<![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 20 Mar 2019 04:17:33 +0100 hourly 1 <![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Artista batengan pentsatzean, ez da ni bezalako batengan pentsatzen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/032/001/2019-03-17/artista_batengan_pentsatzean_ez_da_ni_bezalako_batengan_pentsatzen.htm Sun, 17 Mar 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1917/032/001/2019-03-17/artista_batengan_pentsatzean_ez_da_ni_bezalako_batengan_pentsatzen.htm
Debako Arte Eskola, 35 urteren ondoren, itxita. Zer gertatu da?

1983an hasi ginenean, testuinguru kulturala oso bestelakoa zen. Arte Ederren Fakultatea martxan jarri berri zegoen, eta, bestela, ez zegoen ezer. Luis Mari Illarramendi hasi zen orduan Debakoa mugitzen. Administrazioa eramaten zuen Jorge [Oteiza] egon zen eskolan, eta berari tokatu zitzaion eskola ixtea. Gaizki pasatu zuen, eta tailerrekin berriz martxan jartzea lortu zuen azkenean: harlanketa, zurlanketa, zeramika, grabatua eta brontze fundizioa. Hala hasi ginen, 40 bat ikaslerekin. Baina gizartea aldatuz joan da, eta harekin ikasleak. Gero murrizketak etorri ziren; Eusko Jaurlaritzak Debako Udalak bezainbeste diru jartzeraino jaitsi du laguntza, eta ez da bideragarria. Udalaren azken hiru legegintzaldietan izan dira saiakerak eskola birpentsatzeko, baina azkenengo honetan ez. Jaurlaritzarekin bildu dira, aurrenekoz, gutako inor gabe. Baina ez daukagu inolako informaziorik, eta hori da mingarriena.

Usaintzen zenuten bukaera?

Denok gaude jakitun eskola ziklo baten amaieran dagoela; oso zaila da inor halako eskola batera animatzea tituluen eta masterren garai hauetan. Birplanteatu egin behar da, baina ezin da udaletik etorri esanez itxi egingo dela, soilik dirua kendu dietelako.

Borondate falta da zuen analisiaren oinarria?

Hori da. Auzia ixteko euren modua eskola ixtea da. Birdimentsionatzeaz hitz egiten ari dira orain: ez beheko eskolan, zeren erortzen ari da; goikoa egokitu eta grabatu, zeramika eta taillako zerbait muntatzea. Udal eskola bat da buruan dutena, arratsaldeetan, eta, batez ere, herrikoei zuzenduta. Kalera begira hori salduko dute, eta ondo iruditzen zait zerbitzu hori ematea. Baina horrek ez du zerikusirik gure eskolarekin. Gurean ziklo batzuk zeunden, zeintzuetan jendea hiru urteko epean formatu zitekeen. Funtsean, artisau profesionalak formatzeko eskola izan da gurea. Formakuntza praktiko batekin, batez ere Arte Ederren Fakultateak edo batxilergo artistikoak alderdi hau alboratzen dutelako. Fakultatetik ateratzen den ikasleen gehiengoari praktika falta zaio. Unibertsitateko ikasleak etorri izan dira gurera, ez dutelako aukerarik izan harria, egurra edo grabatua lantzeko.

Eskola mota bat desagertzera doala salatu duzue.

Debakoa artisau profesionalentzako eskola bakarra izan delako. Beste istorio batzuk izan arren, Arteleku, Kalostra eta beste ere desagertu dira. Horregatik, gaur egun, artista batengan pentsatzean, ez da ni bezalako batengan pentsatzen: ni dinosauro bat naiz haien ondoan! Artista berri askok, ordenagailuan oinarrituta, proiektuekin egiten dute lan. Baina proiektu gehienak ordenagailuan gelditzen dira. Haiek materializatzeko modurik ez dute, ekonomikoki garestia delako. Eta dirua izanda ere, enkargatu egiten dituzte, eta eskulan hori egin dezaketenak desagertzen ari dira.

Eskolako ikasle askok egin dute lan gero artistekin?

Batzuek bai, baina beste asko bakarka aritu dira artisautzan, eta beste asko industrian. Abanikoa oso zabala izan da azken urteetan.

Ondare bat galtzeko arriskuaz ere ohartarazi duzue. Zein?

Jorge Oteizaren memoria kulturala eta Debarekin izandako harremana ikusten dut, batez ere. Deba da harria lantzen den toki bakarra egun; Jorgek Arantzazurako erabili zuen harria ere hemengoa da. Harrobiz inguratuta gaude, eta niretzat lotura hori garrantzitsua da: Jorge, harria, harrobiak. Geoparkea ere hor dago, eta oso ederra izan daitekeen interrelazio bat egin daiteke. Haitzuloak ere hor dira, hor dago Praileaitz, baina geldi dauden kontuak dira. Borondatedun jendea behar da, lanerako gogoarekin, eta hori da huts egiten duena.

Beti ateratzen da Oteiza, nahiz eta berak hasitako eskola ez den izan zuek gero aurrera atera duzuena. Haren figurak, baina, beti izan du pisua proiektuan?

Uste dut baietz. Jorgerena eskola askoz irekiagoa eta esperimentalagoa zen. Gurea beste gauza bat izan da; baldintzatuago egon da programa batera. Baina Jorge beti egon da hor, saihetsezina da. Jende asko dago hemen ezagutu zuena haren eskola, bizipen asko izan dituena, baina apenas landu den gai bat da. Orain ere asko ari da saltzen Jorgeren irudia, egiaz, beste eskola ari garenean ixten. Halere, ez gaitezen engaina: mundu guztiak nahi du Jorgeren izenetik etekina atera. Egon den artista handienetako bat da, bakarra bere obra bukatu eta beste zerbaitera dedikatu dena. Oso kasu partikularra da. Txomin Badiolak bere obra katalogatu badu ere, asko dago oraindik aztertzeko.

Eskolarekin, Oteizak euskal kultura sustatu nahi zuen, ikuspuntu berritzaile batetik. Horrek iraun du, nolabait?

Hori lehen eskolakoa izan zen. Horregatik izan da gurea oso desberdina. Artisautzako langile profesionalak prestatzea izan da gure helburua, baina artisautza artearen munduarekin harremanetan. Egun, esaterako, jende askok behar ditu egurrerako tornulariak, baina ez dago jada.

Nola ulertzen duzu artearen eta artisautzaren arteko lotura?

Bizi guztiko eztabaida izan da. Niretzat erabilgarritasuna da kontua. Oro har, artisauak objektu erabilgarriak dekoratzen ditu. Harago joan eta sortzailea izateak, abentura bat dakar, zerbait berria merkaturatzea, eta zaila da. Baina artean harago joan nahi baduzu, egiten duzunak ez duenean ezertarako balio hasten zara artista bat izaten. Egiazki, arteak ez du ezertarako balio. Hori da benetako aldea. Ez dakigu zergatik goazen hainbeste denbora ezertarako balio ez duten gauzak egiten, baina hau gabe ere ezingo ginateke bizi. Hori da gure arazoa.

Beti eraman duzu «hau dena zertarako» galdera alboan?

Galdera horiek gaztetan egiten nituen. Artisautzatik nator, damaskinatutik. Gerora ikasi nuen grabatua, eta paraleloan margotzen hasi nintzen. Baina ez nengoen ondo, eta 1987an eskulturarekin hasi nintzen, eta planteamendu serioago bat egin behar izan nuen. Ez naiz figuratiboa, ez zait inoiz interesatu errealismoa, baina abstraktua ere ez; beraz, bolumenaren mundu batean sartzean, ez nekien non kokatu. Bien arteko espazio batean topatu nuen eroso egoteko leku bat, irakurketa irekirako espazio bat. Ordurako esaten nuen: «1957an jaio nintzen, eta ordurako Jorge obra gabe geratu bazen, iritsi zelako ondoriora, kaxa metafisikora, ze zentzu du ni eskultura egiten jartzeak?». Haiek espazioaz, geometriaz... hitz egiten zuten, eta nik poesiaz eta narrazioaz. Inoiz ez zuzenean. Denborarekin ohartu naiz egiten dudanak berdin didala; piezaren bitartez komunikatzea nahi dut. Prozesua da interesatu zaidana: egitearen bizipen hori, aldaketak, arazoak... jendeak normalean ikusten ez duena.

Zuk zeuk egitea garrantzitsua da zuretzat?

Bai, bai, beti. Gaurko artisten formazioa beste bat da, baina nire kasuan oso da garrantzitsua. Nire ama jostuna izan zen, eta umetatik ikusi dut ama telak ateratzen, erregela, patroia egin, moztu, albaindu... Eta orain diot: «Nik berdin-berdina egiten dut eta! Plantxak hartzen ditut, moztu, itsatsi, soldatu... Umetan ikusitakoa egiten ari naiz. Denok egiten duguna barrukoa kanporatzea da, baina urteak behar izan ditut ohartzeko. Bete egiten nau nik neuk egitearen abenturak. Are, egitea bera egindakoa bera baino garrantzitsuagoa izan daiteke. Piezak gero ez dit askorik esaten.

Orduan, egindako lan denak?

Bizi guztian aritu gara artea zer den gora eta behera, eta inor ez da inoiz ondorioetara heltzen. Gure artean askok arrazoitu izan dugu edozein artelan aztertu daitekeela kanpotik [altxatu, eta bukatu gabe duen eskultura txiki bat jarri du mahaiaren erdian]: hau, adibidez, karroza-pastarekin eta sokekin egindako pieza bat da. Irakurketa bat izan daiteke adar batzuk ikusten direla, gurutze bat... edozer. Baina azterketa amaitutakoan, beti %90a izango da gehienez. Geratzen den %10a, hori soilik zeuk ikusten duzu, eta hori soilik neuk ikusten dut, hori bakoitzak ikusten du; eragin diezazukeen emozioa da, eta hori da artea. Beste guztia modu hotz batean kalkulatutako materia da. Ikusten ez dena da benetan artea.

Eta zeren arabera jotzen duzu eskulturara, collagera...?

Normalean, ezeren aurretik, material askoz inguratzen naiz; paper mordo bat. Eta figurak egiten ditut, aldi berean. Baina boladaka doa. Askotan sartzen zarenean tailerrean, argi duzu zer egingo duzun, baina bidean estropuz egin, argi zenuena orain ez daukazu hain argi, eta beste zerbait egiten amaitzen duzu. Gertatzen dena da beti ezagutzen duzula zure burua horietan. Metalezko eskultura handiak, pieza txikiak, grabatuak, collageak... Dena disfrutatzen dut, baina, gauza txikietan, bereziki collagea disfrutatzen dut, grabatuan ez bezala ez dagoelako teknika itxi bat. Paper kolaketak egiten ditut, eta margotzen ariko bazina bezala da.

Grabatuan egindako lana nabarmentzen dute askok zure obratik. Hori izan duzu espezialitate?

Ez pentsa. Grabatua irakasten lan egin dudanez, ordu gehiago eskaini dizkiot. Eta zorte bat da, bestela ez nituzkeelako egingo hainbeste; gaur izango ditut 400 grabatutik gora. Nabarmendu banaiz hemen tradiziorik egon ez delako da, ez editorerik gero komertzializatuko zuenik. Baina nire erakusketa bat ikusten duena berehala ohartuko da grabatuan nola collagean edo pieza handietan, interrelazio bat dagoela, esparru guztien arteko komunikazioa.

Irakaskuntzako esperientzia nolakoa izan da?

Nahiko gogorra. Kontraesanez beteta bizi izan dut beti. Unibertsitatea hasi aurretik, Goi Eskolan sartzeko aukera izan nuen, baina ez nuen nahi izan. Pentsatzen nuen transmititu nahi nuen zerbait bazegoen, neure kabuz esan behar nuela, inora ikastera joan gabe. Urteekin konturatu naiz fakultatean galdu dudana lagun-harremana izan dela. Hori ez dut bizi izan, eta gogorragoa izan da. Baina baita ez dudalako asko sinistu izan artearen irakaskuntzan ere. Ikasleei beti esan diet irakatsiko niela nola baina inoiz ez zer.

Eta, oro har, nola ikusten duzu artearen pedagogia?

Ez dut askorik ezagutzen, baina harritzen nau dena hain teorikoa izateak. Artistak exekutiboak bihurtzen ari dira, hein batean, eta nik gogokoago ditut beste modu bateko artistak. Garaikideetan, Miquel Barcelo bezalako artistak. Baina Jeff Koons bat, esaterako, Puppy-ren egilea, exekutibo bat da; enpresak dituzte, ehun langile eurentzat lanean. Niri artearen bizipen hori ez zait interesatzen. Nahiago dut tailerrean giltzapetu, isilean, nire gauzekin, eta hori modu sutsuan bizitzea. Eta gero transmititzen saiatzea.

[Koadro bat atera du, ETAren desarmearen gaineko grabatu bat]. Ez nekien zer izenburu jarri. Eskulturei eta grabatuei jartzen diet, bereizteko, bestela ez. Kasu honetan, Baionan izan ginen guztia bizitzen, eta egin nahi nuen lan bat zen. Han errefuxiatuta zeuden lagunekin elkartu ginen, eta batek galdetu zion nola ari ziren guztia bizitzen. Esan zuen gazi-gozoa izaten ari zela. Entzun eta, esan nuen: «Listo! Badut grabatuaren izena: Gazi-gozo». Halako bilaketak dira politak, bizitzan zeharkatzen zaituztenak.

Hor ikusten da artea hemengo eta gaurko kontuez aritzen dela.

Bai, niretzat zentzu horretan grabatua izan da garrantzitsua. Serie bat egiteko aukera eskaintzen dizu. Irudi batekin, askorengana heltzen zara, eta hori artea demokratizatzea da, neurri batean. Eta kopiak ez, originalak dira, zuzenean ateratzen direlako plantxatik. Nire grabatuak leku askotara heldu ahal izan dira horrela, eta hori garrantzitsua da niretzat.

Pedagogiara itzulita, eta hari lotuta, artearen transmisioak kezkatzen zaitu?

Ni kezkatzen nauena, maiatzean beteko ditudan 62 urteekin, lanean jarraitzeko izango dudan denbora da. Badaude gustatzen ez zaizkidan artistak, baina inor artearen munduan buru-belarri sartzen denean lanean, txapela kentzen dut, egiten duena egiten duela. Gu beste ezpal bateko zura gara; eskola bateko soldatari esker bizi izan gara, eta handik kanpo gauzak egin ahal izateko luxua izan dugu. Baina aldea handia da. Orain, erretiratzean, inporta didana lanean segitzeko denbora eta diru pixka bat izatea da.

Arte Eskolari ze etorkizun ikusten diozu?

Denon artean lortu behar dugu ezerezean ez galtzea. Jardunaldiekin bizirik jarraituko dugu. Ikusi behar da ze fase berri ireki daitekeen, baina argi dago ez dela izango aurreko bien parekoa; beste zerbait izango da, kultur eragileok adostu beharreko proiektu bat.]]>
<![CDATA[Argi zuriaren legatua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2019-03-08/argi_zuriaren_legatua.htm Fri, 08 Mar 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/029/001/2019-03-08/argi_zuriaren_legatua.htm
Iparraldeko argi zuria da hiru argazkilarien lanak lotzen dituen ezaugarririk nabarmenena. «Argia da erakusketaren gidaria», adierazi du Esparzak, eta nabarmendu zuritasun hori dela herrialdeko arte tradizio barrokoa gogora ekartzen duena. «Artean ia beti gertatzen den bezala, erakusketaren ideia elkarrizketa soil batetik atera zen», onartu du. Ezusteko elkarrizketa hartatik eta, batez ere, aspalditik buruan zerabilen gai bati heltzeko gogotik: 1990eko urteetan, Herbehereetan, erretratua berrikusten hasi zen argazkilarien belaunaldia, batez ere, emakumeez osatu zena.

Erretratua ulertzeko eta «postmodernitatearen urteetako argazkigintza berrikusteko» hiru modu erakusten dituzte Van Meenek, Van de Puttelaarrek eta De Wildek, bakoitzak berea. Baina postmodernitatea ezaugarritzen duten ardatzak nolabait hiruren obretan daude, Esparzaren esanetan: «Identitatea eraikia eta zatikatua den ideia gisa; erretratua elementu indibidualizatzaile modura; historia ez gertakari segida baten gisa, saski-naski gisa baizik, zeinetatik elementuak ausaz hartuz joan daitekeen gizakia; eta, gero, argazkigintzaren praktika bera». Atzo inauguratu zen erakusketa, eta han izan ziren hiru artistak, komisarioarekin eta Ane Abalde aretoko zuzendariarekin batera. Ekainaren 2ra bitarte egongo da zabalik.

