<![CDATA[Jakes Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 26 Feb 2020 17:09:02 +0100 hourly 1 <![CDATA[Jakes Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Globalizazioa abiatu zuten Elkanok eta»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-02-26/globalizazioa_abiatu_zuten_elkanok_eta.htm Wed, 26 Feb 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-02-26/globalizazioa_abiatu_zuten_elkanok_eta.htm
Txilen ezaguna al da Juan Sebastian Elkano?

Bai.

Fernando Magallaes ezagunagoa izango da, ezta?

Bai, hura zen espedizioaren almirantea; baina Elkano ezaguna da, eta aitortua. Elkanori eskainitako kaleren bat badago hiri nagusietan. Herrialdearen iruditeriaren parte dira, bai bata, bai bestea.

Elkano ezaguna da, baina hari buruzko iritzia ona da?

Ona eta txarra. Muturreko jarrerak daude, baina esango nuke ikuspegi positiboa gailentzen dela. Egia da azken urtean, espedizioaren bosgarren mendeurrenaren harira, indigenen zenbait elkartek salatu dutela ez dagoela zer ospaturik. Horrek ez du esan nahi oroitu behar ez denik.

Indigena gehienen jarrera da?

Indigenentzat urteurrena ikusgarri izateko data bat da. Baina iazko istiluek eta aldarrikapenek bigarren mailan utzi dituzte.

Eta zer oroitu beharko genuke?

Aukera ona da topaketa nabarmentzeko. Hori izan baitzen Magallaesen eta Elkanoren espedizioa. Sintesian, globalizazioaren abiapuntua da. Mundua leku txikiagoa bihurtu zen. Magallaesen espedizioa ez zen izan konkistatzeko espedizio bat, esploratzekoa baizik.

Topaketa bai, baina Txileko indigenek garesti ordaindu zuten.

Bai eta ez. Herri askorentzat amaieraren hasiera izan zela esan dezakegu; baina apokalipsiaren erantzukizuna ez da Elkanorena edo Magallaesena. Indigenek kanpotarrekin izan zituzten harremanetako lehena izan zen.

Baina Magallaesek eta Elkanok bidea zabaldu zuten.

Bai, baina gizakiaren historia halakoa da. Gizakiak hiru gaitasun nagusi ditu: mugitzekoa, komunikatzekoa eta imajinatzekoa. Uneren batean gertatuko zen konkistatzaileen eta indigenen arteko topaketa.

Nolakoa izan zen harremana lehen topaketaren ostean?

Orokorrean, nahiko adiskidetsua, gutxienez 300 urtean, kronika historikoek diotenez. Indigenak gerturatu egiten ziren iritsitako espedizioetara, salerosketarako.

Eta noiztik aurrera izan zuten europarrek jarrera bortitzagoa, indigenak ia desagertzeraino?

Haustura handia XIX. mendean gertatu zen; azken apokalipsia Patagonia hegoaldeko indigenentzat. Batez ere itsas herrientzat. Itsas txakurren ehiztariak iritsi ziren, eta kolokan jarri zuten indigenen elikagai nagusia. Gero, XIX. mendearen amaieran, ganaduzaleak iritsi ziren, eta lurraren jabetza arazo bihurtu zuten. Indigenak arazo ziren haientzat, eta hil egin zituzten.

Jose Menendez ardi jabe asturiarra da horren adibide. Selk'nam indigenen genozidioa eragin zuen.

Zazpi urtean, Patagoniako abeltzaintza lurren %90 pilatu zituen. Eskoziako artzainak eta abeltzainak kontratatu zituen, eta haiek oso harreman bortitza izan zuten indigenekin.

Elizak ere lagundu zuen selk'namak desagerrarazten.

Estrategia aldatu egin zuten. Hil beharrean, salestarren misioetan bildu zituzten, zibilizatzeko. Ohitura berriak ezarri zizkieten; biluztasuna arazo bihurtu zuten; janztera behartu zituzten; gaixotu egiten ziren; gizonak eta emakumeak bereizi zituzten eta ia ez zen haurrik jaio... Erabaki horien eta beste batzuen ondorioz, selk'namak desagertu egin ziren 30-40 urtean, eta geratu ziren apurrek ohiturak baztertu zituzten.

Aditua zara kawashkar eta yagan indigenetan. Galtzeko zorian daude?

Galtzea esatea aseptikoegia da; suntsituak izan diren herriak dira. Itsasoari lotutako populazioak dira, eta zurien kolonizazioaren eragina sekulakoa izan da; ondorio dramatikoak izan ditu. 1882an, esaterako, baztangak eta elgorriak hiru mila indigenatik ehunka hil zituzten.

Zenbat yagan daude?

180 inguru, eta yagan hiztun bakarra. Giza tragedia bat ixten du.

Eta kawashkarrak?

Itsas lehoien ehiztari europarrek suntsitu egin izan dituzte: hil, esklabo bihurtu, bortxatu... Estaturik ez zegoenez, legerik gabeko lurralde bat zen. 600 bat geratzen dira.

Txileko gizartea arrazista al da indigenekiko?

Bai, arrazista eta klasista. Txilek bere historia zuritu nahi du, indigenekiko lotura eta nahasketa ukatu, zuri bihurtu. Karikatura eginda, txiletarrak europar erbesteratuen gisa sentitzen dira. Zentzugabea da. Txiletar gehienok mestizoak gara, zorionez.]]>
<![CDATA[«Haizearen kontra aritu naiz betidanik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/046/001/2020-02-23/haizearen_kontra_aritu_naiz_betidanik.htm Sun, 23 Feb 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1951/046/001/2020-02-23/haizearen_kontra_aritu_naiz_betidanik.htm Habana ontzian Ingalaterrara...; amak, Maria Dolores Goiak, etxean bertan sortu zuen garai hartako lehen ikastoletako bat; bera ere andereño izan zen ikastola hartan; irakasle eta filologia erromaniko ikasketak; Ipar Euskal Herrira joan-etorri asko, pastoralak eta maskaradak ikustera, «hemen inor mugitzen ez zenean»; Derioko ikastaroetan bizkaiera ikasten eta irakasten; Euskal Herrian egin ziren lehen oposizioetan, 1980an, batxilergoko Euskara katedradun; etnografo; euskaldunek Labradorren eta Ternuan utzitako arrastoen ikertzaile; ikertzaile bat bere bakardadean; eta 26 urtez euskara eta gaztelania irakasle institutuetan, gehienak etxe ondoko Zubiri-Manteon, 2006an erretiroa hartu zuen arte, 42 urtez irakasle izan eta gero. Hori guztia eta gehiago da Miren Egaña (Donostia, 1946). Ahoan bilorik gabe hitz egin du, Zurriolako hondartzan hausten diren olatuen doinua lagun, estudioko liburu eta oroigarri ugariak entzule.

Noizbait pentsatu al duzu zure memoriak idaztea?

Ez, ez dut pentsatu. Amak 1951n sortu zuen etxean ikastola, eta xehetasun batzuk idatziak ditut ordenagailuan. Gure mundua oso txikia zen. Umetan ghetto batean bizi ginen Donostiako euskaldunok. Udako arratsaldeetan amarekin Gazteluko Ingelesen Hilerrira joaten ginen, beste ama euskaldun batzuekin topatzera, beste haur euskaldun batzuekin jolastera. Ghetto baten modukoa zen, euskaldunok euskaldunekin hitz egin ahal izateko.

Emakume, euskaldun, lehenengo emakume katedraduna, ikerketan bakarrenetakoa...

Haizearen kontra aritu naiz betidanik. Bakar, erabat anormala sentitu naiz. Institutuko lankideek klaseak bukatu, hurrengoak prestatu eta kito; nik, hori guztia egin, eta etxean ikertzen jarraitzen nuen. Euskara katedradun gehiagok ere egiten zuten: Patri Urkizuk, Alfontso Irigoienek, Xabier Kintanak... Euskaldunok anormal hutsak ginen, edo herri honek behar zuen norbaitek lan hori egitea. Gizarteak ez zigun kasurik egin, niri behintzat ez.

Bazenuen emakume kontzientzia bakardade hartan?

Ikerketa lanetan agian sentitzen nuen gizonen mundu batean nengoela, bestela ez. Ikastolen mundua emakumeena izan zen garai batean. Ama irakaslea izan zen, eta ni ere bai, eta goi mailako ikasketak egin nituen ikastolan lan egiten nuen aldi berean.

Betidanik salatu izan duzu oso bakarrik eta baliabiderik gabe aritu zarela. Zein baldintzatan?

Ikerketak neure kabuz egin izan ditut. Eusko Jaurlaritzatik 1992an jaso nuen laguntza, Ameriketa eta Euskaldunak programa antolatu zuenean. Labradorko eta Ternuako mapetan euskal izenen zein arrasto geratu ziren aztertu nahi nuen. Artean argitaratua zuten Piarres Etxeberriren Itxasoko nabigazionekoa. Hura hartu, errepide mapa bat hartu eta Ternuari itzulia eman nion, liburuari jarraituz. 600.000 pezetako beka bat eman zidaten [3.600 euro]. Etxe bat alokatu behar nuen, alabei neronek ordaindu nien bidaia eta uda osoa pasatu nuen Ottawako artxiboetan, Aitzpea [Leizaola] alaba zaharrena lagun nuela; beste alaba, Usue, etxean geratzen zen. Luzapena eskatu nion Jaurlaritzari, eta erdiaren erdia eman zidaten. Gerora bueltatu nintzen Kanadara, nire kontura. 'Hau zer da?', galdetzen duzu.

Gero zer eta Jaurlaritzak behartu ninduen lan hura gaztelaniaz egitera. Telefonoz deitu zuten, gaztelaniaz egin behar nuela esateko. Asko frustratu ninduen. Sinesten nuen gobernu berri hartan, 1992a zen.

Zientzia goratu egiten da, jainkotu ere bai, baina gorespen eta oihartzun horretatik kanpo geratu ohi dira giza zientziak, humanitateak. Zure ikerketa arloa, etnografia, esaterako.

Desagertuta daude. Unibertsitatean baldin bazaude, agian baliabideak edukiko dituzu; baina gure moduko bakarlariei desagertu zaizkigu bide guztiak. Baita argitaratzekoak ere. Eusko Ikaskuntzak bazituen lanak argitaratzeko aldizkari batzuk, baina desagertu dira. Hamasei ikerketa lerro desagerrarazi dituzte. Ez dago ikerketa lerrorik, ez dago sailik, ez dago argitaratzeko modurik. Niri orain Kanadan argitaratzen dizkidate lanak, ingelesez edo frantsesez.

Eta etnografia lanak egin nahi dituenak, zer aukera ditu?

Beste bide batzuk aurkitu behar ditu. Ni Aranzadikoa naiz, eta badirudi Aranzadik orain argitalpen lerro bat zabalduko duela. Lehen ere Euskalerriko Atlas Etnolinguistikoa argitaratu zigun. Espero dut Kanadako toponimiaren inguruan bildu ditudan guztiak hor liburuki gisa argitaratzea. Bestela, ordenagailuan geratuko dira.

Labradorri eta Ternuari buruzko ikerketak egiten jarraitzen duzu. Sarritan joaten zara Kanadara.

1985ean joan nintzen lehen aldiz Labradorrera, lehen euskal espedizioan. Azkena iaz, Canada Before Canada [Kanada Kanada baino lehen] kongresura, Montrealera. Kanada sortu aurretik, bertako biztanleek harremana izan zuten bikingoekin, euskaldunekin, bretoiekin, normandiarrekin... Ordena horretan azaltzen dute. Harreman horiek nolakoak izan ziren aztertzea nahi zuten. Frantsesek asko idatzi dute horri buruz. Guk Esteban Garibai daukagu, baina ez du inork aipatzen. XVI. mendekoa da, eta frantziarrek baino lehen hitz egin zuen Kanadako indiarrez. Azaltzen du indiarrek, «arrazoimenik gabe», oso azkar ikasten zutela euskara. Gainera, kexatzen da gure herrian [Euskal Herrian] bizi zirenek indiarrek baino askoz ere errazago ikasiko luketela, nahiko balute, baina ez zutela nahi. Garibaik 1571. urtean argitaratu zuen hori. Jakin behar zuten Kanadan.

Oraindik badago zer ikertua euskaldunek Ternuan eta Labradorren utzi zuten arrastoaz?

Bai. Indusketak egin dituzte aztarnak aurkitzen diren lekuetan, eta indiarrenak ez diren zeramika piezak azaldu dira. Euskaldunek eramandakoak. Euskaldunen arrastoak dauden aztarnategietan indiarrenak ere aurkitu dituzte, eta horrek esan nahi du harremana zutela. Oso garrantzitsua da.

Euskal Herria itsasoari begira bizi izan da mende askotan. Hala ere, itsas ondareari bizkarra ematen al zaio?

Hori aldatu da duela urte batzuetatik, Labradorko Red Bayn San Juan baleontzia agertu zenetik. Geroztik, hamalau aurkitu dituzte. Ari da aldatzen, baina egia da bizkarra emanda bizi izan garela.

Sarritan joaten al zara Albaola itsas kultur faktoriara?

Bai, baina udaz geroztik ez naiz izan. San Juan-en barrura sartzera joan nahi dut. Zirraragarria da ontzia nola dagoen ikustea. Lotura handia izan dut ontziarekin, ezagutzen nuen Kanadan ikerketa egiten aritu zen taldea. Udan etxera etorri zen ontzia aurkitu zuen Robert Grenier itsas arkeologoa, eta harekin joan nintzen.

Zer sentimendu eragiten dizu Albaola egiten ari den lanak?

Oso ondo iruditzen zait. 1985ean Kanadan egon ginenean aukera izan genuen San Juan-en soka bat eta ontziaren beste zenbait zati, 1565ekoak, ikusteko. Uretan zeuzkaten, ez zituztelako manipulatu nahi. Kupelak eta hildako bat ere ikusi genituen. Albaolakoak San Juan ontzia egiten hastea ikaragarria iruditu zitzaidan.

Hezkuntza eta euskara uztartu dituzu zure lan ibilbidean. Umeekin hasi zinen amaren ikastolan. Institutuetan, nerabeekin, egin dituzu urte gehienak.

