<![CDATA[Izaro Zinkunegi Barandiaran | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 07 Dec 2021 23:27:10 +0100 hourly 1 <![CDATA[Izaro Zinkunegi Barandiaran | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ezkutatutako odol arrastoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-10-05/ezkutatutako_odol_arrastoak.htm Sat, 05 Oct 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-10-05/ezkutatutako_odol_arrastoak.htm
Australian ez ezik, beste hainbat herrialdetan ere zabaldu dute Blood normal izeneko kanpaina. Bodyform markak eman zuen lehenengoz Erresuma Batuan, 2017an -Essity enpresarenak dira Bodyform eta Libra markak-. Argentinan, Kolonbian, Frantzian, Alemanian eta Norvegian ere izan da ikusgai, besteak beste.

«Iragarki ausarta da. Zaila da irudi horiek horrela azaltzea», adierazi du Itxaso Fernandez Euskal Herriko Unibertsitateko ikus-entzunezko komunikazioko eta publizitateko irakasleak. Emakumeen Ikusgaitasuna Hedabideetan ikerketa taldeko kidea ere bada Fernandez. «Odola agertzeak ematen du atentzioa. Hori oso berria da. Kontakizun naturala da; mina ere agertzen da», erantsi du irakasleak.

Bat dator Enara I. Dominguez ere: «Iragarkia polita da estetikoki; naturaltasuna islatzen du, esaterako, odola isurtzen azaltzen denean. Errealitate puntu bat du, eta hori ere polita da». Hilekoaren ekintzailea da Dominguez: Ziklikoki Bizitzen proiektuarekin dabil duela hiru urtetik; honela aurkeztu du proiektua bere webgunean: «Hilekoa duen gorputz gisa egiten ari naizen hausnarketen difusiorako proiektua». Ara!Gorputz elkarteko kidea ere bada; taldean kudeatutako ginekologia eta hilekoaren kultura lantzen dute elkartean.

Miren Guillo antropologo eta EHUko irakasleak hilekoaren politikak ikertzen ditu. AFIT Antropologia Feminista ikerketa taldeko kidea da, baita mugimendu feministakoa ere. Libraren iragarkiak odola ikusgarri egiten du, haren ustez: «Esan dezakegu helburu duela hilekoaren odola ikusgarri egitea eta prozesuaren ohikotasuna aldarrikatzea».

Alta, ez da ohikoa odola agertzea hilekoari lotutako produktuen kanpainetan. Areago, ezta kolore gorria bera ere, Fernandezek azaldu duenez: «Hilekoaren kolorea urdina edo arrosa oso argia izaten da». Esan duenez, garbitasunak eragin zuzena du: «Garbiketa produktuen iragarkiak urdinak dira. Urdinak garbitasuna eta purutasuna iradokitzen dizkigu. Ur botilenak ere hala izaten dira». Guillok argudiatu duenez, odolaren antitesia da likido urdin hori: «Hilekoa zikina, kontrolaezina, usain txarrekoa edota ezkutatu beharrekoa dela agertzen da». Horrek gorputzetan ere badu eragina: «Ondorioz, aditzera ematen dute hilekodun gorputzak ere zikinak, usain txarrekoak direla, eta arriskuan daudela».

Usain txarra, hori da hilekoaren iruditeriaren beste ezaugarrietako bat. Eta, iragarkien kasuan, usainik eza, Fernandezek azaldu duen moduan: «Evaxek esaldi bera erabiltzen du azken hamabost urteetan: Usaina kentzeko produktu berri bat asmatu dugu. Hamabost urte daramatzate produktu berri horrekin». Dominguezek uste du gizarte «higienista» baten ondorioa direla kolorearen eta usainaren joera horiek: «Gizarte oso higienista batean bizi gara. Guztiari beste kolore eta usain batzuk emateko nahia daukagu».


ENARA I. DOMINGUEZ / ZIKLIKOKI BIZITZEN

Gorputz patologizatuak

Koloreak eta usainak nola, mezuak ere badu garrantzia. Dominguezen aburuz, mezu «guztiz irreala» zabaltzen dute iragarkietan: «Hilekoa dugunean edozer gauza egin dezakegula esaten dute. Guk brometan esaten dugu zaldi baten gainean hankaz gora ibil gaitezkela, galtza zuri batzuk jantzita». Iritzi berekoa da Fernandez ere; eta gehitu du minik ere ez dela erakusten: «Mina hitza oso gutxitan agertzen da iragarki horietan; hilekoarekin egon ala ez, zure betiko bizitza egin dezakezu».

Hilekoaren iruditeria horren isla da publizitatea. Fernandezek adierazi duenez, lehen ausartagoak ziren halako produktuen iragarkiak: «Duela hamabost edohogei urte kanpaina ausartagoak egiten ziren». Evaxen 2001eko iragarki bat ekarri du gogora: «Gorriz jantzitako emakume bat agertzen zen, eta institutuko atea jotzen zuen. 'Kaixo, zure hilerokoa naiz', esaten zion neskato bati. Hark konpresa bat hartzen zuen, komunera joaten zen, eta emakumea desagertu egiten zen. Hor bazegoen beste ausardia bat».

Iruditeria horrek hilekoa ezkutatzen duela nabarmendu dute hirurek. «Ukazioa» aipatzen du Guillok: «Orokorrean, mendebaldeko testuinguruan, iragarkien iruditeriak eta edukiek ukazioaren kultura moduko bat islatzen dute». Fernandezek gehitu duenez, horrek emakumeak ere ezkutatzen ditu: «Biolentzia sinbolikoa da hilekoa ukatzea. Gizartearen erdiari gertatzen zaion zerbait da, eta hori ezkutatzea emakumeok ezkutatzea da ».

Bestelako ondorioak ere baditu ukazioak. «Tabu asko sortu dira; hilekoari buruz ez da hitz egiten, ez publizitatean, ez pelikuletan», esan du Fernandezek. Guillo harago doa: «Hilekoa eremu pribatura eramaten da: estigma eta lotsa sustatzeaz gain, zaildu egiten da gaiarekiko eztabaida soziala eta industriaren kritika».

Gorputzetan ere badu eragina iruditeria horrek. Dominguezen ustez, deskonexioa eragiten du: «Gure gorputzetatik eta haien prozesuetatik urrunduz goaz». Guillok, berriz, patologizazioa aipatu du: «Gorputzaren prozesua patologizatzeaz gain, hilekoa ez duten gizonezko zisen gorputzak ez diren beste guztiak patologizatzen dira». Halaber, mina normalizatzen dela adierazi du. Eta horrek guztiak osasun zientzietan eta arretan ere izan du eragina: «Gizon gorputza unibertsaltzat hartzean, ikusezin egiten dira bestelako zenbait prozesu; ondorioz, horiei buruz gutxi ikertzen da, hilekoarekin gertatzen den moduan. Duela gutxi arte zientzia medikoetan ere oso gutxi ikertu da».

Blood normal kanpainak iruditeria hori apurtzen du. Haatik, edertasun estetikoan geratzeko arriskua dagoela nabarmendu du Dominguezek: «'Hauek konpresa feministak dira' pentsatzen badugu, ahazten ari gara produktu horrek gure gorputzari zer kalte egiten dion». Argitu du konpresa horiek erabili eta botatzekoak direla eta osagai kimikoak dituztela. «Uste dut iruditeria apurtzaile hori erabili dutela jendea pizteko, eta, azkenean, enpresa horren benetako interesak beste ohiko enpresen berberak direla». Guillo ere arduratuta dago mezu apurtzaile horien ezkutuko aurpegiaz: «Marka ezagunenek diskurtsoa aldatu dute; emakumeen askatasunaz-eta hitz egiten dute, merkatuan mezu feministekin egiten ari diren zuriketa eta erabilerarekin jarraituz».


ENARA I. DOMINGUEZ / ZIKLIKOKI BIZITZEN

Odola soilik ez, zikloa baizik

Fernandezen aburuz, merkatu fidela eta ondo antolatua dute enpresek: «Emakume gazteek Evax eta Tanpax markak erosten dituzte, eta enpresa berarenak dira. Helduagoek, berriz, beste lotura bat dute Ausoniarekin». Halaber, bestelako produktuen iragarki falta ere badagoela esan du: «Koparen iragarkirik ez dago ia. Ahoz aho edo Interneten ikusita izaten du jendeak haren berri. Izan ere, sistemaren kontra doan objektu bat da; koparekin hamar urte egin ditzakezu, eta urte horietan ez duzu konpresarik erosiko».

Hilekoaren iruditeria aldatu beharra dagoela uste dute Guillok, Dominguezek eta Fernandezek. Azken horren ustez, «ahalik eta naturalen» erakutsi behar da, eta publizitatea horretarako erreminta ona da: «Publizitatea gure errealitatearen isla da; publizitateak egiten duen narratiba ere bada gure gizartearen narratiba». Azaldu du estereotipoak erabiltzen dituela horretarako, eta horiek eredugarriak izan beharko luketela. Haatik, zaila iruditzen zaio odola bere horretan azaltzea: «Gizonek arazo bat dute odolarekin: eurek odola galtzen dutenean, hil egiten dira; gu, ez. Odola galtzearen irudi hori askotan heriotzarekin lotzen da. Hilketetan eta jipoietan odola isurtzen erakusten zaigu, eta biolentzia hori normalizatu egiten dugu. Hilekoaren kasuan ez dago normalizatuta oraindik, eta uste dut hor badagoela lan bat egiteko; ez da erraza izango».

Guillok ikusten ditu aldaketa zantzuak hilekoaren inguruan: uste du azken urteetan hilekoaz gehiago hitz egiten dela, eta haren bueltako egitasmo ugari sortu direla. Horrek izan behar du bidea, antropologoaren arabera: «Aktibista, ikertzaile eta osasungintzako profesional feminista ugarik egin duten bideari jarraitu behar zaio. Hilekoaren eredu biomediko, indibidualista, patologizatzaile eta medikalizatzailea zalantzan jarri. Eta, horrekin batera, hilekoaren bestelako iruditeriak eremu desberdinetatik sortu».

Dominguezek, berriz, hilekoa ikusarazi behar dela uste du; baina ez odola soilik, ezpada zikloa bera: «Hilekoaren zikloa armairutik atera behar dugu. Bada garaia ikusteko ziklo oso bat dela eta jakiteko ziklo hori nola bizitzen dugun gure gorputzetan. Ez dugu geratu behar odola isurtzen dugun egun horiekin bakarrik».

Horretarako «telebista gutxiago eta komunitate gehiago» behar dela aldarrikatu du Dominguezek. «Egin dezakegun iraultzarik handiena da gure artean hilekoaren kultura sortzea; gure gertukoekin sortu behar dugu hilekoaren irudi propioa. Horri esker, kritikoagoak izango gara publizitateak kontatzen digunarekin». Bide hori egiten ari diren egitasmoak badirela esan du: «Badira bestelako ekintzaileak hilekoa ikusgarri egiteko lanean; musikan, esaterako, Pottors eta Klito musika taldearen Odola kantuaren bideoklipa».]]>
<![CDATA[Ezabatutako odol jario gorriak]]> https://www.berria.eus/albisteak/172025/ezabatutako_odol_jario_gorriak.htm Fri, 04 Oct 2019 12:38:09 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/albisteak/172025/ezabatutako_odol_jario_gorriak.htm <![CDATA[Udazken zaporeen gordailuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1903/046/001/2019-09-28/udazken_zaporeen_gordailuak.htm Sat, 28 Sep 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1903/046/001/2019-09-28/udazken_zaporeen_gordailuak.htm Pikuak. Ilun eta gozo, eta ez gosaritarako soilik

«Pikua uda amaierako eta udazken hasierako fruta bat da. Sasoi laburrean ematen du, hiruzpalau astez. Horregatik, momentuan eraldatu behar da». Horretarako aukeretako bat da marmelada egitea, eta Haizea Bengoetxea horretan ari da egunotan, Gamiz-Fikako baserrian (Bizkaia).

Olatxuko laboreak izenpean merkaturatzen ditu produktuak Bengoetxeak. Olatxun dute jatorria haren kontserbek: «Proiektua 2011n sortu zen, Arrietako [Bizkaia] Olatxu familiako baserrian. Nekazaritza ingeniaritza ikasi ostean, hara joan nintzen, nekazaritzan sakontzera». Fruta arboletako uzta aprobetxatzeko asmoz, kontserbak egiten hasi zen. Duela bi urte Gamiz-Fikara lekualdatu zen: «Fruta arbolak zituen lursail bat topatu genuen, eta hona etorri ginen. Baserria, lantegia eta berotegiak jarri ditugu».

Etxeko pikuekin egiten du marmelada Bengoetxeak, fruta jasotzen duen egun berean: «Garbitu, eta osorik egosten ditugu, ur apur batekin, ordu erdiz. Bigundutakoan, txikitu eta azukrea gehitzen diogu; kilo bati 400 gramo azukre». Limoi erdi baten zukua ere botatzen dio: «Puntu azido bat ematen dio kontserbaziorako, eta, aldi berean, zaporea indartzen du». Orea egosten du gero, su baxuan, ordubete inguruz. Berotan ontziratzen du marmelada Bengoetxeak, eta maria bainuan edukitzen ditu ontziak, ordu erdiz.

«Fruta kalitatezkoa izatea da garrantzitsuena, puntuan egotea. Oso helduta badago, zaporea galtzen du, gero eta azukre gehiago baitu». Horregatik, piku helduak eta berdeagoak nahasten ditu Bengoetxeak, frutaren zaporea mantentzeko. Behin ontziratuta, bi hilabetez ontzen uzten du marmelada, «zaporea eta oreka hartzeko». Gehitu du bi urtean ondo irauten duela.

Kolore iluna eta zapore gozoa, horiek dira Olatxuko marmeladaren ezaugarri nagusiak: «Azukre integralarekin egiten dugu, eta, denbora luzez egosten egon denez, kolore iluna izaten du. Gure marmelada gozoenetakoa da, kalabaza eta sagarrarenarekin batera». Gozotasun horrekin kontrasteak bilatzea maite du Bengoetxeak plateretan: «Gosaltzeko jan daiteke, baita gaztarekin ere. Entsalada garratzetan ere ederki geratzen da, errukularenean, esaterako».

 



Pikillo piperrak. Gorri-gorriak, urak ukitu gabe

«Urak piperra ez ukitzea, hori da sekretua». esan du Josu Iturrik. Pikillo piperrak erretzen, garbitzen eta ontziratzen ari da egunotan, Arroizko (Nafarroa) Iturri kontserbategian. «Irailean hasten gara piperrak egiten, eguraldiaren arabera betiere. Lehenengo izotzak arte egiten dugu; bi hilabete inguruz, alegia». Urte osorako kontserbak egingo dituzte aste gutxian.

«Lehen, piperrak landatzen genituen; baina, orain, kontserbak bakarrik egiten ditugu. Nekazariekin harremana dugu, eta haiek landatzen dizkigute. Gure piperrak Lerinen, Allon eta Andosillan landatzen dituzte», esan du Iturrik. Biltegian edukitzen dituzte heltzen, bizpahiru egunez, kolorea hartzeko: «Piperrak, erretzeko eta zaporea edukitzeko, gorri-gorria egon behar du».

Labe handi batean erretzen dituzte piperrak Iturrin, 200 gradutan. «Piperra txikia bada eta haragi asko ez badauka, hiru minutuz egoten da; handia bada, 5 minutuz». Erre ostean, garbitu egiten dituzte banan-banan, eskuz. Segidan, osoak eta zatiak bereizi, eta ontziratzen hasten dira. Azido zitrikoa eta gatza soilik gehitzen diete, «ez hartzitzeko».

Marmelada nola, pikillo piperrak ere maria bainuan edukitzen dira. Haatik, bestelako kolorea eta zaporea dute: «Pikillo piperrak kolore gorri-gorria du, eta zapore indartsua». Tartean-tartean, pikanteak ere izaten dira. Ur faltak eta bero handiak eragiten du hori, Iturriren arabera: «Bospasei egunean bero egiten badu, pikanteagoa izan daiteke loraldia. Baina landareak bizpahiru loraldi izaten ditu, eta hori irailekoan da ohikoena».

Ontziratu orduko jan daiteke barazkia, eta bost urtez ondo mantentzen da. Bitartekorik gabe merkaturatzearen aldekoak dira Iturrikoak. Horregatik, lantegiko dendan saltzen dituzte kontserbak, baita denda txikien eta kontsumo taldeen bidez ere. Norbanakoak dira haien erosle nagusiak.

Hainbat plateretako osagaia izan daiteke pikillo piperra, baina Iturriri haragiari laguntzeko gustatzen zaio gehien: «Txuletarekin gustatzen zaizkit; zartaginean baratxuri pixka batekin eginda, bost-hamar minutuz».

 



Sardinak. Tokiko lehengaiak, iraganeko metodoa

«Ez dugu deus asmatu: duela bi mende teknika bera erabiltzen zuten Bretainian sardinak kontserbatzeko», azaldu du Romain Matxikotek. Donibane Lohizuneko (Lapurdi) Batteleku kontserbategian ez dituzte frijitzen sardinak; idortu egiten dituzte, «gusturik ez galtzeko».

Atunaren sasoia amaitzeko egun gutxi falta dira, eta sardinarena ez dago oraindik puri-purian. Baina hasiak dira Battelekun sardina kontserbak egiten. Nafarroako lehengaiak erabiltzen dituzte horretarako: «Sardinak oliba oliotan jartzen ditugu; olioa Tuterakoa da, eta gatza Jaitzekoa da». Hiru motatako kontserbak egiten dituzte: oliba oliotan bakarrik, Ezpeletako (Lapurdi) piperrarekin, eta limoiarekin.

