<![CDATA[Jakes Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 17 Jan 2021 06:48:01 +0100 hourly 1 <![CDATA[Jakes Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Begi berriekin ezagutu ahalko dugu Nafarroa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/044/001/2021-01-17/begi_berriekin_ezagutu_ahalko_dugu_nafarroa.htm Sun, 17 Jan 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1943/044/001/2021-01-17/begi_berriekin_ezagutu_ahalko_dugu_nafarroa.htm Nafar away. Euskara hari gisa hartu, eta Nafarroa eta bertako jendea hobeto ezagutzeko ahalegina. Nafarroa ezagutzen ez duen baten begiradarekin. Lehenengo atalean, bihar, Erribera, 22:00etan.

2019an Euskal Herrira iritsi. Euskara azkar ikasi. Urtebetean B2 maila lortu, eta, bi urte igaro baino lehen, telebistan euskarazko programa bat aurkezten. Jabetzen zara egin duzun ibilbideaz?

Bai. Horrela entzunda, ni ere harritzen naiz.

Erronka handia al da?

Bai. Saio hau froga gisa ikusten dut: erakusteko, alde batetik, gai naizela eta, bestetik, besteek ere euskara ikas dezaketela.

Euskararena erabateko murgiltzea izan zen. Programa hau ere murgiltze bat da Nafarroako geografian, soziologian...? Nafarroa ez duzula ezagutzen esan izan duzu.

Nafarroa ez dut ezagutzen. Etorri nintzenean, Iruñerrian geratu nintzen, bertatik kanpo zer dagoen jakin gabe. Saio honekin neuk eta ikusleek aukera dute Nafarroa aurkitzeko edo berrikusteko.

Nafar away. Hain urrun dago Nafarroa?

Neuk asmatutako izena da. Kezka nuen ingelesaren erabileragatik, baina uste dut nahasketa interesgarria dela. Gainera, programa Euskal Herri osoan ikus daiteke, eta jende askori urrun gera dakioke Nafarroa, ez niri bakarrik.

Zure ezezagutzak beste ikuspegi bat eman dio saioari?

Bai, begi berriekin ezagutu ahalko dugu Nafarroa.Nire ukitua ematen diot; jolasean aritzen gara nire ezjakintasunarekin ere.

Kontraste handiko lurraldea da.

Nortasun handiko lurralde bat eta gizarte bat da. Hori ere bada helburua: aurreiritziak apurtzea, zeren Nafarroaren hegotik iparrera euskaraz eginen dugu eta topikoetatik harago joanen gara. Nola? Galderak egiten, kuxkuxean ibiltzen, batzuetan hanka sartzen...

Zeren bila joan zarete? Taldeak, istorio bitxiak...

Istorio bitxiak, esango nuke. Haria euskara da, hizkuntza. Ikusiko dituzue toki bakoitzeko ezaugarriak, hitz bereziak eta pertsonaiak. Denetarik aipatzen dugu: paisaia, gastronomia, kirola, hizkuntza... Guztia umorearekin. Gauza asko ikasiko ditugu, baina modu dibertigarrian.

Bazenuen eskarmentua kameren aurrean. Ahotsa.info-n lan egin zenuen. Eroso sentitu zara?

Oso eroso egoten naiz kameraren aurrean, gero eta lasaiago sentitzen naiz.

Jarraitzen duzu bestelako kazetari lanak egiten? El Salto-n...

Ez nuen kazetaritza ikasi, eta pixkana-pixkana ikasten ari naiz. Orain frantsesez idazten ari naiz, Mediabaskentzat. Enkarguzko lanak izaten dira. Euskaraz, ahal dudanean. Ez nago hain ohituta.

Ikasketaz eta lanbidez itzultzailea zara. Zer eratako testuak itzultzen dituzu?

Denetarik: txostenak, testu judizialak, literarioak, publizitatea... Ahozko itzulpengintza ere egiten dut, epaitegietan, esaterako.

Ezagun egin zinen euskara oso azkar ikasi zenuelako. Besteen miresmena nabari duzu?

Lehen bai, orain ez hainbeste. Eskerrak.

Zama bihurtu da?

Ez dut eredu izan nahi. Nire bidea egiten ari naiz, eta nire bideak beste norbaiti laguntzen badio, oso ongi, baina oso deseroso sentitzen naiz eredu gisa.

Zer sentitzen duzu euskararen kontrako jarrerak ikusten edo bizitzen dituzunean?

Ezjakintasuna dela. Jende itxia dela. Izugarria iruditzen zait.

Aljeriatik Frantziara joan ziren migratzaileen alaba zara. Zuk zeuk ere migratu egin duzu. «Nongoa zara?» galderaz gogoeta egin zenuen iaz, BERRIAko Zubiak blogean. Erantzunik bai?