Autonomia izan baino lehenagoko urteak ziren. Bizi nintekeen irakasle gisa, oso gaizki ordainduta, baina pentsatzen nuen handik gutxira lizentziatuak beharko zirela. Horregatik ikasi nuen filologia erromanikoa eta horregatik hartu nuen institutuetako bidea.

Alde batetik, pentsatzen nuen ikastolek bere egingo zituztela ikastetxe publikoak, bertan jendea sartuz, baina ez zen hori gertatu. Bestetik, nire kalkuluetan ez zen sartzen gero gertatu zen gauza bat: gizonezko askok seminarioa utzi zuten, eta hedatzen ari ziren euskal lerroko postuak hartu zituzten. Ardura postuetan sartu ziren, gainera. Nik lizentzia bat neukan, baina maistra zirenak hortxe gelditu ziren. Herri honek eman zien lehentasuna gizon horiei, emakumeei eman beharrean. Emakumeak izan ziren ikastolak beren bizkar gainean hartu zituztenak, inoren laguntzarik gabe; baina etorri ziren gizonak, eta hartu zituzten lanpostuak.

Urte askotan lan egin duzu nerabeekin. Inoiz sentitu al zara haiekin lekuz edo garaiz kanpo?

Bai, urtetik urtera gehiago. Gure garaian nahiko erraza zen eskolak ematea, ikasleek oraindik errespetatzen zutelako irakaslea. Orain ez. Erretiratu nintzenean, lankideei esan nien pena ematen zidatela, zer zetorkien ikusita. Ikasleentzat dena da inposizioa.

Zubiri-Manteoko giroa euskalduna zen?

D ereduak genituen, eta A eredu anekdotiko bat, 12-13 ikaslerekin; baina bat-batean Eusko Jaurlaritzak erabaki zuen lanbide heziketarekin lotu behar genuela. Lanbide heziketako irakasleei ez zieten euskararik eskatzen, eta gure institutura etorri ziren gehienek ez zekiten. Urtebetean institutua erdaldundu zuten. Orain ikusten ditut ikasle horiek pasatzen, eta inork ez du euskaraz egiten. Lehen batzuek egiten zuten. Hau zer da? Zer ari gara lortzen? Sekulako dezepzioa izan zen. Bi mundu erabat desberdin lotu zituzten.

Minduta zaude, euskararen aldeko egitasmoetan aintzat hartzen ez zintuztetelako.

Euskal munduko edozer gauza zegoen guregandik kanpo. Saiatzen ginen sartzen, baina niri antolatzaileen erabateko blokeoa tokatu zait. Esaterako, Korrikan parte hartzeko, Anoetako Bai Euskarari ekinaldian... Nahi eta ezin. Topatu genuen hesi bat eskola publikoa zenaren kontra, nahiz eta publiko hori euskaraz aritu. Kanpoan uzten gintuzten.

Zure gain sentitu al duzu gizarteak hezkuntzari eskatzen dizkion gauza guztiak?

Eskatu ez, exijitu baizik. Badirudi gurasoek ez dutela obligaziorik seme-alabekiko. Uste dut oso erraz uzten zaizkiola arazo pila bat eskolari. Hori ez da bidezkoa, irakasleak ez baitira hezitzaileak. Hezi behar dute zerbait, baina irakatsi egin behar dute. Gurasoek hezi behar dituzte seme-alabak, eta ikusten da ez dela egiten.

Horri lotuta, uste dut egin zela akats bat, konpondu ez dena. Ikastetxeetan bakea egon zedin, kendu egin zituzten aretoak, eta ikastetxe berrietan ez zituzten egin. Ikasleek batzarrak egitea eta eztabaidatzea ere ikasteko modu bat da, eta hori desagerrarazi zuen Jaurlaritzak. Jada ez dago lekurik ikasleak eztabaidatzen trebatzeko. Irakaskuntzan falta da eztabaidatzen jakitea. Ez da ikasten.

Ikasleek estimatu eta maitatu al zaituzte?

Gerora ikusten ari naiz, kalean agurtzen nautenean. Askoren izenak ahaztuak ditut, aldatu dira eta maiz ez ditut ezagutzen, baina, hala ere, etortzen dira agurtzera, eta horrek poza ematen dit.]]>
<![CDATA[«Gehienek ez dute ikusten emakumeen diskriminazioa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1992/038/001/2020-02-21/gehienek_ez_dute_ikusten_emakumeen_diskriminazioa.htm Fri, 21 Feb 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1992/038/001/2020-02-21/gehienek_ez_dute_ikusten_emakumeen_diskriminazioa.htm
Ciprianik zientzia eta generoa uztartzen ditu irratian ere, El laboratorio de Medea programan, 97 irratian (97irratia.info).

Zergatik erabaki zenuen ikerketa hau egitea? Kezka pertsonal batetik abiatu zen?

Doktoretza egiten hasi eta urtebetera jabetu nintzen oso emakume gutxi zeudela nire esparruan. Nazioarteko lehen kongresura joan nintzenean, bost emakume gazte eta 80 gizon ikertzaile geunden. Aurrena, asko haserretu nintzen. Gainerakoak konturatzen al ziren bost bakarrik ginela? Gero, neure buruari galderak egiten hasi nintzen: zerbait aldatu dezaket? Haserretzetik nire pentsamendua egituratzera, asko irakurtzera eta dokumentatzera pasatu nintzen. Zerbait egin nahi nuen, zerbait aldatzen lagundu, eztabaida sortu, behintzat EHUren barruan.

Fisika eta matematika departamentuetako maila guztietako ikertzaileei eta irakasleei galdetu zenieten ea haien lan inguruan emakumeak diskriminatuta dauden. %35,9k bakarrik erantzun zuten baietz, %47,4k ezetz eta %16,7k ez dakitela. Hirutik bik ez dute diskriminazioa ikusten edota ikusita ere, ez dute hartzen diskriminaziotzat. Ez al da larria?

Gehienek ez dute ikusten emakumeen diskriminazioa, ezta halakorik jasaten duten emakumeek ere. Jende askok uste du diskriminazioa sexu jazarpen esplizitua dela, edota emakume bati zuzenean esatea ez dutela nahi ikerketa talde batean. Baina, normalean, ez dira gertatzen hain egoera zuzenak eta esplizituak. Kasu gehienetan diskriminazioa sotilagoa da.

Zenbat eta lan kategoria handiago eta zenbat eta zaharrago, orduan eta diskriminazio gutxiago ikusten dute.

Ez da kasualitatea, gehienak gizonak dira: katedradunen eta irakasle titularren artean gizonak %80tik gora dira fisikan, eta %70-80 artean matematikan. Gazteek gehiago nabaritzen dute, gehiago hitz egiten dute gai horiei buruz, kontzientzia handiagoa dute.

Egungo baldintzetan, posible al da ikertzaile ibilbidea edo ibilbide akademikoa unibertsitatetik kanpoko bizitzarekin uztartzea?

Oso zaila, batez ere 26 eta 40 urte artean. Ez da osasungarria indarrean dagoen ikertzaile bikainaren eredua: egun osoan ikerketan zentratua, egunean hamabi orduz lan egiten duena, jenioa, bizitza sozialik gabea... Pertsona asko ez datoz bat eredu horrekin, edo ez dute bat etorri nahi.

Eta ereduarekin bat egiten ez baduzu?

Orduan, batez ere lehen urteetan, ikertzaile ibilbidea garatzen hasten zarenean, ez duzu argitaratuko beharrezko artikulu kopurua postu jakin bat lortzeko edo beka bat jasotzeko. Unibertsitate sistemak eredu hori bultzatzen du, eta unibertsitate sistema gaixo dago.

Kontziliazioa utopia da edo badaude ereduak?

Sistema aldatu beharko litzateke, gaur egun ez da posible.

Dedikazio handia eta ordu asko eskatzen zaizkio ikertzaileari, bizitza egituratzeko funtsezko urteetan, eta askotan baldintza prekarioetan. Bide luzeko oztopo lasterketa bat da, emakumeentzat batez ere?

Bai. Ikertzaile ibilbide arrakastatsu bat lortzen dutenak agian ez dira onenak, gehien eutsi diotenak eta ereduarekin ondoen bat egin dutenak baizik. Askok utzi egiten dute, ez ezin dutelako familia bizitzarekin bateratu, baizik eta ezin dutelako bizitzarekin bateratu. Zientzia baino egiten ez duen zientzialariaren estereotipoak ez du balio. Zientzia egitea lan bat da. Neurri batean bokaziozko lana da, sormenezkoa, oso exijentea; baina lan bat da, eta ahaztu egiten dugu askotan.

Inkestetako erantzun batzuk irakurrita, emakume batzuek beren buruari botatzen diote ikerkuntza utzi izanaren errua, «guztia» eman ez dutelako.

Bi emakumeri galdetu genien ea zein izan ziren beren ibilbidean topatu zituzten oztopo nagusiak. Erantzun zuten eurak izan zirela, ezin izan zutelako momenturen batean guztia eman. Hori entzunda, zerbait ez dago ondo.

Talentu asko galtzen al da?

Bai. Askok utzi egiten dute, sentitzen dutelako ez direla egokitzen, exijentzia handiegia delako, ikerketak argitaratzeko sekulako presioa dagoelako...

Azterketan nabarmendu duzuenez, ez dira berdin neurtzen emakumeen eta gizonen lanak, aurreiritzietan oinarrituta. Neurtzen dutenak, gainera, ia beti gizonak dira.

Egiaztatuta dago. Genero lerratze oharkabekoa dago hautagaiak ebaluatzeko eta aukeratzeko orduan. AEBetan egin zuten: curriculum bera bidali zuten hainbat unibertsitatetara, erdiak gizonen izenean, erdiak emakumeen izenean. Gizonek askoz ere eskaintza eta puntu gehiago jaso zituzten.

Badagoela jakitea ez da nahikoa lerratze hori ez gertatzeko. Akademian, komunitate zientifikoan, gehienak ez dira jabetzen existitzen denik. Oso larria da. Neurriak pentsatu eta garatu behar dira aurre egin ahal izateko.

Esaterako?

Batzuetan, aukeraketa prozesuak oso subjektiboak dira: elkarrizketetan bakarrik oinarrituak, zuzenean aukeratutako hautagaiak... Askoz ere egituratuagoak eta objektiboagoak izan beharko lukete.

Betidanik esan izan da adiskidekeriak indarra duela unibertsitatean.

Akademian oso garrantzitsua da eragiteko eta laguntzeko sareak sortzea. Kontaktuak izatea. Gizonak gehiengoa dira eta elkarri laguntzen diote sare horien bidez. Emakumeek ez dute lortzen sare horietan sartzea edo sare propioak eraikitzea. Horregatik daude emakume fisikarien, matematikarien eta astrofisikarien elkarteak. Ekitaldiak antolatzen dituzte, sareak sortzeko.

Elkarrizketetan ez dute gehiegi nabarmendu sexu jazarpena.

Nire departamentuko zuzendariak egunero egiten zidan komentarioren bat nire arropari edo edertasunari buruz. Sexu jazarpena da? Ez salaketa jartzeko modukoa. Egunero gertatzen dira jazarpen ekintza arinak, eta emakumeek oso garbi daukate sexu jazarpena gertatzen dela.

Diskriminazio positiboaren alde zaude unibertsitateko zenbait lan kategoriatan emakume gehiago egoteko. Postu batzuk emakumeentzat bakarrik izatea babesten duzu. Nola egingo litzateke?

Honako hau nire iritzia da. Muturreko neurria da lanpostu batzuk emakumeentzat bakarrik sortzea, baina hainbat modu daude hori aplikatzeko. Unibertsitate batzuek lan kategoriarik apalenetan dagoen emakumeen proportzioa bermatzen dute mailarik handienetan. Ez du zertan erdia eta erdia izan behar. Hemen, EAEn, jada aplikatzen da diskriminazio positiboa euskara dakitenentzat; jendea ohituta dago, eta onartu du. Beraz, hortik abia gaitezke. Zergatik ez aplikatu emakumeei ere?

Inkestan parte hartu duten gehienak, ordea, kontra daude, baita emakumeak ere. Zergatik?

Ez da kontraesana, horra iritsi diren emakume askok gizonen jokabide bera baitute boterean. Elkarrizketatu batek esan zigun katedradun izatera iristen diren emakumeak gizonak baino gogorragoak direla. Diskriminazio positiboaren ondorioz, jendeak pentsa dezake emakume batzuk kuotengatik daudela hor, ez merituengatik. Horri diote beldurra.

Eta, orain, zer egingo duzue ikerketarekin?

EHUko Berdintasun Batzordearekin lan egitea gustatuko litzaiguke. EHUn gai hauei buruzko eztabaida zabaldu nahiko genuke, ikerketan eta proposamenetan oinarrituta, zerbait aldatzeko.

EHUko arduradunen bat jarri al da zuekin harremanetan?

Ez.

Pentsatzekoa da erresistentzia handiak izango direla.

Elkarrizketatu batek esan zigun: begiak irekitzea, diskriminazioa ikustea eta egoera onartzea mingarria da, eta, agian, pertsona askok ez dute egiten horregatik. Izan ere, zeure burua deseraiki behar duzu, eta zalantzan jarri behar dituzu zure ekintzak eta joerak. Prozesu konplexua eta zaila da, baina beharrezkoa aldaketarako.

Neurririk hartzen ez bada, egoera ez da aldatuko.

Egoera hobetu da azken 50 urteetan, bai, baina azken hamabost urteetan ez. Okerrera egin du: azkeneko hiru urteetan, fisikako eta matematikako lan kategoria guztiak aintzat hartuta, emakumeen portzentajeak inon ez du gainditu gizonena. Ikasleetan ere emakumeen portzentajea jaisten ari da. Oso kezkagarria da.]]>
<![CDATA[2020: lau odisea Marten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1908/038/001/2020-02-14/2020_lau_odisea_marten.htm Fri, 14 Feb 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1908/038/001/2020-02-14/2020_lau_odisea_marten.htm MARTE
Bizitza arrastoak aurkitzera

Baliteke Marten bizi arrastoak aurkitzeko hamarkada izatea 2020koa. Lan handia egin dute NASA Ameriketako Estatu Batuetako Espazio Agentziaren Viking zundek, Curiosity robotak eta Mars Global Surveyor misioak. Marten badago ura, izoztuta bada ere, eta garai batean izaki bizidunak egon zitezkeela uste dute. Uste horiek baieztatzeko edo ezeztatzeko froga bila bidaliko dituzte aurten misioak planeta gorrira.