Lauzpabost hilabeteko sasoia izaten da sardinena, eta orduan prestatzen dituzte urte osorako kontserbak. Orotara, 25 tona inguru egiten dituzte. Arraina garbitzea da lehen lana: «Buruak, tripak eta buztana kentzen dizkiogu». Gero, idortegian edukitzen dituzte bizpahiru egunez, 10 graduan. Beirazko ontzietan sartzen dituzte segidan -bakoitzean bospasei ale-, lehengaiak botata. Azkenik, maria bainuan egosten dituzte ontziak ordu eta erdiz, 110 gradutan. Lau urte inguruz irauten dute.

«Donibane Lohizuneko portuan erosten ditugu sardinak. Atlantikokoak dira, negukoak. Beraz, handiagoak dira, 15-20 zentimetrokoak», adierazi du Matxikotek. Bertako ontziekin lan egiten dute: «Trazabilitatea garrantzitsua da: etiketan jartzen dugu ontziaren izena, bezeroak arraina nondik datorren jakiteko».

Kontserbatzeko prozesu tradizionala nabaritzen da zaporean ere: «Gustu azkarra da, sardinaren gustu naturala», azaldu du Matxikotek. Zapore hori nabarmentzen den errezeta zahar bat maite du berak: sardina patearena. «Ziburun [Lapurdi] egiten zuten kaskarotek. Sardinak txikitu, eta baratxuria nahastu behar zaie, olio pixka batekin eta gatzarekin. Ogi gainean jarri behar da, patea bezala. Ardo beltz batekin oso ondo joaten da».

Osagai biologikoak erabiltzen dituzte Battelekun, eta horrek eragina du salmentan ere: «Produktu biologikoen enpresekin lan egiten dugu; Biocoop-ekin, adibidez. Delicatessen dendetan ere banatzen dugu». Lantegiko dendan ere saltzen dituzte kontserbak.

 



Errezil sagarra. Adarrean gazi, platerean dultze

«Errezil sagarra sagar mota gazia da, pektina askokoa. Dultzea egiteko oso aproposa da». Jone Irulegik ibarbi sagarra esaten dio, hala ezagutzen baitute Errezilen (Gipuzkoa) herriaren izen bereko sagarra. Urriaren erdi aldera hasten dira Errezilgo Azokakoak harekin dultzea egiten, eta martxo aldera arte jarraitzen dute. Herriko dendan, azoketan eta beste zenbait saltokitan merkaturatzen dute.

«Herriko sei baserrietako sei emakumek sortu genuen Errezilgo Azoka, duela 24 urte. Hasieran, bertako produktuak geure etxean landu eta azoketan saltzen hasi ginen». Urte gutxiren buruan, udalak transformazio zentro bat jarri zuen, eta, ordutik, han egiten dituzte kontserbak: marmeladak, tomatea, menbrilloa... Errezil sagarraren dultzea ezinbesteko produktua izan da hasieratik haienean.

«Elkarteko lau kidek sagastiak ditugu baserrian, eta haietako sagarrekin egiten dugu. Hura bukatutakoan, herriko baserritarrei erosten diegu», azaldu du Irulegik. Sagarrak azal eta guzti txikitzen dituzte; azukrea eta limoia gehitzen diote frutari: «Sagar kilo bakoitzeko 600 gramo azukre eta limoi erdi baten zukua». Irakiten edukitzen dute gero, pare bat orduz. «Nahikoa gorputz duenean, atera, txikitu eta ontziratu egiten dugu», azaldu du Irulegik. Haren arabera, bestelako sagarrekin egindakoak baino gehiago irauten du: «Hozkailuan sei hilabetez ondo egoten du, haizerik hartu gabe betiere».

Sagarra oso heldua ez egotea komeni da dultze on bat ateratzeko; baina bada beste sekretu bat ere: «Sagarrari ez zaio bihotza kendu behar, pipitak bakarrik. Pektina guztia hor edukitzen du, eta hori behar du dultzea gogortzeko». Horrek ematen dio gorputza dultzeari: «Irasagarraren dultzea baino bigunagoa da, baina beste sagarrena baino gogorragoa, tenteagoa».

Gorri-marroia izaten da errezil sagarraren dultzea, eta «sagar zapore handia» izaten duela nabarmendu du Irulegik. Irulegiren gusturako, sagar zapore hori ondo geratzen da hainbat plateretan: «Gaztarekin jatea da ohikoena, baina patearekin ere oso ondo geratzen da. Sagar purea ere ederki geratzen da; oilaskoarekin, esaterako». ]]>
<![CDATA[Udazkeneko uzta, urte osorako]]> https://www.berria.eus/albisteak/171709/udazkeneko_uzta_urte_osorako.htm Fri, 27 Sep 2019 13:36:33 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/albisteak/171709/udazkeneko_uzta_urte_osorako.htm <![CDATA[Orbel aroko txokorik maiteenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1900/046/001/2019-09-21/orbel_aroko_txokorik_maiteenak.htm Sat, 21 Sep 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1900/046/001/2019-09-21/orbel_aroko_txokorik_maiteenak.htm Ander Olaizola

«Argazkiak ateratzeko garaia da udazkena»

Zuhaitzak gustatzen zaizkit bereziki. Lehen, ikatza egiteko adarrak mozten zitzaizkien. Horregatik, adarrak alboetara ateratzen zaizkie, eta oso forma bereziak dituzte». Ander Olaizolarentzat (Goizueta, Nafarroa, 1974) toki berezia da Artikutza, haren sorterri eta bizitokiko barrutia. Etxetik hurbil dauka, eta hango zuhaitzen artean galtzea maite du; bakarrik, kamera aldean hartuta.

Udazkena da horretarako garairik ederrena, Olaizolaren arabera: «Argazkiak ateratzeko garaia da udazkena: argia hobea da, koloreak, basoko fruituak... Gehien gustatzen zaidan urtaroa da, akaso». Haren iritziz, sasoi horretako eguraldia ere egokia da: «Niri gehiena behe lainoa eta euria gustatzen zaizkit; jendeak normalean eguraldi txarra deitzen diona, alegia».

«Deskonektatzera joaten naiz: lasai egon, gauzak ikusi, argazkiak atera... Azken urteetan bideoak egiten ere aritzen naiz», adierazi du argazkilariak. Eta horretarako aukera ematen dio Artikutzak. «Oso ondo kontserbatuta dago Artikutza. Donostiako Udalak lan handia egin du basoa lehen zen gisakoa mantentzen», nabarmendu du Olaizolak. Izan ere, Goizuetako lurretan egonagatik, Donostiako Udalarena da Artikutza. Basoa ez eze, zuhaitz arteko animaliak ere maite dituela azaldu du: okil beltza, urubia, arrabioa edo orkatza, kasurako.

Olaizolak umetatik ezagutzen du Artikutza; gogoan ditu aitarekin joaten zen garaiak, ehizara-eta. Egun, aldiz, bakarrik joaten da: «Argazkiak ateratzeko, bakarrik ibili behar da. Bietako bat da: beste norbaitekin joan, edo argazkiak atera; biak batera ezin dira egin». Tokiak berak ere bakarrik ibiltzeko aukera ematen dio: «Leku oso berezia eta polita da, eta oso lasaia. Hain jende gutxi ibiltzen den txokoak ez daude asko».

Itxuraz aldatzen da Artikutza udazkenean: «Ingurua kolorez aldatzen da». Haatik, kolore aldaketa hori lehen baino beranduago gertatzen dela esan du: «Orain, beranduago aldatzen dira koloreak, eguraldia aldatzen ari delako. Lehen, urriaren erditik amaiera aldera hasten ziren aldatzen; orain, azaroaren hasiera-erdian hasten dira aldatzen». Kolore gorri, laranja eta arreen zain dago jadanik Olaizola.

Guenzelai. Oihana Azkorbebeitia

«Gustura sentitzeko toki bat da»



Guenzelai da nire txoko maiteena; Abadiñoko Mendiola auzotik Atxartera joan, eta hango bidezidor batetik igota dagoen lekutxo bat da». Oihana Azkorbebeitia (Abadiño, Bizkaia, 1981) mendi korrikalaria arineketan igotzen da Guenzelaira. Alabaina, Guenzelai bera «egoteko» txoko bat da harentzat: «Lasaitzeko eta gustura sentitzeko toki bat da, erloju barik».

Mendizalea da Azkorbebetia, eta Guenzelai ere mendi inguruan dago: «Hainbat tontor ikusten dira handik; Alluitzera edo Astxikira igo daiteke bertatik, eta Urkiola aldera ere joan daiteke». Tokia bera soilik ez, hara iristeko bidea ere atsegin du: «Guenzelaira bidean, pagadi oso polit bat dago. Udazkenean, hostoak gorritzen dira, eta oso polita egoten da». Horregatik, tokia bera bezainbeste maite du harako bidea ere.

Azkorbebeitiarentzat, Atxarte inguruko tokia txikitako oroitzapenen kutxa ere bada: «Guenzelaik garai politak ekartzen dizkit gogora: aita Mendiolako baserri batean bizi izan zen; txikitan askotan egoten ginen haren baserrian, lehengusuekin. Sarri joaten ginen Guenzelaira, txakurrak eta makilak hartuta». Gaur egun ere ondoan izaten ditu txakurrak hara joaten denean. Haiek dira mendi lasterkariaren konpainia bakarra, gustuko baitu beste lagunik gabe ibiltzea.

Azkorbebeitiak azaldu duenez, Guenzelai argiune moduko bat da, eta bizpahiru pago daude bertan. Haien azpian egonaldi luzeak egindakoa dela gogoratu du: «Lehen, oinez joaten nintzen; pagope batean jarri eta lasai egoten nintzen, isiltasunean». Orain, ordea, nahi baino beta gutxiago dauka, lana -albaitaria da-, lasterketak eta entrenamenduak tarteko. Halere, astean behin behintzat joaten saiatzen dela azaldu du.

«Haize freskoa hartu eta lasai egon nahi duen edonori aholkatuko nioke Guenzelaira joateko», adierazi du Azkorbebeitiak. Autoz ia bertaraino joan daiteke Atxartetik; aitzitik, etxetik lasterka joaten da Azkorbebeitia, «basorik baso, Abadiñoko auzo bi pasatuz». Goiza da horretarako garairik onena, haren arabera: «Lanagatik-eta, goizak libreago ditut. Askoz freskoago nago, eta eguraldia ere hala egoten da. Goiz zalea naiz».

Osinberde. Iker Iriarte

«Nire sekretu asko dakizkien txoko bat da Osinberde»



Oporrak iradokitzen dizkit niri udazkenak; urteko garai gustukoena dut». Iker Iriarte (Alegia, Gipuzkoa, 1984) gida lanetan aritzen da, Europan batez ere. Haren lan denboraldi nagusia apirila eta iraila artekoa izaten da; gero, bestelako bidaietan pentsatzeko tartea hartzen du. «Udazkena guretzat lan bidaiak bukatzeko aroa izaten da, eta gure bidaiak prestatzekoa». Gertuko txokoak bisitatzeko ere aprobetxatzen du, tartean Aralarko Osinberde putzua (Zaldibia, Gipuzkoa).

«Nire sekretu eta kontu asko dakizkien txoko bat da Osinberde», aitortu du Iriartek. Izen hori du putzuak, urak hartzen duen koloreagatik. «Udaberrian, kolore berde-berdea edukitzen du. Orain, udazkenean, eguzki gutxiago sartzen denean, uraren kolorea paisaiarekin mimetizatu egiten da. Kolore ilunagoa eta lasaiagoa hartzen du».

Iriartek azaldu duenez, Osinberdeko ura Aralarren bihotzean sortzen da, Ondarreko Zuloan. «Osinberde baino goraxeago, Osinbeltzen lurrazaleratzen da; handik iristen da Osinberdera». Ur jauzi batean behera iristen da ura. Haren indarra aldakorra da, sasoiaren araberakoa: «Euri asko egiten badu, sekulako ur jauzia sortzen da. Orain, udazkenean, euriak hasten direnean, uraren emaria handia izaten da». Gidak adierazi du bainatzeko toki ederra dela, inguru ospela izanagatik.

Iriartek duela lauzpabost urte ezagutu zuen Osinberde. Sarri joaten da ordutik: «Normalean, bidaiatzera atera aurretik joaten naizen azken tokia izaten da; bezperan-edo joaten naiz». Gauza bera egiten du etxera itzulitakoan ere: «Hurrengo egunean ez bada, handik bi egunera-edo joaten naiz». Besteak beste, bidaiako kontuez hausnartzen duela azaldu du.

Zaldibiako herrigunetik sei-zazpi kilometrora dago putzua. Iriarte korrika joaten da hara: «Ez naiz oso lasai joaten, neure buruaren aurka baizik. Kirola egiteaz gain, nire gauzak ordenan jartzeko ere balio dit; horregatik gustatzen zait bakarrik joatea, musikarik eta irratirik gabe». Jende oso gutxi ibiltzen den tokia dela esan du, eta hori ere maite duela: «Jendeak Aralar Txindokirekin, Igaratzarekin edo Done Mikelekin lotzen du. Bide horietatik ateraz gero, sekulako altxorrak daude Aralarren».

Bidasoa. Aurelia Arkotxa

«Bereziki ederrak dira uraren dirdirak»



Udazkenak esan nahi du giro lasaiago bat heldu zaigula Hendaiara. Aurten nabarmenagoa izan da, G7koen goi bilera dela eta», dio Aurelia Arkotxa idazleak (Baigorri, Nafarroa Beherea, 1953). Koloreek pizten diote interesa udazkenean, eta horiez gozatzeko tokia da Bidasoko ibaiertza: «Ibai bazterreko zuhaitzak hostoz husten hasiak dira, haize zirimolekin. [Faisaien] Irlako paisaia ere aldatzen hasia da». Ura ere aldatuko da: «Ohiko koloreak berdeak dira, baina, euria iristean, Baztan aldetik heldutako lurrek koloreztatuko dute».

Egunero ibiltzen da Arkotxa ibaiaren ertzean, goizean goiz, txakurrarekin. «Ur bazterrek badute euren nortasuna: uraren dirdirak bereziki ederrak dira. Itsasoa hurbil dago, eta hango mugimendu guztiak nabaritzen dira». Adierazi du meditatzeko momentua dela paseoa.

«Bidasoa ibaia frontera bat da. Nik frontera eta muga bereizten ditut; muga limitea da. Frontera politiko guztiak dira mugak, baina muga guztiak ez dira fronterak», argitu du Arkotxak. Gertakari historiko baten lekuko da Faisaien Uhartea: «XVII. mendean, Pirinioetako Bakea irla horretan sinatu zuten». Ondorioz, uhartea Hendaiak (Lapurdi) zaintzen du aldi batez, eta Irunek (Gipuzkoa) beste batez. «Baina niri interesatzen zaidana da jendea gauza horiek kontuan hartu gabe dabilela. Frontera gurutzatzen du jendeak; heldu da Hendaiatik, Pausutik, Behobiatik... Ibiltariak nahasten dira», esan du. Oinezkoak nola, hizkuntzak ere hala nahasten dira, «euskara, frantsesa eta gaztelera».

Arkotxak txikitatik ezagutzen du ingurua. Lehen «naturalagoa» zela oroitu du: «Anitz aldatzen ikusi dut haur denboratik gaur arte. Leku aintziratsu ugari ziren, eta horiek tapatu zituzten arrokekin. Ibaiaren ibilbide naturala aldatu zuten, eta auzo bat eraiki». Azken urteetan pasealeku bat egin dute ibaiaren bi aldeetan.

Udazkenean, handik gozatzen du Arkotxak txorien migrazioaz: «Agorrilaren hondarretik ikus ditzakegu txori klase anitz hegoalderantz badoazela». Gauak ere argi erakusten du udazkena hemen dela: «Konstelazioak aldatzen ari dira. Gure etxea ipar ekialdera begira dago, eta ondo ikusten da gure etxe gainera hartz handia iritsi dela».]]>
<![CDATA[Udazken koloreko bazterrak]]> https://www.berria.eus/albisteak/171330/udazken_koloreko_bazterrak.htm Fri, 20 Sep 2019 11:31:49 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/albisteak/171330/udazken_koloreko_bazterrak.htm <![CDATA[Izerdiz eraikitako irriak]]> https://www.berria.eus/albisteak/170775/izerdiz_eraikitako_irriak.htm Sun, 08 Sep 2019 17:34:24 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/albisteak/170775/izerdiz_eraikitako_irriak.htm Pirritx eta Iker Galartza Poxpolo umorearen (esku)langileak, Gure Zirkuaren karparen gerizpean. «Elkarrekin ez gara aritu, baina badaukat gogoa», esan dio Zulaikak Galartzari. Laster erantzun dio hark: «Porrotxekin aritu nintzen; uste dut haurdun zeundela orduan». Oporretako azken egunak aprobetxatzen ari da Pirritx; Poxpolo, ostera, zirkuarekin biran dabil, bete-betean. Udako egunak aski ezberdinak dira haientzat; alta, sudur gorriaren babesetik begiratzen diote biek munduari. Pailazoak dira, eta euskara eta umorea dituzte langaiak.

Herri eta irri

Aparretan zabiltzate: Aiora, hogeitaka urte baditu zuen proiektuak; Iker, bi urtean gainezka egin du Gure Zirkuak. Euskarazko umorearen zain al zegoen publikoa?

IKER GALARTZA: Uste dut euskaraz egin daitekeela beste edozein hizkuntzatan egin daitekeen edozer. Gauza batzuk lehen ez zeuden, eta orain badaude; jendeak eskertu egiten du hori. Eta ez euskaldunak garelako, frantsesak ere eurenarekin oso frantsesak dira; eta gu, euskaldunok, oso euskaldunak gurearekin. Horregatik, gurea estimatu eta zaindu egiten dugu.

AIORA ZULAIKA: Badaukagu, kulturalki, serio fama euskaldunok. Baina nik esango nuke badugula umore bat, eta bideak erakutsi digula umorea bizimodu bat dela, mundua ikusteko modu bat. Jendeak oso gustura edaten du hortik.

