<![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 17 Apr 2021 19:49:08 +0200 hourly 1 <![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Urraketa bistaratzeko zinema]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/022/001/2021-04-16/urraketa_bistaratzeko_zinema.htm Fri, 16 Apr 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1904/022/001/2021-04-16/urraketa_bistaratzeko_zinema.htm
Beltranek adierazi zuenez, dokumentalaren generotik heldu ohi da giza eskubideak ardatz dituzten ekoizpenen parte handi bat, eta hala erakutsiko du aurtengo jaialdiaren egitarauak ere. Sail Ofizialaren barruan izango diren hamalau film luzeen artean —11 izango dira lehian—, migrazioa izango da gai nabarmenetako bat: Javi Julioren Aita Mari-k (lehiaketatik kanpo), Alfredo Torrescallesen Vidas menores-ek (solasaldiarekin) eta Luca Lucchesiren Black Jesus-ek landuko dute.

Oroimena izango da beste gai ardatzetako bat, eta jaialdiko zuzendariak hor kokatu zuen Apaiz kartzela-ren estreinaldia: 1960-1970eko urteetan Zamoran (Espainia) espetxeratuta eduki zituzten lau apaiz antifrankistaren istorioari buruzko lana, Ritxi Lizartza, David Pallares eta Oier Aranzabalek zuzendua. Memoriaren multzo berean sar daitezke ondoko hiru lanak ere: Sarajevoko gerra oroituko du Album de Posguerra-k (Angel Leiro, Airy Maragall); egilearen aitak ETArekin izan zuen lotura du langai Traidores-ek (Jon Viar), eta 100 urte betetzera heldu direnei buruz da 100UP (Heddy Honigmann). Azken horren inguruan ere izango da solasaldi bat filma ikusi ostean.

Eta adineko jendearen bizipenetatik, gazteenetara. Sarean jazotzen diren adingabeenganako sexu erasoak izango ditu hizpide Caught in The Net lan txekiarrak (Barbora Chalupova, Vit Klusak); AEBetako eskoletan armagintzak eta segurtasunaren negozioak sortzen dituen egoerak agertuko ditu Bulletproof-ek (Todd Chandler), eta Txetxeniako LGTBIfobiaz ariko da Welcome to Chechnya.

Fikziozko lanek ere izango dute, baina, beren tokia. Mohammad Rasoulofen There Is No Evil eta Massoud BakhsirenYalda, a Night for Forgiveness filmak, adibidez. Bakhsik zuzendutako ekoizpenak Maryamen istorioa kontatuko du 22 urte ditu, zeinari heriotza zigorra ezarriko dioten 65 urteko senarra hil izanagatik. Hori izango da, hain justu, inaugurazioko filma. Itxierakoa, berriz, Eric Barbierren Petit pays, Burundiren eta Ruandaren arteko gerra zibilean kokatutakoa.

Saharari arreta berezia

Sail Ofizialean baina lehiaz kanpo erakutsiko duten beste lan berezi bat Ocupación S. A. izango da. Laura Daudenek eta Sebastian Ruiz-Cabrerak zuzendu dute, eta Mendebaldeko Saharako gatazkan enpresaburu eta politikari espainiarrek izandako parte hartzea aletzen du. Gai ezaguna da Donostiako jaialdiarentzat kanpamentuetan bizi diren sahararrena, besteak beste 2010etik Fisahara Nazioarteko Saharako Zinema Jaialdiarekin senidetu zenetik. Aurten, ordea, arreta berezia jarri gura izan dute kanpalekuetako egoeran, iragan azarotik sahararren aurkako jazarpena areagotu egin dela ikusita. Hala, hilaren 25erako «saio monografikoa» prestatu dute, eta, Ocupación S.A.-rekin batera, Daniel Suberviolaren Mutha y la muerte de Hamma-Fuku labur saritua ere erakutsiko dute Antzoki Zaharrean, 12:00etan hasita.

Hain zuzen, Antzoki Zaharrak hartuko ditu aurten ere emanaldi gehientsuenak, Viktoria Eugenia antzokiarekin batera. Horietatik kanpo, beste bi film erakutsiko dira: Ray Yeungen Suk Suk —Kresala Zineklubaren eskutik, hilaren 20an, Trueba aretoan—, eta Rithy Panhen Irradiés —hilaren 27an, Tabakaleran—. Edukiera neurriak direla eta, banakako sarrerak soilik izango dira salgai: astelehenean, 11:30etik aurrera, leihatiletan zein Internet bidez.

Hiru sari eta bi omenezko

Berezitasun gisa, film labur guztiak bata bestearen ondotik erakutsiko dituzte aurten, «laburren maratoi indartsu batean», Beltranen hitzetan. Hilaren 24an izango da, 17:00etan, eta hogei minututik beherako 11 lan ikusi ahalko dira —ez da izango euskarazkorik—: 16 de decembro (Alvaro Gago), Bad Omen (Salar Pashtoonyar), Biografía del cadáver de una mujer (Mabel Lozano), Carne (Camila Kater), La Chasse (Ryan Jogi), Confinés dehors (Julien Goudichaud), La espera (Jakob Krese, Danilo Do Carmo), Masha/Masza (Krzysztof Chodorowski), Petit poussin (Nadia Anebri), Stillleben/The Caretaker (Roland Puknat) eta Une nouvelle page (Benjamin Clavel).

Omenaldirako tartean, estreinakoz sari bikoitza banatuko dute aurten: Montxo Armendariz zuzendariari eta Puy Oria ekoizleari. 1999an Oria Films ekoiztetxea sortu zuten elkarrekin, eta han produzitu zituzten, besteak beste, Silencio roto (2001), Escenario móvil (2004), Obaba (2005) eta No tengas miedo (2011). «Beren filmetan erakutsitako konpromiso soziala» aitortuko diete.

Filmen artean, gainera, ohi diren sariak banatuko dira: Ikusleen Saria film luze onenari, Gazte Epaimahaiaren Saria film labur onenari eta Amnesty International saria, erakunde horretako kideek eta zinema industriako profesionalek erabakiko dutena.]]>
<![CDATA[Urkizuren obra, osorik sarean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2021-04-16/urkizuren_obra_osorik_sarean.htm Fri, 16 Apr 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2021-04-16/urkizuren_obra_osorik_sarean.htm Zomorro eta Kazkazuri, Kriselu argitaletxeak emana eta Bilboko Miguel de Unamuno ipuin sariketa irabazi zuena. 1970ekoa hurrena, Lurrek kaleratutako Literatura eta Kritika saiakera, irakasle zuen Fernando Lazaroren Crítica literaria klaseetako oharren bilduma euskaratua. Eta 271.a, iazkoa, Noticia Vasconiae hiztegirako testu bat, Agosti Xahori buruzkoa. Tartean, beste hamaika testu, idazlanak eta ikerketa lanak. 50 urtetik gora eman ditu zeregin bietan oparo Patri Urkizu Sarasuak (Lezo, Gipuzkoa, 1946); literatur sorkuntzan, ediziogintzan, itzulpenean, irakaskuntzan, testu zaharren berreskurapenean, azterketan, hedapenean. Eta dena, ia dena, bildu du orain atari bakarrean: patriurkizu.eus-en. «Ordenagailuan eta beste zenbait lekutan hor nituen testuak, edizio galduak... Urteak aurrera doaz, eta esan nuen, ingurukoak ere horretara bultzatuta: 'Garaia da egin dudan lana, gehiena, nahi duenaren esku uzteko'».

Zazpi ataletan bildu du webgunera igotako materiala Urkizuk, eta, kontsultagai ez ezik, deskargatzeko moduan ere jarri ditu materialetako asko. Biografia da ataletan lehena, non, sarrera testu baten ondotik, Autobiografia: besteak eta neroni testua jarri baitu; 600 orrialdetik gorako lana, Salamancan (Espainia) ikasle zebiltzan lau lagun ageri dituena azalean, tartean Urkizu. «Lau gazte sutsu», egileak barrez. «Nire burua argitzeko hasi nintzen [autobiografiarekin]; azkenean, iraganaren halako irudi lanbrotsu bat gelditzen zaizulako, eta oharrekin, paper zaharrekin, egunkarien gaineko begiradarekin, liburu zaharretako istorioekin eta abar moldatu dut». Ñabardura, baina: «Hala ere, autobiografia guztiak beti dira irristakorrak».

Pierre d'Urteren hiztegia. Londres 1715 tesi lanarekin egin zen doktore Urkizu 1986an, EHUn, eta Errenteriako (Gipuzkoa) zein Donostiako institutuetan lehenik, eta EUTG, Bordele (Okzitania) eta Madrilgo unibertsitateetan gero, irakasle aritu da bere ibilbide profesionaleko tarterik handienean. Beti euskararen eta euskal literaturaren ardatzetan. Eremu horrek «ikerketan sakontzeko denbora» eskaini diola aipatu du, eta alde nabaria antzematen duela bere bidearen hastapenetatik gaurko egunetara arte: «1968an Koldo Mitxelenak Arantzazuko batzar ezagunera gonbidatu ninduenetik hona egin dena jauzi handia izan da. Euskal hizkuntzari eta kulturari beste batasun bat eman zaio, beste maila bat, beste tornu bat, Etxeparek esango lukeen bezala».

1969az geroztik osatutako liburu eta ikerketa lanen katalogoa, argazki bilduma, ikus-entzunezko pieza gutxi batzuk eta euskal hizkuntzaren atala datoz biografiaren segidan webean, eta irakurgai osoak, berriz, azkenetan. Lehenik, poesian, narrazioan, saiakeran eta antzerkian argitaratutako liburuetako zenbait, digitalki eta modu librean irakurgai ipinita; eta, ondotik, orain artean argitaratu gabeko beste 26 lan, horiek ere edonorentzat eskuragai jarriak orain.

Ezezaguna ezagutaraztea

Lan argitaragabe horien ugaritasunak ere erakusten du non izan duen interesa jarria Urkizuk urtetako lanean. Bertsogintzari eta balada zaharrei lotutako lau argitalpen ditu, kasu batera, multzo honetan; euskaldunek Ternuara eginiko bidaietan ardaztutako Bertso zahar eta berri zenbaiten bilduma (1789), eta Patxi Intxaurrandieta musikariarekin elkarlanean ondutako 101 Balada zahar, esaterako.