Uztailean eta abuztu hasieran egongo dira Lurra eta Marte beren orbiten posiziorik egokienean lerrokatuta Martera misioak bidaltzeko (26 hilabetean behin gertatzen da): 54 milioi kilometro egongo dira bataren eta bestearen artean, eta erregai gutxiago beharko da hara iristeko. Zazpi hilabete inguruko bidaia da. NASAk aukera baliatu nahi du Mars 2020 esplorazio ibilgailua bidaltzeko, uztailaren 17aren eta abuztuaren 5aren artean. 2021eko otsailaren 18an lur hartuko luke Marten.

Ikertu nahi dute ea Marte bizia edukitzeko moduko planeta bat izan zen eta mikrobioak bizi izan ziren. Noizbait pertsonak bidali ahal izateko esperimentuak ere egingo ditu: Marteko atmosferarekin oxigenoa sortzea, lurrerartzeko teknikak hobetzea...

Mars 2020 gai da lurra zulatzeko eta lur eta harri zatiak biltzeko. Asmoa da bildutako materiala metalezko hodi batzuetan gordetzea, hodiak zigilatzea eta Marteko leku jakin batzuetan uztea, zehazteko dagoen beste misio batek etorkizunean jaso eta Lurrera ekar ditzan. Noiz? 2030. urte inguruan. Jauzi handia litzateke Marte ezagutzeko.

ESA Europako Espazio Agentziak eta Roscosmos Errusiakoak ere badute asmoa aurten Martera joateko. Rosalind Franklin robot txikia bidaliko dute, Errusiako Proton suziri batean, berez uztailaren 26aren eta abuztuaren 11ren artean. 2021eko martxoaren 19an lur hartuko luke. Hala ere, ESAko ordezkariek onartu dute oso zaila izango dela epe horiek betetzea.

Robota gai da Marteko lurrazalean bi metroko zuloak egiteko eta materialak biltzeko. Gaitasun hori garrantzitsua da iraganeko bizi arrastoak topatzeko, egungo erradiazio baldintzetan ezinezkoa baita lur azalean bizi arrastorik topatzea.

Txina lehendik ere saiatu izan da Martera iristen. 2012an ez zuen lortu: txinatarren zunda zeraman espaziontzi errusiarra lehertu egin zen. Huoxing 1 bidaliko du uztailean edo abuztuan, orbitatzaile batekin eta esplorazio ibilgailu batekin. Bizi arrastoak bilatuko ditu Marten, lurraren analisi kimikoak eginda, besteak beste. Marteren lurrazalaren mapak ere egin nahi ditu Txinak.

Arabiar Emirerri Batuak ere joango dira Martera. Ez bertan lur hartzera, haren orbitara baizik. Orbitatzaile bat bidali nahi dute: Hope Mars Misssion. Orbitatzailearen funtzioa Marteko atmosfera eta klima aztertzea litzateke: zergatik ari den goi atmosfera galtzen eta zergatik ihes egiten duten oxigenoak eta hidrogenoak, besteak beste.

EGUZKIA
Heliosfera eta poloak ezagutzera

Solar Orbiter zunda otsailaren 10ean abiatu zen eguzkira bidean. Zunda horren bitartez jakin nahi dute nola sortzen eta kontrolatzen duen eguzkiak heliosfera, hau da, eguzkiaren eremu magnetikoak eta eguzki haizearen partikulek eragina duten eremua edo burbuila. Eremu handia da, eguzki sistemako planeta guztiak hartzen baititu. ESA Europako Espazio Agentziak zuzendutako misio bat da, baina AEBetakoak ere, NASAk, parte hartze handia du.

Eguzkiaren ipar eta hego poloak erakustea izango da misioaren beste helburuetako bat, polo horiek ezezagunak baitira -ez dira ikusten Lurretik-. Zunda haien gainetik pasatuko da. Eguzkiaren barne egitura ezagutzen ere saiatuko dira, heliosismologia baliatuz.

Zunda eguzkitik 42 milioi kilometrora gerturatuko da gehienez, haren inguruan egingo duen orbitan (Lurra 150 milioi kilometro ingurura dago). Titaniozko ezkutu batek babestuko ditu kamerak eta gainerako tresnak. Mira batzuetatik zehar begiratu ahal izango dio eguzkiari. Ezkutuak badu berezitasun bat: animalien hezurren errautsez egindako geruza batekin babestu dute, tenperatura altuetan ez baita urtzen, askatzen eta degradatzen, eta zundaren tenperatura egonkor mantentzen baitu. Aurreko misioetan ere erabili dute.

Solar Orbiter maiatzean hasiko da lanean. Azaroan arituko da, ordea, bete-betean lanean, teleskopioa pizten duenean.

ILARGIA
Txinaren eta Indiaren helburu

Txinak ilargia du erronka. Jada hainbat espaziontzi eta robot bidali ditu Lurraren satelitera, eta han lur hartzea lortu du. Azkena Chang'e 4 misioa izan zen, iazko urtarrilean. Aurten Chang'e 5 misioa bidaliko du; helburua da ilargira joatea eta Lurrera ilargiko lurrarekin eta harri zatiekin bueltatzea. Ilargiko materiala ekartzea lortuz gero, hori egingo lukeen lehen misioa izango litzateke 1976tik: Sobietar Batasuna zenaren Luna 24 misioak 170 gramo lur ekarri zituen Lurrera. Hiru herrialdek baino ez dute lortu espaziontziren batek ilargian lur hartzea: AEBek, Sobiet Batasuna zenak eta Txinak. Ilargia ez da Txinaren erronka bakarra: aurten bertan hasi nahi du espazio estazio bat eraikitzen. Aurretik Long March 5B suziri espaziala probatuko du, zama astunak espaziora eramateko.

Indiak kale egin zuen 2019an. Irailean bidalitako misioa ilargiaren kontra lehertu zen, hego poloan lur hartzen saiatzen ari zela. Porrot mingarria izan zen herrialdearentzat. Misio berri bat jarri du abian, Chandrayan 3. Espazioaren Ikerketarako Indiako Erakundeak (Isro) aurten bidali nahi du, baina onartu du agian 2021ean izan beharko duela. Indiak garrantzitsua izan nahi du espazioan ere, eta aurten gutxienez 25 misio bidali nahi ditu espaziora, guztiak astronautarik gabeak.]]>
<![CDATA[Aurpegi saltzaileak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/044/001/2020-02-09/aurpegi_saltzaileak.htm Sun, 09 Feb 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1944/044/001/2020-02-09/aurpegi_saltzaileak.htm
Konpainia horietako gehienek gutunak bidali dizkiote Clearview-ri, eskatuz beren webguneetako irudiak erabiltzeari uzteko eta irudiak erabiltzeko moduari buruzko informazioa igortzeko. Twitterrek datu guztiak ezabatzeko eskatu dio. Oraingoz ez dute esan kasurik egiten ez badu auzitara joko duten edo ez.

Clearviewk 3.000 milioi irudiko datu base bat sortu du. Pertsonak identifika ditzake, haien irudiak datu basekoekin alderatuta. Ez du zuzenean pertsonaren izena ematen, baina haren beste irudi batzuk eta irudien loturak eskaintzen ditu, Interneten lortutakoak. Horrela, pertsona hori non, nola eta norekin zebilen edo dabilen jakin dezakete. Gainera, poliziak bilatzen ari den jendearen irudiak gehitzen dituenez, datu basea hazten ari da.

Emaitzek %99,6ko zehaztasuna dute, Hoan Ton-That enpresako zuzendari nagusiak CBS telebistari azaldu dionez. Ez dago, ordea, baieztapen hori egiaztatu dezakeen azterketa independenterik. Gaizkileak identifikatzeko eta ikerketarako soilik erabiltzen dela gehitu du, «gertakari edo krimen baten ondoren», ez jendearen jarraipena edo zaintza egiteko.

Lehen Zuzenketa

Enpresaren jokabidea zuritu du, esanez AEBetako Konstituzioko Lehen Zuzenketak eskubidea ematen diela datu publikoak eskuratzeko: «Gure sistema eraikitzeko egin dugun gauza bakarra izan da publikoa zen informazioa hartzea eta indexatzea. Googlek webgune ezberdinetako informazioa bildu dezake. Beraz, informazio hori publikoa baldin bada eta Googleren bilaketa bilatzailearen barruan egon badaiteke, gurean ere bai».

Clearviewk berak emandako datuen arabera, 600 polizia agentziak baino gehiagok erabiltzen dute haien softwarea: hirietako poliziek, FBI Ikerketa Bulego Federalak, Segurtasun Nazionaleko Departamenduak... CBSren arabera, Chicagoko Poliziak 50.000 euro ordaintzen ditu bi urteko kontratu batengatik.

Clearviewk bere sistemaren eraginkortasuna azpimarratu du, abantailak erakusteko. Adibide bat eman du: Indianako Poliziak hogei minutuan argitu zuela kasu bat haien teknologia baliatuta.

The New York Times egunkariak argitaratu zuen Clearviewren jardunari buruzko albistea, urtarrilaren 18an. Kashmir Hill The New York Times-eko kazetariak, enpresa ikertzen ari zela, polizia batzuei eskatu zien bere argazkia sartzeko Clearviewren aplikazioan. Handik gutxira, polizia horiek Clearview enpresako ordezkarien deia jaso zuten, galdezka ea kazetariekin hitz egiten ari ziren. Alegia, Clearviewk, poliziei tresna eskaintzeaz gain, noren bila ari diren ere kontrolatzen du.

Ton-That Clearviewren buruak Kashmir Hilli esan zion bere argazkiak alarma jo zuela, aplikazioak seinalatu egiten dituelako «balizko bilaketa okerrak».

Interneteko sare sozial erraldoien eta Clearviewren gatazkari, dena den, zozoaren eta belearen esaera aplika dakioke, batzuek eta besteek ipurdia beltza baitute. Erabiltzaileei buruzko informazioa da sare sozial horien aberastasuna. Iazko urte amaieran jakin zen Facebookek bere erabiltzaileei buruzko informazioa eman ziela bere bazkideei eta Facebooken publizitatea jartzen zutenei, batez ere 2011. eta 2015. urteetan.

Aurtengo urtarrilean bertan, Facebookek Illinoisko erabiltzaileei 550 milioi dolar ordaintzea onartu du (504 milioi euro inguru), erabiltzaileei haien argazkietan ageri diren beste pertsonen izenak proposatzen dizkielako, aurpegiak identifikatzeko softwarea erabiliz. Horrek urratu egiten du pribatutasun biometrikoari buruzko Illinoisko lege bat, eta, Facebookek akordioaren alde egin du bere kontrako auzi eskea aurkeztu dutenean.]]>
<![CDATA[Urduritasuna, piezaz pieza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/048/001/2020-02-09/urduritasuna_piezaz_pieza.htm Sun, 09 Feb 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1890/048/001/2020-02-09/urduritasuna_piezaz_pieza.htm
Santo Tomas lizeoko batxilergoko ikasleen robotak egin du hori guztia, mahai handi bateko zirkuituan. Naroa Larruskain eta Beñat Barcena ikasleak robota egokitzen ari dira, kontzentratuta: ordenagailu eramangarrian agindu bat aldatu, robotari pieza bat jarri edo kendu...

Donostiako zientzia museoan daude, eta First Lego Leagueko finaleko parte hartzaileak dira. Arrasaten (Gipuzkoa) eta Bilbon ere jokatu dira finalak. Innobasquek bultzatu du egitasmoa, 6 eta 16 urteko haur eta gazteen artean zientzia eta teknologia sustatzeko. Finaletako bi talde onenek Espainiako lehiaketan parte hartuko dute, martxoan. Munduan ehun herrialdetako 500.000 gaztek baino gehiagok parte hartzen dute.

Larruskainek, Barcenak eta ikaskideek ikasturte hasieran abiatu zuten erronka. Alde batetik, beren inguruko espazio batean arazo bat antzeman eta hori konpontzeko irtenbide berritzaile bat proposatu behar zuten: birziklatze kanpaina bat proposatu zuten ikasle gazteenentzat.

Bestetik, robot bat sortu eta programatu behar zuten, zenbait erronka gainditzeko, Legoren teknologia baliatuz.

«Probak eginez, Interneten bilatuz eta aurreko ikasturteetako ikasleen laguntzaz» lortu dute robota osatzea eta programatzea. Ikasgela osoaren proiektua da. Lehiaketan, baina, hamarrek baino ezin dute parte hartu.

Hilabeteetako lana

Eguerdian, gustura daude. Bigarren doaz. Hala ere, lehiaketari garrantzia kendu nahi izan diote. Beren buruarekin lehiatzen ari dira, «hilabeteetan egindako lana ondo atera dadin».

Robot batzuk txikiak eta arinak dira. Beste batzuk, berriz, oso handiak; Orixe ikastolarena, esaterako. Hala ere, ondo moldatzen da ibilbidean. Taldeko kideek publizitatea dute elastikoetan.

Zientzia Museoko korridoreetan, ikasle urduriak, antolakuntzako boluntarioak eta gurasoak dabiltza aurrera eta atzera. Ikasleek kaxetan daramatzate robotak, piezak eta kableak, eta azken probak egitera doaz, Da Vinci aretoan jendaurrera azaldu aurretik.

Zientzia Museoko finalaren antolatzailea da Donostiako Sustapena, garapen ekonomikorako agentzia. Ainhoa Aldasoro teknikariaren iritziz, halako egitasmoak bokazio teknologikoak eta gaitasun pertsonalak lantzeko eta sakontzeko esparruak dira. «Ia sei hilabete daramatzate lanean, ez bakarrik eskola orduetan», nabarmendu du.

Bitartean, Lehen Hezkuntzako ikasleak Lego piezekin eraikitako eraikin koloretsuak erakusten eta azaltzen ari dira, Newton aretoan; batzuek baita ingelesez ere. Mozorrotutako talderen bat ere bada.