Euskal umorea badago orduan?

A.Z.: Bai, jakina!

I.G.: Ni ez naiz jartzen pentsatzen euskal umorea egin behar dudala. Edukian pentsatzen dut esketx bat edo trama bat sortzerakoan; eta, batez ere, txisteak non sartu: umeei gustatuko zaizkienak, gurasoengana helduko direnak... Baina euskaraz bizi naiz, euskalduna naiz, eta euskaraz ateratzen zaizkit gauza horiek. Lan egiteko orduan ere euskaraz aritzen gara.

A.Z.: Berezkoa delako gertatzen da hori, ereiten duzunetik ernatzen eta hazten den arte. Berez egiten dugun zerbait da. Esaten da umore ingelesa, umore katalana... euren mundu ikuskeraren arabera, bakoitzak bere umorea dauka. Eta guk ere hala daukagu.
Nolakoa da euskal umorea?

I.G.: Amorrazio pixka bat ematen dit; batzuetan, euskal umoreaz hitz egitean, ematen du txisteak egin behar ditugula harri-jasotzaileekin, aizkolariekin eta herri kirolekin. Egin behar denean egingo da, baina edozein gai jorra daiteke euskaraz eta umorez.

A.Z.: Akaso ez nuke jakingo erantzuten nolakoa den euskal umorea, berezkoa dugulako. «Nolakoa zara zu?», galderari erantzutea bezala da. Esango nuke umore sanoa dela, eta nahi nuke izatea inklusiboa eta eraikitzailea.

I.G.: Eta minik egiten ez duena; ondokoa eta aurrekoa errespetatuko duena. Besteaz barrerik egin gabe sortzen duzuna.

Inklusioa eta errespetua aipatu dituzue. Ba al du marra gorririk zuen umoreak?

I.G.: Ni saiatzen naiz errespetua zaintzen. Nik, lanean ari naizenean, ez dut pentsatzen pedagogian, ezta heziketan ere. Horretarako gaude gurasoak. Esketx bat prestatzeko garaian, nik pentsatzen dudan gauza bakarra da barrea nola eragin; nik jendea barrez, txaloka eta ondo pasatzen ikusi nahi dut. Baina zaindu behar dira gauzak: ezin da bestearen fisikoaz barre egin, edo neska edo mutila delako.

A.Z.: Umorea barre eginaraztea da nagusiki; baina, momentu batean, izan liteke negar eginaraztea ere. Emozioak lantzea da umorea. Ni sentitzen naiz pixka bat hezitzaile, akaso, bide horretatik jo dugulako. Baina ez dut ikusten kontrapuntua denik, baizik eta lana bideratzeko beste modu bat. Muga gorria datza, batez ere, errespetuan, zentzu guztietan.

I.G.: Sentimenduak dantzan jartzea da umorea. Nahiago dut nik honako hau entzutea, zirkutik atera den bati: «Pozik atera naiz, hunkitu egin naiz; barrenak mugitu dizkidazue», hau baino: «Barre pila bat egin dut».


Heziketaren ardura

Haurrak dira, besteak beste, zuen publiko nagusia. Zein dira, egun, haien erreferenteak?

A.Z: Egun, oso eskura dituzte gailuak, gurasoonak eta eurenak. Milaka kate dituzte telebistan. Esango nuke mundua ikusteko eta ulertzeko duten modua zabalagoa izan daitekeela. Erreferente euskaldunak, berriz, telebistan aterako liratekeenak dira; hor dauzkagu ETBk egindako azkeneko produkzioak, eta umeek jarraitzen dituzte.

I.G.: Umeak Peppa Pig ikusten duenean pentsatzen dut: «Guk ere ikusten genituen halakoak». Baina, gero, bat-batean, Argentinako telesail bat ikusten ari dira, neskak minigonetan. Aztoratu egiten gara. Ni horrek asko kezkatzen nau, dena dute eskura. Eta indarrik handiena jartzen dut haurrak bideo jokoetan ez erortzen. Umeak inozotu egiten ditu; egunean bizpahiru ordu horretan galtzeak ez du ezertarako balio, ez dute lantzen irudimena.

Eta nola sortu bestelako erreferenteak?

A.Z.: Lan handia dago egiteko. Zeintzuk dira umeen erreferenteak? Zeintzuk nahi dugu izatea? Benetan sinetsiko bagenu euskaraz haurrentzat erreferenteak eraiki behar direla, estrategia bat landu eta garatu beharko genuke telebista publikoan, erakundeetan eta hezkuntzan. Horretan ez da nahikoa pentsatzen, eta kanpotik datorkigun inbasioa oso handia da; hor gaude batzuk, gehiago edo gutxiago ohartuta, batzuetan erreferenteak garenak, baina gurekin batera SpongeBob SquarePants, Peppa Pig eta beste hainbat adibide daude. Horiekin bizi behar dugu.

I.G.: Lanean segitzea geratzen zaigu, eta horren jakitun izatea. Umeek musika eskolara doazenean, inauterietan txarangan atera nahi dute, gurasoekin eta lehengusu-lehengusinekin jo nahi dutelako. Horretara bideratu behar da: umeak jolastu egin behar du, musikarekin jolastu. Umeak ez du eman nahi kontzertu bat; gero, ona bada, egingo du.

A.Z.: Kultura da gure nortasun indibidual eta kolektiboa lantzen duen zerbait; gu euskaldunak gara, eta euskaradunak izateaz gain, mundu ikuskera bat daukagu. Eta hori mimatzen, zaintzen eta lantzen ez badugu, garatzen ez badugu, gure nortasuna oso azaleko zerbait izango da.

Zuek ere bazarete erreferente. Zer da zuentzat pailazo izatea?

I.G.: Jarrera bat da bizitzaren aurrean: nik sudur gorria janzten dut jende aurrean ateratzeko, baina ni positibo ikusten naiz, indarrarekin eta energiarekin. Triste egoten ere badakit, eta ez daukat beldurrik triste egoteko, negar egiteko eta onartzeko negar egiten dudala.

A.Z.: Bizimodu bat da pailazoa izatea; mundua ikusteko modu bat eta zure haurrarekin kontaktuan egoteko modu bat. Iruditzen zait, bizi garen bezala eta urteek aurrera egin ahala, gure haurraz ahazten garela, eta hori akats handi bat da. Gero, egin behar ditugu yoga, terapiak eta beste mila gauza gure ume hori topatzeko. Hori baino errazagoa izan beharko luke.
I.G.: Pailazo katalan batek esaten zuen batzuei barruan duten ume hori 15 urterekin hiltzen zaiela, beste batzuei 25ekin eta zenbaiti 50ekin. Zorionekoak gu, ez zaigu-eta hil oraindik. Badakigu hor dagoela, eta heldutasun batekin jabetu gara horretaz; beraz, ez diogu hiltzen utziko.

Ez zarete ohiko pailazoak, ezta ohiko zirkua ere. Zein dira zuen bereizgarriak?

A.Z.: Euskaldunak, txikiak eta oso gertukoak izatea. Eta oso arruntak.

I.G.: Euskal Herria txikia da, eta ez da beste herrialdeetan bezala. Espainian, esaterako, artista bat ikusi duzu emanaldi batean, eta ez duzu gehiago ikusiko zure bizitzan. Gu, berriz, emanaldietan ikusten gaituzte, eta, gero, zerbait hartzen , edo erosketak egiten larunbat goizetan merkatuan. Normalak gara, eta hori ere iristen da.

A.Z.: Umorearen eskulangileak gara. Artistak gara, sormenean gabiltza, eta umorearen artea lantzen dugu; baina hori baino gehiago, eskulangileak gara. Autogestioa eta auzolana, horiek dira beste bi ezaugarri. Horiek mendiak ere mugi ditzakete. Euskaldunok hori ere badaukagu, eta horri esker egin ditzakegu egiten ditugunak.

I.G.: Denok dakigu beste edozein lanetan baino inplikazio handiagoa behar dela gurean. Hemen, goizeko lauretan haizeak jotzen badu, denok atera behar dugu karpa tenkatzera. Hori ez doa soldatan; gurea bokazioa da.

Zein balio lantzen dituzue zuen proiektuetan?

A.Z.: Izan daitezkeen balio guztiak, inguratzen gaituzten guztiak. Umorez edozein gauza landu dezakezu. Gu, adibidez, herrigintzan ere aritzen gara; mundu hobe baten alde lan egiten dugu, eta umoreak horretarako aukera ematen du. Umorea justizia lantzeko modu bat da, inklusioa lantzeko modu bat, ezberdin-berdinak garela erakusteko modu bat eta sentimendu eragile bat.

I.G.: Berdin da zuk zer ikuskizun egiten duzun. Berdin da hemen hamabi fokurekin edo birekin egiten duzun, bihotzez egiten den guztia iristen da. Nik ikasi egin dut maitatzen, ez naiz pentsatzen jartzen zer balio transmititzen ari naizen. Dakidana da, bihotzez ari naizela. Horrek, era berean, pertsona hobea egiten nau, eta, beraz, nire lana ere hobea izango da.

A.Z.: Mundu justuago baten ikuskera horretan, oholtzan urtero mundua konpontzetik harago, handik jaitsi eta bestelako proiektuetan ere ibiltzen gara; Bizipoza-n, esaterako, gaixotasunak, familia eredu desberdinak, genero identitateak, kultur aniztasuna eta abar lantzen dituzten elkarteekin. Edo Oinherri-n, herri hezitzaile eta pertsona parte hartzaileak bultzatzen.

Sormena, lokatzetan

Euskal kulturak badu beste alderdi bat ere. Ikerketen arabera, euskal kultura ez da kontsumitzen.

A.Z.: Euskal kultura badago, eta dagoena kontsumitzen dela esango nuke. Baina hor estrategia bat markatu behar da: zer daukagu, zer eduki nahi dugu, nora iritsi nahi dugu... Erakundeek inbertsio handiak egin behar dituzte. Auzolana eta autogestioa oso gureak dira, eta oso ondo daude, baina horri laguntza eta baliabideak eman behar zaizkio. Kulturarik gabeko herria bihotzik gabeko herria da. Esaterako, zinemagintzan frogatu dute; euskarazko ekoizpenek nazioartean sekulako onespena dute, sariak eman dizkiete. Hor autogestiotik abiatutako egitasmo iraultzaileak daude, eta horri laguntza eman behar zaio. Baina estrategia ez da dirua ematea bakarrik, estrategia da herrietan proiektuak bultzatzea. Herritarrek abiatzen dituzte halakoak, behar bat ikusi dutelako; baina erakundeek ere ikusi beharko lukete behar hori, ezin dugu prekaritatean erortzen utzi.

I.G.: Erakundeek, gutxienez, hasten ari diren proiektuei hazten utzi beharko liekete, eta garatzen. Baina dena ez da dirua. Apustua egin behar dugu sortzaileok ere; guk eskatzen baditugu gauza horiek, arriskatu ere egin behar da, zain egon gabe. Sudur gorria
Sortzaileon lana ofizio modura ulertzen al da?

A.Z.: Ez, eta hor dago koxka. Askotan, geuk ere ez dakigu kontratuetan zer jarri, nola egin eta nola bideratu. Oso prekario gaude. Frantzian badute beste estatus bat sortzaileek eta aktoreek. Hor ere berdinera goaz, apustua egin behar da.

I.G.: Errusian, trapezista lanetan aritu bazara zirku batean 20-25 urtez, erretira zaitezke; herriagatik egindako lan hori eskertzen dizute. Sortzaile izatea ez da sator zuloan egotea; jarrera bat da, ingurua, jendea eta bizitza ikustea. Baina inork ez dizu ordaintzen horrela egoteagatik.

Iker, zuk esandakoa da: «Batzuetan, asebetetzen ez zaituen lan bat eskaintzen dizutenean, ez duzu jakiten onartu ala ez; gero damutu egiten zara, askotan hobe izaten delako oso gustukoa ez duzun lan bat egin, eta ogia etxera ekartzea». Bizi izaten dituzue horrelako egoerak?

I.G.: Batzuek esaten dizute: «Zuri ez zaizu inoiz lanik faltako». Bai, baina zer lan? Gustuko lana egiteko nago; baina, batzuetan, ez hain gustukoari heldu behar zaio. Ez dut beldurrik beste lan batzuk egiteko: Madrilera filmatzera joateko edo okindegi batean aritzeko. Datorren denboraldian, Egunak egin du programa aurkeztu behar nuen ETB1en; eta, azkenean, Klaudio Landak aurkeztuko du. Uda guztian pentsatu irailetik aurrera lan bat duzula, eta, orain, erori egiten zaizu. Atzo, autoa hartu, Madrilera joan, eta casting bat egin nuen. Badakit moldatuko naizela, pailazoa naizelako.

Aiora, zuk, berriz, hogeitaka urteko ibilbidea egin duzu pailazo jardunean. Profesionalki, egoera egonkorra duzuela esan daiteke?

A.Z.: Bai, nahiz eta gure gorabeherak izan urtetan. Herrigintzatik gatoz, eta erabaki batzuk hartu ditugunean bazterkeria eta boikota jasan ditugu, erabaki horiek gure lan profesionalarekin zerikusirik ez zuten arren. Ez da erraza izan, baina jakin dugu proiektu egonkor bat muntatzen, eta horri eusten. Ez dugu erakundeen laguntzarik izan, eta baztertuak izan gara batzuetan, baina herria hor eduki dugu. Badaukagu nolabaiteko egonkortasun bat, baina gaurtik biharrera alda daiteke.

Zentsura ere jasan duzue zuen ibilbidean.

A.Z.: Euskal Herrian, ekintzaile eta konprometitua izatea eta zure ideiak argi adieraztea zaila izan da, eta hala da oraindik ere. Emakume izateak ere ez du laguntzen. Nik ikasi dut hauskor izate horretatik maitasun asko sortu dela; esango nuke gorrotoa baino maitasun askoz gehiago jaso dugula norbanako eta talde gisa.

"Feriante bat naizela esan dit legeak. Horren aurka borrokatu naiz, baina nazkatu, eta feriante egin naiz" Iker Galartza

Iker, esan izan duzu Gure Zirkua arte eszeniko gisa ez dutela ulertzen erakundeek, txurreria eta barraka gisa baizik.

I.G.: Zirkuak hori ere erakutsi dit. Lehen, esaten genuen: «Gu ez gara ferianteak, hau arte eszeniko bat da; arte guztiak daude: musika, antzerkia, akrobazia...». Legeak esan dit feriante bat naizela, eta horren aurka borrokatu naiz. Azkenean, nazkatu eta feriante egin naiz. Aurten, Mungian egon gara barraketakoekin batera; eurekin nago, euretako bat naiz, eta harro sentitzen naiz feriante izateaz.

Telebistaren (h)egiak

Galartza, ETBn askotan aritu izan zara: Goenkale-n, Vaya Semanita-n, 3txulo-n... Nolakoa da telebista?

I.G.: Gustura aritu naiz, baina telebista hotza da. «Honengatik ez digute saririk emango; baina ez dago denborarik, eta hurrengoa grabatu behar da», esaten dizute. Zirkuan, jendeak txalo jotzen du, barre egiten du, negar egiten du... eta zuk beraiekin batera bizitzen duzu; denok bizipen bat partekatzen dugu. Aktoreentzat ez dago irtenbide handirik; orain, pilotu bat egiten da, eta, ondo ateratzen bada, gero sei egiten dira. Eta zure bizitza horren arabera antolatu behar duzu. Ez dago egonkortasunik, ez dago apusturik hamahiru kapituluko serie bat egiteko; lehen egiten ziren.

Espainiako telebistan ere aritu zara. Zer alde dago?

I.G.: Hizkuntzari dagokionez, zailtasun handiagoa izaten dut gidoiak gaztelaniaz ikasteko orduan. Euskaraz, paperean dagoen bezala etortzen ez bazaizu ere, zuzen esango duzu. Gainerakoan, esperientzia ona izan da, eta zortea eduki dut, han ibili naizenetan euskaldunekin egon bainaiz. Babestua sentitu izan naiz. Baina demostratu behar izan dugu euskaldunok profesionalak garela. Entzun izan dut, hasieran: «Etor daitezela aktoreak, eta baita euskaldunak ere». Gero, grabatzeko orduan, harritu egiten dira.

A.Z.: Txikitasunagatik, askotan, euskaldunok frogatu behar dugu eurak adina bagarela. Eta gainera, sarritan, geuk sentitzen dugu zuek bezain ona naiz frogatu beharra. Motxila handia da.

Aiora, zuek, berriz, oso gutxitan agertu ohi zarete. Nolakoa da harremana?

A.Z.: Talde gisa badaukagu harremana, baina ez da bilatzen dugun zerbait. Noizbait, saiatu izan gara, baina ez dute nahi izan. Eta ez gara tematuko nahi ez gaituzten tokietan egoten. Aurten, esaterako, Musua ikuskizuna eman dute ETB3n. Eta Lur eta Amets, Euskal Herriaren historia proiektuarekin ere ari gara Katxiporreta, Elkar, Lotura Films eta ETB elkarlanean. Marrazki bizidunen film luze bat ekoizten ari gara datorren udaberrirako.

Nolakoa da gaur egun euskarazko telebistaren egoera?

A.Z.: Inbertitu beharra dago. Diru gutxi dago, baina zergatik gastatu behar dugu Conquis bat egiten ez dakit nongo puntan? Eta gero, zer dago ETB1en, euskarazko produkzioan? Zergatik ematen zaio euskarazkoari hain garrantzi txikia? ETB1 da izan beharko lukeena baino askoz txikiagoa.

"Umea, zerbait bada, sormena da. Eta zuk umeari zirikatze lan hori egin behar diozu, horretan hezi behar duzu" Aiora Zulaika

Eta haurrentzako euskarazko telebista?