Baina berdin eman ditu argitara bertan Mediterraneoan zein Zipre eta Siria artean egindako bidaietatik idatzitako liburu bana, Ostertz ilun-argiak izeneko poema bilduma, Jean Ellissalderen Pellot kortsaria lan galdua, Hendaiako irakurle taldetik ateratako testuak —Koldo Izagirreren Franco hil zuten egunak-i buruzko iruzkinak, adibidez— eta Jarrai antzerki taldeak oholtzaratutako testuak, besteak beste. Urkizu: «Nirea batez ere hori izan da: autore eta testu ezezagunagoak biltzen saiatzea. Idazle horiek nolabait ere omentzea».]]>
<![CDATA[36 film erakutsiko dituzte Donostiako Giza Eskubideen 18. Zinemaldian]]> https://www.berria.eus/albisteak/196291/36_film_erakutsiko_dituzte_donostiako_giza_eskubideen_18_zinemaldian.htm Thu, 15 Apr 2021 21:24:35 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/196291/36_film_erakutsiko_dituzte_donostiako_giza_eskubideen_18_zinemaldian.htm Apaiz kartzela-ren estreinaldia: 1960-1970eko urteetan Zamoran (Espainia) espetxeratuta eduki zituzten lau apaiz antifrankistaren istorioari buruzkoa da lana, Ritxi Lizartza, David Pallares eta Oier Aranzabalek zuzendua. Memoriaren multzo berean sar daitezke, halaber, ondoko hiru lan hauek: Sarajevoko gerra oroituko duAlbum de Posguerra-k(Angel Leiro, Airy Maragall);zuzendariaren aitak ETArekin izan zuen lotura du langaiTraidores-ek(Jon Viar), eta 100 urte betetzera heldu diren hainbat pertsona hizketan jarriko ditu100UP-ek(Heddy Honigmann). Azken horren inguruan ere izango da solasaldi bat filma ikusi ostean. Eta adineko jendearen bizipenetatik, gazteenetara. Sarean jazotzen diren adingabeenganako sexu erasoak izango ditu hizpide Caught in The Net lan txekiarrak (Barbora Chalupova, Vit Klusak); AEBetako eskoletan armagintzak eta segurtasunaren negozioak sortzen dituen egoerak agertuko ditu Bulletproof-ek (Todd Chandler),eta Txetxeniako LGTBIfobiaz ariko da Welcome to Chechnya. Fikziozko lanek ere izango dute, baina, beren tokia. Mohammad Rasoulofen There Is No Evil eta Massoud BakhsirenYalda, a Night for Forgiveness filmak, adibidez. Bakhsik zuzendutako ekoizpenak Maryamen istorioa kontatuko du –22 urte ditu–, zeinari heriotza zigorra ezarriko dioten 65 urteko senarra hil izanagatik. Hori izango da, hain justu, inaugurazioan aurkeztuko duten filma. Eta itxierakoa, berriz, Eric Barbierren Petit pays, Burundi eta Ruanda arteko gerra zibilean kokatutako kontakizuna. Mendebaldeko Saharari arreta berezia Sail Ofizialaren barruan baina lehiaz kanpo erakutsiko duten beste lan berezi bat Ocupacion S. A. izango da. Laura Daudenek eta Sebastian Ruiz-Cabrerak zuzendu dute, eta Mendebaldeko Saharako gatazkan enpresaburu eta politikari espainiarrek izandako parte hartzea aletzen du dokumentalak, Mundubat GGKEak ondua. Gai ezaguna da Donostiako jaialdiarentzat kanpamentuetan bizi diren sahararrena, besteak beste2010etik Fisahara Nazioarteko Saharako Zinema Jaialdiarekin senidetu zenetik. Aurten, ordea, arretaberezia jarri gura izan dute kanpalekuetako egoeran, iragan azarotik sahararren aurkako jazarpena areagotu egin dela ikusita. Hala, hilaren 25erako "saio monografikoa" prestatu dute, eta, Ocupacion S.A.-rekin batera, Daniel Suberviola zinemagilearen Mutha y la muerte de Hamma-Fuku labur saritua ere erakutsiko dute Antzoki Zaharrean, 12:00etan hasita. Hain zuzen, Antzoki Zaharrak hartuko ditu aurten ere emanaldi gehientsuenak,Viktoria Eugenia antzokiarekin batera. Horietatik kanpo, beste bi film erakutsiko dira: Ray Yeungen Suk Suk -Kresala Zineklubaren eskutik, hilaren 20an, Trueba aretoan-, eta Rithy Panhen Irradies -hilaren 27an, Tabakaleran-. Edukiera neurriak direla eta, aurten banakako sarrerak soilik izango dira salgai, eta astelehenean 11:30etik aurrera eskuratu ahalko dira, leihatiletan zein Internet bidez. Laburren maratoia eta sari bikoitza Berezitasun gisa, film labur guztiak bata bestearen ondotik erakutsiko dituzte aurten,"laburren maratoi indartsu batean", Beltranen hitzetan. Hilaren 24an izango da, 17:00etan, eta hogei minututik beherako 11 lan ikusi ahalko dira -ez da izango euskarazkorik-: 16 de decembro (Alvaro Gago), Bad Omen (Salar Pashtoonyar), Biografia del cadaver de una mujer (Mabel Lozano), Carne (Camila Kater), La Chasse (Ryan Jogi), Confines dehors (Julien Goudichaud), La espera (Jakob Krese, Danilo Do Carmo), Masha/Masza (Krzysztof Chodorowski), Petit poussin (Nadia Anebri), Stillleben/The Caretaker (Roland Puknat) eta Une nouvelle page (Benjamin Clavel). Jaialdiak banatu ohi duen omenezko sarian ere bada berrikuntzarik aurten. Bakarra eman ohi dute urteko, baina antolatzaileek bi banatzea erabaki duteaurten: Montxo Armendariz zuzendariari eta Puy Oria ekoizleari. Elkarrekin lanean hasi aurretik, hamaika proiektu gidatu zituen bakoitzak bere arloan, harik eta 1999an Oria Films ekoiztetxea sortu zuten arte elkarrekin. Han produzitu zituzten, besteak beste, Silencio roto (2001), Escenario movil (2004), Obaba (2005) eta No tengas miedo (2011). Beltranen hitzetan, "beren filmetan erakutsitako konpromiso sozialagatik" jasoko dute aitortza. Horren erakusgarri, Silencio roto-ren proiekzio bat prestatu dute hilaren 29rako;kasu horretan ere, solasaldi batez lagunduta. Filmen artean, gainera, ohiko hiru sariak banatuko dira: Ikusleen Saria film luze onenari, Gazte Epaimahaiaren Saria film labur onenari eta Amnesty International saria, erakunde horretako kideek eta zinema industriako profesionalek osatutako epaimahai batek erabakiko dutena. ]]> <![CDATA[Bekatarien boteretzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1915/025/001/2021-04-14/bekatarien_boteretzea.htm Wed, 14 Apr 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1915/025/001/2021-04-14/bekatarien_boteretzea.htm lesbiana hitza existitu ere egiten ez zen mundu bat zela. «Gu handitu gara herri batean biziki girisitinoa zena. Ni gaztetan igande guziz joaten nintzen elizara, eta apezaren ondoan egoten nintzen. Gure herri ttipietan biziki normala izan da hori. Eta elizan ez da lekurik homosexualitatearendako, eta emazte gisa ere ez da lekurik, edo leku arrunt txarra, ene ustez. Hala da oraindik, aise guttiago, baina gure kulturaren parte bat da». Hala heldu zen, bada, neska-laguna eta bera etxean sartu ziren batean senide batek esandakoa: «A, zuek bekatorosak!». Eta hitzak gordetzen zuen hori agerian utzi du Campistronek orain, nolabaiteko boteretze keinu batez, bere lehen argitalpenaren izenbururaino: Bekatorosak.

Lesbianak, gayak, bisexualak: horiek bekatorosak nor diren marrazkilariaren lanean. Aldude inguruko herrixketan bilatu ditu, zazpi denera, eta euren testigantzetan oinarritu du liburua. Askotarikoak dira adinez, baina denek isilpean eramandako bizipenak dituzte kontatzeko. Horiek argitara ekartzeko eta irakurlea bizipen horietara hurbilarazteko asmoa du, hain zuzen, lanak, haien borroka eta amodio istorioak aitortu eta homofobiaren aurka eragiteko nahiarekin batera. «Jende anitz bezala, bakartasun handiz bizi izan dut nik ene nortasuna, eta liburua ere bada hori ulertzeko gonbit bat», adierazi du egileak.

2019ko udan egin zituen elkarrizketa guztiak, bakoitzaren etxean eginez hitzordua, eta «intimitate» horrek liburua ere ezaugarritu duela aipatu dute bai berak eta bai Antxiñe Mendizabal Elkarreko editoreak. Campistron: «Homosexual izateak badakar barneratzea kontzeptu batzuk, umil izatea, isil izatea... Eta alimaleko konfiantza behar da zure istorioa plazaratzeko. Orain, esan didate indarra hartu dutela liburua berrirakurtzean».

Beste hainbat alderdiren artean, lekukotzen kokapenak ere liburua «berezi» egiten duela nabarmendu du Mendizabalek: «Garbi dago ez dela gauza bera Nafarroa Behereko landa eremua, Nafarroako Erribera edo Bilbo ingurua. Testigantza hauek testuinguru konkretu batean daude kokatuta, eta beste balio bat hartzen dute; beste ezagutza bat ematen diote irakurleari». Horregatik, editoreak aipatu du liburuan bildutako esperientziak «harriduraz» jaso zituela, eta Campistronek erantsi harrigarria irudi balezake ere oraindik ez dela normalizatutako auzia heterosexualitatetik kanpoko bizitza hautuena: «Ez, oraino ez gara benetan ondo integratuak sentitzen gure gizartean».

Hitz-irudien hizkuntza

Lehenik Parisen eta gero Glasgown (Eskozia) egin zituen ilustrazio ikasketak Campistronek, eta, liburuaren sarrera testuan kontatu duenez, bere nortasuna askeago bizitzeko inguru bat bezala, orduan topatu zuen kontatu nahi zuena marrazkiaren bidez partekatzeko ahotsa. «Hizkuntza grafiko propio eta berezi bat», Mendizabalen hitzetan. Nahasian josi ditu hitzak eta irudiak liburuan -eskuz idatzita dator testua-, eta editoreak goratu du testigantzen bat-batekotasuna eta «ahozkotasunaren freskura» gordetzen duela. Egileak gehitu du irakurtzeko ohiturarik ez duenarentzat ere «irakurterraza» izango zen lan bat nahi zuela, eta marrazkiak «begia harrapatzeko» duen ahala azpimarratu du. «Nolako liburuak sortzen ditugun, nolako argazkiak, nolako artea... arma bat izan daitezke homofobiaren eta beste hainbat gauzen kontra borrokatzeko».

Hizkuntza grafikoarekin bezainbat, euskararekin egindako lanketak ere liburuari balio erantsi bat eman diola aipatu dute editoreak eta idazleak. Campistronen kasuan, adierazi du euskara batuan aurrez idazten aritu gabea zela eta zuzenketen joan-etorriak «idazten ikasteko» balio izan diola. Eta Mendizabalek, berriz, behe nafarreraren eta estandarraren arteko uztarketa azpimarratu du: «Denok aberastu dugu hiztegia; hala izan dadila irakurlearentzat ere».]]>
<![CDATA[Dom Campistronek 'Bekatorosak' lan grafikoa eman du]]> https://www.berria.eus/albisteak/196200/dom_campistronek_039bekatorosak039_lan_grafikoa_eman_du.htm Tue, 13 Apr 2021 21:35:13 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/196200/dom_campistronek_039bekatorosak039_lan_grafikoa_eman_du.htm <![CDATA[Ravel, euskal erroei atxikita]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2021-04-13/ravel_euskal_erroei_atxikita.htm Tue, 13 Apr 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2021-04-13/ravel_euskal_erroei_atxikita.htm
Diskoa irekitzen duen Bolero ezaguna da horren adibide garbia Treviñorentzat. Kontatu duenez, Donostian Enrique Fernandez Arbos musikari eta orkestra gidariarekin izandako elkarrizketa bat du oinarri piezak. Hasieran, oso bestelako melodia batean oinarritutako obra bat idazteko asmoaz hitz egin zion Ravelek Arbosi, baina hark iritzia aldarazi zion, melodia propio bat sor zezan. «Muga pasatu, eta horrela sortu zuen Bolero; baditu loturak euskal musikarekin».

La Valse, Rapsodie Espagnole, Alborada del Gracioso, Une Barque sur L'Océan eta Pavane Pour Une Infante Défunte dira, hurrenkera horretan, argitalpena osatzen duten obrak, eta horietan ere badira arrasto nabariak Treviñorentzat. Aipatu du Rapsodie Espagnole eta Alborada del Gracioso «pieza espainiar» gisa ezagutzen direla, baina defendatu du «euskal-espainiartzat» hartu beharko liratekeela. Zehatzago, bigarrenaren kasuan, aipatu du bertsolaritza gogora dakarten «koloreak eta modulazioak» ageri direla; Pavane pour une infante défunte-ri lotuta, azaldu du orfeoia kantatzen entzun izan duenetan haren oihartzunak etortzen zitzaizkiola; eta Une Barque sur L'Océan-en ere euskal kostako itsasoa antzematen duela, eta ez, demagun, Mediterraneokoa: «Atlantikoko urak dira, abenduan nekez bainatuko zaren itsasoarenak, tarteka zatarra denarenak, mendiarekin kontaktu etengabean denarenak».