Argi bat, hiru begirentzat

Carla van de Puttelaarren (Zaandam, 1967) lanak hartzen du erakusketa sarrerako espazioa. Ikonografia barrokoarekin ageriko lotura erakusten dute haren argazkiek, baina, era berean, gaurko garaira ekartzeko elementuak gehitzen ditu. «Emakumezko gorputzak» jarri ditu bere obraren erdigunean hasieratik, eta argi naturalarekin egin du lan beti. Dioenez, soilik hark agertzen ditu «misterioak». Gorputzeko zainenak, esaterako: «Hainbeste gauza ari dira gertatzen gure barruan, horren esentzia dira zainak: osotasuna, zaurgarritasuna, dotorezia». Komisarioaren arabera, Rubensen eta Rembrandten koadroekin alderatu daitezkeen argazkiak dira Van de Puttelaarenak. Onartu du haien eragina argazkilariak ere. Gorputz atal biluziak, adats luzeak, loreak... hondo beltz baten kontra jartzen ditu, argi-itzalak bilatzeko. «Itzalean ere argia dago, eta itzal hori nola argitzen den, hor sortzen den zirrara transmititu nahi dut».

Argazkiez gain, bideoak ere egiten ditu Van de Puttelaarek, «mugimenduaren sentiberatasuna» erakusteko. Zainen pultsazioena, kasurako. Soinuak ere bilatu ditu erakusketarako, «irudiak indartzeko».

Haren lanen ondoan daude Hellen van Meeneren (Alkmaar, 1972) argazkiak. Hogei urteko ibilbidearen lagin bat hautatu dute erakusketarako; hasieran egin zituen nerabeen erretratuetatik, azken urteetan lantzen ari den maskoten zein pose hutsa bilatzen duten irudietara. «Urak bere bidea topatzen duen moduan topatu du nire lanak berea; elkarrengandik oso diferenteak izan arren, beti da oso Hellen, beti bilatzen du zentzua», adierazi zuen argazkilariak berak.

Arteguneko goiko solairuan, Sanne De Wilderen (Anberes, 1987) lanak hartu du espazio osoa; hiru argazkilarien artean gazteena eta estilorik ezberdinena duena da. Belgikan ikasten ari zela, haur itsuen eskola batera joan, eta han ezagutu zuen aurrenekoz pertsona albino bat. «Halako edertasunik eta zaurgarritasunik ez nuen aurretik inoiz ikusi». Argazki bat egin zion, eta albinoekin lanean segitu du ordutik. Snow White seriean bildu ditu, eta horko argazkiak dira erakusketan jarri dituenak. Marko gabe, izenik gabe. «Ez dira erretratuak, ez ditut pertsona moduan erakutsi nahi. Esperientzia sentibera transmititu nahi dut. Bizi duten zaurgarritasuna ikaragarria da, baina zaurgarritasun horren indarra azaleratzen saiatzen naiz». Irudiak argitara aterata errebelatzen ditu, «irudiak ia disolbatzen diren arte».]]>
<![CDATA['A Whiter Shade of Pale' erakusketa ireki dute Artegunean]]> https://www.berria.eus/albisteak/163717/039a_whiter_shade_of_pale039_erakusketa_ireki_dute_artegunean.htm Thu, 07 Mar 2019 16:35:53 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/163717/039a_whiter_shade_of_pale039_erakusketa_ireki_dute_artegunean.htm <![CDATA[Jaizkibel V cromlecharen egitura berezia aurkeztu du Aranzadik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/029/001/2019-03-07/jaizkibel_v_cromlecharen_egitura_berezia_aurkeztu_du_aranzadik.htm Thu, 07 Mar 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1946/029/001/2019-03-07/jaizkibel_v_cromlecharen_egitura_berezia_aurkeztu_du_aranzadik.htm
Burdin Aroan egindako egitura bat da, orain dela 2.000-3.000 urte egindakoa. Sei metroko diametroa du, eta, gaur egun, lurrean jarrita horizontalean ikusten badira ere, lauzen jatorrizko posizioa bertikala zela ekarri du gogora Zeberiok. «Harriek horma zirkular bat osatzen zuten, harrizko itxitura bat». Edonola ere, altuera «nahiko baxukoak» ziren; oro har, lurrazaletik 30 zentimetro inguru altxatzen zirela uste dute arkeologoek. «Harriak jartzeko bertako harkaitza zulatu eta lantzen zuten, eta gero lurra eta harlauza txikiak sartzen zituzten harri nagusiak eusteko».

Jaizkibel V-en egituratik nabarmendu beharreko lehen puntua harrien forma zein luzera da Zeberiorentzat: lau, gutxienez, gainontzekoak baino altuagoak dira, eta horieko bi nabarmentzen dira bereziki. «Batek 2 metro eta 10 zentimetro ditu, eta besteak, metro bat eta 90 zentimetro; asko da». Horien kokapenak egin du are eta interesgarriagoa aurkikuntza; bata ipar-ekialdean dago eta bestea, aurrez aurre, hego-mendebaldean. «Bien artean ardatz bat osatzen dute, egituraren erditik pasatzen dena, eta hori ez da ohikoa. Horregatik da arkitektonikoki berezia eta oso garrantzitsua aurkitutako monumentu megalitikoa».

Hilobiaz gain, zedarria

Jaizkibel V-en erdigunean, arkeologoek «ganbara» deitzen duten beste harrizko egitura bat ere badago; «hildakoen gorpuzkiak sartzeko biltegi moduko bat», Zeberioren hitzetan. Hiltzen ziren gizakiak erre egiten zituzten Burdin Aroan, eta, beraz, haien errautsak ziren erdian jartzen zituztenak. Batez ere, hilobi gisa erabiltzeko eratuak izan ziren cromlechak. Baina ez bakarrik. Bizi ziren lurraldea markatzeko eta zedarritzeko ere baliatzen zituztela azaldu du Zeberiok. «Lur horrekin identifikatzen zirela esan nahi du horrek, eta, beraz, ez zirela populazio nomadak. Oro har, abeltzaintzatik eta nekazaritzatik bizi ziren».

Normalean, hildako pertsona bakoitzarentzat monumentu bat egiten zuten historiaurreko herriek. Jaizkibel V harrespilaren inguruan horrelako egitura gehiago daudela badakite arkeologoek, oraindik induskatu gabe daudenak. Kopuru bat emate aldera, «Pirinioetan eta Aralarreraino, guztira 1.500 egitura inguru» daudela aipatu du Zeberiok. Lehen azterketan, harrizko egitura zirkular «soilak» ikusten dira horietan; Jaizkibel V-en kasuan ere hala zen gutxira arte, indusketa lanek egitura konplexuago bat agertu duten arte.

Aurrekari modura, duela bi urte, Jaizkibel V-en aldamenean dagoen Jaizkibel II-n aritu zen Aranzadiko taldea indusketa lanetan. Monumentuen multzo bat da bigarren hori, eta hango cromlechetako batean egin zituzten indusketak. Hor jada ikusi zuten eremuko harrespilak «obra garrantzitsuak» direla arkitektura aldetik. «Baina Jaizkibel V-en aurkitutakoa beste gauza bat izan da; harriak nahita jarrita daude kokapen horietan, eta hori kontuan hartu behar dugu aurrera begirako azterketetan».

Atzo eman zuten orain arteko lanen berri, baina indusketa lanak ez dituzte amaitutzat jo oraindik. Hondarribiko Udalaren eta Gipuzkoako Foru Aldundiaren laguntzarekin ari dira horiek osatzen, eta boluntarioak dira indusketa lanetan ari direnak.

]]>
<![CDATA[Arata Isozaki arkitektoari eman diote Pritzker saria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1834/025/001/2019-03-06/arata_isozaki_arkitektoari_eman_diote_pritzker_saria.htm Wed, 06 Mar 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1834/025/001/2019-03-06/arata_isozaki_arkitektoari_eman_diote_pritzker_saria.htm
Bigarren Mundu Gerrak suntsitutako Japonian jaio zen Isozaki. 14 urte zituen AEBek Hiroshima eta Nagasakiko bonbardaketa nuklearrak egin zituenean. «Zero eremuan, hutsaren ideiak markatutak o eremu batean» hazi zela dio arkitektoak, eta hortik jo zuela gero eraikuntzari lotutako ofiziora. Tokian ikasi zuen arkitektura, eta gazte irten zen munduko obrak ezagutzera. «30 urte betetzerako, emanak nizkion hamar buelta munduari», esan du sariaren berri izatean. Hirigintzako teoriengatik ere ezaguna da.

«Estilo bat baino, ideiak» nahiago ditu Isozakik. Biei esker egin du, baina, Pritzkerrek saritu duen bidea. Lekuan arrastoa uztea ez, lekura moldatu nahi izan du bere proiektuetan: obrak inguruko paisaiarekin bat egitea. «Arkitektura baldintzen arteko oreka da. Estilo zehatzik gabe, aske sentitzen naiz; hori da nire estiloaren oinarri bakarra».]]>
<![CDATA[Artearen azpiak eta azalak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-03-05/artearen_azpiak_eta_azalak.htm Tue, 05 Mar 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-03-05/artearen_azpiak_eta_azalak.htm
«Azken hamarkadako azokarik onena». Titulu hori utzi du 38. Arco Arte Garaikidearen Nazioarteko Azokak. Bost eguneko zurrunbiloaren ondoren, profesionalen zein erosleen gorakada nabarmendu du Carlos Urrozek gidatutako taldeak. Aurten ere lehen bi egunak profesionalentzat gorde dituzte, eta hurrengoak publiko orokorrarentzat. Baina izan, azoka bat da Arco. Eta merkatu horren azpiak ezagutzen ez dituenari arrotza egin dakioke salerosketa hain gertu sentitzea; erakustokietako gelatxoetako sartu-irtenak edo belarrira nahigabe sartzen direnak. «Zenbatean dago?», bildumagileak. «Berrogei», galeristak. «Lekua izanez gero, sekulakoa da». Bildumagileak: «Hori da arazoa; lekua».

Arazoa ez da dirua. Edo bai. Aurten obrarik garestiena Miroren Personnage et oiseau (1963) koadroa izan da, lau milioitik gorako prezioan saldu du Lelong galeriak. Hurrengo biak ere izen potoloenak: Pollocken Sun-scape 2,1 milioi eurotan saldu dute, eta Kandinskyren Au milieu 1, 85 milioitan. Ingurura begira, jolasa izan daiteke asmatzea zein etorri den erostera, zein bisitatzera. Bigarrenetakoa bazara, beste jolas bat izan daiteke pentsatzea zer eramango zenukeen etxera, jakinda nekez eraman ahalko duzula ezer. Zenbakiak zoratzekoak baitira kasurik gehienetan. Sentsazioa ere izan dezake batek milioidunen artetik ari dela. Ikasle gazte batzuk agertzen diren arte, motxilak zintzilik.

Barrura sartu eta lehen gauza plano bat hartzea da aholkua, egin nahi duzun bidea zehazteko, buruan dituzunak lokalizatzeko. Planoak plano, edozein erraz galtzen den arren hemen. Ifema guneko 7 eta 9 pabiloi ia osoak hartzen ditu azokak, eta egitarau orokorra da haren oinarria; 166 galeriarekin aurten, iaz baino sei gehiago. Bederatzigarrenean biltzen dira galeria gehientsuenak eta zazpigarrenean historikoenak. Horien artean izan da Bilboko Carreras Mugica. Azken urteetan bera izan da Madrilera gerturatu den Euskal Herriko galeria bakarra, eta euskal artearen izen handiak eraman dituzte, eskulturari lotutakoak asko: Juan Perez Agirregoikoa, Txomin Badiola, June Crespo, Pello Irazu, Erlea Maneros Zabala, Xabi Salaberria, Asier Mendizabal, Itziar Okariz...

Bada, antolatzaileen titulu bera eman du Ignacio Mujika galeristak, jada Bilbotik: «Guretzat ere azken hamarkadako urterik onena izan da». Pozik daude eramandako ia artista guztien lanak «mugitu» dituztelako, eta, gainera, norabide askotan. «Hori gustatzen zaigu, dibertsitatea egotea. Berme bat da: instituzioak, Lisboako bildumagile bat, Madrilgo beste bat, Bruselako bat, Donostiakoa...». Madrilgo Reina Sofia museoak egindako erosketak borobildu du bereziki aurtengoa galeriarentzat: June Cresporen bi eskultura, Azucena Vieitesen Juguemos a prisioneras (1993-1996) instalazioko 36 marrazki, eta Nestor Basterretxearen 1958ko koadro bat, Composición de grises erosi dizkiete. Hala, erakustokia prestatzeko lan luzeak bere fruituak eman dituen gorputzaldiarekin geratu dira galeriakoak.

Baina handik kanpo ere topatu ahal izan dira Euskal Herriko artisten lanak: Esther Ferrer Angels Barcelona galerian, Alain Urrutia Casado Santapaun, Sergio Prego EtHallen... Moises Perez de Albenizek bildu ditu asko; egun Madrilen dago Iruñean hasi zen galeria, eta Euskal Herriko artea bilatzeko erreferentziazko gunea da oraindik ere azokan; aurten, besteak beste, Itziar Okarizen, Miren Doizen eta Ana Laura Alaezen obrak izan dituzte elkarren ondoan.

Ibilian-ibilian, deigarriak egiten dira lan ugari, baina aurrez ezagutu ezean, obren azalean geratzen da bisitaria. Bere esku geratzen da gero arakatze lana. Juana de Aizpuru galerian, esaterako, mezurik ez duten kartelekin topa zitekeen ikuslea, kartoi itxurakoak baina brontzezkoak; Fernando Sanchez Castilloren Hojarasca lana, edukiz hustutako iraultzari egin liezaiokeena keinu.

Hurbil zegoen Santiago Serraren Ninot, Espainiako erregearen lau metroko eskultura, erosi eta urtebetean erretzeko baldintzarekin izan dena salgai. Jendez inguratuta etengabe, azokako lanik mediatikoena izan da. Ez du, baina, estimu handirik lortu profesionalen artean.

Barruan baina kanpoan

Sail orokorraren bueltan, programa paraleloek jantzi dute azoka. Opening izan da horietako bat. zeinak zazpi urtetik beherako galeriak hartu dituen. Harrobi itxura hartu ohi du, datorren azokaren sail orokorrera jauzia egitea jokatzen baitute. 21 izan dira aurten, 9 pabiloiaren azkenean. Eta beste muturrean, azoka eremura sartu eta bertan, Dialogos saila. Belaunaldi eta testuinguru ezberdinetako artista biren obrak aurrez aurre izan dira, binaka eta errenkadan. 13 galeria eta 26 artista. Txileko Santiagotik heldutako Patricia Ready galerian, kasurako, Voluspa Jarpa eta Cecilia Vicuña artisten obra izan da parez pare, hitzik gabeko hizketan. Itsasgarri gorriz beteta zegoen erakustokia hirugarren egunerako, saldutakoaren marka. «Sekula ez naiz izan halako salmenta masibo baten testigu», zioen galeristak.

Festaren parte, Peru izan da aurten protagonista, herrialde gonbidatuaren rolean. Ez du espazio handia hartu; 15 galeria, 23 artistaren lanekin, Limakoak gehienak. Sharon Lerner komisarioak eman dio forma eta zentzua atalari, eta ehunak, zeramikak eta margoak nagusitu dira, ardatz baten bueltan: Kolon aurreko kulturen eta garaikidearen arteko segida.

Arte argitalpenei gordetako gune koloretsuak osatu du Arcoren barrua. Kanpoan, azokaren itzala luzatuz doa urterik urtera. Zortzi erakusketa paralelo ireki dira azoka egunetan hiriko beste gune batzuetan, ia denak Peruri lotutakoak. Matadero kultur zentroan, esaterako, Amazonias erakusketa izan da, eta Arco bisitatuta etorriz gero, nabarmena da aldea: bigarrena ez da artisten lanak ezagutzeko tokirik onena. Horregatik da azoka. Hala dio Mujikak: «Azokak zalaparta bat dira, 200 galeriatik gora, bakoitza hamar artistarekin, milaka obra... ezinezkoa da ikusteko. Artista baten ibilbideari kasu egin diozunean eta ezagutzen duzunean, bere obra bat erostea erabakitzen baduzu, horretarako izan behar luke azokak. Askotan, bildumazaleak oso eskura dituzten galerietara ez dira joaten, baina Arcora doaz gero. Eta instituzioek, berdin».