I.G.: Izan beharko luke haragi eta hezurrezko telebista bat. Marrazki bizidunak ematen dituena, baina haragi eta hezurrezkoa. Eta ez ordenagailu batean programatutako bateria bat, eta kito.

A.Z.: Negargura ematen du. Nik poza hartu dut, esaterako, Ene Kantak ETBn lanean hasiko dela jakin dudanean. Euskara, alaitasuna eta jende jatorra, seguru zerbait polita egingo dutela.

I.G.: Ez dut oso altu esan nahi, baina Ene Kantak-ekoek kezkatzen naute ni. Telebista beste mundu bat da, batere eskrupulurik gabekoa; zuk gauza batzuk egiten dituzu asko pentsatuta: zergatik, nola, nondik jo, balio batzuk nola transmititu eta abar. Bihar arratsaldean bat etorriko zaizu eta esango dizu: «Hori ez da horrela, eta beste era batera egin behar duzu».

Etorkizunaren argi-ilunak

Osasuntsu al dago pailazogintza Euskal Herrian?

A.Z.: Bai, denontzat dago. Gu, esaterako, ikasturtearen egutegiarekin aritzen gara. Arlo hezitzaileagoa lantzen dugu, eta kiroldegi, antzoki, ospitaleko gela eta gainontzekoetarako irekiak gaude. Gure Zirkua ferianteagoa da, eta beste izaera bat du; karparen inguruko magia hori dauka. Beste batzuk kale animazioan dabiltza, baita antzerkian ere. Denentzat dago, ez dago lehiarik gure artean, osagarriak gara. Iker Galartza, Aiora Zulaika
I.G.: Hala da. Mungiakoa horren adibide bat da: Gure Zirkua hara joatekoa zen, eta, azken orduan, ohartu ziren Katxiporretakoak zeudela asteburu berean. Hamabost egun atzeratu ote genezakeen galdetu ziguten, eta halaxe egin genuen.

Sudur gorriekin jarraituko duzue, beraz?

A.Z.: Nire ardatza Pirritx eta Katxiporreta dira oraintxe bertan. Sudur gorria aldean dudala ikusten naiz betiko. Katxiporreta noiz arte izango den, denborak esango du; ez dut neure burua hamar urte barru irudikatzeko joera hori. Dakidana da zenbat eman didan umoreak, sudur gorriak eta Katxiporretak.

I.G.: Zirkua, pixkanaka, egia bihurtzen ari da, eta horrekin jarraitu nahi dut. Duela hiru urte, karpa ekarri genuenean, buruan geneukan zirku eskolaren proiektua ere. Europako beste toki askotan bezala, karpa finko bat eduki nahiko nuke, gure gazteek trapezio batean zintzilik jarri nahi badute, horretarako aukera edukitzeko.

Iker, zirku eskola aipatu duzu. Ba al dute etorkizunik pailazogintzak eta zirkuak?

I.G.: Haurrak gogotsu, daude. Batzuetan pentsatzen duzu: «Dirua izango banu, inori baimenik eskatu gabe karpa finko bat jarri eta eskola bat martxan jartzeko...». Esperimentuak egin ditugu eta frogatu dugu umeek nahi dutela, eta soldatak atera daitezkeela. Horretan sinetsiko duen jendea behar dugu erakundeetan, eta konfiantza emango diguna.

A.Z.: Erakundeek, herritarrek, hezitzaileek eta familiek, denok sinetsi behar dugu horretan. Txiki-txikitatik, umea zerbait bada, sormena da. Eta zuk umeari zirikatze lan hori egin behar diozu, horretan hezi behar duzu. Baina antzerki tailerrik ez badago herri batean, edo eskuak zikintzeko aukerarik ez badauka, nola garatuko du ume horrek bere sormenerako gogoa? Edo euskal kantuak entzuten ez baditu, zer erreferentzia edukiko ditu? Dena batera dator. Hezkuntzan bidelagun eta zirikatzaile izan behar da, haurrari ekintzailetza pizteko.]]>
<![CDATA[IZERDIZ ERAIKITAKO IRRIAK]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1911/002/001/2019-09-08/izerdiz_eraikitako_irriak.htm Sun, 08 Sep 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1911/002/001/2019-09-08/izerdiz_eraikitako_irriak.htm Pirritx eta Iker Galartza Poxpolo umorearen (esku)langileak, Gure Zirkuaren karparen gerizpean. «Elkarrekin ez gara aritu, baina badaukat gogoa», esan dio Zulaikak Galartzari. Laster erantzun dio hark: «Porrotxekin aritu nintzen; uste dut haurdun zeundela orduan». Oporretako azken egunak aprobetxatzen ari da Pirritx; Poxpolo, ostera, zirkuarekin biran dabil, bete-betean. Udako egunak aski ezberdinak dira haientzat; alta, sudur gorriaren babesetik begiratzen diote biek munduari. Pailazoak dira, eta euskara eta umorea dituzte langaiak.

Herri eta irri





Aparretan zabiltzate: Aiora, hogeitaka urte baditu zuen proiektuak; Iker, bi urtean gainezka egin du Gure Zirkuak. Euskarazko umorearen zain al zegoen publikoa?

IKER GALARTZA: Uste dut euskaraz egin daitekeela beste edozein hizkuntzatan egin daitekeen edozer. Gauza batzuk lehen ez zeuden, eta orain badaude; jendeak eskertu egiten du hori. Eta ez euskaldunak garelako, frantsesak ere eurenarekin oso frantsesak dira; eta gu, euskaldunok, oso euskaldunak gurearekin. Horregatik, gurea estimatu eta zaindu egiten dugu.

AIORA ZULAIKA: Badaukagu, kulturalki, serio fama euskaldunok. Baina nik esango nuke badugula umore bat, eta bideak erakutsi digula umorea bizimodu bat dela, mundua ikusteko modu bat. Jendeak oso gustura edaten du hortik.

Euskal umorea badago orduan?

A.Z.: Bai, jakina!

I.G.: Ni ez naiz jartzen pentsatzen euskal umorea egin behar dudala. Edukian pentsatzen dut esketx bat edo trama bat sortzerakoan; eta, batez ere, txisteak non sartu: umeei gustatuko zaizkienak, gurasoengana helduko direnak... Baina euskaraz bizi naiz, euskalduna naiz, eta euskaraz ateratzen zaizkit gauza horiek. Lan egiteko orduan ere euskaraz aritzen gara.

A.Z.: Berezkoa delako gertatzen da hori, ereiten duzunetik ernatzen eta hazten den arte. Berez egiten dugun zerbait da. Esaten da umore ingelesa, umore katalana... euren mundu ikuskeraren arabera, bakoitzak bere umorea dauka. Eta guk ere hala daukagu.

Nolakoa da euskal umorea?

I.G.: Amorrazio pixka bat ematen dit; batzuetan, euskal umoreaz hitz egitean, ematen du txisteak egin behar ditugula harri-jasotzaileekin, aizkolariekin eta herri kirolekin. Egin behar denean egingo da, baina edozein gai jorra daiteke euskaraz eta umorez.

A.Z.: Akaso ez nuke jakingo erantzuten nolakoa den euskal umorea, berezkoa dugulako. «Nolakoa zara zu?», galderari erantzutea bezala da. Esango nuke umore sanoa dela, eta nahi nuke izatea inklusiboa eta eraikitzailea.

I.G.: Eta minik egiten ez duena; ondokoa eta aurrekoa errespetatuko duena. Besteaz barrerik egin gabe sortzen duzuna.

Inklusioa eta errespetua aipatu dituzue. Ba al du marra gorririk zuen umoreak?

I.G.: Ni saiatzen naiz errespetua zaintzen. Nik, lanean ari naizenean, ez dut pentsatzen pedagogian, ezta heziketan ere. Horretarako gaude gurasoak. Esketx bat prestatzeko garaian, nik pentsatzen dudan gauza bakarra da barrea nola eragin; nik jendea barrez, txaloka eta ondo pasatzen ikusi nahi dut. Baina zaindu behar dira gauzak: ezin da bestearen fisikoaz barre egin, edo neska edo mutila delako.

A.Z.: Umorea barre eginaraztea da nagusiki; baina, momentu batean, izan liteke negar eginaraztea ere. Emozioak lantzea da umorea. Ni sentitzen naiz pixka bat hezitzaile, akaso, bide horretatik jo dugulako. Baina ez dut ikusten kontrapuntua denik, baizik eta lana bideratzeko beste modu bat. Muga gorria datza, batez ere, errespetuan, zentzu guztietan.

I.G.: Sentimenduak dantzan jartzea da umorea. Nahiago dut nik honako hau entzutea, zirkutik atera den bati: «Pozik atera naiz, hunkitu egin naiz; barrenak mugitu dizkidazue», hau baino: «Barre pila bat egin dut».

Heziketaren ardura





Haurrak dira, besteak beste, zuen publiko nagusia. Zein dira, egun, haien erreferenteak?

A.Z: Egun, oso eskura dituzte gailuak, gurasoonak eta eurenak. Milaka kate dituzte telebistan. Esango nuke mundua ikusteko eta ulertzeko duten modua zabalagoa izan daitekeela. Erreferente euskaldunak, berriz, telebistan aterako liratekeenak dira; hor dauzkagu ETBk egindako azkeneko produkzioak, eta umeek jarraitzen dituzte.

I.G.: Umeak Peppa Pig ikusten duenean pentsatzen dut: «Guk ere ikusten genituen halakoak». Baina, gero, bat-batean, Argentinako telesail bat ikusten ari dira, neskak minigonetan. Aztoratu egiten gara. Ni horrek asko kezkatzen nau, dena dute eskura. Eta indarrik handiena jartzen dut haurrak bideo jokoetan ez erortzen. Umeak inozotu egiten ditu; egunean bizpahiru ordu horretan galtzeak ez du ezertarako balio, ez dute lantzen irudimena.

Eta nola sortu bestelako erreferenteak?

A.Z.: Lan handia dago egiteko. Zeintzuk dira umeen erreferenteak? Zeintzuk nahi dugu izatea? Benetan sinetsiko bagenu euskaraz haurrentzat erreferenteak eraiki behar direla, estrategia bat landu eta garatu beharko genuke telebista publikoan, erakundeetan eta hezkuntzan. Horretan ez da nahikoa pentsatzen, eta kanpotik datorkigun inbasioa oso handia da; hor gaude batzuk, gehiago edo gutxiago ohartuta, batzuetan erreferenteak garenak, baina gurekin batera SpongeBob SquarePants, Peppa Pig eta beste hainbat adibide daude. Horiekin bizi behar dugu.

I.G.: Lanean segitzea geratzen zaigu, eta horren jakitun izatea. Umeek musika eskolara doazenean, inauterietan txarangan atera nahi dute, gurasoekin eta lehengusu-lehengusinekin jo nahi dutelako. Horretara bideratu behar da: umeak jolastu egin behar du, musikarekin jolastu. Umeak ez du eman nahi kontzertu bat; gero, ona bada, egingo du.

A.Z.: Kultura da gure nortasun indibidual eta kolektiboa lantzen duen zerbait; gu euskaldunak gara, eta euskaradunak izateaz gain, mundu ikuskera bat daukagu. Eta hori mimatzen, zaintzen eta lantzen ez badugu, garatzen ez badugu, gure nortasuna oso azaleko zerbait izango da.

Zuek ere bazarete erreferente. Zer da zuentzat pailazo izatea?

I.G.: Jarrera bat da bizitzaren aurrean: nik sudur gorria janzten dut jende aurrean ateratzeko, baina ni positibo ikusten naiz, indarrarekin eta energiarekin. Triste egoten ere badakit, eta ez daukat beldurrik triste egoteko, negar egiteko eta onartzeko negar egiten dudala.

A.Z.: Bizimodu bat da pailazoa izatea; mundua ikusteko modu bat eta zure haurrarekin kontaktuan egoteko modu bat. Iruditzen zait, bizi garen bezala eta urteek aurrera egin ahala, gure haurraz ahazten garela, eta hori akats handi bat da. Gero, egin behar ditugu yoga, terapiak eta beste mila gauza gure ume hori topatzeko. Hori baino errazagoa izan beharko luke.

I.G.: Pailazo katalan batek esaten zuen batzuei barruan duten ume hori 15 urterekin hiltzen zaiela, beste batzuei 25ekin eta zenbaiti 50ekin. Zorionekoak gu, ez zaigu-eta hil oraindik. Badakigu hor dagoela, eta heldutasun batekin jabetu gara horretaz; beraz, ez diogu hiltzen utziko.

Ez zarete ohiko pailazoak, ezta ohiko zirkua ere. Zein dira zuen bereizgarriak?

A.Z.: Euskaldunak, txikiak eta oso gertukoak izatea. Eta oso arruntak.

I.G.: Euskal Herria txikia da, eta ez da beste herrialdeetan bezala. Espainian, esaterako, artista bat ikusi duzu emanaldi batean, eta ez duzu gehiago ikusiko zure bizitzan. Gu, berriz, emanaldietan ikusten gaituzte, eta, gero, zerbait hartzen, edo erosketak egiten larunbat goizetan merkatuan. Normalak gara, eta hori ere iristen da.

A.Z.: Umorearen eskulangileak gara. Artistak gara, sormenean gabiltza, eta umorearen artea lantzen dugu; baina hori baino gehiago, eskulangileak gara. Autogestioa eta auzolana, horiek dira beste bi ezaugarri. Horiek mendiak ere mugi ditzakete. Euskaldunok hori ere badaukagu, eta horri esker egin ditzakegu egiten ditugunak.

I.G.: Denok dakigu beste edozein lanetan baino inplikazio handiagoa behar dela gurean. Hemen, goizeko lauretan haizeak jotzen badu, denok atera behar dugu karpa tenkatzera. Hori ez doa soldatan; gurea bokazioa da.

Zein balio lantzen dituzue zuen proiektuetan?

A.Z.: Izan daitezkeen balio guztiak, inguratzen gaituzten guztiak. Umorez edozein gauza landu dezakezu. Gu, adibidez, herrigintzan ere aritzen gara; mundu hobe baten alde lan egiten dugu, eta umoreak horretarako aukera ematen du. Umorea justizia lantzeko modu bat da, inklusioa lantzeko modu bat, ezberdin-berdinak garela erakusteko modu bat eta sentimendu eragile bat.

I.G.: Berdin da zuk zer ikuskizun egiten duzun. Berdin da hemen hamabi fokurekin edo birekin egiten duzun, bihotzez egiten den guztia iristen da. Nik ikasi egin dut maitatzen, ez naiz pentsatzen jartzen zer balio transmititzen ari naizen. Dakidana da, bihotzez ari naizela. Horrek, era berean, pertsona hobea egiten nau, eta, beraz, nire lana ere hobea izango da.

A.Z.: Mundu justuago baten ikuskera horretan, oholtzan urtero mundua konpontzetik harago, handik jaitsi eta bestelako proiektuetan ere ibiltzen gara; Bizipoza-n, esaterako, gaixotasunak, familia eredu desberdinak, genero identitateak, kultur aniztasuna eta abar lantzen dituzten elkarteekin. Edo Oinherri-n, herri hezitzaile eta pertsona parte hartzaileak bultzatzen.

Sormena, lokatzetan





Euskal kulturak badu beste alderdi bat ere. Ikerketen arabera, euskal kultura ez da kontsumitzen.

A.Z.: Euskal kultura badago, eta dagoena kontsumitzen dela esango nuke. Baina hor estrategia bat markatu behar da: zer daukagu, zer eduki nahi dugu, nora iritsi nahi dugu... Erakundeek inbertsio handiak egin behar dituzte. Auzolana eta autogestioa oso gureak dira, eta oso ondo daude, baina horri laguntza eta baliabideak eman behar zaizkio. Kulturarik gabeko herria bihotzik gabeko herria da. Esaterako, zinemagintzan frogatu dute; euskarazko ekoizpenek nazioartean sekulako onespena dute, sariak eman dizkiete. Hor autogestiotik abiatutako egitasmo iraultzaileak daude, eta horri laguntza eman behar zaio. Baina estrategia ez da dirua ematea bakarrik, estrategia da herrietan proiektuak bultzatzea. Herritarrek abiatzen dituzte halakoak, behar bat ikusi dutelako; baina erakundeek ere ikusi beharko lukete behar hori, ezin dugu prekaritatean erortzen utzi.

I.G.: Erakundeek, gutxienez, hasten ari diren proiektuei hazten utzi beharko liekete, eta garatzen. Baina dena ez da dirua. Apustua egin behar dugu sortzaileok ere; guk eskatzen baditugu gauza horiek, arriskatu ere egin behar da, zain egon gabe.

Sortzaileon lana ofizio modura ulertzen al da?

A.Z.: Ez, eta hor dago koxka. Askotan, geuk ere ez dakigu kontratuetan zer jarri, nola egin eta nola bideratu. Oso prekario gaude. Frantzian badute beste estatus bat sortzaileek eta aktoreek. Hor ere berdinera goaz, apustua egin behar da.

I.G.: Errusian, trapezista lanetan aritu bazara zirku batean 20-25 urtez, erretira zaitezke; herriagatik egindako lan hori eskertzen dizute. Sortzaile izatea ez da sator zuloan egotea; jarrera bat da, ingurua, jendea eta bizitza ikustea. Baina inork ez dizu ordaintzen horrela egoteagatik.

Iker, zuk esandakoa da: «Batzuetan, asebetetzen ez zaituen lan bat eskaintzen dizutenean, ez duzu jakiten onartu ala ez; gero damutu egiten zara, askotan hobe izaten delako oso gustukoa ez duzun lan bat egin, eta ogia etxera ekartzea». Bizi izaten dituzue horrelako egoerak?

