<![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 12 Nov 2019 07:01:23 +0100 hourly 1 <![CDATA[Itziar Ugarte Irizar | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Mugaz gaindiko diskurtsoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/022/001/2019-11-09/mugaz_gaindiko_diskurtsoak.htm Sat, 09 Nov 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1885/022/001/2019-11-09/mugaz_gaindiko_diskurtsoak.htm Kotoiaren algoritmoak eta Madrassa Collective taldearen On Fail[l]ed Tales and Ta[y]lors. Oinarrizko ideia batek biltzen ditu biak, Oier Etxeberria Tabakalerako arte garaikidearen arloko arduradunak azaldu duenez: «Artistek ikuspegi horretatik lantzen dituzten diskurtsoek esan nahi digutena da prozesu politiko, ekonomiko eta historiko horiek ez direla arrotzak gure sentsibilitatean. Bestela esanda, gure mundu ikuskera prozesu horiek baldintzatzen dutela».

Bi kasuetan, ez da artisten lana Tabakaleran erakusten den estreinako aldia. Cesarrek Look again erakusketan hartu zuen parte, duela hamar urte, eta, duela bi, Spell Reel filma aurkeztu zuen Zinemaldian, Zabaltegi-Tabakalera sailean. Madrassa Collective, berriz, egonaldi artistiko bat egiten izan zen 2017an, eta handik eratorri da, hain zuzen, orain aurkeztu duen lana.

Arte garaikidearen zirkuituan aztarna uzten ari da Cesar (Porto, Portugal, 1975). Bere herrialdearen iraganaz interesatuta dago, eta Portugalek Ginea Bissaurekin duen erlazio kolonialaren atzetik osatu du bere obrako lan lerro sakonenetako bat; horri dagozkion hiru lan jarri ditu ikusgai Tabakaleran. The Embassy (2011) filma da horietan lehena. Ginea Bissauko artxibozain bat ageri da iruditan, kolonizatzaile portugaldarren ikuspegitik osatutako argazki album bat erakusten eta haren gaineko bere narrazioa kontatzen. «Argazkietan ikusten dena bainoago, keinua bera da garrantzitsua filmean», ohartarazi du artistak. Kolonialismoan baino gehiago, lana «erresistentzia prozesuetan» oinarritzen dela dio, eta artxibozainaren berrirakurketan datzala gakoa.

Garai bertsuko Cacheau 16 milimetroko filma jarri du erakusketaren amaieran, eta tartean, bere azken proiektua: Looming Creole instalazio eta entsegu filmikoa. Ginea Bissauko kreoleen eta ehungintza tekniken arteko erlazioa aztertzen du bertan artistak, ostera haien osteko subertsio-kodeak bistaratzeko. «Ehunek kode bezala funtzionatzen dute. Bizitzeko moduak kodifikatuta daude horietan, oso modu subertsiboan». Izan ere, edukiek bai, baina teknikak du garrantzia Cesarren proposamenean, erakusketaren izenburuak aurreratzen duenez. Etxeberria: «Erabiltzen ditugun dispositiboek historia hori xurgatu eta erreproduzitzen dutela erakusten digu artistak; baita lengoaia horiek guztiak deskodetu daitezkeela ere, kasu honetan, artearen bitartez».

Akastun istorioen ehuna

Modu irekian egiten du lan Cesarrek, ahots askori lekua eginez bere obretan. Eta kolektibotasunaren ideia horrek ere lotzen du Madrassa Collectiveren lanarekin. Nagusiki Afrikako eta Ekialde Hurbileko zortzi kidek osatzen dute taldea, eta praktika kolektibo eta mugaz gaindiko lankidetzekin egiten du lan. Sei pieza bildu dituzte Tabakalerako erakusketan, honako artista eta taldeen hauen eskutik: Oda Projesi, Sofiane Zouggar, Ala Younis, Yasmina Reggad —Oda Projesiko kidea—, Suspendek Spaces eta Etcetera taldea. Guztiek dute abiapuntuan ideia bat: arrakastaren eta porrotaren dialektika gainditu, eta akatsa bera lanerako eremutzat hartzea. Hortik izenburua.

Erakusketak espazio eta denbora askotatik bide bat irekitzen du, Francesca Masoero Madrassako kidearen esanetan. Donostia, Istanbul, Aljeria, Egipto, Brasil, Buenos Aires. 1960ko eta 1970eko urte iraultzaileak, 2010 inguruko krisi urteak, oraina. Eta gaiak ugari: memoria arkitektonikoa, zentsura, parte hartze politikorako bideak, berri faltsuen afera eta beste. «Akastun istorioak» lotzen dituen sormen prozesu kolektiboaren emaitza, Masoeroren hitzetan.

Erakusketa biak 2020ko otsailaren 16ra arte egongo dira ikusgai, eta solasaldi, proiekzio, tailer eta performanceen jarduera programa batek osatuko ditu.]]>
<![CDATA[Rockaren hirukora]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1915/024/001/2019-11-07/rockaren_hirukora.htm Thu, 07 Nov 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1915/024/001/2019-11-07/rockaren_hirukora.htm Sargia, Tristtan Murgi eta Horeba taldearen lan berria. Batera sinatu zituzten estreinako Trobador (2015) eta iazko Dual 1/2 eta Dual 2/2 lan bikoitza. Eta, sinadura aldatu gabe, baina formula aldatuta aurkeztu dute disko berria: taldea finkatu, eta hirukote bihurtu dute. «Hiruko rock talde bat». Bere bateria, bere baxu, eta bere gitarra elektriko. Murgirekin batera Horeba taldean hasieratik egon diren Greg Juvinek (baxua) eta Cedric Lepinek (bateria) egonkortu dute taldea, eta, haiekin batera, Pey Etura gitarrista argentinarrak ere hartu du parte diskoan.

Orain arteko bidean, zazpi izatera ere heldu dira Horeba taldean, eta, jazz-folketik gertu, instrumentu ugarirekin eman izan dituzte kantuak: gitarran oinarrituta, baina biolin, piano, klarinete eta besterekin lagunduta. Murgiren inpresioa da, ordea, lan berriarekin «rockerotuta» azaldu badira, aurretik egindako bide musikalak horretara eraman dielako dela. Baita logistika kontu batengatik ere: kide asko izanda, erabakiak adostea zaila izan zaie sarri, eta horregatik jo dute hirukote formatura. «Greg eta Cedric, gainera, rockeroagoak dira besteak baino, eta baliatu nahi izan dugu hori dena indar gehiago emateko gure proiektuari».

Bederatzi kantu bildu dituzte lan berrian. «Musikalki oso aberatsak eta progresiboak diren kantu motzak», Beñat Antxustegi musikariaren hitzak ekarrita. Konposatuta zituenetatik, erritmo azkarrenekoak grabatu nahi izan ditu disko berrian Murgik —Juvin taldekidearen Zen estudioan grabatu eta nahastu dute, Uztaritzen (Lapurdi)—. Izan ere, esan du kantu sorta bat duela bilduta, ez duela inoiz eteten sortze lana. «Sustapenean egon, kontzertuak ematen... Berdin du, beti ari naiz konposatzen. Ez dut album baten helburua buruan izaten. Konposatzen eta konposatzen dut, maketatzen dut, ordenagailuan sailkatuz joaten naiz, eta, une batean, erabakitzen dut kutxa ireki, eta izpiritu komun bat duten kantuak aukeratzea». Hala du, esaterako, folk disko «lasai-lasai bat» ere aspalditik prest, grabatzeko unea noiz ikusiko.

Liburu irekiak argitan

Diskoaren azken kantuak ematen dio izena lan berriari. Sarbide-ren sinonimo da, eta musikariak diskoaren azaleko irudiarekin azaldu du ideia. Hiru liburu ageri dira bertan, eta argi bat ezkerraldetik sartzen. «Gu gara hiru liburu horiek. Irekiak gara, badugu gure istorioa, hor da dakigun guztia. Baina argi bat atzetik pasatzen zaigu, eta ez dugu ikusten. Uste izaten baitugu lehenbiziko irizpidearekin dena ulertzen dugula, baina, tamalez, ez da horrela». Gogoeta horren bueltan, «gaurko gaiak eta gertaerak» jorratu nahi izan ditu diskoan. «Sozialak, politikoak; horien gaineko nire iritzia emateko, poetikoki». Hala azaltzen dira, besteak beste, emakumeen aurkako indarkeria (Me too), muturreko jarreren (Kolonizatze hizkuntzala) eta abiaduraren ajeak (Denborajale). Murgi: «Beti hasten naiz barnetik sentitzen ditudan gauzekin; maite dut kantuak hor emeki haztea, denbora ematea». Doinua lantzen du aurrena, hitza gero, baina garrantzitsutzat du bien bat egitea: «Baliteke une batean hitzak musika garaitzea, eta alderantziz. Baina beti elkarrekin izan behar dira, ispilu bat bezala».

Zuzenekoetan, bakarka zein taldearekin ibili ohi da Murgi, eta Sargia ere hala aurkezteko asmoa du. Larunbatean abiatuko da, Irungo (Gipuzkoa) Kabigorrin. Biharamunean Donostian ariko da, hilaren 13an Laudion (Araba), eta 14an Bilbon. Bakarka guztietan. Hil azkenerako iragarri ditu Horebarekin emango dituen kontzertuak: azaroaren 22an Ondarroan (Bizkaia), 26an Iruñean, 29an Hazparnen (Lapurdi), eta abenduaren 1ean Oñatin (Gipuzkoa). «Askeago sentitzen naiz bakarrik; baina bi formak maite ditut, eta biak ditut beharrezko».]]>
<![CDATA[Zeru-lurrak lerrokatzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/021/001/2019-11-01/zeru_lurrak_lerrokatzen.htm Fri, 01 Nov 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/021/001/2019-11-01/zeru_lurrak_lerrokatzen.htm Planetak obra klasikoa, eta Gabriel Erkorekaren Zuhaitz obra garaikidea. Euskal Herriko artistak bilduko dituelako ere izango da berezia; izan ere, Vocalia Taldeak hartuko du parte Planetak-en, eta Kalakan hirukoteak, berriz, Zuhaitz-en. Banan-banan, guztien parte-hartzea nabarmendu du Menak: «Beti esaten diet orkestrako kideei: 'Ni ibil naiteke hortik zuzentzen, baina zu ere hor zaude, nirekin jo zenuena, eta zure denborako minutu batzuk eskaini zenizkidana, nik ikas nezan'. Ez da ahaztu behar musikariaren eta zuzendariaren artekoa energia truke etengabe bat dela».

Holsten bi piezaren artean, programaren erdigunean izango da Erkorekaren Zuhaitz obra. 2016ko martxoan estreinatu zuten, Madrilen, Espainiako Orkestra Nazionalarekin eta Menaren zuzendaritzapean, eta ordutik ez da berriz jendaurrean erakutsi. Euskal Herriko estreinaldia eskainiko du EOSek, beraz, datorren astean. Izenburuak, sinbolikoki, «bizia hartzen duen zuhaitz bati» egiten dio keinu, Erkorekaren esanetan. «Egurra da piezaren oinarriko materiala, batez ere Kalakan-en txalapartaren bitartez, baina baita orkestrako hainbat instrumentutan ere: marinba, xilofonoa, egurrezko taulak...». Obraren egitura bera ere «adarkatuz» doala adierazi du, «testura ezberdinak lortuz, solistentzat erresonantzia kutxa handi bat bilakatzen den arte». Ez du ezkutatu, halaber, obrak gordetzen duen mezu ekologista: «Are gehiago, har daiteke naturaren aldeko oihu bat bezala».

Horrekin batera, musika «kultuaren» eta folklorearen arteko uztarketa bat ere jasotzen du piezak. Hori izan da, hain justu, lan honen erronka konpositorearentzat: «Ahozko tradiziotik datozen Kalakan-eko musikariak eta orkestrakoak uztartzea, zeintzuek azken detailera arte duten dena partituran jasota». Obra idazten hasi aurretik, Erkoreka bera hurbildu zen Kalakan-ekoengana, txalapartarekin eta orkestrarekin pieza bat egin nahi zuela esanez. Haiek beste hainbat instrumentu erakutsi zizkioten (adarra, danborrak, tobera, alboka...), eta buruan zuen asmoa erabat aldarazi zioten. «Ideia, azkenean, Kalakan-i bete-betean egokitzen zaion obra bat egitea izan da». Menak erantsi du guztien gozamenerako lan bat dela emaitza: «Orkestraren mundua hain da zurruna, tarteka ito egiten du. Hemen, denok esperimentatu ahalko dugu zerbait libre eta freskoa».

