<![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 19 Sep 2019 12:56:58 +0200 hourly 1 <![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Erlea Maneros Zabalak emango dio jarraipena 'Museo bikoitza'-ri]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1871/029/001/2019-09-11/erlea_maneros_zabalak_emango_dio_jarraipena_museo_bikoitza_ri.htm Wed, 11 Sep 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1871/029/001/2019-09-11/erlea_maneros_zabalak_emango_dio_jarraipena_museo_bikoitza_ri.htm Museo bikoitza programa, Donostiako San Telmo museoan, urtebeteko denbora tartean sortzaile bat museoaren ondarean eta narratibetan murgildu, eta esku hartze bat garatzean datzana. Hiru dira proposatzen diren langaiak: San Telmoren funtsa, museologia eta museoaren beraren testuingurua. Horiek oinarri hartu, eta, lana osatuta, museoaren bildumaren parte bihurtzen da obra, museoaren kontakizunari segida emateko. Mendizabalek berak hautatu zuen nork abiatu zuen programa, eta hala aritu da urtebetez Ibon Aranberri, museoan lanean. Ekainean aurkeztu zuen emaitza: Itzal marra instalazio bikoitza. Orain, hari egokitu zaio hurrengo artista gonbidatua aukeratzea, eta Erlea Maneros Zabalari pasatu dio lekukoa, «artxibo eta hari ezberdinak gurutzatuz irudikari berriak sortzeko erakutsi duen trebeziarengatik».

Maneros hautatzerakoan «hurbiltasunetik, memoria propiotik eta ezagutzatik» jokatu duela aipatu du Aranberrik. Garbi izan du hurrengo etorriko zen artistak «bestelako begirada bat» ekarri behar ziola proiektuari, eta artista bilbotarra apropos jo du horretarako, urteak daramatzalako museotik eta haren testuingurutik aldenduta: «Bizitzaren erdia kanpoan darama, eta distantzia horrek uste dut eskaintzen diola beste angelu bat, beste optika bat, hemen gabiltzanok ohituretan galtzen duguna».

Horrekin batera, Manerosen praktika artistikoa izan da irizpide erabakigarriena Aranberrirentzat; nola lotzen diren Manerosek bere ibilbidean egindako ikerketak eta erabilitako teknikak museoaren konplexutasunarekin. Aranberriren hitzetan, hori baita programaren lehen edizioetako artistek egin beharrekoa: museoak bere historian zehar pilatutako geruzak aztertzea. Haren ustetan, Manerosen lanak badu loturarik jardun horrekin: «Oso hurbiletik landu izan ditu irudiaren eraikuntza, irudiaren politikak, irudiaren baldintzak... Artxiboa, geruza eta artelana gurutzatzen diren eremuak. Oso modu pertsonalean egin izan du hori, baina, maila batean, baita modu oso zientifikoan ere». Aukeraketa bat izan den heinean, eta horrek beste aukera batzuk kanpoan uztea dakarrenez, erabaki zaila izan dela aitortu du Aranberrik, baina segurtasunez hartu du: «Haren lanaren jarraitzaile izanik, oso erabaki ziurra izan da niretzat».

Mendizabal Aranberriren lanarekin aritu bezala, Aranberri ariko da orain Manerosena koordinatzen. Programan parte hartu duen lehena izanik, «molde eta muga batzuk» jarri dituela jakitun dago, eta, Manerosek hutsetik hasi beharrik izan ez dezan, transmisio bide bat jorratu nahi luke harekin, «interakzio bat».

Maneros Kaliforniatik (AEB) etorri da programan parte hartzera. Lehen hilabeteak ikerketan emango ditu, eta ez du aurreratzerik izan norantz eramango duen hasierako murgiltze fase horrek. 18 urte zituenetik atzerrian dabilela nabarmendu du berak ere, eta ezohikoa izango zaiola horregatik egonaldia. «Lehenengo aldia izango da ia urte oso batez Euskal Herrian egongo naizena. Beste batzuetan, artxiboekin lan egin izan dudanean, nirekin pertsonalki erlazio hain estua ez duten materialekin izan da. Horregatik, hau erronka berezia izango da, euskal historia eta etnografiarekin lan egitea, erlazio sentimental edo txikitako hori daukadalako. Zailagoa ez dakit, baina beste kasu batzuetan baino bereziagoa izango da».

Aranberriren argitalpena

Manerosen parte hartzea iragartzearekin batera, Aranberrik bere instalazioaren argitalpen proiektua aurkeztu zuen atzo, San Telmon egindako agerraldian. Argitu zuen argitalpen bat izanagatik ez dela liburu bat; ez dela Itzal-marra-ren errepresentazio bat, lanaren «luzapen bat» baizik, beste osagai bat. Batez ere, lan grafiko bat izango da, irudia eta hitzak uztartuko dituena. Testuen edizioa amaitutakoan jarriko dute eskuragarri, edizio mugatu batean. Horrekin eta Manerosen alboan egingo duen lanarekin itxiko du Museo bikoitza programako bere ekarpena. Manerosek, berriz, urtebeteren bueltan aurkeztuko du bere esku hartzea, eta berak hautatuko du zein izango den hurrengo artista gonbidatua.]]>
<![CDATA[AEBetako B aldearen erretratugilea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1963/030/002/2019-09-11/aebetako_b_aldearen_erretratugilea.htm Wed, 11 Sep 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1963/030/002/2019-09-11/aebetako_b_aldearen_erretratugilea.htm The Americans argazki liburua plazaratu zuen bidaia haren ostean, eta argazki liburuak XX. mendeko argazkilaririk esanguratsuenetako bat bihurtu zuen. Gerraosteko gizarte estatubatuarraren erretratu gordin bat erakutsi zuen bertan, zuri-beltzean, eta garaiko kanon estetiko eta teknikoak albo batera utzita. Abertzaletasun ahaireetatik urrun, gizarteko sektore baztertuetara jo, eta ordura arte inoiz kamera baten aurrean jarri gabeak hartu zituen irudietan.

Suitzan jaio zen, 1924an. Etxe oneko semea zen, eta harengandik espero zuten negozio gizonaren bidetik ihesi heldu zen AEBetara, ordurako argazkilaritzan hasita. AEBetan beti arrotz sentitu zela zioen, eta, kritikoen arabera, arrotzaren begirada horri esker lortu zuen ukitu gordin, ireki eta zirraragarria bere argazkietan.

The Americans 1958an argitaratu bazuen ere, ia hamarkada batera heldu zitzaion haren oihartzuna. Ordurako argazkilaritzatik zinemagintzara egina zuen jauzia. Beat belaunaldiko idazle eta artisten adiskide zen, eta elkarrekin aritu ziren hainbat lanetan; esaterako, Jack Kerouacek idatzi zuen Pull My Daysy, Franken lehen filma, eta hurrengo lanetan aktore lanetan jarri zituen, besteak beste, William Borroughts, Allen Gingsberg eta Joe Strummer. Garai haran zalaparta nahikoa eragin zuen dokumental bat ere filmatu zuen: Cocksucker Blues, Rolling Stones taldearen 1972ko bira jasotzen duena. Debekatu egin zuten, droga kontsumoari eta sexuari lotutako hainbat irudirengatik. Denera, 30 filmetik gora egin zituen, denak lan underground esperimentalak.

Autorretratuen serie batekin itzuli zen argazkilaritzara, 1972an, eta Brunswick Berrian (Kanada) hartu zuen bizitokia. Bertan hil zen, atzo.]]>
<![CDATA[Erlea Maneros Zabalak emango dio segida Museo Bikoitza programari]]> https://www.berria.eus/albisteak/170890/erlea_maneros_zabalak_emango_dio_segida_museo_bikoitza_programari.htm Tue, 10 Sep 2019 15:34:46 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/170890/erlea_maneros_zabalak_emango_dio_segida_museo_bikoitza_programari.htm Itzal marra instalazio bikoitza. Orain, hurrengo artista gonbidatua aukeratzea egokitu zaio, eta Erlea Maneros Zabalari pasatu dio lekukoa, "artxibo eta hari ezberdinak gurutzatuz irudikari berriak sortzeko erakutsi duen trebeziarengatik". Izendapena egiterakoan, "hurbiltasunetik, memoria propiotik eta ezagutzatik" jokatu duela aipatu du Aranberrik, gaur goizean egindako agerraldian. Garbi izan du hurrengo etorriko zen artistak "bestelako begirada bat" ekarri behar ziola proiektuari, eta Maneros apropostzat jo du horretarako: "Bizitzaren erdia kanpoan darama, eta distantzia horrek uste dut eskaintzen duela beste angelu bat, beste optika bat, hemen gabiltzanok ohituretan galtzen duguna". Hori izan du irizpide bat. Manerosen praktika artistikoa izan da bestea, garrantzitsuena. "Oso hurbiletik landu ditu irudiaren eraikuntza, irudiaren politikak, irudiaren baldintzak... Artxibo, geruza, artelana gurutzatzen direneko eremu horiek, oso modu pertsonalean, baina, maila batean, baita modu oso zientifikoan ere". Aukeraketa bat den heinean, eta horrek beste aukera batzuk kanpoan uztea dakarrenez, erabaki zaila izan dela aitortu du, baina segurtasunez hartu duena: "Haren lanaren jarraitzaile izanik, oso erabaki ziurra izan da niretzat". Mendizabal Aranberrirekin aritu bezala, Aranberri ariko da orain Manerosen lana koordinatzen. Oraindik lanean hastear da artista bilbotarra. Lehen hilabeteak ikerketan emango ditu, eta ez du aurreratzerik izan norantz eramango duen hasierako murgiltze fase horrek. 18 urte zituenetik atzerrian dabilela aipatu du berak ere, eta ezohikoa izango zaiola horregatik egonaldia. "Lehenengo aldia izango da Euskal Herrian egongo naizena ia urte oso batez. Beste batzuetan, artxiboetan egin izan dudanean lana, nirekin pertsonalki hain erlazio estua ez duten materialarekin izan da. Horregatik, erronka berezia izango da hau, euskal historia eta etnografiarekin lan egitea, erlazio sentimental edo txikitako hori daukadalako. Zailagoa ez dakit, baina beste kasu batzuetan baino bereziagoa izango da", azaldu du. Aranberriren argitalpena Manerosen izendapenaren berri ematearekin batera, Aranberrik bere instalazioaren argitalpen proiektua aurkeztu du goizean. Argitalpen bat izanagatik, ez dela liburu bat argitu du; ez dela Itzal-marra-ren errepresentazio bat, lanaren "luzapen bat" baizik, beste osagai bat. Lan grafikoa da batez ere, irudia eta hitzak uztartzen dituena. Testuen edizioa amaitutakoan jarriko dute eskuragarri, edizio mugatu batean.]]> <![CDATA[Irudimenaren festa txiki bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1902/031/001/2019-09-10/irudimenaren_festa_txiki_bat.htm Tue, 10 Sep 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1902/031/001/2019-09-10/irudimenaren_festa_txiki_bat.htm Gauza txikien ikuskizun handia izenpean, Okendo kultur etxean jarri du ikusgai. Urriaren 19ra bitartean bisitatu ahalko da.

Parisko eskualdean jaioa, Tolosan (Okzitania) bizi eta lan egiten du egun Legrandek. Ofizioz ilustratzaile eta diseinatzaile grafikoa izan da urte luzez. Argitaletxeetarako eta publizitate agentzietarako ilustratzaile modura egin ditu lanak, baina, hain justu, zeregin horretan sentitu dituen «sormen mugak» harago eramateko hasi zen etxeko objektuekin eskultura txikiak sortzen. Duela hamabost urte inguru ekin zio horri, eta, dioenez, behinola izan zen haurra atera zaio: «Ume-umetatik izan naiz pertsona irudimentsua. Oroitzen dut etxean nituen gauzekin egiten nituela gauzatxoak, ezer gutxirekin. Diseinu ikasketak egin nituen gero, eta hortik bizi izan naiz, bizitza atera behar delako. Baina azken urteetako lan hauekin, izan nintzen umea itzuli da. Orain, obsesio bihurtu zait».

Lehen urratsa beti ei da berbera Legrandentzat: objektuz inguratu, mahaia bete, haiei so egon, eta batek begietara salto egin arte itxaron. Eta bat hautatuta, zain egon ideia etorri arte. «Beti da objektua pertsonaia baldintzatzen duena, eta inoiz ez alderantziz. Objektuak berak ematen dio forma pertsonaiari, animaliari. Detaile guztiak ondo begiratu, eta ideia etorri arte zain egon behar da». Kasu batzuetan, ideia garbi ikusten duen egunetan, zuzenean hasten da objektua lantzen. Beste askotan, objektutik zerbait aterako duela igartzen badu baina zer oraindik ez badaki, argazkiak egin, eta ordenagailuan hasten da transformaziorako probak egiten, pieza margotu eta aldatu aurretik.

Horretan buru-belarri sartu zenean, eskultura txikiak egiten hasi zen Legrand, eta halakoak dira Okendon jarritako pieza gehientsuenak ere: betaurreko batzuk zango bi edo bakarreko izaki bilakatuta, brotxa bat aurpegi zapaleko mutiko, kortxo-kentzekoa operako kantari izan daitekeen andre elegante... Objektuari bigarren azal bat jartzearen parekoa da artistarentzat:«Polita da objektua bera desagertu egiten denean, eta pertsonaia soilik ikustera heltzen garenean». Eskuz marraztu, eta eskulturak osatzeko lana apurka-apurka utziz doa, ordea; azken urteetan argazkiak egitera jotzen ari da gehiago. Hala, eskulturekin batera, koadroak dira erakusketako elementurik ugarienak. Denbora laburragoan amaitzen du objektuaren transformazioa Photoshoparekin eginda, eta hori da orain nahi duena, ahalik eta lan gehiena egiteko astia izatea: «Denbora azkar pasatzen da, eta baliabideen ekonomizazioan pentsatu beharra dago».

Forma edozein delarik ere, gakoetako bi beti dira soiltasuna eta umorea Legrandentzat: «Maite dut umorea, irribarre bat ateratzea, estetika eta poesia lantzearekin batera. Zenbat eta sinpleagoa, indartsuagoa da beti».

Haurrekin elkarlanean

Liluraz hartu du Legranden erakusketa Susana Bustero Okendo kultur etxeko zuzendariak. «Proposamen ezberdin bat da. Eguneroko gauza txikiak beste modu batean begiratzeko aukera eskaintzen du». Okendoko erakusketa ildoa aberasten duela ere nabarmendu du, baita «familian» bisitatzeko proposamena dela ere.

Artistak argitaratutako liburuak ere ipini dituzte erakusketan, adin ezberdinetako haurrentzakoak. Umeekin beti lan dezente egin baitu Legrandek. Maiz jasotzen ditu tailerrean, eta bera ere hurbiltzen da haien eremuetara. «Modu sinple batean irudimena lantzen dugu elkarrekin; haiek ere ez dute ezer behar horretarako. Badirudi adin batetik aurrera nekezagoa dela horretan jarraitzea, baina beti da oso ariketa asegarria».]]>
<![CDATA[Todd Phillipsen 'Joker'-ek irabazi du Urrezko Lehoia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/035/001/2019-09-08/todd_phillipsen_joker_ek_irabazi_du_urrezko_lehoia.htm Sun, 08 Sep 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1917/035/001/2019-09-08/todd_phillipsen_joker_ek_irabazi_du_urrezko_lehoia.htm Joker ez dela inolako broma zioten tituluek zinemagile estatubatuarrak filma Veneziako 75. Zinemaldian erakutsi berritan. Bada, broma ez, Lucrecia Martel zinemagile argentinarra buru izan duen epaimahaiak hari ematea erabaki zuen atzo aurtengo Urrezko Lehoia. Pelikula berezia egin du Phillipsek: gaizkiaren erroak izan ditu hizpide, nola bihurtzen den gaizkile zital komiko alai izan nahi zuen gazte bat. Komikien munduan jaiotako pertsonaiari hurbilpen kritiko eta iluna egiten dio zuzendariak. Joaquin Phoenixek egin ditu protagonista lanak, eta gogor txalotua izan da haren interpretazioa.