I.G.: Batzuek esaten dizute: «Zuri ez zaizu inoiz lanik faltako». Bai, baina zer lan? Gustuko lana egiteko nago; baina, batzuetan, ez hain gustukoari heldu behar zaio. Ez dut beldurrik beste lan batzuk egiteko: Madrilera filmatzera joateko edo okindegi batean aritzeko. Denboraldi honetan, Egunak egin du programa aurkeztu behar nuen ETB1en; eta, azkenean, Klaudio Landak aurkeztuko du. Uda guztian pentsatu irailetik aurrera lan bat duzula, eta, orain, erori egiten zaizu. Atzo, autoa hartu, Madrilera joan, eta casting bat egin nuen. Badakit moldatuko naizela, pailazoa naizelako.

Aiora, zuk, berriz, hogeitaka urteko ibilbidea egin duzu pailazo jardunean. Profesionalki, egoera egonkorra duzuela esan daiteke?

A.Z.: Bai, nahiz eta gure gorabeherak izan urtetan. Herrigintzatik gatoz, eta erabaki batzuk hartu ditugunean bazterkeria eta boikota jasan ditugu, erabaki horiek gure lan profesionalarekin zerikusirik ez zuten arren. Ez da erraza izan, baina jakin dugu proiektu egonkor bat muntatzen, eta horri eusten. Ez dugu erakundeen laguntzarik izan, eta baztertuak izan gara batzuetan, baina herria hor eduki dugu. Badaukagu nolabaiteko egonkortasun bat, baina gaurtik biharrera alda daiteke.

Zentsura ere jasan duzue zuen ibilbidean.

A.Z.: Euskal Herrian, ekintzaile eta konprometitua izatea eta zure ideiak argi adieraztea zaila izan da, eta hala da oraindik ere. Emakume izateak ere ez du laguntzen. Nik ikasi dut hauskor izate horretatik maitasun asko sortu dela; esango nuke gorrotoa baino maitasun askoz gehiago jaso dugula norbanako eta talde gisa.

Iker, esan izan duzu Gure Zirkua arte eszeniko gisa ez dutela ulertzen erakundeek, txurreria eta barraka gisa baizik.

I.G.: Zirkuak hori ere erakutsi dit. Lehen, esaten genuen: «Gu ez gara ferianteak, hau arte eszeniko bat da; arte guztiak daude: musika, antzerkia, akrobazia...». Legeak esan dit feriante bat naizela, eta horren aurka borrokatu naiz. Azkenean, nazkatu eta feriante egin naiz. Aurten, Mungian egon gara barraketakoekin batera; eurekin nago, euretako bat naiz, eta harro sentitzen naiz feriante izateaz.

Telebistaren (h)egiak





Galartza, ETBn askotan aritu izan zara: Goenkale-n, Vaya Semanita-n, 3txulo-n... Nolakoa da telebista?

I.G.: Gustura aritu naiz, baina telebista hotza da. «Honengatik ez digute saririk emango; baina ez dago denborarik, eta hurrengoa grabatu behar da», esaten dizute. Zirkuan, jendeak txalo jotzen du, barre egiten du, negar egiten du... eta zuk beraiekin batera bizitzen duzu; denok bizipen bat partekatzen dugu. Aktoreentzat ez dago irtenbide handirik; orain, pilotu bat egiten da, eta, ondo ateratzen bada, gero sei egiten dira. Eta zure bizitza horren arabera antolatu behar duzu. Ez dago egonkortasunik, ez dago apusturik hamahiru kapituluko serie bat egiteko; lehen egiten ziren.

Espainiako telebistan ere aritu zara. Zer alde dago?

I.G.: Hizkuntzari dagokionez, zailtasun handiagoa izaten dut gidoiak gaztelaniaz ikasteko orduan. Euskaraz, paperean dagoen bezala etortzen ez bazaizu ere, zuzen esango duzu. Gainerakoan, esperientzia ona izan da, eta zortea eduki dut, han ibili naizenetan euskaldunekin egon bainaiz. Babestua sentitu izan naiz. Baina demostratu behar izan dugu euskaldunok profesionalak garela. Entzun izan dut, hasieran: «Etor daitezela aktoreak, eta baita euskaldunak ere». Gero, grabatzeko orduan, harritu egiten dira.

A.Z.: Txikitasunagatik, askotan, euskaldunok frogatu behar dugu eurak adina bagarela. Eta gainera, sarritan, geuk sentitzen dugu zuek bezain ona naiz frogatu beharra. Motxila handia da.

Aiora, zuek, berriz, oso gutxitan agertu ohi zarete. Nolakoa da harremana?

A.Z.: Talde gisa badaukagu harremana, baina ez da bilatzen dugun zerbait. Noizbait, saiatu izan gara, baina ez dute nahi izan. Eta ez gara tematuko nahi ez gaituzten tokietan egoten. Aurten, esaterako, Musua ikuskizuna eman dute ETB3n. Eta Lur eta Amets, Euskal Herriaren historia proiektuarekin ere ari gara Katxiporreta, Elkar, Lotura Films eta ETB elkarlanean. Marrazki bizidunen film luze bat ekoizten ari gara datorren udaberrirako.

Nolakoa da gaur egun euskarazko telebistaren egoera?

A.Z.: Inbertitu beharra dago. Diru gutxi dago, baina zergatik gastatu behar dugu Conquis bat egiten ez dakit nongo puntan? Eta gero, zer dago ETB1en, euskarazko produkzioan? Zergatik ematen zaio euskarazkoari hain garrantzi txikia? ETB1 da izan beharko lukeena baino askoz txikiagoa.

Eta haurrentzako euskarazko telebista?

I.G.: Izan beharko luke haragi eta hezurrezko telebista bat. Marrazki bizidunak ematen dituena, baina haragi eta hezurrezkoa. Eta ez ordenagailu batean programatutako bateria bat, eta kito.

A.Z.: Negargura ematen du. Nik poza hartu dut, esaterako, Ene Kantak ETBn lanean hasiko dela jakin dudanean. Euskara, alaitasuna eta jende jatorra, seguru zerbait polita egingo dutela.

I.G.: Ez dut oso altu esan nahi, baina Ene Kantak-ekoek kezkatzen naute ni. Telebista beste mundu bat da, batere eskrupulurik gabekoa; zuk gauza batzuk egiten dituzu asko pentsatuta: zergatik, nola, nondik jo, balio batzuk nola transmititu eta abar. Bihar arratsaldean bat etorriko zaizu eta esango dizu: «Hori ez da horrela, eta beste era batera egin behar duzu».

Etorkizunaren argi-ilunak





Osasuntsu al dago pailazogintza Euskal Herrian?

A.Z.: Bai, denontzat dago. Gu, esaterako, ikasturtearen egutegiarekin aritzen gara. Arlo hezitzaileagoa lantzen dugu, eta kiroldegi, antzoki, ospitaleko gela eta gainontzekoetarako irekiak gaude. Gure Zirkua ferianteagoa da, eta beste izaera bat du; karparen inguruko magia hori dauka. Beste batzuk kale animazioan dabiltza, baita antzerkian ere. Denentzat dago, ez dago lehiarik gure artean, osagarriak gara.

I.G.: Hala da. Mungiakoa horren adibide bat da: Gure Zirkua hara joatekoa zen, eta, azken orduan, ohartu ziren Katxiporretakoak zeudela asteburu berean. Hamabost egun atzeratu ote genezakeen galdetu ziguten, eta halaxe egin genuen.

Sudur gorriekin jarraituko duzue, beraz?

A.Z.: Nire ardatza Pirritx eta Katxiporreta dira oraintxe bertan. Sudur gorria aldean dudala ikusten naiz betiko. Katxiporreta noiz arte izango den, denborak esango du; ez dut neure burua hamar urte barru irudikatzeko joera hori. Dakidana da zenbat eman didan umoreak, sudur gorriak eta Katxiporretak.

I.G.: Zirkua, pixkanaka, egia bihurtzen ari da, eta horrekin jarraitu nahi dut. Duela hiru urte, karpa ekarri genuenean, buruan geneukan zirku eskolaren proiektua ere. Europako beste toki askotan bezala, karpa finko bat eduki nahiko nuke, gure gazteek trapezio batean zintzilik jarri nahi badute, horretarako aukera edukitzeko.

Iker, zirku eskola aipatu duzu. Ba al dute etorkizunik pailazogintzak eta zirkuak?

I.G.: Haurrak gogotsu, daude. Batzuetan pentsatzen duzu: «Dirua izango banu, inori baimenik eskatu gabe karpa finko bat jarri eta eskola bat martxan jartzeko...». Esperimentuak egin ditugu eta frogatu dugu umeek nahi dutela, eta soldatak atera daitezkeela. Horretan sinetsiko duen jendea behar dugu erakundeetan, eta konfiantza emango diguna.

A.Z.: Erakundeek, herritarrek, hezitzaileek eta familiek, denok sinetsi behar dugu horretan. Txiki-txikitatik, umea zerbait bada, sormena da. Eta zuk umeari zirikatze lan hori egin behar diozu, horretan hezi behar duzu. Baina antzerki tailerrik ez badago herri batean, edo eskuak zikintzeko aukerarik ez badauka, nola garatuko du ume horrek bere sormenerako gogoa? Edo euskal kantuak entzuten ez baditu, zer erreferentzia edukiko ditu? Dena batera dator. Hezkuntzan bidelagun eta zirikatzaile izan behar da, haurrari ekintzailetza pizteko.]]>
<![CDATA[Horitutako altxorren plaza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/032/001/2019-08-31/horitutako_altxorren_plaza.htm Sat, 31 Aug 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1890/032/001/2019-08-31/horitutako_altxorren_plaza.htm
Bertsolaritzari buruzko bizpahiru liburu daude izkinako postuko ertz batean; sukaldaritzako lauzpabost ondoan, eta Tintinen komikiren bat ere bai, aurrerago. Xabier Goenaga dago barruan; Donostiako Egia auzoan du denda, eta urtero joaten da liburu zaharren azokara: «Liburuez gain, kartelak, diskoak eta bestelakoak ere baditugu». Gizon batek liburu lodi bat hartu du esku artean; Donostia irakur daiteke haren azalean. Bizpahiru minutuz begira egon da, eta erostea erabaki du. «Donostiari buruzko liburuak eta nobelak saltzen ditugu gehien», esan du Goenagak, liburua kobratu bitartean.

Azal gastatuak eta kolore hilak dira nagusi postuetan. Bada, ordea, kolore biziagoak dituen salmahai bat guztien artean: marrazki berdeak, urdinak, arrosak eta gorriak dira nagusi; umeentzako liburuak daude. Haietako bat erosi du Koruko Zinkunegik, Animalia zaratatsuak: «Bilobak urtebete beteko du etzi, eta hari oparitzeko erosi dut». Senarra eta biak dabiltza azokan; urteroko usadioa dute, eta, zer erosi erabakita ez badute ere, zerbait erosiko dutela uste du Zinkunegik.

Hamar bat postu daude orotara Gipuzkoa plazako arkupeen babesean. Postuz postu dabil jendea, baina bada haietako bat zenbaiti atentzioa eman diona: Bilboko Eurolibro liburu dendarena da. Salmahaiak museo bat dirudi. Haren berezitasunak azaltzen ari da Jose Antonio Valladares: «Obra grafikoak, grabatuak, litografiak eta halakoak ditugu. Autore oso onen lanak dira: Schlotter, Javier Clavo eta Daniel Viergerenak, esaterako». Jendea postura joaten den arren ale oso gutxi saltzen dituztela azaldu du: «Diru asko behar da liburuok erosteko; Schlotterren Don Quijote liburuak, esaterako, 7.000 euro inguru balio ditu».

Eurolibrorena salbuespen bat da, ordea; izan ere, postu askotan lauzpabost euroren truke eros daitezke liburuak. Haietako bat da Iñaki Astorkiarena: «Asko saltzen dugu; 3-4 euroren truke eros ditzakezu lanak». Bilboko Maceda liburu dendak 30 urtetik gora daramatza azokan parte hartzen. «Hemen ditugun liburu asko deskatalogatuta daude, eta zaila da topatzea», adierazi du.

Liburuak, sartu eta atera

Maria Abarzuzak plazaren ertzean dauka postua; Iruñetik joan da Donostiara. Liburu motaren arabera dauka sailkatuta mahaia; nobela historikoak, nobela beltza, filosofia, poesia, saiakera... irakur daiteke sorta bakoitzaren gainean. «Liburu bakoitzaren ale bat dugu; euskal gaiei eta filosofiari buruzkoak dira gehien saltzen ditugunak». Maider Hiriberri Nobelei begira dago: «Donostiara etorri naiz, eta azoka topatu dut, ustekabean; istorio errealei buruzko nobelak gustatzen zaizkit; ea zerbait topatzen dudan».

Imanol Ugarte Abarzuzaren postuaren ondotik igaro da. Hondarribikoa da (Gipuzkoa), eta, azokan denboratxo bat badaraman arren, oraindik ez du libururik erosi. «Enrique Krauzeren liburu interesgarri batzuk ikusi ditut. Erosi ala ez pentsatu behar dut». Ugarteren arabera, liburutegia bizirik dagoen zerbait da: «Liburu batzuk sartu egiten dira, eta beste batzuk atera». Liburutegia nola, azoka bera ere hala dago, bizirik. Han sartu eta atera ibiliko da jendea datozen bi asteetan, orri horien artean.]]>
<![CDATA[Auzo-herriak hauspotuz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/033/003/2019-08-18/auzo_herriak_hauspotuz.htm Sun, 18 Aug 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1942/033/003/2019-08-18/auzo_herriak_hauspotuz.htm
Gipuzkoako eta Nafarroako hogei nekazari eta eskulangilek jarriko dituzte postuak azokan; 10:00etan hasiko da, eta 15:00 arte egongo da irekita. Eskuz ondutako elikagaien, arropen, lanerako tresnen, ukenduen eta beste hainbat produkturen erakusleiho bihurtuko da Iturritak kalea.

Eskulangileen lana bertatik bertara ezagutzeko aukera ere izango da; hain zuzen, taloak eta oihalak egiten ikasteko tailerrak egingo dituzte, 10:00etan eta 11:00etan, hurrenez hurren. Antzinako ogibideen erakustaldiak ere izango dira.

Plazaolako meatze trenak Gipuzkoa eta Nafarroa lotu zituen hainbat urtez. Plazaolako eskulangileen azoka ere bi lurraldeetako eskulangileen topagunea da. Iaz egin zuten lehenengoz Andoainen, ekoizleak elkartzeko eta bertako produktuen salmenta zuzena bultzatzeko xedez. Aurten Lekunberrik hartuko dio lekukoa.

Nekazaritza Azoka eta Plazaolako II. Eskulangileen Feria



Gaur, 10:00etan hasita, Lekunberrin (Nafarroa).]]>
<![CDATA[Folka, ibaiertzean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/027/003/2019-08-16/folka_ibaiertzean.htm Fri, 16 Aug 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1890/027/003/2019-08-16/folka_ibaiertzean.htm
Sustraietako musikaren jaialdia gaur hasiko da, Hondarribian. Pauline & Juliette taldeak emango du lehenengo kontzertua, 21:00etan, Arma plazan. Kanboko eta Itsasuko (Lapurdi) bikotearen musikaren oinarriak gitarra eta ahotsak dira. Lauzpabost urteko ibilbidea egin dute; 2017an argitaratu zuten lehenengo diskoa, Hegaldaka.

Itsasoz beste aldetik

Lapurdiko bikotea izango da Bidasoafolken arituko den euskal talde bakarra. Haien ostean joko du Kare taldeak, toki berean. Lau ahotsekin eta gitarra soil batekin ontzen du Argentinako taldeak bere sorkuntza lana. Herri musika eta mezu poetikoak nabarmentzen dira haien abestietan.

Pedro Guerra Kanarietako (Espainia) bakarlariak hartuko dio lekukoa Kareri. Bihar emango du kontzertua, Irungo San Juan plazan, 22:00etan hasita. Taller Canario de Cancion taldean aritu eta gero, bakarkako bideari ekin zion Guerrak. Hogei urtetik gora daramatza, eta hamaika disko kaleratu ditu urteotan.

Hendaian amaituko da hemeretzigarren Bidasoafolk jaialdia, Carla Piresen emanaldiarekin. 350 kontzertu baino gehiago emanak ditu Portugalgo abeslariak, munduko 21 herrialdetan. Sokoburu plazan arituko da igandean, 20:30ean.

Bidasoafolk



Gaurtik etzira, Hondarribian, Irunen (Gipuzkoa) eta Hendaian (Lapurdi).]]>
<![CDATA[«Gurea orkestra informal bat da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-08-14/gurea_orkestra_informal_bat_da.htm Wed, 14 Aug 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-08-14/gurea_orkestra_informal_bat_da.htm
Donostia 2016ren harira sortu zen Tosta Banda. Zer eman dio Donostiak taldeari?

Aspaldi amestutako proiektu bat garatzeko aukera eman digu. Hizkuntza txikiak aintzat hartu nahi genituen. Taldeko musikariekin harremana genuen. Uste genuen denon artean aniztasunaren orkestra bat osa zitekeela, eta aukera sortu zen kultur hiriburutzarekin.

Eta Tosta Bandak Donostiari?

Donostiari ez dakit, baina euskarari eta gainerako hizkuntza gutxituei bozgorailu txiki bat eman die. Gurean baino balio handiagoa izan du beste komunitate linguistiko batzuetan; Kornuallesen, esaterako. Egoera larria da han: kornubieraz hitz egiten duten 500 pertsona inguru daude, eta beste 2.000 ari dira ikasten. Hangoentzat garrantzitsua izan da han kontzertu bat ematea eta hain gutxik hitz egiten duen hizkuntza batek protagonismoa izatea.

Nolakoa da zuen orkestra?

Gurea orkestra informal bat da. Kultura bakoitzeko musika tresna esanguratsuak ditugu; guretik txalaparta eta alboka daude. Gaita, biolina eta bandolina ere baditugu.

Nola moldatzen zarete elkartzeko?