Jamixel Bereau Kalakan taldeko kideak, bestalde, aitortu du eurentzat dena «abentura handi bat» izan dela. Kontatu du musika garaikidea euren mundutik oso urruti sentitzen zutela Erkoreka haiengana joan zenean, ez zutela ezer ulertzen elkarlanean hasi zirenean. Bidean, buelta eman du denak: «Hizkuntza berri bat ikasi dugu, ez genuena ezagutzen. Hastapenean, bagenituen partitura batzuk, eta ez genuen ezer ulertzen. Pixkanaka-pixkanaka, hasi gara ulertzen, entzuten, baita irudiak ikusten ere». Orain uste du, baina, esperientziak haien unibertsoa ireki eta eraldatu egin duela. «Kalakan-en biharko musikan ere hor izanen da».

EOSeko zuzendariak ere aurreratu du hirukotearekin lanean segitzeko asmoa dutela: «Erabat murgilduko gara Kalakan-en unibertsoan, eta programa esklusibo oso bat egingo dugu».

Holsten planetak, koroz

Orkestrak Holsten konpositore klasikoaren obra batekin zabalduko du programa, eta beste batekin itxi. Inoiz gutxitan interpretatzen den pieza batekin hasiko dira, Rig Vedako ereserki koralak-ekin, eta Planetak ezagunarekin amaituko dute. Mena: «Halako pieza ospetsuek duten arriskua hori da, jendeak zerbait berria jaso, baina dakiena errekonozitu nahi izaten du».

Menak hala nahita kantatuko du Vocalia Taldeak Planetak-en. Eta aukeragatik eskertuta agertu da Arantxa Vega, taldeko guztien izenean. Basilio Astulezek zuzentzen du emakumez osatutako taldea, eta haien kontzertuetan erakusten ari diren «kalitate izugarria» goraipatu du Menak. 16 urte zituela Gasteizko eskola batean koro bat zuzendu zuela ekarri du gogora, eta orduan 8-14 urte arteko neskak ziren asko topatu ditu orain Vocalia Taldean. «Oso hunkigarria zait hori».

Kontzertuak ohiko hiriburuetan emango dituzte: astelehenean abiatuko dira Gasteizko Principal antzokian; hilaren 5ean, Iruñeko Baluarten izango dira; 6an eta 7an, Donostiako Kursaalean; eta, 8an, ostiralez, Bilboko Euskalduna Jauregian.]]>
<![CDATA[Holsten 'Planetak' eta Erkorekaren 'Zuhaitza' interpretatuko ditu EOSek]]> https://www.berria.eus/albisteak/173170/holsten_039planetak039_eta_erkorekaren_039zuhaitza039_interpretatuko_ditu_eosek.htm Thu, 31 Oct 2019 15:45:20 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/173170/holsten_039planetak039_eta_erkorekaren_039zuhaitza039_interpretatuko_ditu_eosek.htm Orkestrak Holsten konpositore klasikoaren obra batekin zabalduko du programa, eta beste batekin itxi. Inoiz gutxitan interpretatzen den pieza batekin hasiko dira, Rig Vedako ereserki koralak-ekin, eta Planetak ezagunarekin amaituko dute. Mena: «Halako pieza ospetsuek duten arriskua hori da, jendeak zerbait berria jaso, baina dakiena errekonozitu nahi izaten du». Menak hala bilatuta kantatuko du Vocalia Taldeak Planetak-en. Eta aukeragatik eskertuta agertu da Arantxa Vega, taldeko guztien izenean. Basilio Astulezek zuzentzen du emakumez osatutako taldea, eta euren kontzertuetan erakusten ari diren «kalitate bikaina» goraipatu du Menak. 16 urte zituela, Gasteizko eskola batean koro bat zuzendu zuela ekarri du gogora, eta orduan 8-14 urte arteko neskak ziren asko topatu ditu orain Vocalia taldean. «Oso hunkigarria zait hori». Kontzertuak ohiko hiriburuetan emango dituzte: astelehenean abiatuko dira Gasteizko Principal antzokian; hilaren 5ean, Iruñeko Baluarten izango dira; 6an eta 7an, Donostiako Kursaalean; eta, 8an, ostiralez, Bilboko Euskalduna Jauregian.]]> <![CDATA[Gorputz eta jakituria ehiza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/025/001/2019-10-31/gorputz_eta_jakituria_ehiza.htm Thu, 31 Oct 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1891/025/001/2019-10-31/gorputz_eta_jakituria_ehiza.htm Caliban eta sorgina izan da mugarria horretan. Haren txinparta, ordea, 1971ko beste testu batean dago, Federicik bere obra ezagunean aitortzen duen bezala, eta testu horixe ekarri du euskarara Katakrakek, Maria Colera Intxaustiren itzulpenarekin: Sorginak, emaginak eta erizainak. Emakumezko sendalarien historia bat. Barbara Ehrenreich eta Deirdre English dira egileak, eta duela 40 urte baino gehiago eman zuten estreinakoz argitara, oraindik oso gazteak zirenean, Etxartek nabarmendu duenez. «Gerora oso egile ezagunak izango ziren, besteak beste, AEBetako hedabide nagusietan idatziko zutelako, baina baita liburu ezagunen egileak izango zirelako ere, aktibista izateaz gainera».

Bi parte ditu liburuak: lehenengoan, sorginen «kriminalizazioaren» inguruko hipotesiak jaso zituzten egileek; bigarrenean, XIX. mendeko AEBetako kasu zehatza, jende xeheari beren gorputzaren eta osasunaren gain zeuzkaten baliabideak eta jakintza ukatzen hasi zirenekoa, elite politiko, ekonomiko eta erlijiosoen mesedetan. Fillat: «Sorginen historiak, beti kontatua izan den erara, ezinegona sortzen zuen. Lan hau funtsezkoa izan zen intuizio kolektibo bati izena jartzeko».

Aurrekari den heinean, ideia indartsu bat lantzen du testuak, Fillaten esanetan: «Gizonezkoek medikuntzari eutsi ziotenetik aurrera, emakumeen gorputzaren gainean sortutako bortizkeriaren kontzeptua». Gogora ekarri du liburua estreinakoz 1971n argitaratu zela, eta, gaur egun bortizkeriaren zein sorgin ehizaren inguruko diskurtsoek «lanketa sakonagoa» badute ere, orduan plazaratutako ideiak garai hartako testuinguruan kokatu behar direla. «Feminismoaren bigarren olatukoei zuzendu zieten testua. Zentzu pedagogiko bat du».

Bigarren zatian, berriz, AEBetan «burgesiak zuzendutako eredu kapitalistaren» eta orduko botere erlijioso askoren arteko aliantza aletzen dute egileek. «AEBetako kasua Europakoaren antzekoa izan daiteke, baina, kolonizatuko lurralde bat izan zenez, historikoki modu garbiagoan eta denbora tarte txikiagoan gertatu zen aliantza», azaldu du Etxartek. Hala dio funtsean zer jazo zen: «Jende xeheari esan zitzaion: orain arte zuen gorputzaz, zuen osasunaz, arduratu zarete; hemendik aurrera ezin duzue horretan jarraitu, medikuarenera joan behar duzue». Burgesiak garatu zituen mediku eskolek ez zuten inolako loturarik izan ordura arte jendearen zaintzaz arduratzen ziren sendalariekin, eta fase esperimental bortitz bat abiatu zuten. Hainbeste, zenbaitetan, aurreko faseko sendalariengana jo beharra izan zutela. Horrek, ordea, AEBetako «erresistentziako lehen mugimendu sozial masiboa» sortu zuela gogorarazi du Etxartek.

Federiciren hitzaurrearekin

Federicik egin dio hitzaurrea liburuari, beren-beregi euskarazko itzulpenerako prestatu duena. Harekin batera, beste hiru testuk ere egiten diote sarrera liburuari: argitaletxeak gehitu ohi duen oharrak, eta egileen beren bi idatzik; 2010ean ingelesezko azken ediziokoari egindako hitzaurrea eta 1971ko lehen argitalpenerako idatzitakoa.

Liburu gisa argitaratu aurretik, panfleto modura plazaratu zuten testua Ehrenreichek eta Englishek. Eta nabaria da hori irakurraldian, Etxarteren ustetan: «Panfletoak genero literario, komunikatibo eta politiko gisa eskaintzen dituen abantailetako asko dauzka; abiadura, askatasuna». Horregatik daude, halaber, hainbeste irudi tartekatuta testuan zehar; koadroak zein publizitate kanpainetako irudiak.

Testu labur eta klasiko honen aldeko apustua argitaletxeak «historiaren berridazketarekin» duen konpromisoari lotu dio Fillatek. Eta Etxartek gehitu, elkarrizketa bat zabaltzen duela feminismoaren inguruan orain arte kaleratu dituzten lanekin, baita kaleratuko dituztenekin ere: heldu den urte hasieran argitaratuko baitute, hain zuen, Federiciren azkena, gaurko sorgin ehizaz diharduena. «Joera izan dezakegu pentsatzeko zenbait egitura politiko eta sozial iraganekoak direla, baina ez; egun ere badaude».]]>
<![CDATA[Itzulpenaren defentsarako deia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2019-10-30/itzulpenaren_defentsarako_deia.htm Wed, 30 Oct 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/031/001/2019-10-30/itzulpenaren_defentsarako_deia.htm Itzuliz usu begiak, zenbait koaderno beltz apuntez betetzetik. Bazuen multzoa aspaldi, baina ez zuen liburuaren ideia oraindik. Ibon Sarasolak Bitakora kaiera (Erein, 2016) argitaratu zuenean, ordea, han plazaratutako kezken eta berak koadernoetan jasotakoen artean loturak ikusi, eta orduan heldu zion argitalpenaren asmoari. Atzo aurkeztu zuen emaitza, Donostian, Koro Navarro itzultzailea eta Jorge Gimenez Alberdaniako editorea ondoan hartuta, eta ezin argiago adierazi zuen asmoa: «Itzulpengintzaren errebindikazioa egitea euskal literaturaren sisteman».

Edozein literatur sistemak hiru hanka baditu —idazlea, itzultzailea eta irakurlea—, horietan menostua itzulpengintzarena izan ohi delako kezka azaldu zuen idazleak abiapuntutik. Bistakotzat jo zuen literatur sistema orok behar duela itzulpengintzaren hanka. Eta aldarrikatu euskarak bereziki behar duela kalitatezko itzulpengintza bat, neurri handi batean, euskara publikoa itzulpenaren bidez eman ohi delako: «Administrazioan, hedabideetan... Arlo guztietan bizi dugu itzulpena, eta ez beti, inondik ere, itzulpen txukun bat. Hizkuntza baten normalizazioan, itzulpenak gure eguneroko jardunak baino hedadura askoz handiagoa izateak zamak ekartzen dizkio gure jardunari. Eta, horregatik, itzulpen literario serio bat aurrera eramateak garrantzi handia du».

Askotariko testu txatalekin osatu du saiakera. Sorkuntza, itzulpena eta irakurketa, literaturaren hiru zutabe horiek dira gai ardatzak, baina, horien bueltan, beste hainbat gogoetagairi ere egin die leku idazleak: euskara, haur literatura, unibertsitatea eta beste. «Itzulpengintzari buruz idaztea erabaki nuenean, ez nintzen jabetzen hainbeste ertz aterako nizkionik», aitortu zuen.

Ez da soilik itzulpen literarioaz ari, beraz; baina, era berean, itzulpen literarioaren aldarrikapena ere jaso nahi izan du. «Bestea ona izango bada, derrigorrezkoa dugu itzulpen literarioa ona izatea». Aldarrikapen hori, batetik, erakunde publikoei zuzendu die idazleak, «garrantzi gehiago eman diezaioten». Baina baita idazleei ere: «Pena ematen dit itzulpengintzak jada gainditu samarrak dituen arazo batzuk ikusteak jatorrizko testuetan. Horrek esan nahi du ez dagoela komunikaziorik; elkarren lanetan loturarik izango ez bagenu bezala».