Zinemaldiko sari garrantzitsuenetan bigarrena, Epaimahaiaren Sari Nagusia, Roman Polanskirentzat izan zen, J'Accuse filmagatik. Emmanuelle Seigner aktore eta zuzendariaren emazteak jaso zuen saria; Polanski ez baitzen Venezian izan, AEBetara estraditatzeko arriskuagatik —1977an egindako bortxaketa baten auzia zabalik du oraindik—. Fipresci Nazioarteko Zinema Kritikarien Elkarteak ere Polanskiren azken lana saritu zuen.

Zuzendaririk onenaren saria Roy Anderssonek jaso zuen, About Endlesness lanarekin. Filma aurkezten Venezian izan bazen ere, atzo ez zen sari banaketako ekitaldira joan.

Interpretaziorik onenak saritzen dituzten Volpi sariak Ariane Ascaride aktore frantziarrak eta Luca Marinelli italiarrak eskuratu zituzten; Gloria Mundi (Robert Guediguian) eta Martin Eden (Pietro Marcello) filmetan egindako lanengatik, hurrenez hurren.

Animaziozko lan batentzat izan zen gidoirik onenaren saria: Yonfan txinatarraren No. 7 Cherry Lane filmarentzat. Zazpi urteko epean, fotogramaz fotograma eskuz marraztu du filma. Epaimahaiaren Sari Berezia, bestalde, Franco Marescoren La mafia non è più quella di una vola pelikulak irabazi zuen.

Goizez, fokuak protestan

Garaikur horiez gain, sari gehiago ere banatu ziren atzo Lido uharteko ekitaldian. Sail Ofizialaren ondoren, Orizonti da Veneziako zinemaldiko sail entzutetsuetan bigarren, eta, atal horren barruan, Valentyn Vasyanovychen Atlantis filmak jaso zuen filmik onenaren saria. Sail berean, Theo Courtek irabazi zuen zuzendaririk onenaren saria, Blanco en blanco filmagatik. Aktorerik onenaren sariak Marta Nietok (Madre) eta Sami Bouajillak (Un fils) jaso zituzten.

Zinemaldiko azken ekitaldiaren aurretik, goizean, protesta ekintza batek bereganatu zituen jaialdiko fokuak, 300 lagun inguruk alfonbra gorria hartu baitzuten «klima larrialdia» salatzeko. Mick Jagger bertatik igarotzen ari zen orduan—Giuseppe Capotondien The Burnt Orange Heresy filmean hartu du parte —, eta kausara batzeko baliatu zuen, «zuekin nago» esanez.]]>
<![CDATA[Todd Phillipsen ‘Joker’ filmak irabazi du Urrezko Lehoia]]> https://www.berria.eus/albisteak/170810/todd_phillipsen_joker_filmak_irabazi_du_urrezko_lehoia.htm Sat, 07 Sep 2019 07:02:45 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/170810/todd_phillipsen_joker_filmak_irabazi_du_urrezko_lehoia.htm <![CDATA[«Sinpletasuna da zailena, sinple eta eder sortzea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/024/001/2019-09-05/sinpletasuna_da_zailena_sinple_eta_eder_sortzea.htm Thu, 05 Sep 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1864/024/001/2019-09-05/sinpletasuna_da_zailena_sinple_eta_eder_sortzea.htm Lau disko berria kaleratzeko baliatu dute urtemuga. Gaur aurkeztuko dute, Getxofolk jaialdian (Bizkaia), eta urte amaierarako hiru emanaldi berezi iragarri dituzte: Gasteizen, Donostian eta Tolosan (Gipuzkoa) izango dira, urteotako bidelagunak ondoan hartuta.

Hitz gutxitan esaterik balego, nolako hogei urte izan dira?

Kasualitatez bete ditugu. Kasualitatez diot, kasualitatez sortu zelako taldea: Niko Etxartek elkartu gintuen lehen aldiz, Zuberoako bere estudioan, eta gutxira deitu zigun Dulce Pontes abeslariak. Urte batzuk ibili ginen berarekin; kontsolidatu zen laukotea, gero lehen diskoa, eta handik aurrera bi bide paralelotan jarraitu izan dugu: jende askorekin lanean eta, aldi berean, gure musika propioa lantzen. Diskoa grabatu aurretik egin dugun azken lan berezia Silvio Rodriguezekin grabatu dugun kantu bat izan da, Juan Carlos Cambasen proiektu batean.

Taldekideen artean egon da joan-etorririk, baina formazioa hasieratik mantendu da: biolin bi, txeloa eta biola.

Bai, bai. Laukote klasikoa oinarria da, baina askotan jendeak musika klasiko, serio eta aspergarriarekin lotzen du, eta gurea kontrakoa da. Laukotea tresna bat da gure proposamen partikularrerako, rock talde batentzat gitarra, baxua eta bateria diren bezala.

Eta tresna horrek eman dezakeen jokoa agorrezina zaizue?

Bai. Beti esaten dugu korrontearen kontra doan talde bat dela gurea. Hasieratik pentsatu dugu gure proiektua luzaroko proiektu bat dela, ez uneko moda edo arrakasta baten inguruan sortu dena. Poliki eta mimo handiz egin izan dugu dena, bai kolaborazioak eta bai gure konposizioak. Presarik gabe. Eta, bat-batekotasunak inporta duen gizarte honetan, ohartu gara jendeak eskertzen duela proposamen lasaiago bat.

Horri zor zaio sendotasuna.

Hori da. Luzera begira askoz sendoagoak dira. Hogei urteren ondoren, inoizko momenturik ederrenean gaudela sentitzen dugu, inoiz baino oparoago eta jarraitzaile gehiagorekin. Polita da hogei urteak horrela ospatzea.

Taldekideek musikaren ikuspegi zabal bat konpartitzen duzuela diozue. Horrek ezaugarritzen duela Alos Quarteten musika.

Bai, eta beharrezkoa da. Beti galdetzen digute zer musika mota egiten dugun, eta agian hori da gure puntuetako bat: inoiz ez dugu mugatzen gure estiloa. Uste dut Alos Quartetek lortu duela, urteen eta proiektuen poderioz, zerbait berezia soinuan. Gure kantu bat entzun eta jarraitzaileak esatea: «Hau Alos Quartet da». Formakuntza klasikoa dugu, kontserbatorioetatik gatoz, baina guztiak gabiltza beste hamaika estilotan; ni neu hogei urte egon naiz Oskorrin. Leku astotatik edaten dugu: herri musikatik, popetik, jazzetik... Hortik edan ondoren sortzen dugu, baina gure musika zaila da apal jakin batean sailkatzeko; aldeko bizi dugu hori.

Azken diskoa 2015ean kaleratu zenuten, Garden. Haren segidatzat aurkeztu duzue berria: Lau.

Garden mugarri bat izan zen, sekulako bultzada. Topatu genuen benetako bide bat, eta hortik jarraitu dugu, estetikoki, konposizio aldetik... Baina beste bide batzuetan ere sartu gara. Kolaborazio asko izan dugu diskoan. Adibidez, Aitor Etxebarria arduratu da hainbat kanturen soinu diseinua egiteaz; musika elektronikotik dator, eta esparru edo atmosfera berri bat ireki du gure musikan. Hor lan ildo berri bat ere ireki dugu. Hor dago Izarorena ere.

Pop musikaren eremura hurbildu zarete hor, 'Uretan' kantuan.

Bai. Ez da erraza norberarena kanpoko musikarekin naturalki uztartzea: Izaro pop kantari bat da, baina gure diskoan Alos Quarteten sonoritatean sartu da, eta ez da txaplata bat. Horregatik, lanketa oso luzea izan da. Hiru urteko konposizioa, moldaketa, preprodukzioa... Inurrien modura egindako lan bat izan da.

Kolaborazioena gertukoak batzeko modu bat ere bada?

Guztiz. Denak dira lagunak: Enrike Solinis gitarran, Pablo Martin Caminero kontrabaxu jotzaile handia, Iñigo Egia perkusioan, Ivan Alzate baxuan, Oreka TX... Bidea elkarrekin egin dugun artistak. Zortedun sentitzen gara.

Bi bertsioak aparte —Oi, Pello Pello eta Ikusten duzu goizean kantuen moldaketak—, zuk idatzi dituzu gainontzeko hamalau kantuak. Nola bizi duzu sormenaren alde hori?

Inspirazioa gainbaloratuta dago. Ni goizero jaikitzen naiz, eta hemen esertzen naiz lanean. Badira egunak hiru nota elkarrekin ez direnak ateratzen, eta biharamunean, bat-batean, melodia oso polit bat irteten da. Lan luze bat da. Batzuetan oso aberasgarria, besteetan gogorra; baina gustukoa beti. Konposizioan azken urteetan buru-belarri sartu naiz, eta asko gozatzen dut, jotzen bezainbeste.

Kantu batzuk hunkitzera doaz; besteak alaitasun hutsa dira.

Gure izateko modua ere bada. Atera dugun Eguzkilore singlea alaia eta energiaz betea da, eta beste batzuk atmosferikoagoak, introspektiboagoak dira. Bizitza bera bezala. Garrantzi handia ematen diogu isiltasunari eta sinpletasunari. Hori da zailena: sinple eta eder sortzea.

Harkaitz Canok idatzi du saloia eta herriko plaza, «palazzoaren ateko alde biak», aintzat hartzea duzuela bertute.

Herriko plaza saloietatik urrunegi egon da askotan, musika uste baino gertuago egon arren, eta gu hori puskatzen saiatzen gara. Azkenean, bi musika mota daude: mugitzen zaituena, eta ez zaituena. Hortik aurrera, ez dago besterik.]]>
<![CDATA['Gazta' filma, Culinary Zinema saileko bederatzi lan luzeen artean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-09-03/gazta_filma_culinary_zinema_saileko_bederatzi_lan_luzeen_artean.htm Tue, 03 Sep 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-09-03/gazta_filma_culinary_zinema_saileko_bederatzi_lan_luzeen_artean.htm Tegui: Un Asunto de familia, eta aurten bigarren lana erakutsiko du:La leyenda de Don Julio: corazon & hueso. Hark inauguratuko du saila, irailaren 21ean, larunbatez, Basque Culinary Centerren.

Oliveriren lanarekin hasi eta astebeteko epean, Culinary Zinemaren bederatzigarren edizioak bederatzi film luze eta lau labur erakutsiko ditu aurten. Euskal Herriko ekoizpenak denera hiru izango dira; horien artean, Mikel Urretabizkaia kazetariak Gazta fim luzea aurkeztuko du, Idiazabal gaztarekin lan egiten duten artzainen eta sukaldarien ahotsekin osatutako lana, agertokitzat dituena Urbia, Aralar eta Gorbeiako mendikateak.

Handik Atxondora (Bizkaia), Iñaki Artetak sukaldari jakin baten bidea jaso du bere film berrian: Bittor Arginzoniz. Vivir el silencio. Trece entre mil (2005) eta 1980 (2014) lanen egileak Etxebarri jatetxera jaitsi du fokua —munduko jatetxerik onenetan hirugarrenaren izendapena du—, sukaldariaren eta bere taldearen lan egiteko modura.

Film labur bat da hirugarren euskal ekoizpena: Igor Arabaolazaren Zer jan, hura izan. Gastronomiari lotutako bestelako alderdiak ditu hizpide, hala nola jasangarritasuna eta transmisioa.

Herrialde urrunagoetako sukaldaritzaren laginak ere izango dira sailean. Japoniatik, gaztagile baten istorioa erakutsiko du, batetik, Yoshihiro Fukagawaren Sora No Restaurant filmak; bestetik, Takashi Watanaberen Le Chocolat de H lanak, gozogile entzutetsu batena.

Park Hye-ryoungen The Wandering Chef -ek sendagarrien gaia dakar; Hye-ryoungek Hego Koreako telebistarentzat dozenaka dokumental egin ditu, eta Jiho Im sukaldari ospetsua protagonistatzat hartuta osatu du film berria.

Sergio Pierak galdera bati jarraika ondu du Cocinar belleza: edertasunik izan dezake zaporeak? Artista talde bati zuzendu die itauna, eta Toni Segarra publizista eta Quique Dacosta sukaldaria jarri ditu eztabaida gidatzen.

Mariko Bobrike zinemagile poloniarrak estreinako film luzea erakutsiko du Zinemaldian. Vietnamgo sukaldari bat ipini du The Taste of Pho lanaren ardatzean: Varsovian bizi da, eta Europako kulturara egokitzeko lanetan dabil.

Michael Leikek ere estreinako film luzea du; Tribecako zinema jaialdian aurkeztu ostean erakutsiko du Donostian A Taste of Sky pelikula. Bolivian dago kokatuta, La Paz hiriburuan, eta herrialdeko gazte behartsuei zuzendutako sukaldaritza programa batean ari diren hiru gazte dira protagonistak. Lan honek itxiko du saila, irailaren 27an, Tabakalerako LABe eremu berrian.

Culinary Zinemak hartuko ditu, halaber, Espainiako Nespresso Talents lehiaketa irabazi duten hiru film laburrak: Marta Lopez eta Eduardo Peiroren La receta de la vida, Marc Vadillo eta Marwan Sabriren Huele a ti eta Jose Prada eta Victoria Fresnedaren Nouvelle Cuisine.

Zazpi afari tematiko

Zinemaldiak Basque Culinary Centerrekin antolatzen du gastronomiari lotutako saila. Bertan erakusten dituzte saileko pelikula gehientsuenak, baita Tabakaleran eta Ni Neu jatetxean ere. Emanaldien aurretik, bederatzi lan luzeetatik zazpik afari tematikoa izango dute aurten, eta sukaldari talde ezberdin bat ariko da bakoitzean. Saio horietarako sarrerak ostiral honetan jarriko dituzte eskuragai, 70 euroan; gainontzeko emanaldietarakoak irailaren 15etik aurrera izango dira salgai.]]>
<![CDATA[Nora ere doan, han da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/028/001/2019-08-17/nora_ere_doan_han_da.htm Sat, 17 Aug 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1917/028/001/2019-08-17/nora_ere_doan_han_da.htm
bitxikeria baten bila nabil

noraezean,

errepide ertzeko soroen artean

indarrez besarkatu nindutenen

[buruetan

ongietorri eta agur malkoen

[artean

haurtzaroko zirku-istorioetan

noraezean».

Ez zuen alde egin. Ez du hala gogoratzen, eta gaurko egunez ere ez du horrela sentitzen, ez du horrela kontatzen. 16 urterekin utzi zuen jaiotetxea Beatriz Txibitek (Iruñea, 1991), eta handik hona dabil ordutik. Atenas, Jakarta, Pekin, Taipei, Katmandu, Vietnam, Londres. Askotariko gogoei eta zereginei jarraika heldu da batera eta bestera, eta, doan lekura doala, berekin darama sortzeko bulkada. Nora doan, bera da han. Poeta da, baina poesia idaztearekin batera beste hamaika lan egiten ditu. Unean uneko enpleguari dagozkionak, eta sormenari lotuta ulertzen dituenak, izan marrazkiak, izan artisau lanak. «Ez dut poesia nire beste sorkuntza edo interesetatik aldentzen. Egiten ditudan collage irudiak, belarritakoak, antolatzen ditudan ekitaldiak, irakurtzen ditudan liburuak... denak laguntzen dit nire bizitzari zentzu bat ematen». Idazketari lehentasun bat emateak, are ofizio bihurtzeko bideetan sartzeak, ez du gaur-gaurkoz gehiegi tentatzen. Gainontzeko zaletasunekin eta eginbeharrekin batera, «oreka bat» bilatu duela igartzen du, eta horrela sentitzen da gustura. «Ez dut uste idaztetik bizitzea inoiz lortuko dudanik. Zaila da, eta, gainera, nire beste munduetatik gauza askoren falta sumatuko nuke».