Asko dira, halere, Arcora artea ikustera joan direnak. Eta azokak izan dezake haiengan harra pizteko indarra. Baliatu beharrekoa Mujikarentzat: «Guri gustatuko litzaigukeena da jendea egunerokoan ikustea galerietara joaten. Baina beldur bat-edo dago; jende gutxi egoten delako, erostera barik ikustera zoazelako... Askok dute sentsazioa molestatzera doazela, baina guztiz kontrakoa da; erakusketa bat atondu ondoren, jendeak ikustea nahi duzu. Publikoak egin behar duena da ikusi, ikusi, ikusi; horrela bakarrik izan ahal izango du irizpide bat. Azokak ondo daude salmentak errematatzeko; arteaz gozatzeko, beste guztia dago».]]>
<![CDATA[Hamabi musikari egun bakarrean, Ondarroako Redstone Replay jaialdian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1965/032/001/2019-02-28/hamabi_musikari_egun_bakarrean_ondarroako_redstone_replay_jaialdian.htm Thu, 28 Feb 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1965/032/001/2019-02-28/hamabi_musikari_egun_bakarrean_ondarroako_redstone_replay_jaialdian.htm
Hain zuzen, iragan udazkeneko zikloan parte hartu zuten musikariekin osatu dute aurreneko Redstone Replay jaialdiaren kartela. Hauek dira: Naroa, Larry Bird, Keu Agirretxea, Jon Gurrutxaga eta Urbil Artola, Joseba Irazoki, Joseba B. Lenoir, Petti, Mice, Jon Basaguren, Rafa Rueda eta Klag Klub. «Udazkenean, bakoitza bakarka ekartzearekin pozik bageunden, zer esan orain; abentura berri hau abiatzeko kartel benetan indartsua dugu».

Joseba Baleztena Lenoirrek parte hartuko du jaialdian, eta izan zen aurkezpenean ere. Formatu txikiaren alde hitz egin zuen, eta Redstone Soluk zein Redstone Replayren moduko egitasmoek sortzailearentzat «oso aberasgarriak» direla aipatu zuen. «Alde batetik, emanaldiaz gozatzeko izaten diren baldintzengatik, eta, bestetik, kontzertu osteko hartu-emana egoten delako; sentsazio eta ideia trukaketa sortzaile eta hartzaileen artean». Izatez, Baleztenak ez du asmorik 2019an kontzerturik emateko; ez harik eta disko berria plazaratu arte. Salbuespena izango da, beraz, Ondarroako emanaldia.

Kulturgintzaren arnasgune

Oso bestela datorkio urtea Jon Basagureni. Izaki Gardenak taldeko kantariak urte osoan jotzeko asmoa du, eta azken bi hilabeteetan Ondarroan bi bider jo ostean, ez zuen buruan oraingoz hara itzultzea. «Baina ezin nion ezetzik esan honelako egitasmo baten lehen aldian izateari». Euskarak «arnasguneak» behar dituen eran, euskal kulturgintzak ere behar dituela uste du, eta Ondarroa «ezinbestekotzat» jo du hor. «Musikagintzak ere behar ditu arnasguneak, are gehiago zuzeneko emanaldiak dekretuz mugatu nahi dituzten garaiotan».

Formatua aldatu arren, eszenaratzean «udazkeneko zikloaren izaerari» eutsiko dio Redstone Replayk. Baita helburuari ere: «Herriko kultur eskaintza osatzea, herritarrak euskal musikara gerturatzea eta euskal kulturaren transmisioa lantzea». Marabilli, Literatur Amuak, Orrigorri, Redstone Soluk, Sare artin... Ondarroan «ekosistema kultural osasuntsua» dagoela, eta hori zaintzea «denen ardura» dela nabarmendu du Goenagak. «Kulturgintzaren katebegi bakoitza ezinbestekoa baita katea sendo mantentzeko».

Redstone Replayrako sarrerak martxoaren 1ean jarriko dituzte salgai, Bekoizinin. Aldez aurretik, 12 eurotan salduko dituzte, eta egunean bertan, 15 eurotan.]]>
<![CDATA[Carreras Mugica izango da Euskal Herriko galeria bakarra Arcon]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/024/001/2019-02-27/carreras_mugica_izango_da_euskal_herriko_galeria_bakarra_arcon.htm Wed, 27 Feb 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1873/024/001/2019-02-27/carreras_mugica_izango_da_euskal_herriko_galeria_bakarra_arcon.htm
Azken ukituekin lanean zen atzo Ignacio Mujika galeriako arduradunetako bat BERRIAri azalpenak ematean. «Urtero, gure artisten obra berrienen aurkezpen bat egiten dugu; egun zertan ari diren erakutsi». Horrekin abiatu, eta urtero foku ezberdin bat jartzen ere saiatzen dira. Aurten, Peruren urtea izanda, Armando Andrade Tudela artista perutarraren lanari egin diote lekua erakustokian, eta lantaldea pozik da horrekin. «Duela hiru urte erakutsi genuen aurrenekoz haren lana, eta harreman oso ona dugu ordutik». Tudelarekin batera, beste bi izen ere nabarmendu ditu Mujikak: Sergio Prego eta Itziar Okariz. Biak Veneziako Bienalean izango dira, eta, aurretik ere euren lanak erakutsi izan dituzten arren, aurten horiek «ikusarazteko» ahalegina egin nahi du galeriak.

Eurenean «etxeko» bihurtu diren euskal artisten lanak ere ez dira faltako: Juan Perez Agirregoikoa, Txomin Badiola, Pello Irazu, Erlea Maneroz Zabala, Xabi Salaberria, Asier Mendizabal... Denera, 30 obra ingururekin osatu dute erakustokia, zeinetan eskulturak pisu nabarmena izango duen. «Hainbeste galeriaren artean norberarena bereizteko lana egin behar da, eta, gu eskulturatik etorrita, hor egiten dugu apustua». Euskal Herriko artistez aritu arren, horiek «nazioarteko markoan» jarri behar direla nabarmendu du Mujikak. «Euskal artistak dira, baina, atzerriko azoka eta galerietan presente daudenez, nazioartekoak ere badira».

Azoka handia da Arcokoa, eta prezioen artean ere izaten da aldea. Mujikaren hitzetan, «denetarik» izango da, bai oro har, eta bai eurenean. Lanik garestiena 700.000 euroan izango dute beraiek: Richard Serraren Federal plaza 1 marrazkia. Serrak izen bereko New Yorkeko plazan jarritako eskulturatik eratorritako marrazki bat da. Hiriko alkatea aldatu zenean, hura kendu nahi izan zuten, jendearen joan-etorria oztopatzen zuelakoan. Auzia epaitegira heldu zen, eta Serrak galdu egin zuen. Halere, Mujikak azpimarratu duenez, haren ondotik ireki zen eztabaidari esker, artistek beren obrekiko eskubideak irabazi zituzten. «Horrek ekarri zuen egungo egoera, non artista baten lana saldu egiten bada ere, sortze baldintzek errespetatuak izan behar duten». Beste muturrean, Raul Dominguez artistaren lana izango da merkeena Carreras Mujicasen, 200 euro inguruan.

Obrez gain, jarduera saldoa

Beste arte azoka batzuen aldean, Mujikak dio Arco sentitzen dutela «gertukoena»: bildumagileekin bai, baina artistekin elkartzeko parada izaten baita eurentzat. Ibon Aranberri, Txomin Badiola, June Crespo eta Pello Irazu galeriakoei obrak jartzen laguntzen izan ziren, esaterako, atzo.

Duela bospasei urte zazpiraino ere iristen zen Euskal Herritik Arcora joaten ziren galerien kopurua. Baina azken urteetan Carreras Mugica izan da bakarra. «Pena». Hori sentitzen du Mujikak. «Azkenean, galeristok nahi duguna da galeria gehiago egotea, denon artean merkatu bat garatzeko, eta arte garaikidearen mundua egonkortzeko».

Galerien erakustokiek hartuko dute Ifema guneko azalera gehiena, baina askotariko jarduerek osatuko dute azokako programa; tailer, topaketa eta hitzaldiekin, batik bat. Horien artean, Bilboko Consonni ekoizpen etxeak Maider Lopez artistaren Marcapaginas proiektua aurkeztuko du gaur, eta harekin ariko da Ivan de la Nuez idazle eta kritikaria.]]>
<![CDATA[Berdea gailendu zaio zuri-beltzari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/028/001/2019-02-26/berdea_gailendu_zaio_zuri_beltzari.htm Tue, 26 Feb 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1909/028/001/2019-02-26/berdea_gailendu_zaio_zuri_beltzari.htm Roma zen aurtengo Oscar sarietako promesa handietako bat. Alfonso Cuaronek, zuri-beltzean, bere haurtzaroko Mexiko kontatzeko egindako ariketak aukera handiak zeuzkan zinemako sari entzutetsuenen historian mugarri sendoak jartzeko; Netflixek ekoitzitako lehen lana izatea film onenaren garaikur preziatuena jasotzen, edo aurrenekoa film onenaren eta ingelesez besteko pelikula onenaren sariak biak batera jasotzen. Baina ez bata eta ez bestea; bidean geratu da zuzendari mexikarraren lan laudatua. Peter Farrellyren Green Book-ek hartu dio aurre; bost izendapenetatik hiru lortuta: film onena, jatorrizko gidoi onena eta taldeko gizonezko aktorerik onena (Mahershala Ali). Beste hainbeste garaikur bildu ditu Roma-k, denera hamar izendapen zituen arren: zuzendari onena, ingelesez besteko film onena eta argazki onena. Atzo goizaldean banatu ziren sariak; festa giroan eta une gogoangarri handirik utzi ez zuen galan.

Film onena lortzeko aurtengo hautagaien artean bazen elementu aipagarri bat: zortzitik zazpi izan dira gertakari errealetan oinarritutakoak. Green Book-ena da kasu argienetako bat, zeinak AEBetako iragan arrazistaren berri ematen duen. Nick Vallelongak idatzitakoa du gidoia, Viggo Mortensenek antzezten duen pertsonaiaren benetako semeak. Tony Vallelonga gidariaren pertsonaia da Mortensenek antzezten duena; eta haren eta Don Shirley pianista afro-amerikarraren (Mahershala Ali) lagun harremana du kontagai, 1960ko hamarkadan AEBetako hegoaldean egindako bidaia batean harilkatua. Orain artean, Bobby anaiarekin egindako lanengatik izan da ezaguna Farrelly; elkarrekin eginak dituzte, besteak beste, Dumb and Dumber (1994) eta There's Something About Mary (1998). Aurreko horien umoretik gutxi du Green Book-ek; dramatik du gehiago. Torontoko jaialdian estreinaldi arrakastatsua egin ostean, atzo eraman zuen sari denetan handiena. Taldearekin igo zen hura jasotzera, eta «zu gabe ez dago pelikularik» esan zion handik Mortenseni, hark eta Carrie Fisherrek egindako lana goraipatuta.

Beste muturrean Yorgos Lanthimosen The Favourite zegoen: gaueko beste promesetako bat zen, baina, azkenean, galtzaile nabarmena bilakatu zen. Hamar izendapenekin agertu zen zuzendari grekoaren lantaldea Los Angelesko (AEB) Dolvy antzokira, baina garaikur bakarra jaso zuten. Olivia Colmanentzat izan zen emakumezko aktore onenaren saria, Ana Estuardo erreginaren larruan egindako lanagatik. Aurretik ere egina zuen lana Lanthimosentzat (The Lobster, 2015), baina zuzendariak genero historikora egin duen jauzi honetan hartu du sona aktoreak. Colmanek jasota, gabe geratu zen Glenn Close aktore beteranoa. Hura ere izendatua zegoen emakume aktore onenaren sarirako, The Wife-en Literaturako Nobel saridunaren itzalean bizi den emaztearen rola jokatzeagatik. Aurtengoarekin, zazpigarrenez geratu da atarian.

Sari gehien, Mercuryrenak

Gaueko beste ezusteko bat Bohemian Rhapsody-k eman zuen, Queen talde britainiarren eta haren buru Freddie Mercuryren gaineko biopic-a sari gehien eraman zuen pelikula izan baitzen. Jokoan zituen bost sarietatik lau jaso zituen: muntatze, soinu muntatze, soinu nahasketa eta gizonezko aktorerik onenarenak. Rami Malekentzat izan zen hori, Mercuryren larruan egindako interpretazioagatik. Aktore egiptoarrak esker hitzetan nabarmendu zuen bere istorioa, Queeneko abeslari gogoangarriarena bezala, artearen munduan bidea urratu nahi duen etorkin baten istorioa dela.

Hain zuzen, Queeni egin zion gaua hasteko enkargua Hollywoodeko akademiak. Lehen aldiz azken 30 urteetan, ez zen aurkezlerik izan galan, eta haiek hasi zuten hiru ordu eta erdi inguru iraun zuen ekitaldia, We Will Rock You eta We Are The Champions-ekin eta Mercuryri lekua hartu zion Adam Lambert kantariarekin. Izatez, Kevin Hart aktore eta umorista zen aurten aurkezle lana egitekoa, baina txio homofobo batzuk argitara irten ostean erabaki zuten kentzea.

Galan izan zen beste une musikal aipatuena Lady Gaga eta Bradley Cooperren artekoa izan zen. Gagak kantu onenaren saria irabazi zuen A Star Is Born filmean sortutako Shallow kantuagatik, eta hori abestu zuten Cooperrek eta berak agertokian. Zortzi izendapen zituen filmak, eta bakarra jaso zuen. Gauza bera pasatu zitzaion Adam McKayren Vice-ri; zortzi izendapen eta sari bat, makillaje eta ile apaintze onenarena.

Beste urte batzuen aldean, leherketa handirik gabeko gala izan zen atzokoa. Ezusteko handienak irabazleen jakinarazpenek sortu zituzten. Eta hala hartu ziren Black Panther-en hiru garaikurrak. Aurreneko aldia zen superheroien gaineko ekoizpen bat film onenaren sarirako izendatua zegoena, eta, azkenean, garaikur hori eraman ez bazuen ere, Ryan Cooglerrek esan dezake historia egin duela, beste hiru lortuta: musika, jantzi eta ekoizpen diseinu onenarenak.

Egile mexikarren bolada

Kategoria begiratuenean saria lortu ez arren, Roma ingelesez besteko pelikularik onenaren saria lortu duen lehen film mexikarra bihurtu zen atzo. Angela Basett eta Javier Bardem aktoreen eskutik jaso zuen saria Cuaronek, eta bere aldarria, motz eta zuzen, hor utzi zuen Bardemek. Gaztelania hutsean esan zuen: «Ez dago mugarik eta harresirik talentua geldiaraziko duenik». Egile mexikarren bolada onari ere segida eman zion Cuaronek; sei urtean bost garaikur joan dira Mexikora, zuzendaritza onenari lotuta. Cuaron bera izan zen lehena 2014an,Gravity-rekin, eta ondotik heldu ziren Alejandro Gonzalez Iñurritu (Birdman, 2015; The Revenant, 2016) eta Guillermo del Toro (The Shape of Water, 2018).

Aldarri hitzengatik txaloak irabazi zituen beste bat Spike Lee izan zen. Egokitutako gidoirik onenaren saria irabazi zuen BlacKkKlansman lanagatik; 70eko hamarkadan Ku Kux Klanean infiltratutako detektibearen istorioa ardatz duen lana. Samuel L. Jackson aktorea estu besarkatu ondotik igo zen agertokira. «2020ko hauteskundeak ate joka daude. Historiaren alde zuzenean egon gaitezen. Egin dezagun maitasunaren aldeko eta gorrotoaren aurkako hautu morala». Ez zuen zuzenean aipatu, baina aipatu gabe aipatu zuen Donal Trump; Bardemek bezala, Roma-k bezala. Beste argazki bat ere utzi zuen Leek: film onena Green Book jo zutela entzutean, jarlekutik altxatu eta alde egiteko imintzioak egin zituen.]]>
<![CDATA[MUTUALDIAK ESATEKO DUENA]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/032/001/2019-02-24/mutualdiak_esateko_duena.htm Sun, 24 Feb 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1938/032/001/2019-02-24/mutualdiak_esateko_duena.htm
Bea Zabalondo EHUko irakasleak jarri du markoa: «Bikoizketa ezin da bakandutako jarduera bat balitz bezala aztertu, ez komunikazio ekintza huts bezala, ez testu transferentzia soiltzat hartu; ez da bakarrik kulturartekotasunean txertatzen den praktika ere. Horiek guztiak eta gehiago da; are, biziberritze bidean den hizkuntza batentzat». 2014an defendatu zuen bikoizketaren gaineko doktorego tesia Zabalondok. 1989tik 2013ra bitarteko datuak bildu zituen, EITBkoak eta euskaraz egindakoak, eta argigarriak dira aldaparen beheranzkoa ikusteko. Hiru aldi bereizi zituen: 1989-1998, «amiltze aldia» deitu ziona; 1998-2006, orduei «eutsi» zitzaien garaia; eta 2006-2013, «hondamendi aldia» izendatu zuena. Datuetan esanda, 1991n 1.589 ordu bikoiztu ziren; 1998an 536 ordu; 2006an 470 ordu, eta 2013an 132 ordu, ordura arte ezagututako daturik baxuena. Geroztik, buelta horretan da kopurua. «100 ordurekin ez dago sektorea eusteko indarrik, ez bikoizketa antzemateko ikusgarritasunik», Zabalondoren hitzetan.

