<![CDATA[Jakes Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 07 Dec 2021 09:42:47 +0100 hourly 1 <![CDATA[Jakes Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Mapa bat baino gehiago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1969/032/001/2021-12-04/mapa_bat_baino_gehiago.htm Sat, 04 Dec 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1969/032/001/2021-12-04/mapa_bat_baino_gehiago.htm Gernika, Zazpiak Bat-en armarria... eta Euskal Herriko mapa. Laua edo erliebean. Mapa horietako asko, ordea, desagertu egin dira. Euskal Herriaren irudikapen grafikoak ez dira hain ohikoak. Ikasleei, esate baterako, lurraldetasunari dagokionez, sekulako mapa eta kontzeptu nahas-mahasa eskaintzen diete testuliburuetan.

Hemen eskura daiteke mapa.

Euskal Herriko mapa erliebean nahi izanda ere, ez zen erraza lortzea. Elkar argitaletxeak egiteari utzi zion duela hogei urte. Orain, baina, Baionako Bernat Etxepare lizeoak eskaintzen du: Sua argitaletxeak Euskal Herriko mapa eguneratu du, Elkarrek egin, eta Bernat Etxeparek salgai jarri.

Seaskaren (Ipar Euskal Herriko Ikastolen Elkartea) lizeo bakarra da Bernat Etxepare. Lapurdiko, Nafarroa Behereko eta Zuberoako 400 ikasle inguru ditu.

Lizeoa konpontzeko, berritzeko, handitzeko edo hornitzeko, diru premia dute. Lizeoa handitzeko dirua lortzeko asmoz, «zerbait interesgarriaren, originalaren eta salgarriaren» bila ari ziren. Euskal Herriko mapa bat, erliebean, eguneratua eta euskara hutsean kaleratzea otu zitzaien, Kattin Bergara lizeoko lehendakariaren arabera. Pentsatu, «ausartu» eta egin. Salgai dago jada.

Produktu bat da, baina «produktu sinboliko» bat. Mapa bat baino gehiago leloa jarri diote kanpainari. «Euskararen herria irudikatzen du». Seaskaren ikastetxeetan egunero egiten duten lana erakusten duen tresna bat da: 2 urtetik 18 urtera arte euskarazko hezkuntza eskaini. «Proiektu pedagogiko sendo bat, herri proiektu bat», Bergararen arabera. «Euskararen munduan murgiltzen dira, euskararen mapan sartzen dira».

Euskal Herriko mapa, mugarik gabea. Errealitatean, ordea, badaude mugak, eta lizeoko ikasleek jasaten dituzte, oztopoak baitituzte gainerako herrialdeetan goi mailako ikasketak euskaraz egiteko. «Mapa horrek gure ametsa ere erakusten du: euskara ofiziala izatea Ipar Euskal Herrian», eskatu du Bergarak.

Euskal Herriko mapa, zazpi probintziarekin. «Denboraren poderioz, ez da hainbeste ikusten Euskal Herria osorik, zazpi probintziekin», azaldu du Bernat Etxepare lizeoko lehendakariak. Horri aurre egiteko asmoa ere badute, garrantzitsua iruditzen baitzaie «euskararen bidetik Euskal Herria berriro agerraraztea».

Mapak salgai daude, bai Bernat Etxepare lizeoaren webgunean, bai BERRIAren Interneteko dendan, 99 euroan. Bergarak eskertu egin du BERRIAren laguntza. Egunotan Durangoko Azokan ere salduko dituzte mapak.

Gaur aurkeztuko dute mapa, Durangon bertan, 16:00etan, Landakoren kanpoko plazan. Xabi Solano musikariak parte hartuko du. Kanta bat sortu du, eta Bernat Etxepare lizeoko ikasleekin kantatuko du.]]>
<![CDATA[Izotzik zaharrena nahi dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2002/046/001/2021-12-03/izotzik_zaharrena_nahi_dute.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2002/046/001/2021-12-03/izotzik_zaharrena_nahi_dute.htm irakurri egin ditzakete, bai izotza, bai izotz geruzetan harrapatuta geratutako aire burbuilak. Zenbat eta sakonago, orduan eta izotz zaharragoa, orduan eta datu zaharragoak. Lurreko klimaren eta ingurumenaren historia izotzetan gordeta dago. Paleoklimatologiak aztertzen du, antzinako klimak ikertzeko zientziaren adarrak.

Antartikako izotzetan behera eginda duela milioi bat eta erdi urteraino iritsi nahi dute. Zenbat da hori? Zenbateko zuloa egin behar dute izotzetan? Zenbateko izotz zilindroa atera behar dute kanpora? Hiru kilometro luze eta hamar zentimetro zabaleko izotzezko hestebetea edo txurroa.

Ikertzaileek, izotz horretatik, garaian garaiko baldintzen datuak lor ditzakete: tenperatura eta berotegi efektua eragiten duten gasen kopurua. Izotzetan, eta izotz geruzetan harrapatuta geratutako aire burbuila txikietan.

Elurra elurraren gainean. Aurrena elurra zena, gero izotza. Eta izotz geruzen artean, aire burbuilak. Garaian garaiko atmosferako aire burbuilak izaten dira, gasezko lekukoak eta informazio artxiboak. Ikertzaileek airearen osagaiak neurtzen dituzte, berotegi efektua eragiten duten gasen kopurua jakiteko: karbono dioxidoa, metanoa... Era berean, burbuilaren inguruko ur molekulak aztertuta, orduko tenperatura ere zehaztu dezakete.

Beyond EPICA izena du duela 1,5 milioi urte arteko izotzetaraino iritsi nahi duen proiektuak. EPICA horrek izan dezake epikarik, baina laburtzapen bat da: European Project for Ice Coring in Antarctica (Antartikan Izotza Ateratzeko Europako Proiektua). EPICA izeneko proiektuaren jarraipena da. 2019an hasi zuten ikerketa berria, eta egunotan zuloa egiten hasteko prestatzen ari dira.

Carlo Barbante da koordinatzailea, Italiako Poloetako Zientzietako Institutuko zuzendaria eta Veneziako Ca' Foscari unibertsitateko irakaslea. Hamabi ikerketa institutuk parte hartzen dute, tartean Alemaniako Alfred-Wegenerrek eta Frantziako Ikerketa Zientifikoen Zentroak (CNRS). Europako Batzordeak 11 milioi euro eman dizkie.

Erdi Pleistozenoko trantsizio garaian, duela 800.000 eta 1,2 milioi urte artean, aldaketa bat gertatu zen: izotz aroen maiztasuna aldatu egin zen: 40.000 urtetik behin gertatzen zena 100.000 urtetik behin gertatzen hasi zen. Alegia, izotz aro batetik besterako denbora tartea bikoiztu egin zen, ziklo glaziarrak aldatu egin ziren.

Zergatik gertatu zen? Ez dakite. Teoria baten arabera, aldatu egin ziren, alde batetik, Lurrak Eguzkiaren inguruan egiten zuen orbita eta, bestetik, Eguzkiarekiko zuen inklinazioa. Horrek bertako klima ere aldatu zuen. Baina horrek bakarrik azaldu dezake izotz aroen zikloa aldatzea? Ez. Horregatik, aldaketaren arrazoiak jakin nahi dituzte, garai hartako izotza aterata eta aztertuta.

Etenik gabeko lagina

EPICAn duela 800.000 urteko izotzetaraino iritsi ziren: 2.774 metrora arte zulatu zuten. Beyond EPICAren helburua 1,5 milioi urtera arteko -hiru kilometroko- erregistro edo lagin etengabe bat aurkitzea da, bilakaera etenik gabe ikusi eta aztertu ahal izateko. Beste ikerketa talde batzuek lagin zaharragoak lortu dituzte, baina ez segidakoak edo geruzen artean etenik gabeak.

EPICAn 800.000 urtera arteko tenperaturaren eta atmosferako karbono dioxidoaren berri izan zuten. Ikusi zuten tenperatura eta karbono dioxidoa elkarri lotuta zeudela: izotz aroetan, tenperatura jaisten zenean, atmosferako karbono dioxidoaren kontzentrazioa ere gutxitu egiten zen; izotz aroen arteko urteetan, klima berriro berotzean, karbono dioxidoaren kontzentrazioa ere handitu egiten zen. Ikerketa berriekin hobeto ulertu nahi dute zer-nolako eragina zuen karbono dioxidoak garai hartako tenperaturan.

Ikertzaileek iraganaren berri jakin nahi dute, zer gertatu zen argitzeko. Baina urte batzuk barru zer gertatu daitekeen jakiteko ere baliatu nahi dute ikerketa, berotegi efektuko gasen isuria handitzen denean eta Lurreko tenperatura berotzen denean.

Non egingo dute zuloa? Antartikako ekialdean, Little Dome C izeneko hamar kilometro koadroko eremuan. Domo bat da, kupula formako egitura geologiko bat. 1970eko hamarkadan hasi ziren bertako izotzetan zuloak egiten. Itsas mailatik 3.233 metrora dago, eta kostaldetik 1.100 kilometrora. Munduko lekurik hotzenetakoa da: zero azpiko 25 gradu izaten dira udan, eta zero azpiko 80 gradu neguan. Concordia basetik 40 bat kilometrora dago -Frantziako eta Italiako ikerketa taldeen basea da Concordia-.

Horrek asko erraztuko du proiektuaren logistika: izotza lau metroko zatietan aterako dute kanpora, metro bateko zatietan moztuko dituzte, eta Concordia basera eraman. 40 kilometro ez dira asko izotzezko kontinentean. Ez da izango izotz zatien bidaia bakarra, Concordian erditik moztuko baitituzte, luzetara. Erdi bat basean gordeko dute; bestea, berriz, Europara bidaliko dute, ikertzeko.

Azkeneko hiru urteetan radarrekin Antartikako izotz geruzak neurtzen eta aztertzen aritu dira, zulo sakonagoak egiteko leku egokienaren bila. 2019 bukaeran aukeratu zuten lekua, Little Dome Cn.

Nazioarteko lehia

Zuloa egiteko azpiegiturak prestatzen eta probatzen arituko dira urtarrilera arte. Barbantek esan du zuloa egiten hasteko moduan daudela. 170 metro izotz atera nahi dituzte astean. Twitterreko kontuan zabaldutako irudi batean ikus daiteke X bat ere jarri dutela zuloa egingo duten leku zehatzean.

Lan zaila eta korapilatsua da halako izotz laginak lortzea. Zulatzeko orduan geruzak urtu eta nahastu daitezke. Lurraren berotasunak lur azpiko arrokatik gertuen dauden geruzak urtu ditzake. Laginak eskuratu eta gero, ondo kontserbatu behar dira. Beyond EPICAko taldea behin-behineko kobazulo bat prestatzen ari da elurretan, lehen laginak gorde ahal izateko.

Izotz zaharrenarena ez da giza fosilik zaharrena aurkitzeko lehia. Ez da Martera iristeko eta Martetik informazio interesgarriena eskuratzeko lehia. Baina Artikoko izotzetan ere badago lehia. Herrialdeen arteko lehia. Beyond EPICAk ez ezik, nazioarteko beste bost taldek ere lortu nahi dute izotz zaharrena: Ameriketako Estatu Batuak, Australia, Errusia, Japonia eta Txina. AEBek Izotz Zaharrena Esploratzeko Zentroa (Coldex) sortu berri dute. 25 milioi dolar izango ditu bost urterako (22 milioi euro inguru). Beyond EPICA da aurreratuena.]]>
<![CDATA[«Entzundako zerbaitek norbaiti balio baldin badio, zoragarri»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/044/001/2021-11-28/entzundako_zerbaitek_norbaiti_balio_baldin_badio_zoragarri.htm Sun, 28 Nov 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1943/044/001/2021-11-28/entzundako_zerbaitek_norbaiti_balio_baldin_badio_zoragarri.htm Nire erreferenteak deitu die. Youtuben edo haren blogean ikus daitezke (bizi.eus/bloga). Bi elkarrizketa daude ikusgai oraingoz: Markel Irizar txirrindulariari eta Ainhoa Lendinez kazetari eta mendi korrikalariari egindakoak. Ibon Oregi triatleta izango da hirugarrena. Danobatgroupen, Errekaren eta Laboral Kutxaren laguntza jaso du proiektua gauzatzeko.

Zer-nolako harrera izan dute lehen bi bideoek?

Oso pozik nago pertsona horiekin hitz egiteaz eta haien bizipenak jasotzeaz. Elkarrizketatuak ere oso pozik daude, bai parte hartu duten moduagatik, bai elkarrizketak egiteko eragatik. Agian, nire istorio pertsonalarengatik, enpatiatik eginak daudelako.

Saioak Nire erreferenteak izena du. Zergatik erreferente hitza?

Markel Irizarri zor diot izena. Elkarrizketa egitera gindoazela, berak esan zidan hitz egokia erreferente zela, ez eredu.

Hala ere, ikusle askok eredu gisa hartuko zaituztete, bai haiek, bai zu zeu, zailtasunei aurre egiteko duzuen jarrera positiboagatik eta kemenagatik.

Eredu denak aldarean jarritako norbait dirudi. Nik oso egun txarrak edukitzen ditut, bizitzan hanka sartze asko egin ditut eta egiten jarraituko dut. Horregatik, eredu hitzak zama bat duela uste dut, erreferente-k baino gehiago.

Baina baikortasun irudia zabaltzen duzue ia beti. Ifrentzua ezkutuan geratzen da?

Horrek kezkatzen nau. Ez nuke transmititu nahi hamabi pertsona horiek supergizonak edo superemakumeak direnik. Gauza txarrak ere badaudela erakutsi nahi nuen. Ibon Oregik berak esaten du oraindik ez dagoela ondo, bide bat daukala egiteko. Ironmanak egiten zituen pertsona batek hanka bat falta du, baina ari da pixkana-pixkana aurrera egiten. Gauza batzuk ezingo ditu egin; beste batzuk, bai. Mezua hori ere bada: batzuetan egokitu egin behar garela gure errealitate horretara.

Elkarrizketetan ikasten ari zara?

Bai. Pertsona hauek guztiek bide bat egin dute kolpe bat jaso eta gero, eta hor badaude besteontzat balio handia duten bizipen batzuk, ikasteko. Niretzat ikasketa prozesu bat da haiekin hitz egitea, eta entzundako zerbaitek norbaiti balio badio, zoragarri.

Zer ikasi duzu Markel Irizarrengandik?

Esan zidan bizitza gazta bat bezalakoa dela. Gazta horren erdia jada joan zaigula, eta guk aukeratu behar dugula beste erdiarekin zer egin. Pentsatu nuen: 'Ederra bota dit'. Eta badakiela egunen batean bizitza hau bukatuko dela. Besteok ahaztu egiten dugu, baina berak presente dauka, hala bizi izan du txikitatik.

Ainhoa Lendinezengandik?

Batzuetan gauza txikiek kateatu egiten gaituztela eta ez dugula aurrera egiten. Guretzat gauza handiak dirudite, baina objektiboki ez dira hain handiak. Horri buelta emateko gaitasuna izan du.

Eta Ibon Oregirengandik?

Ikustea berak zer kontzientzia daukan zuloan egon izanaz, eta badakiela orain gora doala, zulotik irteten ari dela. Badaki aterako dela, denbora kontua dela.

Hamabiak dira kirolariak?

Ez, baina badute loturaren bat bizitza aktiboarekin. Hor ikusten dut gakoa: bizitza aktiboak baditu onura batzuk.