28 urte ditu orain Txibitek. Dagoeneko, bizitzaren erdia inguru igaro du atzerrian. Aurreneko urratsa Italiara egin zuen. Batxilergoa ikastera joan zen hara, Munduko Ikastetxeen Batasuna izeneko fundazioaren beka batekin. «90 herrialdetako lagunekin ikasi eta bizi izan nituen bi urte horiek funtsezkoak izan ziren», dio egun, hango etapa amaitu zenetik hamar urtera. Nepaldarra zuen orduko ikaskide bat, eta hara lekualdatu zen gero, ingelesa eta antzerkia irakastera.

Unibertsitateko ikasketak hautatzeko unea heldu zitzaion itzuleran: AEBetako unibertsitate batera joatekotan egon zen, nazioarteko politika eta diplomazia ikastera, baina norakoa aldatu zuen azkenean: Londresera egin zuen, Txinatar Filologia eta Ekialdeko Artearen Historia ikastera. Urte haietan, Pekinen eta Taipein bizi izan zen, txinera ikasten eta txotxongilo museo batean lanean. Han idatzi zuen bere lehen poema liburua: Pekineko kea. Iruñeko Udalak antolatzen duen egile berrientzako literatur lehiaketa irabazi zuen poema sorta harekin, eta bost urtera argitaratu zion lana Pamiela argitaletxeak. Bitarte horretan, Metro poema bildumarekin Arabako Foru Aldundiaren Ernestina Champourcin sariketa ere irabazi zuen.

Hurrengo geltokiak: Venezia eta Londres. Zenbait museo eta arte galeriatan atera zitzaizkion lanek eraman zuten hara. 2015ean ikasketei berrekin, eta Hong Kongera egin zuen, ikastera orduan ere. Ondotik heldu ziren Eslovenia eta, berriz ere, Italia. Venezian egon zen ordukoan, non garaiko prekaritatean ardaztutako poema lana idatzi zuen: Biennale (Erein, 2017).

«Hiriak musa bihurtzen dira»

Kartografia propio horretan, Indonesia izan du azken-aurreko bizitokia Txibitek, Jakarta, hain justu. Espainiako Enbaxadan kultur kudeatzaile lanetan aritu zen han, baina, «oinetan azkura» sentitzen hasi, eta Europara itzuli zen. Hainbat hiritan hasi zen lan bila, eta Londresen ireki zitzaion ate bat. Han bizi da orain, arkitektura erakunde batean lan egin bitartean. Lanez lepo dabilela dio, baina lagunez inguratuta, eta proiektu pila batekin buruan. «Hiria asko gustatzen zait; auzo bakoitzak bere esentzia berezia dauka, eta dibertsitate ikaragarria dago, proiektu kultural asko eta mugimendu geldiezin bat».

Batetik bestera eraikitako bizimodu horrek zer ondorio dakarkion egunerokoan, alor ugaritan, egonkortasunik eza aipatzen du Txibitek, eta, batez ere, maite ez duen monotoniarekin puskatu ahal izatea: «Erritmorik eza, hauxe da ezagutzen dudan erritmo bakarra. Nire bizitzan erritmo bat sentitzen dudan bakoitzean, aldatzea da nire gorputzaren lehen erreflexua».

Eta horrek, ezinbestez, badu isla egilearen testuetan. «Nik neuk ezagutzen, sentitzen eta ikusten dudanari buruz idazten dut; hortaz, kanpoan bizitzeari buruz; mugei, aldakuntzei, mugimenduei, distantziari, bakardadeari eta abenturei buruz hitz egiten dut». Bere olerkiak «eguneroko moduan» idazten dituela azaldu du, eta gai horiek jasotzen dituztela unean uneko eta tokian-tokiko bere errealitatearen markak. «Nahi gabe ere, hiriak eta lekuak bihurtzen dira nire musa».

Pekinen hasi zen olerkiak idazten; hasieratik, euskaraz. Kanpoan egonik, etxe-etxea hizkuntzan topatu izan duela aipatu izan du, jatorriarekin lotura bat mantentzeko modua izan duela euskaraz idaztea. Aitortzen du, ordea, kanpoan egoteagatik hizkuntzaren «herdoiltze bat» ere bizi izan duela. «Erdi herdoila dagoen fruitu bat da nire euskara».

Laburrak dira Txibiteren poemak, egunerokotasuneko irudien inguruan onduak. Olerki bateko hitz bakoitza «jaiotze prozesu bat» dela iruditzen zaio. Eta, horrekin bat, poema batek «perfume baten esentzia» bezalakoa izan behar duela. «Hizkuntza destilatuz lortzen dut nahi dudan sentimendua adieraztea». Hitzen lanketa horretan, euskaraz idaztean sentitzen duen «zailtasunari» buelta eman, eta bere alde erabiltzen saiatzen dela dio. «Erraztasunez idatzi nahiko banu, batzuetan hitz bat italieraz aterako zitzaidan, bestetan indonesieraz... Hizkuntza makarroniko batean idatziko nuke».

Hori eman baitio, beste askoren artean, gaztetatik batetik bestera ibiltzeko hautua egin izanak: hizkuntza eta kultura askotarako sarbidea. Hala, euskaraz gain, gaztelaniaz, frantsesez, ingelesez, italieraz eta txineraz hitz egiten du, gutxienez. Lagun min guztiak mundu osoan zehar sakabanatuta dituela aipatzen du, egin duen «bide eroaren» ondorio.

Ez doa ihesi, bila baizik

Erabaki kontzienteek eraginda baino gehiago, puntu batek bestera, eta hark hurrengora eraman izan dutela sentitzen du idazleak: «Naturaltasunez, ibaiak bere bidea aurkitzen duen bezala». Euskal Herria, «eta bereziki Iruñea», sorterritzat sentitzen ditu. Argi esaten du: «Beti egongo dira hor, ez dira mugituko». Are, ez du uste inoiz hartu duenik sorterria uzteko erabakia, hura atzean utzi nahi izanagatik, handik ihes egiteko beharragatik. Atzerrian jende eta proiektu tentagarriak ikusita heldu da haietara, haiek eskaintzeko izan zezaketenaren bila: «16 urterekin ikastera joateko erabakia ez zegoen lotuta Euskal Herria uztearekin, hango eskola zoragarri horretan egotearekin baizik». Bere «bizi bidaia pertsonala» orduan hasi zela iruditzen zaio, eta ez zaio inongo damurik nabari, alderantziz: «Beti pentsatu izan dut bizitza film bat balitz bezala bizi izan behar dugula, istorioz eta abenturaz beteta».

Gaur egungo gaitzik hedatuenetako bat aipatzen du Txibitek ere sortzerako traba gisa: denbora falta. Proiektuak esku artean beti dituela dio, «proiektu gehiegi». Haiei «forma emateko» astia da ez duena. Zailetan zailena hori dela dio. «Bulegotik berandu ateratzen naiz, eta ez zait gustatzen gauean ordenagailua irekitzea. Beraz, ideiak hor ibiltzen dira buruan, bata bestearen gainean, noiz aterako irrikan».

Baina ateratzen dira, ateratzen ditu. Udazkenean kaleratuko duen lan berria du froga. Mugi/atu deituko da, eta Pamielak argitaratuko du. Beste Hitzak programaren barruan, idazleak Eslovenian egonaldi bat egin zuen 2017an, eta mugaren inguruan pentsatzeko baliatu zuen; zehatzago, «mugen artean mugitzen diren pertsonen» eta «gizakiak naturaren aurka eraikitako muga eta ertzen» inguruan. Euskal Herria eta Yugoslavia izan zituen abiapuntu poemak idazteko, baina Mediterraneoa zeharkatzen saiatzen diren errefuxiatuak jarri ditu lehen lerroan gero. «Atenasen pasatu nituen aste batzuk, City Plaza hotelean bizi diren errefuxiatuekin. Baina ez nuen hitz egin nahi haiei buruz emakume zuri pribilegiatu baten ikuspuntutik». Horri izkin egiteko asmoz, bere «kontraesanak» agertu ditu poemetan. «Mugei eta mugimenduei buruzko liburu bat da».

Etxetik atzerrira abiatu zenean oraindik haur bat zela ikusten du atzera begiratzean, eta haur zenetik ikasi duela kanpoan bizitzen. Tarteka, Iruñera itzultzen den aldietan, gurasoen etxean hartzen du aterpe -idazleak dira biak, Fernando Txibite eta Isabel Ezkieta- eta berriro haur sentitzen dela dio. Oraingoz, ez du itzultzeko asmorik: «Nire haurtzaroaren memoriak hor daude, baina nire oraina, oraingoz, kanpoan dago».

«Marra bat zeharkatu

eta bat-batean

aske zara

haurren jolasetan bezala

jokoa irabazi duzu».

Bihar: Itziar Mendizabal.]]>
<![CDATA[Paisaiaren aldirietan]]> https://www.berria.eus/albisteak/169833/paisaiaren_aldirietan.htm Sun, 11 Aug 2019 07:16:54 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/169833/paisaiaren_aldirietan.htm Inor ezin da ez egon paisaian, eta, halere, batzuk gehiago daude beste batzuk baino. Ikusgarriak eta ikusezinak alboz albo bizi dira. Eta inon egotekotan, aldirietan dago hor euskal kultura. Aratz ikusten dute hori Ximun Fuchsek eta Garbiñe Ubedak. Bazuten elkarren berri, baina ez zuten elkar ezagutzen. Txingudiko badian elkartu ditu BERRIAk, batzen dituen paisaiaz aritzeko.

Nola hasi zineten kulturgintzan?

XIMUN FUCHS. Ni kasualitatez eta plazerez, ze antzerkia jokoa da eta horretara jostatzen ginen. Nerabe ginela, bagenuen rock talde bat, eta gaztetxez gaztetxe ibiltzen ginen. Gero, Bordeleko fakultatean hasi nintzen antzerkia ikasten. Fakultatea bilakatu zen gure joko terrenoa; egiten genuen antzerkia toki denetan: jantokian, autobusetan, fakultateko korridoreetan... dena esperimentatu dugu. Hau zen benetako formakuntza: imajinazioak permititzen bazuen zerbait askatzea, dena zen posible. Baina antzerkia ez da fakultatean ikasten; ikasi, oholtzan ikasi dut, eginez.

Fakultateko lagunekin frantsesez egiten zenuten?

X.F.: Bai. Baina nire egiazko formakuntza euskal antzerki amateurra izan da. Gaztetxoa nintzenean, baziren hainbat talde euskaraz giro bat elikatzen zutenak. Toberak, maskaradak, pastoralak, libertimenduak... horiek hezi eta hazi naute.

Zure hasierak nolakoak izan ziren, Garbiñe?

G.U.: Neurri batean, Ximunen antzekoa da. Filologia, euskara ikertzeko baino gehiago, egiteko nahi genuen guk. Gaztea zara, eta presa daukazu. Hori [Euskaldunon] Egunkaria-ren sorrerako giroarekin uztartu zen. Baina kulturgintza, orokorrean, nik oso txikitatik izan dut nire paisaian: Herri Irratiko musika, ikastolako kantuak, idaztea, marraztea... Hori zen gure egunerokoa, eta nik horren parte izan nahi nuen. Euskalgintzan oso garrantzitsua izan den jendea aurkitu nuen bidean: Euskal Herrian Euskaraz-ekoak, Argia-ko jendea, Txillardegi bera... Hori izan da nire eskola, eta bizitzak handik eraman nau. Ez dut uste ezer berezirik egin dudanik, gogoa agertu besterik.

Zeintzuk izan dira bidean oharturik zein oharkabean hartu dituzuen erabaki aipagarrienak?

G.U.: Erabaki garrantzitsu bat Euskal Filologia utzi eta bestera buru-belarri jartzea izan zen. Egun, beharbada, ez nuen hori egingo, titulu batek ate asko irekitzen dituelako. Baina orduan ezinbestekotzat jo nuen. Bigarrena, berriz, Egunkaria sortu zenean Argia-n geratzea izan zen. Egunkaria fabrika handiegia zen niretzat, lanak zehatzagoak ziren, eta nik adar asko behar ditut batera: idatzi, diseinatu... Askatasuna behar dut, eta Egunkaria-n ez zegoen denborarik galtzeko. Garai hartan, bi gauza ziren oso garrantzitsuak guretzat. Bat zen militantzia: horretara jarri, eta hori zen dena; lagunak galtzen zenituen, dena. Eta bigarrena zen kuadrilla: kuadrilla batek eramaten ditu gauzak aurrera. Bizitzak gero erakutsi dit hori ez dela hain ona, kuadrillaren izenean gauza batzuk gaizki egin ditugula, kontzeptu zabalagoa behar dugula.

X.F.: Nire kasuan, bat anaiarekin lan egitea izan da. Ez dakit gure erabakia den, edo bizitzak erabaki duen guretzat. Azken erabakia ere anaiarekin hartu dut: euskaraz soilik, euskara betean sortzea, ekitea eta eragitea. Luzez egin dugu bi hizkuntzetan, bata bestea elikatzeko, ez hainbeste artistikoki baizik eta baliabidez eta energiaz, baina momentu batean ohartu ginen distantzia handitzen zela gure erranen eta gure ekintzen artean, eta hori txikitu nahi genuen. Antzerki talde handi bat eramaten genuen, 15 pertsonarekin: Le Petit Theatre du Pain. Hori utzi, eta Axut sortu dugu: oso xume, gugandik hurbilago eta artistikoki erradikalago.

Irudiaren deskribapena Orain, zer duzue esku artean?

X.U.: Fronte asko; batzuk sorkuntzari lotuak, eta beste batzuk tresnak eraikitzeari. Bukatu berri dugu Zazpi senideko-ren itzulia; udazkenerako, Zaldi urdina ari gara prestatzen, Artedrama eta Dejaburekin; uztailean film labur bat grabatu dugu, eta orain ari naiz muntaketa egiten. Aldi berean, Axutekin hainbat proiektu ari gara prestatzen ikastetxeetarako, hezkuntza artistikoa garatzeko. Eta Gastibeltzarekin ere ari gara.

G.U.: Ni ere lauzpabost gauzarekin, eta askatasun osoan, nire kasa. Gazteentzako nobela bat bukatu nuen, eta bigarren partearekin ari naiz. Kolaborazioak ere egiten ditut hainbat hedabidetan, eta kazetaritza eta ilustrazio lanak ere eskatzen dizkidate. Toki batean geldi egon ordez, horrela sentitzen naiz pozik, lardaska horretan.

Eta Euskal Idazleen Elkarteko lehendakari.

G.U.: Baina boluntario egiten den lan bat da: lehendakaritza ez da ordaindua; lan egiten duzu, norbaitek egin behar duelako.

Baduzue sortzeko nahikoa denbora eta beharrezko baldintzak?

G.U.: Normalki, ez. Askotan, nahi ez diren lanak hartu behar dira, soldata bat izateko. Halere, gehienak gustukoak dira, eta ordainduak. Gutxi, baina prekaritate horretan gaztetatik ohitu garenez...