Horregatik plantoa. Iñaki Beraetxe da Bieusen antolatu diren bikoizleetako bat. Denbora daramate protestan, baina lehen aldiz antolatu dira orain elkartean, iazko irailean Mixer enpresak —2012tik hori da EITBrentzat euskarazko bikoizketak egiten dituen enpresa bakarra, egun Bilbon dago— mahai gainean jarri zien azken murrizketaren ondotik. Handik aurrera, % 12 gutxiago kobratuko zutela esan zien, eta bikoizleetako askok ez zuten onartu. Ordutan bakarrik ez, urterik urte, ordainsarian ere behera egin baitute datuek: 2012tik hona, %37ko jaitsiera izan dutela salatu du Beraetxek: «Eskatzen ditugun baldintzak 2004an sinatu eta onartu ziren. Ordutik hona EITBren aurrekontua %30 baino gehiago igo da, baina ez dute ezer egin gurearekin. Edozer da hobea gure baldintzak baino. Jende falta ere badago pertsonaiak betetzeko, baina ea nor animatzen duzun honetan has dadin». Batean hori, eta bestean lan falta: «Jaitsiera zerbait esajeratua izan da. Nahitaez, orduak gehitu behar dira normalizazio baterako».

EITBren aurrean egin dute plantoa Bieusek —oraingoz, 35 bat lagunek osatzen dute; Araba, Bizkai eta Gipuzkoan euskaraz lan egiten duten bikoizleen erdiak inguru—, baina uko egin diote baita ere Eusko Jaurlaritzaren Zinema Euskaraz programarako lan egiteari, zeinak, Eusko Jaurlaritzaren ekimenez, urtean haurrentzako hamabi film bikoizten dituen.

Halako ezer ez zegoen Tinko elkarteak euskarara bikoiztutako lehen pelikula zinema aretoetara eraman zuenean, 1992an. Alargunaren gailurra izan zen filma. Maria Galarraga elkarteko lehendakaria hasieratik izan da euskarazko bikoizketak egin duen bidearen lekuko. Hauxe egiten duen irakurketa: «Hobera egin beharrean, atzeraka goaz. Tristea da, eta, gainera, arriskutsua».

Arriskua, hizkuntza komunitatean duen eraginean ikusten du Galarragak. «Drama hor dago», dio. «Bikoizleak ez badira zaintzen, bikoizketarik ez dago. Horrek esan nahi du pelikulak euskaraz ez direla egongo. Eta ez badaude, zer ari gara jendeari esaten? Euskara ez dela horretarako?». Galagarraren ustez, «axolagabekeriak» ekarri du euskarazko bikoizketa gaurko egoerara. «Beste motibazio batzuk ere egon daitezke, ekonomikoak eta. Baina euskara da askori azkena inporta zaiena».

Gisa bertsuan mintzo da Zabalondo. Argi ikusten du ez dela euskarazko bikoizketaren aldeko apusturik egin. «Faktore asko dago: ekonomikoak, EITBk izan duen desafekzio soziala... Eta egon daiteke, eta hau autokritika da, profesionalon aldetik lanaren aldeko defentsa irmoago baten falta».

Tonu etsian heldu dio Beraetxek Galarragak aipatu arriskuari: «Negargarria da esplikatzen egon beharra euskarak merezi duela bikoizketa bat; bikoizketa on bat». Egin dituen azken lanen artean, Merlí telesaileko irakasle protagonistari jarri dio ahotsa. «Urteak ziren umeentzat ez zen zerbait bikoizten zela; oso gustura hartu nuen». Bada, oro har, azken urteetan zinemarako nola telebistarako bikoiztu diren orduak umeei bideratuak izan dira. Eta Beraetxeren ustetan, «hizkuntzaren infantilizazioa» eta «ikuslegoarekiko gutxiespena» dakar horrek. «Horretaz arduratzen dira ETB2n. Eduki mordo bat daude helduentzat, gaztelaniara Euskal Herrian bikoiztuak». Baina haur eta nerabeei begira ere, eskasia ikusten du berak erreferenteak euskaraz sortzerakoan. «Dragoibola-ren belaunaldia-eta aipatzen da. Baina, gerora, jakin nahiko nuke zenbatek ez duten ikusi ezer euskaraz. Nerabeez ari naiz. Beraien isla egina dute, eta isla gazteleraz da».

Ezer ez bikoiztearen alde

Argi utzi du esatera doana lan gatazka baten erdian esatea «itsusia» dela badakiela, baina hala uste du Urtzi Urrutikoetxeak: etorkizuna azpidatziena dela, eta ez bikoizketarena. Hor zabaltzen da gaiaren inguruan maiz agertu izan den beste eztabaida puntu bat: bikoizketa ala azpidatziak? Baina kontua ez da bata edo bestea. Ez Urrutikoetxearentzat: «Benetako eztabaida da ea nahi dugun fikzioa euskaraz ala ez. Eta zintzoak izanda, bikoiztuta ezin da; azpidatzita bai». Aukera «erreal» bakarra azpidatziena iruditzen zaio. «Benetan jarriko bagina dena euskaratzera, berehala konturatuko ginateke ez dela posible dena bikoiztea. Fikzio gehiago behar dugula EITBn begi-bistakoa da, ekoizpen propiotik hasita. Eta Merlí bat izan dezakegu, baina dozenaka ez. Azpidatzita bakarrik da posible atzerriko edukiak euskaraz ere jasotzea». Denbora darama tesi hori defendatzen. Duela hogei bat urte aldizkari batean planteatu zuen aurrenekoz zergatik: «Europako hizkuntza txiki guztiek egiten dutena delako. Oraindik modu analogikoan geunden eta jada argi ikusten nuen. Gero eta digitalizatuago gauden neurrian, orduan eta nabarmenagoa iruditzen zait geroa hortik doala».

Milioi gutxi hiztun dituzten mendebaldeko hainbat hizkuntzen kasua hori dela du argudio nagusietako bat Urrutikoetxeak. Hori dela islandiera, portugesa, norvegiera eta grekoaren kasua, besteak beste. «Badakit jatorrizko bertsioak azpidatziekin hemen gauza esnob bat ematen duela, baina gure egoera linguistikotik gertu dauden toki horietan guztiz normala da». Baditu arrazoi gehiago: aktoreak beren hizkuntzan hitz egiten entzutera ohitzean, ikusleak ez duela nahi izaten hari «ahotsa kentzerik, sinesgarritasunagatik; eta azpidatzietarako ez dela behar «industria handi bat», ia edonor saia daitekeela horiek lantzen. Irakasleentzat, esaterako, bide on bat dela uste du edukiak euskaraz eskaintzeko ikasgelan. «Bestela, gaztelerara bikoiztuta ematen dira eduki gehienak».

Bieuseren arabera, azpidatzien aldeko jarrera erakutsi izan du, halaber, Bingen Zupiria EITBko zuzendari ohi eta egungo Kultura sailburuak. Bat egiten du Urrutikoetxeak, baina «benetako apusturik» ez dela egin dio. «Bikoizketa ez bultzatzeko aitzakia zaie azpidatziena, baina aitzakia ez dute baliatu gero atzerrikoa euskarara ekartzeko. Euskaldunok gazteleraz jakitea baliatzen dute. Elebidunak izatea tarteka kalterako da, antza». Ohartarazpen bat ere egin du: «Ikus-entzunezkoak bihurtu dira erdalduntzeko bide nagusia».

Urrutikoetxea publikoki azpidatzien alde agertu izan den eran, hala agertu izan da bikoizketaren alde Zabalondo. Ez ditu horregatik azpidatziak arbuiatzen. Baina azpidatziei ikusten ez dien abantaila ikusten du bikoizketaren alde: «Hizkuntzaren hotsa, laburdurak, esamoldeak, azentuak, aldaerak... hori dena ahoz transmititzen da; baita hiztegia eta erreferente kulturalak ere». Unibertsitateko irakaslea da, eta ikasleei «adierazteko zailtasun handiak» antzematen dizkiela dio. Eta hor eragiteko, telebistak asko dezakeela uste du. «Nahi badugu gazteak euskaldun oso izatea, hizkuntza gaitasunak hobetzea, erraz erabiltzea... telebista baino medio erakargarriagorik ez dago. Bai bikoiztuta eta bai jatorriz euskaraz ekoitzita».

Euskarazko bikoizketak zamatu izan duen beste gai bat kalitate eskasiarena izan da. Zabalondoren ustez, hutsuneak ekarri du ospe txarra. «Nik beste galdera batzuk egingo nituzke: 80ko bikoizketa eta gaurkoa berdina da? Zeinek ezartzen ditu kalitatearen irizpideak? Gure kanona non dago? Espainolek edo frantsesek egiten duten horretan?». Haren ustez, «hizkuntzak demostratu behar zuena demostratu du».

Gauza hala, nondik askatu korapiloa? Urrutikoetxearentzat, azpidatzien aldeko apustua egin beharko litzake, benetan. Galagarrarentzat, «dena birplanteatu beharko litzateke». Eta Zabalondorentzat ere antzera, hausnarketa behar da: «Eta hausnarketa serioa, ez bakoitzak bere iritzia sarean bota, eta hor geratzea». Mahai horretan parte har dezaketen eragileak ere proposatu ditu: akademia, Euskaltzaindia, sektoreko profesionalak eta hizkuntza politikako arduradunak. Dioenez, Katalunian aspalditik daude halako foroak. Euskal Herrian, «azken trena harrapatzeko puntuan» ikusten du egoera. «Buka dezagun inora ez daraman jardun debaldekoa, eta adostu ditzagun gutxieneko batzuk. Hizkuntza egiten du herriak, baina hizkuntza politikak ere bai. Kexatik beste fase batera pasatu behar dugu. Jende profesional eta jantzi asko dago beste pauso batzuk emateko».]]>
<![CDATA[«Bikoizketa jaiotzen ikusi dut; eta, orain, ez al dut hiltzen ikusiko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2002/034/001/2019-02-24/bikoizketa_jaiotzen_ikusi_dut_eta_orain_ez_al_dut_hiltzen_ikusiko.htm Sun, 24 Feb 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2002/034/001/2019-02-24/bikoizketa_jaiotzen_ikusi_dut_eta_orain_ez_al_dut_hiltzen_ikusiko.htm
Nola heldu zinen bikoizketara?

Jakinaren gainean geunden ETB euskaraz hastekoa zela, eta jendea behar zutela. Azterketak egin zituzten aurkezpen lanetarako eta bikoizketarako, eta bikoizketarako aurkeztu nintzen ni. Zer zen ere ez nekien orduan. Ikastaro batzuk egin genituen Donostian, eta 1982an hasi ginen.

Asko zineten hasiera haietan?

Ez dakit esaten zenbat, baina jende saldo bat bai. Hamabosti baino gehiagori kontratu finkoa egin ziguten, eta lan asko egiten genuen. Ordu pila bat zegoen betetzeko.

Nolakoa izan da lana egunerokoan?

Bikoiztu beharreko testua itzulita eta egokituta izaten dugu atrilean. Pertsonaiaren erritmora hitzak egokituz hasten zara entseatzen. Ondoren, grabatu egiten da. Aurrean pantailan bikoiztu beharreko pelikula ikusten dugu. Zutik, orduak mikrofono aurrean, leher eginda amaitzen genuen askotan. Baina hurrengorako deseatzen, ze lana oso polita da. Zailtasun gehiago edo gutxiago izaten dira: pertsonaien ahoak zenbat ikusten dituzun, azkar hitz egiten duten... Baina moldatzen duzu.

Nolako pertsonaiak izan dira, oro har, ahotsa jarri diezunak?

Hasieratan, pelikula ugari egin ziren, eta horietan Ava Gardner, Elizabeth Taylor, Bette Davis eta halakoei jarri nien ahotsa. Marrazki bizidunetan, gehienetan, nire ahotsaren tesiturarengatik, beti egin ditut adinekoak, pertsonaia erretxinduak: Sorgin aspertua, Heidiko Rottenmeier anderea... Egin dudan potoloena Doraemon izan da. 22 bat urtez jarri diot ahotsa. Gaur egun, Joxe Kruz Gurrutxagak egiten du. Baina atal berri gutxi daude bikoiztuak, eta zaharrak behin eta berriz errepikatzen dituzte. Inoiz pentsatu izan dut zahar hiltzen banaiz ere, hil eta gero ere nire ahotsa entzungo dela.

Batez ere umeentzako lanak bikoitzi dituzu?

Azken urteetan hori egin da, batez ere. Hasieran denetik egiten genuen, baina euskarazko bikoizketa gaztetxoentzako zein helduentzako filmetan aspaldi gelditu zen hankamotz; pelikula erakargarri gutxitxo eta lardats gehiegi bikoiztu dira.

Nola bizi izan duzu sektorea urtez urte beheraka ikustea?

Nik, esaterako, Doraemon egiteari utzi nion Mixer enpresa Donostiatik Bilbora eraman zutelako, eta niri hara joateak zekarkidan arazoengatik. Goizeko zortzietarako han egoteko eskatzen zidaten. Eskakizun pare bat egin nion Mixerri, eta ez zizkidaten onartu. Nire ustez, borondate kontu bat zen, baina niretzat ez zen borondaterik izan. Guk esandako guztia egin dugu beti, beste lantegi guztietan bezala, eta horrelako eskasia ikustea, eta berriz ere prezioak jaitsi nahi izatea, ba ez. Ziurgabetasuna erabatekoa da. Lehen, ez; lehen, gutxi gorabehera, egunero zenuen lana. Nik bikoizketa jaiotzen ikusi dut, eta, orain, ikusitakoak ikusita, ez al dut hiltzen ikusiko. Ez nuen sekula pentsatuko hain desiratua izan zena hona heltzen ikusiko nuenik.

Jatorrizko bertsioaren eta azpidatzien aukeraz, zer iritzi duzu?

Jatorrizko bertsioa bai, ondo dago eta nik ere ikusten dut, baina euskarazko bikoizketa ere bai, behar da. ETB1ek zergatik ez dio herri honi aukera hori eman nahi? Gure ogibidea hau izan da, eta egun ez dago hemendik bizitzerik.

Lehen urteetan ez?

Ez. Kontratatuta egon nintzenean, soldata finko bat neukan, eta horretaz aparte, lan asko egiten nuenean, oinarrizko soldata hori gehitu egiten zen. Gero murriztuz joan da, eta askotan eman diegu amore jaitsierei. Bilerak egin, grebak egin... baina orain heldu da une bat non sakon heldu behar zaion honi: ezin da horrela utzi. Bikoizketa bai edo ez erabaki behar da. Baiezkoa bada, hogei pertsonarekin ezin da ezer egin. Jendea behar da, askotariko ahotsak.

Ahots asko galdu dira bidean?

Horixe. Euskaraz bikoiztuko bada, horri eusteko beste jokabide bat erabili beharko da. Bikoizle dezentek beste lan batzuetara egokitu behar izan dute. Neronek ere beste hiru ofiziotan lan egin behar izan dut azken 15 urte hauetan, bikoizketarekin batera.

Plantoak izan du eraginik orain artean?

Oraingoz egoerari oihartzuna ematen ari gara, konponketa bidea hasi nahian.]]>
<![CDATA[Itsasoko giroa ekarri du bueltan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1840/032/001/2019-02-15/itsasoko_giroa_ekarri_du_bueltan.htm Fri, 15 Feb 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1840/032/001/2019-02-15/itsasoko_giroa_ekarri_du_bueltan.htm Ur biren artean (Elkar) deitu du, eta hamabi narraziorekin osatu; itsas girokoak denak. Halakoak ziren estreinako liburuan jaso zituen narrazioak ere, Haize kontra-n (1996, Elkar) bildu zituenak —nautika ikasketak eta merkantzia ontzietako bere lan eskarmentua baliatu zituen—, eta haren segida gisa aurkeztu du Iturregik lan berria. Alderdi hori nabarmendu zuen, hain justu, Xabier Mendiguren editoreak atzo egindako aurkezpenean, Donostian. «Bere garaian dezenteko oihartzuna izan zuen Haize kontra-k, eta estimazio handia literaturazale finen artean. Liburu haren berezitasunetako bat izan zen itsas giroko ipuinak zirela; baina ez arrantzale mundukoak, baizik eta merkataritza ontzietakoak. Eta liburu honen berezitasunetako bat da Patxi Iturregi itzuli egin dela idazketara, edo argitaratzera, eta itzuli dela itsas girora».