Hasieratik izan du argi saiakera bat idatzi nahi zuela. Argi izan duen bezala ez zuela bereziki ez itzultzaileentzat ez idazleentzat egin nahi saioa. Irakurle soilarentzat egin nahi izan du, «literatura gozatu egiten duen jendearentzat». Horretarako, nahiz eta saiakera izan eta pentsamenduarekin lotuta egon, «literatura zaleek estimatzen duten testu bat» landu du Lertxundik: «hizkeraren freskotasuna» zainduta, testu «dibertigarri» eta oparo baten bila. Hala, liburuko gogoetak ordena alfabetikoan antolatu ditu, Czes?aw Mi?osz poeta poloniarraren Alfabetoa: bizitza baten hiztegia eredutzat hartuta. Autobiografia bat da, baina kronologikoki ordenatu beharrean, alfabetikoki ordenatzen ditu bizipenak Miloszek. Lertxundiren ustez, liburua hala irakurtzean mosaiko propioa eraikitzen du irakurleak. «Idazleak planteatzen duen joko horretan partaide da irakurlea». Eta horretan saiatu da bera ere bere lan berrian.

Berberlitz bueltan

Liburuaren zati ugariak lotzen dituen beste hari bati egin dio azpimarra Navarrok. «Hari mehe-mehe baina oso polit bat». Bi pertsonaien arteko elkarrizketek osatzen dute, Berbelitzen eta Eleneren artekoak. Berbelitz ez da pertsonaia berria Lertxundiren testuetan; Elene bai —bien izenetan bilatu du hitza-ren sinonimoekin jokoa idazleak—. Liburuko gogoeten artean tartekatuta agertzen dira haien arteko solasak, normalean, ikuspegi kontrajarria erakusten dutenak. «Saiakeraren tonutik urrundu, eta bizitasun handia ematen dio liburuari», aipatu du Navarrok.

Haren ustetan, Lertxundi da itzulpena «suhartasunez eta temaz» inork ez bezala defendatu duen idazlea. Lan berria ere «itzulpenaren defentsa» modura irakurri du berak. Jartzekotan, ñabardura bakarra jarri dio: liburuan aurkitu duen itzultzailearen irudiarekin ez dela hainbeste identifikatu. «Ez dut nire burua hor ikusten. Iruditzen zait berarentzat [Lertxundirentzat] niretzat baino artistagoa dela itzultzailea. Niretzat, itzultzea izerdi hutsa da kasik. Gainera, literatur itzulpenaz ari gara, baina itzultzaile gehienontzat hori gure lanaren parte txiki xamarra da».

«Luzea, sendoa, sakona, mardula, trinkoa, aberatsa, oparoa». Adjektibo errenkada batez deskribatu du Lertxundiren lan berria itzultzaileak. Irakurlea «abailduta» uzten duela ere aipatu du, eta, beste guztien gainetik, adjektibo bat nabarmentzen dela irakurraldian: «Atsegina».

Gimenezek gehitu duenez, Alberdaniak hasieratik «kuttuna» izan duen ildo bat berrartu du Lertxundiren lanarekin: euskararen literatur hizkerari eta haren lanketari dagokiona. Ildo horretan kokatu ditu, hain zuzen, Lertxundiren beraren Mentura dugun artean (2001) eta Eskarmentuaren paperak (2009) lanak. «Anduk askotan uztartu ditu bere obran eta gogoetan literatur hizkera eta artegintza; biak begirada bakarrean bizi izan ditu». Bide horretan, «mugarritzat» jo du idazlearen liburu berria.]]>
<![CDATA['Itzuliz usu begiak' saiakera kaleratu du Anjel Lertxundik]]> https://www.berria.eus/albisteak/173070/039itzuliz_usu_begiak039_saiakera_kaleratu_du_anjel_lertxundik.htm Tue, 29 Oct 2019 18:12:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/173070/039itzuliz_usu_begiak039_saiakera_kaleratu_du_anjel_lertxundik.htm <![CDATA[Etorkizuneko balizko gerra bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2019-10-29/etorkizuneko_balizko_gerra_bat.htm Tue, 29 Oct 2019 00:00:00 +0100 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2019-10-29/etorkizuneko_balizko_gerra_bat.htm Afrikanerrak lan berriaren azalak. Pantaila baten barruko irudi bat ageri da, zuri-beltzean; tanke bat eta alanbre-hesi puska bat. Hiru dimentsioko betaurrekoak jarrita ikusteko dago diseinatua; horiek jarrita, irudiak gorputza hartzen du, sakonera. Halakoa delako barruan datorrena ere, Xabier Mendiguren Elkarreko editorearen esanetan: «Sakona. Geruza askokoa». Kontakizunarekin ere badu lotura estetika horrek: etorkizun hurbilean kokatutako distopia bat idatzi du Barberenak, non Europar Batasuneko tropek Afrika iparraldeko lurrak mendean hartzen dituzten, legez kanpoko migrazioa kontrolatzeko.

Aurretik hainbat lan plazaratuak ditu Barberenak, baina honetan heldu dio estreinakoz eleberriaren generoari, iaz Agustin Zubikarai saria irabazi ostean. Indiferentziaren galderatik abiatutako lan bat da, egilearen hitzetan; «erantzun bilaketa bat». Bi plano ageri dira: Europak Afrika iparraldean pizten duen gerrarena bata, eta gatazka urrunetik bizi dutenengan gerrak uzten duen eragina bestea.

Bi plano, eta hiru ahots. Afrikako gerratik heltzen dena da hiruretan lehena. Soldaduek kronikak idazten dituzte blog batean, Debagoiena Konpainiaren Egunerokoan, eta ia atal guztien artean tartekatu ditu egileak. Horiek idazteko, «tonuan asmatzeko», Ipar Euskal Herriko hainbat soldaduk Aljeriako gerratik bidali zituzten kronikak baliatu ditu: «Aljerian aritu ziren Iparraldeko hainbat soldaduk izan zuten abertzaletasun puntu bat, sinesten zuten beren misio humanizatzailean; hauek ere ildo beretik doaz. Konbentzituta daude Europako Batasunak mesede egiten diela Ipar Afrikakako biztanleei. Gerra propaganda egiten dute».

Beste bi ahotsak Eiderrena eta Aitorrena dira, Arrasaten (Gipuzkoa) bizi diren senar-emazteena. Eider herriko liburutegiko langilea da; Aitor, Gasteizko eskola publiko bateko irakaslea. Haiekin gertutasunez baina aldiro «egurra emanez» jokatu duela iruditu zaio Mendigureni, pertsonaia «zinikoak» eraiki dituela. Eta ñabardura Barberenak: «Nik esango nuke bi pertsonaia hauek kritikoak direla ingurunearekin, ezkorrak. Zinikotasuna hondamendi bati aurre egiteko lortzen duten tresnetako bat da; babes bat». Ikuspegi horretatik egiten dute inguruaren interpretazioa, eta idazleak adierazi du kasu askotan «haien zapatetan jartzea deserosoa» egin zaiola. «Pertsonaia antipatikoak dira. Ez dute espektatiba handirik, eta hortik egiten dituzte irakurketak».

Mendigurenen arabera, ekintza ugari bai, baina gogoetek ere pisua dute narrazioan: kulturaren, kontsumoaren, aberriaren, aisiaren eta abarren gainekoek. 40 urte ingurukoak dira pertsonaia nagusiak, eta belaunaldi baten gaineko argazkia jasotzeko asmoa ere ikusi du hark Barberenaren lanean. Idazleak, ordea, azaldu du ez duela aitzinasmorik izan horretarako. «Esaterako, hezkuntza agertzen da, hezkuntza delako gure amets generazionala, irakasle izatea. Badago interes bat hor, eta gehiago jarraitu nahi izan diot horri, nire belaunaldia bere horretan erretratatzeari baino».

Etxarteren hitzaurrea

Hedoi Etxartek egin dio hitzaurrea nobelari, eta, distopiaz aritzean, Barberena «etorkizunaz» ari dela defendatu du, besteak beste. Istorioaren alde bat zehazki Arrasaten kokatu izanari ere egin dio azpimarra Etxartek, baina zalantza agertu du Barberenak: «Izan zitekeen Euskal Herriko beste edozein eskualde». Abiapuntutik amaierara, gogoan galdera bat izan duela azaldu du: « Zelan bizi zintezke jakinda gerra bat dagoela? Jakinda herriko gazteek bertara joateko aukera dutela? Bada, hein batean, gu bizi garen moduan, jakinda Mediterraneoan tragediak gertatzen ari direla».]]>
<![CDATA[Toporren trazu ubel eta fantasiazkoena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/028/001/2019-10-25/toporren_trazu_ubel_eta_fantasiazkoena.htm Fri, 25 Oct 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1873/028/001/2019-10-25/toporren_trazu_ubel_eta_fantasiazkoena.htm La Codorniz Espainiako aldizkari umoretsuaren arduradunak behin esan zuen Roland Toporrek ez zuela umore beltza egiten, umore ubeldua baizik; ukabilkada bat jaso ostean geratzen den aurpegi bat halakoa. «Definizio ederra iruditzen zait», abiapuntuko aitorpena Asier Mensurok, Toporren lanaren zale eta bildumagileak. «Halakoa da, hain zuzen, haren grabatu famatuenetako bat, Opus aldizkariaren azala izan zena: aurpegi bat ukabilkada batekin». Ez du irudi hori bere bilduman, baina baditu beste hamaika, grabatuak eta Toporrek zinemarako egin zituen kartelak batez ere, eta Mensuroren bilduma horretatik hartutako 51 lan jarri dituzte ikusgai Donostiako Kutxa Kultur Plazan, Roland Topor-en Fantasiazko artea erakusketan. Izenari zor, Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren Astearekin elkarlanean ondu dute, eta abenduaren 8ra bitartean izango da zabalik.

Artista multidiziplinarra izan zen Topor (Paris, 1938 Paris, 1997). Zinemagintza, literatura, operako zuzendaritza artistikoa eta ilustrazioa landu zituen batik bat, eta guztietan agertutako giro surrealistak eta umore beltzak, ubelak, bereizi zuen haren obra. Ibilbidea marrazkilari gisa hasi zuen, 1950eko hamarkadaren amaierako frantziar argitalpen satirikoetan. Andre Bretonekin eta garai hartako autore surrealistekin harremana izan zuen garai hartan, baina apurka distantzia hartu, eta surrealismoa dibertsioarekin uztartuko zuen talde bat sortu zuen 1962an: Paniko taldea. Fernando Arrabal, Alejandro Jodorowski, Jacques Sternberg eta Oliver O. Olivier izan zituen taldekide, eta, Mensuroren hitzetan —berak egin ditu komisario lanak erakusketan—, Donostian bildutako irudi guztiek jasotzen dute «pan espiritua», kulturak eta jakintza orok «izaera jaizale bat» izan behar dutela dioena.

Garai bertsuan eman zuten lehen jauzia Todorren izenak eta obrak, 68ko maiatzaren bueltan: besteak beste, ikasleen aldizkarietan marrazkiak argitaratzen hasi zenean. «Hortik dator bera», azpimarra Mensurok. «Undergroundetik, probokaziotik... Nazioarteko itzala duen artista batez ari gara hizketan, baina, halere, ospeak eztitu ez zuen artista bat da bera; amiñi bat ere ez zen aldatu ospearekin. Ez da mozten. Eta artisten %99, arrakasta lortzen dutenean, merkatura moldatzen dira».

1968koa da, hain justu, Kutxa Kultur Plazako erakusketan bildu duten piezetan zaharrena, Les passions moyennes izenpetutako litografia. Gizonezko bat eta andrazko bat ageri dira; andrazkoa, zepilo bat eskuin eskuan, gizonaren bizkarraldetik pasatzen, eta pasatu ahala haren bizkarra ezabatuko balu bezala; ezabatutakoa, hauts mendi bihurtzeko lurgainean. Gisako irudiak dira inguruan ikus daitezkeenak ere; denek dute elementu fantastikoren bat: soineko baten azpitik arrastaka doan hilotz itxurako izakia; gizon txiki batek emakume baten pubiseko ileei putz egin eta aireratzen dituen eszena; heriotzaren igitaiarekin doan emakumearen irudia, bizkarrez, alboan gorputz atal solteak airean daudela... Serie askotako irudiak dira, gehienak 1970eko hamarkadatik 1990ekora bitartekoak.

Haragiaren deformazioa

Fantasiaren unibertsoaren barruan, ildo erotiko nabarmen batek ere batzen ditu Toporren lanak. Emakume gorputz biluziak ageri dira askotan. Horien artean, mitologia grekoko bederatzi musetan oinarritutako seriea azpimarratu du Mensurok. Bederatzi irudi dira denera, bat musa bakoitzeko. Horietatik sei ditu bere bilduman komisarioak, eta seiak daude erakusketan. «Zerbait oso toporianoa dute: haragiaren deformazio, eraso eta suntsiketa erabatekoa, minaren eta heriotzaren metafora gisara erabiltzen duena».