Guztiek nabarmentzen dute beren eraikina guztientzat irisgarria, ingurumena errespetatzen duena eta sendoa dela. Gehienek dituzte eguzki panelak edo haize errotak. Indurain taldearenak baita igerilekua eta jacuzzia ere.

Bilboko Artxandape ikastolako LH4ko Happy taldearen Lego eraikineko igogailua ez dabil. «Lasai, nire etxeko igogailuak ere ez du beti funtzionatzen», lasaitu ditu epaimahaikide batek. Ixonek, taldearen izenean, azaldu du aurrena ate txikiago bat jarri zutela, baina konturatu zirela horrela gurpil aulkiak ez zirela sartzen, eta aldatu egin zutela.

Ander Atxikaallende Artxandapeko irakasleak gogora ekarri du zer ekarpen egiten dizkieten halako lanek ikasleei: «Egoera batetik abiatuta, erantzun bat eman behar dute, taldean, sormena eta ekimena erabiliz, eta erabakiak hartuz».]]>
<![CDATA[Misterio eta ironia tantak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/035/002/2020-02-08/misterio_eta_ironia_tantak.htm Sat, 08 Feb 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1946/035/002/2020-02-08/misterio_eta_ironia_tantak.htm
Hori da websailaren istorioa. Dena ez da hain sinplea, ordea. «Espero ez dela deusetaz oroitzen», dio trailerrean, urduri, Jenofaren lagun batek. Pistola bat ere ageri da. Gizon bat Jenofari burukada bat ematen ere bai. Misterio asko daude argitzeko.

Tantaka izena du websailak, eta asteartean estreinatuko du Kanaldudek, 20:00etan, bere webguneko jarioan (kanaldude .eus/zuzenean), nahieran zerbitzuan eta baita sare sozialetan ere. Websailak hamar minutuko zortzi atal izango ditu. Lehenengo laurak eskainiko ditu asteartetik ostiralera, egunean bat; ostiralean eta larunbatean, berriz, lau atalak jarraian. Gainerako lau atalak maiatzean emango ditu.

Idoia Rodriguez Mondragonen eta Joana Paroten proiektu bat da Tantaka. Lizeo garaitik ezagutzen dute elkar, eta eskarmentua dute film laburrak egiten, «modu amateurrean: lagun arteko gauzak». Hala ere, bi aldiz irabazi dute Zinegin jaialdiko Kliklap lehiaketa. Euskal Harriaren ABDak proiektuan ere parte hartu zuten.

Kanaldudek fikzioari lehentasuna eman nahi ziola jakin zuten; bi hilabetean proposamen bat landu, eta aurkeztu egin zioten telebistari. Onartu egin zuten.

Lagunak eta ezagunak

Iritsi zen garaia proiektua zehazteko: trama nagusia gidoi bihurtu; pertsonaiak definitu; misterioak garatu; 1990eko pentsamoldearen eta gaur egungoaren arteko kontrastea islatu; «umore gazi-gozoa» landu; grabatzeko lekuak finkatu; aktoreak errekrutatu... Errekrutatu, lagunak eta ezagunak inplikatu baitituzte.

«Oso konplikatua izan da», Rodriguez Mondragonen esanetan, grabazioak eta eguneroko bizimodua uztartzea. Ez bera eta ez Parot ez dira aktore, gidoilari edo aktore profesionalak; aktore, gidoilari eta aktore lanak egin dituzte, ordea, Tantaka-n. Rodriguez Mondragon da aktore protagonista, Jenofa.

Berak arte plastikoen ikasketak egin zituen; Parotek, ikus-entzunezkoenak. Gaur egun, baina, lehena euskara irakasle da Hazparneko (Lapurdi) kolegio batean, eta bigarrena, laboraria.

Asteburuetan grabatu dute, astialdian, eta haien eta lagunen agendak bateratu behar izan dituzte: «Ingurukoek onartu behar izan dute momentuko lehentasuna websaila aurrera ateratzea zela». Buru-belarri sartu dira proiektuan. Batzuetan, «nekagarria» ere izan da; «baina, hala ere, bagenekien aukera berezi bat zela, eta baliatu nahi genuen». Frustrazio bakarra du: denbora falta. Hala ere, emaitza ikusitakoan, buruan zeukatena ikusi dute irudietan, «eta hori bikaina da».

Kanalduderen babes handia izan dute. Babes teknikoa batez ere. Telebista arduratu da grabatzeaz, eta posprodukzioan ere lagundu ditu. Tabakalerak ere bai. Eta Txintxua Filmsek. Eskarmentu handiko profesionalak izan dituzte bidelagun: Kanaldudeko Iban Rusiñol produkzioan eta Txintxua Filmseko Laurent Dufreche —Goya sari bat lortu zuen 2018an—.

Bigarren zatia amaitzeko dute. Asteburu honetan grabatuko dute azken atala.

Erakutsi dute «gauza bikainak» egin daitezkeela «irudimenarekin eta gogoarekin, eta lagun talde bat mobilizatuz».]]>
<![CDATA[Giltzak atea ireki du]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1859/036/001/2020-02-07/giltzak_atea_ireki_du.htm Fri, 07 Feb 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1859/036/001/2020-02-07/giltzak_atea_ireki_du.htm Lock & Key komikietako istorietako funtsezko elementua. Komikiaren giltzek, ordea, urte askotan ezin izan dituzte ikus-entzunezko formatuetako ateak zabaldu. Ateak irekitzea lortuta ere, gero itxi egin dizkiete. Azkenean, ordea, giltzek ireki dute behin betiko atea: Netflixek Lock & Key telesaila emango du gaurtik aurrera.

Joe Hillek idatzi zituen jatorrizko komikiko istorioak —Stephen Kingen semea da—, eta Gabriel Rodriguezek marraztu. 2008ko otsailean kaleratu zuten lehen zenbakia, IDW argitaletxearen bidez. Arrakasta izan zuen. Komikiak 2008tik 2013ra arte iraun zuen, eta hainbat izendapen eta sari jaso zituen.

Beldurrezko komikia telesail bihurtzeko ahalegina luzea izan da. Komikiaren arrakastak zenbait ekoiztetxe erakarri zituen, zinemetan eta telebistan eskaintzeko eskubideak erosi zituzten, baina, gero, atzera egin zuten.

Aurrena Dimension Filmsek eskuratu zituen eskubideak, gero Dreamworksek, hurrena 20th Century Foxek... Horrek kapitulu pilotu bat grabatu ere egin zuen, baina 2011n erabaki zuen ez zuela telesailik egingo. Universal ekoiztetxea trilogia bat egitekotan egon zen, baina atzera egin zuen. Hulu plataformak kapitulu pilotua filmatu zuen, eta beste zazpi kapitulutako gidoiak ere idatzi zituen 2017an. Ez gehiago. Azkenean, Netflix izan da proiektua gauzatu duena, hutsetik hasita.

Erronka zaila da Hillek eta Rodriguezek komikietan sortutako beldurrezko giroa eta unibertsoa ikus-entzunezko bihurtzea. Jada telesaila ikusi duten gehienek esan dute telebistarako leundu egin dutela komikiaren izaera, jende gehiagorengana iristeko asmoz.

Sekretuz betetako etxea

Istorioak familia bat du protagonista. Tyler, Kinsey eta Bode Locke anai-arrebak etxe berri batera joango dira bizitzera, Nina amarekin. Giltzen Etxea izango dute bizileku, familiarena izandako etxe bat, Lovecraften (Massachusets, AEB). Atzean utzi nahi dute aitaren hilketa krudela. Etxea sekretuz betea dago. Giltza magikoak daude bertan, eta hainbat ahalmen dituzte: pertsonak mamu bihurtzea, oroitzapenak ezabatzea... Locketarrak ez dira giltzen botereen berri duten bakarrak: Dove izeneko izaki bat giltzen bila ari da, Ate Beltza irekitzeko, infernuko izakiak gizakien munduan sar daitezen.

Carlton Cuse (Lost, Bates Motel) eta Meredith Averill (The haunting of Hill House) dira lehen denboraldiaren arduradunak. Joe Hill komikiaren sortzailea da telesailaren ekoizleetako bat. Eta honako hauek aktore nagusiak: Darby Stanchfield (Scandal), Jackson Robert Scott (It), Connor Jessup (American Crime), Emilia Jones (Horrible Histories) eta Bill Heck (The Ballad of Buster Scruggs).

Ekoiztetxea eta gidoilariak bigarren denboraldian lanean ari dira, baina Netflixek oraindik ez du bigarren denboraldirik aipatu ere egin.]]>
<![CDATA[Donejakue bidea, pertsonaia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1861/028/001/2020-02-06/donejakue_bidea_pertsonaia.htm Thu, 06 Feb 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1861/028/001/2020-02-06/donejakue_bidea_pertsonaia.htm 3Caminos (Hiru bide) telesailean. Tartean, Donejakue bidearen Euskal Herriko zatia. Asteon, Leireko monasterioan grabatzen aritu dira (Esa, Nafarroa), astelehenean eta asteartean, eta martxoan berriro itzuliko dira, Garesen eta Orreagan filmatzera. 2021. urtearen hasieran ikusi ahal izango da telesaila, Amazon Prime Videon, eta sei atal izango ditu.

Filmazio taldeak ere Donejakue bidea egingo du, grabatzen. Nafarroan hasi, Errioxan jarraitu, (Espainia) eta Galiziaraino iritsiko dira. Grabazioak luze joko du, hainbat lekutan eta hainbat alditan filmatu behar baitute. Telesaileko protagonistek istorioan hiru aldiz egingo dute Donejakue bidea, urte ezberdinetan, eta, beraz, behin baino gehiagotan grabatuko dute leku batzuetan, garai ezberdinak irudikatzeko asmoz.

Horrez gain, telesaileko pertsonaia nagusiek fikzioan hainbat jatorri dituzte, eta herrialde horietan ere grabatuko dute: Alemanian, Hego Korean, Mexikon eta Portugalen. Herrialde horietako ekoiztetxeek ere parte hartu dute proiektuan: Alemaniako Ariane Krampek, Portugalgo Cinematek, Italiako Cross Productionsek eta Hego Koreako 329 Studiosek.

Bost dira telesailaren protagonistak: Andrea Bosca (Lucca pertsonaia, marinel baten semea, Italian hazia), Veronica Echegui (Raquel, kantatzea gustatzen zaion neska bat), Alex Gonzalez (Roberto, Mexikon bizi den suhiltzaile ohi bat), Alberto Jo Lee (Yoon Soo, aitak antolatu dion bizitzatik ihesi doana) eta Anna Schimrigk (Jana, anarkista).

Hiru zuzendari

Telesailak hiru zuzendari ditu: Norberto Lopez Amado (Hernán, El príncipe), Iñaki Mercero (El tiempo entre costuras, El príncipe) eta Franciska Meletzky (El tiempo entre costuras).

Galiziako Ficcion Producciones —berak irabazi zuen lehiaketa—, Beta Films eta Amazon Prime dira ekoizleak, eta Mamen Quintas ekoizle eragilea. Produkzio taldeko kide batzuek Donejakue bidearen zati bat egin zuten, telesailerako grabazio lekuak ikusteko eta baita bidea bera ezagutzeko eta sentitzeko ere. Grabazioetarako, hainbat eliza, katedral, zubi, aterpetxe... aukeratu dituzte. «Natura telesaileko pertsonaia da», nabarmendu du Quintasek. «Bidea protagonista bat gehiago da». Eta telesaila Donejakue bidea eta haren ingurua erakusteko modua izango da.

«Bidea metafora bat da», jarraitu du Quintasek. «Guztiok egiten dugu bide bat, eta bost pertsonaia nagusiek ere beren bidea egingo dute, hazten, frustrazioekin borrokan, porrotekin... Geure bizitzaren metafora da».

Ez dute zehaztu zehazki noiz ikusi ahal izango den. 2021. urtearen hasiera aipatu dute. Ez da kasualitatea, 2021. urtea Xacobeo urtea baita, eta proiektuak Galiziako Xuntaren milioi eta erdi euroko laguntza jaso baitu. Galiziako Gobernuak agerian utzi du urte horretako ikus-entzunezko proiektu gisa bultzatu duela telesaila, Donejakue bidearen nazioarteko promozio gisa, Amazon Primeren laguntzarekin.

3Caminos ez da Donejakue bideari buruzko telesail bakarra. Koldo Serra zuzendari bilbotarrak Caminantes (Bidaztiak) telesaila filmatu du Orangerentzat. Telesail horrek berezitasun bat du: sakelako telefonoekin filmatu dute. Beldurrezko istorio bat da: gazte talde bat desagertu egingo da Donejakue bidea egiten ari dela.]]>
<![CDATA[EITB inputatu dute, goizaldeko musika saioetako iruzurragatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/028/001/2020-02-05/eitb_inputatu_dute_goizaldeko_musika_saioetako_iruzurragatik.htm Wed, 05 Feb 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1857/028/001/2020-02-05/eitb_inputatu_dute_goizaldeko_musika_saioetako_iruzurragatik.htm telebisten gurpila deitutako iruzurragatik. Ismael Moreno Auzitegi Nazionaleko epaileak 14 telebista inputatu ditu, horietako asko publikoak, ustez goizaldeko musika programetako kanten egile eskubideen iruzurrean parte hartzeagatik. Epaileak negozioetan egindako ustelkeria delitua egozten die telebistei, talde edo antolaketa kriminal baten bidez egina. Telebistek bost egun dituzte abokatua edo prokuradorea izendatzeko.

Fiskaltzaren salaketa 2016koa da. Salaketa publikoa, lehenagokoa. Hainbat elkartek eta SGAE Espainiako Autoreen eta Editoreen Elkarteko kide batzuek egin zuten salaketa. Baita Anton Reixa musikari galiziarrak ere. Reixa SGAEko presidentea izan zen 2012 eta 2013 artean.

Hauek dira, EITBz gain, inputatutako telebistak: RTVE Espainiako Irrati-Telebista, Atresmedia, Mediaset, Andaluziako Canal Sur, Extremadurako Telebista, Asturiasko Irrati-Telebista, Galiziako Telebista, Aragoiko Irrati-Telebista, Balearretako Telebista, Telemadrid, Kanarietako Telebista Publikoa, Gaztela eta Leongo Telebista eta Gaztela-Mantxako Telebista.

