filmarekin, eta bera bilakatu da 92. Oscar sarietako garaile nagusia; lau garaikur bildu ditu denera —gidoirik onenarena eta zuzendaririk onenarena ere jaso ditu—, eta atzean utzi ditu faboritotzat jotako lanak. Umoreak eta musikak jantzi zuten igandeko gala, eta sarituen hitzaldietan aspaldiko aldarri gutxien entzun zen.

Klase borrokaz dihardu Oscarretan historia egin berri duen Parasite filmak, bere hamaika geruzekin: maila ekonomiko altuko eta baxuko familia bana gurutzatzen dira kontakizunean, eta, arrakala unibertsal horrekin batera, Hego Koreako gatazka propioak ere ateratzen ditu lehen mailara. Thriller politiko baten forman eraiki du Joon Hok istorioa, eta zuzendaririk onenaren aitortza egin diote kontatzeko era horregatik. Sari hori jasotzera igotakoan hunkitu zen gehien egilea, eta Martin Scorsese goraipatzeko baliatu zuen unea, aurrean eserita baitzeukan: «Zinema eskolan nengoela, Scorseseren pelikulak ikasten nituen. Ez nuen pentsatuko egun batean berarekin izendatuta egongo nintzenik; are gutxiago irabaziko nionik». Berdin aupatu zuen Quentin Tarantino ere: «AEBetako jendeak ez zuenean nire zinema ezagutzen, Quentin Tarantinok nire pelikulak jartzen zituen bere zerrendetan». Zuzendaririk onenaren sarirako izendatuta zeuden Sam Mendes eta Todd Phillips ere ez zituen ahaztu. «Orain bai: bihar arte edango dut», bukatu zuen.

Izan ere, zuzendari horien azken lanak ziren aurtengo Oscar sarietarako lau faboritoak: Philipsen Joker-ek 11 hautagaitza zituen, eta Tarantinoren Once Upon a Time in... Hollywood, Scorseseren The Irishman eta Mendesen 1917 filmek, hamarna. Azken horrek hiru garaikur lortu zituen —argazki, soinu nahasketa eta efektu berezirik onenak—; Joker-ek, bi —musikarik eta gizonezko aktorerik onenak—; Tarantinoren filmak ere beste bi —ekoizpen diseinurik eta gizonezko taldeko aktorerik onenak—; eta Scorseseren The Irishman-ek, aldiz, bat ere ez.

Horiek garaitu izanak ere areagotu zuen Bong Joon Horen itzala igande gauean. Filmik onenaren eta nazioarteko filmik onenaren sari bikoitzarekin —orain arte ingelesez besteko filmik onena zen—, askorentzat agerian gelditu da Hollywoodeko Zinema Akademiak egin duen norabide aldaketa: AEBetatik kanpoko 1.500 lagun batu dira azken urteetan botoa eman dezaketen kideen batzordera, eta, ondorioz, «bozketak gero eta nazioartekoagoak» direla diote. Antonio Banderas aktoreak, esaterako, kontuz ibili beharra dagoela esan zuen galaren bezperan: «Nazioarteko filmak hedatzen ari dira, Oscarrak munduko sari bihurtu nahi baitituzte. Jendeak uste duen baino azkarrago ari da gertatzen hori». Joon Hok, ordea, egoera globalizatuaren testuinguruan kokatu zuen joera aldaketa, gala amaitu osteko agerraldian: «Streaming-ak eta sareak publikoa ohitu egin du edukiak beste hizkuntza batzuetan jasotzera».

Ohi baino epelago

Interpretazioari lotutako garaikurretan ez zen ezusteko handirik izan. Izan er,e beste sari banaketa batzuetan ere nabarmendu zirenak saritu zituzten Los Angelesko (AEB) Dolby antzokian: Joanquin Phoenix (Joker) eta Renee Zellweger (Judy) aktore protagonisten kategorian; eta Brad Pitt (Once Upon a Time in... Hollywood) eta Laura Dern (Marriage Story) taldeko aktorerik onenetan. Lehen Oscar saria izan zuten denek, Zellwegerrek salbu —Cold Mountain (2003) filmarekin taldeko emakumezko aktorerik onenaren saria lortu zuen—.