Erakusketan arreta jarri behar zaion beste puntu bat izenburuena da, Mensurorentzat. «Esaterako, grabatu batzuetan andre batzuk ageri diren mahai batean, gizon bat ageri da mahaipetik, belaunek begiak dituzte... Eta izenburua da: Jeux de tables, mahai jokoak. Horrekin asko jokatzen du artistak».

Toporrek darabilen umorea «lezio» bat iruditzen zaio komisarioari, artistaren «handitasunaren» zutabe nagusietako bat. «Esan ezin den lekuraino nago hain erraz sumintzen den jendeaz. Guztiaz barre egiteko gauza baldin bagara, norbere buruarengandik hasita, umorea askatasun hutsa da». Haren arabera, hala erakutsi zuen Toporrek marrazkigintzan eta landu zituen beste kultur esparruetan ere. Literatur lanetan, 1964ko Le Locatarie Chimérique eleberria ekarri du gogora, garaian bestseller bihurtu zena eta Roman Polanskik aurrerago zinemara eramana zuena. Eta zinema aipatuta, Federico Felliniren esan bat ere aipatu du Mensurok, berak ere berresteko: «Fellinik esaten zuen Topor zela XIX. mendetik zetozen ilustratzaile handien azken ordezkaria, unibertso propio koherente eta bakarra zuena. Horregatik eskatu zizkion, esaterako, Casanova filmerako hainbat eszena berari». Umorearen, heriotzaren eta «oinarri-oinarrizko ideien» inguruan ardazten den unibertso bat, Mensuroren iritziz.

Zuzeneko irrati saioa, 31n

Kutxa Kultur Plazak eta Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren Asteak lankidetzan antolatzen duten laugarren erakusketa da Toporrena. 30. urtemuga du aurten zinema jaialdiak, eta, elkarlana «indartzeko» asmoz, beste ekitaldi bat ere gertatu dute batera aurten: La Hora Canibal irratsaio berezia grabatuko dute Kutxa kultur Plazan, hilaren 31n, eguerdian. Borja Crespok zuzenduko du zuzeneko saioa.]]>
<![CDATA[Roland Toporren grabatuen erakusketa zabaldu dute Donostian]]> https://www.berria.eus/albisteak/172873/roland_toporren_grabatuen_erakusketa_zabaldu_dute_donostian.htm Thu, 24 Oct 2019 19:11:20 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/172873/roland_toporren_grabatuen_erakusketa_zabaldu_dute_donostian.htm Roland Topor-en Fantasiazko artea erakusketan. Artista multidiziplinarra izan zen Topor (Paris, 1938 – Paris, 1997). Zinemagintza, literatura, operako zuzendaritza artistikoa eta ilustrazioa landu zituen, batik bat, eta guztietan agertutako giro surrealistak eta umore beltzak, ubelak, bereizi zuen bere obra. Ibilbidea marrazkilari gisa hasi zuen, 1950eko hamarkada amaierako frantziar argitalpen satirikoetan. Andre Breton eta garaiko autore surrealistekin harremana izan zuen garai hartan, baina apurka distantzia hartu, eta surrealismoa dibertsioarekin uztartuko zuen taldea sortu zuen 1962an: Paniko taldea. Fernando Arrabal, Alejandro Jodorowski, Jacques Sternberg eta Oliver O. Olivier izan zituen taldekide, eta, Mensuroren hitzetan -berak egin ditu komisario lanak erakusketan-, Donostian bildutako irudi guztiek jasotzen dute «pan espiritua», kulturak eta jakintza orok «izaera jai zale bat» izan behar dutela dioena. Garai bertsuan eman zuten lehen jauzia Todorren izenak eta obrak, 68ko maiatzaren bueltan, besteak beste, ikasleen aldizkarietan marrazkiak argitaratzen hasi zenean. «Hortik dator bera», azpimarra Mensurok. «Undergroundetik, probokaziotik... Nazioarteko itzala duen artista batez ari gara hizketan, baina, halere ospeak eztitu ez zuen artista bat da bera; amiñi bat ere ez zen aldatu ospearekin. Ez da mozten. Eta artisten %99k, arrakasta lortzen dutenean, merkatura moldatzen dira». 1968koa da, hain justu, Kutxa Kultur Plazako erakusketan bildu duten piezetan zaharrena, Les passions moyennes izenpetutako litografia. Gizonezko bat eta andrazko bat ageri dira; andrazkoa zepilo batekin eskuin eskuan, gizonaren bizkarraldetik pasatzen, eta pasatu ahala haren bizkarra ezabatuko balu bezala; ezabatutakoa, hauts mendi bihurtzeko lurgainean. Gisako irudiak dira inguruan ikus daitezkeenak ere; denak elementu fantastikoren bat dutenak: soineko baten azpitik arrastaka doan hilotz itxurako izakia; gizon txiki batek emakume baten pubiseko ileei putz egin eta aireratzen dituen eszena; heriotzaren igitaiarekin doan emakumearen irudia, bizkarrez, alboan gorputz atal solteak airean daudela... Serie askotako irudiak dira, gehienak 1970eko hamarkadatik 1990ekora bitartekoak. Haragiaren deformazioa Fantasiaren unibertsoaren barruan, ildo erotiko nabarmen batek ere batzen ditu Toporren lanak. Emakume gorputz biluziak ageri dira askotan. Horien artean, mitologia grekoko bederatzi musetan oinarritutako seriea azpimarratu du Mensurok. Bederatzi irudi dira denera, bat musa bakoitzeko. Horietatik sei ditu bere bilduman komisarioak, eta seiak daude ikusgai erakusketan. «Zerbait oso toporianoa dute, eta da haragiaren deformazio, eraso eta suntsiketa erabatekoa; minaren eta heriotzaren metafora gisara erabiltzen duena». Erakusketan arreta jarri behar zaion beste puntu bat izenburuena da Mensurorentzat. «Esaterako, badira grabatu batzuk zeinetan andre batzuk ageri diren mahai batean, gizon bat ageri da mahaipetik, belaunek begiak dituzte... Eta izenburua da: Jeux de tables, mahai-jokoak. Horrekin asko jokatzen du artistak». Toporrek darabilen umorea «lezio» bat iruditzen zaio komisarioari, artistaren «handitasunaren» zutabe nagusietako bat. «Esan ezin den lekuraino nago hain erraz sumintzen den jendeaz. Guztiaz barre egiteko gauza baldin bagara, norbere buruarengandik hasita, umorea askatasun hutsa da». Bere arabera, hala erakutsi zuen Toporrek marrazkigintzan zein landu zituen beste kultur esparruetan ere. Literatur lanetan, 1964ko Le Locatarie Chimerique eleberria ekarri du gogora, garaian best seller bihurtu zena eta Roman Polanskik aurrerago zinemara eramana zuena. Eta zinema aipatuta, Federico Felliniren esan bat ere aipatu du Mensurok, berak ere berresteko: «Fellinik esaten zuen Topor zela XIX. mendetik zetozen ilustratzaile handien azken ordezkaria, unibertso propio koherente eta bakarra zuena. Horregatik eskatu zizkion, esaterako, Casanova filmerako hainbat eszena berari». Umorearen, heriotzaren eta «oinarri-oinarrizko ideien» inguruan ardazten den unibertso bat, Mensuroren iritziz. Zuzeneko irrati saioa, hilaren 31n
Kutxa Kultur Plazak eta Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren Asteak lankidetzan antolatzen duten laugarren erakusketa da Toporrena. 30. urtemuga du aurten zinema jaialdiak, eta, elkarlana «indartu» asmoz, beste ekitaldi bat ere gertatu dute batera aurten: La Hora Canibal irratsaio berezia grabatuko dute Kutxa kultur Plazan, hilaren 31n, eguerdian. Borja Crespok zuzenduko du zuzeneko saioa.]]>
<![CDATA[Ipuinen atzetik, nor bere bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2019-10-24/ipuinen_atzetik_nor_bere_bila.htm Thu, 24 Oct 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/022/001/2019-10-24/ipuinen_atzetik_nor_bere_bila.htm Iturria nobela bat den, ala narrazio bilduma bat den. «Niretzat ipuin bilduma bat da», argi du Unai Elorriagak (Algorta, Bizkaia, 1972). «Zer gertatzen da? Nobelaz mozorrotutako ipuin-liburu bat dela. Hari bat dauka, baina hori artile ere bihurtu da; gehiago esango nuke, soka ere bihurtu da. Mozorroa bihurtu da ipuinak eurak baino potoloagoa». Eta, hala ere, liburuaren balio literario handiena ipuinek biltzen dutela uste du idazleak.

Pertsonaia nagusietako baten abizenari zor dio izena Elorriagaren lan berriak: Pedro Iturriari. Ipuinak idatzi, eta Europako hainbat herrialdetan plazaratzen dituen adineko gizon bat da, lekuan lekuko hizkuntzan ematen dituena argitara; Txekian txekieraz, Hungarian hungarieraz, Danimarkan danieraz. Gaztetako laguna du Soro Barturen, eta, elkar ikusi gabe urteak igaro ondoren, haren atzetik abiatuko da; ipuin berri bat non argitaratu, hara joko du Barturenek. Erroman adiskidea eta Eszter Nagy itzultzailea izango ditu bidelagun bilaketan. Eta bilaketa hori da, hain justu, ipuinei jarritako markoa; narrazio sortari jarritako mozorroa. «Nire lehenengo nahia ipuin liburu bat egitea bazen ere, eta indar gehien haietan jarri banuen ere, egia da markoak beste gauza asko eman dizkiola liburuari». Horien artean, umorea nabarmendu du, Barturenen pertsonaiari nabarmentzen zaiona. «Soro ez da bere izena, baina hala deitzen baldin badiote, imajinatu dezakegu nolakoa den. 80 urte izango ditu laster, eta nahi duena esaten eta egiten du. Horrek hainbat egoera komiko eta ironiko sortzen ditu». Lanaren alderdi hori bereziki disfrutatu duela ere aipatu du idazleak: «Nire helburua, idazterakoan, behin sasoi honetara helduta, ondo pasatzea da, eta oso ondo pasatu dut pertsonaia hori sortzen. Umorea eskaini diot, eta berak barreiatu du».

Umorea «nobela» osatzen duen harian antzeman daiteke, baina ez hainbeste ipuinetan. «Ipuinak beste gai batzuk tratatzeko daude». Askotariko gaiak landu ditu horietan, baina, Leire Lopez Susako editorearen ustetan, gai batek zeharkatzen ditu narrazio guztiak: heriotzak. Edonola ere, liburu «bitalista» bat iruditzen zaio: «Hori Soro eta Erroman pertsonaiek ematen diote. 79 urte dituzte, baina bizitzaren aurrean indar handia erakusten dute. Ziurrenik, heriotza hurbil ikusteak badu eraginik».

Liburuan ahozkotasunak duen garrantzia ere azpimarratu du Lopezek. Baita literaturaren gaineko irakurketek duten pisua ere: batzuetan agerian azaltzen dira -Barturenek itzultzaileekin dituen elkarrizketetan, kasurako-, baina, editorearen ustez, liburuak bere osotasunean dihardu literaturaz. «Bereziki egiletzaz, idazleen egoez eta beldurrez; nahiko lotuta dauden bi kontu».

Benetako Iturriaren gutuna

Liburuaren idazketan garrantzitsua izan den beste elementu bat «harridura» izan da Elorriagarentzat. Literaturaren dohainik indartsuenetako bat hori iruditzen zaio, eta horretan saiatu da liburuan: «Leirek [Lopez] arrarotasuna erabili du, eta izan daiteke; baina niri harridura gustatzen zait. Liburu batek hasiera, korapiloa eta amaiera baldin badauzka; azkenean estatubatuarrek irabazten badute; neska eta mutila maitemintze badira... Horrek ez dit eragiten ezer, ez nau mugitzen barrutik. Harritzen nauenean hasten naiz liburu batekin gozatzen, literaturan sakontzen. Ni ere horretan saiatu naiz».

Eleberriak hamar ipuin biltzen ditu guztira, lau ataletan banatuta. Horien atzetik Soro Barturenek egiten duen zeharkaldia «odisea bat» bezala ulertzen du Elorriagak: «Bere Itaka propiora doa. Gaixorik dago, hiltzeko, itxuraz osasuntsu egon arren. Bere odisea egiten du Itakaren bila, eta Itaka hori seguruenik ez da Pedro Iturria; izan daiteke bere gaztaroa, edo izan daiteke bere iturria. Iturriak beste zentzu bat ere badaukalako».