X.F.: Ni ez naiz autonomoa: intermitentea naiz. Horrek ematen dit segurtasun bat finantzan, baina ez sortzeko behar ditudan baliabideak. Bizitzen ahal naiz sortzetik; ez naiz pobre sentitzen. Sentitzen dudana da diru zama bera izateko lan bikoitza egin behar dudala. Zinema euskaraz sortzean, gure idazkerak epaituak dira Bordelen. Txosten guztiak frantsesera itzuli eta frantses ikuspuntura moldatu behar dira; ez dute, bestela, ezer ulertzen. Behar da egin gero dirua lortzeko, inork ez baitu sostengatzen zinema hemen. Elkargoak erabaki du ez duela egingo.

G.U.: Zuek okerrago zaudete... Idazleen kasuan, gehienak ez dira idaztetik bizi. Hitzaldiekin, kazetaritza lanekin... osatu dezakete lana, baina, sortzeaz, idazteaz, ez.
Esan izan duzu, Ximun, hiru aldiz pobretu zaretela euskara hutsean lan egiteko apustua egitean.

X.F.: Le Petit eramaten nuelarik, aktore kopuru bertsuarentzat hiru aldiz diru gehiago lortzen nuen. Baina kontua ez da dirua, baizik ze balio ematen diogun gure arteari, gure hizkuntzari. Ze ni, artista gisa lan egiten nuenean frantsesez edo euskaraz, artista bera nintzen; baina, euskaraz sortzerakoan, hiru aldiz gutxiago balio du nire lanak. Hots, ez nintzen arras humanoa euskaraz egiten nuenean; hots, tximino bat naiz oraindik. Kito. Euskaraz hitz egiterakoan, ez naiz humanoa: erdi humanoa naiz. Lurralde honek bere hizkuntzari eskaintzen diona aski esanguratsua da. Ez bakarrik arteetan.

Kulturizidio plan bat

Kultur komunitate modura, diagnostiko bat egiten hastera, zertan eman dira aurrerapausoak, zertan dira herrenak?

G.U.: Hasteko, kultur komunitaterik nik ez dut ikusten; hizkuntz komunitatea da. Komunitaterik badugu, euskarak ematen dio. Jaurlaritzak esango digu bi kulturak direla gureak, bi hizkuntzak direlako koofizialak. Eta ni hor ez naiz identifikatzen.

Bada, hizkuntza komunitate modura, prekaritatea, ikusgarritasuna eta prestigioa izan daitezke gaur erronka handienak?

G.U.: Ximunek esan duenetik abiatu behar dugu: ze hizkuntzatan egiten duzun, tximinoa zara ala aktorea zara. Ezin da hitz egin ez prekaritateaz eta ez ezertaz, paisaia orokorraz hitz egin gabe. Gauza bat da kultura, eta beste bat kultur adierazpideak: antzerkia, musika... Eta kultura orokorrean ikaragarri beheraka goaz. Adibide bat: nire ama. Euskaldun zaharra, kalekumea. Bere kultura euskal kultura da. Beharbada, ez zuen antzerkia askorik ikusiko, baina Piarres Larzabal nor zen badaki; euskaraz ez zegoen alfabetatuta, baina idazleak zeintzuk ziren bazekien; bertsolariak, berdin: Mattin nor zen esango lizuke azkar asko. Kultur adierazpideetara ez zen askorik iritsiko, baina kulturaren panorama bat badauka. Orain, alderantziz gertatzen da. Nork ezagutzen du Ximun Fuchs? Oso barruan ez dabilenak ideiarik ere ez dauka; gure kultura ez dagoelako paisaian. Hori da galdu duguna, ikaragarri.

Hortik datoz beste gaitz guztiak.

G.U.: Noski. Kulturan ez baduzu inbertitzen, gero daukazuna daukazu kultur adierazpideetan: prekaritatea, ikusgarritasunik eza, bigarren mailako sentitzea... Gu zer gara paisaian? Ez gara ezer. Ez gaude. Ghetto txiki batean gaude, eta hor idazleak badira nor, badaukate prestigio bat, baina hortik kanpo inork ez ditu ezagutzen. Ez gaude komunikabideetan, erakusleihoetan... Kulturaz aritzean, kanpora begira landu nahi duten irudiaz ari dira: Euskadi Basque Country, Guggenheim... Eta hor ez dute euskara sartzen. Asumitua dutelako bai Hegoaldean, eta zer esanik ez Iparraldean, elebidun garela. Zerk konpontzen du? Ingelesezko hitz bat hartzeak. Donostiako Zinemaldia kendu eta Film Festival jartzeak. Hor inbertitzen da, eta, gero, apurrak kultur adierazpideei.

"Hizkuntzarik gabe, baskismoa dugu. Abertzale izaera galdu da kulturan, beti izan den arren gotorleku bat" Ximun Fuchs

X.F.: Gauza da zertarako. Nik errango dut zertarako egiten dudan: bat da nire hizkuntza, eta bi da nire historia. Euskaraz egingo dute gure haurrek soilik eredu berriak, berritzaileak eta intimoak eraikitzen ahal baldin badituzte hizkuntza horretan. Lan hori nork egingo du, arteak egiten ez badu? Literaturak, zinemak, antzerkiak...? Eredu horiek egiten direino espainolez edo frantsesez, kexatzen direnean, animaliatasuna ateratzen denean, espainolez edo frantsesez egingo dute.
Irudiaren deskribapena
Eta bestea historia da.

X.F.: Bai, gure historia intimoa; sentsiblea baina politikoa. Badira serieak, Patria-eta: denak espainolez egin eta pentsatuak, eta euskal aktore guztiak sartzen dira horretan... Baina guk ez dugu kontatzen gurea. Ez badugu historiarik, ez hizkuntzarik, baskismoa da duguna. Abertzale izaera galdu da kulturan, beti izan den arren gotorleku bat. Eta hori herriko jendeak egin du, arriskatu du, zeren hau zen haien arima. Euskaraz egitea ez da bazterkeria: kontrakoa da. Nondik hitz egiten dugun jakiteak posibilitate bat ematen digu norbaiti hitz egiteko; bestela, ez dakigu nor garen ere.

Gure herriari diogun atxikimendua galdu da, ezker, eskuin, zentro, denean. Baskistak bilakatu dira, eta ez abertzaleak.

G.U.: Basko izate horretan, hizkuntzaren egoerak zeresan handi du. Lehenago, euskarak egunerokoan balio zuen; ez zuen balio hizkera jaso moduan. Orain, alderantziz da: hizkuntza jasoa badugu, baina egunerokoan kale egiten digu, ez dugulako lantzen. Eta nola landu daiteke hori, ez bada kulturatik? Gero, kulturara ekarri nahi dira industriaren paradigmak: mozkinak, errentagarritasuna... eta euskal kulturan ezin da. Euskararen egoerak ez du ematen. Bestela pentsatzen hasi behar dugu: hizkuntza eta kultura behar ditugu bestela ez dagoelako gizarterik. Sortzaileak lagundu behar dira gizartean aurrera egiten laguntzen dutelako. Haiek ematen diote mugimendua hizkuntzari, gizarteari. Sortzaileak I+G dira, ikerketa eta garapena. Hor inbertitu, eta ez da eskatzen mozkinik, epe luzera espero delako. Hori sortzaileek ematen dute, kultur adierazpideek. Lan horren bidez ulertu eta eraldatu dezakegu mundua.

"Kultura orokorrean ikaragarri behera goaz. Ezin da hitz egin prekaritateaz, paisaia orokorraz hitz egin gabe" Garbiñe Ubeda

X.F.: Kulturarik edo arterik gabe, herririk ez da. Eta paradigmak hor behar dira jarri. Antzerkia, adibidez, esparru libre bakarrenetako bat euskaraz bizitzeko. Jendea etortzen denean gu ikustera, ez du pentsatzen: «A, euskaraz da». Ikusten du, bizitzen du euskaraz, komunitatean. Burujabetza momentu txiki bat da. Berdin bertsolaritzan, irakurketan... Euskal Herri txikiak hor sortzen dira. Nahi den modura: kritiko, ez-kritiko, umoretsu... Ez da pentsatu behar zer nahi den kulturarentzat, baizik zer nahi den herriarentzat. Maite badut, orduan elikatzen dut. Ez badut pentsatzen zerbait doi bat duina, erran nahi du ez dudala maite nire herria. Eta posible da! Baina, orduan, ez jantzi.

Hori oso ondo dakite kultura handiek: beren irudia harro zabaltzeko baliatzen dute kultura.

X.F.: Noski, frantsesak, amerikarrak... AEBetako lehen zinema ekoizlea AEBetako armada da, eta mundu guztian bada jendea amerikarra izan nahi duena. Horretarako inbertitzen dute. Euren herria maite dute, gutxienez! Hemen Marshall plan bat behar da, zerbait erraldoia. Aurretik egindakoen ondarearekin bizi gara oraindik, baina agortzen ari da.

Urteko tituluetako bat izan da: euskaldun gehienek ez dute kontsumitzen euskal kultura.

G.U.: Sortzaile gisa, ezin duzu pentsatu kontsumituko ote den edo ez den. Erotu egin zaitezke. Zure lana sortzea da; gero gerokoak.
Irudiaren deskribapena

X.F.: Ni kontent naiz; jendea etortzen da gu ikustera. Baina datu hori biziki esanguratsua da errateko gure kulturak ze leku duen gure herrian, konkretuki, diruz, baliabidez. Erailtzen ari dira kultura bat merkatutik, mundu osoan bezala. Kontsumoa horren aztarna bat da. Kulturizidio plan bat dago, pasiboki uzten dena egiten. Jakin behar dugu hemen zenbat egiten den euskaraz eta zenbat gaztelaniaz edo frantsesez, eta horren araberako neurriak hartu.

Bada datu harrigarri bat: Baionako antzokian, 1968an eman zen azken antzezlana euskara hutsean: Piarres Larzabalen Matalaz, Rogert Idiartek eta Telesforo Monzonek zuzendua.

X.F.: Euskaraz eta azpidatzirik gabe bai. Aurreko zuzendariak erraten zuen ez zela arras egia hori, baina edonola. Orain negoziatu dugu gure lan berria erdia azpidatziekin ematea eta beste erdia gabe, bakoitzak bere komunitateari zuzentzeko. Baina nik badakit nireari hitz egiteko azpidatzirik gabe egin behar dudala. Bestenaz, beti izango da diglosian.

G.U.: Halako inkesten arriskua da gu egiten gaituela errudun: gure errua da ez dugulako irakurtzen, ez dugulako telebista euskaraz ikusten... Eta ez, hori ondorio bat da. Ez dagoenez benetako ahalegin bat gu modu horretan definitzeko, ez dago bestea.Nola kontsumituko da ez bada ezagutzen?

Aitortza profesionala

Sortzailerik gabe, ez dago kulturarik. Hura da, baina, katebegirik ahulena kultura horren bueltako ekonomian. Aspalditik datorrena okerrera doa, antza. Hor eragin nahi du Lanarteak, abiatu berri duzuen Euskararen Langile Autonomoen Intersindikalak?

G.U.: Bai, aurrena da aldarrikatzea euskaraz ere badagoela ofizio bat izaterik kulturan. Ez dago aitortzarik: idazle izatea ez da ofizio bat, antza denez. Baina bada, eta hala den neurrian behar du soldata. Gutxiengo batzuk zehaztu behar dira: zer den duin izatea idazten duenaren ofizioan. Hori izango da lehen pausoa: kantariaren, itzultzailearen, marrazkilariaren, artistaren ofizioak aldarrikatzea.

X.F.: Osotasunean pentsatu behar da. Lana eskaini, bere etapa guztiekin. Gurean bada kristoren kalitatea, eta behar da herritartu. Badira metodoak. Garai batean, jendea alfabetatzeko ziren, eta esateko: «Hau zuena da». Eta hori da egin behar dena, jendeari erran: «Hau zurea da, zure ondasuna. Jabetu; bertzenaz, ebatsiko dizute, eta Amazon kontsumitzaile huts bat bilakatuko zara». Kito. Nortasuna ez baduzu garatzen, makina bat bilakatzen zara, jan eta kaka egiten duena. Behar baduzu maitatu, kexatu, bizi, oldartu, asmatu, existitu munduan, beharrezkoa duzu zure kultura, zentzu zabalenean. Ez da oso garesti hori. Frantzian, autogintzak baino diru eta lan gehiago eragiten du kulturak. Euskal Herrian, ezar dezatela autogintzan ezartzen den dirua.

Falta da sortzailearen lana ofizio modura ulertzeko kultura bat?

G.U.: Betikoa: oso barneratuta daukagu oholtza baten gainean egiten den artean ordaindu behar zaiola argindarra jartzen duenari, oholtza jartzen duenari, baina saioa egiten duenari, hitzaldia eman, kantatu... hari errazago esango diozu: «Merkexeago egidazu, mesedez, kausaren alde». Eskatu diozu besteari ere? Beti eskatzen zaio azkenari, sortzaileari.

X.F.: Dirua ez da arazoa; behar dena da inbertitu serioski. Teknologia berrietan inbertitzen badut orain mila euro konkurrentzia egiteko Microsoftekin, ez dut deus egingo. Erridikulua da. Horretan gaude euskal kulturarekin.

Lanartearen eskakizun zehatz bat da Euskal Kulturaren Legea, itun propio bat euskal sortzaileentzat. Zer lortu beharko luke?

G.U.: Legea esaten dugunean, betiko arazoan gaude: non eskatu behar dugu? Espainolei eskatu behar diegu, eta, beraz, Hegoaldeaz ari gara? Zenbat lege eskatu behar genituzke? Bide luzea da hori. Aurretik, mila aldarrikapen egin eta karraka ikaragarria eman behar da. Legea izango da azkena iritsiko dena, baina ez digu konponduko dena. Iparraldean, ofizialtasunik ere ez daukagu.

Irudiaren deskribapena X.F.: Funtsezkoa da diskriminazio positibo bat lortzea: euskal kulturak behar du babes berezi bat bere lurraldean. Egin izan den bezala diskriminazio positiboko politika bat emakumeen lekua bermatzeko gizartean. Hemen, berdin: ezin da erran berdin denik euskaraz sortzea edo espainolez sortzea edo frantsesez. Merkatua, ahalbideak ez dira berdinak... hots, behar ditu berme bereziak. Leku batzuetan behartuta, kuotak ezarriz. Eta euskaraz sortua denari ahalbide gehiago emanda, nahiz eta ona ez izan, berdin da; orduan, sortzaile anitz atera eta merkatua puztuko da, artifizialki, dudarik gabe, baina momentu batean beharrezkoa da.

"Baditugu egiturak; asko zaharrak dira. Garapen bat eta autokritika handia behar dute. Eta hori ez dut hainbeste ikusten" Garbiñe Ubeda

G.U.: Lortu behar da aitortzea euskaraz sortzen duenak onura bat ekartzen duela gizartera. Oraindik konplexuekin gabiltza, ordea.

Diskriminazio positibo horren bidean, neurri ausartagoak hartzeko unea da orain?

X.F.: Uste dut baietz, badela eskaera bat. Sortzaileen artean, ohartzen gara behar dugula guk proposatu, zeren ez da etortzen bestela. Gero, martxan jartzeko botere eta kontrabotere politiko sendo bat beharko da. Beren kultura aitzinean ezartzen duten herrialdeetan, normalean, alderdi ezberdinek adostasun bat atzematen dute puntu horretan.

Idazleak, kantariak, bertsolariak, marrazkilariak eta abar elkartu zarete Lanartean. Sumatzen zen batzeko behar bat?

G.U.: Elkartzea polita izan da. Horrek emango digu bestela lortzen ez genuen indarra. Garai batean, denetako elkarteak sortu genituen: idazleen elkartea, itzultzaileena, antzerkilariena... Beharbada, eferbeszentzia hartan, behar genuen hori dena. Baina, orain, joerak kontrakoa izan behar du; elkartu behar dugu, ze jango gaituzte. Pauso garrantzitsua da. Halere, abiatu berria da, eta oso bide luzea ikusten dut nik. Baina horretan ari gara.