Hala, zuzendariak esan du Euskal Herrian bizi denetik Ravel «hobeto ulertzera» heldu dela. Euskadiko Orkestrarekin grabatu duen lehen aldia izan da; ez, ordea, orkestrak Ravel grabatu duen estreinako aldia —Joaquin Atxukarro pianistarekin eta orduko zuzendari titular Gilbert Vargarekin Ravelen pianorako bi kontzertu grabatu zituzten 2000n—. Lan berrian, baina, orkestra soilik aritu da, osorik. Urrian egin zuten grabaketa, Donostiako Kursaalean, eta oholtza gehigarri bat ezarrita, 90 musikariak indarrean diren segurtasun tarteekin aritu zitezen.

Nazioarteko onespena

Hainbatetan interpretatu eta grabatu izan den konpositore batengana itzultzea «erronka erantsia» izan dela ere aipatu du Treviñok, baina, era berean, adierazi du Euskadiko Orkestra «euskal konpositore unibertsalena» interpretatzeko gai izatea «harrotzeko modukoa» dela. «Lana gogotik egin ondotik, harro esan dezaket orkestra garai onean dagoela hau defendatzeko. Uste dugu, gainera, ekarpen berezi bat egin dezakegula, aipatutako euskalduntasuna argitara ateratzeko».

Bide beretik jo du Oriol Roch orkestrako zuzendari nagusiak ere, eta berretsi du nazioartetik proiektuarekiko interesa eta onespena heldu zaiela. «Ez dakit errepertorio bat interpretatzeko egiazko autoritaterik egon daitekeen, baina Euskadiko Orkestrari kanpoan aitortu zaio Ravel interpretatzeko autoritate artistiko bat», adierazi du.

Formatu fisikoarekin batera, plataforma digitaletan ere zabaldu dute diskoa, eta aipatu dute oihartzun esanguratsua izan duela: besteak beste, itzal handiko Gramophone agerkariak asteko ezinbesteko disko berrien zerrendan sartu du. Ondine zigiluari ere jarri diote azpimarra bai Rochek eta bai Treviñok; bigarrenak lotura estua du harekin, eta oroitarazi du mundu klasikoan «prestigio handiko etxea» dela. «Aukera handia da orkestrarentzat, beraz, bai banaketari eta bai nazioarteko proiekzioari begira».]]>
<![CDATA[Ravel sinfonikoena grabatu du Euskadiko Orkestrak]]> https://www.berria.eus/albisteak/196148/ravel_sinfonikoena_grabatu_du_euskadiko_orkestrak.htm Mon, 12 Apr 2021 18:20:57 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/196148/ravel_sinfonikoena_grabatu_du_euskadiko_orkestrak.htm <![CDATA[Ertzetako musika hegaldiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2021-04-09/ertzetako_musika_hegaldiak.htm Fri, 09 Apr 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2021-04-09/ertzetako_musika_hegaldiak.htm
Musikalki, Euskal Herriko rockarekin eta punkarekin hazi zen Acosta —«badakizu, LPR, Kortatu, Negu Gorriak, Eskorbuto... 14-15 urte, eta lagunekin Euskal Herrian zehar asteburuz asteburu»—, harik eta kanpora irtetean beste eszena batzuetara gerturatzen hasi zen arte. «Egun, gauzak ezberdinak dira, baina garai hartan niretzat hori bakarrik zegoen; atzerrian izan nuen musikaren aberastasunaren berri». Begirada zabaltze hori, baina, Euskal Herriko musika mugimenduekikoa ere izan zen; atzerriko lagunen bitartez hasi baitzen euskal eszena sakonago arakatzen.

Lanean ere musikaren arlo askotarikoetan dihardu Londresen Acostak. «Kontzertuak antolatzen, soinu teknikari bezala, DJ modura... eszena aberatsa da oso, baina baita konpetentzia handikoa ere, eta zaila da luzera begira gauzak egitea», azaldu du. Zigiluaren ideia hango lagunekin hasi zen garatzen. Hasieran, disko pare bat argitaratzeko asmoa ikusten zuen argi —horien artean, lehena kaleratu duten Angel Katarainena—, baina oharkabean joan zitzaion luzatzen asmoen zerrenda. «Lanean hasten zarenean, ideiak etortzen zaizkizu burura, egunero». Eta horiei heltzeko, Euskal Herrira gerturatzea «geroz eta interesgarriagoa» zaiola ere esan du, hala ohartu dela zigiluaren harira jaso dituen mezuen ondoren: «Nire interesa proiektu txiki eta pertsonaletan dagoelako, jendea ezagutu eta elkarrekin proiektuak bultzatzean. Hori da egun musikan lan egiteko ikusten dudan modu bakarra».

Kantuak «harrapatzea»

Hegoa Diskak-en zigilupean atera duten lehen diskoak ere eman dio oihartzuna proiektuari. Angel Katarainen musika baitakar, eta itzala duen izena baita harena; batik bat, 1980-1990eko urteetan Donostiako IZ estudioan eginiko lanagatik, Jean Phocasekin eta Kaki Arkarazorekin batera. «Karlos Osinaga Txap-i eskertu behar diot hori», aitortza Acostak. «2020 hasierako gau batean, Moskuko [Irun, Gipuzkoa] taberna batean erakutsi zidan Angelen musika. Harrituta utzi ninduen; oro har, gustuko dudan gehiena dauka haren musikak: sintetizadoreak, gitarrak, erritmo kaxak eta hitz edo ahots ulertezinak». Baina tresnak bainoago, horiek erabiltzeko modua nabarmendu du: «Musika berarentzat jolasa da; ez dago helbururik, ondo pasatzeko asmoa bakarrik, eta hori islatu egiten da musikan».

Kataraini berari galdetuta, «iraganaren parte» kokatu du orduko lana. «Orain teknikari bezala nabil musikan, baina aspaldi utzi nion sortzeari. Ordukoa niretzat egindako zerbait izan zen. Musika, etortzen denean, harrapatu egin behar duzu. Garai hartan oso motibatuta nengoen sortzearekin; harrapatu, grabatu eta gorde egiten nuen, baina inoiz ez asmo komertzialekin». Bost disko grabatu zituen, eta horietatik bederatzi pieza aukeratu ditu diskorako Acostak, 1983 eta 1993 artekoak. Biniloan eman dituzte, 300 kopiako tiradarekin eta Jon Zabaletaren azalarekin.

IZ estudioan grabatzen egondako musikariak alde egitean ekiten zion Katarainek kantuak sortzeari. «Ikusten nituen han geratutako instrumentuak, eta gau guztia igarotzen nuen horiekin gauzak sortzen; biharamunean nahastu, eta listo, gorde egiten nituen. Gehienak gau bakarrean sortzen nituen, goizean beste talde bat grabatzera heldu bitartean». Lehenengo egin zuen kantua, Durangoko Azoka, da diskoan berreskuratu dutenetako bat: «Ahots pista mordo bat ditu, eromen bat; horregatik jarriko nion izen hura».

Hein handienean, berak interpretatzen zituen kantuetako atal guztiak, behar zuenean inguruan zituenei esku bat eskatuz. «Nik melodia bat kantatu ahal nion Kakiri, eta berak atera egiten zidan gitarrarekin, adibidez». Mugimendu handiko sasoiak zirela errepikatu du, eta «harrapatu beharreko kantuak» agertzen zitzaizkiola oso sarri. «Mundua amaituko balitz bezala bizi ginen, eta horrek asko bultzatzen du sormena. Gaua heltzen zenean ohar mordo bat izaten nituen aurrean, magnetofonora eramateko zain. Urte asko dira orain ez zaidala kanturik aurrean agertzen».

Lan hauen atzetik abiatu izanagatik, «musikaren kamikazetzat» jo du orain Acosta. «Ederra bai, baina jakin behar du minoritarioa izango dela». Hautatutako eremuan, baina, argitara emateko materialik ez dela falta defendatu du Acostak: «Musika ona leku eta garai guztietan dago; batez ere, musika esperimentalean. Beti dago interes ekonomikoetatik aparte ari den jendea». Bide horretatik, hurrengo datozen bi disko aurreratu ditu: Carcascara hirukotearen jazz estiloko lan berria eta Atanas Akerstraren berrargitalpen bat, 2006koa.]]>
<![CDATA[Organikoaren fikzioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-04-07/organikoaren_fikzioa.htm Wed, 07 Apr 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2021-04-07/organikoaren_fikzioa.htm Herbaria, zeina ekainaren 13ra arte bisitatu ahalko den.

Azken hamabost urteetan onduz joan den obra bildu du Legidok erakusketan. Ehun iruditik gora dira denera, eta ideia batek biltzen ditu denak: botanikaren ardatzak. Denek dute, halaber, antzeko teknika forma aldetik: tokatzen den elementua hartu, estudioan argiztatu, argazkia egin, behar denean digitalki tratatu, eta, kasurik gehienetan, kotoi paperean inprimatuta daude, tinta pigmentatuekin. Legido: «Landaretzaren inguruan oinarritzea da obra honen guztiaren funtsa; materia organikoarekin oinarri hori beste begirada batetik behatu eta lengoaia artistikoarekin uztartzea».

Hiru areto hartzen ditu erakusketak: eraikinaren sarrera ondokoa eta goiko pisuko bi guneak. Aurrenekoan, egilearen etapa banatako obra bana nabarmentzen dira. Lehena, udazkeneko koloreekin osatutako kolore-paleta bat —«egin bitartean, koloretako orriak baino ez nituen ikusten; ikaragarria da gamaren norainokoa»—, eta bestea, Beste mundu bateko loreak seriea, Legidok «planeta osoki begetal» baten ideiari tiraka landutakoa. «[Joan] Fontcubertaren herbario famatuan inspiratuta dago hein batean», aitortu du argazkilariak.

Unibertsitateko jardunaren barruan, artearen, zientziaren, naturaren eta, are, ondarearen arteko harremanak aztertzen aritu da Legido, eta ikerketa talde horietatik sustatutako proiektuen isla ere jasotzen du erakusketak, mikroskopioetako irudi formen bitartez, adibidez. «Erakusketa kolektiboak egin ditugu, komisariatutako proiektuak eta lan asko museoetako eta unibertsitateko funtsekin: botanikako tratatuak, argazkigintza zientifikoa, zientziarako eraikitako eskulturak... Material harrigarri eta interesgarria dago hor».

Uste du alor horien arteko hartu-emanak, oro har, uste den baino dezentez «lausoagoak» direla: «Artea, zientzia eta natura elkarrekin garatu eta hazi diren ezagutza eremuak dira; ez dira batere argiak haien arteko mugak, beraz». Adibideekin esanda: «Natura hila, esaterako, pintura barrokoko genero bat izan zen, baina jaio, zientziatik jaio zen: tokian tokiko landareak eta intsektuak dokumentatzen hasi ziren arte ez zen halako irudirik agertu artean. Arte abstraktua ere mikroskopioa asmatzean garatu zen. Hibridazio handia egon da beti; kutsatutako lengoaiak dira».