Donostiako Tobacco Days liburu dendan aurkeztu zuen liburu berria Elorriagak, eta bezperan etxean jasotako gutun azal bat erakutsi zuen. Pedro Iturriak bidalia. «Pedro Iturria nafarra, Iruñeko Estafetan botika bat dauka, eta liburu bat bidali dit. Idazlea da, existitzen da. Zoragarria, zelako itzulerak dituen literaturak». ]]>
<![CDATA['Iturria' eleberria aurkeztu du Unai Elorriagak]]> https://www.berria.eus/albisteak/172826/039iturria039_eleberria_aurkeztu_du_unai_elorriagak.htm Wed, 23 Oct 2019 21:19:57 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/172826/039iturria039_eleberria_aurkeztu_du_unai_elorriagak.htm <![CDATA[Gaur artekoa bildu, segitzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2019-10-23/gaur_artekoa_bildu_segitzeko.htm Wed, 23 Oct 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/030/001/2019-10-23/gaur_artekoa_bildu_segitzeko.htm Bertsolaritza genero-ikuspegitik. Eta hark izan zuen arrakastaren ondorio da Bertsolaritza feminismotik (bir)pentsatzen liburua, Artetxek eta Labakak koordinatu eta UEUk plazaratu duena. Labakaren esanetan, ikastaroaren helburu berari erantzuten dio argitalpenak: «Gogoetarako eta eztabaidarako materiala biltzea izan da helburu nagusia. Alde horretatik, etor daitezkeen ikerketa, gogoeta eta praktika feminista gehiagoren pizgarri izatea nahi dugu».

Hortik dator, hain zuzen, liburuaren izenburuan azpimarratu duten ideia, (bir)pentsatzearena. Gaia berria ez den bezala, aldarrikatu dute auzia kuotez eta emakumeek plazan duten tokiaz harago doala: «Bertsolaritzaz eta feminismoaz hitz egitea, lehenik eta behin, bertsolaritzaz hitz egitea da. Bertsolaritzan ageri diren genero desberdinkeriak agertzearen bidez, gure kulturaz eta gizarteaz ere hitz egiten ari gara». Denera, hamalau artikulu bildu dituzte liburuan, eta aniztasuna bilatzeko ahalegina egin dutela nabarmendu du Labakak, gaien zein formatuen aldetik. Apropos egin dute, zenbait dikotomia puskatzeko: «Bizipenak vs gogoeta, adituak vs arituak, akademia vs herri jakintza... Guztiei egin nahi izan diegu leku».

Kolektiboaren aztarna

Lau ataletan sailkatu dituzte hamalau artikuluak. Lehengoa, oraingoa (eta tartekoak) izendatu dute aurrenekoa, eta, Labakaren hitzetan, «bertsolaritza gaur egun ezagutzen den modukoa izaten hasten den garaiko emakumeen lekurik ezetik egungo bertsolaritzan emakumeek duten leku(txo)ra» arteko bilakaera marrazten du. Atala zabaltzeko, Irati Majuelo Itoizek Carmen Larriñaga Odriozola «aitzindariaren» artikulu bat itzuli du: Bertsolaritza: maskulinitatearen habitat. Beste lau artikulu datoz ondotik: Elixabete Perez Gazteluk Joxepa Antoni Aranberri Xenpelar bertsolariari buruz idatzi du; Kristina Mardaras, Arantzazu Loidi eta Estitxu Arozenak Iruñeko ikastaroko mahai inguruan esandakoak bildu ditu Nerea Ibarzabal Salegik; Maialen Lujanbio Zugastik egun emakumeek bertsolaritzan duten lekua ulertzeko gakoez gogoetatu du; eta, azkenik, Harkaitz Zubiri Esnaolak bertsolaritzari buruz egindako azterketa soziologikoaren emaitzak oinarritzat hartuta idatzi du. «Haren arabera, ebidentziek iradokitzen dute genero ikuspegitik aurrerapausoak eman diren arren nabarmena dela oraindik asko dagoela egiteko», aurreratu du Labakak.

Emakume* gorputz eta ahotsek esan (ezin) dezaketena du goiburu hurrengo atalak, eta biltzen dituen lau artikuluek «emakume gorputz eta ahotsetatik esan daitekeenari buruz, esan denari buruz eta esan ezin denari buruz» dihardute, Artetxeren esanetan. Jone Miren Hernandez Garciak, Oihana Iguaran Barandiaranek, Maite Berriozabal Berrizbeitiak eta Labakak berak hartu dute parte atal horretan, eta, besteak beste, ahotsak bertsolaritzaren «modernizazioan» izandako eraginera, gai jartzailetzara eta umorera jaitsi dute fokua.

Hiru artikulu datoz hirugarren atalean, Desautorizazio(eta)tik ahalduntze kolektibo(eta)ra deituan: Uxue Alberdi Estibaritzek Kontrako eztarritik liburuko oinarri teorikoa batu du; Artetxek azken urteetan emakume bertsolarien ahalduntze bidean mugarri izan diren uneei buruzko irakurketa bat egin du; eta Maider Arregi Markuletak, Maite Martinez Etxebarriak eta Izar Alguero Txibitek Bertstxortan saioekin izandako bizipenez idatzi dute.

Liburua bukatzeko, Mariz Luz Esteban Galarzaren testu bat eta Iratxe Retolaza Gutierrezen beste bat jaso dute Kanpo begiradak atalean; hurrenez hurren, antropologia feministaren eta literatur kritika feministaren talaietatik heldu diote gaiari bi ikerlariek.

Artetxek adierazi du asmoa «ahalik eta libururik koralena» osatzea izan dela hasieratik. Horri erantzunez, testu bakoitzaren hasieran artikuluari buruzko bertso bat sartzea erabaki dute; «emakume bertsolarien kolektibotasuna» aldarrikatu eta bistaratzeko.]]>
<![CDATA[‘Bertsolaritza feminismotik (bir)pentsatzen’ liburua kaleratu du UEUk]]> https://www.berria.eus/albisteak/172772/bertsolaritza_feminismotik_birpentsatzen_liburua_kaleratu_du_ueuk.htm Tue, 22 Oct 2019 22:03:28 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/172772/bertsolaritza_feminismotik_birpentsatzen_liburua_kaleratu_du_ueuk.htm <![CDATA[Lau esku, gorputzez esandakoa idazteko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/030/001/2019-10-22/lau_esku_gorputzez_esandakoa_idazteko.htm Tue, 22 Oct 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1886/030/001/2019-10-22/lau_esku_gorputzez_esandakoa_idazteko.htm Zaldi urdina, egutegia bete geraleku. Hurrengoa, Donostian: bihartik igandera bitarte, iluntzero erakutsiko dute antzezlana Gazteszenan. Bost emanaldi guztira. Ximun Fuchsek zuzendu du Axut, Dejabu eta Artedrama konpainiek elkarlanean osatutako laugarren obra, eta Unai Iturriaga eta Igor Elortza arduratu dira testua idazteaz. Ñabardura behar du horrek, baina, antzezlanaren kartelean berean aitortzen denez: Iturriagak eta Elortzak idatzia ez, Iturriagarekin eta Elortzarekin idatzitako obra da. Eta dena aldatzen du atzizkia aldatzeak.

Bi sortzaileek hirugarrenez egin dute lan hiru konpainiekin. Errautsak-en ondoren, Francoren bilobari gutuna-ren testua idatzi zuten, eta, hain justu, obra haren azken emanaldian, Ondarroan (Bizkaia), proposatu zien Fuchsek hurrengo obrarako gaia: drogak. Drogek Euskal Herrian irekitako zauria bistaratzea, eta gaur egun haiei buruz aritzean sor daitezkeen galderak plazaratzea. Gau haren ostean denbora bat elkartu gabe egin bazuten ere, gaia adostu samar geratu zela gogoratzen dute biek. Elortzaren esanetan, «ezer egiten jarri aurretik, izena eta guzti zuen proiektuak». Skype bidez lehen bilkura bat egin zuten hurrengo, beste bat aurrez aurre Durangon (Bizkaia), eta Eusko Jaurlaritzako diru laguntzak eskatzeko epea heltzerako, zehaztuta zeuzkaten lehen oinarriak: tramaren abiapuntua, pertsonaia batzuk, eta baita Zaldi urdina izenburua bera ere. «Diru laguntza horiek gabe, Euskal Herrian ez dago aukerarik halako lanak egiteko», oharra Elortzak.

Hor hasi zen sormen prozesua biziagotzen: gaiaren gainean ahal beste dokumentatuz eta norbere esperientziaren hustuketa eginez. «Axut, Dejabu eta Artedramakoei gustatzen zaie, batetik, gai guztiak euskaraz eta euskaldunoi zuzendutakoak izatea; eta, bestetik, gaia edozein delarik ere, antzezlanean parte hartuko dugun denok, izan aktore, idazle, zuzendari, hastetik bertatik inplikatzea; gutako bakoitzak zer bizipen izan ditugun, zer irakurketa, zer film...», azaldu du Elortzak.

Justo Arriolaren A los pies del caballo, Uxue Alberdiren Jenisjoplin eta The Corner telesaila izan dituzte, besteak beste, esku artean. Behin hori guztia bilduta, aktoreen egonaldiekin hasten da obra forma hartzen. Bizpahiru hiletik behin, astebete igarotzen dute elkarrekin, non gutxi gorabehera zizelkatuta dauden pertsonaiak martxan jartzen dituen taldeak, inprobisazioak lantzen eta eszena proposamenak probatzen. Iturriagak eta Elortzak taldea egonaldiaren azken egunean bisitatzen dute normalean, eta ikusitakotik hasten dira ideiak jaso eta idazten. «Batzuetan, inprobisazio hutsetik abiatu daiteke eszena bat; beste batzuetan, Unaik eta nik proposatutako egoera edo testu bat taulara eramatetik. Joan-etorri hori etengabea izaten da bukaera arte», azaldu du Elortzak. Baina edozein kasutan, idazketa ondotik dator beti. Iturriaga: «Idazketa antzezpen esperimentazioaren ostetik doa. Beti da a posteriori».

Korapiloak, ixterakoan

Maiatzean iritsi zitzaien itxi gabe zeuden eszenak itxi eta lotu gabeko hariak lotzeko unea. Behin betiko idazketari heltzekoa. Aktoreek uda aurretik jaso behar zuten testua, uda osteko azken egonaldian dramaturgia eta testuz gaindiko gainontzeko alderdiak sartzen baitira prozesura. Puntu horretara helduta kezka dezente izan zituztela aitortu dute egileek. Hasteko, gaiagatik beragatik. Elortza: «Ertz diferenteak dituen gai bat da drogarena: historia humanoa dago, bakoitzak drogaren aurrean har ditzakeen hautuak; badaude drogaren inguruan mugitzen diren interesak ere, ekonomikoak, politikoak; 1980ko Euskal Herria eta heroinaren kasua kontuan hartuta, horrek familietan, herrietan eduki duen eragina, eta zenbateraino geratu diren etxe barruan, estigmatizatuta, pertsona horien bizitzak eta, kasu larrietan, heriotzak. Gai delikatuak dira, buruhauste dezente eragiten dutenak».

Gaiarekin nola, istorioa kontatzeko aukeratutako generoarekin ere aritu dira borrokan. Aingeru izeneko gazte baten bilaketa da abiapuntua; tekno jaialdi batean zaldi urdina izeneko droga bat saltzen dio beste gazte bati, eta koman sartzen da hura. Orduan egiten du alde Aingeruk, eta atzera kontaketa bat bihurtzen da kontakizuna. Elortza: «Hasieratik aukeratu genuen road movie bat izango zela, eta horrek lege batzuk betetzea eskatzen du; aurreko antzezlanetan ez zitzaigun gertatzen hori». Korapilo horiek askatzeko, bi egun igaro zituzten idazle biek, Fuchsek eta zuzendari laguntzaile modura aritu den Ainara Gurrutxagak, fuchstarren gurasoenean, Larzabalen (Nafarroa Beherea). «Egun bitan apenas idatzi genuen ezer; eskema bat. Baina han erabaki ziren gauza inportanteenak. Gero, guk beste hilabete bat eduki genuen han adostu eta eskematizatutako gidoi hari, hezur hari, haragia jartzeko».

Dokumentazio lanak garrantzi handia izan badu ere, hasieratik oso garbi izan dute gaur egunean girotutako istorio bat izango zela. «Ez da 80ko urteen gaineko istorio bat; entzun dut dezente heroinari buruzko obra bat dela, eta ez da. Ez da drogei buruzko istorio bat ere; hori esatea unibertsoari buruzko istorio bat esatea moduan da», ohartarazi du Iturriagak, eta idazterakoan erabakiak hartu behar direla azpimarratu. Hori izan zaie konplexuena: «Drogak hartu, eta dena sartu nahi dugu. Eztabaidak hor izan ditugu; ze alderdiri eman pisua, zer utzi albora. Obraren mesedetan, hautuak egin behar dira, jakinda kontatzen ari zarena istorio bat dela azkenean».