Aipatu bi lanen artean, beste bi liburu ere kaleratuak ditu Iturregik: Behi eroak (2003, Elkar) eta Dioramak (2006, Elkar). Laurak ipuin liburuak, hori baitu genero «gogokoena» idazleak. «Oso eroso sentitzen naiz formatu laburrean, agian nire heziketa literarioagatik. Nire gaztaroan, Hego Amerikako booma zabaldu zen, eta garai hartako idazleak grina handiz irakurri nituen: Cortazar, Borges, Onetti... Denak ziren ipuingile peto-petoak, eta zirrara handia eragin zidaten». Are, euskal literaturan ere «berrikuntza garrantzitsuenak» ipuingintzatik etorri direla uste du idazleak.

Hamabi narrazio labur eman ditu argitara lan berrian; errealistak, molde klasikokoak, kontaera linealekoak. Egilearen hitzetan, bakoitza bere aldetik irakur daiteke, baina elkarrekin osotasun bat bilatzen dute. «Ipuin liburua da, ez ipuinen bilduma bat». Itsas giroa eta I. Mundu Gerra jarri ditu atze oihalean, eta askotariko gaiak landu narrazioetan: maitasuna, aurrerapena, gatazkak, traizioa, mendekua, emakumeen aurkako tratu txarrak... Bilboko itsasadarra dute gertaleku gehien-gehienek, ustez gerratik at zegoen eremu bat. Europako potentzia nagusiak gerran zeuden, baina Espainia «neutrala» zen, eta hala zen Hego Euskal Herria ere. Dena den, Iturregik gogora ekarri zuen ontzi asko atzerriko banderapean aritzen zirela; Bilboko flotak hirurogei bat bapore galdu zituela; eta 70 bat itsasgizon hil zirela; haien artean, Juan Bautista Bilbao Batxi, «Bayo ontziko maiordomoa, Euzkadi egunkariko berriemailea eta Kirikiñoren laguna». Bitartean, idazlearen esanetan, hiriko jendea banatuta zegoen «germanofiloen eta aliatufiloen artean».

Orduko testuinguru historikoaz blaitzeko, «dokumentazio lan handia» egin du idazleak, nahiz eta bildutako informazioa gero apenas agertu duen istorioetan. «Baina idazleak, ume txikiak bezala, segurtasuna behar du beti lehenengo pausoak ematean».

Aipatu zuen «kasualitatez» heldu dela I. Mundu Gerraren garaiko Bilbo ingurua lantzera. Liburua abiatzen duen Erri bero idatzi zuen lehenengo, eta «haren arrimura» etorri zitzaizkion gainontzeko ipuinak. Gainera, Erri bero-k badu gertakizun erreal bat oinarrian —izen bereko goleta bat egon zen, alemaniarrei wolframa garraiatzeko erabili zutena—, baina kontakizun gehienek ez dute abiapuntuan gertakizun historiko bat, eta Iturregik nahiago du bide hori. «Benetako istorioek badaukate zailtasun bat literaturara ekartzeko, zeren hori ja gertatu da. Nahiz eta nik ez dudan era historiko batean landu, gertatu da, eta mugatuta dago. Bestelakoak dira zuk zeuk sortzen dituzun istorioak; horiek dira literarioak. Literaturak bere arauak ditu, eta errealitateak ez dauka araurik. Horregatik, errealitatea paperera pasatzea oso zaila da; ez da sinesgarria. Guk sortzen ditugunak, horiek dira sinesgarriak direnak». Hala, ez du «garaiaren berreraikitze historiko bat» egiteko asmorik izan, «literatura egitekoa» baizik.

«Bizitza literariotik aparte»

Aurkezpenaren bukaeran, editoreak idazleari galdetu zion ea nahita mantendu izan den «bizitza literariotik aparte», edo, Laudiokoa izanik, eta hura «periferiatzat» joz, hala suertatu den. «Laudio periferian dagoelako, zalantzarik gabe», erantzun zuen, lehen kolpean. Jardun publikoa ere ez duela maite aitortu zuen gero. Hasi ere, hala hasi zuen aurkezpena: «Benetan gustatuko litzaidakeena da idazle ezkutu horietako bat izatea, J.D. Salinger edo Elena Ferrante bezalakoa, eta anonimatuan goxo bizitzea». Horren ezintasuna onartuta, lanean segitzen duela aurreratu zuen. «Orain, lan hau burututa, posibleago ikusten dut itsasoaren gaineko trilogia bat osatzea, Pio Barojak nobelekin egin bezala».]]>
<![CDATA[«Bizirik dauden hildakoen ahotsa dago liburuan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1915/036/001/2019-02-12/bizirik_dauden_hildakoen_ahotsa_dago_liburuan.htm Tue, 12 Feb 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1915/036/001/2019-02-12/bizirik_dauden_hildakoen_ahotsa_dago_liburuan.htm Munduko tokirik ederrena. Buruan aspaldi zituen nolabait idatziak bertan bildutakoak, baina denbora behar izan du hona heltzeko. «Ez dakit esperientzia izan den edo zer izan den; baina artikuluak idazteak ere mesede egiten dit. 1.800 karakteretan mundu ikuspegi bat sartu behar duzu, flashka, eta entrenamendu ona da».

Zer izan da Munduko tokirik ederrena idaztea?

Egin nahi nuen liburu bat izan da. Hor dagoen materiala neuk aldean eraman dut; esperientzia pertsonalak, gure belaunaldiko kontu asko... Ez nekiena zen zer forma eman. Ipuinen bat ere bada nobela baterakoa; Astronauta, adibidez. Baina, era berean, inoiz egin gabeko gauza batean ahalegindu nahi nuen, eta hori izan da ipuin bilduma bat egitea: errealitate txatal horiek hartu eta fikzioarekin pizten saiatzea.

Hamar dira, denera. Irratian esan zenuenez, Oteizak bezala, ez zirelako gehiago kabitzen.

Hori da, Arantzazuko apostoluekin bezala. Nahi izan dut hamarrak elkarrekin oso diferenteak izatea, baina nolabait ere txirikordatzea. Horregatik batean protagonista dena bestean oso atzean agertuko da, hirugarren plano batean; irakurlea konturatzeko kosmos edo giro berean bizi direla denak.

Zurea da galdera: nola bizi atzoko guztiak gero eta pisu gehiago hartzen duenean?

Hori da galdera. Nola bizi? Kontua da guk ezagutu dugun mundu bat badoala. Oso gertu dagoena, baina gero eta urrutiago. Gure belaunaldia... ez dakit bizirik atera garen edo, baina bai uste dut orduan hiltzea errazagoa zela gaur egunean baino. Inguruan izan ditugun asko, lagunak, eskolakideak, familiakoak... heroina eta hiesa zela, sasia eta borroka armatua, kotxez hilda, joan dira. Ez dut uste bizitza gutxiago estimatzen zenik, baina dena zen basatiagoa; hala ikusten dut orain. Eta horrek prezio bat izan du. Horrek mundu bat sortu du, egun diferentea dena, eta fikziorako klabe asko dituena. Horretaz hitz egiteko gogoa nuen.

Zama edo pisu izan duzu hori?

Tira, pribilegiatu bat ere sentitzen naiz, kontatu dezakedalako. Uste dut, poeta kantariak zioen bezala, nire zoriontasun hilei ahotsa emateko momentua ere bazela. Azken batean, bizirik dauden hildakoen ahotsa dago liburuan; ez ipuin denetan, baina azpitik doan ibai bat da. Hor arriskua izan daiteke gaztarora itzuli eta idealizatzea, baina justu kontrakoa da: bere gordinean hartu, eta giza harremanen kondizio hori azaltzea.

«Zein hobe gure hildakoak baino zer garen azaltzeko», dio Pirisek lehen ipuinean.

Bai. Askotan, gertatzen zaiguna ere hildakoen bidez azaltzen dugu. Hor dago literaturaren magietako bat; asko ikusten da hor. Nostalgiarik gabe, tristurarik gabe, baina uste dut zor niola neure buruari neure iragan gertuaren errepaso bat.

«Atzoa» bezala definitu duzun iragan bat.

Bai, atzoa, ze ez dut uste denik iragana, ez da memoria; ez da gerra ondorena, ez doa hain urruti. Oraindik bizirik dagoen iragan bat da. Horregatik zait baliagarria.

Urola eskualdean eraiki dituzu fikzioak. Zer garrantzia eman diozu geografia horri lanean?

Unibertsalak izan nahi duten ipuinak hor kokatzeko baliatu dut, oso ondo kontrolatzen dudan inguru batean jartzeko. Baina ez alderantziz; ez dut egin nahi izan Urola bailararen argazki bat. Fikzioak hor kokatu ditut, ziur asko material hori ere hortik datorrelako, baina istorioak dira nagusi, ez ingurua. Halere, egia da inguru hori behar izan dudala, badakidalako inguru horretan pertsonaia horiek nola funtzionatuko duten. Baina inguru askotan da berdin; Urola asko dago.

Babes funtzioa ere betetzen du inguruak pertsonaientzat; erro bat izatea.

Bai, titulua ironia horretatik abiatzen da. Keinu egiten dio gurean hainbeste entzuten den «Hemen baino hobeto, non!» horri. Hori ez da Urolan bakarrik gertatzen. Badago autosatisfakzioaren kultura bat. Baina zer dago horren atzean? Neurri handi batean, beldurra. Hau kontrolatzen dut, eta hemen nago ni ondo.

Autodefentsa bide bat da?

Bai, eta galdera eta kezka askori atea ixteko forma bat ere bai. Pentsaera horrekin ezpal kritiko bat eduki nahi du liburuak. Komunitate bateko partaide izateak hori dakar: erosotasuna eta babesa, eta ederra da hori. Baina, era berean, berak ematen dizu abisua: distantzia pixka bat, ze bestela honek irentsi egingo zaitu. Badago psikosi hori pixka bat. Goxotasuna, baina arroztasuna.

Afektibitatea azaltzen da, eta, harekin, maskulinitatea. Bazenuen hori lantzeko harra, akaso?

Bai, banuen. Interesatzen zitzaidan gizonen artekoa zertan den agertzea, guk nola ezagutu dugun. Gizonak, mutilak, inguru horretan hala portatzea, elkarrizketa horiek edukitzea, motzak izatea harremanetarako, konbentzio sozial afektibo batzuetan gutxieneko maila bat ez ematea, eta, aldi berean, harrokeria bat erakustea. Uste dut ez dela hainbeste landu, askotan karikatura hutsean gelditzen gara, eta mesede egingo liguke hor disekzio bat egiteak.

Istorioen iturria, kasu askotan, ahozko kontakizuna izan da, eta hori gure etxean emakumeen bidez transmititu da. Horrekin ere banuen zor bat.

Isiltasunak gordetzen duena ipuinean kontatzen den exekuzioa zure amonak ikusi ei zuen.

Bai, adibidez. Gure amamak 5 urte zituela eraman zuten ikustera Gipuzkoan garrotez hil zuten azkena. Joxe Tejeria zuen izena, Aiakoa; aita hil zuelako hil zuten. Guk ikasi genuen tokian izan zen, Azpeitiko institutuan. Hor jarri zuten urkamendia, eta kartzela zena orain Azpeitiko anbulatorioa da. Gaur eskandalizatu egiten gara Estatu Islamikoarekin, exekuzio publikoekin... Hori, gure gizartean, atzo da. Eta nik kontatu egin nahi dut atzo hori. Gure amama ez zen mututu, hori fikzioa da; hilketa baten testigu izan denak barruan nola eraman dezakeen hildako hori, fikzioa hortik dator. Heltzen da une bat eta lotzen da beste exekuzio batekin: «Mariaren semea hil dute». Hori Otaegi da. Belaunaldi bakoitzak bere hildakoak ditu, azkenean.

Lehen bestela ziren gauzak-en ere, antzera, mutil laguna hiltzen ikusitako lekuan, Kebab denda bat ageri da orain. «Giza flysch» baten ideia hori oso bizirik izan duzu idazterakoan?

Bai, murgil egitea giza flysch horretan. Alde horretatik, bada oso anti-posmo liburua. Aurreko askoren mozkina gara; hondarra. Magikotasunean erori gabe, bizitzarekin lotutako sugestio hori bilatu dut. Hori adinarekin gero eta gehiago gertatzen da; pilatuz zoaz. Kaletik zoaz, eta esaten duzu: «Umetan aitaren lagun baten dendara etortzen ginen hona, usainarekin ere akordatzen naiz, eta gaur sakelako telefonoen denda bat dago, ez didana ezer esaten».

Aldarritzat ere uler liteke dena hain likidoa eta erro gabea dela esaten den garai hauetan?

Bada aldarri bat, bai: giza flysch horrena. Neurri batean, ideologikoa: munduan zerbait gertatzen bada, ez da zerutik hala etorri delako; produktu sozialak gara, ekonomikoak, kulturalak eta politikoak.

Modeloa ipuinean, memoria historikoari ere egin diozu tokia.

Hor aipatzen den monumentu horretan jolasean aritzen ginen gu umetan. Hura egin zuena ez zen frankista; hor badago traizioaren azpigaia. Begira, Parisko Garaipen Arkuaren azpian badago su bat, omenaldi bat Frantziaren alde gerran hildako soldaduei; egiten zena zen frontetik hartu identifikatu gabeko soldadu bat, eta hor sartu. Eta badago nobelatxo bat, frantses batena, imajinatzen duena hor azpian nor dagoen. Alpe inguruetan hasten da, XIX. mendean. Herriko alkatearen alaba hilda eta bortxatua agertzen da; harrapatzen dute tipoa, eta gizajo bat da; kartzelara eramaten dute, eta gero soldadu sartu. Eta hori da frontean hil eta gero Garaipen Arkuaren azpian sartzen dutena. Orduan, Frantzia denak gurtzen duen hori nekrofilo bat da. Baina herriarentzat modelo moduan jarri nahi dutena hiltzailea da; ez bakarrik frontean, berdin etxean. Horren transposizioa egiten badugu, gure gizarteko idolo asko nolakoak dira benetan?

Azpigai eta galdera horiek denak iradokita ageri dira. Kondentsazioa izan da erronka?

Ez dut erronka moduan hartu; uste dut horrela ateratzen zaidala. Ezingo nuke hau esplizituagoa egin. Literatura hori ere ez zait interesatzen; liburuak irakurlea behartzen du lan bat egitera, baina uste dut ulertzeko nahikoa esaten dudala. Irakurleak zer pentsatu behar duen, hori ez dut esan nahi. Literaturak sedukzio bat izan beharko luke; dena azaldu beharrean, hor utzi. Arriskuak hartzen dira, baina nik ez dut maite bestea.

Aurkezpenean, Anarik esan zuen inoiz baino gozoagoa dela idazkera oraingoan. Kontatu nahi izan duzunarekin bat, agian?

Ez dakit. Agian, goxotasunaren puntu horretara heldu naiz. Nire idazkeraz gauza asko esaten dira, eta denak direkzio berean doaz. Elipsiek, sintaxiak, hitzen hautaketak... badakit askotan urrundu egiten nautela literatur idazkera estandar batetik. Baina urte hauetan guztietan neure estilo bat lantzen ahalegindu naiz, nik sinesten dudan idazkera bat. Beti egiten dut ariketa bat: ipuin bat bukatzen dudanean, ahots gora irakurri, bakarrik nagoela, eta erritmoa hartzea. Halako batean krak egiten badu, gelditu. Zer pasatu da? A, esaldi hau sobran dago. Segi. Ipuin bakoitzarekin behin baino gehiagotan egin dudan ariketa bat da. Kontatu nahi dudanarekin koherentea izan behar du erritmoak berak; nire belarrian dagoenarekin, nire esperientziarekin. Oso propioa izan behar du, baina sinesgarria, erreala ere bai. Apustu estilistiko bat ere bada. Azkenean, literaturan kontatzen dena oso inportantea da, baina nola kontatzen den oso-oso inportantea da.

Lagunartea da aipatzeko beste gai bat. Lehen lerroan dago hasieran, eta berdin bukaeran.

Bai, lehen eta azken ipuinek badute lotura bat: bi mutilen arteko harremana dago bietan. Horrek bil lezake liburuko giroa. Ez dut esango dena barkagarria denik, baina adiskidetasunak baditu lege batzuk askotan ingurukoek ere ulertzen ez dituztenak. «Nola izan zaitezke haren laguna?». Ni izan naiteke nire lagunarekin munduko tipo kritikoena, esango dizkiot zuk esango ez dizkiozunak, eta, agian, ez da izango lagun minena, baina badaude hari batzuk gizartearentzat ikusezinak baina harremanetan mantentzen direnak. Badu horretatik ere.

Hari horiek izan daitezke atzoko guztiak eramateko helduleku sendoenetakoak ere?

Azken batean, hori da: bizitza afektibitatea da. Garai batzuetan, desagertu daiteke, baina hari batzuk geratzen dira, eta susmoa dut adinarekin hari horiek berriro sendotu egiten direla. Bakoitza bi muturretan bizi izanda ere, adinarekin agertzen dela berriz elkarren behar hori; behar afektiboa.