Gaur egun galtzen ari gara ingurukoei entzuteko ohitura?

Guztiz. Norbaitek esan zidan Irizarren elkarrizketaren bost minutuko laburpena egin behar nuela, ideia nagusiekin geratzeko. Ordu erdi bateko bideoa da. Ez badaukazu ordu erdi horretarako, sentitzen dut.

Oso ariketa sinplea egin duzu: elkarrizketatu interesgarriak aukeratu eta haiei galdetu. Gaur egungo telebistan halako saioak falta dira, sinpleak eta zintzoak, zarata eta parafernalia gutxiagorekin?

Bai. Niretzat komunikazioaren esparru honetan erreferente bat da Barruan gaude podcasta. Mahai batean esertzea eta lasai hitz egitea. Entzuteko ohitura gutxitzen ari da, eta ia txioetan eta tituluetan oinarritutako komunikazio batera joan gara.]]>
<![CDATA[Elkartasunaren indarra lagun]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/048/001/2021-11-28/elkartasunaren_indarra_lagun.htm Sun, 28 Nov 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1957/048/001/2021-11-28/elkartasunaren_indarra_lagun.htm stormtroopers soldadu klasikoak aurrera eta atzera.

Star Wars filmen sagako pertsonaiak Donostiako eraikin eta ikono klasikoenetakoan. George Lucas AEBetako zinemagileak 1977an abiatutako unibertsoari egindako keinuak jendearen janzkeran: I am a real Yoda (benetako Yoda bat naiz) edota May the force be with you (indarra lagun izan dezazula) lelo ezaguna jakei itsatsitako petatxuetan.

Ilara etengabea izan zen Miramar jauregira sartzeko. Jendeak, baina, laser ezpata ez baizik aterkia zuen eskuan, indarra lagun, boladakako euriari aurre egiteko.

Barruan, jendea aurrera eta atzera zebilen. Gehienak geletan banatutako pertsonaien aurrean argazkiak ateratzen, bai haurrak, bai helduak. Tartean zen Gorka Urzelai, Star Wars-en zale amorratua: «Sekulakoa da horrelako ekitaldi bat Donostian izatea». Gogoan du oraindik sagako lehen filma ikusteak eragin zion zirrara: «Mundu berri bat aurkitu nuen». Pertsonaia gustukoenen artean, bi klasiko: R2-D2 eta C-3PO bereizezinak.

Kolore arrosa asko ikus zitekeen Miramarren. Pink Force fundazioak antolatu baitzituen herenegungo eta atzoko ekitaldiak, Gipuzkoako Odol Emaileen Elkartearen alde, odol emaile gazteak erakartzeko asmoz.

Pink Force fundazioa 501 Legioko kidea da, Star Wars-ekiko zaletasuna eta grina bizitzeko eta erakusteko elkartea. 501 Legioak 14.000 kide baino gehiago ditu munduan. Alemaniatik, Italiatik, Herbehereetatik, Herrialde Katalanetatik, Espainiatik, Erresuma Batutik... joan ziren atzoko ekitaldian parte hartzera.

'Gaiztoen' elkartasuna

Berez, filmetan, 501 Legiokoak gaiztoak dira, Darth Vaderren legioa, inperioa. «Errealitatean, ordea, elkarte guztiok elkartasun ekintzak egiten ditugu», zehaztu zuen Kristina Urtiagak, Pink Force fundazioko idazkariak. «Guk ospitaleetan laguntzeko bokazioa dugu, umeekin bereziki».

Pasabideetan, argazki ehiztariez gain, bisitariak maletekin. Maleta gogorrak, edukiak ondo babesteko. Barruan, Star Wars-eko pertsonaien jantzien erreplikak, arratsaldean desfilatzeko. «Erreplikak, ez mozorroak», zehaztu zuen Francisco Arroyok. Madrildik joan zen Donostiako desfilean parte hartzera. «Jantziak filmetakoen berdin-berdinak dira: xehetasun guztiak dituzte». Biker scout-ez jantzita atera zen arratsaldean, hau da, motor gidariz.

Eduardo Ramos malagarrak kolore arrosaz tindatua zuen bizarra. Inperioko ofizial gisa desfilatu zuen arratsaldean, militarren uniforme berdearekin.

Espainiako 501 Legioko edo Batailoiko kideak dira biak. Beren poltsikotik ordaindu dituzte Donostiara joateko gastu guztiak, atzokoa elkartasun ekintza bat baitzen.

Ramos 8 urte zituela egin zen Star Wars-en zale, 1977an gurasoek filma ikustera eraman zutenean. «Mugarria» izan zen, eta, zaleen halako elkarteak zeudela jakin zuenean, nahitaez kide izan behar zuela pentsatu zuen.

50 urtetik gora ditu, beraz. Ez zaio batere axola besteek zer esango duten: «Haurrek eta helduek argazkiren bat ateratzeko eskatzen dizutenean, sekulako bizipoza ematen dizu. Ospitaleetara ere joaten gara, haurrekin egotera eta animatzera. Asko estimatzen gaituzte, eta horrek indarra ematen digu».

Batzuetan erdeinuz ere hitz egin izan diete haien zaletasunaz, frikiak direla esanez. «Baina egiten dugun elkartasun lana eta sentitzen duguna azaltzen diegunean, galdetzen digute ea nola parte har dezaketen», Ramosen arabera. Kide batzuk Star Wars-eko film bakar bat ikusi gabe sartzen dira elkartean.

Haiek egiten dituzte jantziak. Erreplika zehatzak. «Pentsa», azaldu zuen Ramosek, «The Mandalorian telesaileko inperioko soldaduak AEBetako zaleen talde bateko kideak dira, filmaren egileentzat askoz ere merkeagoa baitzen haiek erabiltzea, jantziak berriro egitea baino».

Arratsaldean, eguraldi kaskarragatik atera edo ez atera zalantza izan eta gero, desfilea egin zuten Miramar jauregitik udaletxeraino, John Williamsen musikak lagunduta. Darth Vader izan zen izarra. Han ziren Arroyo biker scout-a eta Ramos inperioko ofiziala. ]]>
<![CDATA[Lau begirada historian atzera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1862/027/001/2021-11-27/lau_begirada_historian_atzera.htm Sat, 27 Nov 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1862/027/001/2021-11-27/lau_begirada_historian_atzera.htm Memoria eraikiz izenarekin, ostegunetan, 22:30ean, ETB1en; ETB2n, berriz, astelehenetik aurrera.

Dokumentalen gaiak lehiaketan zehaztuta zeuden, Maite Ibañez ekoiztetxeko sortzaile eta dokumentaletako zuzendariaren esanetan: bata ETAren indarkeriari buruzkoa, mehatxatutako zinegotzien ikuspegitik; bestea Euskal Rock Erradikalaz, «gogoeta kritikoa» eginez; beste bat errepresio frankistari buruzkoa; eta, azkenik, laugarrena, 1936ko gerrako gertaera bati buruzkoa. Bi saio eskaini dituzte jada: ETAk mehatxatutako zinegotziena eta Euskal Rock Erradikalari buruzkoa (herenegun), garai hartako testuinguruan eta kantuen hitzetan eta mezuetan oinarritua.

Dokumentaletan, gertaerak kontatzeaz eta lekukotzak jasotzeaz gain, mahai inguruak ere antolatu dituzte, gaiei buruzko gogoeta egiteko.

Transmedia proiektua da Memoria eraikiz. Podcastak ere egin dituzte —Jesus Artetxe kazetariaren eskutik—, eta baita bi bideopodcast ere, lehenengo bi dokumentaletan oinarrituta. Bideopodcastetan Julen Hernandez kazetari eta youtuberrak zenbait gazte elkartu ditu, eta eztabaida bideratu du, dokumentalean ikusitakoan oinarrituta —Hernandezek parte hartu zuen bi dokumental horietan—. Lehenengoa ikusgai dago jada Youtuben.

«Bideopodcastak bereziki gazteengana iristeko egin ditugu», azaldu du Ibañezek. «Belaunaldien arteko transmisioa interesatzen zitzaigun».

Azterketek diote belaunaldien arteko amildegia dagoela memoriaren transmisioan, eta, Ibañezen esanetan, hori ere erakutsi nahi izan dute: «Bideopodcastek agerian uzten dute belaunaldien arteko haustura».

Oraindik bi dokumental falta dira ikusteko. Batean frankismo garaiko polizien gehiegikeriak jorratuko dituzte: torturatu bat eta poliziek hildako bi lagun.

Felipe Suarezek Zestoako (Gipuzkoa) posta zerbitzuan lan egiten zuen, 1976an. Oposizio bat gainditu eta lanpostua lortu zuen Herrera de Pisuergan (Palentzia, Espainia). Federico Astilleros lagunarekin ospatu zuen, Zarautzen, eta etxera bueltan zihoazela guardia zibilek metrailatu zituzten. Suarez hil egin zuten; Astilleros, zauritu. Dokumentalean elkartu egin dira Suarezen eta Astillerosen senideak, 45 urte geroago.

Lino Zapirain oiartzuarra, berriz, Francoren kontrako propagandarekin atxilotu zuten, 1969an. Torturatu egin zuten.

Jose Emilio Fernandez 1978an hil zuten guardia zibilek, Durangon (Bizkaia) auto-stop egin eta Elorriora bueltan zihoala, tirokatuta.

1936ko gerrari buruzko dokumentalean fusilatutako lau emakumeren istorioak kontatuko dituzte. Juana Mir kazetariarena izango da ardatza, baina fusilatutako hiru emakumeren iloben testigantzak jasoko dituzte. «Testigantzak izugarriak dira», Ibañezen arabera.]]>
<![CDATA[Laguntzak guztiei emateko eskatu dute Hekimenek eta Tokikomek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/027/003/2021-11-27/laguntzak_guztiei_emateko_eskatu_dute_hekimenek_eta_tokikomek.htm Sat, 27 Nov 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1890/027/003/2021-11-27/laguntzak_guztiei_emateko_eskatu_dute_hekimenek_eta_tokikomek.htm
Hekimen Euskarazko Hedabideen Elkarteak eta Tokikom euskarazko toki komunikabideen taldeak Eusko Jaurlaritzari eskatu diote euskarazko gainerako komunikabideei ere zabal diezazkiela COVID-19ari aurre egiteko diru laguntzak.

Ez Hekimenek, ez Tokikomek, ez dute ulertzen zer irizpideren arabera eman dizkien Eusko Jaurlaritzak laguntzak komunikabide batzuei, eta beste batzuei ez. «Euskararen normalizazioaren ikuspegitik euskarazko komunikabideen lana ezinbestekoa den heinean, ezin dira COVID-19ak eragindako ondorioen aurrean babesik gabe utzi», Hekimenen iritziz. «Egitasmo txikiak dira ondorioak gehien jasan dituztenak». Tokikomek, gainera, salatu du pandemia garaian erakundeek kanpaina eta publizitate ofizial ia guztia egunerokoetara soilik bideratu dutela.]]>
<![CDATA[«Arteak ere egiten dituen galderak egiten ditu fisikak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/038/001/2021-11-26/arteak_ere_egiten_dituen_galderak_egiten_ditu_fisikak.htm Fri, 26 Nov 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1928/038/001/2021-11-26/arteak_ere_egiten_dituen_galderak_egiten_ditu_fisikak.htm
Gaur egun zientzia eta artea oso bereizita daude. Hala ere, iraganean ez zen hala. Zergatik gertatu da?

Urte askotan ez da hala izan. Errenazimentuko jenio handiek, Leonardo da Vincik, Rafaelek eta Michelangelok, esaterako, beren mundu ikuskeran oso barneratua zuten artea eta zientzia bi ezagutza mota zirela. Artelanak eta lan zientifikoak egin zituzten. Leonardo da Vinci asmatzailea zen, baina baita artista ere. Gioconda sortu zuen, baina anatomia tratatuak eta giza gorputzari buruzko azterketak ere egin zituen.

Eta nola gertatu zen bi diziplinen arteko etena?

Ezagutzaren adarren instituzionalizazioak eragin du batez ere. Ilustrazioan artea eta zientzia oraindik oso estu lotuta zeuden; baina unibertsitateak, ikerketa zentroak, jakintzaren adarrak... sortu ziren, espezializazioa handitu zen, eta diziplinak bereizi zituzten.

Diziplina ezberdinetan bereizi bai, baina bataren eta bestearen arteko loturak errotik moztu zituztela dirudi.

Bai. Filosofia fakultate bat eta Matematika fakultate bat sortuz gero, bi diziplina horiek jada bereizita daude fisikoki. Bien arteko lotura korapilatsua da. Gainera, lehen unibertsitateak hirien erdian egiten zituzten; gaur egun, berriz, kanpoko aldean. Geografikoki ere bereizteak zaildu egiten du elkarren arteko lotura.

Espezializazioak ere eragina izan du?

Bai, jakina. Zerbaitetan oso espezialista izan behar da aurrera egiteko, ikertzeko... Sistemak berak eragiten du zu diziplinartekoa ez izatea.

Zientzia eta artea jakintza beraren zati dira?

Zabalduta dago bi kulturen ideia, baina faltsua da. Arteak eta zientziak printzipioak partekatzen dituzte, gizakiarengan oinarrizkoak diren printzipioak: sormena, jakin-mina, berrikuntzak egiteko gaitasuna eta baita trebetasuna ere, teknikan trebatzea. Hizkuntza bat ikasi behar duzu erroketak egiten ikasteko: matematika. Beste hizkuntza bat ikasi behar duzu eskultura bat egin nahi baduzu: materiari forma ematea. Azkenean, metodo eta gauza asko partekatzen dituzte.

Zientziaren eta artearen arteko loturari buruz hitz egitean, iraganeko kontua dirudi. Errenazimentua aipatu duzu, landareen eta animalien garai bateko irudi orriak... Gaur egun ere, ordea, lotuta daude, ezta?

Bai, jakina. Hitzaldian irudi jakin eta oso adierazgarri bati buruz hitz egin nuen: NASAk [Ameriketako Estatu Batuetako Espazio Agentzia] 2019an argitaratu zuen zulo beltz baten lehen argazkia. Komunikabide askotan argitaratu zuten. Argazki hori MOMAk [New Yorkeko Arte Modernoko Museoa] eskuratu du. Irudi zientifiko bat, ezagutza zientifikoa, objektu artistiko bihur daiteke, jartzen duzun testuinguruaren arabera. Gainera, irudi horiek eta lotura horiek gordetzeko kultur erakundeak daude: museoak, artxiboak...

Artisten lanak erabiltzen dira ezagutzen ez dena edo irudien bidez erakutsi ezin dena erakusteko eta gizarteratzeko.

Jakina. Behar-beharrezkoak dira. Horrez gain, artearen eta zientziaren arteko loturen adibide gisa, CERNek [Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua] programa berezi bat du artistentzat, artistek bertan egonaldiak egiteko eta sormen proiektuak garatzeko. Arteak ere egiten dituen galderak egiten ditu fisikak: Nola funtzionatzen du munduak? Zein da gure jatorria?...

Teknologiaren aroa da egungoa. Urrutiko gauzen eta elementurik txikienen irudiak lortzen dituzte. Zer ekarpen egiten dute marrazkiek?

Artista askok lan egiten dute, esaterako, ilustrazio botanikoetan. Frogatuta dago marrazkien bidez askoz ere hobeto erakuts daitekeela landareen morfologia, forma, argazkiekin baino. Argazkiekin aurrean daukazuna soilik erakuts dezakezu; marrazkiekin, ordea, zuk nahi duzuna eta nahi duzun moduan.