Zaila da musikari guztiak koordinatzea; batzuk oso ezagunak dira euren herrialdean, eta hainbat taldetan jotzen dute. Baina beti gaude gogotsu eta prest. Internetek asko laguntzen digu entseguetarako. Gero, kontzertua baino bizpahiru egun lehenago elkartzen gara azken entseguak egiteko.

Festarako musika al da zuena?

Sustraietako musika egiten dugu. Momentu batzuk intimoagoak dira, baina badaude kantu biziak eta erritmo azkarrekoak ere. Dantzak ere ekarpen polita egiten du, eta ikuskizuna borobiltzen du.

Nolakoa izango da gaurko saioa?

Entzuleak kultura horietako kantu tradizionalak entzungo ditu, beste tresna eta ahots batzuekin gaurkotuak. Kukai dantza taldeko bi lagun ere arituko dira dantzan. Berrikuntzak ere izango dira; besteak beste, abesti berri batzuk joko ditugu.

Donostiako emanaldiaren ostean, zein da zuen ontziaren jomuga?

Tostak emanaldiekin jarraituko du, taldekideen herrialdeetan eta munduko beste jaialdietan. Bestalde, Oreka TX disko berria prestatzen ari da; ni produkzio lanetan nabil. Sei urte pasatu dira azken diskotik, eta jendea ari zen berria eskatzen.]]>
<![CDATA[Bandera beltzak kaiaren jabe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1916/030/001/2019-08-13/bandera_beltzak_kaiaren_jabe.htm Tue, 13 Aug 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1916/030/001/2019-08-13/bandera_beltzak_kaiaren_jabe.htm
Pasaiako (Gipuzkoa) lagun kuadrilla bat porturantz abiatu da. Eneko Lilly pirata jantzita doa, praka marradunekin eta kamiseta zuriarekin. «Beste txalupak abordatzeko asmoz gatoz, baina biolentziarik erabili gabe», azaldu du. Gainerakoek kamiseta horiak dituzte soinean, baita zapiak eta partxeak ere. Jon Sanzek esan duenez, denentzako tokia dago beren ontzian: «Herrian osatutako baltsa da; gogoa dugunok ateratzen gara».
Jolaserako eta elkar bustitzeko tartea ere hartu dute piratek abordatzean. J. C. Ruiz / Foku

Eider Villalva eta haren lagunak Kaimingaintxoko karparen ertzean daude. Gurpil itxurako flotagailuak dituzte gerrian; garagardoz betetako edalontziak, berriz, eskuetan. Donostiakoak dira gehienak, baina Madrilgo bizpahiru lagun ere badira taldean. «Guk lauzpabost urte daramatzagu. Hauek Madrilgoak dira; iaz atera ziren, eta gustatu egin zitzaien», azaldu du Villalvak.

Kontxara, nola edo ahala

Bertakoak eta kanpokoak; beteranoak eta hasiberriak; denak elkartzen dira abordatzean. Lehenengoz atera dira Mikele Albisu eta haren lagunak: «Antiguakoak gara, eta bederatzi laguneko taldea osatu dugu». Piraten bazkarian bete dute sabela, eta eguzkipean etzanda daude, itsasora sartu aurretik. Atseden hartu eta freskatu, bietatik egin dute: Jon Garitano ondokoa bustitzen ari da, ur pistolarekin. «Bizirik iristea da gure helburua, eta, ahal bada, baltsaren bat abordatzea», esan du Garitanok.

Garrasiak, kantuak eta jauziak dira nagusi portuko arrapalan. Itsasora sartzeko gogotsu daude han bildutako 1.500 piratak. Abordatzea hasi baino ordu laurden lehenago ireki dituzte hesiak peto horidunek; ontzien bila abiatu dira piratak. «Bustitzeko gogoa dutela dirudi!», esanez animatu dituzte esatariek bozgorailuetatik.
Kontxarako bidea egiteko, arraunak erabili dituzte askok, baita flotagailuak ere. J. C. Ruiz / Foku

Piraten zain daude baltsak uretan; kolorea eta aldarriak dira nagusi 203 ontzietan: ikurrinak, piraten bandera beltzak, euskal presoen aldekoak, Kukutza gaztetxekoa eta beste hainbat bandera astintzen ditu haizeak. Laster bete dira ontziak pirataz.

Ur ertzean daude Ezkila eta Matti: Traganarrua kofradiako kideak eta Donostiako lau gaztetxeetakoak, hurrenez hurren. Haien hitzekin hasi da abordatzea: «Goazen kortsario bihurtu den Donostia abordatzera!», esatearekin batera lehertu da suziria. Kontxarako bideari ekin diote ahal izan dutenek, flotagailu, arraun, beso eta zangoen laguntzarekin.

Uretara jaisteko eskailera batzuen buruan dago Kalepoza kofradiako Marina Estebanez, beste bi lagunekin. Ikusleei argibideak ematen ari dira. «Ostegunean hasi ginen guztia prestatzen, hesiak jartzen eta». Abordatzean ateratakoa da Estebanez, baina gaur lan egitea tokatzen zaio. «Kontxara bideratzen saiatzen gara, eta leher eginda daudenei ateratzen laguntzen diegu».
Hondartzara iritsitakoek pozik jaso dituzte besoak. J. C. Ruiz / Foku

Itsasoa ez ezik, jendez bete dira portuko eta pasealekuko bazterrak ere. Han dago Arantxa Urbieta; Errenteriakoa (Gipuzkoa) da, eta urtero joaten da abordatzea ikustera: «Senarra, koinatua eta ilobak ateratzen dira. Urtero iristen dira Kontxara; nola... hori beste gauza bat da!».

Kostata batzuk, errazago besteak, ordu erdi pasatxoan iritsi dira lehenengo baltsak Kontxara. Esku hutsik iritsi dira Ane Renteria eta Naroa Irigoien hondartzara: «Ez dugu aurkitu gure baltsa». Halere, pozik daude, Kontxara iristea lortu baitute. Martxel Lasa eta haren lagunek zorte hobea izan dute, baltsa ia osorik iristea lortu baitute: «Banbu adarrekin, okume xaflarekin eta flotagailuekin egin dugu». Baltsarekin ala gabe, Donostia abordatu dute piratek hamazazpigarrenez, eta haien bandera beltza astindu du haizeak hirian. ]]>
<![CDATA[Zoriontsu ezer gutxirekin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-08-01/zoriontsu_ezer_gutxirekin.htm Thu, 01 Aug 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-08-01/zoriontsu_ezer_gutxirekin.htm
ETXEKOENGANDIK GERTU

Bidaia luze batekin hasten ziren oporrak Monjerentzat: «Uztaila iristean, etxeko emakume guztiok joaten ginen amaren eta amonaren herrira: bi ahizpak, ama eta amona». Ia egun oso bat behar zuten Gasteiztik Trabaura joateko: Galiziarako trena hartu, eta Ponferradara (Leon, Espainia) joaten ziren lehenik. Handik, Villablinorako (Leon, Espainia) bidea egiten zuten: «Meatze tren bat zen, egurrezkoa; dibertigarria zen, western filmetakoa zirudien». Autobusean egiten zuten azken etapa. Bi hilabeterako bizitokia bihurtzen zen Trabau.

Monjeren aita abuztuan joaten zen, orduan hartzen baitzituen oporrak: «Zaramaga auzoan bizi ginen orduan; langileen auzoa da. Uda iristean, ohikoa zen gurasoen herrira joatea. Etorkin guztiok han bizi ginen». Trabaun bertan ere, Monje bezala joandako ume asko elkartzen ziren: «Familiak handik atera ziren beharra zegoelako. Uda iristean, neska-mutil asko joaten ginen hara uda pasatzera: Madrildik, Valentziatik [Herrialde Katalanak], Leonetik, Euskal Herritik, Bartzelonatik...».

Aitor Aldasoro ere oroitzen da gurasoen jaioterrira joaten ziren ataundarrekin. Harentzat, ordea, etxean hasten ziren oporrak, gurasoei laguntzen: «Lana egin beharra zegoen zortzi senideko etxe batean eta nekazari herri batean». Tarteka, Aralarrera ere joaten zen, artzaina zen osabaren txabolara: «Udan, osabarekin Aralarrera bidaltzen gintuen amak; ez denok, baina bai lauzpabost anaia».

BELAR LANAK ETA BESTE

Juanenak ere Aralarren magalean igaro ohi zuen uda, Astitzen. Bost neba-arrebatan erdikoa da, eta baserriko lanen garaia zen uda guraso eta haurrentzat. «Oporrak hartu, eta belarretara joaten ginen, aitari eta amari laguntzera». Eskuarearekin belarrak biltzen eta gurdia kargatzen ibiltzen ziren nagusiki. Auzokoak elkarri laguntzen ere aritzen ziren. Aldasoro ere aritua da belar lanetan. Zelaiko lanez gain, belarra zapaltzea zen haurren zeregina: «Garai hartan ez zen fardorik egiten. Soltean sartzen zen belarra, eta ganbaran zapaltzen genuen».

Lana nola, jolaserako aukera ere ematen zuen belarrak, Juanenak azaldu duenez: «Guk belar zuloa geneukan etxean, eta han saltoka ibiltzen ginen. Herriko ume guztiak etortzen ziren. Hori zen gure Port Aventura». Trabaun ere bazuten horretarako ohitura, Monjeren arabera: «Pare bat urtetan ibili ginen belar zuloan jolasten. Gaur egungo puzgarriak bezalakoa zen guretzat».

Ganaduarentzako bazka prestatzeaz gain, beste lan batzuk ere egiten zituen Aldasorok. «Amak denda eta taberna zituen, eta aurretik arrandegia ere eduki zuen. Aita kamioiarekin ibiltzen zen; hari karga-deskargan laguntzen genion». Bazen bereziki gorrotatzen zuen lan bat: arrainari ezkatak kentzea: «Ez dakit horregatik zen, baina orain ez dut arraina ikusi ere egin nahi».

Arrainaren usainaz ez, baina amonak egindako ogiarenaz oroitzen da Monje: «Etxean bagenuen labe bat, eta amonak ogia egiten zuen; udan, gutxienez, behin. Gogoratzen naiz nolakoa zen ogiaren usaina eta ogia egiteko erritu osoa. Hura da udako oporretako oroitzapenik politena».

NATURAN JOLASEAN

Aldasorok eta haren anaiek hiru arau zituzten Aralarren: «Amak etxetik ateratzerako jartzen zizkigun: osabak esandakoa egin, eskolako lanak egunero egin, eta bizilagunarentzako mantzanilla bildu». Bizilagunak galtzerdi pare bana egiten zien eskuz urtero; horren truke ematen zizkioten mantzanillak. Esan du arau hori txintxo betetzen zutela; besteak, berriz, erdizka.

Alta, osaba saiatzen omen zen lana jolas bihurtzen: «Garai hartan ez zegoen urik txabolan, eta putzutik eramaten genuen. Haga bat prestatua zuen osabak; bi aldeetan marmitak jarrita ibiltzen ginen. Osabak hori egiteko jolasak asmatzen zituen: ea nork ekartzen duen gehien, edo azkarren...». Esan du iluntzean karta jokoan aritzen zirela, biharamunean ura ekartzea zeini zegokion erabakitzeko.

Oilo habien bila eta amuarrainak harrapatzen ere aritzen ziren Aralarren. Erreka zen dutxatzeko tokia ere. «Hilabete Aralarren egoteko, komeni zen pixka bat garbitzea ere. Osabak Maizi errekara eramaten gintuen, perretxikoak biltzeko aitzakian. Han, xaboi koxkor batekin astindu bat eman, eta bueltatu egiten ginen. Txabolara iristerako izerditan egoten ginen berriz», esan du Aldasorok.

Juanenak eta haren lagunek ere naturan topatzen zituzten jostailuak. «Arkuak eta geziak egiten genituen lizar adarrekin, eta haiekin jolasten ginen. Txistuak ere egiten genituen». Monjeri Abenturetara jolasa gustatzen zitzaion gehien: «Oinetako zahar zulatuak janzten genituen, eta ibaira joaten ginen. Han, korrontearen aurka igotzen ginen». Masustak biltzen ere aritzen ziren: «Masustekin itzultzen ginen etxera. Azken astean, gure abentura masusten bila joatea izaten zen. Gero, etxean tarta bat egiten genuen. Eta berehala itzultzen ginen Gasteizera».

Astizko frontoian ordu asko pasatutakoa da Juanena: «Pilotan eta futbolean aritzen ginen; pilota ikaragarri gustatzen zitzaidan. Herriko gazteak ibiltzen ginen, denak elkarrekin, neskak eta mutilak». Sokasaltoan eta txingoka ere ibiltzen ziren.

OKERKERIAK

Baina jolas guztiak ez ziren zuzenak. Auzokoen sagarrak harrapatzen gustura ibiltzen zen Juanena: «Behin, Allira [Nafarroa] joan ginen hiruzpalau lagun, bizikletan, poltsak hartuta. Emakume bat atera zitzaigun makila batekin, eta hura estutasuna! Sagarrak utzi, eta ihes egin genuen».

Aldasorok eta haren anaiek ere egiten zituzten bihurrikeriak: «Amak denda zeukanez, auzoko etxe askotara enkarguak eramaten genituen. Familia denak katalogatuta genituen: honek propina ematen du, honek ez...». Haietako emakume bati egindakoa gogoratu du: «Inoiz ez zigun propinarik ematen; belzten hasitako frutak ematen zizkigun, zurituta, disimulatzeko. Bere etxearen atzealdera joan, eta leihora botatzen genizkion guk».

FESTARAKO PREST

Asko bidaiatu gabe pasatzen zuten uda hirurek. Juanenaren etxean, festak ziren herritik ateratzeko aitzakia: «Ama Gorritikoa [Nafarroa] genuen, eta hango ostatura laguntzera joaten zen festetan. Gu ere eramaten gintuen, eta primeran ibiltzen ginen». Aitarekin, ostera, Iruñera joaten ziren: «Sanferminetan, Iruñera eramaten gintuen aitak, zirkua ikustera. Txantrean arreba bat zuen; han afaltzen genuen gero». 12-13 urterekin, inguruko herrietako festetara joaten hasi ziren, euren kabuz: «Oroitzen naiz, behin, anaia zaharrenak, Pascualli traktorea hartu, gaztez bete, eta Allira joan ginela festara. Bizpahiru orduz dantzan aritu ginen han».

Monjek ez zuen egunpasak egiteko aukera handirik: «Ez genuen autorik. Garai hartan jende gutxik zuen autoa. Errepidea ere oso korapilatsua zen. Ez zegoen txangoak egin eta bazterrak ezagutzeko ohitura hori». Baina harengan ere eragina izan zuten jaiek; festak tarteko, Gasteizen geratzen hasi zen: «Trabaura joateari 16-17 urterekin utzi nion. Gasteizko jaiak ziren nire plana orduan». Egun, bizpahiru aldiz joaten da urtean.

LEHENENGO BIDAIA HURA

Koxkortuak ziren Juanena, Monje eta Aldasoro lehenengo bidaia egin zutenean. Juanena Murtziara (Espainia) joan zen: «Ezkondu aurretik behin bakarrik joan nintzen lagunekin oporretara. Ford zahar bat nuen; hura hartu, eta Murtzian izan nintzen bi lagunekin. Majo pasatu genuen». Monjeren helmuga Italia izan zen: «Ahizparekin egin nuen lehenengo bidaia. Uda osoan lan egin genuen, eta lortutako diruarekin Italiara joan ginen. 18-19 urte izango genituen».

Aldasororen lehen bidaia ez zen oso gozoa izan. «16 urte inguru izango genituen. Urdiaingo [Nafarroa] harizti batera joateko plana egin genuen lagunok, kanpinarekin». Guraso batek eraman zizkien trasteak, eta eurak bizikletan joan ziren: «Apustuan igo genuen Lizarrusti, eta egarriak itotzen iritsi ginen hara. Errekatik ura edan eta edan aritu ginen, eta porru eginda bukatu genuen». Aldasorok bueltan etorri behar izan zuen; lagunek astebete pasatu zuten han. Bidaia hura okertu arren, umetako oporretako gomuta gozoak ditu Aldasorok, baita Juanenak eta Monjek ere.

Bihar: 40 eta 50 urte artekoen belaunaldia.]]>
<![CDATA[«Janaria banatzeko unea da gogorrena»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-07-17/janaria_banatzeko_unea_da_gogorrena.htm Wed, 17 Jul 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-07-17/janaria_banatzeko_unea_da_gogorrena.htm
Nolaz joan zara Lesbosera?

Azken urteetan Lourdesera [Okzitania] joan naiz gaixoei laguntzera. Zarauzko lagun bat ere joaten da; haren alabari galdetu nion ama gogotsu al zegoen. Segur aski ez zela joango esan zidan, Lesboserako izena eman zuela. Gogoa piztu zitzaidan, eta izena eman nuen nik ere. Laguntzeko asmoarekin joan naiz, eta asko ikasi dut.

Izan al zenuen beldurrik?

Ez, aurretik Afrikan ere egonda nago, Kongon eta Tanzanian. Antzuolako [Gipuzkoa] Anelkar elkartearen bidez joan nintzen, ura eta eskola jartzeko proiektu batean. Azkenekoz, duela sei urte; hilabete egon nintzen orduan.

Zein zen zuen lana Lesbosen?

Zazpi-zortzi lagun aritzen ginen sukaldean; Euskal Herrikoak ginen denok. Otorduak prestatzen genituen lehenengo, eta 15:00 aldera bazkaltzen genuen. Atsedenaldi labur bat egin, eta janaria ontziratzen genuen. Furgonetan sartu, sukaldea garbitu eta 19:45ean ateratzen ginen banatzera.

Nolakoa zen banaketa?

Greziar batek utzitako inguru batera joaten ginen janaria banatzera; errefuxiatuen bi ilara egoten ziren, baina norainokoak! Edadeko andreak, umeak, haurdun zeuden emakumeak... «Ni janaria ematera joan naiz, baina ni ere izan naiteke horietako bat», pentsatu nuen lehenengo egunean.