Azken urteko filmak saritzeko denboraldia hasi zenean, Phoenixek eskaera bat egin zien, zeharka, ofizioko kideei: ez emateko bizitza irakaspenik sariak jasotzean, jaso zezatela, esker zezatela eta jaitsi zitezela agertokitik. Eta eman lezake askok kasu egin ziotela igandean, ohi baino epelagoak izan baitziren saria eskertzeko hitzaldiak. Ez, ordea, Phoenixena: berak egin zuen hitzaldirik erreibindikatzaileena, larrialdi klimatikoa gogora ekarriz, eta, oro har, «injustiziaren» aurka eginez: «Zinemak ematen digun dohain nagusietako bat gure ahotsa erabiltzeko aukera da. Batzuetan, pentsa dezakegu kausa batzuen buruak garela, baina nik alderdi komunak ikusten ditut: hitz egin dezagun genero ezberdintasunaz, LGTBI kolektiboaren eskubideez, indigenez, animaliez... Injustiziaren aurkako borrokaz ari gara». Gizakia naturatik «deskonektatuta» dagoela salatu zuen, bere zilborrera begira bizi dela.

Izendapen dezente zituzten beste lanen artetik, azkenean bakarra irabazi zuten Jojo Rabbit (egokituriko gidoirik onena), Marriage Story (taldeko emakumezko aktorerik onena) eta Little Women filmek (jantzirik onena), besteak beste.

Aurkezlearen faltan, musikak lotu zituen sari batetik besterako bitarteak. Eminem rap kantariaren eta Billie Eilishen emanaldiek sortu zuten zirrara gehien: Lose Yourself abestu zuen lehenak, zeinarekin jatorrizko kanta onenaren saria irabazi zuen 2002an, 8 Mile filmagatik. Eilish, berriz, In memoriam tartean aritu zen; Yesterday abestu zuen, atzeko pantailan Agnes Varda, Anna Karina, Terry Jones, Kirk Douglas eta azken urtean hildako pertsona gehiago ageri ziren bitartean.

Oro har umoretsua izan zen ekitaldia, eta Rebel Wilson eta James Cordenek bereganatu zuten gehien publikoa, katuz jantzita atera baitziren, Cats filmari keinu eginez. Brie Larson (Captain Marvel), Gal Gadot (Wonder Woman) eta Sigourney Weaverrek (Ellen Ripley) utzi zuten eguneko beste argazki bat —hiru aktoreek superheroien pertsonaiak jokatu dituzte—:«Emakume guztiok gara superheroiak», esan zuen Weaverrek, eta antzokia txaloz bete. Natalie Portmanek ere egin zuen ekintza bat emakumezko zinema zuzendarien hutsunea ikusarazteko; akademiak ez du bat bera ere izendatu aurten, eta horietako zenbaiten abizenak jakan josita agertu zen aktorea: Greta Gerwig (Little Women), Celine Sciamma (Portrait of a Lady on Fire), Lulu Wang (The Farewall)...]]>
<![CDATA[Harremanen tripak ahotan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/030/001/2020-02-07/harremanen_tripak_ahotan.htm Fri, 07 Feb 2020 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1905/030/001/2020-02-07/harremanen_tripak_ahotan.htm Ez gara Palestinaz ari! izan zen Buhameak taldeak jendaurrean eman zuen lehen emanaldia, eta baita «filosofia honen hasiera» ere, Unai Muñoa bertsolariaren hitzetan. Hark, Ander Lizarralde bertsolariak, eta Aitor Atxega eta Imanol Kamio musikariek osatzen dute Buhameak, eta, aurreko ikuskizunetik sei urtera, gaur estreinatuko dute elkarrekin ondu duten lan berria: Erik eta Win. «Ez da Ez gara Palestinaz ari!-ren bigarren partea», zehaztu du Muñoak, «baina bai filosofia bera mantentzen duen emanaldia».

Publikoarekin lortu nahi duten «ispilu lanak» laburbil lezake Muñoak aipatutako filosofia. Ez gara Palestinaz ari! saioan, bi bertsolariek beren esperientziak kontatu zituzten, bakoitzak bereak, «esperientzia intimoak kontatzearekin» ikuslearengan galderak sortuko zituztelakoan. Formulari eutsi diote Erik eta Win-en, baina, bakarkako bizipenak egon beharrean, elkarrekikoak daude oraingoan oinarrian. Zehatzago, Muñoaren eta Lizarralderen arteko harremanetik abiatuta sortu dute saioa. Muñoa: «Aspalditik ezagutzen dugu elkar; bion arteko erlazioak garapen handia izan du, eta hori bera kontatu nahi genuen. Harremanak konplikatuak dira; badakigu: bikotean, lagunartean, familian... Saiatu gara aztertzen zein diren pieza horiek, askotan asko trabatzen gaituztenak».