Ilustrazio zientifikoari buruzko masterrak daude.

Gero eta gehiago, beharrezkoak baitira, ez bakarrik dagoena erakusteko, ikasi nahi duguna irudien bidez erakusteko baizik.

Zer ekarpen egiten dio zientziak arteari eta zein arteak zientziari?

Hasteko, galdera berriak. Fisikariek fisikariekin bakarrik eta artistek artistekin bakarrik harremana dutenean, elkar elikatzen dute. Galdera berak dituzte, eta elkarri erantzuten diote. Mundu eroso horretatik atera eta beste diziplina batzuetako jendearen galderei aurre egiten diezunean, baina, zeuk ere galdera berriak egiten dizkiozu zeure buruari. Zientzialari gisa zeure buruari egingo ez zenizkiokeen galderak egin diezazkiokezu. Agian baita gizartetik gertuago dauden galderak ere. Artisten kasuan, sortzaileagoa izan zaitezke.

Arteaz hitz egiten duzu, baina arteaz gain, giza zientziak ere multzo berean sartu beharko lirateke?

Bueno, niretzat zientzia guztiak dira giza zientziak, ez bakarrik izen hori dutenak. Batzuetan, zientzia zehatzei buruz hitz egiten dugunean [izendapen okerra, Garridoren arabera], ahaztu egiten dugu zientzia mota hori egiten dutenak pertsonak direla. Pentsa, adimen artifizialean badago gai bat oso interesgarria, algoritmoena, eta ikusi da lerratze matxista bat dutela, gizonek sortzen baitituzte. Zientzia guztiak dira giza zientziak, hala deitzen ez bazaie ere.

Sormena artearekin lotu ohi da, baina zientzialari guztiek diote oso garrantzitsua dela zientzian eta ikerketan ere.

Ikerketa guztiak galdera batekin, zalantza batekin hasten dira. Ezagutu nahi den zerbait izaten da abiapuntua. Galdera horiek sormenetik, jakin-minetik, sortzen dira.

Alexander von Humboldt naturalista eta esploratzailearen lanetako ilustrazioak ikertzen hasi zinen; baina gaur egun XVIII. mendean ilustrazio zientifikoak egin zituzten emakumeen lana ikertzen ari zara. Zer eta nola egin zuten?

Hitzaldietan eta ekitaldietan jendeak askotan galdetzen zidan ea ilustrazioen egileak zein ziren. Horietako asko ezezagunak ziren. Geroago jakin nuen ilustrazio horien egileetako asko emakumeak izan zirela.

XVIII. mendean emakumeak loreen eta landareek irudiak egiten?

Garai hartako goi mailako kultura femeninoan ondo ikusia zegoen emakumeak botanikan, lorezaintzan eta paisajismoan aritzea. Ondo ikusia zegoen loreak margotzea. Loreak margotzen hasi eta naturarekiko interesera, inguruan zituzten espezieetara pasatu ziren. Emakume asko botanika ilustratzen hasi ziren. Metodo zientifikoak erabili zituzten, eta batzuek Carlos Linneoren lanak ere irakurri zituzten, sailkapen botanikoaren teoriko handietako batenak. Zientziaren dibulgazioa eta lan zientifikoak egin zituzten ilustrazio botanikoen bidez.

Emakume horien lana ezezaguna eta ikusezina da, zientzian aritu diren beste hainbat emakumeren moduan.

Historia ikastearen ekarpen nagusietako bat da jakitea nondik zatozen, nora iritsi zaren jakiteko. Horrela soilik jakin dezakezu nora zoazen. Beraz, nik historiaren bidez baldin badakit gizarte lerratu batean bizi naizela, zerbait egin dezaket hori aldatzeko. Badakit aurrerapen handia egin dugula emakumeak ikusarazteko, ez bakarrik emakumeak, baita genero eta arraza aniztasuna ere. Beraz, hori baldin badakit, lerratuta nagoela baldin badakit, gauzak egin ditzaket aldatzeko.

Salatu izan duzu gaur egungo museoetan ia ez dela emakumerik agertzen. Museoei buruzko gogoeta egin behar da eta berrantolatu behar dira?

Kasu gehienetan gizonek egindako bildumak jaso ditugu, batez ere gizon zuri burgesek egindakoak. Museoak ez dira espazio neutroak. Kontua ez da museoetatik Charles Darwin kentzea, horrek ez du zentzurik, baina zientzia gizatiartu behar da. Darwini buruz hitz egin behar da, baina hitz egin behar da superazio istorioez ere. Niretzat museo batera joaten diren haurrentzat irakasgarriagoa da bide zaila izan eta, hala ere, iritsi zirenei buruz hitz egitea, bide erraza izan zutenei buruz bakarrik hitz egitea baino. Beharrezkoa da istorio horiei buruz hitz egitea.]]>
<![CDATA[Aitzindaria bizirik dago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/028/003/2021-11-24/aitzindaria_bizirik_dago.htm Wed, 24 Nov 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1889/028/003/2021-11-24/aitzindaria_bizirik_dago.htm ' webguneak hogei urte bete ditu euskara eta teknologia berriak uztartzen]]> Sustatu.eus. Euskara uztartu zuen teknologia berriekin eta Internetekin. Gaur egun ohiko eta ia ezinbesteko bihurtu diren teknologien eta Interneteko joeren, aplikazioen eta terminologien berri ematen hasi zen, euskaraz, duela hogei urte, 2001eko azaroan (Sustatu.com zen orduan). Hogei urte geroago, teknologiak eta Internetek garatzen jarraitzen dute, eta horien berri ematen jarraitzen du Sustatu.eus-ek. «Teknologiak eta euskarak bat egiten duten bidegurutze horretako albistegi bat da», definitu du Luistxo Fernandez editoreak.

CodeSyntax enpresak eta Goienak sortu zuten Sustatu.eus, baina CodeSyntax arduratzen da webguneaz gaur egun. Fernandez bera, nagusiki, zenbait lankideren laguntzarekin.

Fernandezek uste du Sustatu.eus-ek oraindik ere lekua baduela. Interneten sortzen diren gauzen berri ematen jarraitzen duela, eta informazio interesgarriak eskaintzen dituela. Aste honetan, esaterako, COVID-19aren ziurtagiriak irakurtzeko metodoei buruzko sarrera bat argitaratu du.

Hala ere, garrantzia, erreferentzialtasuna, galdu du, bai edukietan, bai eztabaidetan. «Agian arraroa da urteurren batean halako zerbait esatea, baina iragan gehiago du etorkizuna baino», Luistxo Fernandezen arabera. Sustatu.eus erreferentzia zen, ez baitzegoen ia ezer teknologia berriei eta Interneti buruz euskaraz, eta ez baitzeuden iritzia emateko leku asko. «Lehen urteetan oraindik ez zegoen blogik, eta jendeak Sustatu.eus-en ematen zuen iritzia ahots propioa izateko». Zirikatzaile rola ere jokatu zuen webguneak orduan. Akuilu eta eredu ere izan zen, euskarazko tresna eta webgune berriak sortzeko.

Gaur egun xumeagoa da, «tanta bat itsaso batean», onartu du Fernandezek, «baina ez dut penaz esaten, teknologia berriei buruzko informazioa orokortu egin baita».

Sustatu.eus-ek artxibo oparoa du: edonoren eskura daude 2001etik argitaratutako artikulu guztiak, euskarak Interneten eta teknologia berrietan izan duten bilakaeraren erakusleiho.

Jardunaldia Bilbon

Testua izan da Sustatu.eus-en oinarria, baina Fernandezek ikus-entzunezkoen erabilera probatu nahi du, zuzeneko saioren bat agian: «Zuzenekoen mundua zabaltzen ari da, eta uste dut zerbait egin beharko genukeela. Agian ausartuko gara».

Jardunaldi bat egingo dute urteurrena gogoratzeko, etzi arratsaldean, Bilbon, Bilbao As Fabriken. 16:00etan hasiko da, eta izena eman behar da. Jardunaldiaren ondoren festa txiki bat egin behar zuten, baina bertan behera utzi dute, COVID-19aren bilakaera dela eta.

Egitarauan nabarmentzekoa da, alde batetik, Interneteko beteranoen arteko mahai ingurua: Luistxo Fernandez (Sustatu.eus), Iñaki Lopez de Luzuriaga (euskarazko Wikipedia), Patxi Gaztelumendi (Armiarma.eus) eta Oier Araolaza (Dantzan.eus). Bestetik, baita Goizalde Landabasoren eta Leire Narbaizaren arteko solasaldia ere, Interneteko parte hartzeko eta eztabaidatzeko aukerei buruz.]]>
<![CDATA[«Herri proiektu bat gara oraindik ere, 40 urte geroago»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1861/036/001/2021-11-23/herri_proiektu_bat_gara_oraindik_ere_40_urte_geroago.htm Tue, 23 Nov 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1861/036/001/2021-11-23/herri_proiektu_bat_gara_oraindik_ere_40_urte_geroago.htm
Lapurdiko irratiak sorrera xumea izan zuen. Boluntarioek abiarazi zuten. Sortu eta gutxira izan zuen lehen langilea. Gaur egun, sei langile ditu, behar bezalako estudioak Uztaritzen, eta Euskal Irratiak federazioko kidea da, Ipar Euskal Herriko beste irrati batzuekin batera: Irulegiko Irratia, Xiberoko Botza eta Antxeta Irratia.

Proiektu sendoa da, baina egunero eutsi behar zaio. «Hedabide bat da, entzuleak baditu, hedadura ona, erreferentzia da Ipar Euskal Herrian, bereziki euskal hiztunentzat...», indarguneak aipatu ditu Idoatek. «Baina, gero, euskalgintzan ohi bezala, dena oso lotuta dago diruari, entzule kopuruari... Eguneroko borroka bat da». Gure Irratiak Euskararen Kultur Erakundetik jasotzen du hiru eurotik bat; Frantziako Kultura Ministeriotik beste bat, eta herritarren eta herriko etxeen eskutik bestea.

Laguntzaileak dira Gure Irratiaren altxorretako bat. Herritarren eta elkarteen parte hartzea. 40 urteko historia lotu duten katebegiak. Era askotako laguntzaileak dituzte: saio bat osorik egiten dutenak; astean behin edo bi astetik behin herrietako kronikak egiten dituztenak; hilero dirua ematen dietenak; futbol edo errugbi partidak komentatzen dituztenak; irratiko administrazio lanak egiten dituztenak... 50 bat laguneko taldea da, «ezinbestekoa», Idoateren arabera.

«Horiek guztiek irratia egiten dute gurekin batera», azaldu du Gure Irratiko koordinatzaileak. «Hori da irrati elkarte baten funtzioa: laguntzaileekin batera irrati bat egitea. 40 urte geroago herri proiektu bat gara oraindik ere».

Laguntzaileei eustea da Gure Irratiaren erronketako bat. Ez galtzea, gutxienez, eta, ahal bada, gehiago biltzea. Lan zaila, are gehiago gaur egungo gizartearen bilakaera eta joera ikusita, non gero eta zailagoa den jendeak bere denbora eta lana musu truk ematea.

Digitalizazioa erronka

Gure Irratia profesionalizatu egin da. Kazetari profesionalak ditu. Irrati programazio osatua du, ia egun guztian, egunero, baita asteburuetan ere. Kazetari horien esku dago irratiaren eguneroko martxaren ardura, baina, Idoatek nabarmendu duenez, «irratia ez da langileena, herriarena baizik». Horregatik, gehiago hurbildu nahi dute entzuleengana: «Nahi dugu entzuleak ulertzea irratia denona dela eta guztion artean erabaki behar dugula nolako irratia nahi dugun».

Abenduaren 11n ospatuko dute urteurrena. Uztaritzeko estudioetan izango da; ateak zabalduko dituzte. «Gure Irratiaren familia guztia bildu nahi dugu egun horretan», Idoateren arabera. Zuzeneko saio luze bat, «maratoi bat», ere egingo dute, 11:00etatik 19:00etara, era guztietako edukiekin: 40 urteotako anekdotak, musika, entzuleen parte hartzea... «Guztiak etxean bezala sentitzea nahi dugu».

Gure Irratiak aldaketa teknikoak egingo ditu datozen hilabeteetan. DAB+ (Digital Audio Broadcasting) teknologia digitalaren alde egin du. Ipar Euskal Herrian zenbait proba egingo dituzte teknologia berri horrekin, eta proba horietarako onartu egin dute Gure Irratiaren proiektua. Irrati analogikotik digitalera pasatzeko prozesua da, telebistan LTD lurreko telebista digitalarekin gertatutako aldaketaren parekoa. FM frekuentziak oraindik ez dira desagertuko; urte batzuetan eutsiko diete. Gure Irratiak programa bat eskaini nahi du modu digitalean urtebete barru.]]>
<![CDATA[Bide kuantiko berri bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2021-11-19/bide_kuantiko_berri_bat.htm Fri, 19 Nov 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2021-11-19/bide_kuantiko_berri_bat.htm
Konputazio kuantikoak garatzen jarraitzen du. Prozesadore kuantikoei buruzko albisteak kaleratzen dira tarteka, IBMrenak, Googlerenak edo Txinako Zientzia eta Teknologia Unibertsitatearenak. Txinak sekulako apustua egin du konputazio kuantikoa garatzeko.

Ez dute izaten halako albisteen oihartzunik, baina konputazio kuantikoari buruzko oinarrizko ikerketa asko egiten ari da. Baita Euskal Herrian ere.

David Jacob fisikari teoriko alemaniarrak, esaterako, urrian Nature-n argitaratu den ikerketa batean parte hartu du. Ikerbasqueko ikertzailea da Jacob, EHUko Kimika fakultatean. Polimero eta Material Aurreratuak: Fisika Kimika eta Teknologia Sailean lan egiten du. EMPA Suitzako Materialen Zientzia eta Teknologia Laborategi Federalak zuzendu du ikerketa.

Txikitasunaren ikertzaileak dira. Nanografenoarekin egindako iman kuantikoen kateak eraiki dituzte. Grafenoa karbono atomoz osatutako material bat da. Grafitoa eta diamanteak ere karbonoz osatuta daude. Grafenoa, baina, bi dimentsiokoa da, hau da, atomo bakarreko lodiera du. Elkarri lotutako hexagonoen egitura hartzen du, erlauntzek bezala. Grafenoak hainbat ezaugarri ditu: ezagunena da gogorra eta malgua dela aldi berean; baina grafenoak propietate elektroniko bereziak ere baditu -grafeno geruzen magnetismoa- eta horiek baliatzen ari dira ikerketetan.

Jacobek parte hartu duen ikerketan, grafenozko hirukiak sortu eta kateatu dituzte. Zehaztasun atomikoz lan egiten dute. Atomoz atomo sortutako egiturak dira.

Hirukien kateak

«Nanografenoak sortzeko, karbonoz osatutako molekula aitzindari batzuk jartzen dituzte metal baten gainean, kasu honetan urrearen gainean», azaldu du Jacobek. «Berotuta eta tenperatura kontrolatuta, urrearen gainean erreakzionatzen hasten dira, eta nanografenoak diseinatu daitezke, hau da, gutxi gorabehera zuzendu dezakezu nola osatu behar duten, zer forma hartu behar duten».