Nolako harremana zenuten errefuxiatuekin?

Harreman gutxi genuen. Hiruren artean osatzen genuen poltsa: batek ontzia sartzen zuen, besteak ogia, eta besteak fruta eta koilara — horrek ematen zien poltsa errefuxiatuei—. Eskerrak ematen zizkizuten euren hizkuntzan; ez dakit poza edo pena ematen zidan horrek, baina barrua mugitzen zitzaidan.

Zer da gogorrena?

Janaria banatzeko unea da gogorrena. Lehenengo eguna oso gogorra egin zitzaidan. Eskerrak ogia sartzea tokatu zitzaidan; frutena tokatu izan balitzait, ez nuen bukatuko; eskura ematen diezu, eta aurpegiak ikusten dituzu. Azken egunean, ez nintzen joan banaketara, ez nintzen gauza sentitzen.

Nondik iristen da janaria?

Han frutak, barazkiak eta haragia bakarrik erosten dira. Beste dena hemendik iristen da. Ematen dugun dena heltzen da.

Atseden egunik izan al zenuten?

Bi egun eduki genituen. Batean, txalekoen zabortegira joan ginen; paterak, txalekoak, umeen jostailuak, arropak, zapatak... guztiak mendialde batera eramaten dituzte, eta han daude pilatuta. Sinestezina da.

Aita Mari ontzikoekin egon zineten han, ezta?

Sukaldaria eta biok joan ginen. Bi lagun zeuden, eta dena erakutsi ziguten: hogei pertsona sartzen diren sei-zortzi depositu ditu, manta termikoekin prestatuta. Anbulatorio txiki bat ere badu, berri-berria, bi ohatilarekin. Geldirik zegoen ontzia, baimenik gabe. Ni itzuli bezperan, patera batean zortzi hil ziren, eta ume bat desagertu, lurretik bi milia eta erdira. Hona itzuli, eta Aita Mari bueltan zetorrela jakin nuen; ezin nuen sinetsi.

Itzuli zara Lesbostik, eta hemen ere lanean jarraitzen duzu.

Suminduta etorri naiz plastikoaren erabilerarekin. Egunero plastikozko 1.500 poltsa eta koilara erabiltzen dira; horri irtenbide bat eman behar zaio. Hotz Zarautzeko kide batek esan zigunez, Getarian [Gipuzkoa], itsasoko sarea dute, eta ez dakite zer egin horrekin. Sarea berrerabiliz, poltsak egiteko asmoa dugu, plastikozkoak ordezkatzeko.]]>
<![CDATA[Sukaldaritza berritzeko itsasargia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/031/001/2019-07-09/sukaldaritza_berritzeko_itsasargia.htm Tue, 09 Jul 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1879/031/001/2019-07-09/sukaldaritza_berritzeko_itsasargia.htm
Markel Olano Gipuzkoako ahaldun nagusiak Tabakaleraren proiektu arkitektonikoa ekarri du gogora: «Prisma bat eraiki nahi zuten Tabakaleraren gainean. Haren helburua zen itsasargi urbano bat izatea: hiria argitzea, etorkizunari begira». Azaldu du ideia horrek gorputza hartu duela orain: «Donostian, Gipuzkoan eta Euskal Herri osoan garrantzitsua da gastronomia, eta etorkizunera begira dagoen itsasargi bat da LABe».

Arantxa Tapia Eusko Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapen eta Azpiegitura sailburuak azaldu duenez, digitalizazioa izango da datorren urteetako erronka, baita gastronomian ere. «Berrikuntzaren eta teknologiaren erabilerarekin, proiektu berriak sortu nahian ari gara, dibertsifikaziora joz. Digitalizazioa gastronomiara ere ekarri nahi izan dugu».

Erronka horrekin sortu dute LABe, esperimentazioari eta zentzumenei irekitako gunea. 1.400 metro koadro ditu, eta bi solairutan dago banatuta; lehenengoan, sukaldea eta ikerketarako espazioak daude, batetik. Gastronomiarako teknologiak sortzen dituzten enpresentzat dira. «Zazpi start-up hasiko dira oraingoz, hemengoak eta atzerrikoak», adierazi du Aizegak. Gero, urtean bi deialdi egingo direla aurreratu du, eta hamar proiektu aukeratuko dituztela.

Haatik, jadanik badira zenbait erreminta LABe-ko sukaldean; esaterako, hutsean ontziratutako janaria egosteko makina bat eta 3D inprimagailu bat. Edurne Ormazabal Tabakalerako zuzendari nagusiak azaldu duenez, elkarlanerako aukera emango du laborategiak: «Zubiak eraikiko ditu sortzaileen eta industriaren artean». Haren arabera, profesionalizazioa eta garapena bultzatzeko tresna izango da.

Zentzumenen jantokia

Jan-edanerako tokiak ere badira lehenengo solairuan: herritarrentzako hiru gastronomia espazio jarri dituzte. Eguneroko menua jateko aukera egongo da batean; bezeroak tabletarekin edo sakelakoekin aukeratu ahalko du menua, osagaiak eta haien kopuruak xehe-xehe aukeratuz. «15 euro ingurukoa da aukera hori», azaldu du Aizegak. Uztailaren 22an jarriko dute martxan.

Beste espazio batean eskaintza «informalagoa» izango dela azaldu du BCCkoak. Azkenik, tailer esperimentala ere egongo da. «Zentzumenen bidezko esperientzia eskainiko da», esan du Aizegak. Gela biribil bat atondu dute horretarako, hamar lagunentzako mahaiarekin —biribila hura ere—. Mahai tresnez gain, hiru pantaila daude. Udazkenean jarriko dute martxan.

Eneko Goia Donostiako alkateak euskal sukaldaritza berria izan du gogoan: «Duela 43 urte, sukaldari talde batek egonezina izan zuen. Kanpokoa hona ekarriz, berrikuntza erabiliz, erreferente bihurtu ginen». Haren iritziz, LABe-k ere bide berriak aurkitzeko eta jorratzeko egonezina islatzen du. Eta egonezin horiei forma emateko txokoekin atondu dute bigarren solairua; aurkezpenetarako auditoriumarekin, coworking gunearekin eta bilera gelekin. Hura jendez eta ideiaz bete nahi dutela esan du Aizegak: «Ekintzaileak hemen aritzea da asmoa. Hau beti beteta egotea da helburua».]]>
<![CDATA[«Lope Agirre ez da traidorea, ez eta salbatzailea ere»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-07-04/lope_agirre_ez_da_traidorea_ez_eta_salbatzailea_ere.htm Thu, 04 Jul 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-07-04/lope_agirre_ez_da_traidorea_ez_eta_salbatzailea_ere.htm Lope Agirre, kantu alderraia -euskaraz eta gaztelaniaz argitaratu du-. Duela bi urte sortu zuen argazkilariak Xibarit argitaletxea, eta hamalaugarren lana du hau. Alvaro Bermejok idatzi du liburua, Joxemi Saizarrek euskaratu du, eta Urretabizkaiak berak egin ditu argazkiak. Ustez, Oñatiko Araotzen (Gipuzkoa) jaio zen Lope Agirre; Amerikako konkistek eta bizipenek egin zuten ezagun. Bihar aurkeztuko dute liburua, Oñatiko (Gipuzkoa) kultur etxean, 19:00etan.

Nondik sortu zen Lope Agirreri buruzko liburu bat egiteko ideia?

Lope Agirre oso berezia izan da beti. Betidanik irakurri izan dut hari buruz, baita filmak ikusi ere. Ezaguna izan da bereziki Felipe II.ari idatzi zion gutunagatik. Baina jende gazteak ez daki nor den. Horregatik, pertsonaia ezagutarazi nahi nuen, haren profila eguneratu.

Ikerketa lan baten emaitza da liburua. Zer topatu duzue?

Alvarok egin du ikerketa lana, eta ikuspegi asko jaso ditu. Biografia aberasteko balio dute horiek. Esperotakoa jaso dugu: zuria ala beltza da jendearentzat.

Zeuk egin dituzu libururako argazkiak. Nolakoak dira?

Irudimenari laguntzea da irudien helburua, egungo pertsona bat Lope Agirre bihurtuz eta testua erraztuz. Oñatiko lagun bati galdetu nion Lope Agirrerena egin zezakeen norbait ezagutzen ote zuen. Haren bidez lortu dut. Dozena bat lagun azaltzen dira orotara.

Nola lortu duzu argazkiak XVI. mendean girotzea?

Erronka handia izan da garai hartako jantziak bilatzea. Ahalik eta sinpleen egitea erabaki nuen: garai hartakoa izan daitekeen arropa pixka bat lortu, eta horrekin egin dut. Nire estudioan egin genituen lehenengo argazkiak. Amezketako dorretxe batean ere egin genituen; garai hartakoa da eraikina. Azkenik, Araotzen egin genuen beste saio bat.

Izaera poliedrikoa du Lope Agirrek. Nola definituko zenuke?

Lope Agirre ez da traidorea, ezta salbatzailea ere. Horren guztiaren gainetik dago. Oteizak esan zuen bezala definituko nuke nik: «Todo vasco que se precie debe tener algo de Lope de Aguirre» [behar bezalako euskaldun orok eduki behar du zerbait Lope Agirrerena].

72 pertsona hil zituen. Zer dago zenbaki horren atzean?

Hori ulertzeko, beharrezkoa da testuingurua ezagutzea. Urrearen bila joan ziren Eldoradora; hango tenperatura, hezetasuna, borrokak... Ez zekiten hurrengo egunean bizirik egongo ziren ere; norbait hiltzen zenuen, ala zeu hiltzen zintuzten.

Hautsak harrotu zituen Felipe II.ari bidalitako gutunak.

Bere burua traidore izendatu zuen, eta konkistatzen zuena berarentzat izango zela idatzi zion. Garai hartan erregeari hori esatea sekulakoa zen. Ondorioz, Lope Agirreren heriotza ere oso gogorra izan zen.

Amerikako herrien independentziaren alde aritu zela diote. Nor da Lope Agirre herrialde horietan?

Ondo ikusita dago: eskulturak eta halakoak daude haren omenez. Pertsona garrantzitsu bat izan zen herrialdeen askapenean. Garai hartan, Espainia potentzia handienetako bat zen, eta haren aurka jo zuen.

Pasarte ugari bildu dituzue. Zein nabarmenduko zenuke?

Amaiera da aipagarriena: bazekien nola hilko zuten, eta aurretik bere alaba hiltzea erabaki zuen. Bazekien, bera hildakoan, alaba bortxatu eta jipoitu egingo zutela, mendekuagatik. Koherentziaz egindako ekintza bat izan zen.

Lope Agirre berpiztu duzue; bakarra izango al da?

Trilogia bat osatu nahi dut. Elkano eta Katalina Erauso izango dira beste bi protagonistak. ]]>
<![CDATA[Besteentzat soildutako azal intimoenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1916/030/001/2019-07-03/besteentzat_soildutako_azal_intimoenak.htm Wed, 03 Jul 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1916/030/001/2019-07-03/besteentzat_soildutako_azal_intimoenak.htm
Argi azaldu du hori Carmen Sala Bartzelonako GINE-3 zentroko ginekologoak: «Depilazioak lesioak eragiten ditu: aizto txikia erabiliz gero, azaleko zauriak sortzen dira; argizariarekin, berriz, erredurak eta folikulitisa». Ileak babesteko funtzioa du: «Ilea babeserako harresi natural bat da: batetik, ile guztia kentzean mikroflora osoa kentzen dugu, eta alua erabat babesgabetuta dago. Bestetik, sexu organoen arteko igurtziak zuzenagoak dira ilerik gabe».

Sexu praktikak aldatzeak lotura zuzena du lesioekin, Salak esan duenez: «Egun, aurreprestaketa esaten dioguna laburragoa da; azkarrago heltzen gara sarketara, eta gehiago irauten du. Ile faltaren ondorioz, alua gutxiago babestuta dago. Ondorioz, ohikoak dira larrialdietako dei eta bisitak, koitoak eragindako hanturengatik».

Zenbaitek zalantzan jartzen badu ere, depilazioaren ondorio negatiboak frogatuta daudela esan du Salak: «Sexually Transmitted Infections [Sexu bidez kutsatutako gaixotasunak] aldizkarian argitaratu zutenez, guztiz depilatzearen ondorioz, sexu bidez kutsatutako gaixotasunak %80 inguru areagotzen dira».

Ondorio negatiboak dituela jakinik ere, genitalak depilatzeko joera gorantza doa; Nerea Martiarena Azpeitiko (Gipuzkoa) No+Vello estetika zentroko kideak igarri du hori: «Urtetik urtera gero eta jende gehiagok eskatzen du genitalak guztiz depilatzea». Laser bidezko depilazioa egiten diete emakumeei —gizonei ez zaie eskaintzen zerbitzu hori—. Donostiako Yale estetika zentroko Nerea Iriondo ere bat dator: «Neska gazteak dira gehienak, %80 inguru; 16 eta 30 urte artekoak dira». Argizari beroa eta laserra erabiltzen dituzte.

«Jendeak ez du kontatzen normalean zergatik egiten duen. Batzuek higieneagatik egiten dutela esaten dute, baina, niretzako, puntu erotiko bat bilatzen dute», azaldu du Iriondok. Martiarenaren ustez, konplexuek ere eragina dute: «Askotan, konplexu bihurtzen ditugu gure ileak. Ezin dugu etxetik atera depilatu gabe; iruditzen zaigu jendea begira dugula, ilerik ba ote dugun ala ez ikusteko».

Goiuri Mendez Otaegi Bilgune Feministako kideak azaldu duenez, gizartean zabaldutako edertasun ereduak eragin zuzena du: «Edertasunaren inguruan dugun irakurketak eragina du: zer iruditzen zaigun ederra eta zer ez. Gaztetasunak edertasuna areagotzen duela dirudi, eta horri lotuta dago guztiz depilatzearena». Iritzi berekoa da Amelia Barquin ere, Mondragon Unibertsitateko Huhezi fakultateko irakaslea: «Edertasunaren izenean, zure gorputza zaintzearen izenean eta desiragarri egoteko harreman sexual bati begira, neska bazara, depilatuta egon behar duzu».

Zigor soziala

Barquinek hezkuntza eta generoa jorratzen ditu. Haren ustez, pornografiatik eraikitako erreferenteak dituzte gazteek: «Badakigu gazteen hezkuntza sexuala mainstream pornografiatik datorrela nagusiki. Emakumeen pubis depilatuak agertzen dira». Helburu argia du horrek, Barquinen arabera, «sarketa argiago azaltzea eta filmatzea». Eta horrek fikziotik errealitatera egiten du salto: «Mutilek, sexu harreman batean, depilatutako pubis bat aurkitzea espero dute. Bestela, atsekabea azaltzen dute. Neskek ere badakite mutilek hori espero dutela, eta horretara egokitzen dira».

Gazteek mainstream pornografiako erreferenteak dituzte, baina ez dira horretaz ohartzen. «20 urteko gazteek ez dakite hori nondik datorren; naturalizatuta daukate», adierazi du Barquinek. Uste berekoa da Mendez ere: «Gai horiek gazteekin lantzean, haien diskurtsoa da 'nik hau egiten dut nahi dudalako'. Benetan sinesten dugu denok nahi dugula? Desiran dago tranpa».

Genital soilduen irudiak ikusteak ez ezik, sexu praktikak aldatzeak ere badu eragina, Jaione Zulueta ginekologoak azaldu duenez —Bilbon dauka ginekologia zentroa—: «Lehen,aho sexuari ez zitzaion hainbesteko garrantzirik ematen, baina, orain, praktika sexual gehiago daude, eta horrek ere eragina du».

Arrazoi ugari daude, beraz, genitalak depilatzearen atzean. Eta depilatzen ez den neskak ondorioak izango ditu, Barquinen aburuz: «Legez ez dago debekatuta, baina badago zigor sozial bat. Badakigu zerbait gertatuko zaigula inon idatzita ez dauden arau horiek apurtzen baditugu: begiradak, indiskrezioak, irainak, esaldi gordinak eta abar izan daitezke». Gehitu du askotan gertukoengandik iristen direla halakoak.

Ginekoestetika

Medikuntzan, ostera, bestelako joera bat nabari da. «OME Osasunaren Mundu Erakundeak eta SEGO Espainiako Ginekologia eta Obstetrizia Elkarteak aholkatzen digute ginekologooi bagina bidezko esku hartzeak egin behar ditugunean alua ez depilatzeko», azaldu du Salak. Erditzeak dira horren adibideetako bat, Zuluetak esan duenez: «Lehen, erditzeetarako aizto txikiarekin mozten genituen genitaletako ileak, garbiagoa zela eta infekzio gutxiago izango zirela pentsatuz. Egun, ez da egiten; ikusi da batzuetan kaltegarriagoak direla aizto txikiarekin egindako zauriak».

Haatik, oraindik orain, adituek uste dute edertasuna osasunaren gainetik dagoela. Are gehiago, gizonen artean ere zabaltzen ari da genitalak depilatzeko joera. Barquinek azaldu duenez, arrazoi ekonomikoak daude horren atzean: «Exijentzia horiek hedatzen ari dira gizonengana ere. Oraindik ez gaude maila berean, baina edertasunaren industriari interesatzen zaio populazioaren beste erdi hori ere».