Atxega eta Kamio ariko dira musika jartzen emanaldian, eta Muñoa eta Lizarralde, aldiro, bertsotan zein poemak irakurtzen, eta, aldiro, antzezten. Euren buruak antzeztuko dituzte, ordea, nahiz eta «karikaturizatuta» egon. Hala azaldu du Lizarraldek: «Gu biongandik abiatu arren, helburua da harremanetan sartzen diren mekanismo orokorrak biluztea. Horrek eskatzen zuen gure pertsonaien karikaturizatze bat: gu geu, baina muturrera eramanda. Zeure buruarekin barre egin ahal izateak eta gauza asko esplizitatzeak distantziatu egiten zaitu, eta ikasi ditugun mekanismoak desikasi daitezkeela ere erakusten du».

Izan ere, gizontasuna da obra zeharkatzen duten gaietako bat. Bi gizon eredu gorpuztuko dituzte agertokian: lagunkoiagoa, sentsibleagoa, bigunagoa bata, Muñoak antzeztua; eta gogorragoa, bere baitan gordetzera egiten duena bestea, Lizarraldek antzeztua. Biak, baina, «min beretik» abiatzen direla aipatu du Lizarraldek: «Badira egoera jakin batzuk non biok galdu samar sentitu izan garen. Unai babes bila ari zen; nik, berriz, babesa jasotzen nuenean, ukatu egiten nuen. Bi gabezia ezberdin dira, baina oso ondo uztartzen direnak». Hori ere azalarazi nahi dute obran, hain zuzen: «Harremanak nondik eraikitzen diren, azkenean. Berak menperatzaile bat nola behar duen, eta nik menperatu bat, hitz larriz esanda; puntu horretan nola konektatzen dugun biok».

Gogoeta eta umorea

Hausnarketa horiek guztiak —harremanak, gizontasuna, beldurrak, noraeza, boterea...— «arintasunez» lantzen saiatu direla aurreratu dute, «arintasunez, eta ez arinkeriaz». Gogoetarako pultsua bertso eta poemetarako utzi dute, eta umorea, antzerkirako. «Badira hari mutur asko gogoetarako, baina zentrala umorea da», laburtu du Lizarraldek.

Hiru bertso sorta idatzi, eta inoiz erabili gabeko doinuak sortu dituzte. Musika, bertsoa eta antzerkia, guztia harilkatzeko eta zentzu bat emateko, Asier Sota zuzendari artistikoarekin aritu dira lanean. Hala, aurreko emanaldiaren aldean, maila artistikoan jauzi bat eman dutela uste dute. Muñoa: «Ez gara Palestinaz ari! intuizioz egindako saio bat izan zen. Oraingo honetan, dena uztartzeko eta logika batean batzeko, Asier Sotaren ikuspegia klabea izan da. Baliabide pila bat eman dizkigu, kanpo begirada oso inportante bat. Guk jarri ditugu diskurtsoa eta mamia, baina horren loturak eta estetikaren zati handiena berak jarri ditu. Bakar-bakarrik horregatik, salto bat dakar aurreko lanekiko».

Eszenaratze soila izango du emanaldiak. Pianoarekin, gitarrarekin eta lau lagunekin, agertokia eurek beteko dute, baina izango dira «beharrezkoak» diren elementu gehiago ere; aulkiak eta arbel handi bat, kasurako. Lizarralde: «Gauza batean ezjakina zarenean, konturatzen zara zer interesgarria den dakienari entzutea. Eta antzerkitik datozenek hori diote: antzerkian, antzerkiak berak betetzen duela eszena. Erretilu bat imajinatzeko, ez da bandeja bat agertu behar; nahikoa da pertsona bat, zerbitzari eran, eskua jasota agertzea. Alde horretatik, beraz, nahiko soila da». Ñabardura, Muñoak: «Dena den, oso kalkulatuta dago oholtzako espazioaren erabilera, pauso bakoitza. Etengabe aldatzen da eszena, eta denak du intentzionalitate bat».

Eta nor den Erik eta nor Win. «Hor dago funtsa», Lizarralderen hitzetan. Istorio «erreal» batetik ateratako izenak dira biak: errefuxiatu bi ziren; konfinatuak egon ziren etxe batean, eta Erik eta Win hartu zituzten izen faltsutzat. «Denbora luzea eman zuten harreman sinbiotiko horretan, eta egun batean konturatu ziren, hainbeste gezur eta hainbeste identitate ordeztu, ez zekitela, bietako batek ere ez, zein zen Erik eta zein zen Win. Istorioa oso polita iruditu zitzaigun, eta identifikatuta sentitu ginen azaltzeko zer den harreman baten ispilua».

Donostian egingo dute estreinaldia, gaur, Lugaritz kultur etxean, 20:00etan. Asteasun (Gipuzkoa) izango dira gero, otsailaren 14an; Zaldibian (Gipuzkoa), martxoaren 27an; eta Oiartzunen (Gipuzkoa), apirilaren 4an. Data gehiago eta informazio guztia buhameak.eus webgunean jarri dute eskura.]]>