Ikerketa horretan, nanografenozko hirukiak sortu dituzte, baina ez hirukiak soilik, grafeno hirukien kateak baizik. Zergatik? Magnetismoa ezberdina delako egitura soiletan edo egituren kateetan.

Iritsi da spinari buruz hitz egiteko garaia. Elektroien oinarrizko propietateetako bat da, masaren eta kargaren moduan. Spina, ordea, propietate kuantiko bat da, magnetismoa eragiten duena. Elektroien imana dela esan daiteke.

«Mekanika kuantikoko elementu sakona da», Jacoben arabera. Hura ulertzea zailtzen du mundu makroskopioan haren pareko egiturarik ez egoteak. Batzuetan, spina Lurraren mugimenduen bidez azaltzen da: atomoa Eguzkia izango litzateke, eta elektroia, Lurra; elektroiak bi eremu edo une magnetiko sortuko lituzke, bata atomoari bueltak ematean, eta bestea bere buruak emandako biren bitartez. Ingelesezko to spin aditzak biratu esan nahi du. Eguzkiaren, Lurraren eta mugimenduen azalpenak spina ulertzen laguntzen du; spina irudikatzeko modu bat da, baina Jacobek dioen moduan, «analogia ez da zehatza».

Spinak balio jakin batzuk baino ezin ditu hartu: elektroiaren spina erdi batekoa denean, bi balio har ditzake (erdi positiboa eta erdi negatiboa); spina 1 denean, hiru (-1, 0 eta 1). Spina iparrorratz batekin alderatu ohi da. Iparrorratzek edozein norabide har dezakete, baina spinek ez. Spina erdi batekoa bada, bi norabide, gora edo behera; 1ekoa bada, berriz, hiru norabide.

Haldaneren teoria

Baina spinetan fenomeno berezi bat gertatzen da. Molekula magnetikoak aldatu egiten dira elkartzean eta elkarrekintzan hastean. Duncan Haldane fisikari ingelesak magnetismo kuantikoari buruzko teoria bat kaleratu zuen 1983an: Haldaneren arabera, spin bateko molekulen kateak sortuz gero, molekulen elkarrekintzak eragiten du molekulen magnetismoa kate guztian desagertzea, lehenengo eta azkenengo unitateetan izan ezik. Gainera, unitate horien spina erdi batekoa bihurtzen da, hau da, elektroi soil baten magnetismo kuantikoaren parekoa. Alegia, spina zatikatu egiten da. Haldaneri Fisikako Nobel saria eman zioten 2016an.

Jacobek parte hartu duen ikerketan Haldaneren teoria baieztatu ahal izan dute, tunel efektuko mikroskopioa erabiliz. «Zantzuak zeuden duela zenbait urte beste material batzuetan lortu zela, baina ez zegoen ziurtasunik», Jacoben arabera. «Ikerketa honetan ziurtatu da lehen aldiz. Alde horretatik ere garrantzitsua da».

Fenomeno bitxia da. «Partikulen soziologia» deitu die Joaquin Fernandez Rossierrek, ikerketan parte hartu duen Alacanteko Unibertsitateko fisikari batek: «Halako esperimentuek erakusten dute sistema baten propietateak eta hura egiteko erabilitako piezenak ezberdinak direla».

Hainbat ikertzailek parte hartu dute ikerketan: Suitzako EMPAk egin ditu esperimentuak; Alemaniako Dresdengo Unibertsitateak sortu ditu molekula magnetikoak, eta Herrialde Katalanetako Alacanteko Unibertsitatea eta Jacob arduratu dira lan teorikoaz.

Fisikari teorikoek bi eratara lan egin ohi dute: alde batetik, teoriak edo kalkuluak egiten dituzte, eta, gero, esperimentazio taldeen esku utzi teoria edo kalkulu horiek frogatzea; bestetik, esperimentazio taldeek ikerketetan aurkitutakoa edo ikusitakoa datuen bidez frogatzen dute. Jacob bigarren era horretan aritu da lanean ikerketan. Spin erdi bat metal bati elkartuta dagoenean, seinale bat igortzen du. Ikerketan, espektroskopiaren bidez, seinalean igoera bat ikusi dute nanoimanen ertzetan, eta Jacobek igoera horri oinarri teorikoa eman dio, kalkuluekin.

Paradigma ezberdina

Eta, ikerketaren funtsa azaldu eta gero, horrek zer-nolako ondorioak izan ditzake konputazio kuantikoan? IBMk, Googlek, Txinako Zientzia eta Teknologia Unibertsitateak eta beste zenbait enpresak badituzte prozesadore kuantikoak. Zer leku du halako oinarrizko ikerketa batek jada garatzen ari den eta erabiltzeko moduan dagoen teknologia batean? «Konputazio kuantikoan paradigma berri bat ezartzeko balio dezake», esan du Jacobek.

Gaur egungo konputazio kuantikoan, zirkuituetan oinarritutako konputazioa nagusitu da. «Funtsean, konputazio klasikoaren eredua kopiatzen du, eta mundu kuantikoan aplikatu», argitu du Jacobek. «Ordenagailu arruntetan oinarrizko informazio bitetan bilduta dago, 0ak eta 1ak. Konputazio kuantikoan qubitak ditugu, bit kuantikoak. 0ak eta 1ak spin elektronikoekin egin daitezke, spinak bi egoera baititu, gora edo behera».

Jacobek parte hartu duen ikerketako eredua bestelakoa da: neurketetan oinarritutako konputazio kuantikoa. Gaur egungo konputazio kuantikoan, qubit independente asko jarri behar dira harremanetan, elkarri lotzeko; neurketetan oinarritutakoan, ordea, qubitak, bit kuantikoak, hasieratik elkarri lotuta egongo lirateke: ez lirateke izango independenteak; hala, erraztu egingo litzateke ordenagailu kuantikoen funtzionamendua. «Paradigma berri bat da, eta bide alternatiboa izan daiteke ordenagailu kuantikoak egiteko». Baina, Jacobek esan duenez, «ez dakigu eredu hobea den edo ez». Paradigma berria hastapen fasean dago; IBMk, Googlek, Txinako Zientzia eta Teknologia Unibertsitateak eta beste zenbait enpresak hartutakoa, berriz, oso aurreratua.]]>
<![CDATA[«Zu hausteko modu bat da lurra zatitzea» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2021-11-17/laquozu_hausteko_modu_bat_da_lurra_zatitzearaquo.htm Wed, 17 Nov 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2021-11-17/laquozu_hausteko_modu_bat_da_lurra_zatitzearaquo.htm <![CDATA[Artisauen durundia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/056/001/2021-11-07/artisauen_durundia.htm Sun, 07 Nov 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1956/056/001/2021-11-07/artisauen_durundia.htm
Oliba olioaren potorekin egindakoa hartu zuen, baina beste gitarra bereziren bat ere har zezakeen: bi kalabazarekin egindakoa, frontoian jokatzeko palarekin osatua, Cohiba puru kaxarekin egina, Eibarko karabina batekin... Edota makulu batekin egindako harpa afrikarra.

Galdakaoko (Bizkaia) Iturrondo plazako karpan bildutakoek harriduraz behatzen zituzten Gonzalezek erakusgai jarritako musika tresnak. Luthierren azoka egin zuten, Musika Bizian jaialdiko ekitaldien barruan.

Ia edozerekin egin dezake Gonzalezek gitarra bat, musika tresna bat. Perkusio tresnak egiten hasi zen aurrena: paperontziekin, eraikuntzako hodiekin, isurbideetakoekin... «Azkenean, perkusio tresna bat zilindro bat baino ez da, mintz bat jar diezaiokezuna», laburbildu zuen perkusio tresnen funtsa.

Gauza bera egin zuen hari instrumentuekin: «Hari musika tresna gehienek hots kutxa bat daukate, harien uhinak anplifikatzen dituztenak». Izan egurrezko hots kutxa klasikoa, izan Gonzalezen kalabazak, puru kaxa edo oliba olio potoa.

Gonzalezek erakutsi zuen haren musika tresnak bitxiak, bai, baina benetako musika tresnak direla. Kontzertuak ere ematen ditu tresna horiekin. Aspaldian ez. Katxarrismos izena du haren proiektuak. Musika tresnak egiteaz gain, halakoak sortzeko tailerrak ere egiten ditu. Baita perkusio tailerrak ere, pintura ontziekin.

Umetatik datorkio gauzak berrerabiltzeko joera: «Goitibeheren belaunaldikoa naiz; neure jostailuak egiten nituen». Diogenesen sindromea? «Pixka bat bai».

Mahai gaineko musika tresnak salgai zituen. Ez zuen espero bakarren bat saltzerik. Konponketak egiten ditu batez ere.

Gonzalezek bere trasteak erakusten eta entzunarazten zituen bitartean, haur talde bat kartoizko panderoak egiten ari zen, kolarekin eta margoekin.

Danbor berritzaileak

Haien ondoan, egur eta larruzko panderoak; neurri eta molde ezberdinetako danborrak; ttunttunak; txistu beltz distiratsuak; eta musika tresnentzako neurrira egindako zorroak. Berriozarko (Nafarroa) Raul Parientek eginak, Ezpela izenpean.

Ohiko danborrak bai: larruz, sokaz eta egurrez egindakoak, zilindro formakoak. Baina berritzaileagoak ere bai: goiko eta beheko zatiak gorputza baino zabalagoak; egurretik larrura koskarik gabeak, elkarren parean jarritakoak; lokarrien ordez torlojuak dituztenak; eta bakarren bat karbono zuntzarekin egina. Aiko dantza eta musika taldeko kideekin batera sortua: Aiko Drums. «Torlojuen bidez afinatzen dira, lokarriak baino askoz ere zehatzagoak dira», zehaztu zuen Parientek. Bilboko Orkestra Sinfonikoak erabiltzen ditu.

Artisautzan ere bada ikerketa eta garapena. «Ikerketa asko», nabarmendu zuen. «Aikorekin lau urtez egin genituen probak, lortu genuen arte».

Musika tresnak eginez bizi da Pariente. Bere kabuz ikasi zuen: «Neroni dantzaria izan nintzen eta dantza taldeentzako gauzak egiten nituen: txapelak, egurrezko tresnak... Danborrak egiteko eskatu zidaten. Bi urte behar izan nituen soinu ona zuen lehen danborra lortzeko».

Atzokoa, azoka baino gehiago, topagunea zen Parienterentzat: bezeroekin hitz egiteko, konpontzeko tresnak jasotzeko... Gonzalezen modura, ez zuen espero atzo musika tresnarik saltzea. «Zaila da horrelako tresna bat azoka batean saltzea, zaila da azoketan 20 eurotik gorako edozer gauza saltzea», esan zuen, ironiaz.]]>
<![CDATA[Adimen artifiziala gaixoa eta medikua gerturatzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1941/030/001/2021-10-29/adimen_artifiziala_gaixoa_eta_medikua_gerturatzeko.htm Fri, 29 Oct 2021 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1941/030/001/2021-10-29/adimen_artifiziala_gaixoa_eta_medikua_gerturatzeko.htm
Etorkizunean, beharbada, kontsultatik kontsultarako hutsune hori ez da hain hutsune izango eta lotura bat egongo da gaixoen eta medikuen edo osasun taldearen artean. Zilbor heste bat, birtuala eta adimen artifizialean oinarritua.

Minbizia duen eriak bere egoerari buruzko hainbat galdera erantzungo ditu sakelakoan edo tabletan. Zehaztuko du nola sentitzen den eta ea sintoma multzo batetik horietakoren bat izan duen. Erantzunak haren jarraipena egiten duen medikuari edo osasun taldeari iritsiko zaizkio.

Ez erantzunak bakarrik, ordea: tratatzen dituzten gaixo guztien erantzunak kategorizatuta eta lehentasunak ezarrita iritsiko zaizkie, hau da, arreta batez ere norengan jarri behar den zehaztuta. Arazoak izan ditzaketenak lehenetsita. Medikuak, jakina, informazio guztia aztertu beharko du eta horren arabera erabaki: gaixoari deitu, tratamenduren bat jarri, ospitalera joateko eskatu... Medikuen eta gaixoen arteko informazio jarioa hobetzeaz gain, minbiziaren kontrako tratamenduek eragindako zenbait konplikazio garaiz atzematen eta larriago ez bihurtzen lagundu dezake.

Step Monitoring izena du sistemak. Donostiako Naru Intelligence enpresak garatua. 600 pazienterekin baino gehiagorekin probatu du, eta baieztatu eraginkorra dela. Aurten lortu du merkaturatzeko baimena, eta jada hasi da bezero posibleekin hitz egiten, ospitaleekin eta osasun sistemekin.

Eider Sanchez eta Maider Alberich telekomunikazio ingeniariek sortu zuten Naru Intelligence. Zuzendari nagusia da Sanchez; zuzendari teknikoa Alberich. Bi telekomunikazio ingeniari osasungintzan lanean? «Ikasketak bukatu genituenetik lan egin dugu osasungintzan, adimen artifizialeko sistemak garatzen osasungintzan», azaldu du Sanchezek.

Ikertzaileak ziren. Almerich datu omikoen analisian (genomika, proteomika...) eta machine learning-ean espezializatu zen; Sanchez, berriz, medikuei erabakiak hartzen laguntzeko konputazio sistemetan, onkologian batez ere. Bakoitzak bide propioa egin zuen, Vicomtech zentro teknologikoan topo egin zuten arte.

Gaixoengana iritsi nahia

Ikerketa uztea erabaki zuten 2016an. «Teknologia berriak sortzen lan egiten genuen, baina askotan proiektu horiek paper zorroetan gordeta geratzen ziren, ez aurrera, ez atzera», azaldu du, etsita, Sanchezek. Proiektu horiek gauzatzeko, hau da, produktu bihurtu eta gaixoengana iristeko, baliodundu eta homologatu egin behar ziren. Sarritan ez zen bigarren urrats hori egiten: «Oso emaitza onak lortzen genituen, proiektuak medikuen eta pazienteen interesekoak ziren, baina hobekuntza horiek ez ziren iristen haiengana». Ikerketak eta ikerketen osteko lan hori guztia egiteko asmoz sortu zuten Naru Intelligence: «Pazienteengana iristea zen gure motibazioa». Prozesu luzea eta garestia izan ohi da.

Bien eskarmentua eta ezagutza uztartu zituzten. Adimen artifiziala, datuen analisia eta teknologia. Eta hori guztia onkologia gaixoei helarazteko borondatea.

Horrela sortu dute Step Monitoring, monitorizazio sistema. Minbizia gaixoaren etengabeko jarraipena egiten da, baita etxean dagoenean ere. Gaixoa bera arduratzen da bere egoeraren berri emateaz, osasun etxean edo ospitalean ordurik hartu gabe.

Normalean, medikuek kontsulten edo proben bitartez lortzen dute gaixoei buruzko informazioa. Izaten dira gaixoek deitu ahal izateko telefono zenbakiak ere. Kontsultetatik edo probetatik kanpo ere, ordea, hainbat gauza gertatzen zaizkie gaixoei. Minbiziaren kontrako tratamenduek eragindako sintomak eta konplikazioak, besteak beste.

«Pazienteek askotan ez dute jakiten gertatzen zaiena normala den edo itxaron egiten dute ospitalera deitu aurretik», Sanchezen arabera. «Tamalez, askotan egoera okertu egiten da, eta berandu joaten dira larrialdietara».

Konplikazio horietako batzuk larriak izaten dira, infekzioak edo odol isuriak, esaterako. Konplikazio larrien eraginez, gaixo batzuk ospitaleratu behar izaten dituzte eta, zenbait kasutan, minbiziaren kontrako tratamendua eten behar izaten diete.