Ipuinetan jasotako atmosferatik, gaur zer geratzen da?

Kontua da nire oraina hori dela, ez iragana. Badaude orain batzuk etorkizunera proiektatzen direnak. Esaten duzu: «Hau hemendik hogei urtera...». Hau alderantziz da: noraino iritsiko den ez dakit, baina honaino iristen da.

Nostalgiarik ez. Baina hartzen duzu faltan orduko ezer?

Faltan ez, baina neurri batean agian horregatik idatzi dut, garai horretan ere segitzeko.

Eta igarri duzu aurreko lanek baino erantzun beroago bat?

Bai, askoz beroagoa. Ez dakit zergatia, ipuinak, gaiak, giroak... Sentsazioa dut jende askok ikusi duela bere bizitzaren zati bat ipuinetan, eta horrek poz handia eman dit.

Idazletza bizitzeko duzun moduan, aldatu da ezer?

Ez dakit. Ogibidea ziurtatuta daukat beste toki batetik, irakasle lanetik, eta horri esker libreago sentitzen naiz bai literaturan eta bai artikulugintzan. Miresten ditut idaztetik bizitzeko pausoa eman dutenak: oso gutxi dira, eta egoera prekarioan bizi dira. Baina hau dena noiz hasten da aldatzen?

Zer da hau dena?

Idazletza eta irudiarena. Gu idazten hasi ginenean, literatura komertziala gauza peioratiboa zen: esan nahi zuen kalitate eskasekoa eta kontsumo handikoa. Idazlea bazinen, idatzi behar zenituen gauza ez-komertzialak eta gutxi saltzen zirenak. Bazegoen literaturaren kontzeptu erromantikoago bat agian: benetan sinesten duzuna idatzi, nahiz eta bi lagun izan aurrean. Gero ez dakit zer gertatu zaigun bidean, baina kontrara jarri gara: salduenak, onenak... Nola onena? Sormena eta superlatiboa ez doaz batera, baina kulturaren irizpide asko hortik doaz azkenaldian. Gu proba-hutsegitera ohitu ginen; liburu denda batean sartu, eta arriskatu. Bat ez zitzaizun batere gustatzen, eta hurrengoa deskubrimentu bat zen. Gaur denok erori gara «hau eta hau irakurri behar dira, hauek dira onak» horretan. Eta sormenaren kultura ez da hori.]]>
<![CDATA[Rebordinos: «Ez kantitatez, baina kalitatez hazi nahi dugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/023/001/2019-02-06/rebordinos_ez_kantitatez_baina_kalitatez_hazi_nahi_dugu.htm Wed, 06 Feb 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1879/023/001/2019-02-06/rebordinos_ez_kantitatez_baina_kalitatez_hazi_nahi_dugu.htm
Datuak eskuetan, jaialdia «garai oso egonkorrean» dagoela baieztatu du Rebordinosek. Eta helburua ez dela kopuruak igotzen segitzea, horiei eustea eta bestelako alorrak zaintzea baizik. «Ezin gara urtetik urtera hazi, eten gabe; jaialdiarentzat ere kaltegarria izango litzateke. Tamaina polita du, eta oso finkatua dago. Kantitatez ez, baina kalitatez hazi nahi dugu».

Zinemaldiko arduradunentzat, kontuan hartzekoa da, gainera, zinema jaialdiek eta ikus-entzunezko industriak «testuinguru aldakorra» dutela egun, eta giro horretan jazo dela Donostiako jaialdiaren hazkundea. «Berehalakotasun digitala, etengabeko berrikuntza teknologikoa eta ikus-entzunezkoak ikusteko metodo berriak direla eta, zinema jaialdiak ezin dira geldirik egon: ezin dute etsi egun gutxi batzuetako zinema onaren erakusleiho hutsa izatearekin». Hala, Zinemaldia jada urte osoko jaialdi bat dela adierazi du zuzendariak, eta «apustu estrategiko» hori Tabakalera Kultura Garaikidearen Nazioarteko Zentroan «oinarritzen» duela; besteak beste, Ikusmira Berriak programarekin eta Elias Kerejeta Zine Eskolan duen parte hartzearekin.

Zirkuitua eta fluxua aztergai

Hobetu nahi dituzten alderdiak ere aipatu ditu Rebordinosek, memoria aurkezterakoan. Akreditatuentzako programazioa hobetu beharra azpimarratu du, azkenekoan ere eguneko emanaldi denetara ezin iritsita ibili zirelako haietako asko. Hartara, zirkuitua eta fluxuak aztertzen ari direla azaldu zuen. «Duela hamar urte balio zigun eskemak ez digu balio gaur».

Horrek «aho zapore gazi-gozoa» utzi bazien ere, oro har, iazkoa «urte ona eta orekatua» izan zen Rebordinosentzat; Sail Ofizial «indartsu» batekin, eta Perlak eta Zabaltegi sailetan «urteko onenari» leku eginda. «Orain ahotan ditugun pelikulen % 90 ikusi ahal izan zen. Garai onean gaude; hurrengo edizioei aurre egiteko indartsu eta lasai».]]>
<![CDATA[Orduan bezala, gaurko auziez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/036/001/2019-02-03/orduan_bezala_gaurko_auziez.htm Sun, 03 Feb 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1944/036/001/2019-02-03/orduan_bezala_gaurko_auziez.htm Baldin Bada-n, The Specials-en bertsio bat grabatu zuten, Doesn't Make It Alright kantuarena. Ez alferrik, 80ko hamarkadako musika eszenan, zeinetan punkean jarriak ziren foku gehientsuenak, aire berritzaile bat ekarri zuen The Specials-ek. 1977an sortu zen, Coventryn (Ingalaterra), eta ska oinarri hartuta, beste estilo batzuekin uztartu zuten; erritmoa bizitu, soinu gordinago bat bilatu, eta 2 Tone deituriko skaren susperraldian eragile zuzen bihurtu ziren. Gutxira, ordea, taldea zatitu egin zen, besteak beste Terry Hall abeslariak alde egin zuenean. 38 urte dira ordutik, eta lan berri batek elkartu ditu orain, Hall barne.

Encore da aurkeztu berri duten diskoa, Island Records zigilupean. Garai gailenetan nola, izaera aldarrikatzaileari eutsi diote itzulerako lanean; orduan egin bezala, Ingalaterran egun bizi den garaia bilduz musikan: Brexit-aren, pobreziaren, Black Lives Matter mugimenduaren, desberdintasun sozialen eta osasun mentalaren gainean dihardute, besteak beste, kantu berrietan.

Arrazismoaren aurkako ikur

Ska-punkaren bidea urratzen aitzindaria izan zen The Specials; Madness eta Bad Manners taldeekin batera, Erresuma Batuan ska berpizteko ardura hartu zuten talde nagusietako bat eta 2 Tone generoko ikur. Bost ziren hasieran: Jerry Dammers (teklak), Tim Strickland (ahotsa), Lynval Golding (gitarra eta ahotsa), Silverton Hutchinson (bateria) eta Horace Panter (baxua). Ahotsean, berehala hartu zuen Terry Hallek Striclanden lekua. Special AKA izena zuen orduan taldeak, eta, haiek zuzenean ikusi ostean, The Clash-eko Joe Strummerrek beraiekin biran joatera gonbidatu zituen; erakusleiho handia hasiberri zirenentzat. Rock Against Racism mugimendu kultural eta politikoa sortu zen aldi berean abiatu zen The Specials, eta hasieratik lotu ziren arrazismoaren aurkako borrokara.

1979an, 2 Tone zigilua sortu zuen Dammersek, eta harekin kaleratu zuten Gangsters singlea, taldearen debuta. Ordurako, ezagun egiten hasi ziren bi tonuko, zuri-beltzeko, jantziekin agertzeagatik. Izena The Specials-era aldatuta, Elvis Costellok ekoitzi zien izen bereko lehen diskoa; hor zetorren A Message to You, Rudy kantuaren bertsio ezaguna.

More specials kaleratu zuten 1980an, arrakasta komertzial handirik gabe, eta jarraian heldu zen Ghost Town, berehala zerrenda askotako lehen postuan jarri zen singlea. Baina ordurako ate joka zen zatiketa: Hallek, Staplesek eta Goldingek taldea utzi, eta Fun Boy Three sortu zuten. «Ez genuen besteekin hitz egiten. Ezin ginen aldagela berean ere egon. Komunikazioa erabat eten genuen; geroago baino ezin izan ginen ohartu zeinen ona zen Jerry [Dammers]. Baina garai hartan, bi planetetan bizi ginen», azaldu zuen Goldingek denbora igarota.

1984an, zazpiko berri bat zen The Stpecials In the Studio albuma kaleratu zutenean. Oihartzun handirik gabe, han jasotako Free Nelson Mandela kantua baino ez zen nabarmendu. Hari esker, Mandela aske uzteko aldarria hauspotu zuten, eta Hegoafrikan ere egin ziren ezagun euren doinuak, apartheidaren aurkako aktibisten artean. Dammersek taldea desegin zuen ondoren, eta, batik bat, aktibismo politikora lerratu zen bera.

Utzitako lekutik berrartzea

Taldekideak sakabanatu, eta bakoitzak bere aldetik jo zuen aurrerantzean. Aldiro elkartzen segitu zuten, halere. Bertsioz osatutako Conquering Ruler (2001) diskoa aparte, 1998koa zen orain arte kantu berriekin ondutako The Special-en azken lana: Guilty til proved innocent! Zale askorentzat, baina, Encore da, 38 urteren ondoren, The Specials-en «benetako lehen diskoa»; batik bat, Hall bueltan delako. Baita Golding ere. Baina ez Dammers. Vote For Me abestiak zabaltzen du album berria, eta Ghost Town kantuaren segidatzat jo dute jada zenbait kritikarik, «ska klasikoago baten zantzuekin». Ibilbideko une gorenean zeuden 80ko Ingalaterrari burla egiten zion, kantu hura plazaratu zutenean. Utzitako lekutik berrartu duten seinale.]]>
<![CDATA[Euskarazko ahotsak, mutualdira bidean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/022/001/2019-02-01/euskarazko_ahotsak_mutualdira_bidean.htm Fri, 01 Feb 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1938/022/001/2019-02-01/euskarazko_ahotsak_mutualdira_bidean.htm
Izan, nahiko sortu berria da Bikoiztaile Euskaldunen Elkartea. Urrian jarri zuten martxan, mahai gainean jarri zieten azken murrizketaren aurrean antolatu eta euren interesak taldean defendatzen hasteko. «Irailean, enpresa etorri zitzaigun, eta esan zigun: bihartik aurrera % 12 gutxiago kobratuko duzue. Halaxe, besterik gabe». Bikoizle zenbaitek ez zuten onartu, eta hala egin zutenak «baztertu» egin dituztela salatu du Alkizak, ordura arte bikoiztutako pertsonaiak ere kendu egin dizkietela. «Beste jende bat bilatzen ari dira, baina guk geure bidea egin behar dugu», dio. Elkartean bilduta daude orain planto egitea erabaki duten bikoizleak; denera, 30-35 bat, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan euskaraz zein gaztelaniaz lan egiten duten bikoizle guztien erdiak, gutxi asko. «Kanpoko jendearekin egiten dugu lan askotan, eta ikusten dugu nola zaintzen den ofizioa beste toki batzuetan; hau, aldiz, basoa da, edozerk balio du». Elkartea sortzearen lehen asmoa «erkidego mailako hitzarmen bat borrokatzea» dela azpimarratu du, hala, Alkizak.

Milatik ehunera

Euskarazko bikoizketaren «gainbehera» 1990eko hamarkadaren azkenetan hasi zela dio Alkizak. «Bingen Zupiria egungo Kultura sailburu eta orduan EITBko zuzendaria zenak eta haren taldeak bikoizketaren aldeko apustua ez egitea erabaki zuten. Hor hasi zitzaigun lan bolumena mozten; garai onenetan urtean mila orduren bueltan bikoiztetik, gaur ehun bat ordu bikoizteraino». Azpiegitura ere murriztu da: 2012tik, euskarazko bikoizketaz arduratzen den enpresa bakarra dago: Mixer, zeinaren merkatua EITBra mugatzen den. «Telebistaren aginduei jarraituta murriztu digu enpresak ordainsaria; % 37 inguru, 2012tik hona».

EITBrekin soluziobiderik lortzeko esperantzarik ez dutela eta, Jaurlaritzarengana zuzendu ditu eskakizunak elkarteak; egin dituzte bilerak, baina akordiorik ez dute lortu gaur artean. Jaurlaritzaren ustetan, EITB da auzian zeresana duena. «Baldintzak hobetzea ez dagokio Jaurlaritzari; bikoizleen eta haien zerbitzuak kontratatzen dituzten enpresen arteko lan gatazka bat da». Hala adierazi du Kultura eta Hizkuntza Politika Sailak, eta nabarmendu Zinema Euskaraz programarekin hartutako konpromisoa betetzen ari dela Jaurlaritza.

Zineuskadik kudeatuta, urtean haurrentzako hamabi film bikoizten dira programa horri esker. Baina, Alkizak zehaztu duenez, euren urteko lanaren zati oso txikia da hori; urtean 10-15 ordu baino ez. «Oso dotore geratzen da prentsan esatea Lego edo Asterix euskaraz ikusi daitezkeela, baina ez da mantendu nahi profesional talde bat hori behar bezala egin ahal izango duena». Are, bikoizlearen esanetan, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan jada ez dago film bateko aktore talde osoa egin ahal izateko behar adinako bikoizle profesionalik. «Lego 2 eta halako film luzeetan, gutxienez 70 pertsonaia daude; gauden guztiok parte hartuta ere, ahotsak errepikatu egin behar dira. Hori bi aldiz egin daiteke, erraz eman dakioke beste kolore bat bigarren pertsonaia bati; baina hamar aldiz ez».

Hain justu, gaur estreinatuko da Dragoi Bola filma Gipuzkoa, Bizkai eta Nafarroako aretoetan, Zinema Euskaraz programaren barruan. Hurrengoa izango da Lego 2, baina, aurrera begira, egitasmoa kolokan egon daitekeela dio Alkizak; Bieuseko kideek behintzat ez baitute oraingoz programarako bikoizten jarraituko. «Zineuskadiko zuzendariari esan genion: '40 pertsonaiako pelikula bat hamar lagunen artean egin badezakezue, orduan jarraituko du'. Esan zigun banatzaile handiek ez ziotela utziko halakorik egiten». Bada, programak iraun badu bikoizleen «borondateagatik» iraun duela uste du Alkizak.

Beste kezka bat ere badu programari lotuta: EITBk ez dituela erosten Zinema Euskaraz programan bikoiztutako pelikulen egile eskubideak, ondoren telebistan erakutsi ahal izateko. «Egindako lan hori galdu egiten da».

«Petrolioa bezain beltza»

Euskarazko bikoizketaren etorkizun hurbila «petrolioa bezain beltza» ikusten du orain Alkizak, sektorearentzat eskatzen duten «profesionaltasunetik» gero eta urrunago. Gaurkoz, EITBrekin etsia hartuta dago Alkiza: «Hor arazoa oraindik eta latzagoa da; gure lanak ez du deus balio». ETB3n ematen den Home telesaila ipini du adibidetzat: «Musika klip asko daude. Jatorrizkoan Rihannak abesten ditu, eta gure lankideei bost euro ordaindu nahi zieten abestiko. Lankideek planto egin zuten, eta kanpoan bilatu behar izan zituzten bikoizleak. Haiek ere uko egin ziotenean, azkenean, 55 urteko gizon bat jarri zuten jatorrizkoan Rihannak abesten dituen kantuak abesten, neska pertsonaia baten ahotik. Berdin du denak».

Gutxiengo batzuk bermatzea, hori eskatzen diote Jaurlaritzari. «Haren konpromisoak ez du ematen ofizioa bizirik mantentzeko; horregatik egin dugu planto», esan du Alkizak. Eskumena harena delakoan dira, baita euren jardunak hizkuntza politikaren arloan duen eraginagatik ere. «Ez da linguista izan behar pentsatzeko bikoizketak zenbat lagundu diezaiokeen hizkuntza bati».