Lore-intsektu, belar-bulba

Goiko aretoetako batean —eskailerak igo eta eskuinekoan—, lan berriena eta orain arte ikusgai jarri gabea bildu du Legidok, zeinaren ideia «naturari berari margotzen uztean» datzan. Argazkiak daude irudi horien oinarrian ere, baina argiak naturako elementuen kontra sortzen dituen irudiei eginak, eta, horregatik, egileak «marrazketa naturala» deitzen die —paper japoniar gardenago batean inprimatu ditu horiek—. «Edozein unetan sortzen dira marrazki hauek; adar batzuk zeruaren kontra, esaterako. Begiratzea baino ez da behar».

Luis Castelorekin elkarlanean landutako Robinson Crusoeren bidaia —«instantaneoak diruditen baina guztiz faltsuak diren irudiak dira»—, intsektuen elementuekin kamuflatzen diren loreak —«naturan gertatu ohi denaren kontrara»—, denboraren joana lantzen duen vanitas begetal bat eta belar-bulbak —«zuzendu nuen tesi batetik abiatutako lan bat da, zeinak erakusten zuen artea zein falikoa izan den 1960ko hamarkadara arte»—. Horiek ere hartzen ditu Herbaria-k, besteak beste. Horiek ere ikuslearen begiradan eragin nahi lukete. Legido: «Garrantzitsua da begirada heztea eta begia non jartzen dugun ohartzea, eta non ez; hau dena inguruan dugu, eta begiratzen ikastea aski da ingurua lilura eta errespetu gehiagoz bizitzeko».]]>
<![CDATA[Datorrena fokuratzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1915/028/001/2021-04-02/datorrena_fokuratzen.htm Fri, 02 Apr 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1915/028/001/2021-04-02/datorrena_fokuratzen.htm
«Martxoaren 15ean heldu ginen, eta lurreratze lan bat izan da batik bat orain artekoa», ekin dio azalpenari Palaciosek (Donostia, 1996). Ezaguna du ingurua, Elias Kerejeta Zinema Eskolako ikaslea izan baitzen lehen promozioan —eskola da, hain justu, programaren antolatzaileetako bat, Tabakalerarekin eta Donostiako Zinemaldiarekin batera—. Iazko Zinemaldian, Zabaltegi-Tabakalera sailean Ya no duermo film laburra aurkeztu zuen, eta behin-behinean Y así seguirán las cosas deitu duen filma landuko du egonaldian. «Elkarrekin banatzea izango dugu egitekorik handiena», adierazi du, «prest egotea norbere lanarekiko feedback bat jasotzeko eta ondokoen lanetatik elikatzeko, etengabeko elkarrizketan». Film berria «errealitateari oso irekita» lantzea du buruan: Palentziako (Espainia) herrixka bateko lagun talde bat filmatuko du bost urtez, atzetik aurrera kontatzeko gero, nerabezarotik haurtzarora eginez. «Fikzioari eta ez-fikzioari oso lotuta dagoen prozesu bat interesatzen zait, ezusteko ugari gerta daitekeen prozesu bat».

Bi alditan bereizita, denera zortzi asteko iraupena du Ikusmira Berriak-ek: sei aste martxo-apiril bitartean, eta bi irailean, Zinemaldiaren bueltan. Bakoitza bere proiektuak garatzera bideratuta egon ohi da lehen zatia, Tabakalerako zerbitzuak eskura dituela eta aditu batzordeko kideen aholkularitza saioekin — Sergio Oksman zinemagileak, Eugenia Mumenthaler ekoizleak eta Javier Martin programatzaileak osatu dute batzordea aurten—. Irailean, berriz, industriako ordezkarien aurrean egingo duten pitching-a prestatzera itzuliko dira, proiektuak ekoizleei aurkezteko saioa, alegia. Idatziz zehaztua den dinamika da hori, baina idatzi gabeko beste parte handi bat ere badu programak, eta elkarren alboan lanean bezainbeste handik at sortzen den komunikazioari jarri dio azpimarra horregatik Orellanak (Buenos Aires, 1990): «Tabakalerako hotelean hartzen dugu denok aterpe, eta elkarbizitzaren aldea ere hor dago; espazio informalago bat izanda, gauza asko hor sortzen dira; uste dut hori dela egonaldiaren alderik aberatsenetako bat».

Elias Kerejeta Zinema Eskolako ikasle izandakoa da Orellana ere. Film laburrak egin ditu aurretik, «ia aurrekonturik gabe eta dokumental esperimentalaren ildotik», eta idazten ari den lehen fikzioa landu asmo du egonaldian: Hasta que el lugar se haga improbable. «Madril eta Donostia artean grabatu nahi dudala dakit, eta aztertu nola bizi izaten ditugun espazio urbanoak, nolako igurtziak gertatzen diren ezezagunekin eremu horietan. Duela bi urte hasi nintzen idazten, baina inoiz ez nuen burua jarri ekoizpenean, eta hori arakatu nahian nabil orain: zer ekoizpen mota bilatu, zer aukera ditudan finantzaketa aldetik. Heldu nahiz une batera zeinetan ezin dudan hori gehiago atzeratu, horrek ere asko definitzen baitu nondik segitu idazketa».

Zinemaren munduan urrats ezberdinak eginda heltzen dira egoiliarrak programara; hastapenetan batzuk, eskarmentu handiagoz besteak. Crespo Zinemaldiko Sail Ofizialean lehiatu zen iaz Nosotros nunca moriremos filmarekin, eta La gruta del viento izango dena fintzen dihardu orain Donostian. Fitzpatrickek (Los Angeles, AEB, 1989), berriz, Nest zinema ikasleen topaketan hartu zuen parte, orain ekoizpen luze bihurtuko duen film laburrarekin: Wandervogel.

Eskarmentu handixeagoa dutenen artetik heldu da Muñoz Rivas ere (Sevilla, Espainia, 1978), zeina Berlinalen izan zen 2017an bere lehen lan luzea aurkezten, El mar nos mira de lejos. Orain, Manantial proiektuarekin heldu da Ikusmira Berriak-era: senar-emazte edadetu batzuk, Guadalquivir ibaiaren iturburuaren bila. Egitura «handia» erabakita, «mikroegitura» idazten ari da, eszena zehatzak, hitzak, narrazioaren jirak. Muñoz Rivas: «Bidaiak aurrera egin ahala ikusiko dugu gizona kasik bizia kendu dion esperientzia batetik igaro berria dela, eta bidaia bera bizitzarekiko eskaintza bat izango dela; heriotzaren itzal beltz hori oraindik hor dutela, jatorrira itzultze bat».

Zinemagilearen aitak berak ospitalean denboraldi bat larri iragan ostean heldu zion istorioa idazteari, eta gurasoak jarriko ditu orain kameraren aurrean. «Haien antz handia duten pertsonaiak interpretatuko dituzte, eta ni ere zabalik egon beharko naiz ezusteko gertaerak filmera ekartzeko, betiere bizitza gehiago ekarriko badiote. Edukiak berak izango du oinarri erreal-dokumental bat, baina fikziozko edukiontzi on bat topatzea izango da orain gakoa».

Pausa eta elkarrizketa

Programaren bigarren ediziotik aurrera tutore modura aritu denetako bat da Sergio Oksman zinemagile brasildarra. Gertutik ikusi du nola joan den proiektua eraldatuz, funtzionatzen zuena eta ez zuena berrikusiz, eta oso programa «bizitzat» jo du horregatik. Hasieratik, baina, egonaldiarekiko ikuspuntua ez zaiola aldatu dio: «Espazio ezin hobea da sortu nahi duen batentzat. Pausa bat egiteko aukera ematen dio, kasu honetan zinemagileari, bere proiektuan murgiltze sakon bat egiteko, eta, aldi berean, elkarrizketa askorekin hura haziz joateko».

Madrildik erantzun dizkio galderak BERRIAri, duela egun gutxira arte Donostian egon ostean egoiliarrekin lanean. Urtero egin ohi denez, bost kategoriatatik —EAE, Espainia, Nazioartea, Nest eta Elias Kerejeta Zine Eskola— zinemagile bana hautatu dute aurten ere, eta, osatu den taldeari begira, beste urte batzuetan baino maila berdintsuagoa topatu duela aipatu du: «Oso talde kohesionatua ikusi dut, eta horrek elkarrizketan sakontzen laguntzen du. Talentu handiko zinemagileak dira bostak, proiektu oso berritzaileak ekarri dituztenak».

Palaciosekin aritu da zuzenean tutoretza lanetan, eta haren ausardia nabarmendu du: «Denboran dilatatua den proiektu bat landuko du, gero alderantziz ikusiko den eromenarekin. Filmatzen duen lehena azkena ikusiko da pelikulan, eta nola eraiki hori, narrazio bat atzetik aurrera, elementuak nola landu, pertsonaien aldaketak nola bildu barnean... Uste dut nahiko puntu sendoak lortzen ari dela zoriak bere proiektuan lan egin dezan. Hori baita paradoxa: kontrol pixka bat lortu behar du zoriak bere alde jokatu dezan».

Muñoz Rivasen film proiektua ere hobeto ezagutzeko aukera izan du, zuzendariekin zenbait solasaldi egin ostean, eta, kasu honetan, proiektuaren alde hunkiberak harrapatu duela aitortu du. «Hunkigarria egin zait bere pelikula. Fikzio bat izateko dago pentsatuta, baina gurasoei eskatuko die beretzat interpretatzeko, eta seme eta zuzendari modura pelikula oso mugan jartzea esan nahi du horrek».

Aditu batzordeko kide gisaa, beren egitekoa «frontoi gisa» ulertzen duela dio zinemagileak. «Elkarrizketak dira, metodologia itxirik gabe. Sortzaileari galderak itzultzen dizkiegu, apurka bere filmak behar dituen bideak topatu ditzan». Proiektu bakoitza oso puntu ezberdinetan heltzen dela berretsi du —«batzuk ez dira ideia bat orri zuri batean baizik—», eta horrek oso modu «delikatuan» jokatzea eskatzen diela uste du. «Enbrioizko ideiak dira askotan, pixkanaka doazenak aurrera; hor oso kontuz aritu behar da».

Programaren lehen urtean 32 proiektu aurkeztu ziren, eta, aurten, aldiz, 409 izan dira. Hazkunde horren lekuko ere izan da Oksman, eta egonaldia eusten duten hiru instituzioen «aterkian» ikusten du gakoa hark, baita Tabakalerak eskaintzen duen «testuinguru integralean» ere. Zinemaldiaren lekua ere goraipatu du, Ikusmira Berriak-etik igaro diren lanak jaialdietan estreinatzera heltzeko egiten duten lana —Ikusmira Berriak-en garatutako Chupacabra (Grigory Kolomytsev) eta Jo ta Ke (Aitziber Olaskoaga) ikusi ahal izan ziren azken Zinemaldian, besteak beste—. «Edonork eskertzen duen pausa bat da, esklusiboki proiektuetan pentsatzeko testuinguru bat eskaintzen duena. Baita obra sendo bat dakarrenari ere».]]>
<![CDATA[Hemingwayren festa, bueltan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2021-03-30/hemingwayren_festa_bueltan.htm Tue, 30 Mar 2021 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2021-03-30/hemingwayren_festa_bueltan.htm Fiesta. Eguzkia jaikitzen da, Hemingway XX. mendeko idazle handienetako bat bihurtu zuen lana. Igelak eta Ereinek plazaratu dute, Literatura Unibertsala bildumaren barruan, eta Anjel Lertxundik egin du hitzaurrea.

Literatura Unibertsala bildumak euskal itzulpenaren alorrean bete duen lekuaz gogoeta plazaratu nahi izan du Navarrok, liburua xehatzen hasi aurretik. Bilduma martxan jarri zenean, 1990ean, literatura itzulia euskal letretan bigarren mailakotzat hartzen zela oroitu du, eta, aldaketarik izan bada, proiektuak zerikusi zuzena izan duela esan du: «Itzulpena bazterreko gauzatzat hartzen zen; mespretxuz ikusten zen. Orain gauzak aldatzen ari dira, jendea hasi da literatura itzulia bere horretan estimatzen; hein handi batean, bilduma honi esker».