«Horrelako konplikazioek eragin handia dute pazienteengan, haien bizi kalitatean eta emaitza medikoetan», Sanchezen esanetan. «Gaur egungo sistemak, ordea, askotan ez dauka tresnarik edo ez du aukerarik eskaintzen gaixoen jarraipen zehatza egiteko. Gure sistemak bai, automatizazioaren bidez».

Konplikazio larri horiek garaiz atzematea eta saihestea da Step Monitoringen helburuetako bat, eta, saihestu ezin direnean, haien ondorioak apaltzea.

Batetik, gaixoen eta medikuen artean komunikazio kanal berri bat sortuz, gaixoak bere egoera eta gertatzen zaiona medikuari edo osasun taldeari momentuan bertan jakinarazteko; bestetik, informazio hori guztia sailkatuz eta lehentasunak ezarriz.

«Gure sistemak informazio hori guztia momentuan aztertzen du eta medikuei eskaintzen die», nabarmendu du Sanchezek. Gaur egun, ospitale batek edo osasun sistema publiko batek gaixoei buruzko informazio eguneratua jaso nahiko balu, ziurrenik gaixoei banan-banan deitu beharko lieke. Gaixoak dozenaka edo ehunka batzuk badira, langile mordoxka eta denbora behar dira horretarako. «Gure sistemak lan hori guztia egiten du, gaur egungo taldeekin».

Step Monitoringek gaixoek emandako informazioaren araberako lehentasunak ere ezartzen ditu. Egoeren larritasunaren araberakoa. Nola? Analisi estatistikoak eta adimen artifizialeko tekniken bidez. «Makinak egiten du», Sanchezen esanetan. «Hodeian dauden algoritmoek, konputazio gaitasunak: pazienteen datu bolumen handia analizatzen eta gurutzatzen du aldi berean. Lana errazten du, eta denbora eta baliabideak aurrezten ditu». Algoritmo horiek, jakina, oinarri zientifiko bat behar dute, gaixo bakoitzak emandako informaziotik egoera bakoitzaren larritasuna neurtu ahal izateko: «Medikoki estandarizatuta eta nazioartean onartuta dauden protokolo eta akordio medikoetan oinarrituta daude».

Sintomen berri

Pazienteek hainbat datu bete behar dituzte sakelakoan edo tabletan (web aplikazioa ere garatu dute). Egun horretan edo aurrekoetan izan dituzten sintomei buruzkoak, esaterako: sukarra, mina, jateko gogoa, goragalea... Mina baldin badute, gorputzeko zein lekutan zehaztu behar dute gorputzaren irudi batean. Aplikazio garbia da. Koloreek eta irudiek erraztu egiten dute prozesua.

Aplikazioak medikuei esan egiten die zeintzuk diren egun horretako kasu larrienak. Emandako informazioaren arabera, zeintzuk izan beharko luketen arreta jasotzen lehenak. Deitzen hasita, nori deitu behar zaion aurrena. «Sistemak medikuei esaten die gaixo bakoitza zer moduz dagoen eta gaixo bakoitzaren egoera ebaluatzen du», azaldu du Sanchezek. «Baina ezin dugu kendu medikuaren ebaluazioa eta erabakia».

Step Monitoringek ez du medikua ordezkatzen. Ez du medikuen eta gaixoen arteko harremana eteten. Ez du erabakirik hartzen, medikuak baizik, jasotako datuen arabera: «Medikuek egoera aztertzen dute, ikusten dute ea normala den, gaixoak kontsultara joan behar duen... Gure sistemak ahalbidetzen du medikuek informazio hori guztia eskura edukitzea eta haiek ekarpen nagusia egin dezaketenean erabiltzea: erabakiak hartzeko orduan. Sekulako informazio pila prozesatzen egon behar izan gabe».

Step Monitoringek ez die medikuei esaten zer egin behar duten gaixo bakoitzarekin. Naru Intelligencen, baina, badute ikerketa lerro bat, Step Analysis, gaixoen egoeraren bilakaerari buruzko aurreikuspenak egiteko, «konplikazioak aurreikusteko».

Step Intelligence saltzeko garaia da. Proiektua aurkezten ari dira, bai Euskal Herriko ospitaleetan eta osasun sistem publikoetan, bai Euskal Herritik kanpo, Katalunian, esaterako. «Interesa badute».]]>
<![CDATA[Bertako herritarrenak dira Tarimgo momiak, ez migratzaileenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2073/031/001/2021-10-29/bertako_herritarrenak_dira_tarimgo_momiak_ez_migratzaileenak.htm Fri, 29 Oct 2021 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2073/031/001/2021-10-29/bertako_herritarrenak_dira_tarimgo_momiak_ez_migratzaileenak.htm Nature aldizkarian argitaratu dute ikerketa.

Modu naturalean iraun duten ehunka momia dira, duela lau mila urte lurperatuak, itsasontzi formako hilkutxetan. Taklamakan basamortuan aurkitu zituzten, duela mende bat. Basamortuko baldintzek babestu dituzte, baita ileak eta arropak ere. Batzuek uste zuten mendebaldetik joandako migratzaileak zirela, eta nekazaritza eraman zutela eskualdera.

Zetaren bidean dago Tarim ibaiaren arroa. Bizitzeko leku zailean: beroa, idorra eta gazia. Xinjiang-eko Uigur Eskualde Autonomoan, Ekialdeko eta Mendebaldeko kulturen topalekuan. Nazioarteko ikerketa talde batek hamahiru lagunen genoma sekuentziatu du, duela 4.100 eta 3.700 urte artean bizi izan zirenak. Baita handik ehunka kilometrora, iparraldean bizi izan ziren beste bostena ere, duela 5.000-4.800 urtekoak.

Momia horien genomak alderatu egin dituzte lehendik sekuentziatutako hainbat genomekin: antzinako 100 taldetakoak eta 200 populazio modernoetakoak. Iparraldeko momien genomek Brontze Aroko migratzaileen genomen zati batzuk partekatzen dituzte. Tarim ibaiaren arroko hamahiruek ez. Horien genometan aurkitu duten lotura bakarra Siberia hegoaldeko ehiztari-biltzaileekin izan da, baina duela 9.000 urtekoak. Beraz, ondorioztatu dute bertako herritarrak zirela eta ez zirela nahastu inguruko edo bertatik igarotzen ziren beste populazio batzuekin. «Genetikoki bakartuta zeuden, baina kulturalki kosmopolitak ziren», nabarmendu dute.]]>
<![CDATA[«Juan Beistegi oso zintzoa zen bere buruarekin eta besteekin»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2021-10-27/juan_beistegi_oso_zintzoa_zen_bere_buruarekin_eta_besteekin.htm Wed, 27 Oct 2021 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2021-10-27/juan_beistegi_oso_zintzoa_zen_bere_buruarekin_eta_besteekin.htm 366 egun borrokan Euzkadiren alde. Loyola batailoiko komandantea izan zen Beistegi 1936ko gerran. Komandante bihurtu zen bulegaria. Aitor Miñambres (Bilbo, 1969) Berangoko Burdin Hesiaren Memoriaren Museoko zuzendaria arduratu da memoriak egokitzeaz eta zenbait pasarteri testuingurua gehitzeaz. Pertsona nabarmena eta kontalari bikaina izan zen Beistegi. Euskal Herriaren XX. mendeko lehen erdiko historiaren lekuko eta protagonista.

Beistegik 1972an eman zion bere memorien berri William Smallwood Egurtxiki AEBetako biologo eta gerrako pilotu ohiari. Zergatik behar izan dira ia 50 urte haren oroitzapenak zabaltzeko?

Ziurrenik urte batzuetan gizartea ez zegoen hain irekia memoria historikoa lantzeko, gaur egun dagoen moduan.

Beistegik ingelesez eta kaseteetan grabatuta eman zizkion.

Bere bizitza osoa grabatu zuen kaseteetan, ingelesez. Oso ondo hitz egiten zuen ingelesez. Ingalaterrara bidali zuten ingelesa ikastera, esportazioetan-eta jarduteko beharrezkoa baitzen ingelesa jakitea. Norbaitek kasete horiek hartu zituen, eta Beistegik esanak gaztelaniara itzuli eta makinaz idatzi.

Memoria horiek ezagunak ziren?

Artxiboan zeuden, eta familiak ere bazeuzkan. Lehen aldia da gizartean zabaldu direla; orain arte ez ziren argitara atera.

Historiagileentzat altxor bat dira; zuzenean kontatzen du ikusitako eta bizi izandako guztia.

Bai. Memoria bikainak dira, eta hainbat pasarte historiko ulertzen eta argitzen laguntzen dute. Mende hasierako Eibarko bizimodua nolakoa zen ere jakin dezakegu.

Pertsona berezia zen: frantsesa eta ingelesa ikasi zituen, baserriko lanetan zaildua zen, umetatik armekin iaioa (familiak arma fabrika bat zeukan), liderra...

Nabarmenduko nuke oso zintzoa zela, bai bere buruarekin, bai gainerakoekin. Faxisten erasoa hasi eta berehala jokatu zuen bere printzipioen arabera, Euzkadiren askatasunaren alde: aurrena, aitaren fabrikako armak banatu zituen; gero, euskal milizietan sartu zen, Eusko Gudarostean, Azpeitian.

Gerrari buruzko kontaketa soila eta gordina da. Benetan jabetu ziren gerra bat zer zen?

Ziurrenik ez zekiten non sartu ziren. Testigantzan ikusten da uste zutela gerra motza izango zela. Egunez egun ikusten dute, eta harritu egiten dira gerra luzea delako eta etsaia uste baino indartsuagoa delako.

Lanbidez bulegaria zen, eta 25 urte zituen. Hala ere, komandante ere izan zen. Nola uler daiteke?

Batailoi oso bat izan zuen bere aginduetara, 700 pertsona inguru. 700 gudari horietatik bera komandante izateak esan nahi du gaitasuna zuela lanerako eta sakrifiziorako, eta lider eta eredu zela. Guduan ez zela ezkutatzen.

Epika gutxi du kontaketak. Gehiago dira miseriak, zalantzak, ahultasunak... Ezohiko gerra liburu bat da?

Gertaerak bizi bezala kontatzen ditu, apaingarririk gabe. Ez da testigantza hiperbolikoa, heroi batena. Apaltasunez kontatzen du gerra. Kontaketaren atzean, ordea, epopeia bat dago.

Oso baldintza kaskarretan, soldadu eta baliabide gutxirekin, Francoren armadari aurre egin ziotelako?

Francok hiru astean bereganatu nahi zuen Bilbo, baina hiru hilabete behar izan zituen.

Duintasunaren ikur bat da Juan Beistegi?

Bai. Preso zegoenean ere, bere arduragatik kartzelatik ateratzeko edo mesedeak jasotzeko aukera izanda ere, uko egin zien, bere gudariekin jarraitu nahi zuelako. Hiltzeko prest zegoen. Kartzelatik ateratakoan ere, ekitaldi publiko batean uko egin zion besoa altxatzeari eta agur faxista egiteari, horrela berriro kartzelara itzultzeko arriskua bazuen ere. Harentzat ezinezkoa zen bere gudarien aurrean gaizki geratzea. Hil arte eutsi ziren bere ideiei eta printzipioei. Hark esaten zuen moduan, lubaki txiki batean bizi zen. Asko estimatzen zuten.]]>
<![CDATA[«Sentiberatasunak egon behar du beti argazkien atzean; funtsezkoa da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/046/001/2021-10-24/sentiberatasunak_egon_behar_du_beti_argazkien_atzean_funtsezkoa_da.htm Sun, 24 Oct 2021 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1946/046/001/2021-10-24/sentiberatasunak_egon_behar_du_beti_argazkien_atzean_funtsezkoa_da.htm jostailu bat, gutizia bat: Leyca telemetriko bat. Juan Carlos Ruizek (Pasai San Pedro, Gipuzkoa, 1960) prentsako argazkilaritza utzi du -azken urteetan Argazki Press eta Foku agentzietan ibili da-, baina argazkilari da oraindik ere, kalean edo mendian. Egunkarietan, argazkilarien izena letra txikian joan ohi da, ia ez irakurtzeko moduan, baina oso ezaguna da Ruiz Donostian. Nekez egingo ditu hamar metro Donostiako Parte Zaharrean inor agurtu gabe.

Noiz eta nola txunditu zintuen argazkigintzak?

Nire senide bat itsasoan ibiltzen zen, eta Japoniaraino iristen zen. 9-10 urte nituela, argazki kamera bat ekarri zidan handik. Txundituta geratu nintzen. Une hartan jabetu nintzen argazkigintzak erakartzen ninduela.

Zeure kabuz ikasi zenuen?

Hasieran bai. Liburuak eta argazkigintza aldizkariak erosten nituen. Teknikak azaltzen zituzten, baina, teknika ikasi eta gero, begia hezteak kezkatzen ninduen, kaletik joan eta argazkiak ikusteak. Zaila da hori irakastea.

Zaletasuna lanbide bihurtzeko aukera ikusi zenuen.

Mendiei bakarrik ez, ingurukoei ere argazkiak ateratzen hasi nintzen. Ekitaldietara joaten. Pentsatzen nuen izugarria izan behar zuela argazkilaritzatik bizitzeak.

Non ikasi zenuen?

Zerbait ikasi nuen neure kabuz eta lagunekin, baina oinarri sendoagoak nahi nituen. Aurrena Errenteriako [Gipuzkoa] argazki eskola batean egon nintzen, Foto Polin; gero, Bartzelonara jo nuen, hiru urteko ikasketak egitera.

Zer esan zizuten etxean? Ez zen ohikoa izango gazte batek argazkilari izan nahi zuela esatea.

Galdetu zidaten ea horretatik bizi zitekeen. Haientzat argazkilaritza ez zen uki daitekeen zerbait.

Argazkiak familiako ospakizunetara eta oroitzapenetara mugatzen ziren?

Bai. Hala ere, babestu ninduten, eta Bartzelonara joan nintzen.

Zer aurkitu zenuen Bartzelonan?

Mundu bat. Argazkilaritzatik bizi zitekeen benetan.

Prestakuntza teknikoa zen batez ere?

Bai, baina eskarmentu handiko argazkilarien ondoan lan egiten genuen, eta asko ikasten genuen haiengandik. Gauza bat da teknika, eta beste bat hori errealitatean aplikatzea, ikustea argazkilari haiek nola lan egiten zuten. Haien argazkiak ikusi eta gero, zeure buruari esaten zenion zeu ere han egon zinela, baina ez zenuela ikusi argazkilariak ikusi zuena. Beti arduratu nau gehiago begiak, teknikak baino.

Aurrena Zehar arte aldizkarian hasi zinen lanean; gero, Donostiako Zinemaldiko argazkilari ofizial... eta, hurrena, eguneroko prentsan, argazkilaritza mota berezia hori. Zergatik?

Beti eduki dut garbi pertsonen argazkiak atera nahi ditudala. Halakoa izan da ia nire lan guztia. Jendearekin harremanetan sentitu naiz ondoen. Eguneroko bizitza, eguneroko jendea. Horrek emozionatzen nau, horrek bultzatzen nau argazkiak ateratzera.

Euskaldunon Egunkaria-n hasi zinen, eta gero El Mundo-ra jo zenuen.

El Mundo-n bost urte egin nituen, kalera bota ninduten arte.

Kalera, zergatik?