EITBk 2017ko ekainean utzi zituen bertan behera goizaldeko musika saioak. Espainiako Poliziak operazioa egin zuen orduan, eta informazioa eskatu zien hainbat telebistari. Espainiako telebista kate pribatuek goizaldeetan musika saioak eskaintzen jarraitzen dute: Telecincok, Antena 3k, Cuatrok eta La Sextak.

SGAEren diru iturri nagusia

Iruzurra gurpil bat izango litzateke: telebisten, SGAEren eta musikarien arteko zirkulu bat. Telebistek hitzartutako diru kopuru bat ordaintzen diote urtero SGAEri, telebistan erabiltzen duten musikagatik. Telebistak dira SGAEren diru iturri nagusia. Diru gehiena, gainera, goizaldeko musika programengatik jasotzen du -%70 2015ean-, saio horiek betelana badira ere eta inor gutxik ikusten baditu ere. %1etik beherako audientziak izan ohi dituzte.

Kontua da nork erabakitzen duen zer eskainiko den goizaldeko musika programa horietan. Sare batek milaka kanta erregistratzen zituen, lehendik sortuta zeuden kantak, jatorrizkoari aldaketarik egin gabe, izena soilik aldatuta edo moldaketa txikiren bat eginda. Beren izenean, senideen izenean edota propio sortutako sozietateen izenean erregistratzen zituzten. Pertsona horietako gehienak ez dira sortzaileak, ez dakite ezer musikaz, baina kantak dituzte beren izenean.

Gero, telebistek edo telebistetako ordezkariek musika ekoiztetxeak sortzen zituzten, kanta horiek erosteko eta goizaldeko saioetan eskaintzeko, horrela egile eskubideen diruaren zati bat jasoz. Norberaren kantak, norberaren telebistan, negozioaren zati bat eskuratzeko.

Hala uste du Ismael Moreno epaileak: «Telebista kateek eskaintzen dituzten kantak erregistratzen badituzte, urtearen bukaeran egile eskubideak kobratu behar dituzte, SGAEri ordaintzen dioten kopurua nabarmen jaitsiz». Zenbat jasoko lukete kasu horretan telebistek? Egile eskubideen %50. Horrela itxiko litzateke zirkulua. Iruzurra ehun milioi eurokoa izan da 2006 eta 2011 artean, epailearen arabera.

Iruzurra egiteagatik ikertuak telebista ekoiztetxeetako langileekin esku hartuta aritu zitezkeela uste du, telebistetako ordezkariek, komisioen truke, goizaldeetan ikertuen errepertorioak eskaintzeko.

Telebisten ardura

Epaileak telebistak inputatu ditu, fiskalaren txostenean oinarrituta. Fiskalak uste du delitua ezingo litzatekeela egin «telebistekin jokabidea hitzartu gabe». «Ikertuekin esku hartuta arituko lirateke, haien [telebisten] parte hartzearen helburua urtero ikertuen errepertorioa erabiltzeagatik SGAEri ordaintzen dioten diruaren zati bat berreskuratzea izango bailitzateke».

Telebistetako arduradunek ba al zekiten hori guztia? Epaileak uste du ikertuek eta telebisten izenean negoziatu zutenek izan dezaketen erantzukizun penala telebistei ere zabaldu behar zaiela, «ez baitzuten protokolorik indarrean jarri edo aplikatu delituak egitea saihesteko». «Musika errepertorioak eskaintzea ahalbidetu zuten», jarraitu du, «ez kalitate, audientzia edo legezko beste irizpide batzuekin, baizik eta iruzur egiteko». Nabarmendu du telebistek ez dituztela tresnak halakoak saihesteko.]]>
<![CDATA[Auzitegi Nazionalak EITB inputatu du, telebistetako musika saioen iruzurragatik]]> https://www.berria.eus/albisteak/177040/auzitegi_nazionalak_eitb_inputatu_du_telebistetako_musika_saioen_iruzurragatik.htm Tue, 04 Feb 2020 16:24:16 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/albisteak/177040/auzitegi_nazionalak_eitb_inputatu_du_telebistetako_musika_saioen_iruzurragatik.htm <![CDATA[Sinesgarritasuna erronka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/036/002/2020-02-04/sinesgarritasuna_erronka.htm Tue, 04 Feb 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1918/036/002/2020-02-04/sinesgarritasuna_erronka.htm
Ondorio hori eta beste batzuk atera ditu Nic Newmanek zuzendutako ikerketak, kazetaritzaren, komunikabideen eta teknologiaren 2020ko joerei buruz. Kazetaritzaren Ikerketarako Reuters Institutuko ikertzailea da Newman. 32 herrialdetako komunikabideetako «233 lider digitalek» emandako informazioan oinarritu dute azterketa.

AURREIKUSPENAK

Galdetegia erantzun duten lau arduradunetik hiruk (%73) uste dute 2020a urte ona edo oso ona izango dela haien enpresentzat; ez dira hainbeste, ordea, kazetaritzarentzat urte ona izango dela uste dutenak: %46. Bi kezka behintzat aipatu dituzte: alde batetik, egunkari lokalak gogor jo dituztela zorrak, publizitate bidezko diru sarreren jaitsierak eta diru sarrera digitalera egiten ari diren trantsizio motelak; bestetik, presio ekonomikoak eta politikoak jasan behar dituztela aberatsei eta boteretsuei kontuak eskatzen dizkieten kazetariek.

Argitaratzaileen erdien diru sarrera nagusia irakurleen ordainketak dira. Hirutik batek (%35) uste du irakurleen eta iragarleen diru sarrerak paretsuak izango direla, eta %14k bakarrik esan dute publizitatea izango dutela diru iturri nagusia.

2019a urte garrantzitsua izan da hainbat komunikabiderentzat: New York Times-ek ia bost milioi harpidedun ditu (paperean eta Interneten), hamar milioiko helburuaren erdia; Financial Times-ek milioi bat lortu ditu; eta The Guardian-ek berriro irabaziak izan ditu, urteetako galerak izan eta gero. Gero eta gehiago izango dira ordainpeko egunkari digitalak.

EGIA-OSTEKO POLITIKA

Txostenaren egileek Erresuma Batuko iazko abenduko hauteskundeak jarri dituzte politikarien arduragabekeriaren adibide gisa. Salatu dute politikariek datuekin jokatu egin dutela, saihestu egin dutela kazetarien azterketa eta komunikabideak iraindu egin dituztela. Komunikabideetako ordezkariek nabarmendu dute azken urteetako kanpaina okerrena izan dela ikuspegi horretatik: «Politikariak gero eta gehiago saiatzen dira komunikabideak saihesten eta mezuak zuzenean sare sozialen bidez helarazten».

Herritarren atxikimendu falta eta albisteak saihesteko joera gero eta kezka handiago dira komunikabideetako arduradunentzat.

PLATAFORMAK

Inkestan parte hartu duten komunikabideetako ordezkariek uste dute kazetaritzarentzat hobeak direla Google eta Twitter, Apple, Facebook, Snapchat eta Amazon baino.

ANIZTASUNA ERREDAKZIOAN

Lautik hiruk (%76) erantzun dute aurrerapen handiak egin dituztela erredakzioetako genero aniztasunean. Ez dute uste, ordea, hain lan ona egiten ari direnik beren egituretan beste era bateko aniztasunak txertatzeko: hiriguneetatik kanpokoa (%55ek dio ondo ari direla), aniztasun politikoa (%48) eta arraza aniztasuna (%33). Norberak bere buruari buruzko iritzia da. Emakumeen erantzunak gizonenak baino kritikoagoak izan dira. «Portugalgo komunikabideak genero aldetik orekatuak dira... erredakzio buruetan salbu», salatu du Catarina Carvalhok, Diario de Noticias egunkariko editore exekutiboak.

AUDIOEN GORALDIA

«Audioaren urrezko aro berria, baina non dago dirua?», galdetu dute azterketaren egileek. «Podcastentzat beste urte handi bat izango dela dirudi», diote. Galdetegia erantzun duten erdiek esan dute podcast berriak egingo dituztela aurten. Audientzia gazteagoak erakartzeko, ohiturak sortzeko eta «diru sarrera berriak erakartzeko» aukera izan daitezke. Podcastek eragindako diru sarrerak %30 hazi dira urtebetean, eta uste dute 2021ean mila milioi dolar ingurukoak izango direla. Komunikabide gehienek, ordea, ezin dute trukean dirurik jaso.

Beste komunikabide batzuen aukera testuak audio bihurtzea da, irakurleek nahi dituzten artikuluak entzuteko, orain artekoak baino ahots naturalagoen bidez. BERRIAko artikuluak 2014tik entzun daitezke.

ADIMEN ARTIFIZIALA

Adimen artifiziala sartu da hainbat komunikabidetara. Erantzun dutenen %53rentzat adimen artifiziala oso garrantzitsua da irakurleei gomendio eraginkorragoak egiteko, %47rentzat balizko harpidedun berriak aurkitzeko eta ordainketa sistemak hobetzeko, eta %39rentzat erredakzioak eraginkorragoak izateko. Zenbait egunkaritan edizio elektronikorako laguntzaileak edo zuzentzaileak erabiltzen dituzte, Tansa eta Grammarly izenekoak. Beste batzuk albiste automatikoak idazteko sistemak garatzen ari dira: hauteskunde emaitzenak, enpresen emaitzenak...]]>
<![CDATA[Netflixek Ghibli estudioko lanak eskainiko ditu gaurtik aurrera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1861/029/001/2020-02-01/netflixek_ghibli_estudioko_lanak_eskainiko_ditu_gaurtik_aurrera.htm Sat, 01 Feb 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1861/029/001/2020-02-01/netflixek_ghibli_estudioko_lanak_eskainiko_ditu_gaurtik_aurrera.htm
Plataformak zehaztu du filmak 28 hizkuntzatan azpidatzita eta hogei hizkuntzatan baino gehiagotara bikoiztuta ikusi ahal izango direla. BERRIAri ez diote argitu ea euskara izango den hizkuntza horietakoren bat.

Netflix gaur hasiko da Ghibli estudioko animazio lanak ematen, baina ez denak batera. Gaurtik aurrera zazpi egongo dira ikusgai, tartean Tonari no Totoro (My Neighbor Totoro) eta Kurenai no buta (Porco Rosso); martxoaren 1etik aurrera zazpi gehiago, Mononoke Hime (Princess Mononoke) eta Sen to Chihiro no Kamikakushi (Spirited Away), besteak beste; eta apirilaren 1etik aurrera, gainerakoak, azken lana barne, 2014ko Omoide no M?n? (When Marnie Was There).

Netflixek, horrela, baliabide gehiago ditu animazioan Disney+ plataformari aurre egiteko. Izan ere, Disney Plus plataformak eskaintzen ditu Marvelen eta Pixarren ekoizpenak. Ghiblirenak ez dira Netflixek eskaintzen dituen Japoniako animazio film bakarrak, bere katalogoan baitago Kimi no na wa (Your name), azken urteotako arrakastatsuena, Makoto Shinkaik zuzendua.

Ghibli estudioko filmek halako zabalkundea duten lehen aldia da, ez baitziren eskaintzen inongo plataformatan. «Garai honetan, filmak jendearengana iristeko zenbait modu itzel daude», esan zuen Toshio Suzuki estudioko produktoreetako batek, erabakia azaltzeko. «Jarraitzaileen iritzia entzun dugu, eta, azkenean, erabaki dugu gure katalogoa sarean ikusi ahal izatea».

Distira galtzen

Izan ere, Ghibli estudioak uko egin izan dio bere filmak streaming plataformetan eskaintzeari. Orain, ordea, iritzia aldatu du.

Ez dira garairik onenak Ghiblirentzat. 1985. urtean sortu zuten, eta ordutik erreferentzia izan da animazioan; haren filmetako batzuk mugarritzat hartzen dira. Animea nazioartekotzen lagundu zuen. Sen to Chihiro no Kamikakushi-k, esaterako, filmik onenaren Urrezko Hartza irabazi zuen 2002ko Berlingo jaialdian —Bloody Sunday-rekin batera—, eta animazio filmik onenaren Oscar saria 2003an. Estudioko bost lan izan dira Oscarra jasotzeko hautagai. Animazio filmekin nazioarteko jaialdietan lehiatu izan da filmik onenaren saria lortzeko, ezohiko lorpena animazio filmentzat.

Kritikarien eta ikusleen babesa ere lortu izan ditu. Sen to Chihiro no Kamikakushi da Japonian eta Japoniatik kanpo diru gehien lortu duen herrialde horretako filmetako bat.

Baina azken urteetan ez dute proiektu berririk abiatu. Omoide no M?n? izan zen azkena, 2014an, eta, gero, itxi egin zuten estudioa, 2017ra arte. Hayao Miyazaki estudioaren sortzaile —Isao Takahatarekin batera—, zuzendari eta ikurrak 2014an iragarri zuen ez zuela film gehiago zuzenduko. Atzera egin zuen, ordea. Estudioa berriro zabaldu zuten, 2017an, Miyazaki film berri bat egiten hasi baita, Kimi-tachi wa D? Ikiru ka (How Do You Live). Hayaoren seme Goro ere ari da film berri batean lanean.