Liburura etorrita, berriz, haren estilo «modernoa» azpimarratu du itzultzaileak, gaur arteko «ospea» ekarri dion forma. «Egun zaila egiten zaigu garai hartan jartzea. Jatorrizkoaren azala ikusita [erakutsi egin du aurkezpenean] barregarria edo harrigarria egiten zaigu, zaharkitua zaigun modernismo bat, baina kutsu hori gordetzen duela uste dut: liburu moderno batena». Igelak 1998an argitaratutako Francis Macomber eta beste zenbait ipuin-en datorren istorio batekin antzemandako lotura ere aipatu du; hango narrazioetako batean «maitasun hiruki bat» ageri bada, Fiesta. Eguzkia jaikitzen da-n «maitasun pentagono bat» agertzen dela azalduta.

Iruñea nobelako kokapen zentraletako bat izan arren, Donostia ere«ekintza nagusiaren kontrapuntu gisa» ageri dela gogoratu du itzultzaileak, baita euskaldunak Hemingwayrentzat «baserritarrak» direla ere, «eta ez hirian daudenak». Emakumezko pertsonaia bakarra, Brett Ashly, tartean ageriko dela ere gehitu du: «Jendea, alkohola, festa... eromen horretan badaude etenaldiak ere, bakea, natura, lasaitasuna. Eta emakumea, ez dut uste kasualitatez, ez da egongo ez mendian, ez Donostian».

Errealismoaren dohaina

Lertxundik, bestalde, Hemingwayren «kazetari sena» izan du gogoan, hari esker irauli zuelakoan ordura arteko nobelagintza. «Kazetaritzaren elementu inportanteenak berreskuratu zituen lehen liburuetatik, eta nabarmena da hemen. Asko dago erreportajetik; mestizaje tankerako estilo bat erakusten du». Eguneroko bizimoduari «etekin literarioa» ateratzen asmatu izana ere txalotu dio idazleak idazleari, hori delakoan «lan artistikoetan» nekezena: «Egunerokotasunean ezkutatzen dena nabarmentzea da errealismoaren dohaina. Ez dira hemen erlazio asko esplizitatzen, keinuak dira ia denak, ederki argitzen zaizkigunak irakurketan».

Navarroren itzulpenera etorrita, protagonista euskal irakurleari oso hurbilekoa egingo zaiola ere adierazi du Lertxundik. Protagonista kuadrilla delako, «kuadrillaren figura soziala», haren hitzetan: «Kuadrilla ez da euskaldunon esklusiba, baina gurean segitzen du funtzionatzen beste leku batzuetan ez bezala, onerako eta txarrerako». Azpimarra jarri dio, hartara, liburuan datozen ahots askotariko elkarrizketei. «Gogoan duzue bi edo hiru pertsonaren arteko elkarrizketa asko dituen libururik? Nik ez. Oso zaila da hiru ahots baino gehiago ematea». Hemingwayk, ordea, bost-seiren arteko jarduna ematen du, eta irakurlearentzat oharkabekoa den «miraritzat» jo du hark. Hitanoa baliatu du solas horiek euskaraz jartzeko Navarrok, eta, bidenabar, Letxundik azaldu du luze iraungo duela literaturan, ahozkoan erabilera murriztuz badoa ere.

Ezagunak dira, Hemingwayk bezala, beste idazle handi askok Euskal Herrian egindako pasaerak, baina, Lertxundiren esanetan, ez dago inor euskal paisaiak estatubatuarrak bezala eraman dituenik hitzetara. «Biarritzetik Iruñera, berdetik harri kolorera, autoz doazelarik, gure herriaren paisaia guztiak ikusten dira, travelling batean bezala, irakurlea konturatu gabe travelling batean doala».

Literatura Unibertsala bildumaren parte diren aldetik, Aitziber Atorrasagasti Eusko Jaurlaritzako Kultura sustatzeko zuzendaria eta Itziar Diez de Ultzurrun EIZIE Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkarteko lehendakaria ere izan dira lanaren aurkezpenean. Hemingwayrena bildumak nazioarteko literaturatik euskarari ekarri dion 179. izenburua dela oroitu dute, eta horretan segitzeko borondatea berretsi du Atorrasagastik —Navarrok aurrez hala egiteko eskaera zuzena egin ostean—. Aurten urrats bat aurrera egin dutela ere nabarmendu du: «Programa Hizkuntza Politika Sailetik Kultura Sailera pasatu da, eta uste dut normalizazioarekin zerikusia duen pauso handi bat dela».]]>
<![CDATA['Fiesta. Eguzkia jaikitzen da' euskaratu du Koro Navarrok]]> https://www.berria.eus/albisteak/195595/fiesta_eguzkia_jaikitzen_da_euskaratu_du_koro_navarrok.htm Mon, 29 Mar 2021 09:18:57 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/195595/fiesta_eguzkia_jaikitzen_da_euskaratu_du_koro_navarrok.htm p> Liburura etorrita, berriz, haren estilo «modernoa» azpimarratu du itzultzaileak, gaur arteko «ospea» ekarri dion forma. «Egun zaila egiten zaigu garai hartan jartzea. Jatorrizkoaren azala ikusita [erakutsi egin du aurkezpenean], barregarria edo harrigarria egiten zaigu, zaharkitua zaigun modernismo bat, baina kutsu hori gordetzen duela uste dut: liburu moderno batena». Igelak 1998an argitaratutako Francis Macomber eta beste zenbait ipuin-en datorren istorio batekin antzemandako lotura ere aipatu du; hango narrazioetako batean «maitasun hiruki bat» ageri bada, Fiesta. Eguzkia jaikitzen da-n «maitasun pentagono bat» agertzen dela azalduta. Iruñea nobelako kokapen zentraletako bat izan arren, Donostia ere «ekintza nagusiaren kontrapuntu gisa» ageri dela gogoratu du itzultzaileak, baita euskaldunak Hemingwayrentzat «baserritarrak» direla ere, «eta ez hirian daudenak». Emakumezko pertsonaia bakarra, Brett Ashly, tartean ageriko dela gehitu du: «Jendea, alkohola, festa... eromen horretan badaude etenaldiak ere, bakea, natura, lasaitasuna. Eta emakumea, ez dut uste kasualitatez, ez da egongo ez mendian, ez Donostian». Errealismoaren dohaina Lertxundik, berriz, Hemingwayren «kazetari sena» izan du gogoan, hari esker irauli zuelakoan ordura arteko nobelagintza. «Kazetaritzaren elementu inportanteenak berreskuratu zituen lehen liburuetatik, eta nabarmena da hemen. Asko dago erreportajetik; mestizaje tankerako estilo bat erakusten du». Eguneroko bizimoduari «etekin literarioa» ateratzen asmatu izana ere txalotu dio idazleak idazleari, hori delakoan «lan artistikoetan» nekezena: «Egunerokotasunean ezkutatzen dena nabarmentzea da errealismoaren dohaina. Ez dira hemen erlazio asko esplizitatzen, keinuak dira ia denak, ederki argitzen zaizkigunak irakurketan». Navarroren itzulpenera etorrita, protagonista euskal irakurleari oso hurbilekoa egingo zaiola ere adierazi du Lertxundik. Protagonista kuadrilla delako, «kuadrillaren figura soziala», haren hitzetan: «Kuadrilla ez da euskaldunon esklusiba, baina gurean segitzen du funtzionatzen beste leku batzuetan ez bezala, onerako eta txarrerako». Azpimarra jarri dio, hartara, liburuan datozen ahots askotariko elkarrizketei. «Gogoan duzue bi edo hiru pertsonaren arteko elkarrizketa asko dituen libururik? Nik ez. Oso zaila da hiru ahots baino gehiago ematea». Hemingwayk, ordea, bost-seiren arteko jarduna ematen du, eta irakurlearentzat oharkabekoa den «miraritzat» jo du hark. Navarrok hitanoa baliatu du solas horiek euskaraz jartzeko, eta, bidenabar, Lertxundik azaldu du hitanoak luze iraungo duela literaturan, ahozkoan erabilera murriztuz badoa ere.p> Ezagunak dira, Hemingwayk bezala, beste idazle handi askok Euskal Herrian egindako pasaerak, baina, Lertxundiren esanetan, estatubatuarrak beste inork ez bezala eraman ditu euskal paisaiak hitzetara. «Biarritzetik Iruñera, berdetik harri kolorera, autoz doazelarik, gure herriaren paisaia guztiak ikusten dira travelling batean bezala, irakurlea konturatu gabe travelling batean doala». Literatura Unibertsala bildumaren parte diren aldetik, Aitziber Atorrasagasti Eusko Jaurlaritzako Kultura sustatzeko zuzendaria eta Itziar Diez de Ultzurrun EIZIE Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkarteko lehendakaria ere izan dira lanaren aurkezpenean. Hemingwayrena bildumak nazioarteko literaturatik euskarari ekarri dion 179. izenburua dela oroitu dute, eta horretan segitzeko borondatea berretsi du Atorrasagastik -Navarrok aurrez hala egiteko eskaera zuzena egin ostean-. Aurten urrats bat aurrera egin dutela ere nabarmendu du: «Programa Hizkuntza Politika sailetik Kultura Sailera pasatu da, eta uste dut normalizazioarekin zerikusia duen pauso handi bat dela». Diaz de Ultzurrunek, halaber, euskal itzulpengintzaren eremuan Navarrok duen ibilbide oparoa goratu du -Literatur Unibertsalaren bilduman bakarrik zortzi izan dira hark euskaratutakoak-, eta gogora ekarri du proiektuak leku garrantzitsua eman diela hastapenetik itzultzaileei, nola ibilbide luzekoei hala hasiberriei.]]> <![CDATA[«Istorioz josita dago dena»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/034/001/2021-03-28/istorioz_josita_dago_dena.htm Sun, 28 Mar 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1864/034/001/2021-03-28/istorioz_josita_dago_dena.htm Nik kantatu eta dantza egiten du mendiak. Nork dio ezetz? Literatura ez dela, hain justu, hori? Han-hemen txalotu, saritu eta hamaika hizkuntzatara itzuli duteIrene Solaren (Malla, Herrialde Katalanak, 1990) bigarren eleberria —euskarara Joxan Elosegik ekarri du, Alberdanian—. Arte Ederren mundutik heldu da Sola letrenera, eta Els dics estreinako nobela bukatzen ari zela piztu zitzaion Canto yo i la muntanya balla idazteko harra. «Lehen nobela idatzi berri, fresko nuen hura idazten aritu bitarteko gozamena, eta berriz heldu nahi nion sentsazio horri. Oharkabean dena irentsi zuen, ordea. Hori dut gogoan: liburua hazten eta hazten zihoala, eta ni atzetik nindoala, korrika».

Zer zetorren lehen ohar horietan, hasierako zirriborroetan?

Bidean sortzen den hori dena, oharrak eta beste, emaitza bezain garrantzitsua da niretzat; dena gordetzen dut. Lehen ideietako bat mitologiarekiko interesa zen, uretako emakumeekiko edo sorginkeriaz akusatutako andreen kontrako prozesu judizialekikoa. Istorio konkretu bat kontatu nahi nuen, baina banekien ahal beste ikuspegitatik kontatu nahi nuela, batez ere. Idatzi nuen lehen gauza orain liburuko lehen atala da.

Lainoen ikuspegitik idatzitakoa.