Kazetari baten -zuzendariaren ondokoa ere bazen- eta egunkariko arduradun baten arteko ezinikusiagatik eta liskar batengatik. Kazetariak ni erabili ninduen bere burua babesteko. Telefonoz eta oihuka esan zidaten kaleratuta nengoela.

Agur traumatikoa.

Trasteak jasotzen hasi nintzen, nire negatiboak, nire lana. Negatiboak eramaten ari nintzela ikusita, egunkariko arduradunek Ertzaintzara deitu zuten, norbait lapurretan ari zela esanez. Ertzainak erredakziora sartu ziren, galdetuz ea nor ari zen lapurretan. Langile batzordeko presidenteak erantzun zien ez zegoela lapurrik, lankide bat kaleratu zutela.

Neurriren bat hartu zenuen?

Haien kontrako auzi eskea jarri nuen, kaleratze bidegabeagatik. Irabazi egin nuen. Zuzendariaren ondokoak epaiketan esan zuen ez ninduela ezagutzen, noizean behin lantxo batzuk baino ez nituela egin haientzat. Neuk, ordurako, El Mundo-rentzat egindako argazki guztiak emanak nizkion epaileari. Bederatzi liburuki. Autonomo faltsuen kontrako lehen sententzia izan zen nirea. Jurisprudentzia ezarri zuen, eta argazkilari askok erabili dute enpresekin dituzten lan harremanak onartuak izan daitezen.

Langabezia, Marca-n bost urte «eder», eta Gara-ra iritsi zinen, argazkilaritza buru izateko. Argazkilarion aldarrikapena da egunkarietan editore grafikoak behar direla, argazkiei behar duten balioa emateko.

Gara-n nire ardura zen argazkiekin zerikusia zuen guztia. Komunikabide guztietan zegoen editore grafiko bat, argazkiak editatzen zituena eta argazkiez arduratzen zena. Ardura handiko postua zen. Editore grafikoak ez zuen irizpide bat inposatzen; argazkiei buruzko elkarrizketa bat egoten zen. Nik kazetariekin hitz egiten nuen, eta argazkia adosten genuen.

Editore grafiko asko desagertu dira. Argazkilari gisa, babesgabetasuna sentitu duzu?

Erredakzio batean bazaude, zure lana defenda dezakezu; erredakzio batean ez bazaude edo ez badago editore grafiko bat, ordea, ez dago inor zure lana defendatuko duenik. Kazetariaren hezkuntzaren, ibilbidearen, sentiberatasunaren mende geratzen da argazkia aukeratzea. Erantzukizun horrek horretarako prestatuta dagoen norbaitena izan beharko luke.

Egunkaria-n, Gara-n eta El Mundo-n lan egin duzu. Batentzat edo bestearentzat lan egiteak begirada aldatzera behartu zaitu? Gertaera berean ikuspegia aldatzera?

Egia esateko, ez. Inoiz ez didate esan argazkiak era batera edo bestera ateratzeko. Jakina, badakizu non lan egiten duzun, zer duten gustuko, eta autozentsura pixka bat badago. Badakizu zerk funtzionatzen duen batean eta bestean. Baina ni argazkilaria naiz. Gertatu denaren notarioa izan behar dut, eta aukera sorta bat eskaini. Gero, komunikabidearen edo kazetariaren esku geratzen da aukeraketa.

Urte gogorretan lan egin duzu. Telefonoak askotan jotzen zuen goizaldean?

Sakelakoak izan aurretik, bilagailu bat geneukan. 60 karaktere idatz zitezkeen gehienez. Gauetan jo ohi zuen, eta ohiko mezua izaten zen «deitu egunkarira». Guardia Zibilaren erregistroak, atentatuak, norbait askatu zutela... El Mundo-n lan egiten nuenean, ETAk Julio Iglesias Zamora enpresaria bahitu zuen garaian, zaintzaldian egon behar izaten genuen 02:00ak arte, badaezpada, 02:30ean hasten baitzen errotatiba egunkariak inprimatzen. Askatu zutenean, harrapatu egin genuen.

Bizi izandakoak bizi izanda, ikusitakoak ikusita, begiradak sentiberatasuna galtzen du?

Ez, ezta pentsatu ere. Niretzat ezinbestekoa da nire sentiberatasuna kamerara eramatea argazkiak ateratzeko. Sentiberatasunak egon behar du beti argazkien atzean; funtsezkoa da.

Protesta eta istilu askotan egon behar izan duzu. Non jarri behar du argazkilariak?

Protesta egiten zuen jendearekin joaten hasi ginen, manifestariekin. Ezinezkoa zen poliziekin joatea. Baztertu egiten zintuzten, zuzenean txikitu. Helburu bat zinen haientzat. Baina komunikabideek bertsio ofizialaren aldeko apustua egin zutenean, beste aldera bidali gintuzten. Gaur egun, erdian gaude: alde batekoek eta bestekoek egurtzen gaituzte.

Argazkilaria lekuko deserosoa izaten da.

Kolaboratzaile izatea ere leporatu izan digute, lan egin dugun komunikabidearen arabera.

1994ko otsailean, ertzain batek belaunean zauritu zintuen, gertutik botatako gomazko pilota batekin, Donostian. Orduko Barne Sailak espedientea zabaldu zuen, oldarraldiengatik. Zure kasuan, neurririk hartu zuten?

Salaketa jarri nuen, eta kalte ordaina eman zidaten. Tiro egin zidan ertzainak eskua altxatu zuen, eta onartu zuen berak egin zidala tiro. Zintzoa izan zen. Baina arduraduna etorri, guztiak furgonetan sartu, eta joan egin ziren. Nire lankideek argazkiak atera zizkioten arduradunari, furgonetari eta niri tiro egin zidanari.

Prentsako argazkilariok espezie berezia al zarete? Konplizitate eta adiskidetasun handia dago zuen artean.

Gure arteko harremana oso gertukoa da, ona, elkartasunezkoa.

Agian momentu gogorrak elkarrekin bizi izan dituzuelako?

Eguneroko harreman estuagatik. Egoera gogorretan elkarrekin egoten gara, elkar babesten dugu. Niretzat gainerako argazkilariak ez dira nire lehiakideak, baizik lagunak, kideak.

Noizbait kendu dizute argazki karreterik, edo argazkiak ezabatzera behartu zaituzte?

Enrique Dorado Villalobos Guardia Zibileko sarjentuaren kontrako epaiketa batean [Joxean Lasa eta Joxi Zabala hiltzeagatik zigortua], Donostiako Auzitegian, epaileak bi minutu ematen zizkigun argazkiak ateratzeko. Egun batean, argazkiak ateratzen ari nintzela, epaileak deitu ninduen. Errieta egin zidan, eta karretea eskatu. Kamera eskuetan nuela, eskua poltsan sartu eta erabili gabeko karrete bat eman nion. Ertzainek eskatu izan dizkidate argazkiak, baina ez dizkiet eman.

Zure eskubideak badakizkizu.

Argazkilari gisa, jakin behar duzu zer den legezkoa eta zer ez.

Argazkilari gisa izan duzun une gogorren bat?

Oso egoera gogorra izan genuen Hondarribiko alardean [Gipuzkoa]. El Diario Vasco-ko argazkilari bat eta neu Jaizkibel konpainiaren entsegu bateko argazkiak ateratzera joan ginen. Alarde tradizionalaren aldeko 200 bat pertsonak inguratu gintuzten. Kamerak eskatu zizkiguten. Nik kamera ez dut askatzen: nirea da. Jotzen hasi ziren, eta iraindu egin gintuzten. Biok horma baten kontra, eta gazteak, helduak eta haurrak guri joka. Azkenean, egoera eutsiezina zenez, karreteak eman genizkien. Hondarribiko alardea izan da nire bizitzan egin dudan lanik gogorrenetakoa.

Atentzioa ematen du, bestelako egoera gordinak zuzenean ikusi dituzulako.

Atentatuak, torturak, zaurituak... sekulako basakeriak. Baina alarde tradizionalaren aldekoek beldurra sartu digute; argazkilariok beldurtuta joan gara Hondarribiko alardera. Alardea hasi baino bi ordu lehenago jada 200 aldiz deitzen dizute sasikumea. Eta agintariek muzin egiten diote haien ardurari.

Aurkezpenak eta prentsaurrekoak dira argazkilarion lanaren zati handi bat. Halako lanek zuen begirada kamusten dute?

Kazetaritza mota horrek kazetaria eta argazkilaria hiltzen ditu. Edozein gauza bururatuta ere, gaia agortuta dago.

Sakelakoak zabaldu dira, eta ia jende gehienak ateratzen ditu argazkiak. Zerbait gertatuz gero, berehala iristen da argazkiren edo bideoren bat. Horrek balioa kendu dio zuen lanari?

Horiek egiten dutena zer da, argazkia edo botoia sakatzea? Botoia sakatzea. Ez dut orokortu nahi, baina gaur egun edozer gauza onartzen da argazki gisa. Dokumentu gisa balio dezake, baina argazki gisa ez. Argazkilariaren begirada, eskarmentua, espresioa eta abar falta dira. Edozeinek sakatu dezake botoia, baina argazkia beste zerbait da.

Argazkigintza analogikoko artisauak izatetik argazkigintza digitaleko teknofiloak izatera pasatu zarete?

Egokitu egin gara. Teknologia sekulakoa da gure lanerako. Tresna onak eta azkarrak ekarri dizkigu. Hala ere, argazkilaritza analogikoak ona zuen behin betiko argazkian pentsatu behar zenuela, azken emaitza buruan edukitzen zenuela. Errebelatzera joaterako, banekien zer argazki nahi nituen. Gaur egun, usaimena eta intuizioa galdu ditugu. Argazkia atera eta berehala pantailara joaten gara, argazkia ikustera. Pantailaren mendeko bihurtu gara.

Irudien mozkorraldi garaia da. Argazki batek, atentzioa emateko, oso berezia izan behar du?

Ez, emozionatu egin behar du. Autore batzuen argazkiak ikusita, hain dira soilak... Argazkiek ez dute bihurriak, baliabide askokoak edo sofistikatuak izan behar jendearengana iristeko. Aurtengo World Press Photo lehiaketa irabazi duen argazkian besarkada bat ageri da. Soila da, baina hunkitu egiten nau.

Beti eramaten duzu kamera aldean?

Bai. Kalera atera, eta radarra martxan izaten dut, argazkiak ikusten.

Eta zeri ateratzen dizkiozu?

Erreakzio bat, emozio bat sortuko duen zerbaiti.

Zuretzat dira?

Bai, gorde egiten ditut. Nik ezin izan ditut bereizi nire alde pertsonala eta profesionala.]]>
<![CDATA[Autopsia hilerri bati]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1972/030/001/2021-10-22/autopsia_hilerri_bati.htm Fri, 22 Oct 2021 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1972/030/001/2021-10-22/autopsia_hilerri_bati.htm
Hilerria da, baina bizirik dago. Hamabost bat laguneko talde bat lanean ari da txoko batean. Zulatutako eremu karratu batean. Lurra kentzen ari dira pala txikiekin, arretaz eta kontuz. Gorpuzkiren bat topatuz gero, brotxarekin garbitzen dute. Artisau lana da. Belauniko edo erdi etzanda lan egiten dute, koltxoneta laranja batzuen gainean, lurraren gogortasuna samurtzeko. Giza arrastoak bilatzen, ateratzen eta sailkatzen ari dira.

Amaia Cabrejas belauniko dago, brotxa eskuan. Haren ondoan, 10 bat urteko haur baten hezurdura dago erdi agerian. Garezurra eta saihets hezurrak ikus daitezke. Hezurdurak karea du gainean, «lurperatu eta gero usaina kentzeko». Biologia ikasi zuen, auzitegiko antropologiari buruzko master bat egin zuen, eta Aranzadi zientzia elkarteak kontratatu du, indusketan lan egiteko.

Begoñako hilerriak urteak daramatza itxita, eta Bilboko Udalak parke bat egin nahi zuen. Aranzadik prentsaren bidez jakin zuen. Leku paregabea iruditu zitzaion ikertzeko eta ikertzaile gazteei prestakuntza eskaintzeko, trebakuntzarako campus bat sortzeko. Baita zientziaren zabalkundea egiteko ere. Horregatik, Bilboko Udalari proposamen bat egin zion: hilerria parke bihurtu aurretik ikertzea, bai lur azpia, bai lurraren gaina, eta gero parke bihurtzea. Udalak onartu eta diruz lagundu zuen. Begoñako Argia izena du proiektuak.

Metodo zientifikoa

Hilerriaren ikerketa osoa egiten ari dira: hezurrena; 1936ko gerran hil eta hobiratutakoen hezurrena; panteoi eta hilobiena, bai balio artistikoarena, bai materialena; eta lurrarena. Arkeologoak, antropologoak, historialariak, artearen historialariak, geologoak, medikuak eta biologoak ari dira lanean. Proiektu berezia da, ikuspegi osoa duelako eta, beste hilerri batzuetan ez bezala, metodo zientifikoari jarraituta desagerraraziko dutelako. Autopsia egiten ari zaizkio Begoñako hilerriari.

1813an zabaldu zuten, hildakoak elizetatik kanpo lurperatzera behartu zutenean. Bilboko zaharrena da. Sortu zenean ez zen Bilbokoa, Begoñako Elizatekoa edo Begoñako Errepublikakoa baizik. Begoña 1925ean sartu zen Bilbon.

Bilbo izugarri hazi zen, eta, urte gutxiren buruan, hilerria txiki geratu zen. 1943an lurperatu zuten azken hildakoa Begoñako lurpeko hobietan; 2003an panteoietan. 2006an itxi zuten. Lurperatutakoen senideei aukera eman zieten gorpuzkiak beste hilerriren batera eramateko. Panteoietako gehienak eraman zituzten; lurpeko hilobietako gehienak bertan daude.

Aranzadiko historialariek erakundeetako artxiboak aztertu dituzte. 1936ko gerran hil eta Begoñan lurperatutako 40 lagunen zerrenda osatu dute; gehienak, 1937an hilak. «Batzuek badute hilobia», azaldu du Anartz Ormaza arkitekto, Aranzadiko kide eta proiektuaren koordinatzaileak. «Hilobia dute Margarita eta Karmen ama-alabek. Bilboko bonbardaketa batean hil ziren».

Artxiboetan jartzen du hildakoetako batzuk hobi komunean lurperatuta daudela. Zer ilaratan dauden zehazten du. Hobi komuna eta ilarak aurkitu behar dituzte hildako horiek aurkitzeko eta identifikatzeko. «1936ko gerran hildakoek izango duten tratamendua ez da gainerako hildakoek izango dutenaren berdina», zehaztu du Ormazak.

Hilerritik ateratako hezur bakoitzaren fitxa arkeologikoa eta antropologikoa egiten dute. Hezurretan patologiaren bat agertzen den aztertzen dute. «Hauetako batzuk», Ormazak hilerriko lur zati batera zuzendu du besoa, «Roke, Isidoro eta Joakin, frontean hil ziren, eta ziurrenik patologia bereziak topatuko ditugu haietan». Patologia bereziak tiroen arrastoak izan daitezke. «Zerrendan agertzen da bi lagun tiroz hil zituztela, baina ez du zehazten nola izan zen. Begiratu behar da ea zer-nolako tiroa izan zen». Tiroa jasotako lekuak eta tiroak eragindako zauriak argitu dezake ea exekutatu edo fusilatu zituzten.