Depilazioak bestelako industria batzuei ere ireki dizkie ateak. Honako hau azaldu du Salak: «Depilatzean, alua ikusten duzu, eta, ileekin estalita ez dagoenean, beste modu batera ikusten duzu; esaterako, batzuek ezpain bat handiagoa dute, eta ez zaie gustatzen. Ondorioz, ginekoestetika areagotzen ari da: aluko ebakuntzak asko ugaritu dira». Hori ikusirik, ilea uzteko aholkatzen du ginekologoak, eta atzera bueltarik ez duten teknikak baztertzeko; hots, laserra. Alua etengabe garbitzeko joera ere ez dela ona gogoratu du: «Lehen, dutxatzerakoan garbitzen zenuen, eta kito. Egun, emakumeek produktu asko erabiltzen dituzte: gelak, desodoranteak, paper zapi bustiak eta halakoak. Ginekologook ez erabiltzeko aholkatzen dugu».

Depilazioa erabaki pertsonal moduan ikusten dute batzuek; tartean, Martiarenak: «Ile pixka bat uztea nahiago dut; ilea zerbaitetarako dago, babesteko, infekzioetatik eta. Baina genitalen depilazioa oso intimoa da, eta errespetatu egin behar da bezeroak eskatzen duena». Iritzi berekoa da Zulueta ere; gogoratu du garrantzitsua dela konfiantzazko zentro batera joatea.

Beste batzuek, aldiz, guztiz depilatzearen aurkako jarrera argia dute; horietako bat da Berrizko (Bizkaia) Itziar estetika zentroko Itziar Isasi: «Duela urte dezente, medikuek hitzaldi batean azaldu ziguten ez zela ona, eta ez egitea erabaki nuen. Neska gazteak hasi ziren eskatzen, baina nik hasieratik ezetz esan nien, txarra zela».

Bilgune Feministako kideak ere depilazioarekiko intsumisioa aldarrikatzen du. Azaldu duenez, ez depilatzeko hautu politikoa egin zuen berak: «Duela urte batzuk, ez depilatzeko hautua politikoa egin nuen: zer dago horren guztiaren atzean? Nolako negozioa dago emakumeon gorputzak kontrolatzearen atzean?». Heziketan ere egin behar dira aldaketak: «Oso garrantzitsua da heziketa afektibo-sexual oso bat garatzea heziketa guneetan. Geure gorputzak ezagutzen eta maitatzen laguntzeko praktikak bultzatu behar dira, bereziki neska gazteen artean».

Barquinen hitzetan, pornografia aldatzea litzateke metodorik azkarrena genitalen depilazioa eteteko: «Pornotik datoz fantasia eta espektatiba asko. Beraz, pubis iletsuak agertuko balira, neskek ez lukete sentituko depilatzeko presio hori, edo ez litzaieke politagoa irudituko». Eta, Mendezek nola, heziketaren beharra nabarmendu du: «Hezkuntza aztertzeko modu bat da, egiten dugunaren atzean zer egon daitekeen ohartzeko. Gero, nahi eta ahal badugu, hori kudeatzen saia gaitezke: segitu nahi dut nahi dudalako, edo erresistentziak sortuko ditut».]]>
<![CDATA[«Tokiko ekoizle txikien sare bat osatu dugu urteotan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/044/001/2019-06-29/tokiko_ekoizle_txikien_sare_bat_osatu_dugu_urteotan.htm Sat, 29 Jun 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1864/044/001/2019-06-29/tokiko_ekoizle_txikien_sare_bat_osatu_dugu_urteotan.htm
Lurra jatetxea ireki duzue Txillida Lekun, baina Diametro 200 jatetxea da haren ernamuina.

Bai. Duela sei urte, Galarretako Orona Ideo eraikitzen hasi ziren. Eurek dioten bezala, Orona «hiri jasangarri bat» da: ura bi aldiz birziklatzen dute, elektrizitatea han ekoizten dute... Xabier Mutuberria zuzendari nagusiak pentsatu zuen langileen janariak ere jasangarria izan behar zuela. Orduan, Luis Irizarrekin eta nirekin jarri ziren harremanetan, posible ote zen jakiteko; baietz esan genien. Lehiaketa bat egin zuten jatetxearen kudeaketa esleitzeko, eta guk irabazi genuen.

Tokikoa, garaian garaikoa eta, ahal dela, ekologikoa; horiek dira bi jatetxeen ezaugarriak.

Janari lasaiaren aldekoa naiz, eta hori oinarri hartuta egin dut nire ibilbidea. Tokiko produktuak %80 inguru dira gurean, eta horietatik %20 inguru ekologikoak. Euskal Herrian produktu jakin batzuk ez dira ekoizten; halakoetan, ez dut arazorik beste nonbaitetik erosteko, baina ahalik eta gertukoena eta eskuz landutakoa erosten saiatzen naiz.

Garaiak ere eragina du, ezta?

Produktu batzuk erraz lortzen dira, eta finkoak dira urte osoan; behi edo txahal haragia, adibidez. Kasu horretan, kontsumitzen dugun haragiaren %98 ekologikoa eta tokikoa da. Beste batzuk lortzea zailagoa da, tartean fruta.

Zein da zure plater gustukoena?

Ez dut zalantzarik: Hernaniko ilarrak, tenperatura baxuan prestatutako baserriko arrautza batekin eta Basatxerriko urdaiazpiko pixka batekin. Plater sinpleena da, baina gozoena aldi berean.

Zein dira zuen hornitzaileak?

Ekoizle txikiak eta handiak. Txikiek ez badute produktu bat, handizkako hornitzaileengana jotzen dut. Tokiko ekoizle txikien sare bat osatu dugu urteotan, konfiantzan eta laguntasunean oinarritua: Karabeleko, Behieko, gazta eta arkume ekoizleak...

Nolako harremana duzue?

Haien lana ezagutzen saiatzen naiz, baserrietara joanez eta proiektua ezagutuz. Eurak ere etortzen dira jatetxera. Salerosketa huts bat baino gehiago izan behar duela uste dut.

Lan baldintza duinak ere zuen proiektuaren ardatz dira.

Ezinbestekoa da langileak gustura egotea. Oronak lan egiten duen ordutegian aritzen gara gu ere: zortzi orduz jarraian lan egiten dugu, astelehenetik ostiralera; jaiegunak ditugu, eta oporrak egiten ditugu abuztuan. Lurran ezberdina da, beste erritmo bat baitu. Baina hemen ere modua egin dugu langileak zortzi ordu jarraian aritzeko, museoa hamar orduz irekita egon arren. Ezin ditugu asteburuak jai egin, baina astean bi egun izaten ditugu jai.

Bost urteko ibilbidea egin duzue. Zer balorazio egiten duzu?

Oso ona. Egunean 180 otordu ematen genituen hasieran; bost urteren buruan, 600 pasatxo ematen ditugu. Galarretan hasi ginen, eta, orain, Lastaolan eta Txillida Lekun ere bagaude. Pixkanaka handitzen joan gara, baita langile kopurua ere; 30 lanpostu sortu ditugu.

Eta, orain, Txillida Lekura egin duzue jauzi. Nolaz?

Txillida Leku berriro forma hartzen eta egosten ari zen azken etapan, hangoak Oronara etortzen ziren sarri bazkaltzera. Orduan ezagutu zuten proiektua, eta oso modu naturalean lotu dira biak.

Zer du bereizgarri Lurrak?

Bi berezitasun ditu: kafetegi batean zaude, baina, aldi berean, Txillidaren obraz inguratuta. Lurra deituriko eskulturak lantzen ageri da Txillida koadroetako argazkietan, eta Txillida Leku ikusten dugu beirateetatik. Txamota lurra lantzen hasi zen Txillida, Frantzian ezagutu zuen materiala. Museoak eta jatetxeak, biek dute lotura zuzena lurrarekin; hortik dator izena.

Ez da gauza bera enpresa bateko jatetxea eta museo batekoa. Zein dira ezberdintasunak?

Kopurua oso ezberdina da. Bietan mimo handiz prestatzen ditugu platerak, baina hemen pixka bat gehiago jartzeko aukera dugu. Guztia momentuan bertan prestatzen dugu.

Egunerokoaz gain, ekitaldi bereziak izango dira museoan. Nola eragiten dio horrek Lurrari?

Lurrak museoko jardueretara moldatzen jakin behar du. Esaterako, datorren astetik aurrera, ostegunetan gaueko bisitekin eta afari bereziekin hasiko gara. Museoa 20:00etan itxiko da, baina aukera egongo da Txillida Leku gauez bisitatzeko. Bestetik, larunbat goizetan yoga eta gosari landuak ere emango ditugu. Fisikoki ere Txillida Lekura aterako da Lurra, jatetxetik kanpora.

Oinarria ezarri du proiektuak; zein dira orain erronkak?

Ez lasaitzea eta orain arteko bidearekin jarraitzea. Gure helburua ez da handitzea, mantentzea eta ondo lan egitea baizik. Horretarako, tokiko ekoizle gehiago erakarri nahi ditugu, eta Diametro 200 eta Lurra bertako produktuen erreferentziazko gune bilakatu. Eskertzekoa da Orona eta Txillida Leku egiten ari diren lana. Jendea hezi ere nahi dugu, tokiko produktuak, garaian garaikoak eta ekologikoak jatearen garrantziaz jabetzeko.]]>
<![CDATA[Ertzetako gorputz eta identitateak, pantailara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1908/038/001/2019-06-26/ertzetako_gorputz_eta_identitateak_pantailara.htm Wed, 26 Jun 2019 00:00:00 +0200 Izaro Zinkunegi Barandiaran https://www.berria.eus/paperekoa/1908/038/001/2019-06-26/ertzetako_gorputz_eta_identitateak_pantailara.htm
«Azkenaldian, LGTBI pertsonak gehiago ikusten dira, gero eta gehiago hitz egiten baita ikusgarritasunari buruz», azaldu du Bryn Hounsellek, Harro plataformako eta Ozen LGTB Ligako kideak. Iritzi berekoa da Xabi Zabaleta Go!azen telesaileko gidoi arduraduna eta produktore eragilea: «Pixkanaka, gizartean gero eta isla gehiago duten kolektiboak telesailetan ere agertzen ari dira». Besteak beste, Hasiberriak eta Aitaren Etxea telesailetan ere aritu zen aurrez Zabaleta; sumatzen du aldaketa ordutik hona: «Ez dut ondo oroitzen Hasiberriak, baina, izatekotan, pertsonaia gay eta lesbianak egongo ziren; transexualak agertzea pentsaezina zen orduan». Egunotan ari dira Go!azen-en denboraldi berria grabatzen, eta pertsonaia transexual bat dago, aktore transexual batek gorpuztua.

Maria Castejon historialari, irakasle eta zine kritikariaren ustez ere, ikusgarritasuna areagotu egin da: «Azken hamar-hamabost urteetan ohikoa da LGTBI kolektiboko pertsonaiak agertzea; baina, gehienetan, gizon gay bat izan da». Gaietan ere nabaritu da aldaketa: «Asko ugaritu dira LGTBI gaiak lantzen dituzten telesailak; Orange is the New Black eta Sense 8, adibidez». Pertsonaietan eta gaietan ez ezik, telesailen amaieretan ere sumatzen du aldaketa Castejonek: «Gaizki amaitzen ez diren LGTBI istorioak kontatzen dira orain: tragedia batekin, suizidio batekin, familia haustura batekin, hilketa batekin eta abar amaitzen ez direnak».

Ikusgarritasuna ez da nahikoa, ordea, Hounsellen iritziz:«Beharrezkoa da aztertzea nolakoa den ikusgarritasun hori; hau da, zer ari den erakusten behatzea». Haren arabera, begirada pornografikoa nabari da zenbaitetan; pertsonaiak fetitxe bihurtzen dira beste batzuetan, edo umorerako bitarteko. «Esaterako, erosketak egitera doan lagun gayaren estereotipoa irudikatzen da sarri. Edo ile apaintzailea den pertsonaia transexualarena, Orange is the New Black-en bezala».

Castejon ere estereotipoak haustearen aldekoa da. «Ikusgarritasunak, bere horretan, ez du aldaketa bermatzen. Ez du balio, ikusezin egiten dituen egiturak zalantzan jartzen ez badira». Haren iritziz, pertsonaia gazte eta ederrak izaten dira askotan. Gay zoriontsuaren estereotipoa azaltzeko, berriz, Modern Family jarri du adibidetzat: «Ezkontzen diren gizon gayak dira pertsonaiak, eta heteroarauaren rolak erreproduzitzen dituzte».

Aktoreari ere erreparatu behar zaiola nabarmendu du Hounsellek: «Transparent-en, emakume transexual bat da protagonista. Hura gorpuzten duen pertsona gizon zis bat da -bere ezaugarri biologikoengatik jaiotzean ezarri zaion generokoa sentitzen dena-. Andre transexual bat irudikatzeko orduan, beharrezkoa da aktorea ere emakume transexual bat izatea; ez langabezia tasa altua dutelako soilik, ezpada ileordea daraman gizonaren topikotik ateratzeko». Pose gomendatu du. Uste du oraindik ez dela barneratu zer den pertsona transexual bat imajinario kolektiboan, eta hori egitea beharrezkoa dela.

Zabaletaren iritziz, pertsonaiak naturaltasunez tratatzea da gakoa; are gehiago nerabeentzako telesailetan. «Pertsonaia homosexuala edo transexuala bada, ez dugu trama bat sortu nahi horren inguruan». Etiketak baztertzearen aldekoa da: «Garrantzitsua da pertsonaiak beste ezaugarri batzuk ere izatea. Pertsonaia hitz bakar batekin deskribatzerakoan, ez dadila izan gay bat edo trans bat, baizik eta beste gauza batzuk». The Good Fight telesaila aipatu du adibidetzat: «Protagonista abokatua da, eta neska lagunarekin bizi da. Ez dago horren bueltako gatazkarik».

Naturalizatzea beharrezkoa da Castejonen ustez ere, baina badu arriskurik. «Naturalizatu egin behar da, hori da bidea. Baina badago guztia lagunkoiegia izateko arriskua ere. Hainbeste naturalizatzean, politizatzeari uzten diogu». Haren arabera, denetik izatea da beharrezkoa: «Errepresentazio guztien arteko elkarbizitza litzateke egokiena: batetik, karga politikoa duten telesailak, Pose-ren modukoak, eta, bestetik, lagunkoiagoak direnak, Grace and Frankie bezala».

Hounsellek kamera atzean ikusten du erronka nagusia: «Nork idazten dituen gidoiak, nork zuzentzen duen, nork egiten dituen castingak... Horiek dira istorioak sortzen dituztenak». Haren iritziz, beharrezkoa da bazterretako pertsonek euren ekoizpenak egiteko aukera izatea.

'Pose'

Pose Ryan Murphyk, Nelson Craggek eta Silas Howardek zuzendutako telesail bat da. New Yorken dago girotuta, 1980ko hamarkadaren amaieran. LGTBI kolektiboko pertsonak dira telesaileko protagonistak, nagusiki emakume transexualak. Euren gorputz eta identitateak tarteko, baztertuak izango dira pertsonaia horiek, eta ball culture esaten dioten mugimenduan aurkituko dute euren tokia. Aktore transgeneroek antzezten dituzte pertsonaia nagusiak. Transexualitatea, queer mugimendua, LGTBIfobia, hiesa eta beste hainbat gai jorratzen ditu telesailak. 2018ko ekainean estreinatu zen, FX katean, eta duela gutxi hasi da bigarren denboraldia. HBO katean ere ikus daiteke.

'Transparent'

Transparent Amazon Studiosek ekoitzitako Interneteko telesail bat da; Jill Soloway da haren sortzailea, eta 2014ko otsailean estreinatu zen. Los Angelesko familia baten bizipenak jorratzen ditu: bikote batena eta haren hiru seme-alabena. Aitak, Mortonek, emakumea dela esango du, eta Maura izango da hortik aurrera; Jeffrey Tambor aktorea da protagonista. Transexualitatea, homosexualitatea, harremanak, familiako gatazkak eta beste hainbat gai jorratzen ditu. Laugarren denboraldian jakin zenez, telesaileko bi emakumek Tambor salatu zuten, sexu jazarpenagatik. Ondorioz, aktorea kaleratu egin dute, eta ez du parte hartuko 2019ko udazkenean estreinatuko den bosgarren eta azken denboraldian.


AMAZON STUDIOS

'Orange is the new black'

Orange is the New Black AEBetako telesail bat da, Jenji Leslie Kohanek sortua. 2013ko uztailean eman zen lehenengoz, Netflixen. Piper Kermanek idatzitako Orange Is the New Black: My Time in a Women's Prison liburu autobiografikoan dago oinarrituta. Hain zuzen, Kermanen espetxeko bizipenak kontatzen ditu telesailak. Taylor Schilling aktoreak jokatzen du telesaileko protagonistaren rola: Piper Chapman. Emakumeen espetxe batera sartuko dute Chapman, hamar urte lehenagoko narkotrafikori lotutako kasu batengatik. Alex Vause bikotekide ohia ere espetxe berean egongo da. Lesbianismoa, AEBetako espetxe sistema, sexu jazarpena, transexualitatea eta beste hainbat gai jorratzen ditu ikus-entzunezkoak. Sei denboraldi ditu, eta uztailean estreinatuko da zazpigarren eta azken denboraldia.


NETFLIX

'Gentleman Jack'

Anne Lister da Sally Wainwrightek sortutako Gentleman Jack telesaileko protagonista. XIX. mendean dago girotuta ikus-entzunezkoa, Yorkshiren (Erresuma Batua). Lister lur-jabe eta bidaiaria da; lesbiana da, eta ez du ezkutatzen hori. Listerrek egunerokoetan jaso zituen bere bizitzaren nondik norakoak, baita harreman lesbikoak ere; kode ezkutu batean idatzita nagusiki. Suranne Jones aktoreak jokatzen du telesaileko protagonistaren rola. Lister Halifaxera itzuli da, familiako negozioei heltzera. Gizonena den mundu horretan tokia nola egiten duen erakusten du telesailak, baita Ann Walkerrekin duen harremana ere. 2019ko apirilean estreinatu zen AEBetan, HBO katean, eta maiatzean, berriz, Erresuma Batuan, BBC One katean.


HBO]]>