Bai. Jendearen gainera erortzen diren oinaztarriak ikertu nituen, eta hori lainoen ikuspegitik kontatzen saiatu. Disfrutatu nuen, eta ikusi nuen funtzionatzen zuela. Hortik aurrera lizentzia hartu nuen orkatz baten barruan sartzeko, perretxikoen barruan...

Eta zer erakutsi dizu lan horrek?

Batetik, jolasa dago, nola egin daitekeen igeri jakintzaz betetzen zoazen putzu horien artean, eta istorioek nora zaramatzaten ikusi. Eta, bestetik, hausnarketaren geruza dago: hartan sar zaitezke edo ez. Idaztea, niretzat, ondo pasatzeaz gain, pentsatzea da, eta ahots hauek guztiek balio izan didate mundua ulertzeko era ezberdinez pentsatzeko. Lengoaiarekin lotzen da hori: nork kontatu ahal izan duen bere istorioa, nork ez, noren ahotik heldu zaizkigun hainbeste eta hainbeste istorio.

Nabarmena da sorgintzat hartu zituzten andreen kasua .

Pentsa, iritsi zaiguna haiek erail zituzten gizonek idatzitakoa da. Baina uretako emakumeena ere nabarmena da ondo aztertuz gero, ez dakigu haietaz gizonen ikuspegitik eraikitakoa baizik.

Gizakien ahotsa besteenekin berdintzea bada «ni, hemen eta orain» ideia apaltzeko keinu bat.

Erabat. Antropozentrismoari buruzko gogoeta dago hor: nola eraikitzen dugun gure jakituria, eta nola kokatzen garen horrekin munduan. Ez dakit ahotsak berdintzeko, baina beste batzuk entzunarazteko asmoa badago, zera esatekoa: «Begira diezaiogun munduari gizakiarenak ez diren beste begi eta egoteko modu batzuetatik». Denbora, ez da berdina 80-90 urte biziko den gizakiarentzat eta mendi batentzat. Edo perretxikoekin jolas eginda, guk ni-aren bueltan ulertzen dugu mundua, baina bestelakoa da haien egoteko era: hil ere ez dira hiltzen guk ulertzen dugun eran.

Lurralde zati bat ahalik eta ikuspuntu gehienetatik kontatu nahi zenuen. Zer du hautatutako lekuak? Camprodon eta Prats de Mollo arteko Pirinioaurreak?

Idatzi artean, geruzaz geruza irudikatzen nuen hautatuko nuen mundu zatia, han gertatutako denak nik topatu ahal izateko moduko arrastoren bat utzi izan balu bezala. Kataluniako Pirinioaurrea hautatu nuen landu nahi nituen ideia askok bat egiten dutelako han: sorginen epaiketak, uretako emakumeak, arrastoaren ideiak... Katalan errepublikano askok handik egin zuten ihes gerra zibila galtzean, eta lurretik erauzi daitezke orduko arrastoak, metraila zatiak. Hara igo nahi nuen, lurra zapaldu, galderak egin, ulertu. Hala ere, edozein lur zatitan egin daiteke ariketa bera.

Kokapena pertsonaiak bezain zentraltzat har daiteke liburuan?

Pentsatzen dut baietz. Galderetako bat izan da zein literatura sortzen dugun paisaia bakoitzaren gainean. Ibai bati emandako izena, baso zati baten inguruan esaten dena... istorioz josita dago dena. Naturaren ideiaz ere hausnartu nahi nuen. Oso garbi bereizten dugu zer den natura eta zer ez. Baina non gaude gu hor? Kanpoan? Zer esan nahi du horrek? Nork erabaki du? Ez nuen inolaz ere mendiaren irudi bukoliko bat eraiki nahi: barrutik begiratu nahi nion, ulertzeko gizakiona ez bezalako mila modutan bizi eta azaldu daitekeela mundua.

Kontakizunen mundua lekua galtzen ari den sasoi bat bizi dugu?

Ez dakit. Badakit nik liluraz bizi dudala. Islandian ohartu nintzen, lagunek kontatzen zizkidaten istorioak entzutean. Arte garaikide eta kritikoa ekoizten zuten guztiek, eta, gero, aldi berean, euren irlako kontakizun oso bortitzak kontatzen zizkidaten, euren aitona-amonei entzunak eta. Iruditzen zait istorio horiek ere azaltzen dutela nor garen, nola ulertu izan dugun mundua kolektiboki. Onerako zein txarrerako, istorio horietako asko guztiz misoginoak baitira, besteak beste.

Baina daukagunaren parte da.

Bai, oso aspalditik lagun egin digun horren parte, eta interesatzen zait hori ulertzea. Mito urbano deitzen direnek ere badute antza; ipuin kolektiboak dira, munduari begiratzeko moduak. Beraz, ez, ez dut uste istoriorik gabe gelditzen ari garenik; ikusi beharko da zeintzuek egiten duten aurrera, eta horrek ere esango du nor garen.

Hizkuntzarekin ere lanketa berezia egin duzu. Nola eragin lezake hizkuntzak inguruarekin erlazionatzeko moduan?

Istorioek kontatzen duten bezala nor garen eta nola begiratzen diogun munduari, uste dut hizkuntzekin eta hizkerekin antzera gertatzen dela. Lengoaiarekin jolastea ezinbestekoa zen eleberri honetan, pertsonaia bakoitzak mundua ikusteko bere modua azalduko bazuen, bakoitzak bere eran hitz egin behar zuen. Eta aukera mordo bat zabaltzen da hor. Esaterako, orkatzak ez ditu koloreak ikusten; beraz, koloreari egindako edozein erreferentzia kendu behar zen. Sorginkeriaz akusatutako emakumeak duela 300 urte baino gehiago bizi izan ziren; beraz, euren katalana garaira egokitu behar zen. Eta hartzaren atala, berriz, Ipar Kataluniako katalan aldaera batean idatzia dago.

Berezia da gaztelaniazko atala, neska errepublikanoarena.

Bai. Errepublikanoen erretira ikertu nuenean, argazki bat topatu nuen, nahiko famatua: hainbat heldu eta umeren erdian neskato bat ageri da, makuluekin eta hanka bat moztuta. Neskaren izena aurkitu nuen, baita argazkian ageri den mutiko baten egunerokoak ere. Gaztelaniaz zeuden, familiaren hizkuntza ere hura zen, eta neskaren ahotsa hala sortu zitzaidan buruan. Gauza bat geratu zait argi liburua landu ostean: hizkuntza bakoitza ere mundua izendatzeko eta ulertzeko modu bat dela, ezberdina besteetatik.

Kontraste handi batek biltzen du liburua, tragediaren eta edertasunaren arteko tentsioak.

Bai. Begirada erlatibizatu nahiak ekarri du hori. Domenec nobela hasi eta berehala oinaztarri batek jota hiltzea oso tragikoa da. Baina harentzat. Eta, asko jota, gertukoentzat. Segituan, aurrera doa dena, ez zaio inori inporta mendi horretan gizon bat hil izana. Interesatzen zitzaidan energia optimista baina krudel hori, denak egiten duela aurrera, aurrean eramanez eror daitekeen oro, baina, aldi berean, bizitzak segitzeko modua emanez. Esan izan didate heriotza asko dagoela liburuan, baina beste horrenbeste bizitza ikusten dut nik; hildakoak berriz jaiota, kasik heriotza beste erditze... Nondik begiratzen den da kontua.

Esan izan duzu «bilatzera ausartuz» aritzen zarela. Gakoa zaizu jarrera hori idaztean?

Bai. Arteko metodologiak baliatzen ditudala uste dut, ikertzearekin zerikusia dutenak, emaitza aurrez ez erabaki, eta galderak egiten hastearekin. Nire lana lotzen dut arakatu, gauzak ulertzen saiatu, eta asko irakurri eta entzutearekin. Horrekin erabakitzen dut zer kontatu eta zer gogoeta utzi nahi ditudan mahai gainean, gero irakurleak beste leku batzuetara heltzeko baliatu ditzan, nahi badu. Horrek ez du esan nahi erabakirik hartzen ez dudanik. Autore posizio bat dut lanarekiko: nire esku dago zer sartzen den eta zer ez. Baina prozesuan ere asko interesatzen zait ezustekoa, testuak eraman nazala aurreikusi gabeko lekuetara, eta oparitu diezazkidala ideiak. Hori zoragarria da.]]>
<![CDATA[Pantailak gainditzen duena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/021/001/2021-03-26/pantailak_gainditzen_duena.htm Fri, 26 Mar 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1909/021/001/2021-03-26/pantailak_gainditzen_duena.htm T Game proiektuarekin, zeinak arte garaikideko erakusketa bat, hiru eguneko nazioarteko mintegi bat, topaketa birtual bat eta beste hamaika jarduera hartuko dituen, martxotik ekainera bitarte.

Atzodanik zabalik da erakusketa, Bideo jokoak. Play Without End izenpean. Oier Etxeberria Tabakalerako arte garaikidearen arloko arduradunak azaldu duenez, zentroaren lan ildoetako bat artearen eta politika industrialen zein teknologiaren arteko harremanak aztertzean datza, eta hor kokatu beharrekoa da hau ere. Aurrez aurkeztutako beste bi erakusketekin, Cybernetics of the Poor eta Zin Ex. Abstrakziotik algoritmora, «trilogia bat» osatzen duela esan du horregatik. «Hirurek garaikidetasunaren arkeologia bat planteatzen dute, eta hau, konkretuki, tesi izaera batekin dago osatuta: gamifikazioaren tesia, hau da, nola bideo jokoak, jolasaren ildo horretatik salto egin, eta bizitza kolonizatzera pasatu diren».

Fenomeno horrek pizten dituen galdera eta gertaeretara gerturatu nahi dute, hala, erakusketa osatzen duten lanek. Badira gerrarekin eta erakunde militarrekin zerikusia dutenak (Harun Farocki artistarena), kontrol sozialaren kritikari eta aktibismo politikoari heltzen diotenak (Zach Blas eta Anna Anthropy), eta birtualaren eta errealaren arteko mugei begiratzen diena (Jan Peter Hammer). Baina badira, halaber, lehen bideo jokoen eta ekoizpen artistiko zein literarioaren artean sortzen den trafikoa aztertzen duten lanak ere (Iñaki Grazenea eta Natalie Bookchin); eta, azkenik, irudi digitalen pilaketan datzan kultura kontsumoak eratzen dituen iruditegi berriei erreparatzen dietenak (Melanie Gilligan eta Sahatsa Jauregi).

Zortzi artista horien artetik, Jauregi eta Grazenea izan ziren atzoko aurkezpenean. Erakusketako beste piezen aldean, Tabakalerarako propio sortutako lan bana jarri dute biek ikusgai. Jauregik Gurpil zulatua instalazioa aurkeztu du, jatorri askotariko materialez egina. 1990eko hamarkadako auto aldizkari bateko orriak baliatu ditu, esaterako, auto bat «tuneatzeko» jarraibideak zekartzana. «Aldizkarian aurrera egin ahala, kotxearen osotasuna galtzen zoaz, dena despiezatuta azaltzen delako; gurpilak, hagunak... Gauzak azaltzeko modu horrek interpelatzen ninduen, nire lan egiteko moduak ere zerikusia duelako zatikatzearen ideiarekin». Makinaren zatikatzeak gorputzaren zatikatzeaz hausnartzera eraman zuen gero, eta horregatik ageri dira zenbait gorputz atal ere eskulturetan; esku batzuk, buru bat. «Hortik heldu nintzen protesiaren ideiara, hausnartzera nola eman dezakeen hanka protesiko batek hanka erreal baten kontzientzia».