Margarita, Karmen, Roke, Isidoro, Joakin... hildakoak izenez aipatzen ditu Ormazak. Ez dira hildako hutsak. Gertuko bihurtu ditu jada.

Hezurrak hobitik ateratakoan, baieztatu egin behar dute ea hezur horiek bat datozen erregistroetan ageri den pertsonaren deskripzioarekin: adina, sexua... Behar izanez gero, DNA probak ere egingo dituzte.

Hilobi guztiak irekiko dituzte: hezur guztiak atera, argazkiak egin, neurtu, aztertu, sailkatu eta zer koordenatu zehatzetan aurkitu dituzten gorde. Sekulako lana da. Horretan ari da Carmen Coch auzitegiko arkeologoa, proiektuko arkeologia zuzendaria. Ez dakite zenbat hildako topatuko dituzten. Haurrak lurperatzen zituzten eremuan hasi dira lanean. Aurrena sastrakak kendu zituzten; gero, hesolekin hilobiak markatu —askok ez dute harririk edo gurutzerik—; eta zulatzen hasi.

Hilobiak banan-banan induskatzen hasi ziren, eta ez zuten hezurrik topatu. Ezta metro bateko zuloak eginda ere. Ondorioz, prozedura aldatu zuten: eremu bat mugatu eta hondeamakina batekin lur guztia kentzen hasi ziren, hezurrak agertzen hasi arte, metro bateko sakoneran. Hilobi bakoitzean haur bat baino gehiago topatu dute. «Ondorioztatzen ari gara zanga luzeak egin zituztela eta hilkutxak bertan jartzen zituztela», zehaztu du Cochek. «Hilkutxak jarri ahala estaltzen zituztela, geruzaka». 1944. urteko hilkortasun handia aipatu du. Bi edo hiru ume hiltzen ziren Bilbon egunero.

Ikasleen prestakuntza

Arkeologoaren iritziz, oso garrantzitsua da unibertsitate ikasleek aukera izatea halako eremu batean lan egiteko. Aste honetan hasi dira kriminologiako ikasleak. «Ziurrenik inoiz ez dute hezur bat ukitu edo hezurdura bat ikusi». Kriminologogai horiek etorkizunean laborategian lan egingo dute, «baina hemen ikasiko dute eta ulertuko dute hezurrek zer bide egiten duten laborategira iritsi arte, zer faktorek eragiten duten hezurretan».

Haurren eremuan kendutako lurra ertz batean pilatu dute. Induskatu egingo dute, lur naturala aurkitu arte, ez gizakiak mugitutakoa. Orduan, beste hezurrik ez dagoela ziurtatuta, berriro estali egingo dute, eta eremu hori erabiliko dute laborategi bat muntatzeko eta beste eremu batzuetako lurra pilatzeko. «Tetris moduko bat egingo dugu».

Proiektuak aintzat hartzen ditu lurraren gaineko elementuak ere. Hilarri, panteoi eta bestelako elementu guztiak katalogatzen ari dira. Geologoak, berriz, haiek egiteko materialak aztertzen.

Laura Damas EHUko Geologia Fakultateko ikertzailea ari da horretan. Garai bakoitzean zer eratako harriak erabili ziren zehazten. Azterketa petrologikoak egiten dituzte: «Harri zati bat hartzen dugu, laborategira joaten gara, eta teknikariek arroka xafla mehe bat egiten digute, 30 mikra baino finagoa, mikroskopio petrografikoen argia zeharkatzen uzten duena eta haren ezaugarriak zehaztea ahalbidetzen diguna: mineralak, egiturak...».

Porlan motak eta porlanaren eboluzioa ere aztertuko dute. Baita materiala nola zahartu den ere. Eta hilerriko lurraren ezaugarrien eta hezurren kontserbazioaren arteko harremana.

«Guztia gorde nahi dudala esaten didate», aipatu du, erdi txantxetan, Damasek. «Baina elementu geologikoak mugatuak dira». Balio artistikoa, historikoa edo geologikoa duten elementuak gorde egingo dituzte, eta etorkizunean han egingo duten parkean jarri. «Egongo dira elementu batzuk erakusteko hau hilerri bat izan zela», nabarmendu du Ormazak.

Hilerriko ateak itxita daude, baina zabaldu egingo dira zenbait ostiral eta larunbatetan, bisita gidatuak egiteko. Lehena, gaur.]]>
<![CDATA[Lan asko kontsulta bakoitzaren atzean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1912/030/001/2021-10-12/lan_asko_kontsulta_bakoitzaren_atzean.htm Tue, 12 Oct 2021 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1912/030/001/2021-10-12/lan_asko_kontsulta_bakoitzaren_atzean.htm prozedura
1 iz. Ondorio batera heltzeko metodoa.

Euskaltzaindiak urtean bitan berritzen du bere hiztegia. Zenbait forma edo hitz berrik eztabaida sortu izan dute. Erabakiak hartzeko moduari buruzko zalantzak ere agertu izan dira. Euskaltzaindiak webgunean bertan jarrita dauka bere hiztegirako edukiak lantzeko eta arautzeko barne prozedura: hemezortzi urrats dira guztira.

Corpusetan oinarritzen dira: Lexikoaren Behatokian eta Orotariko Euskal Hiztegian. Lexikoaren Behatokia ia 98 milioi testuko corpusa da, idatzizko euskarari egiten dioten jarraipen etengabearen emaitza, XXI. mendeko erabilera jasotzen duen biltegia. «Altxor bat dugu jakiteko euskaldunok nola idazten dugun», nabarmendu du Andoni Sagarna euskaltzain oso eta Euskaltzaindiaren Hiztegiaren zuzendariak. Lexikoaren Behatokia begiratuta jakin daiteke hitz bat asko edo gutxi erabiltzen den, ea erabilerak jarraipena duen... BERRIAn argitaratutako testuak dira Lexikoaren Behatokiaren oinarrietako bat. Baita ikasliburuak ere, literatura... «Behatu egiten dugu ea hizkuntza nola aldatzen ari den. Gu ez gaude ez alde, ez kontra. Ikusi egiten dugu gizartean zer gertatzen den, zer erabiltzen den».

UZEI Unibertsitate Zerbitzuetarako Euskal Ikastegia arduratzen da Euskaltzaindiaren Hiztegian sartzeko hautagaiak dokumentatzeaz: hitz bakoitzaren erabileraren adibideak, erabilera kopuruak, zein autorek erabili duten... «Hitz bakoitzaren pedigria».

Hortik aurrera, Euskaltzaindiaren barruko batzordeek, lantaldeek eta hiztegiaren arduradunek zehatz-mehatz aztertzen dituzte, oharrak egiten dituzte, eztabaidatu... Urrats batzuetatik besteetara pasatzeko, adostasuna behar dute. Garai batean forma guztiak pasatzen ziren Euskaltzaindiako osoko bilkurara, eta banan-banan eztabaidatzen zituzten bertan. «Ez zen operatiboa, motela zen», dio Sagarnak. Orduan, Batzorde Ahaldundua sortu zuten, «osoko bilkuraren ordezkari». Operatiboagoa eta azkarragoa da. Prozesuaren erdian parte hartzen du. Bukaeran, hautagai guztiak osoko bilkuran aurkezten dira, baina aurkeztu aurretik adostasun handia lortuta. «Ahalik eta proposamen adostuena iristen da», Sagarnaren arabera. «Oso ondo funtzionatzen du».

bilatu
1 du ad. Zerbait aurkitzen saiatu edo ahalegindu.

Nola elikatzen da hiztegi bat? «Datu baseetan oinarritzen gara», zehaztu du Klara Zeberiok, Elhuyarreko Hizkuntz Baliabideen arloko arduradunak. Datu base horretan bilatzen dituzte hitz berriak edo jada hiztegian daudenak aberasteko moduak. Beste hiztegi batzuetara jotzen dute. Baita euskarazko corpusetara, testu bildumetara ere: «Hizkuntza teknologiak erabiliz, hitz berriak atzematen ditugu testu horietan. Etengabe egiten dugu, eta tresnak asteko hitz berriak erakusten dizkigu, guk aztertzeko». Testuen lematizatzaileak eta erauzleak erabiltzen dituzte: testu bildumetako hitzen lemak datu basekoekin alderatzen dituzte, eta, berriren bat aurkituz gero, erakutsi egiten die.

Hitz berrien bilaketa sare sozialetan ere egiten dute, Twitterren, erreferentziazko kontu batzuetan. «Twitter erauztea da errazena; beste sare sozialak oso korapilatsuak dira, eta Twitterrek dauka hizkuntza idatzi gehien», Zeberioren esanetan. Hala ere, Interneteko euskarazko ekoizpena aztertzeko orduan komunikabideetara jotzen dute batez ere, baita blogetara ere.

UZEIk, modu automatikoan, lexiko egiaztatzaile batekin, BERRIAko eta beste komunikabide batzuetako testuak aztertzen ditu, ikusteko ea egiaztatzaile horrek ezagutzen ez duen zerbait dagoen: «Izan daiteke akats bat, toponimo zahar bat edo lexiko horietan ez dagoen hitz berri bat. Baliabide oso interesgarria izan daiteke balizko neologismoak atzemateko». Iker Etxebeste UZEIko Terminologia Saileko arduradunarena da azalpena.

erabaki
1 du ad. Auzitan edo zalantzan dagoen gauzari buruz erabateko asmoa hartu edo iritzia eman.

Eta hitz berri bat aurkitutakoan, zer egin? «Erabilera maiztasunak agintzen du», Zeberioren iritziz. «Hitz berri asko ateratzen dira. Batzuk zuzenean sartzen ditugu hiztegian; beste batzuk sartu aurretik, ordea, itxaron egiten dugu, ikusteko zer bide egiten duten. Zalantza asko izaten ditugu». Mailegu gordinak ez dituzte zuzenean sartu nahi izaten. Gerta daiteke euskarazko hitz bat edo dagokion ordaina sortzea.

Erabilerari begiratzen diote UZEIn ere. «Guretzat oso irizpide garrantzitsua izaten da eremu bateko adituek erabiltzea», adierazi du Etxebestek. «Erabilera erreala aintzat hartzen dugu».

espezializatu
da ad. Aritze esparru gisa espezialitate bat hartu.

Lexiko espezializatua, jarduera espezializatuetan erabiltzen dena da UZEIren langaia. Hala osatu du Euskalterm, terminologia banku publikoa. Hura du ikurra. Ezagunak, klasikoak dira UZEIk duela hainbat urte egindako hiztegiak, hainbat jakintza arlotakoak: kimika, matematika... «Informatika garatu zenean», azaldu du Iñaki Etxebestek, «liburu horiek datu base batean bateratu ziren, eta batura hori izan zen Euskaltermen muina edo lehen bertsioa».

Terminologia batzorde batek ezartzen ditu lanerako metodologiak eta irizpideak, eta planak egiten ditu, erabakitzeko zer hiztegi edo lan diren interesgarriak Euskalterm osatzeko. Hala ere, batzuetan UZEIn bertan atzematen dute terminologia bat lantzeko premia, edo sektore profesionalen eskaerak ere jasotzen dituzte.

Hiztegi bat egiteko, aurrena aditu talde bat biltzen dute, eztabaidatzeko; Eusko Jaurlaritzak batzorde tekniko bat eratzen du, baheketa bat egiteko, eta, gero, Terminologia Batzordera pasatzen da. «Aintzat hartzekoa da hiztegi bakoitzean zenbat jendek parte hartzen duen». Etxebestek laburbildu du gainerakoek ere azaleratu dutena: «Kontsulta bakoitzaren atzean lan asko dago».

ekarpen
1 iz. Askoren arteko egiteko bati norbaitek ekartzen dion gauza.

Euskaran eta hiztegigintzan adituek eta arituek egiten dituzte Euskaltzaindiaren, UZEIren eta Elhuyarren hiztegiak. Baina, UZEIren eta Elhuyarren kasuan, herritarren iruzkinak eta iradokizunak ere jasotzen dituzte. «Barra-barra» iristen dira Elhuyarrera: «Ongietorriak izaten dira, eta gehienak, oso baliagarriak». Tartean badaude erabiltzaileak gaizki idatzi eta hiztegian hitzen bat agertzen ez dela dioten mezuak ere. Banan-banan erantzuten diete, azalpenak emanez edo bilaketan akatsen bat egin dutela ohartaraziz.

UZEIn herritarrengandik jasotzen dituzten kontsultak eta iradokizunak «gauza berriak» izaten dira, haiek pentsatu gabeak. «Gogoeta eginarazten digute kontzeptuez, terminoez...», onartu du Etxebestek.

zaharkitu
1 da ad. Zahartu; bereziki berriagoren batek baztertu duelako, erabilerarik gabe gertatu.

Elhuyarrek 2013tik ez du eguneratu paperezko hiztegi klasikoa -25 urte bete ditu-. Akatsak zuzendu izan ditu, baina ez du hitz berriekin osatu. 2013ko bertsioa argitaratu izan du hurrengo urteetan ere. «Ezin dugu kostu hori gure gain hartu», aitortu du Zeberiok. «2013an geure buruari galdetu genion ea hura izango zen paperean argitaratuko genuen azken hiztegia». Paperezko hiztegiak, entziklopedien moduan, gero eta gutxiago saltzen dira. Era guztietako hezkuntza prozesuetan ere gero eta gutxiago erabiltzen dituzte. Euskaltzaindiak ere jada ez du paperezko hiztegirik kaleratzen.

UZEIko Terminologia Batzordeak argitaratzen ditu hiztegi batzuk oraindik ere. Liburuxkak izaten dira. Baina Etxebestek onartu du Interneten aldean muga asko dituztela: «Liburuxka argitaratu zen eguneko proposamen terminologikoa egiten dute, proposamen estatikoa».

Internetek liburuek baino askoz ere aukera gehiago eskaintzen dizkie hiztegigintzan ari direnei. Guztiek nabarmendu dute. Etengabe eguneratu ditzakete, eta kontsultak eraginkorragoak dira.

arrakasta
1 Iz. Harrera ona.
2 Iz. Egiteko, erabaki edo gertaera sail baten ondorio ona; nahi edo desiratzen dena lortzea.

Paperezko hiztegiak gero eta gutxiago saltzen dira; Internetekoak, aldiz, gero eta gehiago erabiltzen dira. Elhuyarren, iazko itxialdian nabaritu zuten kontsulten kopuruak sekulako gorakada izan zuela. Iaz, guztira, 65 milioi kontsulta egin ziren Elhuyarren Interneteko hiztegietan: 178.000 egunero. Kopuru handiak dira, baina, paperezko hiztegiak ez bezala, diru sarrerarik eragiten ez dutenak: «Aldaketa bat pentsatu behar dugu, eta asmatu», dio Zeberiok, hiztegien etorkizunaz.

Euskaltzaindian ere hazkunde handia nabaritu zuten iaz, itxialdi garaian. Iazko apirilean, esaterako, 2019koarekin alderatuta, hazkundea %9,2koa izan zen erabiltzaileetan; %18,32koa saioetan, eta %31,78koa bistaratutako orrietan. Euskaltzaindiaren Hiztegia kontsultatu zen gehien iazko lehen erdian: 63.689 erabiltzaile eta 692.586 kontsulta.

UZEIn ez dute kontsulta kopuruaren daturik. Euskalterm Eusko Jaurlaritzaren euskadi.eus atarian dago, eta esan izan diete gehien erabiltzen diren atariko webguneetako bat dela.

ikasi
1 du ad. Ezagutza multzo bat lortu, zerbait egiteko edo erabiltzeko gaitasuna edo trebetasuna eskuratu, adimen lanaz nahiz esperientziaz.