Takahatak zuzenduak dira, Ghibli estudioa sortu aurretik, Heidi, Marco eta Akage no an (Anne of Green Gables). 2018an hil zen. Miyazaki eta Tahakata izan dira Ghibli estudioaren zutabeak, baina haien babespean beste hainbat gidoigilek, zuzendarik eta animatzailek lan egin dute urteotan.]]>
<![CDATA[Grebak eragin eta oihartzun handia izango du komunikabideetan ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1861/028/001/2020-01-29/grebak_eragin_eta_oihartzun_handia_izango_du_komunikabideetan.htm Wed, 29 Jan 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1861/028/001/2020-01-29/grebak_eragin_eta_oihartzun_handia_izango_du_komunikabideetan.htm Lan, pentsio, bizitza duina lelopean deitutako mobilizazio egunarekin, eta grebari buruzkoa izango da bihar landuko duten informazio guztia. Grebaren eragina nabaria izango da kioskoetako eskaintzan: ez da BERRIArik izango. Ez da euskarazko egunkaririk argitaratuko paperean, BERRIA Taldeko langileen batzarrak hala erabakita. Etzi, berriz, argitaratuko da papereko BERRIA, grebari buruzko informazio zabalarekin. Era berean, Berria.eus webguneak grebaren berri bakarrik emango du bihar, eta gai hori soilik landuko du sare sozialen bidez, Twitterren, Facebooken, Telegramen eta Instagramen. Webguneak zuzeneko kontaketa egingo du goizean goizetik eta egun osoan. EITB Euskal Irrati-Telebistari dagokionez, hango iturriek ez dute argitu nahi izan zein izango den grebaren eragina eta biharko eskaintza informatiboa. LABeko ordezkariek, baina, baieztatu dute gutxieneko zerbitzuak baino ez direla izango, bai irratietan, bai telebistetan eta baita Eitb.eus-en ere. ETBren kasuan, albistegiak izango dira egunean bertan landutako eskaintza bakarra, Gaur egun ETB1en eta Teleberri ETB2n. Sindikatuak bat datoz egunean albistegiak soilik lantzearekin, baina ez albistegi arruntak egitearekin. Musika edo programak Horrez gain, badute beste desadostasun bat EITBko zuzendaritzarekin. «Guk musika edo koloretako doitze irudia jartzeko eskatzen dugu», Andoni Basaberen esanetan. LABeko ordezkaria eta ETBko Zentro Arteko Batzordeko burua da Basabe. Ezberdina baita albistegien artean musika edo doitze irudia eskaintzea, ezohiko eguna eta programazioa dela erakutsiz, edota ohiko programak emititzea, aldez aurretik grabatuak badira ere. «Enpresak normaltasun itxura eman nahi du», Basaberen iritziz. Horren kontra borroka egiteko prest daude. Salaketak jartzeko. «Arrazoia ematen digute beti». Kontua da salaketa horiei buruzko erabakiak greba egin eta hilabeteetara iristen direla. Grebak eragina izango luke ETB2ko gaurko El Conquis saioan, greba gaur gauerdian hasten baita, eta El Conquis, berriz, 00:30ean bukatu. EITBren irratien kasuan, gutxieneko zerbitzuak hitzartu dituzte zuzendaritzarekin, eta albistegiak eta musika baino ez dituzte eskainiko, LABeko ordezkarien esanetan, EITBko bost irratiek: Euskadi Irratiak, Radio Euskadik, Radio Vitoriak, EITB Musikak eta Gazteak. 'Hokoke' Hamaika TBn Hamaika telebistako langileek bat egin dute greba deialdiarekin. «Greba aktiboa» egingo dute: grebari buruzko albistegi bereziak eskainiko dituzte bihar (10:30ean, 15:30ean eta 20:30ean), eta eguneko programazioa greba eguneko aldarrikapenekin zerikusia duten edukiekin osatuko dute. Gauerdian Hokoke dokumentala estreinatuko dute, Huerta de Peraltako langileen borrokari eta garaipenari buruzko ikus-entzunezko lana. Euskalerria Irratiak aste osoa darama grebari buruzko programazio berezia eskaintzen, grebak salatzen dituen egoerak ikusarazten: prekaritatea, pentsio apalak... Grebaren kontaketa bertatik bertara egingo dute bihar. Grebari eskainiko dizkiote albistegiak eta informazio programak. Albistegi berezi bat ere egingo dute Iruñeko Gazteluko plazatik, 13:30ean, goizean gertatutakoa biltzeko. Arratsaldean greba egingo dute Euskalerria Irratiko langileek. Grebari buruzko informazio asko ari da zabaltzen sare sozialetan. #U30GrebaOrokorra da Twitterren mezuak jakinarazteko gehien erabiltzen ari den traola. ]]> <![CDATA[Frank Harrieten 'Ametsen doinua'-k irabazi du Next Station lehiaketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1860/036/002/2020-01-28/frank_harrieten_ametsen_doinua_k_irabazi_du_next_station_lehiaketa.htm Tue, 28 Jan 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1860/036/002/2020-01-28/frank_harrieten_ametsen_doinua_k_irabazi_du_next_station_lehiaketa.htm
Azkaineko (Lapurdi) Frank Harrieten istorio horrexek irabazi du Next Stationen hirugarren deialdia. Ametsen doinua izena du. Websailen sorkuntza eta ekoizpena sustatzeko egitasmoa edo laborategia da Next Station, eta Harrieten egitasmoa websail bihurtzea da helburua. Hamar minutuko sei ataleko websail bat. Harrietentzat ez da arrotza ikus-entzunezkoen mundua: soinu eta bideo teknikaria da. Intermitentea. Kanaldudeko Busti eta Hertzetan telebista saioetan ere parte hartu izan du.

Lau finalistaren artean aukeratu dute Harrieten proiektua. Interesatuek minutu bateko bideoa bidali behar zuten aurrena, istorioaren muina azalduz. «Azken momentuan» bidali zuen Harrietek. Lau finalistek hiru eguneko egonaldi bat egin zuten Miarritzeko Mediatekan (Lapurdi), urtarrilaren 14tik 16ra, Izaskun Arandia gidoigile eta ekoizlearekin.

Ikastaro trinkoa

Hasierako ideia websail bihurtzeko ikastaro trinkoa eta praktikoa jaso zuten Arandiaren eskutik. Mediatekako egonaldiaren ostean, jada eginda izan behar zituzten gidoia, pertsonaien deskribapena, atal bakoitzaren trama, sinopsi orokor bat eta blogline bat. «Nik ez nekien hori egiten», azaldu du Harrietek. «Arandiak erakutsi dit nola indartu pertsonaiak, nola sortu trama, nola landu gatazkak... Oso baliagarria izan da. Nire istorioa aberastu du».

Guztia idatzita dauka, «gutxi gorabehera». Apirilera arte jarraituko du istorioa lantzen, xehetasunak gehitzen. Atal bakoitzeko gidoia egin beharko du. Eta, apiriletik aurrera, berriz ere Izaskun Arandiarekin landuko du istorioa, bukatzeko. «Udazkenean grabatzea da asmoa». Lanerako prest dago: «Kitzikagarria izango da abentura hau».

Zergatik aukeratu dute Harrieten istorioa? «Unibertsala delako», besteak beste, Jokin Etxeberria (Jok Films) Next Stationeko sortzaile eta ekoizlearen esanetan. Media Attack agentzia eta ekoiztetxekoak ditu bidelagun. «Istorio unibertsal bat interesatzen zitzaigun, aurrena Euskal Herrian eta gero munduan zabaldu ahal izango dena». Horren adibide da Next Stationen bigarren deialdiko irabazlea, Puntu Koma websaila. Polonian ere saldu zuten, eta leku gehiagotan saltzea espero dute.

Era berean, Etxeberriari interesgarria iruditzen zaio Harrieten proiektuan politikak lekua izatea, are gehiago aintzat hartuta telesail digitalak jende gaztearentzat direla batez ere.

Proiektuaren idazketa bukatutakoan, babesleak lortzen hasiko dira, gauzatzeko.]]>
<![CDATA[Erorien Harana bisitatuko du 'Ur handitan' saioak, senideekin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/036/001/2020-01-28/erorien_harana_bisitatuko_du_ur_handitan_saioak_senideekin.htm Tue, 28 Jan 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1855/036/001/2020-01-28/erorien_harana_bisitatuko_du_ur_handitan_saioak_senideekin.htm
Ur handitan saioak Erorien Harana bisitatuko du, senideen gorpuzkiak han dituzten zenbait familiarekin. Haien istorioa kontatuko du, eta, era berean, Erorien Haranak eragiten dizkien sentimenduak ere azalduko ditu. Gaur 22:00etan eskainiko dute saioa, ETB1en.

Erreportajean parte hartuko dute, esaterako, Betikone eta Alex Aretxabaletak. Alejandro Aretxabaletaren ilobak dira. Betidanik uste zuten osaba Markinan (Bizkaia) lurperatuta zegoela, baina duela gutxi jakin dute ezetz. Gogora institutuaren zerrenda batean azaldu da Alejandro Aretxabaletaren izena, eta uste dute Erorien Haranean lurperatuta dagoela.]]>
<![CDATA[Ahots sintetikoa, baina norberarena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/030/001/2020-01-24/ahots_sintetikoa_baina_norberarena.htm Fri, 24 Jan 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1954/030/001/2020-01-24/ahots_sintetikoa_baina_norberarena.htm
Euskal Herriko Unibertsitatearen Bilboko Ingeniaritza Eskolako katedraduna eta Aholab ikerketa taldeko ikertzaile nagusia da Hernaez. Ahotsaren prozesamendu teknologietan aditua.

Urte haietan bat egin zuten Hernaezen ahizparen minbiziak eta ahots sintesirako teknika berriek. «Teknika horiekin», azaldu du Hernaezek, «posible zen ahotsaren egokitzapena egitea». Beste era batera esanda: «Ahots sintetiko pertsonalizatua egiteko aukera bor-bor zegoen». Hau da, gailu elektronikoetan testuak ahoz gora esateko erabili ahal den ahotsa, sintetikoa bai, artifiziala bai, baina pertsonalizatua izan zitekeen. Norberarena edo norberarenaren oso antzekoa.

Hernaezen ahizpak arriskua zuen minbiziaren eta tratamenduen eraginez hitz egiteko zailtasunak izateko eta, kasurik okerrenean, ahotsa galtzeko. «Ahotsa grabatuko dizut», esan zion Hernaezek, egoera ikusita. «Hartu esaldi hauek, irakurri eta grabatu». Grabazioa hartu eta ahots sintetizadore pertsonalizatua sortu zion. Ahizparen ahotsarekin.

Ahizpak ahotsa galdu zuen, eta gaur egun sintetizadorearen bidez komunikatzen da. Esan nahi duena sakelakoan, tabletean edo ordenagailuan idazten du, eta gailuek ahoz gora esaten dute idatzitakoa. Nortasun jakinik gabeko ahots batekin esan beharrean, bere ahotsarekin, ordea. Bere sentitzen duen ahotsarekin.

Dena den, ahots sintetikoetan sekulako jauzia egin da urteotan, eta horietako askok atzean utzi dute ahots metaliko ezizena. Jada ez dira tabako makinetako, gasolindegietako eta igogailuetako ahots dardaratzaile eta robotikoak. «Ahots sintetikoa izugarri naturala da gaur egun ere, ez zara konturatuko sintetikoa dela», Hernaezen iritziz.

Aukerarik ez

«Harrigarria zen zer egin zitekeen». Ahots sintetikoak garatzeko aukerez ari da. «Baina hori ez zen helarazten, ez zitzaien iristen komunikatzeko premia zuten pertsonei, teknologia hori ezin zuten erabili». Zergatik? Ez zeukatelako horretarako produkturik. «Momentu horretan konturatu nintzen zer garrantzitsua zen, hain zuzen, eskueran geneukan teknologia erabilgarria eta eskuragarria izatea benetan eguneroko bizitzan behar dutenentzat».

Horregatik, ikerketa lerro bat abian jarri zuen Aholaben, ahots sintetiko pertsonalizatua eskaintzeko. Guztiei: bai hitz egiteko arazoak dituztenei, bai ahotsa galdu dutenei eta baita hitz egiteko arazorik ez dutenei ere.

Aplikazio bat sortu zuten Android eskuko telefonoetako sistema eragilerako. Appleren iOS sistema eragilerako ere badaukate; baina, oraingoz, Aholabekoek jartzen diete behar dutenei. iOSekoa ere erabiltzaileak egin ahal izateko sistema garatzen ari dira.

Aholabek, gainera, elkartasun ekinbide bat jarri zuen abian: ahotsen banku bat. Hitz egiteko zailtasunak dituztenei edota ahotsa galdu dutenei pertsona baten ahotsa emateko ekinbidea, haiek ere pertsona baten ahots sintetikoa izan zezaten. Ahots sintetiko neutro bat izan beharrean, haien ahotsaren antzeko bat edo, antzekoa izan gabe, gustukoa.

Ahotsen bankua ahotsak bilduz joan da urtetik urtera, pixkana-pixkana. 600 inguru zituen iazko urte bukaeran. Abenduaren 24an, ordea, sistemak gainezka egin zuen. 3.000 ahots baino gehiagora iritsi zen.

Zer gertatu zen? Aholaben ahots bankua ezagun bihurtu zela. Ahots bankua birala bihurtu zela. Alvaro Medina kazetariak hari bat idatzi zuen Twitterren, abenduaren 23an, ahotsa galtzeaz eta Aholaben proiektuaz: «Inoiz planteatu al duzu zer izango litzatekeen ahotsa galtzea? AEA alboko esklerosi amiotrofikoa duten gaixoek hitz egiteko gaitasuna galtzen dute, eta testu-audio sintetizadore baten bidez komunikatu behar dute. Eta zure ahotsa oparitu ahal izango bazenie?». Txio horrekin abiatu zuen haria. 13.000 lagun inguruk birtxiokatu zuten eta beste hainbestek adierazi zuten atsegin zutela.

Eta garrantzitsuena: 3.000 lagunek grabatu zituzten beren ahotsak Aholaben webgunean, ahots bankurako, gehienak gaztelaniaz. Baina sistemak gainezka egin zuen, eta buelta eman ezinik dabil oraindik ere. Aholabeko arduradunek espero dute urtarrilaren amaierarako izango dutela berriro prest. Martxoan eskaini nahi dute webgune berritua.

Aita-semeek ahots bera

Egun batzuk geroago, Medinak erreportaje bat kaleratu zuen eldiario.es-en, bere aita Luisen kasua azalduz. Aitak AEA Alboko esklerosi amitorofikoa dauka, eta hitz egiteko zailtasunak ditu. Ahots sintetizadoreak erabiltzen ditu komunikatzeko. Hasieran, gailuek eskaintzen zuten sintetizadorea baliatzen zuen; gero, ordea, semeak Aholaben bidez emandako ahotsa. Ahots bera dute, beraz, biek: aitak semearena, sintetizatua; semeak berezkoa.