Agerian ala ez, baina hor

Hasieran irudikatutako pertsonaia batzuek azken unera arte eutsi diote agertokian, eta badira bidean eraldatu eta desagertu direnak ere. Hiru belaunaldi agertzen dira: gaurko gazteak, haien gurasoak eta protagonistaren amona. Iturriaga: «Horrek azkeneko 40-45 urteak kubritzeko marjina eman digu; haien bizialdietan presente egon diren gaiak mahai-gaineratzekoa». Egileen asmoa ez da izan iraganari begiratzea, baina iragana badagoen neurrian, badago hari begiratzeko modu bat ere. «Agian oraindik ez gaude iragana disekzionatzeko moduan, baina gauza batzuk jada argi daude: honek itzelezko mina utzi du herri askotan; estatua eta indar poliziala tarteko izan dira; eta, batez ere, hildako pila bat daude, eta, 40 urte geroago, hor jarraitzen duen estigma bat».

Ez zaie arrotza gaia, eta horrela sentitzeak ere zeharkatu du idazketa. Iraganari dagokionez, 1980ko urteetan Durangon bertan droga trafikoa eta haren askotariko ondorioak bistakoak zirela diote; umeak baziren ere, ondo gogoan dituztela. Bi herrikideri entzundako esan bana gogoan izan du Iturriagak: «Batek zioen ea noiz aldarrikatu behar ditugun hildako horiek, bonbardaketan baino gehiago izan zirenak. Eta beste batek zihoen: 'Frankismo garaitik gentozen, dena debekatuta egotetik dena libre izatera igaro ginen, eta askatasuna kudeatzea gaitza da ez badaukazu esperientziarik'. Bi esaldi horien filosofia presente dago obran».

Orainera etorrita, eta droga «suntsigarriek» zein «zoragarriek» gaurko gizartean jarraitzen dutela jakitun, alde argi bat nabarmendu du Iturriagak: «Ordukoa oso gauza ikusgarria zen; jonkiak kalean zeuden. Gaur egun, gertatu da inbisibilizatu egin dela. Egungo ume batek ez du bisualizatuko, baina, modua beste bat den arren, kontsumoak eragiten duen triskantzak hor jarraitzen du».]]>
<![CDATA[Mika baten 40 urteko hegaldia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2019-10-17/mika_baten_40_urteko_hegaldia.htm Thu, 17 Oct 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2019-10-17/mika_baten_40_urteko_hegaldia.htm Etxeak eta hilobiak, Donostian. Beste nobela bat ekarriz heldu zion bereari: Leon Tolstoiren Hadji Murat. Tolstoik kardulatz zapaldu bat lurrean ikusi, eta irudi horretatik atera zuelako nobela osatzeko behar zuen guztia. Marcel Proustek magdalena bat usaintzea aski izan zuen bezala «memorian prezipitazio bat eragin», eta zazpi liburu idazteko. Irudi bat delako maiz liburu baten genesia, eta hala gertatu zaiolako bere lan berriarekin.

Txori bat izan da bere kardulatza, bere magdalena. Mika bat, zehazki. Kontatu duenez, Madrilgo El Pardo kuartelean ezagutu zuen mika hori, soldadutzan zela, eta, ordutik, 40 urtetik gora egin ditu hegaztiak bere memorian. «Sumatzen nuen mika hau ez zela nolanahikoa, bere inguruan gauza asko jasotzen zituela. Batez ere, kuartel batean gertatzen zelako. Zerbait kuartel batean gertatzeak esan nahi du jende oso arruntaren artean gertatzen dela. Ez gaude Tolstoiren dantzaldi aristokratikoetan, ez gaude Prousten giro burgesetan. Gu gaude nekazari, kamarero, taxista, aktore eta horrelako jende baten artean». Eta jende hori interesatzen zaio Atxagari, hor sentitzen da tarteko. «Kuartela, azkenean, kartzela bat da, eta bertan dagoen jendea harrapatuta dago; horregatik, esaterako, adiskidetasuna murruz barrura ez da askatasuna murruz kanpora, beste zerbait da».

Mikaren irudia izan arren, narrazioa behin baino birritan abaildu zitzaion idazleari. Paueko kolegioan emaniko uda bat gogora etorri, eta lehen pertsonaia ikusi zuen arte: Frantziara frantsesa ikastera joan eta mutu itzuli zen mutikoa. Elias. Haren istorioa idatzi ahala, inguruko pertsonaiak eraiki «beharrak» eman zion segida kontakizunari. «Poema bat egiteko ez da pertsonaiarik behar, nahikoa da autorearekin. Ipuin bat egiteko ere, ez da askorik behar. Baina 400 orrialdeko nobela bat egiten duzu pertsonaien bidez, edo ezin da, horiek dira zutabeak». Eliasekin batera ageri dira nobelan bi anaia biki, Baionara psikiatra batengana doan ingeniaria, ospitalean dagoen neskatoa, sindikatu bateko aldizkarian dabilen gaztea... Bada, atal batean bigarren lerroko pertsonaia dena, zentral bihurtuko da hurrengoan; batean haur dena, helduaroan azalduko da ondorenean.

Mugimendua hitzez jasotzea

«Ibai bakarrera jotzen duten errekak» dira eleberriko piezak, liburuaren kontrazalean irakur daitekeenez. Sei atal dira denera, eta guztietan zehazten da urtea, batean izan ezik: lehen atala 1972. urtean kokatzen da; bigarrena 1970ean; hirugarrena 1985-1986an; laugarrena 2012an; bosgarrenak ez du datarik, telebista barruan gertatzen delako; eta seigarrena 2017an. «Idazleak hori egiterakoan baieztapen bat egiten du, eta da: 'Nik gogoan hartuko dut historia'. Obabakoak-en ez dago inolako datarik, egunkaririk, historiarik. Hemen, berriz, urteak markatuta, derrigorrez dago historia. Garaiak kutsatu egiten du atal bakoitza; ez da bakarrik objektuak aldatzen direla, aldatzen da gizartea, hitz egiteko era, dena».

Prosaren gardentasuna defendatu zuen Atxagak. «Autoaren aurreko kristaletik atzean dauden paisaiako elementuak ikusi behar dira». Alor horretan, Asun Garikanorekin egindako edizio lana nabarmendu zuen. «Ia zilegi litzateke esatea gure prosa dela. Azken lau hilabeteetan egunero-egunero jardun dugu elkarrekin testua prestatzen». Auzia zera da, ordea, idazlearentzat: prosa ezin dela inoiz erabat gardena izan. «Ez da posible». Hizkuntza bera nobeletan «gaia» bihurtzen dela uste du, eta «irisazio batzuk» markatu dizkiola, hala, hizkuntza gardenari. «Laugarren atalean, testuak hartzen du Agatha Christieren irisazioa; esaterako».

Idazterakoan, aldez aurretik duen helburu nagusietako bat «mugimenduarekin mugimendua egitea» dela ere erantsi zuen idazleak. «Garai batean esaten zen izarrak ez zirela aldatzen, finko zeudela zeruan, itsatsita bezala. Egun bistakoa da mugimendua leku guztietan dagoela, ez dagoela leku etereorik, eta baldin badago leku bat batere etereoa ez dena, hori gure burua dela». Hori biltzea da idazlearen erronka handi eta interesgarriena harentzat: «Errealitatearen mugimendu ahalik eta gehien jasotzea, ahalik eta zuzenen; noski, mugimendua duen testu batekin».

Baina jaso ezin daitekeen mugimendu bat ere badago. Atxagak «alde poetikoa» deitzen duena; poesiak baino atera ezin dezakeen errealitatearen alderdi bat. «Horretaz konturatzen gara, adibidez, musika entzutean: hor azaltzen den paisaia eta errealitatea ez da pentsamenduarena, beste zerbait da». Liburuak badu atzetik ideia poetiko bat, idazleak Atahualpa Yupanquiren kanta batetik atera zuena: «'Ur hariak harri artean'. Bizitza aurrera doa, baina zailtasunez beteta dago; baina badoa».

Lana aurkezterako, iragarria zuen Atxagak hau izango dela bere azken nobela. Berretsi egin zuen atzo asmoa: «Lan itzela da. Nobela batean denak batasun bat izan behar du, eta horrek hil ala biziko arauak dauzka. Euskaraz idazteak balio politikoa du, baina hemen artista autonomoa izatea... hori ere kartzela bat da. Beraz, esaten duzu: 'Hau egingo dut, eta kito'». Batetik, hori. Eta, bestetik, literaturaren ingurumarietan asko ikusi eta pasatu dituela ere aipatu zuen, eta baduela horren inguruan idatzitakoei heltzeko gogoa ere. «Pentsatzen dut beste lan asko ere egiten ditudala, askoz ere bazterragokoak. Marx anaien gidoigileak esaten zuen: 'Miniatura batek mural batek baino balio handiagoa eduki lezake, poetikoa zein literarioa'. Sistemak ez dizu hori onartzen. Ba, nik, pixka bat desio hori daukat».]]>
<![CDATA[Nobela berria aurkeztu du Atxagak: 'Etxeak eta hilobiak']]> https://www.berria.eus/albisteak/172513/nobela_berria_aurkeztu_du_atxagak_039etxeak_eta_hilobiak039.htm Wed, 16 Oct 2019 18:14:01 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/albisteak/172513/nobela_berria_aurkeztu_du_atxagak_039etxeak_eta_hilobiak039.htm <![CDATA[Bost jazzlari, izotz arteko sutondoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/029/001/2019-10-16/bost_jazzlari_izotz_arteko_sutondoan.htm Wed, 16 Oct 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1886/029/001/2019-10-16/bost_jazzlari_izotz_arteko_sutondoan.htm 1290 Prospect place. Jorge Castañeda (pianoa), Daniel Juarez (saxofoia), Nacho Fernandez (gitarra), Dario Guibert (kontrabaxua) eta Mikel Urretagoiena (bateria) bizi izan ziren bertan, eta elkarbizitza hark oinarri sendoa jarri zion batera abiatutako musika proiektuari. Itzuli zirenetik Madrilen bizi dira bostak, eta lan berri bat ondu berri dute: A Vision in a Dream.

New Yorkeko bizipenekin egin bezala, itzuli zirenetik pilatutako «eraginak eta bizipenak kontatzeko» baliatu dute diskoa, Urretagoienak azaldu duenez. Disko luzea da, hamalau piezako lana. «Bi diskorako materiala geneukan, baina Madrilgo esperientziak bakar batean biltzea erabaki dugu». Beraien estudioko bigarren lanean «solidoago» nabaritu du taldea Urretagoienak, denborarekin irabazitako esperientzia alde. Askotariko musikak entzuten dituztela ere nabarmendu du, eta hori erakusten saiatu direla disko berrian. «Jazzetik gatoz, ikasketak hortik bideratu ditugu, baina influentzia pila bat dauzkagu: popa, rocka, elektronika... Eta hori jasota dago diskoan».

Alor artistiko ezberdinak uztartzeko asmo bati ere heldu diote. «Nahiz eta diziplina ezberdineko jendea izan, guztiok barku berean gaudelako», Urretagoienak. Helena Lanza aktoreak diskoaren hasierako (Intro) eta amaierako (Outro) piezetan hartu du parte, narrazio batekin, eta Zaida Escobar margolariak egin du diskoaren azala. Gaueko irudi bat da, eta, laku handi baten erdian, sutondoan bost gizaki ikusten dira; atzean, izoztuta diruditen mendiak eta labarrak, eta gainean jauregi gisako eraikin bat. «Sutondoan, baina izotz artean; ez da erraza hori!». Samuel Yalor Coleridge olerkari ingelesaren poema batean oinarrituta osatu zuen irudia, eta hari zor dio A Vision in a Dream izena diskoak ere. «Sormen prozesuaz ari da, baina Nachoren [Fernandez] mundutik dator ideia».