Hiztegi bakoitzak ezaugarri, tresna eta kode propioak ditu. Paperekoetan, alfabetoaren arabera bilatu behar da; Internetekoetan, bilaketa egiteko aukerak askoz ere zabalagoak dira. Asmatzeko, komeni da hiztegien funtzionamendua ezagutzea. Zeberiok eta Sagarnak aipatu dute erakutsi egin behar dela hiztegiak erabiltzen.

Elhuyarren herritarrengandik jasotzen dituzten mezuetako batzuetan esaten diete hitzen bat ez dela ageri; sarritan konturatzen dira erabiltzaile horiek gaizki idatzi dituztela hitzak edo gaizki egin dituztela bilaketak. Horrez gain, badakite batzuetan jendeak zuzenean esaldiak idazten dituela hiztegian, itzultzeko, edo itzultzaile automatikoa hiztegi gisa erabiltzen dutela.]]>
<![CDATA[Geeenetika, ardiak hobeeetzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1972/038/001/2021-10-08/geeenetika_ardiak_hobeeetzeko.htm Fri, 08 Oct 2021 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1972/038/001/2021-10-08/geeenetika_ardiak_hobeeetzeko.htm
Orain urrats bat gehiago egin dute: ardien DNAren azterketa txertatu dute hobekuntza genetiko horretan. Ardi izeneko proiektua baliatu dute horretarako, Europako Batasunaren diruz lagundua.

Latx, manex eta euskal-biarnes ardi hobeak nahi dituzte: esne gehiago emango dutenak, sendoagoak, klimaren gorabeherei hobeto aurre egingo diotenak, errapeetan arazorik izango ez dutenak... Ardi hobeak eta artzainentzat errentagarriagoak, artaldeei eta haien bizimoduari eutsi ahal izan diezaieten.

«Gizarteak gauza asko eskatzen ditu». Eskaera horietako batzuk zerrendatu ditu Eva Ugartek, Neiker zentro teknologikoko genetikari eta ikertzaileak, eta Ardi proiektuaren arduradunak: «Paisaia ederrak edukitzea, mendiak garbi egotea, landa eremuetan jendea bizitzea eta jarduera ekonomikoa egotea...».

Baldintza horiek guztiak Euskal Herriko latx, manex eta euskal-biarnes arrazekin, haien iraupenarekin eta kudeaketarekin lotu ditu: «Horretarako ezinbestekoak dira arraza horien ekoizpen sistemak. Badaude askoz ere esne gehiago ematen duten ardi arrazak, baina ukuiluan egoten dira; ardi latxek-eta hiru edo bost hilabete egiten dituzte mendiko larreetan. Onak dira gizartearentzat, baina artzainaren bizibide izan behar dute. Ezin diegu artzainei hori guztia eskatu, artzainak ezin badira artzaintzatik bizi».

Neikerrek eta Euskal Herriko beste hainbat erakundek berrikuntzaren bidez hobetu nahi dituzte ardiak eta artzainen bizimodua. Ardi proiektuan bat egin dute INRAk (Frantziako Nekazaritza Ikerketako Institutu Nazionala), Idelek (Frantziako Abeltzaintza Institutua), CDEOk (Pirinio Atlantikoetako Ardiak Hazteko Zentroa), Aslanak (Nafarroako Latx Arrazako Hazleen Elkartea) eta Ardiekin zentroak (ardi latxen eta Karrantzako ardien hautaketa eta intseminazio artifizialerako). Neiker arduratu da proiektua gidatzeaz eta koordinatzeaz.

Artzainen elkarteetako teknikariak hilean behin joaten dira Neiker zentro teknologikoaren hobekuntza genetikorako programan parte hartzen duten artzainen artaldeetara. 180 artalde, 70.000 arditik gora. Neurtu egiten dute ardi bakoitzak zenbat esne ematen duen. Ez hori bakarrik. Ardi bakoitzaren historia osatzen dute: zer baldintzatan eman duen, adina, umeak egin dituen edo ez, zenbat arkume, noiz... «Horrez gain», osatu du Ugartek, «ardi horien genealogia osatzen dugu». Ardi bakoitzaren senideak zein eta nolakoak diren.

Bioinformatika

Milaka datu horiek guztiak bildu, kalkulu matematikoekin eta bioinformatikarekin landu, eta Neikerrek artzainei esaten die zeintzuk diren artaldeko ardirik onenak, eta zeintzuk diren ahari onenak, horiek erabil ditzaten hurrengo ardien belaunaldiak sortzeko.

Neikerren gomendioen fidagarritasuna %50 ingurukoa zen aharien aita eta ama bakarrik ezagutzen zituzten kasuetan; orain, berriz, %70-80 ingurukoa. Nola? Aurreko datuei eta kalkuluei ardien DNAren azterketa gehituta.

Esne gehiago emango duten ardi latx, manex eta euskal-biarnes ardiak nahi dituzte, baina ez daude identifikatuta zeintzuk diren ardien esne ekoizpenean eragiten duten geneak. «Agian badakigu gene bat oso garrantzitsua dela, baina beste mila gene egon daitezke inplikatuta, eta ez ditugu ezagutzen», Ugarteren arabera.

Gene zehatzak ezagutzen ez dituztenez, ardien DNAn ausazko azterketak egiten dituzte. Ardien DNAko 50.000 markatzaile aztertzen dituzte, ausaz hautatuak. «Mila markatzaile izango balira, oso gutxi lirateke; baina 50.000 dezente dira, zerbait baldin badago, ikusteko», azaldu du Ugartek. Markatzaile horietako bakoitzak, berez, garrantzi txikia du, baina guztiak batuta, informazio baliagarria eskaintzen diete.

Ardi bakoitzaren DNAko 50.000 markatzaileek emandako informazioa esne ekoizpenari eta genealogiari buruzkoekin konbinatzen dute. Esne asko ematen duten ardien 50.000 markatzaile horietan ezaugarri jakin batzuk errepikatzen badira, informazio genetiko hori esne ekoizpen handiari lotzen diote. «Informazio guztia batu egiten dugu», argitu du Ugartek. «Orain azkarrago esan dezakegu ardi bat onena edo egokiena dela ardia esnea ematen hasi aurretik, eta gure iragarpenak zehatzagoak eta fidagarriagoak dira».

Artzainentzat oso garrantzitsua da ardiek ematen duten esne kopurua. Baina Ugartek nabarmendu du gero eta garrantzitsuagoak bihurtzen ari direla hobekuntza genetikoko programaren bidez ikertu eta hobetu daitezkeen beste ezaugarri batzuk: alde batetik, esnearen gantz eta proteina proportzioa, gazta egiteko garrantzitsua; bestetik, ardien errapeen morfologia, hau da, ea errapeek forma egokia duten esnea emateko, arkumeek edateko eta makinak jezteko. Hobekuntza genetikoaren bidez esan dezakete ea etorkizunean zer ardik izango dituen errape onak.

Klima aldaketari egokituak

Klima aldaketari eta klimaren gorabeherei hobeto egokitzen zaizkien ardiak ere bilatu nahi dituzte. Aldaketak aldaketa, esne ekoizpenari eutsiko dioten ardiak. «Muturreko fenomenoak gero eta ohikoagoak dira, eta eragin handia dute ardien esne ekoizpenean», zehaztu du Ugartek. Ardien genetika, klima eta esne ekoizpena uztartu dituzte: artalde bakoitza dagokion Euskalmeteko estazio meteorologikoarekin lotu, eta eguraldiaren eguneroko datuak ardi bakoitzaren esne ekoizpenarekin konbinatu. Emaitza: «Gai izan gara ikusteko genetikoki animalia batzuk besteak baino hobeto moldatzen direla».

Lehen ere ohikoa zen Iparraldeko eta Hegoaldeko ikertzaileen eta artzainen arteko elkarlana. Ezagutza eta esperientziak trukatzea. Harremanak eta lankidetza estutu ditu Ardi proiektuak. Iparraldean Hegoaldean baino hogei bat urte lehenago hasi ziren ardien hobekuntza genetikoko programak ezartzen. 120.000 ardik parte hartzen dute programa horietan.

«Egoera bera da, ardien ezaugarri berak lantzen ditugu eta konfiantza handia dugu elkarrekin», nabarmendu du Ugartek. Ezaugarri berak landu bai, neurtu eta aztertu ere bai, baina irizpide ezberdinekin. Irizpideak eta tresnak bateratu egin dituzte, datuak alderatu ahal izateko.

Ikerketa ildo berriak ere zabaldu dituzte: gaixotasunen kontrako erresistentzia hobea duten eta sendoagoak diren ardiak bilatzea. «Artzainak ez du bakarrik bilatzen esne asko ematen duena», Ugarteren arabera. «Ardi sendo bat behar du». Baina zer da ardi sendo bat? Esne litroak erraz neurtzen dira; nola neurtu, ordea, sendotasuna? Iparraldeko eta Hegoaldeko artzainak eta ikertzaileak elkarrekin lantzen hasi dira.

Proiektuaren barruan erakunde berri bat ere sortu dute: Artaldean. Hobekuntza genetikorako programak bateratzea izango du helburu. Ez da erraza izango, Frantziako eta Espainiako administrazioen mugak eta oztopoak gainditu beharko baitituzte. «Guk nahi dugu, ardia bera da [latxaz eta manexaz ari da], baina gero ezin da», dio, etsipenez, Ugartek.

Ardi latx eta manex ardiak arraza ezberdintzat hartzen dituzte batzuek; arraza bera direla diote besteek. «Denbora askoan elkarrengandik banatuta egon direnez, badaude ezberdintasun morfologiko txiki batzuk, baina guretzat berdinak dira», argitu du Ugartek. «Guk erabiltzen dugu manex ardien hazia gure ardi latxen artaldeetan. Guretzat berdinak dira».

Ardi proiektua bukatzear dago, baina elkarlanak jarraituko du.]]>
<![CDATA[«Surflariak ezin du oholean pentsatu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2021-10-05/surflariak_ezin_du_oholean_pentsatu.htm Tue, 05 Oct 2021 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2021-10-05/surflariak_ezin_du_oholean_pentsatu.htm Shaper-a da Johnny Cabianca (Sao Paulo, Brasil, 1964), urteetan pilatutako eskarmentuarekin surf oholei forma ematen dien espezialista. Ona da: berak egin dizkio oholak Gabriel Medina surflari brasildarrari irabazi dituen hiru munduko txapelketetan: 2014an, 2018an eta aurten. Bizitza bidaiatzen pasatu eta gero, Euskal Herrian errotuta dago, etxean sentitzen da, eta lantegi bat ere sortu zuen Mikel Agote shaper oriotarrarekin, Zarautzen (Gipuzkoa): Basque Country Surf Company. Cabianca Surfboards da bere marka.

Anaiekin partekatzen zenuen surf ohola konpontzen hasi zinen. Zeure kabuz ikasi duzu dakizuna?

Bai. 1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980koaren hasieran Brasilen ez zegoen inor esan ziezazukeena surf ohol bat egiteko erretxina nola nahastu behar zen katalizatzailearekin. Esperimentatuz joan ginen; alkimistak ginen.

Zaletasuna negozio bihurtu zenuen.

15-16 urterekin oholak konpontzen nituen. 18-19rekin tailer bat sortu eta oholak egiten hasi ginen.

Gurasoei ondo iruditu zitzaien?

Ez zitzaien gustatzen horretan aritzea: surfa, surflariei buruzko estereotipoak, drogak... Surfa ez zen kirola, errebeldeen kontua baizik.

Unibertsitate garaian surf oholak egiteari utzi zenion?

Ez, gauez ikasten nuen eta egunez oholak egiten nituen.

Gaur egun surf ohol bat egin nahi duenak informazio ugari izango du eskura. Nola egiten zenituzten taulak garai hartan?

Eromena zen. Ez genekien nola forma eman, zenbat erretxina erabili... Hala moduz ibiltzen ginen, beste ohol batzuk kopiatuta-eta. Garai hartan, astebete behar genuen shape bat egiteko, ohol bati forma emateko; orain, ordubete. Guretzat eta ingurukoentzat egiten genituen.

Eta nola egin zenuten aurrera?

Saiatuak izan ginen. 1982an bederatzi ohol egin genituen hilabete batean. Ospatu egin genuen.

Zer material erabiltzen zenuten?

Muga zergak oso garestiak ziren, eta ezin genuen materiala inportatu. Brasilgo materialarekin moldatu behar genuen, kaskarragoa.

Zeintzuk dira zure bezeroak?

Goi errendimenduko surfarekin lan egiten dut batez ere. Hemen sartzen direnen %70ek goi errendimenduko ohol bat nahi dute. Bestelakoak ere egiten ditugu.

Zer eskatzen dizute goi mailako surflariek?

Gauza asko. Xehetasun asko zaindu behar dira, bai oholarenak, bai atletarenak: altuera, pisua, maila, zer eratako olatuetarako... mundu bat. Nik, psikologo baten moduan, entzun, interpretatu eta haren eskaeraren barruan sartzen den zerbait egiten saiatu behar dut.

Profesionalen kasuan, ohol bereziak lehiaketa bakoitzerako.

Gutxi gorabehera. Lehiaketa bakoitzean olatua ezberdina da, eta hori aintzat hartzen da. Surflari bakoitzak ohol sorta bat eraman behar du, ohol bat olatuaren angelu bakoitzarentzat.

Zer bilatzen duzue?

Ohola atletaren gorputzaren barruan egon dadila, hari egokitu dadila. Surflariak ezin du oholean pentsatu: oholaz eta nitaz ahaztu behar du. Nitaz gogoratzen bada, seinale txarra.

Zure oholek marka bat, nortasun bat, izango dute, ezta?

Nik ohol ereduak egiten ditut, baldintza ezberdinetarako pentsatuta. Eredu horretatik abiatuta, hainbat neurritarako oholak egiten dira.

Eredu hori da shaper-aren ikurra? Cabianca eredu batek ez du beste ohol batzuen antza izango.

Ez. Ekoizle baten oholak eta beste batenak oso ezberdinak dira. Bakoitzak bere ezagutza islatzen du.

Iritsiko da garaia non makinek surf oholak hasieratik bukaerara arte egingo dituztena?

Surf oholen ekoizpena ez da negozio erakargarria enpresa handientzat.

Zenbat ohol egiten dizkiozu Medinari?

Lehen, 50 ohol urtean; gero, hamar bat hilean; pandemia garaian gutxi; eta aurten, 70.

Zuretzat erakusleiho bat da, ezta?

Nire sinesgarritasuna eta sona handitzen ditu. Duela urte batzuk, Euskal Herriko gazte batek surf ohol bat erosteko orduan ez zuen pentsatuko nire ohol bat erostea; gaur egun, bai.

Brasilgo surflariek eten egin dute estatubatuarren eta australiarren nagusitasuna. Ernegatu ditu?

Bai. Brasildarra gose da, eta irabaztera doa. Amorru pixka bat behar da irabazteko.

Eta badu eragina Brasilen?

Eromena gertatzen ari da. Gaur egun, surflaria errespetatu egiten da Brasilen. Medina miretsi egiten dute Brasilen; AEBetan, Australian eta Europan, berriz, gorrotatu, hegoamerikarra baita. Ez gaituzte nahi, baina sartzen ari gara. ]]>