Duintasun horri oinarriak jartzen hasterakoan, Frantziako intermitentzia sistema izan daiteke abiapuntu bat?

G.U.: Beste arazo bat da ogasun bakoitzak bere legeak dauzkala. Ez dakit; uste dut txartel moduko bat beharko genukeela. Ametsetan ari naiz... «Txartela dut», esatea. «Euskal sortzailea naiz». Beraz, ogasun horrek beste tregoa bat eman behar dit. Ezin dit eskatu enpresa bati beste; onura bat ekartzen ari naizelako eta prekaritatera behartuta nagoelako. Idazleei, adibidez, faktura bat eskatzen diete irakurle klubera joateagatik. Faktura bat egitea, Hegoaldean, autonomoetan alta ematea da, eta hilean ogasunari 300 euro ordaintzea, gutxienez. 200 euro kobratzeko, 300 ordaindu? Horra ere iritsi behar luke Lanarteak. Ez da soilik autonomoentzat: euskal kulturan ari diren denentzat balio behar luke.

X.F.: Intermitentzia izan liteke abiapuntu bat. Beste industriekiko babes sozial indibidual eta berezitu bat da: berdin da idazleentzat, pintoreentzat, dantzarientzat... Langabeziatik ordaintzen da lan egiten omen ez duen egunetan. Ulertzen da lanean dagoela ordaindua ez denean ere, edo lana bilatzen, eta dena ezin dela ordaindua izan. Baditu iruzur batzuk, baina, gutxienez, jende asko horretaz bizi ahal izatea eskaintzen du, eta Frantziako ekonomia elikatzea. Baina babes indibiduala ez da aski. Hori badago, baina lanik ez? Egiazko lan bat sortu behar da esparru guztietan.

Datorren munduan

Ingurura begiratuta, egitura ugari sortu ziren duela hamarkada batzuk; era berean, gehiegi lasaituz gero azkar galdu daitezkeen beldurrak hor dirau. Ados zaudete? Zenbat du erresistentziatik gaurko kulturgintzak?

G.U.: Egia da baditugula egiturak, baina asko zaharrak dira. Egiturek garapen bat eta autokritika handia behar dute. Eta hori ez dut hainbeste ikusten. Baditugu uste oker batzuk: esaterako, ikastolek euskaldundu egiten dutela. Egun ez da egia, eta kritika hori ez diogu aitortzen geure buruari. Iparraldean, zer esanik ez. Esango dugu murgiltzea dela, ez dakit zer dela, baina ez dugu lortzen.

X.F.: Nik sortzaile batzuk ikusi ditut sortzaile izan nahi dutenak. Baina Euskal Herrian euskaraz sortzeko, behar da izan eragile. Itxaroten badut telefonoak jotzea... Mezu hau ere zabaldu behar da sortzaileengan: euskaraz sortzeko, espazioak ere sortu behar dira.

Nekeza ere izan daiteke euskaraz kantatu, idatzi, antzeztu beharra militantziagatik?

G.U.: Dudarik gabe.

X.F.: Sortzen dut ezin dudalako ez sortu. Eta euskaraz egiten dut hau delako premiazko; bestela, ez nindoake nirekin bat. Badira sortzaile batzuk behar dutenak izan munduari; oso garaiari lotua da hori. Behar dira izan izarrak. Militantziagatik egin behar dena da esparruak eta tresneria sortu. Iparraldean, esaterako, Seaskari utzi zaio asko euskararen ardura. Eta AEKri, osagarri gisa. Kulturan, euskaraz diren tresneria guztiak ahulak dira. Denak. Eta ez dira aski. Nahi badugu egunerokoan herri gisa sentitu, bada lana hamazazpi belaunaldirentzat.

Mundu globalizatu eta teknologizatu honek baditu bere erronkak: merkantilizazioa, kolektibotasunaren galera, behaketarako astirik eza... Horrek etxeko lan gehiago jartzen dizkigu kultura minorizatu modura?

X.F.: Gero eta jende indibidualizatuagoa gara, kulturarik gabea, kontsumitzaile hutsak. Ez da gehiago aita-amen gizartea, baizik eta anai-arreben gizartea. Ezagutzen naiz bestearekin bere janzkeraren arabera, musikaren arabera, kontsumitzen duenaren arabera, ez nondik natorren eta nora noan. Baina jendeak behar ditu lekuak biltzeko, eta hor sartzen da artea, komunitatea.

"Gero eta jende indibidualizatuagoa gara. Baina jendeak biltzeko lekuak behar ditu, eta hor sartzen da artea" Ximun Fuchs

G.U.: Ni ikaragarri beldurtzen nau, adibidez, teknologia berri hauekin guztiekin etorriko denak. Datorren horrek guztiak hizkuntza nagusi bat izango du, eta euskara ez da egongo.

X.F.: Gure esku dago. Teknologiaren bitartez bidaiatua den sarraski kultural horren hasiera da hau, eta behar dugu baliatu gurea salbatzeko. Arrunt horretatik jokoz kanpo ezarri, eta hortik elikatu. Kontraesan handi bat da Euskal Herria ez dela herri pobre bat: joaten naiz Baionatik Bilbora, eta ikusten ditut industrialde erraldoiak, zubiak, autobideak... Bada kristoren dirutza hemen. Maitasun pixka bat falta da, ez dakit.

Pentsatu duzue inoiz kulturgile lana uztea, beste bide bat hartzea, apartatzea...? Ala hor ez da zalantzarik?

G.U.: Hori atera egiten da; ezin duzu barruan utzi. Ni naiz, eta puska hori ezin dut ezabatu. Horregatik da hain zaila batzuetan gaurko paisaian bizitzea. Ni beti nago jokoz kanpo, Hendaian, toki guztietan... Eta nik ere partida jokatu nahi dut. Euskaldun asko martirizatu batzuk gara hizkuntzarekin. Nik etengabe ematen diet matraka nire alabei. Azkenean, zure mina ere transmititzen duzu, eta batzuetan diot: «Eskubiderik badut?». Baina ikusten ditudanean euskararik gabe, ezin dut.

X.F.: Inoiz niri pasatzen zait burutik: «Aski. Sartuko naiz artzain, eta bakea». Menditarra naizelako izango da. Baina ez, ez zait benetan gertatu. Eta gertatzen bada, zertarako ez? Ez zait iruditzen hain problematikoa. Egiten dudana egingo nuke, beste leku batetik. ]]>
<![CDATA[Paisaiaren aldirietan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1964/002/001/2019-08-11/paisaiaren_aldirietan.htm Sun, 11 Aug 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1964/002/001/2019-08-11/paisaiaren_aldirietan.htm
Nola hasi zineten kulturgintzan?

XIMUN FUCHS. Ni kasualitatez eta plazerez, ze antzerkia jokoa da eta horretara jostatzen ginen. Nerabe ginela, bagenuen rock talde bat, eta gaztetxez gaztetxe ibiltzen ginen. Gero, Bordeleko fakultatean hasi nintzen antzerkia ikasten. Fakultatea bilakatu zen gure joko terrenoa; egiten genuen antzerkia toki denetan: jantokian, autobusetan, fakultateko korridoreetan... dena esperimentatu dugu. Hau zen benetako formakuntza: imajinazioak permititzen bazuen zerbait askatzea, dena zen posible. Baina antzerkia ez da fakultatean ikasten; ikasi, oholtzan ikasi dut, eginez.

Fakultateko lagunekin frantsesez egiten zenuten?

X.F.: Bai. Baina nire egiazko formakuntza euskal antzerki amateurra izan da. Gaztetxoa nintzenean, baziren hainbat talde euskaraz giro bat elikatzen zutenak. Toberak, maskaradak, pastoralak, libertimenduak... horiek hezi eta hazi naute.

Zure hasierak nolakoak izan ziren, Garbiñe?

G.U.: Neurri batean, Ximunen antzekoa da. Filologia, euskara ikertzeko baino gehiago, egiteko nahi genuen guk. Gaztea zara, eta presa daukazu. Hori [Euskaldunon] Egunkaria-ren sorrerako giroarekin uztartu zen. Baina kulturgintza, orokorrean, nik oso txikitatik izan dut nire paisaian: Herri Irratiko musika, ikastolako kantuak, idaztea, marraztea... Hori zen gure egunerokoa, eta nik horren parte izan nahi nuen. Euskalgintzan oso garrantzitsua izan den jendea aurkitu nuen bidean: Euskal Herrian Euskaraz-ekoak, Argia-ko jendea, Txillardegi bera... Hori izan da nire eskola, eta bizitzak handik eraman nau. Ez dut uste ezer berezirik egin dudanik, gogoa agertu besterik.

Zeintzuk izan dira bidean oharturik zein oharkabean hartu dituzuen erabaki aipagarrienak?

G.U.: Erabaki garrantzitsu bat Euskal Filologia utzi eta bestera buru-belarri jartzea izan zen. Egun, beharbada, ez nuen hori egingo, titulu batek ate asko irekitzen dituelako. Baina orduan ezinbestekotzat jo nuen. Bigarrena, berriz, Egunkaria sortu zenean Argia-n geratzea izan zen. Egunkaria fabrika handiegia zen niretzat, lanak zehatzagoak ziren, eta nik adar asko behar ditut batera: idatzi, diseinatu... Askatasuna behar dut, eta Egunkaria-n ez zegoen denborarik galtzeko. Garai hartan, bi gauza ziren oso garrantzitsuak guretzat. Bat zen militantzia: horretara jarri, eta hori zen dena; lagunak galtzen zenituen, dena. Eta bigarrena zen kuadrilla: kuadrilla batek eramaten ditu gauzak aurrera. Bizitzak gero erakutsi dit hori ez dela hain ona, kuadrillaren izenean gauza batzuk gaizki egin ditugula, kontzeptu zabalagoa behar dugula.

X.F.: Nire kasuan, bat anaiarekin lan egitea izan da. Ez dakit gure erabakia den, edo bizitzak erabaki duen guretzat. Azken erabakia ere anaiarekin hartu dut: euskaraz soilik, euskara betean sortzea, ekitea eta eragitea. Luzez egin dugu bi hizkuntzetan, bata bestea elikatzeko, ez hainbeste artistikoki baizik eta baliabidez eta energiaz, baina momentu batean ohartu ginen distantzia handitzen zela gure erranen eta gure ekintzen artean, eta hori txikitu nahi genuen. Antzerki talde handi bat eramaten genuen, 15 pertsonarekin: Le Petit Theatre du Pain. Hori utzi, eta Axut sortu dugu: oso xume, gugandik hurbilago eta artistikoki erradikalago.

Orain, zer duzue esku artean?

X.U.: Fronte asko; batzuk sorkuntzari lotuak, eta beste batzuk tresnak eraikitzeari. Bukatu berri dugu Zazpi senideko-ren itzulia; udazkenerako, Zaldi urdina ari gara prestatzen, Artedrama eta Dejaburekin; uztailean film labur bat grabatu dugu, eta orain ari naiz muntaketa egiten. Aldi berean, Axutekin hainbat proiektu ari gara prestatzen ikastetxeetarako, hezkuntza artistikoa garatzeko. Eta Gastibeltzarekin ere ari gara.

G.U.: Ni ere lauzpabost gauzarekin, eta askatasun osoan, nire kasa. Gazteentzako nobela bat bukatu nuen, eta bigarren partearekin ari naiz. Kolaborazioak ere egiten ditut hainbat hedabidetan, eta kazetaritza eta ilustrazio lanak ere eskatzen dizkidate. Toki batean geldi egon ordez, horrela sentitzen naiz pozik, lardaska horretan.

Eta Euskal Idazleen Elkarteko lehendakari.

G.U.: Baina boluntario egiten den lan bat da: lehendakaritza ez da ordaindua; lan egiten duzu, norbaitek egin behar duelako.

Baduzue sortzeko nahikoa denbora eta beharrezko baldintzak?

G.U.: Normalki, ez. Askotan, nahi ez diren lanak hartu behar dira, soldata bat izateko. Halere, gehienak gustukoak dira, eta ordainduak. Gutxi, baina prekaritate horretan gaztetatik ohitu garenez...

X.F.: Ni ez naiz autonomoa: intermitentea naiz. Horrek ematen dit segurtasun bat finantzan, baina ez sortzeko behar ditudan baliabideak. Bizitzen ahal naiz sortzetik; ez naiz pobre sentitzen. Sentitzen dudana da diru zama bera izateko lan bikoitza egin behar dudala. Zinema euskaraz sortzean, gure idazkerak epaituak dira Bordelen. Txosten guztiak frantsesera itzuli eta frantses ikuspuntura moldatu behar dira; ez dute, bestela, ezer ulertzen. Behar da egin gero dirua lortzeko, inork ez baitu sostengatzen zinema hemen. Elkargoak erabaki du ez duela egingo.

G.U.: Zuek okerrago zaudete... Idazleen kasuan, gehienak ez dira idaztetik bizi. Hitzaldiekin, kazetaritza lanekin... osatu dezakete lana, baina, sortzeaz, idazteaz, ez.

Esan izan duzu, Ximun, hiru aldiz pobretu zaretela euskara hutsean lan egiteko apustua egitean.

X.F.: Le Petit eramaten nuelarik, aktore kopuru bertsuarentzat hiru aldiz diru gehiago lortzen nuen. Baina kontua ez da dirua, baizik ze balio ematen diogun gure arteari, gure hizkuntzari. Ze ni, artista gisa lan egiten nuenean frantsesez edo euskaraz, artista bera nintzen; baina, euskaraz sortzerakoan, hiru aldiz gutxiago balio du nire lanak. Hots, ez nintzen arras humanoa euskaraz egiten nuenean; hots, tximino bat naiz oraindik. Kito. Euskaraz hitz egiterakoan, ez naiz humanoa: erdi humanoa naiz. Lurralde honek bere hizkuntzari eskaintzen diona aski esanguratsua da. Ez bakarrik arteetan.

Kulturizidio plan bat





Kultur komunitate modura, diagnostiko bat egiten hastera, zertan eman dira aurrerapausoak, zertan dira herrenak?

G.U.: Hasteko, kultur komunitaterik nik ez dut ikusten; hizkuntz komunitatea da. Komunitaterik badugu, euskarak ematen dio. Jaurlaritzak esango digu bi kulturak direla gureak, bi hizkuntzak direlako koofizialak. Eta ni hor ez naiz identifikatzen.

Bada, hizkuntza komunitate modura, prekaritatea, ikusgarritasuna eta prestigioa izan daitezke gaur erronka handienak?

G.U.: Ximunek esan duenetik abiatu behar dugu: ze hizkuntzatan egiten duzun, tximinoa zara ala aktorea zara. Ezin da hitz egin ez prekaritateaz eta ez ezertaz, paisaia orokorraz hitz egin gabe. Gauza bat da kultura, eta beste bat kultur adierazpideak: antzerkia, musika... Eta kultura orokorrean ikaragarri beheraka goaz. Adibide bat: nire ama. Euskaldun zaharra, kalekumea. Bere kultura euskal kultura da. Beharbada, ez zuen antzerkia askorik ikusiko, baina Piarres Larzabal nor zen badaki; euskaraz ez zegoen alfabetatuta, baina idazleak zeintzuk ziren bazekien; bertsolariak, berdin: Mattin nor zen esango lizuke azkar asko. Kultur adierazpideetara ez zen askorik iritsiko, baina kulturaren panorama bat badauka. Orain, alderantziz gertatzen da. Nork ezagutzen du Ximun Fuchs? Oso barruan ez dabilenak ideiarik ere ez dauka; gure kultura ez dagoelako paisaian. Hori da galdu duguna, ikaragarri.

Hortik datoz beste gaitz guztiak.