Betiko galdera da, eta uste dut ez dudala aurkituko erantzuna, ez baitago erantzun zehatzik. Hala ere, gai hori beti dago presente nire buruan. Dena den, nire baldintzak eta gurasoenak oso ezberdinak dira: gurasoek terrorismoaren garaian migratu zuten Aljeriatik Frantziara; nik, berriz, nahi dudalako, eta ez dut kontinentez aldatu, Europan jarraitzen dut.]]>
<![CDATA[Eraldaketaren bozgorailu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1930/029/003/2021-01-16/eraldaketaren_bozgorailu.htm Sat, 16 Jan 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1930/029/003/2021-01-16/eraldaketaren_bozgorailu.htm
Horiei guztiei eta, haien bidez, ekonomia sozial eta eraldatzaileari ahotsa ematea erabaki zuen Antxeta irratiak: gaiari buruzko programa bat egiten du bi astean behin, asteartetan, 13:00etan. Saioaren izenak haren izana erakusten du: Eraldatuz.

Antxeta irratia BDS Koopeko kide egin zen; estudio bat ere badu bertan. «Pixkana-pixkana, ekonomia sozial eta eraldatzailean murgiltzen hasi ginen, eta pentsatu genuen leiho bat zabaldu behar geniola gure programazioan», azaldu du Aitziber Zapirain Antxeta irratiko koordinatzaileak.

Iazko maiatzetik aurrera egin zituzten gaiari buruzko saio batzuk, baina irailetik aurrera hasi zen maiztasun finkoarekin. Saioa, beraz, COVID-19aren izurrite betean hasi zen, eta bat egin du izurrite osteko gizarte ereduaz sortu diren kezkekin. Zapirainek dioenez, «Normaltasun berria-eta aipatzen dira, baina guk nabarmendu nahi dugu kezka horiek iraunkorrak izan behar direla».

«Kostata, baina posible da»

Saioaren helburuetako bat zera da, ekonomia sozial eta eraldatzailean lanean ari diren Behe Bidasoko kooperatibak ezagutaraztea. Ez hori bakarrik; bakoitzak bere esperientziaren berri emanda, joera zabaldu eta indartu nahi dute: «Batzuentzat, amets bat izan daiteke halako zerbait sortzea; gauzaezina dela pentsa dezakete. Erakutsi nahi dugu, belaunaldi berriei batez ere, kostata, baina posible dela».

BDS Koopeko kide izateak eta ekonomia sozial eta eraldatzailean sartzeak ez du eragin soilik Antxetak horri buruzko programa bat egitea: irratiaren «edukietan eta balioetan» zehar-lerro bihurtu da. «Orain arte, eraldaketaz hitz egiten genuenean, batez ere berdintasuna, feminismoa... aintzat hartuta egiten genuen», zehaztu du Zapirainek. «Gaur egun, berriz, saiatzen gara kontsumo ohiturak aldatzen edo ezagutarazten».

Kooperatibek Antxeta irratian ez dute Eraldatuz saioaren leihoa bakarrik: hainbat gai lantzeko orduan ere haiengana jotzen dute.

«Sinergia pila bat sortu dira», Zapirainen esanetan. «Nik gaur egun ez dut irudikatzen Antxeta irratia BDS Koopetik kanpo. Asko galduko genuke».]]>
<![CDATA[2021ean, 2020ko lepotik burua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1856/028/001/2021-01-14/2021ean_2020ko_lepotik_burua.htm Thu, 14 Jan 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1856/028/001/2021-01-14/2021ean_2020ko_lepotik_burua.htm
Oxfordeko Unibertsitateak eta Reuters Institutuak komunikabideen egoera eta joerak aztertzen dituzte. 2021eko joeren eta aurreikuspenen azterketa kaleratu berri dute, 43 herrialdetako 234 komunikabidetako arduradunei egindako galdeketan oinarrituta.

ETXEAN EDO ERREDAKZIOAN

Kazetari asko etxetik lan egiten hasi ziren 2020an, eta hala ari dira oraindik ere. Kazetariek eta komunikabideek ikusi dute posible dela egunkariak eta irrati eta telebista programak erredakzioetatik eta estudioetatik kanpo egitea, asko jota erredakzioetan eta platoetan talde txiki bati eutsita. «Jada ez gara bueltatuko aurrekoaren moduko erredakzio batera», Maria Ramirez elDiario.es-eko zuzendariordearen esanetan.

Etxetik lan egitearen ifrentzuak aipatu dituzte: lan ordu asko, prozesu korapilatsuak... Horrek eragina izan dezake sormenean, eta zaildu egiten ditu harremanak. Kezka iturri da langileen buru osasuna.

«2021eko funtsezko erronketako bat izango da nola pasatu krisi eredutik aurrez aurreko lana eta etxekoa bateratuko dituen eredu hibrido batera», aipatu dute ikerketaren egileek. Galdetutako komunikabideen erdiek txikitu egingo dituzte lanerako guneak, gastuak aurrezteko.

ESPEZIALIZAZIOA

COVID-19ak agerian utzi du espezializazioaren garrantzia eta balioa. Gaia menderatzen duten kazetarien gaitasuna gauzak modu ulergarrian azaltzeko. Sinesgarritasuna.