«Jazza oso herritik dator»

Sortzen duten guztia «originala» dela azpimarratu du Urretagoienak, denak direla «konposizio propioak». Taldekide guztiek hartzen dute parte lan horretan, piezak idazten dituen «lider bat» izan gabe. Lan berrian, kantu baten konposizioa sinatu du Urretagoienak: Nice View. Bateria jotzailea bada ere, pianoa erabiltzen du konposatzeko. «Eta burua! Ideia musikal pila batekin zabiltza beti buruan, kantatzen edo txistuka, baina gero piano aurrean eseri eta, gutxinaka-gutxinaka, melodiak abestearekin batera joaten da itxura hartzen». Ondoren taldekideei erakutsi, eta baliteke egindakoak beste bide bat hartzea. Baina horretara irekita daude. «Funtzionamendua kolektiboa da, guztiz». Eta hortik The Machetazo izena ere: «Jazz munduan ohikoagoa da ez dakit zer quartet, trio, quintet deitzea taldea; baina gure kasuan, talde dinamika bat eramaten dugu beti. Kideen artean lortu dugun interakzioak ere eragin handia du gure musikan». Diskoaren barrualdean horri keinu egiten dion mezu bat dakar lanak. Mundu guztiak bere esperientzietatik ikasten duela dio; garrantzitsua dela horiek elkarbanatzea eta elkarren artean «zerbait ederra» eraikitzea. Urretagoiena: «Gure funtzionatzeko era da. Mundu akademikotik atera garenetik, beti kolektiboa bilatu dugu, non komunikazioa eta sortzeko testuingurua aproposa diren».

Madrilen bizi dira, eta han egiten dute lan bostek, irakasle modura. Lana, baina, Oiartzungo (Gipuzkoa) Mecca estudioan grabatu dute, aurrekoarekin egin bezala. Estudio batera sartzea urrats «konplikatua» izaten dela dio Urretagoienak, tentsioak, blokeo uneak eta espektatibak sartzen direlako tartean. Kasu honetan, harrituta dio zeinen «borobil» atera zen guztia: «Lan polit bat eginda geneukan aurretik, eta denbora asko generaman jotzen. Baina hara sartu eta oso-oso inspiratuta egon ginen. Izan ziren bi egun oso-oso onak. Pila bat disfrutatu genuen». Gauetan egunean bertan grabatutakoa entzun, hitz egin, nola eman buelta bat pentsatu... Uneoro aldeko energia sumatu zutela dio, «oso idilikoa» izan zela dena.

Bihar Bilbon joko du taldeak, Conde Duque hoteleko Bilbaina Jazz Clubean, 20:00etan. Urretagoienak errepikatzen du ez dela erraza jazzarentzat plazak lortzea, eta horregatik dituela bakoitzak hainbat proiektu esku artean, «kontzertuen martxa konstanteagoa» izateko. Lehen lana aurkeztu zutenean, jazza testuingurutik aterata sumatzen zuela esan zion Urretagoienak berak BERRIAri. Hala dirauela uste du: «Jendearen buruetan dagoen zerbait da: jazza dela zerbait jasoa. Eta jazza, berez, oso herritik dator, inprobisazioa da bizirik mantentzen duena. Eta hori jendearekin banatzea». ]]>
<![CDATA[«Ahalduntzeak hezurrak bazter uztea dakar»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2166/044/001/2019-10-15/ahalduntzeak_hezurrak_bazter_uztea_dakar.htm Tue, 15 Oct 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/2166/044/001/2019-10-15/ahalduntzeak_hezurrak_bazter_uztea_dakar.htm
Maiatzean eman zenuen argitara Hezurren erretura. Zer zeneukan buruan bidea hastean?

Nire prozesuaren hasiera beti izaten da intuitiboa. Sei urte dira Kristalezko begi bat argitaratu zenetik, eta handik laster hasi nintzen ipuinak idazten. Ipuinak bildu ahala, ohartu nintzen askotan agertzen zela iragana, umetako oroitzapenak, eta ardatz bat sortzen ari zela, berez. Beste ipuin batzuk, berriz, helduaroan girotuta zeuden. Orduan eskema bat egin nuen multzo bien pisua orekatzeko. Eta testuak antolatu ahala, txirikorda biak, iraganarena eta orainarena, lotzen jarri nintzen, dena kohesionatuko zuen amalgama bat sortzen. Horregatik errepikatzen dira hainbat item: animaliak, pertsonaia batzuk, tokiak, ametsak, seinaleak... Eta horregatik ageri da ia guztietan narratzaile bera, horrek batasuna eta sinesgarritasuna ematen diolako.

Lan berriak Kristalezko begi bat-ekin diptiko bat osatzen duela zenioen.

Argi dago hau ez dela liburu haren jarraipena, pertsonaia gehienak ez direlako berberak. Argumentuak, espazioak, denborak eta abar askoz ugariagoak dira honetan. Kristalezko begi bat haustura sentimental baten kontakizuna zen, begiari buruzko jakingarriekin eta esperientziekin tartekatuta. Hala ere, handik dator beste hau, «begi hartatik hezur hauek» esango genuke: gaietan badira loturak; adibidez, nortasunaren eraikuntza, oroimenaren balioa, maitasun eredu erromantikoaren kuestionatzea, bakartzearen eta ahalduntzearen arteko gatazka, idazteari buruzko gogoetak... Estiloan ere badaude antzekotasunak: bietan daude erreferentzia literario franko, eta fragmentazioaren ideia.

Hain zuzen, batzuek nobela fragmentatu modura irakurri dute Hezurren erretura, eta ipuin sorta modura beste batzuek.

Ipuin sorta bat da, nobela baten moduan irakur daitekeena. Asmoa ez zen nobela bat idaztea. Gainera, estu begiratzen badiegu, ipuin guztiak ez dira ipuinak. Esan nahi dut ipuinaren kontzeptu klasikoa malgutu nahi izan dudala. Sailkapenek, gaur egun, ez dute zentzurik, ez bada didaktikoa. Ohiko egituretatik irteteak sortzen zidan kezka puntu bat, baina idaztea, askatasun ariketa ez bada, ez da ezer, eta aurrera ba. Bizikidetzan jarri ditut eguneroko desordenatu bat, poema bat, ametsen inbentario bat... Azken hori, adibidez, emakumeek kontatutako ametsen zerrenda da, eta, aipamen labur-laburrak izan arren, narratibitate potentzial izugarria dute. Oso collagezalea naiz, eta horrek badauka konexiorik artearen, bizitzaren eta memoriaren fragmentazioarekin.

Bi plano tartekatu dituzu; memoriaren eta nortasunaren eraikuntzak gurutzatzeko modu bat izan da?

Bai. Iraganeko pasadizoetan badagoenez gutxi gorabeherako hari kronologiko bat, horrek, bide batez, balio du esplikatzeko helduaroan hitz egiten ari den emakumea zergatik den orain dena, neurri batean.

Emakume heldu horren istorioetan bakardadea agertzen da, maitasuna, adiskidetasuna... Horiek izan dira gai bizienak zuretzat?

Aspaldian bizien sentitu ditudan gaiak dira. Hemen modu jakin batean jorratu ditut, baina ertz asko dituzte, eta beste liburu bat, edo liburu guztiz desberdin bat emateko jokoa emango lukete.

Bakardadea, esaterako. Nahikoa politizatuta daukagu?

Hemengo pertsonaia nagusi izengabearen bakardadeak badauka erlaziorik adinarekin, etxeko hildakoekin, bizitzako galerekin, maite izan dituenengandik apartatzearekin... La vita è bella ipuinean nabarmentzen da gehien. Terriblea da, katua ere falta... Hala ere, bakardade bat sentitzen du, barruko zuloa, ez duena ezerk berdintzen, halako estigma moduko bat, ezen eduki, lagun onak ere baditu, seme ederra, plan piloa, baliabideak... Begira, nire lehen ipuin liburua idatzi nuenean, 1986an, han ere bakardadea oso presente zegoen. Uneka... gaba deitzen da. Bizitza uneak dira, baina, azkenean, hor dator gaua. Ordutik aurreikusi dut bakardadean bildutako emakume bat. Hori bai, liburuan esaten da bakardadea zera dela, askatasunaren plazenta. Ahalduntzeak prezioa du, hezurrak baztertzea. Zer da hezurrak erretzea? Soroan soberan dauden lohiak eta sasiak erretzen diren moduan, bizitzan ere paretik kentzea kalterako direnak. Eta erretzeak suntsiketa dakar, baina badakar energia ere.

Ongarria.

Hori da. Eta berotasuna, eta argia. Idazkuntzaren aldetik, erretzeak balio bikoitz hori dauka niretzat: idaztea erretzea da, memoriaren lehengaiekin lan egitea, baina hortik indarra ateratzea.

«Andre usatua naiz. Andre usatuak gara», dio La vita è bella ipuinean narratzaileak; gogora etorri zait Idurre Eskisabelek atsoaren figuraz dioena.

Zer esango dizut... Begirada patriarkalak baldintzatzen du gizartearen dinamika. Esate baterako, oraindik ere kuestionatu egiten da bakarrik bizi den emakumearen balioa —izango du akatsen bat! arraroa baietz izan!—, baita emakume adintsuarena ere, nolabait porrot egin izan balute legez. Kontsumo gizarte honetan, adin batetik aurrerako emakumeak, gainera, baliogabetu egiten dira, ustez gainbeheraren sasoian sartzen direlako.

Ironiaz salatu duzu.

Bai. Usatuak-ek hiru esanahi ditu: ohituarena —Lekeition, usatuta egotea ohituta egotea da—, higatuarena, eta txarto erabiliarena. Hortik datorkio pertsonaiari min sakona, eta erabilia sentitu izan delako joko du bakardadera. Hortik datorkio erradikala izatea ere. Pasa den mendearen erditik hona lan ikaragarria egin dugu emakumeok etxean, gizartean eta munduan nahi, behar eta zor zaigun tokia aldarrikatu eta irabazteko. Aldiz, gizonezko gehienak errentetatik bizi dira oraindik, eroso, ahalegin mentalik egin behar dutenik pentsatu ere egin barik.

Orri berean, beste azpimarra hau: «Konfiantza dut 'des-' aurrizkiak noranzko egokian eramango nauela».

Mari Luz Estebani eskertu behar. Iaz Eako Poesia Egunetan hitzaldi aparta eman zuen okupazio-desokupazioari buruz. Guztiz argigarria da nola erabili ber-, bir- eta des- aurrizkiak gure pentsamoldea beste era batera egituratzeko. Horrek eman zidan abiapuntua.

[Koaderno txiki baten tankerako liburuxka bat atera du, Logroñoko (Espainia) Agosto Clandestino jaialdiak argitaratua; gonbidatuetako bat izan da aurten]. Datorren urtean kaleratuko dut laugarren poema liburua. Liburutxo honetan badaude han azalduko diren batzuk, eta harreman handia daukate Hezurren erretura-ko mezu batzuekin. Batek dio: «Orain aurrizkien lengoaian bilatzen dut aterpe: / deskode berri hau hautatzen dut iraultzarako beso». Apropos diot deskode, keinua eginez Azalaren kodea-ri. Deseraikitzea, berbideratzea, batzuetan, beharrezkoa da norberaren bizitzari zentzua emateko, ziklo bat amaitu eta beste bat hasteko. Flow ideologiarekin ez naiz lar ondo moldatzen, gauzak bere horretan joaten uztearekin. Gure urratsez hausnartzen ez badugu, bizitzaren txotxongilo hutsak gara, ez bagara sentitzen egiten dugunaren protagonista, ez badugu egiten duguna argumentuz janzten.

Zure obra zure bizitzako esperientziari oso lotua eraiki duzu. Nola egin biluzte horri etekin literarioa ateratzeko?

Hurrengo erronka urrunagotik idaztea izango da agian. Orain arte nire bizitzatik edan dut gehienbat. Nire idatzietan beti ageri da nire ni narratzaile edo poetikoaren eta ni biografikoaren arteko identifikazioa. Ez dut izan erreparorik neure burua agerian uzteko. Biluzteko, nahiz eta biluzte horretan dena ez den ikusten dena, eta ikusten dena ere ez den dena. Pertsonak armairuak bezalakoak gara: batzuk ate biak egurrezkoak, barrukoa ondo gordeta; beste batzuk, erdia kristala eta erdia egurra; besteek aterik ez... Bakoitzaren hautua da, betiere trataera literarioa emanez gero.

Horrek ez du esan nahi liburuko ni hiperprotagonista une oro neu naizenik. Oinarrian egon litezke esperientzia biografiko batzuk, neureak edota inorenak, baina lehen pertsonaren aterpean eman dira. Edukia erreala da, baina ez autobiografikoa nahitaez.

Autofikzioaren etiketa emakumeek idatzitakoa gutxiesteko erabili izan bada ere, badirudi zuk aldarrikatu egiten duzula.