G.U.: Noski. Kulturan ez baduzu inbertitzen, gero daukazuna daukazu kultur adierazpideetan: prekaritatea, ikusgarritasunik eza, bigarren mailako sentitzea... Gu zer gara paisaian? Ez gara ezer. Ez gaude. Ghetto txiki batean gaude, eta hor idazleak badira nor, badaukate prestigio bat, baina hortik kanpo inork ez ditu ezagutzen. Ez gaude komunikabideetan, erakusleihoetan... Kulturaz aritzean, kanpora begira landu nahi duten irudiaz ari dira: Euskadi Basque Country, Guggenheim... Eta hor ez dute euskara sartzen. Asumitua dutelako bai Hegoaldean, eta zer esanik ez Iparraldean, elebidun garela. Zerk konpontzen du? Ingelesezko hitz bat hartzeak. Donostiako Zinemaldia kendu eta Film Festival jartzeak. Hor inbertitzen da, eta, gero, apurrak kultur adierazpideei.

X.F.: Gauza da zertarako. Nik errango dut zertarako egiten dudan: bat da nire hizkuntza, eta bi da nire historia. Euskaraz egingo dute gure haurrek soilik eredu berriak, berritzaileak eta intimoak eraikitzen ahal baldin badituzte hizkuntza horretan. Lan hori nork egingo du, arteak egiten ez badu? Literaturak, zinemak, antzerkiak...? Eredu horiek egiten direino espainolez edo frantsesez, kexatzen direnean, animaliatasuna ateratzen denean, espainolez edo frantsesez egingo dute.

Eta bestea historia da.

X.F.: Bai, gure historia intimoa; sentsiblea baina politikoa. Badira serieak, Patria-eta: denak espainolez egin eta pentsatuak, eta euskal aktore guztiak sartzen dira horretan... Baina guk ez dugu kontatzen gurea. Ez badugu historiarik, ez hizkuntzarik, baskismoa da duguna. Abertzale izaera galdu da kulturan, beti izan den arren gotorleku bat. Eta hori herriko jendeak egin du, arriskatu du, zeren hau zen haien arima. Euskaraz egitea ez da bazterkeria: kontrakoa da. Nondik hitz egiten dugun jakiteak posibilitate bat ematen digu norbaiti hitz egiteko; bestela, ez dakigu nor garen ere.

Gure herriari diogun atxikimendua galdu da, ezker, eskuin, zentro, denean. Baskistak bilakatu dira, eta ez abertzaleak.

G.U.: Basko izate horretan, hizkuntzaren egoerak zeresan handi du. Lehenago, euskarak egunerokoan balio zuen; ez zuen balio hizkera jaso moduan. Orain, alderantziz da: hizkuntza jasoa badugu, baina egunerokoan kale egiten digu, ez dugulako lantzen. Eta nola landu daiteke hori, ez bada kulturatik? Gero, kulturara ekarri nahi dira industriaren paradigmak: mozkinak, errentagarritasuna... eta euskal kulturan ezin da. Euskararen egoerak ez du ematen. Bestela pentsatzen hasi behar dugu: hizkuntza eta kultura behar ditugu bestela ez dagoelako gizarterik. Sortzaileak lagundu behar dira gizartean aurrera egiten laguntzen dutelako. Haiek ematen diote mugimendua hizkuntzari, gizarteari. Sortzaileak I+G dira, ikerketa eta garapena. Hor inbertitu, eta ez da eskatzen mozkinik, epe luzera espero delako. Hori sortzaileek ematen dute, kultur adierazpideek. Lan horren bidez ulertu eta eraldatu dezakegu mundua.

X.F.: Kulturarik edo arterik gabe, herririk ez da. Eta paradigmak hor behar dira jarri. Antzerkia, adibidez, esparru libre bakarrenetako bat euskaraz bizitzeko. Jendea etortzen denean gu ikustera, ez du pentsatzen: «A, euskaraz da». Ikusten du, bizitzen du euskaraz, komunitatean. Burujabetza momentu txiki bat da. Berdin bertsolaritzan, irakurketan... Euskal Herri txikiak hor sortzen dira. Nahi den modura: kritiko, ez-kritiko, umoretsu... Ez da pentsatu behar zer nahi den kulturarentzat, baizik zer nahi den herriarentzat. Maite badut, orduan elikatzen dut. Ez badut pentsatzen zerbait doi bat duina, erran nahi du ez dudala maite nire herria. Eta posible da! Baina, orduan, ez jantzi.

Hori oso ondo dakite kultura handiek: beren irudia harro zabaltzeko baliatzen dute kultura.

X.F.: Noski, frantsesak, amerikarrak... AEBetako lehen zinema ekoizlea AEBetako armada da, eta mundu guztian bada jendea amerikarra izan nahi duena. Horretarako inbertitzen dute. Euren herria maite dute, gutxienez! Hemen Marshall plan bat behar da, zerbait erraldoia. Aurretik egindakoen ondarearekin bizi gara oraindik, baina agortzen ari da.

Urteko tituluetako bat izan da: euskaldun gehienek ez dute kontsumitzen euskal kultura.

G.U.: Sortzaile gisa, ezin duzu pentsatu kontsumituko ote den edo ez den. Erotu egin zaitezke. Zure lana sortzea da; gero gerokoak.

X.F.: Ni kontent naiz; jendea etortzen da gu ikustera. Baina datu hori biziki esanguratsua da errateko gure kulturak ze leku duen gure herrian, konkretuki, diruz, baliabidez. Erailtzen ari dira kultura bat merkatutik, mundu osoan bezala. Kontsumoa horren aztarna bat da. Kulturizidio plan bat dago, pasiboki uzten dena egiten. Jakin behar dugu hemen zenbat egiten den euskaraz eta zenbat gaztelaniaz edo frantsesez, eta horren araberako neurriak hartu.

Bada datu harrigarri bat: Baionako antzokian, 1968an eman zen azken antzezlana euskara hutsean: Piarres Larzabalen Matalaz, Rogert Idiartek eta Telesforo Monzonek zuzendua.

X.F.: Euskaraz eta azpidatzirik gabe bai. Aurreko zuzendariak erraten zuen ez zela arras egia hori, baina edonola. Orain negoziatu dugu gure lan berria erdia azpidatziekin ematea eta beste erdia gabe, bakoitzak bere komunitateari zuzentzeko. Baina nik badakit nireari hitz egiteko azpidatzirik gabe egin behar dudala. Bestenaz, beti izango da diglosian.

G.U.: Halako inkesten arriskua da gu egiten gaituela errudun: gure errua da ez dugulako irakurtzen, ez dugulako telebista euskaraz ikusten... Eta ez, hori ondorio bat da. Ez dagoenez benetako ahalegin bat gu modu horretan definitzeko, ez dago bestea.Nola kontsumituko da ez bada ezagutzen?

Aitortza profesionala





Sortzailerik gabe, ez dago kulturarik. Hura da, baina, katebegirik ahulena kultura horren bueltako ekonomian. Aspalditik datorrena okerrera doa, antza. Hor eragin nahi du Lanarteak, abiatu berri duzuen Euskararen Langile Autonomoen Intersindikalak?

G.U.: Bai, aurrena da aldarrikatzea euskaraz ere badagoela ofizio bat izaterik kulturan. Ez dago aitortzarik: idazle izatea ez da ofizio bat, antza denez. Baina bada, eta hala den neurrian behar du soldata. Gutxiengo batzuk zehaztu behar dira: zer den duin izatea idazten duenaren ofizioan. Hori izango da lehen pausoa: kantariaren, itzultzailearen, marrazkilariaren, artistaren ofizioak aldarrikatzea.

X.F.: Osotasunean pentsatu behar da. Lana eskaini, bere etapa guztiekin. Gurean bada kristoren kalitatea, eta behar da herritartu. Badira metodoak. Garai batean, jendea alfabetatzeko ziren, eta esateko: «Hau zuena da». Eta hori da egin behar dena, jendeari erran: «Hau zurea da, zure ondasuna. Jabetu; bertzenaz, ebatsiko dizute, eta Amazon kontsumitzaile huts bat bilakatuko zara». Kito. Nortasuna ez baduzu garatzen, makina bat bilakatzen zara, jan eta kaka egiten duena. Behar baduzu maitatu, kexatu, bizi, oldartu, asmatu, existitu munduan, beharrezkoa duzu zure kultura, zentzu zabalenean. Ez da oso garesti hori. Frantzian, autogintzak baino diru eta lan gehiago eragiten du kulturak. Euskal Herrian, ezar dezatela autogintzan ezartzen den dirua.

Falta da sortzailearen lana ofizio modura ulertzeko kultura bat?

G.U.: Betikoa: oso barneratuta daukagu oholtza baten gainean egiten den artean ordaindu behar zaiola argindarra jartzen duenari, oholtza jartzen duenari, baina saioa egiten duenari, hitzaldia eman, kantatu... hari errazago esango diozu: «Merkexeago egidazu, mesedez, kausaren alde». Eskatu diozu besteari ere? Beti eskatzen zaio azkenari, sortzaileari.

X.F.: Dirua ez da arazoa; behar dena da inbertitu serioski. Teknologia berrietan inbertitzen badut orain mila euro konkurrentzia egiteko Microsoftekin, ez dut deus egingo. Erridikulua da. Horretan gaude euskal kulturarekin.

Lanartearen eskakizun zehatz bat da Euskal Kulturaren Legea, itun propio bat euskal sortzaileentzat. Zer lortu beharko luke?

G.U.: Legea esaten dugunean, betiko arazoan gaude: non eskatu behar dugu? Espainolei eskatu behar diegu, eta, beraz, Hegoaldeaz ari gara? Zenbat lege eskatu behar genituzke? Bide luzea da hori. Aurretik, mila aldarrikapen egin eta karraka ikaragarria eman behar da. Legea izango da azkena iritsiko dena, baina ez digu konponduko dena. Iparraldean, ofizialtasunik ere ez daukagu.

X.F.: Funtsezkoa da diskriminazio positibo bat lortzea: euskal kulturak behar du babes berezi bat bere lurraldean. Egin izan den bezala diskriminazio positiboko politika bat emakumeen lekua bermatzeko gizartean. Hemen, berdin: ezin da erran berdin denik euskaraz sortzea edo espainolez sortzea edo frantsesez. Merkatua, ahalbideak ez dira berdinak... hots, behar ditu berme bereziak. Leku batzuetan behartuta, kuotak ezarriz. Eta euskaraz sortua denari ahalbide gehiago emanda, nahiz eta ona ez izan, berdin da; orduan, sortzaile anitz atera eta merkatua puztuko da, artifizialki, dudarik gabe, baina momentu batean beharrezkoa da.

G.U.: Lortu behar da aitortzea euskaraz sortzen duenak onura bat ekartzen duela gizartera. Oraindik konplexuekin gabiltza, ordea.

Diskriminazio positibo horren bidean, neurri ausartagoak hartzeko unea da orain?

X.F.: Uste dut baietz, badela eskaera bat. Sortzaileen artean, ohartzen gara behar dugula guk proposatu, zeren ez da etortzen bestela. Gero, martxan jartzeko botere eta kontrabotere politiko sendo bat beharko da. Beren kultura aitzinean ezartzen duten herrialdeetan, normalean, alderdi ezberdinek adostasun bat atzematen dute puntu horretan.

Idazleak, kantariak, bertsolariak, marrazkilariak eta abar elkartu zarete Lanartean. Sumatzen zen batzeko behar bat?

G.U.: Elkartzea polita izan da. Horrek emango digu bestela lortzen ez genuen indarra. Garai batean, denetako elkarteak sortu genituen: idazleen elkartea, itzultzaileena, antzerkilariena... Beharbada, eferbeszentzia hartan, behar genuen hori dena. Baina, orain, joerak kontrakoa izan behar du; elkartu behar dugu, ze jango gaituzte. Pauso garrantzitsua da. Halere, abiatu berria da, eta oso bide luzea ikusten dut nik. Baina horretan ari gara.

Duintasun horri oinarriak jartzen hasterakoan, Frantziako intermitentzia sistema izan daiteke abiapuntu bat?

G.U.: Beste arazo bat da ogasun bakoitzak bere legeak dauzkala. Ez dakit; uste dut txartel moduko bat beharko genukeela. Ametsetan ari naiz... «Txartela dut», esatea. «Euskal sortzailea naiz». Beraz, ogasun horrek beste tregoa bat eman behar dit. Ezin dit eskatu enpresa bati beste; onura bat ekartzen ari naizelako eta prekaritatera behartuta nagoelako. Idazleei, adibidez, faktura bat eskatzen diete irakurle klubera joateagatik. Faktura bat egitea, Hegoaldean, autonomoetan alta ematea da, eta hilean ogasunari 300 euro ordaintzea, gutxienez. 200 euro kobratzeko, 300 ordaindu? Horra ere iritsi behar luke Lanarteak. Ez da soilik autonomoentzat: euskal kulturan ari diren denentzat balio behar luke.

X.F.: Intermitentzia izan liteke abiapuntu bat. Beste industriekiko babes sozial indibidual eta berezitu bat da: berdin da idazleentzat, pintoreentzat, dantzarientzat... Langabeziatik ordaintzen da lan egiten omen ez duen egunetan. Ulertzen da lanean dagoela ordaindua ez denean ere, edo lana bilatzen, eta dena ezin dela ordaindua izan. Baditu iruzur batzuk, baina, gutxienez, jende asko horretaz bizi ahal izatea eskaintzen du, eta Frantziako ekonomia elikatzea. Baina babes indibiduala ez da aski. Hori badago, baina lanik ez? Egiazko lan bat sortu behar da esparru guztietan.

Datorren munduan





Ingurura begiratuta, egitura ugari sortu ziren duela hamarkada batzuk; era berean, gehiegi lasaituz gero azkar galdu daitezkeen beldurrak hor dirau. Ados zaudete? Zenbat du erresistentziatik gaurko kulturgintzak?

G.U.: Egia da baditugula egiturak, baina asko zaharrak dira. Egiturek garapen bat eta autokritika handia behar dute. Eta hori ez dut hainbeste ikusten. Baditugu uste oker batzuk: esaterako, ikastolek euskaldundu egiten dutela. Egun ez da egia, eta kritika hori ez diogu aitortzen geure buruari. Iparraldean, zer esanik ez. Esango dugu murgiltzea dela, ez dakit zer dela, baina ez dugu lortzen.

X.F.: Nik sortzaile batzuk ikusi ditut sortzaile izan nahi dutenak. Baina Euskal Herrian euskaraz sortzeko, behar da izan eragile. Itxaroten badut telefonoak jotzea... Mezu hau ere zabaldu behar da sortzaileengan: euskaraz sortzeko, espazioak ere sortu behar dira.

Nekeza ere izan daiteke euskaraz kantatu, idatzi, antzeztu beharra militantziagatik?

G.U.: Dudarik gabe.

X.F.: Sortzen dut ezin dudalako ez sortu. Eta euskaraz egiten dut hau delako premiazko; bestela, ez nindoake nirekin bat. Badira sortzaile batzuk behar dutenak izan munduari; oso garaiari lotua da hori. Behar dira izan izarrak. Militantziagatik egin behar dena da esparruak eta tresneria sortu. Iparraldean, esaterako, Seaskari utzi zaio asko euskararen ardura. Eta AEKri, osagarri gisa. Kulturan, euskaraz diren tresneria guztiak ahulak dira. Denak. Eta ez dira aski. Nahi badugu egunerokoan herri gisa sentitu, bada lana hamazazpi belaunaldirentzat.

Mundu globalizatu eta teknologizatu honek baditu bere erronkak: merkantilizazioa, kolektibotasunaren galera, behaketarako astirik eza... Horrek etxeko lan gehiago jartzen dizkigu kultura minorizatu modura?