Alkizaren arabera, ordea, Zupiriak aspaldi esan zien «euskarazko bikoizketa desagertzera zihoala», eta etorkizuna azpidatziena zela. Ez du ikusten egoera norantza horretan doanik; inguruko estatuetan inoiz baino gehiago bikoizten dela dio, eta berak gaur egun lan osoaren %5 egiten duela gehienez euskaraz. «ETB2n egunero bikoizten dira gaztelaniara filmak. Ez dago azpidatzirik, eta ez dago kexarik. Eta, bitartean, gu Dragoi Bola-rekin gabiltza bueltaka, duela 30 urteko eduki batekin. Esatea ere gogorra da».]]>
<![CDATA[Genero menostuaren ataria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/031/001/2019-01-26/genero_menostuaren_ataria.htm Sat, 26 Jan 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/031/001/2019-01-26/genero_menostuaren_ataria.htm Ipuina.eus atariak, webean bertan. Koldo Izagirre idazlearen berbak dira; haren ekimenez eta Susa argitaletxearen bultzadaz jarri dute martxan ataria, eta ipuinak genero gisa euskal literaturan izandako garapena eta hartu dituen formak ezagutzeko bide eman nahi du. Ez da antologia bat, argi utzi du Izagirrek; are gutxiago, ale gustukoenen edo onenen sailkapen bat. Xedea ez da hori. Lanok ezagutaraztea, eskura jartzea da asmoa; eta horrekin bat, bidenabar, nolabait galduta gelditutako ipuinak berreskuratzea.

Atzo zabaldu zen leiho digitala, eta Donostiako Kaxilda liburu dendan egin zuten haren aurkezpena Izagirrek eta Susako kideek. Argitaletxearen partetik, Mikel Elorzak eman zituen azalpenak: lehen kolpean 21 ipuin igo dituztela, baina asmoa ezarian-ezarian ataria elikatuz joatea dela, hilean bizpahiru gehituz. Egitasmo gisa, «denbora dezente» duen proiektua da, Elorzaren arabera; denbora dezente, Izagirre ipuinak biltzen hasi eta argitaletxeari webgunearen proposamena egin zionetik. Susak 2002an abiatutako Armiarma proiektuaren barruan kokatu dute ataria. Elorza: «Armiarmako hainbat lanetan uste dugu badagoela gure literaturaren irakurketa baterako aukera, edukiak, ikuspuntuak planteatzekoa; hau ildo horretan kokatu beharko genuke».

Webgune «soila» da, argitaletxeko kidearen hitzetan. Hiru atal ditu, ez gehiago: Autoreak, Ipuinak eta Kronologia. Atariaren ardatza ipuina izanik, hori izango da atalik mamitsuena. Eta hor bildutako aleen jatorriarekin, testuingurua ezagutzeko hari bat eskainiko du Kronologia atalak.

Ahozkotik modernitatera

Literaturaren historiari buruzko lanak gustuz eta interesez irakurri arren, interesatu, testua interesatzen zaiola azaldu zuen Izagirrek. «Testutik ateratzen dut plazera, nazka, miresmena, inbidia... horrek eraman nau honetara». Halaber, egungo literatur merkatuan «nobelaren diktadura» ikusita, atari berriak ipuina genero gisa aldarrikatzeko gogotik ere baduela erantsi zuen.

Generoaz aritu zen, hain zuzen; nola ipuinaren jatorria ahozkotasunean datzan, nola Arantzazu eta Argia egutegietan jasotzen ziren hasieran. «Bertsoa, kantua eta ipuina izan dira ahozko literaturaren gure haria. Hor beti fondo interesgarria dago, berreskuratzeko, aldatzeko, gaurko premietara egokitzeko».

Webeko aurkezpen testuan azaldu legez, generorik antzinakoena bai, baina modernoena ere bada ipuina Izagirrerentzat, zeina XIX. mendean abiatu zen. Bi adibide ekarri zituen; horietako bat Frantziska Inazia Arrueri lotua. XIX. mendean, Euskal Lore Jokoetara aurkeztu zen Arrue, erromatarren eta euskaldunen arteko legenda batekin, bere erara kontatuta. «Euskaldunen bikaintasuna» nabarmendu zuen idatzian, eta epaimahaikideetako batek esan ei zion «erromatarren historiari fidelago» izan balitz, lehen saria irabazi izango lukeela. Izagirre: «Gure lehen ipuinlari modernoa da, dudarik gabe; saririk gabe gelditu zen bere kasa moldatzeagatik. Hori modernitatea ez bada, ez dago modernitaterik».

Jada sarean jarritako ipuinen artean bada Arrueren bat. Izan daiteke topatzen hain erraz ez diren lanetako bat, eta horiei egin zien, hain zuzen, azpimarra Izagirrek: «Aurkitzeko edo iristeko zailak diren testuak publikatzea da interesgarriena proiektu honetan». Edonola, denboran gertuago daudenak ere bilduko dituzte.

Arkeologoaren lana, irekira

Ipuin liburuak, bilduma formarekin, argitaletxeekin agertu zirela ekarri zuen gogora Izagirrek; aurretik, aldizkarietan, prentsan... sakabanatuta kaleratzen zirela ipuinak, baita sariketen bidez ere. Forma aldetik ere izan du garapenik generoak, eta garai batean, besteak beste, kronika gisa idatzitako hainbat testu ipuintzat har daitezkeela defendatu zuen; Agustin Anabitarteren Hiru eskiazaleen erokeria, kasurako.

Badira, halaber, prosa idazle gisa historiara hainbeste igaro ez diren egileak, eta horiek aldarrikatzeaz ere aritu zen Izagirre; Oxobi eta Lizardi adibidetzat hartuta. Horien guztien bila, «arkeologo lanetan» aritu da hura. Orain, transkribatu, eta egokitzapenak eginda joango dira modu irekian partekatuz. «Genero menostua zen orduan ere. Baina gauza polit asko dago, asko».]]>
<![CDATA['Ipuina.eus' atari digitala aurkeztu dute]]> https://www.berria.eus/albisteak/162035/039ipuinaeus039_atari_digitala_aurkeztu_dute.htm Fri, 25 Jan 2019 20:03:24 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/162035/039ipuinaeus039_atari_digitala_aurkeztu_dute.htm Ipuina.eus, baina ezarian-ezarian elikatzen joatea da asmoa; bizpahiru ale gehituz hilero. Hiru atal nagusi ditu: ipuinak, autoreak eta kronologia. Baina ipuinak biltzea eta nolabait testuinguru batean kokatzea du xede, eta, beraz, hori izango da webgunearen parte zentrala: ipuinena. Gaur goizean aurkeztu dute ataria, Donostiako Kaxilda liburutegian, eta Izagirrek argitu du proiektuaren helburua ez dela antologia bat osatzea, ezta sailkapen bat egitea ere. Badu, ordea, erdi-ezkutuan gelditu diren zenbait testu jaso eta eskura jartzeko intentzioa. XIX. eta XX. mendeko ipuinak dira sarean bildu dituztenak: lehen kolpean igotakoetatik, Bizenta Mogelen Otsoa ta bildotsa da zaharrena, 1804koa; eta Inazio Mujika Iraolaren Itoak ur azalera bezala ipuina berriena, 1993koa. Egun "nobelaren diktadura" nagusi dela aipatu du Izagirrek, eta, ildo horretan, genero bezala ipuina aldarrikatzeko nahi bat ere baduela proiektuak. Hala azaldu du idazleak webgunerako ondutako testuan: "Narrazio laburra gure literaturaren zati garrantzitsua da, baina ez mereziko lukeen bezain hedatua irakurleen artean. Ihes egiten die definizio akademikoei, hibrido bat dugu, batetik bestera dabil sartu-irten fabulan, kronikan, artikuluan, gutunean edo oroitzapenean. Ipuina.eus honetan edertasun horren izpi batzuk eskaini nahi ditugu, apurka bada ere ikuspegi orokor eta osatu samar bat hartu ahal izan dezagun gure genero bihurri honetaz".]]> <![CDATA[«Buru eta gorputz jabetza da bizitza on baterako funtsa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/022/001/2019-01-24/buru_eta_gorputz_jabetza_da_bizitza_on_baterako_funtsa.htm Thu, 24 Jan 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1905/022/001/2019-01-24/buru_eta_gorputz_jabetza_da_bizitza_on_baterako_funtsa.htm Goseak janak liburua du (Susa, 2018) literatur orrietako estreinaldia. Kazetaritzan aritua da aurretik; Euskaldunon Egunkaria-n lehenengo, BERRIAn gero. Ezagutzen zuen plaza publikoa, bere alde on, bere alde makur; bestela ari da bizitzen orain.

Oso ezberdina izan da poemak besapean agertzea plazara?

Aldaketa handi bat izan da, bai. Egun hauetako batean, esaterako, lagun batek mezu bat bidali dit esanez liburua irakurri duela, eta hainbatetan izan duela nire intimitatea urratzen ari zen sentsazioa. Poesia, ia beti, subjektibitate handi batetik egiten da, eta, subjektibitate indartsu horretatik ari zarenez, beti da intimoa. Baina berdin gertatzen da [Gabriel] Arestiren poesian ere.

Zer jotzen den intimotzat, ordea.

Hori da. Zer den intimoa eta zer publikoa. Nik lantzen ditudan gaiak, gorputza, harremanak, afektuak, sexualitatea... intimitatearen parte dira, baina erabat publikoak eta politikoak. Esperientzia konpartituak dira. Ez da kasualitatea bizipen askotan denok sentsazio berdinak izatea. Horrek zerbait kolektibora eramaten zaitu. Alegia, hor badago norbera gainditzen duen zerbait. Banuen susmoa, hala ere, testuak baino gehiago ni irakurriko nindutela momentu batzuetan.

Morboz edo?

Ez dakit morboa den. Zaurgarritasun sentsazio bat eragiten dit niri. Elkarrizketetan-eta, azalpen bat eman behar izan diet poemei, eta konturatu naiz plano arrazional batetik emozionalago edo irrazionalago batera jauzi egin nahi izan dudala liburuarekin. Era berean, ohartu naiz poemak oso arrazionalak direla oro har. Gertatzen da banaketa garbiak egiten ditugula, zer den pentsamendua, zer sentimendua, eta uste baino askoz gehiago nahasten dira. Arrazoia non hasten da emoziotik bereizten? Hori izan daiteke galderetako bat.

Liburuari oinarri diskurtsibo bat bilatzeko ariketa horretan, zer uste duzu saiatu zarela biltzen denbora luzez idatzitako poemotan?

Sakonean, bizi gogoaren eta bizi desgogoaren arteko borroka edo tentsioa dagoela uste dut. Horrek esparru asko harrapatzen ditu, baina, muin-muinean, borroka hori da: zergatik jaiki ohetik goizero, zergatik ez gelditu bertan. Hortik abiatuta, bakoitza korapilo hori, askaezina dena, askatzen saiatzen da, ahal duen moduan, eta ez beti modu berean. Uste dut liburuko atalak ere korapilo hori askatzeko modu diferenteez ari direla.

Irakur liteke «ahalduntze baten kronika poetiko baten» gisan?

Bai, badago ahalduntze bat, baina esango nuke lasaitzetik dagoela; aipatu berri dudan korapiloarekin adiskidetzetik. Horretarako, eskuzabaltasun ariketa bat egin behar da, eta, House of Cards telesailaren esaldi gorenetako batek dioenez, eskuzabaltasuna boterea da. Eskuzabaltasuna oso besteei emana ikusten dugu, baina, ziur aski, eskuzabaltasuna, besteengana heldu ahal izateko, norbere buruarekin izatetik hasi behar da. Irtenbideak hortik ikusteak berekin dakar ahalduntzea.

Inozentziaren galera da liburuko gaietako bat. Heldutasunerako igarobidearekin lotu ohi da, baina badirudi zuretzat ez luketela kontra-pausoan joan behar.

Uste dut heldutasunera iristeko haurtzaroa pasatu behar dela, ezinbestean, eta nire zalantza da ez ote garen adoleszente jaiotzen gaur; hau da, haurtzaroa janda. Etxean ere ikusten dugu alabarekin; 10 urte ez dauzka, eta zer gauza eskatzen dituen ja. Badago haurtzaroaren aldarrikapen bat, ikuspegi jakin batetik: niretzat potentzia handiko garai bat izan zen. Edozertarako gai zara, inozentziaren jabe zarelako.

Aurreiritziek begirada mugatu eta bideratu gabe, oraindik.

Bai. Aurreiritziek ezina dakarte, eta horien eraikuntza, pertsonala zein kolektiboa, gero eta lehenago eta indartsuago hasten dugu. Ikasleei esaten diet: garbi daukat une honetan Euskal Herrian gehien saltzen den prentsan orrialde politikoenak ez daudela politikaren atalpean; lapurretak, labankadak, erasoak... Eta, gero, Securitas Direct eta Ikearen errepublika independentea. Etengabeko hesitze bat dago, beldurretik, bestea modu jakin batean begiratzetik... Uste dut ez dagoela horren aurrean utopiarik marrazterik, haurtzaro imajinariotik ez bada.

Bezpera eta gosea dira liburuan gailentzen diren kontzeptu bi: aseezina den esperientzia gose bat, denera heldu nahi eta ezin bat. Hor oso eroria sumatzen duzu ingurua, zure belaunaldia?

Ingurua eta neure burua! Lehen aipatzen nuen bizi grina hor dugu, baina gure eguneroko praktikek gero eta gehiago higatzen gaituzte; ezin iraunkor batera garamatzate, eta, orduan, bizi grina gero eta indartsuagoak bilatu behar ditugu. Gainera, pilula txikitan, ze kontsumitzeko denborarik ere apenas daukagun. Estimuluak gero eta lehenago iraungitzen zaizkigu, eta, etengabe, estimulu gehiagorako deia jasotzen dugu. Gurpil zoro bat da.

Beste garai batzuetan ez zen hainbesterako?

Ez dakit, ez dut amona tipuletarena egin nahi. Gu umeak ginenean, egia da, bizitza pausatuagoa zen. Lezioa poeman aipatzen dut siesta bat [liburua hartu du mahai gainetik, poema bilatu, eta bi ahapaldi irakurri ditu]: «Bazkalordu eternalean mortu bihurtzen zen etxe hura,/ mortu kalea, auzoa, hiria:/ fabrikaren amaigabeko burrunba sorra,/ garitzetako mitxoleten dardara,/ besterik ez./ Eta, orduan,/ gorputz nintzen/ egurrezko kontrabentanek/ itzalitako ohantzean». Uda, sekulako beroa, Iruñea... helduek siesta egiten zuten, eta gu han, egonean; denboraren gelditze bat zen, faltan hartzen dudan asperdura bat.

Garaiaren sintoma ez ote den...

Izugarrizko antsietatea dugu iritsi beharrarekin. Uste dut aldaketa dela esperientziak izatea eta estimuluak bilatzea nor izatearekin lotzera iritsi garela. Eta horrek ez du bakarrik gozamena baldintzatzen; zerbait egiten dugu, nor izateko. Eta esperientzia horiek huts egitean, gu apurtzen gaituzte.

Hala bihurtzen da gosea gaitz?

Jasangaitz egiten zaigun unean. Gosea bizi bulkada inportanteenetako bat da; fisiologikoki eta metaforikoki. Oro har, goseak ezinegona sortzen duenean bihurtzen da jasangaitz, nik uste.

Emakume moduan irakurria dela jabetzen den gorputz bat agertzen da poemetan. Noiz pizten da kontzientzia hori?

Justu, ume izateari uztean. Lezioa poeman agertzen da, batez ere.

Hori da, hain zuzen, lezioa?

Bai. Ume izateari uztean, gorputzaren kontzientzia aldatu egiten da; ez naiz fisiologiaz ari, besteen begiradak determinatzen duenaz baizik. Nolabait pertsona izateari utzi eta emakume izatea murrizpen baten moduan bizi izan nuen.

Eta, liburuan diozunez, zuk ahots izan nahi zenuen.

Ahots eta ekintza. Murrizte horren barruan zegoen ahotsa galtzea, edo, gutxienez, beste era batera modulatu beharra.

Kazetari lanean hasi zinenean igarri zenuen hori?

Lehenago. 13-14 urterekin jada gogoratzen dut gatazka baten moduan bizi nuela. Gerora, tentsio hori hor eduki arren, beti jo dut ahotsa edukitzera. Ez naiz isildu, baina sentitu izan dut zerbait desegokia egiten ari ote nintzen zera bat; sarri besteen eta, batez ere, inguruko gizonen onespenaren bila, eman diezadatela balio dudan txartela, nolabait.

Beste handikap bat nire feminitatea izan da; beti izan naiz oso femeninoa. Ahotsa eduki nahi bai, baina nire gorpuzkera, atontzeko modua, keinuak... Urte askoan, kazetaritzako jardunean, hori nire kontrakoa izan da, batik bat kontuan hartzeko garaian nik esaten nuena, proposatu nezakeena.

Gatazka eremu izatetik, gorputzarekin berradiskidetzera egiten duzu, gero, liburuan.

Bai, konturatu naiz urte askoan gorputzarekin etsaituta bizi izan naizela. Baina adiskidetzera eta aldarrikatzera egin dut gero. Hala ere, gaur da eguna ariketa hori oso kontziente egin behar dudana.

Natura da poemetan pisua duen beste arlo bat. Kulturalki eraikitako hori guztia alboratu, eta atseden leku bat da zuretzat?