AEA duten pertsonak dira ahots bankuaren erabiltzaileetako batzuk. Baita laringea kendu dietenak ere. Ahots bankuko ahotsen bat nahi izanez gero, webgunean bertan aukera dezakete, katalogoan; baina gero Aholabeko ordezkariekin jarri behar dute harremanetan, eskuratzeko.

Ahotsa eman. Ahots bankuan ahotsa eman egiten baita. Nahi duenak bere ahotsa graba dezake, beretzat edo besteentzat. Ordenagailu bat eta mikrofono bat behar dira. Mikrofono on batekin egitea gomendatu du Hernaezek. Ez da komeni sakelako telefonotik egitea. Aholabek grabazio gela bat ere badauka bere egoitzan, eta hara joan izan dira ahotsa galtzeko arriskua duten gaixoak, grabazioaren kalitate ona ziurtatu ahal izateko.

Hasteko, proiektuaren webgunean sartu behar da (http://eaholab.ehu.eus/ahomytts), eta izena eman. Webgunea orain ez dago zabalik. Gero, hizkuntza aukeratuta, webguneko ehun esaldi irakurri behar dira. Esaldiak grabatu, botoi bat sakatu eta gero, ahotsa prest dagoenean, mezu bat jasotzen da, Interneteko lotura batekin. Loturan klikatu, eta aplikazioa eskuratzen da. Sakelakoaren ezarpenetan ahots sintesiari dagokion atalera joan, eta Aholaben aplikazioa aukeratu behar da. Aplikazioa euskaraz eta gaztelaniaz eskaintzen dute. Gabonetako ahots oldearen ondoren, katalanekoa asko eskatu diete.

Batez besteko ahotsa

Prozesu sinple horren atzean, baina, hainbat prozesu konplexu daude. Ehun esaldiak, esaterako, ez dira edozein esaldi: «Soinu guztiak beren testuinguru guztietan agertzeko aukeratu ditugu».

Aholaben ahots sintetikoa pertsonalizatu egiten dute, ez dute pertsona bakoitzarentzat ahots sintetiko bat sortzen, hutsetik. «Hizkuntza bateko grabazio ezberdin guztiekin batez besteko ereduak sortzen ditugu, batez besteko ahots bat, inorena ez den ahots bat», Hernaezek azaldu duenez. Ahots hori izango da pertsonalizazioaren oinarria. «Gure kasuan, ehun esaldi horien bidez pertsona horren ahotsaren parametro berriak jasotzen ditugu, eta batez besteko ahotsaren eredu estatistikoak egokitu egiten dira parametro berrietara». Euskarazko batez besteko ahotsaren kalitatea nabarmendu du Hernaezek.

Parametroak. Ahotsaren seinalea parametro ezberdinetan sailkatzen da: doinua, soinuaren sormena... «Soinuen ereduak dira», zehaztu du Hernaezek. Eta parametro horiekin sortzen dituzte eredu estatistikoak. «Eredu estatistiko bat soinu bakoitzeko, bere testuinguruan», ondoan izan ohi dituzten fonemekin. Parametroetan aldaketaren bat eginez gero, ahotsaren ezaugarriak ere aldatzen dira. Hori egiten da ahots sintetiko pertsonalizatuetan. Batez besteko ahotsak jada baditu hizkuntza jakin bateko ahotsaren ezaugarri orokorrak, eta aldaketa batzuk baino ez dizkiote egiten pertsona bakoitzari egokitzeko.

Izan daiteke ahots sintetikoa adierazkorra? «Hori batez besteko ahotsaren araberakoa da», azaldu du Hernaezek. «Hasierako ahotsa espresibitate handiarekin grabatu bada, hori agertuko da. Ahots sintetikoa adierazkorra izatea nahi baduzu, grabatzean adierazkorra izan behar duzu».

Ahots sintetizadore berri batean ari dira lanean Aholaben, sare neuronaletan oinarrituta. Parametrizaziorik gabe, hizkuntz azterketarik gabe, transkripzio fonetikorik gabe... «Ez dago ezer. Garun bat da, adimen artifiziala». Oraindik ez dago prest.]]>
<![CDATA[«Argiaren ingeniaritza egiten dugu nanoeskalan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1929/038/001/2020-01-17/argiaren_ingeniaritza_egiten_dugu_nanoeskalan.htm Fri, 17 Jan 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1929/038/001/2020-01-17/argiaren_ingeniaritza_egiten_dugu_nanoeskalan.htm
Nanofotonika du ikergai, argiaren eta nanoegituren arteko elkarrekintza. Lan teorikoa egiten dute, baina haiek egindako lan teorikoak aplikazio praktikoak ditu jada. Pasioz eta argitasunez azaldu ditu zientzia fikzioa diruditen prozesuak eta emaitzak.

Nolako lan teorikoa egiten duzue?

Nanofotonikari lotutako prozesu fisiko berriak, interesgarriak, aurreikusten eta aztertzen ditugu, teorikoki. Gero, emaitzak kolaboratzaileren bati jakinarazten dizkiogu, eta haiek esperimentatu egiten dute, Cambridgen [Erresuma Batua], Stanforden [Ameriketako Estatu Batuak]... Beste kasu batzuetan, berriz, alderantziz gertatzen da: deitzen digute esanez emaitza batzuk lortu dituztela, baina ez dituztela ulertzen. Laguntza eskatzen digute gertatutakoa teorikoki interpretatzeko.

Fotonikak argiaren eta materialen arteko elkarrekintza aztertzen du. Nanofotonikak ere bai, baina nanoeskalan, atomo gutxi batzuetako nanoegituretan. Horretara iristeko, nolabait esateko, argia txikitu egin duzue.

Gainerako uhin elektromagnetikoei gertatzen zaiena gertatzen zaio argiari: mugak ditu bere uhin luzera baino txikiagoak diren objektuak erakusteko, neurri horretan harrapatuta geratzeko. Argiaren uhin luzera 400-900 nanometro artekoa da [milimetro baten milioirena da nanometroa]. Horrek esan nahiko luke ezingo genituzkeela ikusi 400-900 nanometro baino gauza txikiagoak.

Baina nanofotonikak lortu du, zenbait metalen nanopartikulak antena gisa erabilita. Nola?

Metalezko antena horiek gai dira argiaren difrakzio muga txikitzeko edo argia txikitzeko. Metal horien elektroiei esker posible da argia harrapatzea hain egitura txikietan, argiaren uhin luzera baino dimentsio txikiagoetan. Horrekin nanofotonika sortzen da. Lehen, leiarrekin eta betaurrekoekin ezin zen mikra bat baino [milimetro baten milarena] edo 800 nanometro baino objektu txikiagorik ikusi. Nanofotonikarekin, bai. Nanofotonikak beste dimentsio batera eraman du argia.

Zer egiten dute antena horiek argiarekin?

Argia harrapatu egiten dute, antena efektuari esker. Argia, uhina, sakabanatu egiten da bere izaeragatik; baina nanoantenek geratu egiten dute sakabanatze hori, eta argia harrapatu egiten dute.

Nolakoak dira antena horiek?

Normalean, urre edo zilar atomoz osatuak, 10-100 atomoko egiturak. Forma ezberdinetakoak izan daitezke: esferikoak, makilatxo erakoak... Normalean, antena multzoak jartzen ditugu.

Zenbat denboran edukitzen dute argia harrapatuta?

Femtosegundo batzuetan.

Femtosegundo bat segundo baten mila bilioiren bat da.

Ba, posible dugu hor nanooptika egitea. Teknologia guztiak egiten ditugu femtosegundo horietan. Eremu urrunean, argia arrunta da, baina nanoeskalan gauza teknologikoki interesgarriak egin ditzakegu. Argiaren ingeniaritza egiten duzu nanoeskalan.

Posible da espazioan eta denboran hain txikiak diren fenomenoetan lan egitea?

Bai. Femtosegundoetan gertatzen dena garrantzitsua da, baina prozesuak gehiago irauten du. Antenak, argia xurgatzean, berotu egiten dira, eta fotoi horiek ez dituzte igortzen, eraldatu baizik.

Gauza bat da argi hori harrapatzea; bestea, ordea, harrapatutako argia kontrolatzea, zuek nahi duzuena egitea.

Argia harrapatzea ahalbidetzen digun baliabidea da nanoegitura. Orain, ordea, horrekin zerbait interesgarria egin behar dugu, prozesu fisiko berriak aztertu, menderatu eta esplotatu. Argia harrapatzeko prozesua duela bi hamarkadatik menderatzen da. Harrapatutako argiarekin gauza interesgarriak egiten ari gara. Nanofotonikaren fase horretan gaude.

Optoelektronika, esaterako?

Bai. Argiaren propietate batzuk elektroiei pasatzea lortuz gero, teknologikoki oso interesgarria izango litzateke. Zirkuituak askoz ere azkarragoak izango lirateke. Elektroiak, azken finean, oso mantsoak dira: marruskadurak dauzkate, berotu egiten dira... Argiarekin ez da hori gertatzen, eta oso azkarra da. Fotoia elektroia baino ehun aldiz azkarrago mugitzen da material baten barruan.

Optoelektronika izango da etorkizuneko teknologia?

Gure ametsa izango litzateke fotoien teknologiarekin ordezkatzea elektroien teknologia. Elektroiek egiten duten guztia fotoiekin egitea: azkarrago, seguruago, energia galerarik gabe... Baina elektroien teknologia oso egonkortua eta onartua dago. Oso zaila da hori egitea beste paradigma batekin. Saiatzen ari dira.

Badaude paradigma berri bat lortzeko abiatu diren beste bide batzuk ere: espintronika, esaterako, elektroien magnetismoa baliatuz.

Paradigma berri batzuk sortu behar ditugu, tartean konputazio kuantikoa. Konputazio kuantikoa garatzeko zenbait proposamen daude, materialaren ikuspegitik: zirkuitu supereroaleak, erdieroaleak, espintronika, ioi kondentsatuak, argiaren fotoiak... Gaur egun, inork ez daki zein izango den konputazio kuantikoaren etorkizuna; ez dakigu zein izango den euskarri fisikoa.

Nanofotonikaren erabilera aurreratuenetako bat medikuntzan dago; zehatzago esanda, onkologian. Zertan da?

Metalezko nanoantenak gorputzean sartu, tumore batera eraman eta argituz gero, berotu egiten dira, eta tumorea erre egiten dute. Argia zunda batekin sartu daiteke, edo izpi infragorriak erabil daitezke. Termoterapia deitzen zaio.

Houstonen [AEB] puntako talde bat dago medikuntzan aplikatutako nanofotonikan aritzen dena. Duela astebete, AEBetan nengoela, hango katedradun batek beren entsegu klinikoen azken emaitzak aurkeztu zituen: prostatako minbizia sendatu diete 50 gaixori, tumorea lokalizatzeko erresonantzia magnetikoa erabiliz eta tumorea erretzeko nanofotonika baliatuz. Sendatu dira, albo ondoriorik gabe. Oso teknika ona da.

Nanofotonika erabiltzen ari dira jada sentsore biologikoetan, listeria eta bestelako bakterio batzuk detektatzeko, ezta?

Nanoantenak eta argia erabiltzen ari dira zenbait substantzia eta bakterio detektatzeko. Gaur egungo sentsoreek baino molekula gutxiago behar dituzte zerbait aurkitzeko; sentiberagoak eta oso zehatzak dira. Ardietan bruzelosia aurkitzeko gailu azkar bat lantzen ari gara: bruzelosia aurkitzen badu, gailuko kolorea aldatu egiten da. Oso azkarra eta erraza da. Nanofotonika aplikatzeko beste arlo bat ere aurkitu dugu: elikadurarena.

Nanoantenekin, material berriak ere sortzen ari dira, metamaterialak.

Material artifizial berriak dira. Nanoantenak hartzen baditugu eta haiekin sare bat osatzen baldin badugu -sare atomikoak egiten duen moduan, baina dimentsio handiagoan-, material artifizial bat sortzen dugu, propietate optiko berri eta izugarriekin: errefrakzio indize negatiboa, argia tolestea eta baita ikusezintasun geruza bat ere.

Zuk esana da nanofotonikarekin posible dela mikroskopia «azken mugara eramatea».

Nanoskopiara. Mikra bat baino askoz ere txikiagoak diren objektuak ikus daitezke.

Zure arrakastak itzalean uzten ditu horra iritsi arteko zailtasunak: doktoretza egin osteko Suediako egonaldia, gela baten neurriko etxe batean; Euskal Herrian bat-batean lanik gabe geratu zinen garaia; Marylandera (AEB) joateko erabakia...

Ibilbide bat da. Denetarik izan dut: pozak eta sufrimenduak. Baina aberasgarria izan da. Batzuek uste dute zientzialariok frikiak garela, baina ikertzaile arrakastatsu askoren atzean ibilbide latzak eta gogorrak daude. Hori da azkenean prestatzen zaituena eta zaren modukoa egiten zaituena. Aintzat hartu behar da ikerlarion lana eta ibilbidea direla prekaritatearen adibiderik argienetakoa eta gordinenetakoa. Lan asko egin behar duzu, eta urte asko pasatzen dituzu egonkortasunik eta segurtasunik gabe, 30 urtetik gora izan arte. Beti etorkizunari buruzko zalantzekin.

Horrek markatu al zaitu?

Gero eta gehiago gozatzen ari naiz egiten ari naizenarekin. Egia da doktoretza ikasle eta ikerlari garaian egoera estresagarriagoa dela, zalantzengatik. Nire lehentasunetako bat da jende gazteari lasaitasuna eskaintzea, babestea.

Zentro publiko batean lan egiten duzu. Ikertzaile hutsa zara, edo taldearentzat dirua lortzeaz ere arduratu behar duzu?