X.F.: Gero eta jende indibidualizatuagoa gara, kulturarik gabea, kontsumitzaile hutsak. Ez da gehiago aita-amen gizartea, baizik eta anai-arreben gizartea. Ezagutzen naiz bestearekin bere janzkeraren arabera, musikaren arabera, kontsumitzen duenaren arabera, ez nondik natorren eta nora noan. Baina jendeak behar ditu lekuak biltzeko, eta hor sartzen da artea, komunitatea.

G.U.: Ni ikaragarri beldurtzen nau, adibidez, teknologia berri hauekin guztiekin etorriko denak. Datorren horrek guztiak hizkuntza nagusi bat izango du, eta euskara ez da egongo.

X.F.: Gure esku dago. Teknologiaren bitartez bidaiatua den sarraski kultural horren hasiera da hau, eta behar dugu baliatu gurea salbatzeko. Arrunt horretatik jokoz kanpo ezarri, eta hortik elikatu. Kontraesan handi bat da Euskal Herria ez dela herri pobre bat: joaten naiz Baionatik Bilbora, eta ikusten ditut industrialde erraldoiak, zubiak, autobideak... Bada kristoren dirutza hemen. Maitasun pixka bat falta da, ez dakit.

Pentsatu duzue inoiz kulturgile lana uztea, beste bide bat hartzea, apartatzea...? Ala hor ez da zalantzarik?

G.U.: Hori atera egiten da; ezin duzu barruan utzi. Ni naiz, eta puska hori ezin dut ezabatu. Horregatik da hain zaila batzuetan gaurko paisaian bizitzea. Ni beti nago jokoz kanpo, Hendaian, toki guztietan... Eta nik ere partida jokatu nahi dut. Euskaldun asko martirizatu batzuk gara hizkuntzarekin. Nik etengabe ematen diet matraka nire alabei. Azkenean, zure mina ere transmititzen duzu, eta batzuetan diot: «Eskubiderik badut?». Baina ikusten ditudanean euskararik gabe, ezin dut.

X.F.: Inoiz niri pasatzen zait burutik: «Aski. Sartuko naiz artzain, eta bakea». Menditarra naizelako izango da. Baina ez, ez zait benetan gertatu. Eta gertatzen bada, zertarako ez? Ez zait iruditzen hain problematikoa. Egiten dudana egingo nuke, beste leku batetik.]]>
<![CDATA[Baztertuetan aitortuena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/032/001/2019-07-23/baztertuetan_aitortuena.htm Tue, 23 Jul 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1898/032/001/2019-07-23/baztertuetan_aitortuena.htm
Gombrowicz ikasle sasoian hasi zen talde kulturaletan lekua bilatzen eta egiten, beste idazle eta garaiko pentsalarien alboan. 1933an, zenbait kontakizun argitaratu zituen Bakakaï lanean, psikologiazko kasu bereziak jasotzen zituena, eta oihartzun apala jaso zuen bueltan. Aurkakoa gertatu zitzaion Ferdydurke nobelarekin; 1937an argitaratu zuen, baina garaiko gertakariek eta giro larriak bigarren mailara eraman zuten hasierako arrakasta.

Bigarren Mundu Gerra ate joka zen, eta, hain justu, gerra pizteak Argentinan harrapatu zuen Gombrowicz. Tropa alemanek Polonia hartu zuten, eta, zer gertatuko sikusmiran, bueltako bidaian ez ontziratzea erabaki zuen idazleak. «Kasualitatez heldu nintzen Argentinara, bi asterako baino ez, baina, destinoaren zoriagatik gerra orduan hasi izan ez balitz, Poloniara itzuliko nintzatekeen. Ez dut ezkutatuko, dena den, Argentina aurrean itxi zitzaidanean, orduan entzun ahal izan nuela, azkenean, neure burua», idatzi zuen bere egunerokoan, 1964an. Baldintza makurretan hasi zuen egonaldia herrialdean. Kazetari lanetan aritu zen, itzultzaile, filosofiako irakasle... Eta topatu zuen gertuko kultur giroa han ere. Topaketetan kide izan zituen, besteak beste, Virgilio Piñeira, Jorge Ruben Vilela, Jorge Di Paola, Mariano Betelu, Arturo Capdevila eta Miguel Grinberg.

Narratiba idatzi zuen, baina sakonean Gombrowicz egile poetatzat definitzen dute askok. Hizkuntzarekiko konpromisoa eta haren lanketa irmoa Ferdydurke-tik utzi zuen agerian, abangoardiako idazkera bat erakutsita. Argentinan zela, eleberria gaztelaniara itzultzeko lanetan hasi zen, eta hamar urte eman zuen horretan. Gaztelania ez zuen inoiz ongi ikasi, eta Virgilio Piñeira kubatarraren laguntzarekin burutu zuen itzulpena, 1947an atera zena argitara —zenbait kritikarik James Joyceren Finnegans Wake lanaren itzulpenarekin alderatu izan dute horregatik—. Berehalako osperik ez zion ekarri, baina kultuzko idazle bilakatu zuen.

Poloniako ohitura politiko, kultural eta nazionalak arakatu zituen nobelan, modu oso berezian: neologismoak, jirabira linguistikoak, esamolde bereziak... Europako modernismoko obra jasoenen artean dago, horregatik. Kontatzeko era nola, berezia da kontatzen dena ere: 30 urte inguruko gizon bat, Joey Kowalski, nerabezarora itzultzen da, ostera ere 16 urte izatera. Erotismoa, ironia eta surrealismoa nahastu zituen, eta kritika errealista eta politikotzat hartu zena —kritika gizarte otzandu bati eta poloniar intelligentsia-ri— gezurtatu egin zuen egileak. Hitzaurrean argitu zuen heldutasunik ezan eta formaren beraren gaian sakontzea izan zela bere nahia: «Gizakia behartuta dago bere heldutasunik eza ezkutatzera; horregatik, kanpo itxurak alde heldua soilik erakusten du. Kanpoko heldutasun hori fikzio hutsa da; ez bada lortzen bi horiek lotzea, kultura engainurako tresna bat izango da beti gizakiarentzat».

Borgesen antipodetan

Argentinan emandako urteetan, Gombrowicz Rex kafetegian bildu ohi zen idazle lagunekin. Bazen, baina, ia etsai literariotzat hartzen zuenik: Jose Luis Borges, Victoria Ocampo eta haien sokakoak, Sur aldizkariaren bueltakoak. «Borges eta ni mutur bitan gaude: hura literaturan dago sustraituta, eta ni, bizitzan», adierazi zuen behin poloniarrak. Bien irakurle fina zen Ricardo Pigliak ere esan ohi zuen XX. mendeko literatura argentinarra bien arteko tentsioek determinatu zutela; Borges idazle babestuenaren lekutik, eta Gombrowicz, aldiz, baztertuenarenetik.

Idazle poloniarraren estiloa pertsonaien azterketa psikologikoek, absurdoaren erabilerak eta nazionalismoarekiko edo identitate kolektiboekiko kritikak ezaugarritu zuten, besteak beste. Inoiz ironia bazter utzi gabe, zorrotz aztertu zituen gizarte klaseen eta kultura poloniarraren jokabideak, batez ere noblezia hartuz jomugan, zeina Eliza Katolikoaren eta probintzietako bizitzaren sinbolo zen. Ferdydurke-n agertuak zituen gai horiek, baina berriz hartu zituen gero Trans-Atlantyk (1953) eta Pornografia (1960) nobeletan ere, besteak beste. Antzerkia ere landu zuen, eta bere egunerokoak ere argitaratu zituen 1960ko hamarkadaren bigarren erdian; Argentinari eta bere homosexualitateari buruzko gogoetak bildu zituen haietan.

Bien bitartean, Poloniako gobernu komunistak zentsuratu egin zituen bere lanak; han ez ziren argitaratu 1970eko hamarkadara arte. Jerzy Giedroyc lagunak Parisen argitaratu zituen polonieraz, Kultura izeneko argitaletxean. Etxe hark plazaratu zituen hainbat lan kontrabandoan heldu ziren Poloniara, eta horri esker zabaldu zen haren obra herrialdean.

1963an, gonbit bat jaso zuen: Ford Fundazioak Berlinen egonaldi bat egitea proposatzen zion. Onartu zuen, eta hurrengo urtean Royaumonten (Frantzia) ezarri zuen bizitokia, Paristik hurbil. Bertan Maria Rita Labrossekin hasi zen lanean, eta urte gutxira ezkondu ziren. Vencera (Okzitania) egin zuten gero, eta han igaro zuen bizitzako azken etapa. Bertan hil zen, 1969an; azkenean ez zuen jaso, baina Nobel sarirako hautagai izan zen bizi artean.

Euskaraz ez dago haren liburu osorik, baina bai zenbait testu hautatu. 1986an, Susa aldizkariak Filimor umez forratua plazaratu zuen, Joserra Utretxek sinatutako itzulpena. Eta, hurrengo urtean, Literatur Gazeta-n, Antton Juaristik Poeten kontra ekarri zuen euskarara. Testu hori bera argitaratu zuen Egan-ek 2005ean, Patxi Salaberriren itzulpenarekin.]]>
<![CDATA[Moriartikoen 'La trinchera infinita', Sail Ofizialeko lehian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2019-07-20/moriartikoen_la_trinchera_infinita_sail_ofizialeko_lehian.htm Sat, 20 Jul 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2019-07-20/moriartikoen_la_trinchera_infinita_sail_ofizialeko_lehian.htm Loreak aurkeztu zuten duela bost urte, Jon Garaño eta Jose Mari Goenagaren zuzendaritzapean, eta Handia heldu zen gero, 2017an, Garañoren eta Aitor Arregiren eskutik. Bi pelikulak Sail Ofizialean erakutsi zituzten -Epaimahaiaren Sari Berezia, Euskal Zinemaren Irizar saria eta hamar Goya jaso zituen Handia-k-, biak euskaraz. Aurten estreinatuko duten lana, berriz, gaztelaniaz izango da, eta hiru zinemagileek zuzendua: La trinchera infinita. Andaluzian (Espainia) grabatu dute, eta Irusoin eta La Claqueta ekoiztetxeekin batera ondu dute lana. 36ko gerran dago girotuta: hura piztu zenean, errepresalien beldur etxean ezkutatu eta 33 urtetik gora itxialdian eman zuen bikotearen istorioa kontatzen du. Belen Cuesta eta Antonio de la Torre aktoreak dira protagonistak.

Irailaren 20an hasiko da aurten Zinemaldia, eta irailaren 28an amaituko. Eta Urrezko Maskorra lortzeko lehian ariko diren lanetako bat izango da Moriartikoena. Hala iragarri zuten atzo Jose Luis Rebordinos Zinemaldiko zuzendariak eta Ruth Perez de Anucita Komunikazio arduradunak Madrilen egindako agerraldian. Sail Ofizialean lehiatuko diren beste bi pelikularen berri ere eman zuten. Belen Funesen (Bartzelona, 1984) La hija de un ladron da horietako bat, zinemagilearen lehen lan luzea. 22 urteko emakume gazte bat du protagonista, Sara; haur txiki baten ama da, eta umearen, anaia gaztearen eta espetxetik atera berri den aitaren artean agertuko da pelikulan.

Urrezko Maskorra lortzeko lehian izango da, halaber, Alejandro Amenabarren (Santiago, Txile, 1972) Mientras dure la guerra. 2015ean, Regression filmarekin Zinemaldia inauguratu zuen Amenabarrek, eta 36ko gerran girotutako film batekin itzuliko da aurten. Miguel Unamunori buruzko lana da -Karra Elejaldek interpretatu du-, idazleak altxamendu faxistaren aurrean hartu zuen bidea jaso nahi duena.

Sail Ofizialean baina lehiaz kanpo, Daniel Sanchez Arevaloren (Madril, 1970) Diecisiete lana erakutsiko du aurten Zinemaldiak. Estreinakoz izango da Sanchezen lan bat Sail Ofizialean, eta adingabeen zentro batean dagoen gazte baten (Biel Montoro) eta hark anaiarekin (Nacho Sanchez) duen harremanaren istorioa kontatuko du.

Sail Ofizialeko emanaldi berezien atalean, berriz, La odisea de los giles estreinatuko dute, Sebastian Borenszteinek (Buenos Aires, 1963) zuzendu duen filma. Un cuento chino (2011) eta Capitan Koblic (2016) pelikulen egileak Eduardo Sancheri idazlearen La noche de la Usina eleberrian oinarritu du lan berria, eta Argentinan 2001ean piztu zen krisia du agertokitzat, corralito izenarekin ezagun egin zen garaia.

Telesailak eta film laburrak

Sail Ofizialaz haragoko ataletan, zinemagileen lehen eta bigarren lanak hartuko ditu aurten ere Zuzendari Berriak sailak. Horren barruan erakutsiko diren bi opera prima aurreratu ditu, bada, jaialdiak: Maider Fernandez Iriarteren (Donostia, 1988) Las letras de Jordi -Ikusmira Berriak egoitza programan garatu du proiektua Fernandezek, eta haren eta garuneko paralisia duen 51 urteko gizon baten arteko harremana jasotzen du-; eta Lucia Alemanyren (Traiguera, Valentzia, Herrialde Katalanak, 1985) La inocencia -uda Tarragonako herrixka batean igarotzen duen nerabe bat du protagonistatzat, eta gaztelania eta katalana uztartzen ditu-.

Zabaltegi-Tabakalera sailean ere izango da euskal zinemagileen lanik: horien artean daude Maddi Barberren Urpean lurra iraupen ertaineko lana -ele bitan da, euskaraz eta gaztelaniaz-, Itoizko urtegiaren gatazkaz diharduena; eta Izibene Oñederraren Lursaguak animaziozko film laburra -ez du hitzezko elkarrizketarik-. Kimuak programaren uztakoa da, baita Ion de Sosa eta Chema Garcia Ibarraren Leyenda dorada ere. Sail berean izango da Justin Websterren El fiscal, la presidenta y el espia, sei ataleko telesaila.

Belodromoan antolatu ohi diren emanaldietan, Leticia Dolerak zuzendutako Vida perfecta telesaila osorik estreinatuko dute, «krisialdi batean» dauden hiru emakume helduren inguruan eraikia. La gallina Turuleca ere bertan aurkeztuko dute, Victor Monigotek eta Eduardo Gondellek zuzendu duten animaziozko filma. RTVE galan, berriz, Pablo Cabezasen Adios erakutsiko dute.

Asteon eman ditu jaialdiak Perlak saileko zortzi filmen berri. Eta horien arteko bat ekarri zuten gogora atzo: Oliver Laxeren (Paris, 1982) O que arde. Cannesko jaialdian galegoz erakutsi den lehen lana da.]]>
<![CDATA[Moriartikoen 'La trinchera infinita', Urrezko Maskorra lortzeko lehian]]> https://www.berria.eus/albisteak/169095/moriartikoen_039la_trinchera_infinita039_urrezko_maskorra_lortzeko_lehian.htm Fri, 19 Jul 2019 12:56:25 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/169095/moriartikoen_039la_trinchera_infinita039_urrezko_maskorra_lortzeko_lehian.htm <![CDATA[Ur beltzetan, urrezko esku]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2176/027/001/2019-07-18/ur_beltzetan_urrezko_esku.htm Thu, 18 Jul 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2176/027/001/2019-07-18/ur_beltzetan_urrezko_esku.htm
Italiako idazle sonatuenetako bat izatera heldu zen, baina adinean aurrera eginda jaso zituen arrakasta eta aitortza Camillerik, 70 urteen langa igaroa zuela. Askoz lehenagotik zen idazle; hainbat liburu zituen argitaratuak —53 urterekin egin zuen narratiban debuta, Il corso delle cose (Gauzen bila) eleberriarekin, zeina hamar urtez gordeta izan zuen—, eta gidoilari lanetan ere denbora zeraman ordurako. 1980ko hamarraldian, beste nobela pare bat argitaratu zituen. Salbo Montalbano komisarioa sortu zuenean heldu zitzaizkion aurrenekoz arrakasta eta oihartzuna: 1994an kaleratu zuen La forma dell'acqua (Uraren forma), liburu sorta oparo bat izango zenaren lehen alea. Montalbanoren ibilerak ardatzean jarrita, nobela beltzeko serie ezagunenetako bati eman zion hasiera lan hark.