Grazeneak, bestalde, bi proposamen bildu ditu Escherland lanaren barruan: instalazio bat eta horman jarritako marrazki batzuk. M.C. Escheren marrazki amaieragabeak oinarri hartuta, gogora ekarri du zer eragin izan zuten horiek Marble Madness arcade bideo jokoaren diseinuan eta nola bihurtu den hori irudi gehiagoren sortzaile. Grazenea: «Arkitektura bukaezin horiek aitzakiatzat hartuta garatu dut lana; ikusteko bideo joko batean sartzen garenean nola ulertzen dugun espazio bukaezin hori, eta nola eraldatu dezakegun. Pentsatzeko zerk bultzatzen gaituen gu behin eta berriro jokatzera, gure pultsioek, gure obsesioek».

«Errealitate ludifikatua»

Erakusketari adinako garrantzia eman nahi izan diote antolatzaileek, ordea, T Game barruan prestatu dituzten beste zenbait jarduerari ere. Horien artean, hiru eguneko nazioarteko mintegi bat egingo dute apirilaren hondarrean, 28tik 30era bitartean, eta Errealitate bideo-ludifikatua izenpean. Daniel Muriel gaian adituak zuzenduko du, eta, ertz askotatik, bideo jokoek gizarte garaikidean duten esanguraz ariko direla aurreratu du: «Harreman pertsonaletan, lanean, kontsumoan, hezkuntzan... eragin zuzena dute bideo jokoetako estetikek, lengoaiek, praktikek. Eta horrek gaurko auzi zentral askori bideo jokoen dimentsio ugarien bitartez heltzea ahalbidetzen digu, izan ludikotik, politikotik zein artistikotik». Profil ugaritako hamar hizlari ariko dira denera: Alfie Bown, Luca Carrubba, Merce Oliva, Marina Amores eta Marta Trivi, Colectivo Desmusea, eta Muriel bera, tartean.

Proiektuaren beste mugarrietako bat ekainaren 2tik 4ra arteko topaketa birtuala izango da. Luca Carrubba artista eta teorialariak koordinatzen duen taldeak garatu du, eta kultura digitala aletzen jarraitzea da asmoa, hiru ardatzen gainean: giza kode birtualak, identitatea eta espazioaren ideia mundu birtualean. Ingurune digital berezi bat sortuko dute propio, ez dadin soilik «hitz hartzeak biltzeko leku soil bat» izan, Pablo M. Garridoren hitzetan.

Eta, horrez gainera, lantegiak, hitzaldiak, bisita gidatuak, kontzertu berezi bat eta arcade makinak eskura. Horrek denak kondentsatuko du bideo jokoen mundua eta hark kultura garaikidearekin duen lotura datozen hiletan Tabakaleran.]]>
<![CDATA[Bideo jokoen unibertsoan murgildu da Tabakalera]]> https://www.berria.eus/albisteak/195440/bideo_jokoen_unibertsoan_murgildu_da_tabakalera.htm Thu, 25 Mar 2021 16:48:59 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/195440/bideo_jokoen_unibertsoan_murgildu_da_tabakalera.htm Cybernetics of the Poor eta Zin Ex. Abstrakziotik algoritmora lanekin batera. "Hiru erakusketa hauek garaikidetasunaren arkeologia bat planteatzen dute, eta hau, konkretuki, tesi izaera batekin dago osatuta: gamifikazioaren tesia, edo nola bideo jokoek jolasaren ildo horretatik salto egin duten eta bizitza kolonizatzen hasi diren". Fenomeno horrek pizten dituen galdera eta gertaeretara gerturatu nahi dute, hala, erakusketa osatzen duten lanek. Badira gerrarekin eta erakunde militarrekin zerikusia dutenak (Harun Farocki artistarena), kontrol sozialaren kritikari eta aktibismo politikoari heltzen diotenak (Zach Blas eta Anna Anthropy) eta birtual eta erreal izendatutako eremuen arteko mugei begiratzen dietenak (Jan Peter Hammer). Baina badira, halaber, lehen bideo jokoen eta ekoizpen artistiko zein literarioaren artean sortzen den trafikoa aztertzen duten lanak ere (Iñaki Grazenea eta Natalie Bookchin); eta, azkenik, irudi digitalen pilaketan ardaztutako kultura kontsumoak eratzen dituen iruditeria berriei erreparatzen dietenak (Melanie Gilligan eta Sahatsa Jauregi). Zortzi artista horien artetik, Jauregi eta Grazenea izan dira goizeko aurkezpenean. Erakusketako beste piezen aldean, Tabakalerarako propio sortutako lan bana jarri dute ikusgai biek. Lehenaren kasuan, Gurpil zulatua instalazioa aurkeztu du, jatorri askotariko materialez egindakoa. 1990eko hamarkadako auto aldizkari bateko orriak baliatu ditu, esaterako, auto bat "tuneatzeko" jarraibideak zekartzana. "Aldizkarian aurrera egin ahala, kotxearen osotasuna galduz zoaz, dena despiezatuta azaltzen delako; gurpilak, hagunak... Gauzak azaltzeko modu horrek interpelatzen ninduen, nire lan egiteko moduak ere zerikusia duelako zatikatzearen ideiarekin". Makinaren zatikatzeak gorputzaren zatikatzeaz hausnartzera eraman zuen gero, eta horregatik ageri dira zenbait gorputz atal ere eskulturetan; esku batzuk, buru bat. "Hortik heldu nintzen protesiaren ideiara, hausnartzera nola eman dezakeen hanka protesiko batek hanka erreal baten kontzientzia". Grazeneak, bestetik, bi proposamen bildu ditu Escherland lanaren barruan: instalazio bat eta horman jarritako marrazki batzuk. M.C. Escheren marrazki amaieragabeak oinarri hartuta, gogora ekarri du zein eragin izan zuten horiek Marble Madness arcade bideo jokoaren diseinuan eta nola bihurtu den hori irudi gehiagoren sortzaile. Grazenea: "Arkitektura bukaezin horiek aitzakiatzat hartuta garatu dut lana; ikusteko bideo joko batean sartzen garenean nola ulertzen dugun espazio bukaezin hori, eta nola eraldatu dezakegun. Pentsatzeko zerk bultzatzen gaituen gu behin eta berriro jokatzera, gure pultsioek, gure obsesioek". Proiektuaren beste bi mugarri Erakusketari adinako garrantzia eman nahi izan diote antolatzaileek, orobat, T Game barruan prestatu dituzten beste zenbait jarduerari ere. Horien artean, hiru eguneko nazioarteko mintegi bat egingo dute apirilaren hondarrean, 28tik 30era, Errealitate bideo-ludifikatua izenpean. Daniel Muriel adituak zuzenduko du, eta, ertz askotatik, bideo jokoek gizarte garaikidean duten esanguraz ariko direla aurreratu du: "Harreman pertsonaletan, lanean, kontsumoan, hezkuntzan... eragin zuzena dute bideo jokoetako estetikek, lengoaiek, praktikek. Eta horrek gaurko auzi zentral askori bideo jokoen dimentsio ugarien bitartez heltzeko modua ematen digu, izan ludikotik, politikotik zein artistikotik". Profil ugaritako hamar hizlari ariko dira denera: Alfie Bown, Luca Carrubba, Oliver Perez-Latorre, Merce Oliva, Marina Amores eta Marta Trivi, Victor Navarro Remesal, Colectivo Desmusea, Euridice Cabañes eta Muriel bera. Proiektuaren beste mugarrietako bat ekainaren 2tik 4ra bitarterako prestatu duten topaketa birtuala izango da. Luca Carruba artista eta teorialariak koordinatzen duen taldeak garatu du, eta kultura digitala aletzen jarraitzea da asmoa, hiru ardatzen gainean: giza kode birtualak, identitatea eta espazioaren ideia mundu birtualean. Modu digitalean egingo denez topaketa, ingurune berezi bat sortuko dute horretarako. Pablo M. Garrido artista eta ikertzaileak azaldu du: "Tabakaleraren eraikina bera oinarri hartuta, asmoa da areto batetik bestera mugitzeko aukera eskaintzea, ez dadila soilik mintzaldiak biltzeko leku bat izan". Eta, horretaz aparte, lantegiak Medialaben, hitzaldiak, bisita gidatuak, kontzertu berezi bat eta arcade makinak eskura. Horrek denak kondentsatuko du bideo jokoen mundua eta hark kultura garaikidearekin duen lotura datozen hiletan Tabakaleran. Xehetasunak zentroaren webguneankontsultadaitezke, eta hor eman beharko da izena, halaber, mintegian eta tailerretan parte hartzeko.]]> <![CDATA[Bizialdiaren kantua errepikan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2021-03-25/bizialdiaren_kantua_errepikan.htm Thu, 25 Mar 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2021-03-25/bizialdiaren_kantua_errepikan.htm Arkanbele kantak, eta bertan jaso ditu denbora batetik hona biltzen joandako olerkiak. «Banuen bilduma koxkor bat, eta une jakin batean poemategiaren ideia agertu zitzaidan; zaharrak landuz eta berriak gehituz joan da mamitzen».

Arkanbele baten irudia azalera ere eraman du egileak, Ignacio Larra artista beratarraren eskutik. «Xomorro deigarri zein misteriotsu honek badu zerbait berezia niretzat: haur eta gaztaro denborako Bidasoaldera eramaten nau nahitaez, ikusten dudan aldiro», kontatu du. Eta ez dela kasualitatea, beraz, liburuaren «aurpegirako» hautatu izana, sasoi hartatik abiatzen baita lana, ondoren beste eremu batzuetara heltzeko.

Orotara, 11 ataletan banatu ditu poemak egileak, nahiz eta liburuak, zehatzago, «1+9+1» forma duela aipatu duen. Aitzinsolasa da lehena eta gibelsolasa azkena, eta narrazio bat dator bakoitzean. «Batean bizia deskubritzeaz hitz egiten den bezalaxe, bestean heriotzaren hurbiltasunaren oharpena aipatzen da. Eta, tartean, bizialdi bat biltzen da, kronologikoki, baina ez erabat». Atal bakoitza, «gogoaren ibiltoki jakin bat» dena, poema gutxirekin osatu du, eta denak ikusten ditu kate beraren begiak balira bezala, bata besteari lotuak. «Oraindik hemen naukan bizialdi bateko uneak dira. Une horiek idazlearen baitan utziriko arrastoen seinaleak; ikusiak batzuk, ikasiak beste batzuk, eta asmatuak ere ez gutxi».

Paisaia, maitasuna, 36ko gerra —«aita 20 urterekin bidali zuten frontera, eta, gertu zuen arren, ez zuen ezer kontatzen; amak 11 zituen, eta kontatzen zuen», 1970eko urteak, Bidasoa —«mugaldea beti gatazka»—, adiskidetasuna, etorkin portugaldarrak, buhameak, sortetxetik mundura irtetea, beste gorputz batzuen bilaketa, euskararen galera, lagunena, Iruñea, familia, ihes egiten duen denbora. Liburuan bildutako askotariko testuen askotariko iturri horiek zerrendatu ditu egileak lanaren aurkezpenean, zerrendak luze jo dezakeela ohartarazita. «Poemetan bada memoria pertsonaletik aunitz, baina begirada kolektiboa da maiz», adierazi du, eta erantsi memoria ez dela «tresna bat besterik», iragana nahieran «birsortzeko» tresna.

Liburuak, oraindik proiektu zela, beste izenburu posible batzuk ere izan dituela, eta horietako bat ekarri du gogora egileak: Erakusketa baterako koadroak. 1970eko hamarkadan anaiak etxera eramandako LP bati hartu zion hasierako izenburu hura, Emerson, Lake & Palmer-en Pictures at an Exhibition-i, poema bat, edozein, koadro bat halakoa izan daitekeen ustean. «Koadroak bezalaxe, poemak zerbaiten erreprodukzio edo argazki finko izan daitezke; edo gertaera bat, istorio bat kontatu, gogoeta bat plazaratu. Helburu hori dute behinik behin poema hauek».