Funtzionario postua lortu genuenok gure soldata daukagu. Baina, gero, proiektuak eta dirua lortu behar ditugu ikerketa egiteko, doktoretza ikasleak edo doktoretza osteko ikerlariak kontratatzeko, ordenagailuak eta tresneria erosteko... Nire ardura da dirua lortzea, lantegi baten moduan.]]>
<![CDATA[Mende beteko topagunea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2020-01-11/mende_beteko_topagunea.htm Sat, 11 Jan 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2020-01-11/mende_beteko_topagunea.htm
Hala erakutsi zuen atzo arratsaldean ere. Jaia zen Xaian. Ostatuak ehun urte beteko ditu aurten, eta atzo egin zuten urteurrena ospatzeko bigarren saioa. 50 lagun baino gehiago elkartu ziren, tximiniako suaren epelean, aldibereko itzulpen eta guzti. Adar, txalaparta eta irrintzi doinuekin hasi zuten ekitaldia. Gero, Amets Arzallus eta Sustrai Colina bertsotan aritu ziren. Hala egin zuten, leku berean, duela ia hogei urte ere, ostatuaren ibilbide berria abiatzeko antolatu zuten jaialdian. Colinak eskatu zion Xaiari segitzeko izaten «bazterretako ardi beltzen aterpea». Arzallusek gogoan hartu zituen Xaian izandako «iraultzak eta konspirazioak», eta eskertu zuen Xaiako harriek eta zurek belarririk ez izatea.

Joseba Aurkenerena idazleak Pausuren eta eta Xaiaren historia uztartu zituen atzoko saioan. Idazleak uste du Xaia Pausuko bi edo hiru etxe zaharrenetako bat dela. Hainbat jardueratarako erabili izan dute eraikina: 1872an, kontserbak biltzen zituzten bertan; zaldi-postako mezulariak eta zaldiak aterpetu zituen; XX. mendearen hasieran, antxoak eta sardinak saltzen zituzten... Nonahi pilatutako kontserba kaxetatik datorkio izena Xaiari, biltokia izatetik, Aurkenerenaren iritziz.

1920an zabaldu zuten ostatua, Maddi eta Pantxoa Hiribarren anai-arrebek. Sei upel handi zeuzkaten, eta Aljeriako ardoa saltzen zuten.

Xaia ez da ostatu hutsa, ez itxuran, ez eguneroko jardunean. 2000. urtean, orduko jabeak ostatua utzi zuenean, hutsunea betetzeko, beste hainbat herritan egin zuten moduan, abertzale batzuek dirua jarri zuten, ostatua haien gain hartzeko.

Kooperatiba eta Bakalau

2002an, kooperatiba bat antolatu zuten ostatuaren eguneroko martxa eramateko. Geroago, herriko Bakalau elkarteak bere gain hartu zuen Xaian kultur ekitaldiak antolatzeko ardura: kontzertuak, kantu afariak, bertso saioak... «Gure ekintza guztiak euskal kulturaren aldekoak dira», nabarmendu zuen Xerar Urrutiak, Bakalau elkarteko presidenteak.

Denborak eta garaian garaiko pertsonek arrastoa utzi dute Xaian. Ostatuak harro erakusten ditu bere historia zatiak: garai bateko pattar botilak, hautsak eta lizunak estaliak; haritz pieza bakarraz egindako barra; barraren azpian, elkarren segidan jarritako upel zatiak, txotxerako zulo eta guzti; garai bateko ostatuko kartel zaharra: Vins en gros & Detail, J. Hiribarren, Behobie, Basses Pyrenees; duela mende erdi ostatuko komun bihurtutako armagnac upela -Xaiaren bereizgarrietako bat-; parrila bihurtutako tximinia; banderak...

Begi bistan ikus daitezkeenek baino gehiago, ordea, erabiltzaileek eta kokapenak bihurtu dute Xaia berezi. Mugako lekua izateak, paseko lekua izateak, era guztietako jendea elkartzen zuen Xaian. Kontrabandistak eta guardiak, mahai berean, musean tratuak egiten, esaterako.

Jende ezberdinaren bilgune izaten jarraitzen du egun, Beñat Elizondo tabernariaren esanetan. «Izan ere, Euskal Herriko iparraldean gaude, baina baita Hegoaldeko iparraldean ere», azaldu du, ironiaz.

Elkarteen biltoki, sindikatuena, errefuxiatuena eta senideena... Izan ere, Lapurdiren eta Gipuzkoaren arteko mugan dagoenez, urteetan Xaian elkartu izan dira muga zeharkatu ezin zuten errefuxiatuak eta haien senideak eta lagunak. Gaur egun ere bai.

Urte osoan egiten dituzte kultur ekitaldiak Xaian. Arrakastatsuenetako bat, euskal kantuen ikastaroa. Ehun lagun inguru elkartzen dira urritik ekainera, hamabost egunetik behin, euskal kantuak abesteko. Tartean baita euskara ulertzen ez dutenak ere.

Laboaren txoperak

Mikel Laboa bera joan ohi zen Xaiara, «txopera bat» -litro hamarren bat ardo- edatera. Elizondok gogoan du Laboak txaloa jotzen zuela, eta, txaloaren soinua agortzen zenean, Xaiaren akustika goratzen zuela.

Xaia zaldi-posta zerbitzu izan zen duela hainbat urte. Gaur egun ere, ofizialki ez bada ere, posta zerbitzu izaten jarraitzen du, Elizondoren esanetan: «Jendeak mandatu asko uzten ditu».

Behobia-Donostia lasterketaren aurretik katalanen topagune izan ohi da, gosaltzeko edo korrika egin aurretik pixa egiteko, Xaiako upel-komunean.

Informazio gehiago nahi izanez gero, jo webgune honetara: www.xaia100urte.net]]>
<![CDATA[Begi berriak fosil zaharrentzat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1897/030/001/2020-01-10/begi_berriak_fosil_zaharrentzat.htm Fri, 10 Jan 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1897/030/001/2020-01-10/begi_berriak_fosil_zaharrentzat.htm izen-abizenak eta garaia zehaztea, bai aurkitutakoan ezarritako izen-abizenak eta garaia zehaztea edota aldatzea.

Horretarako, beharrezkoak dira begi zoli batzuk, urteetan pilatutako ezagutza eta eskarmentua, eta zorte pixka bat. Asier Gomez Olivenciari gertatu zitzaion moduan. Ramon y Cajal ikertzailea da EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Estratigrafia eta Paleontologia Sailean.

Txakur gorriaren (Cuon alpinus) fosilen bila ari zen, ikerketa proiektu batek eskatuta. Asian oraindik badaude, baina Europan aspaldi desagertu ziren.

Dimako Axlor aztarnategitik ateratako fosilen artean ari zen bilaka. Ez dira edozein fosil, Jose Migel Barandiaranek eta haren taldeak 1967 eta 1974 artean argitara ateratakoak baizik. Bilboko Arkeologia Museoan daude gaur egun.

Halako batean, hortz bat. Neanderthal ume baten esne hagin bat identifikatu zuen Gomezek, espeziea zehaztu gabe zuten Axlorreko fosilen poltsa batean. Duela 200.000 urtetik 40.000 urtera bizi izan ziren neanderthalak. «Izan ere, batzuetan espeziea jakin daiteke, baina beste batzuetan ez», azaldu du Gomezek. «Museoetan, espezieen arabera sailkatutako poltsak eta zehaztu gabekoak egoten dira». Barandiaranen taldeak hagina aurkitu eta aztertu zuen, baina ez zekien zer zen.

Aurkikuntza garrantzitsua zen, halako piezak ez baitira hain ohikoak, eta pieza berri gehiago aurkitzeko atea zabaldu baitzuen. Are gehiago jakinda Axlorreko aztarnategian topatutako hortzak ez zirela berriro ikertu 1973an argitara atera zituztenetik, eta bazirela, gainera, garai hartako identifikazioak zalantzak eragindako hortzak ere.

Nazioarteko ikerketa taldea

Nazioarteko ikerketa talde bat osatu zuten, atea zabaldu ahal izateko: Londresko University Collegek, Parisko Historia Naturaleko Museo Nazionalak, Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko UCM-ISCIII zentro mistoak eta Bartzelonako Unibertsitate Autonomoak parte hartu zuten ikerketan. Taldea koordinatzen, Joseba Rios Espainiako Giza Eboluzioaren Zentroko ikerlaria eta Asier Gomez bera.

Taldean hainbat arlotako adituak zeuden: hortzen morfologian, OTA ordenagailu bidezko mikrotomografia axialean, eta hezurren hausturetan eta mozketetan adituak. Pieza guztiak aztertu zituzten mikro OTA bidez, kanpo morfologiaz gain, barrukoa eta sustraiak ere ikusteko. Teknika estatistikoak aplikatu zizkieten, ondo sailkatzeko. OTA bidezko irudiak programa espezializatuekin tratatu zituzten, piezen hiru dimentsioko irudiak osatzeko.

Gomezen senak eta talde lanak emaitzak eman zituen. Neanderthalen bi hortz gehiago aurkitu zituzten: heldu baten beheko ebakortz bat eta beste ume baten esne hortz bat. Baita garezur zati bat ere. «Euskal Herriko neanderthalen fosilen multzorik handiena da», Gomezen esanetan. Garezur zatiaren kasuan, Barandiaranek berak giza garezur baten zatia zela jaso zuen landa koadernoetan, baina gero -Gomezek ez daki zergatik-, ez zuten ez ikertu, ez argitaratu.

Lau pieza horiek neanderthalak kokatzen dituzte Axlorren. Ez dute informazio osagarria eskaintzen, ordea, haien bizimoduari edo portaerari buruz.

Aurkikuntza berriek hainbat galdera utzi dituzte erantzun gabe. Tartean, garezurrak. Marka batzuk ditu, «ziurrenik kobazuloko zoruan mugitzeagatik». Baina badu haustura mota bat, «tafonomian eta auzitegi medikuntzan freskoan ikusten dena».

Garezurraren haustura

Galdera litzateke ea zer gertatu zen garezurra horrela puskatzeko. Gomezek bi hipotesi aipatu ditu, inguruan ikusitako beste kasu batzuetan oinarrituta: «Bata, lurperatu egin zutela eta gero beste talderen batek edo animalia haragijaleek mugitu egin zutela; bestea, kanibalismoa gertatu zela. Neanderthaletan eta gizaki modernoetan topatu dugun portaera bat da, garai ezberdinetan». Oraingoz, hipotesiak dira.

Gomezek eta lankideek emaitza gehiago lortu zituzten Axlorko fosilak aztertuta: ebaketa markak zenbait hegaztiren eta animalia haragijaleren hezurretan. Aurkitutako lehen zantzuak dira pentsatzeko Kantauri aldeko neanderthalek ere hegaztiak eta animalia haragijaleak ehizatzen eta jaten zituztela. 2018an argitaratu zuten ikerketa hori.

Aurkikuntza berriak izan ziren taldearen emaitzetako bat. Barandiaranen taldeak aurkitutako bost hortzen sailkapena zuzentzea bestea. Barandiaranek-eta zehaztu zuten neanderthalenak zirela Axlorko aztarnategian aurkitutako hortzak. Bilboko Arkeologia Museoan urteak egin dituzte ikusgai, eta hala daude oraindik ere. Ikerketa taldeko adituek, baina, zalantzak zituzten. «Aztertu egin genituen, eta ez dago zalantzarik: ez dira neanderthalak», baieztatu du Gomezek. Homo sapiens-enak direla zehaztu dute.

Ikerlariei arraroa iruditzen zitzaien Homo sapiens-en hortzak topatzea neanderthalak bizi izandako maila estratigrafikoetan. Testuinguru horri buruz informazio gehiago jasotzeko, modu soil baina zuzen bat ere erabili zuten: Barandiaranen koadernoak berrikustea. Egin izan dira Ataungo (Gipuzkoa) arkeologoaren materialaren ikerketa berriak, baina haren koadernoak irakurri gabe.

Joseba Rios arkeologoak eta Asier Gomez paleontologoak Barandiaran fundaziora jo zuten. Barandiaranen ohar koadernoak eskatu zituzten, eta neanderthalen hortz horien oharren bila hasi ziren -hala egin zuten gainerako piezekin ere-. «Ea non eta nola aurkitu zituzten jakin nahi genuen», azaldu du Gomezek.

«Bi ezuste» izan zituzten. Alde batetik, «uste baino informazio gehiago dagoela oharretan». Bestetik, oharrean idatzitakoak. Honela zioen Barandiaranek bi hortzak aurkitutako lekuaz: «Lur ariñean, aitzaren azpian eta bere ondoan».

Karbono-14 eta DNA

Hortzak lur arinean aurkitzeak harritu zituen Rios eta Gomez. «Kobazuloa ezagututa, leku horretan ez genuen halakorik espero; sedimentua trinkoagoa izango zela uste genuen», Gomezen arabera. Hortzen sailkapena auzitan jartzen zuten, beraz, bai adituen iritziak, bai testuinguru estratigrafikoa zalantzagarria izateak. «Ez zen Axlorreko beste zona batzuetako estratigrafia, zehatzagoa, finkatuagoa eta ukitu gabea». «Beraz», jarraitu du Gomezek, «bata eta bestea bat zetozenez, gu lasaiago geratu gara».

Zer garaitakoak diren zehaztu nahi dute orain. «Goi Paleolitokoak izango balira, oso garrantzitsuak izango lirateke, garai hartako gizakien fosil kopurua oso urria baita. Euskal Herrian hortz gutxi batzuk aurkitu izan dira».

Hortzak noizkoak diren jakiteko, probak egin nahi dizkiete: karbono-14 proba eta DNA azido desoxirribonukleikoa aztertzea, gaur egungo populazioekin aldeak dituzten ala ez jakiteko. Jada eskatu diote baimena Eusko Jaurlaritzari. Karbono-14 proba egiteko, aurrena jakin nahi dute -hortzak hondatu gabe-, ea kolagenorik duten. «Kolagenorik ez badute», aurreratu du Gomezek, «bertan behera utziko dugu, gaur egungo teknologiek ez baitute modua ematen datatzeko».

Hortz horiek neanderthalenak ez izateak ez du zalantzan jartzen Barandiaranen taldearen lana. Aldaketak normalak direla nabarmendu du Gomezek, teknologia eta ezagutza berriek zehaztasun gehiagoz aritzeko aukera eskaintzen baitute. Barandiaranen lana goraipatu nahi izan du: «Lehengo ikerkuntzak ikaragarriak ziren, oso talde txikiak baitziren, ia denetarik baitzekiten eta lan egiteko baldintzak kaskarrak baitziren. Gaur egun, taldeak arlo bakoitzeko espezialistekin osatzen dira. Baina haiek egindako lanik gabe, ez ginateke hemen egongo».]]>