Beste 30 izenburu baino gehiago ekarriko zituen atzetik, denak Siziliako Vigata fikziozko herrian girotuak —hamarkada pasa lehenago ere agertu zuen herri berbera Camillerik, XIX. mende amaieran girotutako Un filo de fumo-n (Ke izpi bat,1980)—. Camilleriren kontakizun horietako hiru heldu dira gaur arte euskarara, 2011n eta 2012an: Hilabete bat Montalbanorekin (Igela, 2011) eta Uraren forma (Igela, 2012), Fernando Reyk itzuliak; eta Gauaren usaina (Erein, 2011), Josu Zabaletak itzulia.

Camillerik Bartzelonako Manuel Vazquez Montalban idazleari hartu zion Montalbanoren izena —Pepe Carvalho detektibearen nobelengatik ezagun egin zena, besteak beste—. Zion mirespenari zor izendatu zuen hala pertsonaia, denborarekin Italian ezagun bihurtu zena. Telesail bat ere sortu zuten komisarioaren ibilietan ardaztuta.

Beti komunista

Camillerik Letren Fakultatean hasi zuen bide akademikoa. Bidetik guztiz aldendu ez, baina ez zituen ikasketak amaitu. Poemak eta ipuinak argitaratzen hasi zen gazte, eta Arte Dramatikoko Zuzendaritza ikasi zuen aurrerago. Poemak zein ipuinak idazten jarraitu zuen, baita literatur sariketa batzuk irabazten ere. Ezkondu, hiru alaba izan, eta berrogei urtez gidoilari eta antzerki zein telebistako zuzendari modura aritu zen lanean. Alderdi Komunistako kide ere izan zen, eta horrek oztopo bat baino gehiago ekarri zizkion lana bilatzerakoan. Inoiz ez zen lotsatu, halere, iritzi politikoak plazaratzerakoan, aho bilorik gabe kritikatuz agintarien esanak eta jokabideak.

Italian gehien irakurri den idazlea ez bada, gehien irakurri direnetako bat izan da Camilleri, sorterrian eta baita inguruko herrialdeetan ere. Zigarroa ahoan eta betaurreko handien atzean beti. Ikusmena galdu zuen pixkanaka, baina idazten segitu du halere, Valentina Alferj idazkariaren laguntzarekin. Duela hilabete inguru, bihotzekoak eman zion etxean, eta Erromako Santo Spirito ospitalean izan da ordutik. Bertan hil zen, atzo, 93 urte zituela.]]>
<![CDATA[Andrea Camilleri idazle italiarra hil da]]> https://www.berria.eus/albisteak/168985/andrea_camilleri_idazle_italiarra_hil_da.htm Wed, 17 Jul 2019 09:35:21 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/168985/andrea_camilleri_idazle_italiarra_hil_da.htm <![CDATA[Errotaren senetik, bertso emaria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/025/001/2019-07-17/errotaren_senetik_bertso_emaria.htm Wed, 17 Jul 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1873/025/001/2019-07-17/errotaren_senetik_bertso_emaria.htm
Irailaren 14an abiatuko da txapelketa, Oñatin, eta abenduaren 14an jokatuko da finala, Donostiako Illunben. Txapelketak hamasei saio hartuko ditu, hiru hilabeteko epean: zazpi final-zortziren, bost final-laurden, hiru finalaurreko eta finala. 48 bertsolarik parte hartuko dute; horietako 34 udaberrian jokatu den Gipuzkoa Bertsotan sailkapen fasetik heldu dira. Horiei beste hamalau bertsolari gehituko zaizkie orain: duela lau urteko txapelketaren finalean kantatu zuten seiak —Iñaki Apalategi, Beñat Gaztelumendi, Oihana Iguaran, Agin Laburu, Jon Maia eta Alaia Martin— eta beste zortzi, 2015ean gutxienez finalaurrekoetara iristea lortu zutenak.

Hona hemen 2019ko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketan kantatuko duten bertsolarien zerrenda osoa: Ainhoa Agirreazaldegi, Oier Aizpurua, Maialen Akizu, Iñaki Apalategi, Iñaki Araiztegi, Maider Arregi, Mikel Artola, Asier Azpiroz, Jokin Bergara, Nerea Elustondo, Oier Etxeberria, Beñat Gaztelumendi —egungo txapelduna—, Unai Gaztelumendi, Iñigo Gorostarzu, Iñaki Gurrutxaga, Aratz Igartzabal, Endika Igartzabal, Beñat Iguaran, Oihana Iguaran, Amaia Iturriotz, Iñigo Izagirre, Unai Izagirre, Beñat Jauregi, Ane Labaka, Agin Laburu, Ander Lizarralde, Beñat Lizaso, Odei Lopez, Jon Maia, Gorka Maiz, Iñigo Mantzizidor, Eñaut Martikorena, Alaia Martin, Unai Mendizabal, Andoni Mujika, Haritz Mujika, Manex Mujika, Unai Muñoa, Iker Ormazabal, Eli Pagola, Aitor Salegi, Mikel Tapia, Jokin Uranga, Aitor Urbieta, Iban Urdangarin, Iñaki Zelaia, Ane Zuazubiskar eta Felix Zubia.

Epaile taldean hamasei lagun ariko dira; gai jartzaileenean, hamabost, eta idazkari lanetan, lau.

Sarrera guztiak irailaren 2an

Saio guztietarako sarrerak irailaren 2tik aurrera jarriko dituzte salgai, www.bertsosarrerak.eus webgunean. Saioen egunetan ere eskuratu ahal izango dira, tokian bertan. Ohikoa denez, Bertsozale Elkarteko bazkideek eta 6-16 urte artekoek prezio berezia izango dute, eta elkarteko bazkideek bonua erosteko aukera izango dute.

Irailaren 7an, txapelketa hasi aurreko larunbatean, Gipuzkoako Bertsozale Elkarteak aurkezpen festa antolatu du. Parte hartzaile guztiak batuko dira, eta orduan aurkeztuko dute aurtengo txapelketaren sintonia, Don Inorrez taldeak ondu duena, Errota abiapuntutzat hartuta.]]>
<![CDATA[Irailaren 14tik abenduaren 14ra jokatuko da Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa]]> https://www.berria.eus/albisteak/168945/irailaren_14tik_abenduaren_14ra_jokatuko_da_gipuzkoako_bertsolari_txapelketa.htm Tue, 16 Jul 2019 07:26:25 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/168945/irailaren_14tik_abenduaren_14ra_jokatuko_da_gipuzkoako_bertsolari_txapelketa.htm <![CDATA[Zenaren eta izango denaren epika]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/028/001/2019-07-09/zenaren_eta_izango_denaren_epika.htm Tue, 09 Jul 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1873/028/001/2019-07-09/zenaren_eta_izango_denaren_epika.htm Lerroetatik ihes (2016) grabatzera. Beste bira akustiko bat egin, eta laukoan atera ziren errepidera, Batiren lekuan Ibon Guerra Loinaz zela.

Iritsi behar zirenean iritsi direla, eta beti berandu iritsi direla. Talka horretan sentitu izan direla aitortu dute Arangurenek eta Estebanek. Eta horri zor dio izena lan berriak: Destino epikoak. «Askotan sentitu izan dugu gure belaunaldiak izan zenaren eta izango zenaren artean mugitu behar izan duela, beranduegi edo goizegi iritsi garela. Aurreko belaunaldien borrokak, musikak, egiteko moduek... askoz ere adore gehiago eskatu zutela, eta gurea, aldiz, zuriune moduko bat zela», dio Arangurenek. Bizitako «garai gogorren» aitortza bat ere jasotzen du diskoak. «Pasatutako urte horiek bazuten epikatik, datozenek duten bezala».

Argi dute lan berria heldu behar zenean heldu dela, halere. Musikan bezala, taldekideak beste hamaika alorretan ari direla eta bakoitzaren erritmoak eta egiteko moduak zaintzen dituztela diote. Azken urtea eman dute kantu berriak sortzen, fintzen, hitzak idazten... hau ere laukoan: Esteban, Aranguren, Guerra eta Azpiazu. 11 kantu dira, eta «intentsitate aldaketak eta melodia ilunak» dira nagusi, Estebanen esanetan, nahiz eta «argi izpi ugari» nahasten saiatu diren. «Kantu berean giro ezberdinak sartzen saiatu gara, eta disko osoan zehar kantuen artean nahasketa egotea ere nahi izan dugu hasieratik». Arrasateko Shot! estudioan grabatu dute lana, Ander Barriusok gidatuta. «Ezagutzen gaitu, ezagutzen du aurretik zer egin dugun, eta harekin hitz egin dugu zer nahi genuen. Horrek gauzak asko errazten ditu», esan du Arangurenek. Craig Bjerring (Old Seed) aritu da ekoizle lanetan, eta Arangurenek aipatu du harekin zenbait kantuk «beste buelta bat» hartu dutela. «Aberasgarria eta oso dibertigarria izan da kantuak sortu eta non bukatu duten ikustea. Bjerring musikari aparta da, eta oso eskuzabal jokatu du gurekin».

Haienak dira kantu gehienen musika eta hitzak. Ez denak, baina: IRAk egin ditu Segur ziur-en hitzak eta Nora Strejilevich-en Una sola muerte numerosa liburutik atera dituzte Herio bakarra, heriotz ugari-renak. Warsaw kantuan Batik jo du bateria, eta Bjerringek gitarra Galdu ordez eta Nora joan kantuetan; Bjerringek abestu ere egin du Mamaxola eta Porlanez ase-n. Masterizazioa Ben Chilsonek (Chelsea Woolf) egin du. Hasieratik taldearen izaerarekin eta «jarrera politikoekin» konexio handia izan duela esan du Estebanek: «Milaka kilometrora egon arren, hemengo askok baino hobeto ulertu du taldearen izaera».

Etxean, espazio txikietan

Bidaiatzea etenik izan ez duen asmoa izan da Occhi di Farfallan. Aranguren: «Hasieratik argi izan dugu hori, eta ahal dugun guztia luzatuko dugu». Musika egiteko zein gozatzeko modu bat dela diote, «bizipoza» ematen diena. Gaur abiatuko dute bira berria, Besançonetik (Frantzia); bederatzi kontzertu emango dituzte Frantzia, Alemania, Suitza eta Txekian, eta Bjerring ariko da haiekin biran, gitarran eta baxuan. Espazio txikietan ariko dira, tabernetan, aretoetan, gune okupatuetan... «Hor sentitzen gara eroso, etxean. Espazio horiek sekulako balio sozial, politiko eta artistikoa dute. Erdigunea hura partekatzen dugun pertsonek osatzen dugu; ez markek, ez korporazio handiek, ez diruak». Taldea ezagutu gabe ere, jendea kontzertuetara hurreratzen da zirkuitu horretan, Estebanen iritziz. Eurak ere aritu ohi dira kontzertuak antolatzen, eta badu eragina eszena ulertzeko moduan: «Besteen gaitasun eta miserien berri izateak asko laguntzen du honen guztiaren eraikuntzan. Euskal Herriko musikari askok katxetak asko jaitsiko lituzkete antolatzaile izango balira inoiz». Egun, musika, beste zerbait egin bitartean itzalean egon ohi den hori dela uste du Estebanek. «Oso gutxitan jartzen gara soilik musika entzuten». Gonbit hori egin du: tarte bat hartu, dena utzi, disko bat jarri, eta gozatzen saiatzea. Horretarako, ordea, gaurko gizarteak eskaintzen duen «pazientzia» baino gehiago behar du musikak. «Egia esan, ez musikak soilik. Denak».]]>
<![CDATA[Hiru hizkuntzaren ipuin emaria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/028/001/2019-07-05/hiru_hizkuntzaren_ipuin_emaria.htm Fri, 05 Jul 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1938/028/001/2019-07-05/hiru_hizkuntzaren_ipuin_emaria.htm Vilaweb atariarekin eta Galiziako Sermos Galizia hedabidearekin: bakoitzak bere ohiko hizkuntzan argitaratuko ditu zortzi ipuinak, jatorrizkoak eta itzulpenak. Iban Zalduak abiatuko du katea larunbat honetan, Pintadak narrazioarekin.

1. SUSANA SANCHEZ ARINS

Vilagarcia de Arousa herrian jaio zen (Pontevedra), 1974an. Filologia Hispanikoa eta Portuguesa ikasi zituen, eta A Sega kritika feministarako plataformako kidea ere bada. Narratiba eta poesia argitaratu du; horien artean daude [de]construçom (2009) poema liburua eta Seique (2015) nobela.

 2. KATIXA AGIRRE

Katixa Agirre (Gasteiz, 1981) idazleak 2007an argitaratu zuen lehenengo liburua: Sua falta zaigu ipuin bilduma. Ordutik, beste hainbat lan argitaratu ditu: besteak beste, Habitat (2009) narrazioz osatutako liburua eta Atertu arte itxaron eleberria (2015). Amek ez dute nobela du azkeneko lana (2018).

3. SEBASTIA BENNASAR

Palman jaioa, 1976an. Urte luzez kazetaritzarekin uztartu du literatur jarduna. 30 lanetik gorako obra oparoa du, poesia, narrazioa, eleberri beltza eta saiakera biltzen dituena, besteak beste. Hamaika literatur proiekturen sustatzailea izan da, eta hainbat literatur sari irabazi ditu.

4. NURIA CADENES

Idazle eta kazetaria (Bartzelona, 1970). Gaztetatik parte hartu du politikagintzan, eta kartzelan egon zen denboran argitaratu zuen lehen lana, Cartes de la presó (1990). Narratiba landu du ordutik; tartean, Ovidi Montllor i Mengual kantari eta aktorearen biografia kaleratu zuen 2002an.

5. ELI RIOS

Londresen jaio zen, 1976an. Galegoz idatzi du beti, eta, poesian nabarmendu bada ere, ipuinak, eleberriak, saiakera eta haur eta gazteei zuzendutako lanak ere argitaratu ditu. Sari ugari irabazi ditu bere literatur ibilbidean. Aurten argitaratu du azken lana: O ceo das reixas eleberria.

6. MARIA REIMONDEZ

Idazle, itzultzaile eta ikerlari galiziarra da (Lugo, 1975); literatura, feminismoa eta deskolonizazioa gurutzatzen ditu bere lanean. Poesia, narratiba, haur eta gazte literatura eta antzerkia idatzi izan du. Rosalia de Castroren gaineko ikerketa liburua du argitaratutako azken lanen artean.

7. IBAN ZALDUA

Donostian jaioa, 1966an. Historia irakaslea da EHUn, Gasteizen. Hainbat hedabidetan aritu da, baita Volgako batelariak bloga elikatzen ere. Narrazioak, nobelak eta saiakerak idatzi ditu, baina ipuingintzan nabarmendu da. Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak (2018) du azken lana.

8. HARKAITZ CANO

Lasarte-Orian (Gipuzkoa) jaio zen, 1975ean. Kea behelainopean bezala poema liburua argitaratu zuen 1994an. Beluna Jazz, Belarraren ahoa eta Twist nobelak eta Neguko zirkua eta Beti oporretan ipuin liburuak ditu hurrengo lanetako batzuk. Fakirraren ahotsa (2018) eleberria du orain arteko azkena. ]]>