Niri sekulako lasaitasuna ematen dit pentsatzeak gu gure saltsa hauetan gabiltzanean —nahiak, ezinak...— milaka zomorro eurenean ibiliko direla hortik, edo berdin itsas azpiko txibia erraldoiak. Guk nahi dugun handitasun hori berez, izate hutsarekin hamar aldiz gainditzen dutenak, eta gutaz ezer ez dakitenak. Horrek dimentsionatzen gaituenean, gustatzen zait; gutaz gaindi eta gutaz aparte, egiten duguna eginda ere, badagoela beste zerbait.

Derrotatuak eta Atso poemak elkarren segidan datoz bukaera aldera. Badute gizonak interpelatzeko nahi bat?

Bai. Atso idatzi nuen lehenengo, eta hori da manifestu helburuz eta berariaz idatzita dagoen poema argiena, ahalduntze ariketa agerikoena. Aspalditik sentitu dudan zerbait da: atsoa aldarrikatu beharra. Matxismoaz hitz egiten dugunean, normalean, oso gertakari larriez hitz egiten dugu, asko astintzen gaituztenak. Baina esango nuke egungo matxismoaren adierazpide sotil baina gogorrenetako bat señora-ren edo atsoaren figura dela: emakume batek, neska batek, begirada maskulinoarentzat desiragarri izateari uzten dionean, eta gainera ugalkor izateari uzten dionean, zer gertatzen den izaki horrekin. Oso infantilizatuta dagoen norbait bihurtzen da berriz; ergel puntuarekin, hutsaltasun barregarri batean. Poema idatzi eta gero, behin eta berriro irakurri, eta esaten nuen: «betikoa egiten ari naiz»; neure buruari, geure buruari eskatzen uko egiteko honi, indartsua izateko, kontziente izateko...; ahalegina, pisua berriro emakumeen gain jartzen. Eta hor, noski, beste parte bat ere badago. Derrotatuak hortik etorri zen. Haserretik baino gehiago, interpelazio eta komunikazio gogo batetik. Maskulinitateari esateko: pentsa ezazue honetaz.

Kultur giroan, nola sentitzen duzu harremana aliatuak izan nahi duten gizonekin?

Uste dut tentsioa dagoela. Nik lasai hitz egin nahiko nuke, eta entzun, deserosotasun bat sumatzen dudalako. Baina iruditzen zait zintzo hitz egiteko zailtasunak daudela oraindik. Eraldaketa prozesu guztietan, bakoitzak bere burua zalantzan jarri beharko luke, eta horrek gure bizi praktiketan eragin. Auzi honetan, zer esanik ez, ze ardaztu egiten gaitu.

Goseak jandako gizarte hori eraldatzeko, bestelako bizi eredu bat ekartzeko, feminismoan aurkitu dituzu gakoak?

Baietz uste dut. Bizitza erdigunean jartzea, ondo bizitako bizitza baten ideia, bakoitzak bere erabakimenez eta burujabetzaz bizi ahal izatea, hori inportantea iruditzen zait. Bakoitzak bere buruarekiko erabaki garrantzitsuak hartzeko aukera eduki ahal izatea, hori da bizitza on baterako funtsa: buru eta gorputz jabetza. Eta feminismoaren ekarria ezinbestekoa da horretarako; gauza interesgarri asko ekarri ditu, baina interesgarrienetako bat da eraldaketa prozesu kolektibo batean pertsona bakoitzari ematen diola agentzia. Beste borroka batzuetan uste dut diluitu egiten dela erabaki ahalmen hori.

Goizean atalak ixten du liburua. Ageri da alaba, goizero berritzen den eguneroko hori, inguruko jendea... Nolabait, garapen pertsonalaz bat, «hemen eta hauekin naiz» onartzea?

Bai, hori da. Hor dator Atsedena poema, eta uste dut aldarria hori dela. [Liburua zabaldu, eta berriz irakurri du]: «Batzuetan,/ zuen irribarrea/ nire ezpainetan gatzatzen da,/ zuen birikek/ nireetan hartzen dute arnasa [...] Batzuetan,/ bizitza/ gorpuztu egiten zait». Alegia, besteak nigan dira; ni ere, baina, ni naiz. Era berean, batzuetan. Printzak horiek dira. Ezer betikotzerik ez dago, baina batzuetan gertatu egiten da.]]>
<![CDATA[Kontrakultura sortzeko kultura]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1978/010/001/2019-01-20/kontrakultura_sortzeko_kultura.htm Sun, 20 Jan 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1978/010/001/2019-01-20/kontrakultura_sortzeko_kultura.htm
Autogestioa eta eredu parte hartzailea. Bi zutoin horiek eusten diote gaztetxeetako kultura alternatibotzat jotzearen ideiari, Oier Guillan idazle eta antzerkigilearentzat. Zutoinen barruan, ardatz gehiago: publiko aktiboa bilatzea; kultura salerosketa soil bat barik, truke modura ulertzea; edonork parte hartu ahal izatea kulturaren kudeaketan, programazioan, komunikazioan. Horrek denak talka dakar erakunde publikoek historikoki bultzatu duten ereduarekin, Guillanen ustez, «goitik beherakoa» baita, «oso elitista, eta hartzailea kontsumitzaile huts izatera bultzatzen duena».

Eduki eta estetikei lotuta, halaber, uste du gaztetxeek leku egiten diotela «zentsura eta zuzentasun politiko ofizialetik at sortu eta erakutsi ahal izatearekin zerikusia duen proposamen bati», eta hori ezinbesteko ezaugarritzat dauka «edozein jendarteren oreka eta osasun politikoarentzat».

Giro horretan eraiki dira gaztetxeak kultur gune moduan. Baina bada gelditu eta uste hori kolokan jarri duenik ere. Azpeitiko gaztetxe barruan antolatu direnen kasua da. Kontrakultura taldea deitu diote bilguneari. «Izen bat jartzeagatik», dio Ibon Guerra bertako kideak. Hain justu, kontrakultura zer den eta gaztetxeek hari benetan aterpe egiten dioten eztabaidatzen baitihardute. Ez daude oso ziur hala denik. «80ko hamarkadan, gaztetxeen mugimendua hasi zenean, definizio hori eman zitzaion, sinpleki, ezarritako kulturarekin kritikoak zirelako. Gaur arte kontrakulturatzat hartu dena kontrako posizionamendu bat izan da, baina ez da kontra-hegemonia bat eraiki». Guerraren arabera, gaztetxeek ez dute izan horretarako botererik, ez dutelako «agente politiko baten egitura izan eta ez dutelako ildo politiko jakin bat inoiz markatu».

Hori hala, ekintza kulturalak antolatzeko soilik ez, analisi kulturala egiteko ere baliatzen dute haiek espazioa. Gaztetxe askotan nola, eurek ere hitzaldiak, zinema zikloak, zirkua, kontzertuak eta beste hamaika ekintza antolatzen dituzte, «produkzio artistikotik harago doazenak». Beste gaztetxe batzuen aldean, «praktikoki» ez du ikusten, halere, argi bereizketa. «Diferentzia da, izatekotan, gu saiatzen garela hor eduki politikoa sartzen. Uste dut Azpeitiko gaztetxea azken bi urteetan gai izan dela eragile politiko moduan zerbait esateko». Hor dago gakoa Guerrarentzat, «posizionamendu politiko argi bat» hartzean. «Argi dut, hala ere, artea oso espresio bide subjektiboa dela. Baina kultura, batzuetan, terreno zingiratsu batean erortzen da, non kritika oso lausoa den. Eta guretzat oso lotuta dago gure bizien perspektibatik hartzera; inguruko miseriak ikusita, une batean, arteak hori adierazi behar du alternatiboa izateko».

Etenik gabeko plaza

80ko urteetan gaztetxeen mugimendua gertutik ezagutu zutenetako bat da Okene Abrego. Andoaingo (Gipuzkoa) gaztetxearen okupazioan aritu zen bera, eta giro horretan sortu zuen BAP taldea, beste kide batzuekin batera. «Gure kasuan, musika arloan genuen beharra betetzeko sortu genuen batez ere, baina, gero, kultura landu genuen —niretzat, kontrakultura—; liburuak, bertsoak... bilgune kultural bat sortu genuen, instituzioetatik oso urrun». Ordutik hona, gaztetxe asko eraldatuz eta ereduak ugarituz joan direla iruditzen zaio, eta denak ikusten ditu garrantzitsu. «Gaurko aniztasuna ere beharrezkoa da, ze denetan dago ildo bat: kontrakultura —edo deitu beste kultura bat— lantzekoa; guri erantzuten digun kultura bat».

Zea Mays taldearen kasua beranduagokoa da, baina ez dago urruti. 1997an abiatu zen taldea, eta, Aiora Renteria abeslariaren esanetan, «gaztetxez gaztetxe hasi den talde bat» da haiena. «Horri esker gara garen bezalakoak», dio. Bilboko Rekalde auzoko Kukutza gaztetxearekin izan du bereziki lotura taldeak. Auzotik hasi eta Euskal Herriraino, Kukutzak «askorako» eman zuela uste du, kolektibo ugari bildu zirelako haren inguruan. «Sinestezina zen jendeak zenbat lan egiten zuen han! Kukutza nola handitzen zen ikustea sekulakoa izan zen; espazio fisikoa hobetuz, askotariko ekintzekin pentsamendua zabalduz».

Zirkuitu horretan abiatuta, hogei urteko ibilbidearen ostean, areto handiagoetara ere heldu da Zea Mays. Horietan jotzen gozatzen dutela dio Renteriak, baina ez dietela ematen gaztetxeen zirkuituari baino garrantzi handiagoa. Espazio autogestionatuetako kideen ilusioa eta berotasuna lehenetsi ditu berak. «Askotan, ez dute diru laguntzak jasotzen dituzten lekuen erosotasuna, baina borondatez egindako lanaren maitasuna dute».

Abregorentzat, «hautu kontziente bat» izan da gaztetxeetatik hurbil garatzea jarduna; BAPekin hasieran, Inoren Ero Ni-rekin gero. «Gero eta gehiago lantzen dugu espazioa, sentitzea zauden tokian lan bat egiten ari zarela; kobratu edo ez, benetan ari zarela lurpetik doan kultura hori babesten. Zaila dugu, baina gure musika gero eta askeagoa da, eta horrelako lekuetan sentitzen gara benetan aske». Onartu du, aitzitik, «borroka txiki batzuk» ere izan dituztela azken urteetan. «Urte asko egin ditugu doan eta kausa askoren alde jotzen, baina, gaur egun, baldintza batzuen aurrean, zalantza pizten da. Inoiz behartuta ere sentitu gara, mugimenduarekin bat egiten dugulako; muga non dagoen ikusi behar da». Zenbaitetan, baldintza «prekarioagoak» eskaini izan dizkiete toki pribatuetan, eta, kasu horietan, errespetu faltatzat hartu izan ditu. «Halako lekuetan jo ahal izateko, askotan, gutxieneko bat negoziatzen aritu behar dugu oraindik. Horrekin pixka bat nazkatuta gaude. Nik gero eta garbiago ikusten dut zeintzuk diren salduak dauden lekuak; babesleei, instituzioei eta logika merkantilistei. Saltzen ari dira musika, eta saltzen kultura. Eta ez ditut maite».

Entzule moduan ere, bizi du deserosotasun bat sarri «toki ofizialetako» kultur eskaintzan. «Saiatzen naiz horietara ere joaten, baina, azkenean, gaizki pasatzen dut. Ez dut ondo arnasten horrelako tokietan; hainbat gauzak molestatu egiten didate».

Musikak pisu nabarmena hartu izan du gaztetxeetako plazan, baina, bistan da, ez da izan bakarra. Bere antzerki ibilbidean «habitat naturaltzat» du gaztetxeena Guillanek; «memoria eszenikoa» duenetik aritu da bertan, eta zirkuitu garrantzitsutzat du egun ere. Hasieran, «lanak probatzeko, esperientzia hartzeko, mugitzeko» leku bat topatu zuten; eta, denborarekin, euren harremanen sarea gaztetxeetatik urrunduz joan dela sentitu arren, aukera duten artean hor segitu nahi dutela dio. Ia obra guztiak, antzokietan egin dituztenak ere, erakutsi izan dituzte gaztetxeren batean. Salbuespena da Miss Karaoke, azkena, fisikoki kabitzearen zailtasunengatik ez dutena gaztetxeetan egin. Obra bera gaztetxean edo antzoki handiago batean eman, diferente bizi izan dute: «Izan dugu inpresioa antzokietako emanaldiak ekonomikoki irauteko egin izan ditugula sarri; eta gaztetxeetan, berriz, obra berarekin publiko gehiago eta interesatuagoa topatzen genuela». Antzokietan, publikoa «motibatzeko» lanak eskas direla uste du, eta alderantziz gertatzen dela gaztetxeetan. «Oso saio jendetsuak eta beroak egin izan ditugu gaztetxe askotan. Horiek zentzua eman diezaiokete obra bati».

Ereduak, talkak

Gaztetxeetako eredua defendatu arren, «idealizatzerik» ere ez du nahi Guillanek. «Funtzionamendu ezberdinak dituzten gaztetxeak daude, baita gaztetxeen barruan etapa ezberdinak ere denboran». Gainera, iruditzen zaio gaur egun zenbait erakunde publikok ere egiten dutela bestelako kultur eredu bat bultzatzeko saiakera. «Prozesu oso mantsoa da hori. Autogestioa ere lantzen da gaztetxeak ez diren hainbat espaziotan, baina beldur naiz ez ote diren gero eta gutxiago. Akaso, proiektu autogestionatu gehiago daude, baina ez espazioak; kontrastatu gabeko sentsazio bat da». Edonola ere, gaztetxeena beti izango da sortzaileentzako eremu garrantzitsua Guillanen ustez, «lotura gutxiago eta esperimentatzeko tarte gehiago dagoelako».

Autogestioa oinarri, gaztetxe hitzaren zentzua ere zabaldu daitekeela iradoki du. «Azkoitiko [Gipuzkoa] Matadeixe, Gernikako [Bizkaia] Trinkete eta halako espazioetan adin ezberdineko jendea dabil, eta egiteko oso garrantzitsua jokatu dute arte eszenikoetan». Errenteriako (Gipuzkoa) Mikelazulo eta Gasteizko Monstrenka ere ildo horretan kokatu ditu, gaztetxeak ez izan arren.

Hain justu, hasieran gaztetxe ziren zenbait proiekturen garapena kulturan ardaztu denean —Matadeixe eta Gernikako Astra aipatu ditu— gaztetxe izateari utzi diotela uste du Guerrak, eta horrek birdefinizio une batera eraman dituela asko. «Gaur, gaztetxeak jarrera politiko autonomo bat hartzen ari dira. Hala ere, garrantzitsua da gaztetxeen bilakaera ez ulertzea kulturatik aldentzen: orain, gaztetxeak gune kultural batetik harago berrikusiak izaten ari dira. Hor erabat beharrezkoa izango da pentsatzea nolakoa izango den gure guneen produkzio kulturala, eta horretan gaude».

Bai Arangurenek eta bai Guerrak uste dute gaztetxeak elkarlanean aritzen saiatzen direla inguruko kultur eragileekin. Arangurenek zehaztu du, baina, erakundeek ez dituztela beti hain erraz onartzen halako espazioak, eta «mehatxu gisa» ikusten dituztela maiz. Putzuzuloren kasua hala sumatzen du. Gogora ekarri du Zarauzko Udalak gaztetxea dagoen lekuan etxebizitzak eraikitzeko proiektu bat duela martxan, non Putzuzulo botatzea aurreikusten den.

Azpeitiko kasuan, Guerrak dio ona dela herriko beste kultur eragileekiko harremana. Garbi du, baina, euren eskaintzak bestelakoa izan behar duela. «Instituzioak masa kulturaren eta elite kulturaren arteko borrokan ari dira. Gu ez gara kokatzen ez batean, ez bestean; parametroak beste batzuk dira. Logika merkantilistak agintzen duenean, ez du inporta obra zertarako egin den: horrek merkatuan duen balioak inporta du».

Begia geroan, bi erronka nabarmendu ditu Arangurenek: belaunaldien arteko kohesioa eta transmisioa lantzea, eta konpromisoa birpentsatzea. «Kosta egiten da proiektu kolektiboetan konprometitzea. Lehen, sakrifikatu egin behar zenuen, eta hori ez dugu nahi orain. Baina hortik 'libre banago, azalduko naiz' batera, salto handia dago».

Beste eginbehar handi bat ere sumatzen du: «Toki hauek aitortu eta maitatzea. Denok esaten dugu 'Maravillas aurrera', baina, Maravillasek edo edozeinek aurrera egiteko, behar da egon, lan egin, pentsatu... Ditugun bitartean, maitatzeko eta erabiltzeko dira».]]>