Emakumeek idatzitako literatura beti gutxietsi izan da, autofikzioa izan edo ez. Horra hor Annie Ernaux, marabilla bat. Zenbat eztenkada ez zituen jaso, ea nor zen bera bere intimitatea eta abar irakurleei halako fideltasunez kontatzeko, itxuraz behintzat. Jarrera iraultzailea izan zuen, birbalorizatu egin zuelako pertsona arrunten bizitza. Poesiari begiratuta, beste eredu bat, Forugh Farrokhzad. Bere poemak itzultzen ari naiz. Munstro bat izan zen 1950eko hamarkadako Iranen, emakume musulman bat bere desioak eta frustrazioak lau haizeetara zabaltzen. Nire jarduna ez dakit aldarrikapena den; baldin bada, hobeto.

Kristalezko begi bat-en «autoimitazioaz» hitz egiten zenuen.

Autofikzioaren ia gauza bera da niretzat. Bietan gakoa norbere buruaren proiekzioen batura egitea da; hau da, zeure burua egoera hipotetikoetan jarri, bizi izan ez dituzunak barne, eta hor nola jokatuko zenukeen planteatu eta garatzea. Idazlearen izena, protagonistarena eta narratzailearena bat datoz. Hori da nire jokoa. Kristalezko begi bat-en erraza zen: kristalezko begi batek benetako begi bat imitatzen du; nire kristalezkoak ez du zure begia imitatuko, nire bestea baino. Hezurren erretura beste gauza bat da, beste jende askoren bizitzak daude. Askoz fikzio gehiago dago.

Beste garai baten erretratu bat ere josten da iraganeko ipuinetan. Erlijioak pisu handia zuen sasoi bat.

Neurri batean, lekukotasun bat ematen dute. Elizako morala, mojetako praktikak, filantropia xalo hori, hospiziora joatea zaharrak bisitatzera... hori guztia gure egunerokoa zen. Dena zen «kontuz honekin, kontuz horrekin...». Orduan, irudimenarekin jolasten ginen, geroa imajinatzera: «Ni naiz 18 urteko etxekoandrea, Hawaiin bizi naiz, hiru seme-alaba ditut...». Jolas egiteko modu konkretu hori literatur molde honen oinarrian egon daiteke.

Ez dakit hainbeste entzuten den nitasunetik lasai idaztea.

Ez pentsa lasai idazten denik, baditu arriskuak, eta sortzen ditu buruko minak, ikarak eta zalantzak. Adibidez, non da esan dezakedanaren muga? Noiz egingo du oka irakurleak? Hala ere, hori izan da nire hautua. Koherente sentitzen naiz horrela, asebeteago, zintzoago, zintzotasun hori erlatiboa izanda ere. Nire nitasunetik idatzi ezean, plantak egiten nenbilela sentitzen nuen, nitasunetik idatzita ere plantak egin arren.

Amaitzeko, Eider Rodriguezek zera dio zutaz Idazleen gorputzak liburuan: «Meabe izango da agian gorputzaz gehien idatzi duen euskal idazlea».

Gustatzen zait hori, gorputzaren gainean idaztea kontzientzia kontua ere badelako. Asko idatzi dut, bai, eta hori nire gorputzarekin harreman anbiguoa dudala: gorputza da mundu honetara lotzen nauen arkitektura, baina ispilu aurrean betertzetik begiratzen diot. Gorputza da, gainera, min psikologikoaren habia, eta gaixotasunarena, eta ama izateko bitartekoa, eta komunikazioa gauzatzekoa... Batetik, autorretratuak etengabe agertzen dira nire testuetan; identitatearen bilaketarekin dute zerikusia, baita neure izatea berrestearekin ere. Bestetik, gorputzaz idaztea emakume subjektua aldarrikatzea ere bada, emakumeari ahotsa ipintzea, deskribatutakoaren zentroan jartzea. Irabazi egin behar izan dugu hori, baita emakume gisa desira esplizitatzeko eskubidea ere. Transgresioa egiteko modu bat ere izan da, batzuetan naturala, konpromisozkoa baino gehiago. Gorputza ezagutza tresna bat da, norberaren burua eta ingurua bera testatzeko.]]>
<![CDATA[Praga zaharraz errauts artetik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/036/001/2019-10-06/praga_zaharraz_errauts_artetik.htm Sun, 06 Oct 2019 00:00:00 +0200 Itziar Ugarte Irizar https://www.berria.eus/paperekoa/1944/036/001/2019-10-06/praga_zaharraz_errauts_artetik.htm Txiliku: «Ez da idazle txekiarren artean agertzen. Zergatik? Alemaniaz idatzi zuelako? Hor daukagu Kafka ere. Idazten hasi zenean dagoeneko Vienan zegoelako eta nolabait hangoa delako? Beharbada hori izango da». Jatorri judukoa izanik, bere liburuak debekatuak izan ziren XX. mende erdialdeko Alemanian, baita Austrian ere. Eta egilea bera ere ohartu zen bere izenaren desagertzeaz. 1949an idatzi zuen: «Benetan erabakigarri diren faktoreek —garaia, kritika, argitaratzaileak eta literaturaren historia— dagoeneko existitzen ez den batentzat hartu naute. Are, inoiz existitu ez den batentzat. Ziurrenik, 40 urte barru berpiztuko naiz». Eta, nolabait, baita berpiztu ere. 1980ko hamarkadan, berriz sona hartu zuen literatur hizkuntza askotara iritsiz. Gauez harrizko zubiaren azpian nobela izan zen horietako bat, eta asteon heldu da euskarara, Txilikuren eta Joxe Mari Berasategiren itzulpenarekin.

Familiaren tela fabrika bati jarraika heldu zen Perutz Pragatik Vienara. Eta hor hasi zen haren idazle bizitza, Txilikuren arabera. Ikasle ona ez bazen ere, matematika ikasketak egiten hasi zen familiaren babesean, eta hala aritu zen, 25-33 urte zitueneko tartean: aseguru etxe bateko lanaren eta Vienako kafetegietako inguru bohemioaren artean. Baina piztu zen Lehen Mundu Gerra, heldu zen Depresio Handia. Austria-Hungariako Inperioa desegin zen, eta horrek asko mindu zuen idazlea: «Beti nazionalismoaren kontra egon zen, baita patriotismoaren kontra ere. Esaten zuen horrek hondatu zuela Europa». Parte hartu zuen gerran, ekialdeko frontean, eta, tiro bat jasota, larri gaixotu zen. Urtebete igaro zuen sendatzen, eta, bitartean, literatur sena sendotzen. «Garai hori da, 1918tik 1928ra bitartekoa, Perutzen garrantzizko aldia. Nor zen alemanezko literaturan, Austrian eta Alemanian. Bestseller liburuak egiten zituen norbait zen».

Aldi horretan hasi zen Gauez harrizko zubiaren azpian idazten, 1924an. Ondorengo urteetan, baina, bertan behera geratu zen proiektua. Edo geldi, bederen. Berasategiren aburuz, «ez dago azalpen garbirik jakiteko zergatik; faktore asko izango ziren». Izan ere, aldaketa handiko urteak izan ziren ondorengoak: 1928an, Perutzen emazte Ida zendu zen; idazle gisa etorkizunik ez zuela pentsatzen hasi zen; eta antisemitismoak indarra hartu zuen, lehenengo Alemanian, eta, handik gutxira, Austrian. Juduen lantegiak itxi eta beren liburuak debekatu zituen nazismoak. Hala, Perutzen familia osoak Palestinara emigratu zuen 1934an. Ongietorria egin zioten, baita Pen Clubeko kide izendatu ere, baina hark Europaren herriminez segitzen zuen, Txilikuren esanetan. «Alemanez idazten jarraitu zuen momentu oso larri batean. Tel Aviven bizi zen, eta han etsaien hizkuntza zen hori».

Bigarren Mundu Gerra amaitutakoan, Vienara itzultzen saiatu zen, baina 1950era arte ez zioten baimendu. Lortu zuenean, beste hiri batekin egin zuen topo: bazuen lehengo ospearen arrastoren bat, baina ez zen lehengo Viena. «Juduentzat oso alemana baldin bazen, austriarrentzat oso judua zen», Txilikuren hitzetan.

Istorioz istorio, nobela bat

Orain artean, Bederatzietatik bederatzietara (1918) izan da euskaraz irakur zitekeen Perutzen lan bakarra, Anton Garikanok itzulia. Eleberri bat da, eta hala da Gauez harrizko zubiaren azpian ere, lehen begiratuan, istorio bilduma baten antza duen arren. Epilogoarekin, hamabost istorio dira; egileak zioenez, «pentsa zitekeen hurrenkera posible bakarrean» ezarrita daudenak.

Nobela historikoa da, eta Praga zaharreko kondaira, esaera eta elezaharretatik edaten du. XVI. eta XVII. mendeetako biztanleak dira protagonistak, baina Jakob Maisel izeneko haien ondorengo batek kontatzen du, XX. mendearen erdialdetik, Pragako auzo judua suntsitu eta dena errauts egin zuten sasoitik. Hala, kultura baten gainbeheraz ari da nobela, hamaika gairi leku eginez: heriotza izurria, ustelkeria, baztertuen zoritxarra, artista bohemioaren azken nahia, alaitasuna, galtzaileak sasian eta beste. Berasategi: «Hori guztia umore malenkoniatsuzko saldatan egosia; Pragako kultura azkenduaren etsipenez gatz-ozpindua».

Urte batzuen ondoren, 1943an, ekin zion Perutzek berriz lanari. Hala azaldu zien egileak berak lagunei: «Amaitzeko falta zaizkidan bi istorio laburrekin borrokan ari naiz, ezinbestekoak baitira osotasunari kohesioa emateko; hau da, Praga zaharreko dozena bat istoriotatik Mordechai Meislen eta Rudolf II.aren eleberria sortzeko». Sei urte behar izan zituen bi narrazio horiek osatzeko: Argitxo iraunargia eta Asael aingerua. 1951rako amaituta zeukan, baina «juduen gaia» izateak argitaratzea zailduko zion ustea baieztatu zion argitaratzaileak. 1953an argitaratu zen azkenean. Kritikaren laudorioak jaso bai, baina irakurleek ez zioten harrera berorik egin. Berasategiren hitzetan, «tokitan zegoen 1920ko hamarkadako idazle arrakastatsu bestseller idazlea».

Txilikuren «obsesioak» abiatu zuen Perutzen lan hau euskarara ekartzeko itzulpen lana. Berasategiren izena aipatu zion Xabier Mendiguren editoreak, eta hor hasi zen bien elkarlana. Azaldu dutenez, Perutzen «erregistro jaso, jori, eta, aldi berean, herrikoi-ahozkoa» euskarara nola ekarri izan dute erronka. «Trebetasun miresgarria erakusten du esaldi luze eta laburren konbinazioan; eten eta jauzi ustekabekoekin, eta gozamen hutsezko trosta arinean eramaten zaitu egitura horien gainean, zangalatrau, unean-unean behar duen erritmo egokian», Berasategiren esanetan. Lexikoan ere izan dute desafioa: «XVI.-XVII. mendeetako zahar kutsuari eustea, baina XXI. menderako modernotasun zaharberritu baten xerka».

Bestalde, nobela osoan ageri dira judaismoa eta haren irakurgai sakratuak, ikurrak, errituak, pertsonaia historikoak... Horiek nola eman eta non jarri adosteko, lanak izan dituzte; eta glosario batean jarri dituzte azkenean, liburuaren atzealdean eta hurrenkera alfabetikoan. Haren atzetik, gibel-solas batek borobiltzen du liburua.

Nobelaren beste ezaugarri bat da esamolde, atsotitz eta bertso errimatuen ugaritasuna. «Ukia, soinua, kolorea, usaina eta zaporea» ematen diote nobelari, Berasategiren iritzian. Hori ahal beste errespetatzearen aldeko hautua egin dute itzultzaileek, batik bat euskal literaturak eta bertsolaritzak eraikitako tradizioa baliatuta. Alemanezko esaldi bat jarri zuen adibidetzat Berasategik: «Hitzez hitz honela esango litzateke: 'Diruak poltsikoan txin-txin egiten digunean, ez da guretzat mundu ederragorik'. Txukun geratzen da, ezta? Baina errima? Orduan: 'Poltsikoan dugularik dirua txin-txin, guretzat mundu ederragorik ezin'. Ez zagok gaizki! Baina ez. Zeinekin gelditu ginen? 'Txin-txin, txin-txin, beterik dut poltsa, horrexek ematen dit maitia mundu honetan poza'. Bada, hor dago liburu honen kolorea, zaporea, doinua».]]>