Irakurri ahala aditzea

Izenburuaren bigarren hitzak ere, kantak-ek, badu beste esangura bat ere liburuan. Izan ere, abestiei dagokien zenbait ezaugarri ere badituzte poemek: errimaren hotsa eta lerro neurtuak han-hemen. «Ez dira, baina, neurtitz ortodoxoak». Azaldu duenez, idazterako etorria halakoa izan duelako baliatu du batik bat molde hori, eta ez zaiola harritzekoa ere esan du: «Ez da misterio bat hori hala izatea, kontuan hartzen badugu guri kantarien bidez iritsi zitzaigula poesia, kantuaren bidetik iritsi ginela literaturara. Irakurri baino lehen adituak genituen Aresti, Mirande, Lekuona, Xenpelar, Artze, Xalbador, Hernandez, Brassens...».

Bertso mundua ez du urrunekoa idazleak, eta bertso neurrian, zortziko txikian egindako poema bat ere sartu du liburuan. Hala ere, bi mundu direla defendatu du, bertsolaritzarena bata eta poesiarena bestea, eta ez dituela «sobera bortxatu» nahi izan.

Lehen poema lana duela 25 urte eman zuen Tabernak, Ernestina Champourcin saria irabazi eta Arabako Foru Aldundiak argitaratutako Mendearen ilunabarrean. Harrezkero, narrazioa landu du batik bat, Txokolatezko dinamita (2001) eta Alkasoroko Benta (2013) azken lanen artean. Horiek bezala, Susarekin eman du lan berria orain, eta, bertako editore Leire Lopezen esanetan, irakurleak sumatuko du Tabernaren eskua lan berrian, «Tabernaren arkanbele kanta». Haren lan guztiek «espazio geografiko bat eta hitz egiteko zein bizitzeko modu bat» dutela aipatu du editoreak, baina gehiago direla «berritasunak» lan honetan. Lopez: «Batez ere bizitza gozatzeko modu bat ageri da poemotan. 'Gure baitako izaera gordea' aipatzen du poemetako batean, XVI. mendean hiru ardi eta urde bat lapurtzeagatik atxilotutako Uztaritz ijitoari buruz ari dela, eta beste zentzu batekin, baina esango nuke gure baitako izaera gorde hori ere ageri dela».]]>
<![CDATA['Arkanbele kantak' eman du Mikel Tabernak]]> https://www.berria.eus/albisteak/195397/039arkanbele_kantak039_eman_du_mikel_tabernak.htm Wed, 24 Mar 2021 18:37:39 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/195397/039arkanbele_kantak039_eman_du_mikel_tabernak.htm <![CDATA[Musika Banden Federazioa sortu dute, jardunari ekin eta banden lana sustatzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/029/001/2021-03-23/musika_banden_federazioa_sortu_dute_jardunari_ekin_eta_banden_lana_sustatzeko.htm Tue, 23 Mar 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1857/029/001/2021-03-23/musika_banden_federazioa_sortu_dute_jardunari_ekin_eta_banden_lana_sustatzeko.htm
Izan ere, Labradoren esanetan, «inork ez du zaindu» musika banden eremua pandemia abiatu zenetik honako denboran. Gogora ekarri du lehen hiletan «kultura, oro har, mapatik desagertuta» egon zela, eta aipatu du apurka zenbait talde jardunera itzultzen hasi baziren ere musika bandek zaila izan dutela: «Badira martxotik itzuli ez direnak, eta azarotik berriz etenda daude asko». Azaldu du oro har banda gehienak herritarrez osaturiko taldeak direla eta «amateurren» izendapena egokitu izan zaiela, eta izendapen horrek azken hiletan ezinezko egin diela jardunera itzultzea — amateurrek euren jarduera «debekatuta» baitute azarotik—.

Labradoren esanetan, ordea, musika bandek badute «instituzionalizazio maila bat», beste talde amateur batzuetatik bereizteko —«udalekin elkarlanean aritzen dira; askotan udalaren lokaletan entseatzen dute; zuzendarienak lanpostuak izan daitezke...» —, eta, hala, aurreratu du eurentzat propio diseinatutako protokolo bat landu dutela, Jaurlaritzari aurkeztu diotena, «semiprofesional» gisako izendapen bat eskuratu eta jardunera lehenbailehen itzultzen saiatzeko.

Ez baita huskeria musika bandek Euskal Herriaren historian izan duten lekua, Labradoren ustetan. Haien esangura azpimarratzeko, hainbat datu eman ditu federazioaren aurkezpenean: Araba, Bizkai eta Gipuzkoan 46 taldek eta 300 kidek baino gehiagok osatzen dute banden ehuna, eta, 2019an soilik, 600 saio egin zituzten, eta milioi bat euro mugitu. Batik bat, banden antzinatasunean eta elkargune izaeran jarri du arreta: «Oro har, XVIII. mendearen amaieran eta XIX. mendean sortutako elkarteak dira. Izaera intergenerazionala izan dute beti; herrietako musikariak bildu izan dituzte, eta denboran zehar jende berria sartzen eta irteten joan da ordutik». Alde horretatik, «kohesio soziala bermatzen duten elkarteak» direla defendatu du Labradok: «Demokratizazioaren sinbolo ere badira bandak: herria bildu egiten da musikaren inguruan, kulturaren inguruan, herri izaera hori ere bermatzeko».

Orain arte hauek egin dute bat federazioarekin: Araiako, Laguardiako, Labastidako eta Laudioko bandek, Araban; Azpeitiako, Bergarako, Elgoibarko, Hernaniko, Legazpiko, Mutrikuko, Ordiziako, Urretxuko, Zumaiako eta Zumarragako bandek, Gipuzkoan, eta Areatzako, Getxoko, Leioako, Santurtziko eta Zornotzako bandek, Bizkaian. Haien jarduera zabaltzea, haien lana «duintzea» eta instituzioekin bitartekari lana egitea ere izango du helburu federazio sortu berriak.

Azkenari lotuta, Aitziber Atorrasagasti Eusko Jaurlaritzako Kultura sustatzeko zuzendaria bat etorri da Labradoren esanekin, eta hiru hitz nabarmendu ditu: izaera, interlokuzioa eta ondarea. «Zer garen herri moduan eta zer den gure kultura: hor gure bandek ere badute zer esana».

Ondarearen alde

Asmo nagusien artean jarri dute, halaber, musika bandek urteetan eratu duten ondarea berreskuratu eta babestea. Eresbil Musikaren Euskal Artxiboarekin elkarlanean ari dira horretarako, eta Pello Leiñena artxiboko zuzendariak aurreratu du datu base bat nahiko garatuta dutela. «Bandena herri bakoitzeko musika kultura bizia da, eta horrek balio oso handia dauka», nabarmendu du. Labradok aipatu dutenez, partiturak, doinuak, dokumentazioa eta beste soilik ez, «ondare immateriala» berreskuratzea ere lehentasun izango dute: desagertuz joan diren bandak berriz martxan jartzea, esaterako.]]>
<![CDATA[Musika Banden Euskal Federazioa sortu dute, jardunari ekin eta banden lana sustatzeko]]> https://www.berria.eus/albisteak/195300/musika_banden_euskal_federazioa_sortu_dute_jardunari_ekin_eta_banden_lana_sustatzeko.htm Mon, 22 Mar 2021 18:48:04 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/195300/musika_banden_euskal_federazioa_sortu_dute_jardunari_ekin_eta_banden_lana_sustatzeko.htm <![CDATA['Mank', izendapenetan nagusi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/031/001/2021-03-16/mank_izendapenetan_nagusi.htm Tue, 16 Mar 2021 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1879/031/001/2021-03-16/mank_izendapenetan_nagusi.htm Joker, The Irishman, 1917 eta Gisaengchung/ Parasite-ren urtea izan zen, besteak beste—, hurrengoa, 2020a, zinema munduarentzat espero gabeko urte nekeza izan dela erakutsiko dute aurtengoek. Pandemiak hainbat ekoizpen bertan behera utzi, beste batzuen filmaketa atzeratu, eta aretoak itxita izan ditu hilabete luzez, eta bada dioenik inoiz Oscar sarietarako izendapenik lortuko ez luketen filmak hautagaien artean egotea ekarri duela horrek. Iritziak iritzi, 93. Oscar sarietarako hautagaien zerrenda atzo argitu zuen azkenean Hollywoodeko Akademiak, Priyanka Chopra Jonasen eta Nick Jonas aktoreen eskutik, eta David Fincherren Mank-ek lortu du izendapen gehien, hamar denera. Seina lortu dituzte beste sei filmek: Chloe Zhaoren Nomadland, Florian Zelleren The Father, Lee Isaac Chungen Minari, Darius Marderren Sound of Metal, eta Shaka Kingen Judas and the Black Messiah. Apirilaren 25ean egingo dute garaikurrak banatzeko ekitaldia, Dolby antzokian (Los Angeles, AEB) —zehazteko dute oraindik formatua—.

Izendapen kopuruari begiratuta, beraz, Mank bihurtu da aurtengo Oscar sarietan garaile izateko hautagai nagusia. Citizien Kane idatzi zuen Herman Mankiewiczi buruzko biopic-a da filma, zuri-beltzean ondua, eta Orson Wellesen obra ezagunaren filmaketa prozesua kontatzen duena. Espero zen alderdi teknikoetako kategorietan izendapenak lortzea, baina kategoria nagusietan beste hainbeste eskuratu ditu azkenean: film onena, zuzendaritza, argazkia, gizonezko aktorerik onena (Gary Oldman) eta taldeko emakumezko aktorerik onena (Amanda Seyfried), besteak beste. Ez du, ordea, egokituriko gidoi onenaren sarirako hautagaitza lortu, zeina Jack Fincherrek idatzi duen, zuzendariaren aitak.

Netflixen lan bat da Mank, eta baliteke lehen aldiz plataforma digital batek ekoitzitako pelikula batek irabaztea film onenaren Oscar saria, oraindik egundo gertatu ez dena —inoizko izendapen gehien lortu du, hala ere, Netflixek aurten—. Kinieletan, baina, ez du oraindik Nomadland-en lekua berdindu. Izan ere, Chloe Zhao zinemagile txinatar-estatubatuarraren filmak beste gutxik bezalako oihartzuna bereganatu du azken hiletan; Urrezko Globoetan garaile nagusia izan zen eta kritikak gogor txalotu du. Frances McDormand du aktore protagonista filmak —emakumezko aktorerik onenaren sarirako izendatu dute—, eta dena galdu ostean AEBetako errepideetara karabanarekin aterako den andre baten istorioa du kontagai. Zuzendari onenaren sarirako ere izendatu dute Zhao, eta Fincher, Emerald Fennel (Promising Young Woman; bost izendapen lortu ditu denera), Lee Isaac Chung eta Thomas Vinterberg (Druk / Another Round) izango ditu lehiakide. Lehen aldia da bi emakume daudena zuzendari onenaren atalean izendatuta —denera, 70 andrazko daude hautagaien artean, inoizko gehien—.

Interpretazioaren alorrean, The Father-ek eta Minari-k hautagaitza berberak lortu dituzte; gizonezko aktorerik onenaren sarirako eta taldeko emakumezko aktorerik onenaren sarirako izendatu dituzte, hurrenez hurren, aktore nagusiak: Anthony Hopkins eta Olivia Colman, eta Steven Yeun eta Yuh-jung Youn.

Zeresana eman du, bestalde, Maite Alberdi txiletarraren El agente topo dokumental onenaren sarirako izendatu izanak. Donostiako Zinemaldian izan zen filmarekin Alberdi; Donostia Hiria Publikoaren Saria irabazi zuen.]]>