«Komunikabideek gero eta garrantzia handiagoa ematen diote espezializazioari», Oxfordeko Unibertsitatearen eta Reuters Institutuaren azterketaren arabera. «Krisi honen eraginez, erredakzio batzuk konturatu dira zer gutxi dakiten zientziaz eta teknologiaz».

IKUSGARRITASUNA

Informazioa emateko moldeak aldatzen ari dira: gero eta ikusgarriagoak dira. AEBetako Washington Post egunkariak egindako koronabirusaren simulatzailea bere historian gehien ikusitako lana da. Talde berezi bat sortu du halakoak lantzeko, zazpi kazetarikoa.

HARPIDETZA DIGITALAK

2020rako egindako aurreikuspenetako bat zen harpidetza digitalak eta beste ordainketa sistema batzuk ugaritu egingo zirela. Izurriteak joera hori bizkortu du: komunikabideen harpidetza digitalak %110 ugaritu ziren batez beste, 2019arekin alderatuta (martxoko eta maiatzeko datuak). New York Times-ek, esaterako, milioi bat harpidetza digital gehiago ditu. Erronka? Harpidedun berriei eustea. Arriskua? «Joera da herrialdeetako eta nazioarteko marka gutxi batzuek eskuratuko dutela merkatuaren zati handiena».

Galdetutako komunikabideen erdietako ordezkariek (%51) uste dute harpidetzek funtzionatuko dutela; %41 ez dira hain baikorrak.

BERRIKUNTZA

Izurriteak informazioa eskaintzeko moldeak berritzera behartu ditu komunikabideak. Nork sortzen ditu ideiarik onenak? Lautik hirutan (%74), audientziak eta datuen azterketak; kasuen %68tan, diziplina ezberdinetako kideez osatutako taldeek. Arduradun nagusiek? Lau kasutik batean (%26).

ADIMEN ARTIFIZIALA

Komunikabideetako ordezkarientzat adimen artifiziala izango da hurrengo urteetako teknologiarik indartsuena. Adimen artifiziala erabiltzen ari dira edukien kokapena erabakitzeko, harpidedunak aurkitzeko, edukietan oinarrituta irakurleei erantzuteko... BBC tresna berriak probatzen ari da testu hutsa eduki bisual bihurtzeko, sakelakoetarako. Adimen artifizialak asko hobetu ditu itzulpenak ere.]]>
<![CDATA[Letra xehez idatzitako historia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1856/028/001/2021-01-13/letra_xehez_idatzitako_historia.htm Wed, 13 Jan 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1856/028/001/2021-01-13/letra_xehez_idatzitako_historia.htm Izan ginelako saioaren oinarria. Hiru saio izango dira guztira, eta gaur emango dute lehenengoa ETB1en, 22:30ean.

Azken urteetan ohikoak dira historiari buruzko programak ETBn, bai ETB1en, bai ETB2n: Ur handitan saioak bide hori hartu du, Baskoniako historia bat, Origen, Vamos a hacer historia...

Izan ginelako ere historiari buruzko saio bat da, «baina molde eta hizkuntza berri batekin emana». Maite Ibañezek egin du zehaztapena. New Media ekoiztetxeko eta Izan ginelako saioaren ekoizlea da. Ikasketaz, historialaria. «Historia berez da interesgarria, iragana hobeto ezagutzeak interesa sortzen du; baina beste modu batean azaldu dugu, entretenigarriago eta gertutasuna baliatuz».

Dokumentala izan beharrean, programa entretenigarri bat, ez hain akademikoa. Molde berri horren adierazgarri, hiru saioen egitura: saio bakoitzean protagonisten biloba edo birbiloba bat izango da ardatza. Hark egingo dituen kanpo eta barne bidaiak ikusiko ditu ikusleak, eta haien bidez ezagutuko ditu pertsonaiak. Bilobak senideen eta adituen laguntza izango du horretarako.

«Saioek uztartu egiten dituzte, alde batetik, senideen alderdi emozionala, testigantza biziak eta hunkigarriak baitaude», azaldu du Ibañezek. Bilobetan oinarrituta egonda, «bihotzetik kontatutako gauzak dira». Bestetik, historian oinarritutako lana denez, ikuspegi historikoa ere landu dute: artxibo, dokumentazio eta ikerketa lana.

Fikzioa ere erabili dute. Protagonisten bizitzetako pasarte batzuk aktoreen bidez kontatu dituzte. Eneko Zalduondok zuzendu ditu saioak.

Bilboko Verdes liburu denda sortu eta gobernatu zuen familiaren historian oinarrituta dago lehen saioa, Verdes familian. Mitxel Verdes, Emeterio Verdesen birbiloba, izango da gidaria: Emeterio, migratzaile galiziarren semea, Bilboko Delmas liburu dendako atezaina izan zen aurrena; liburu saltzaile eta liburu dendaren jabe gero. Verdes familiak Francisco Francoren kontrako erresistentzian parte hartu zuen, euskararen eta euskal kulturaren zabalkundearen alde lan egin zuen... 2005ean itxi zuten 1905ean zabaldutako denda.

Hurrengo bi saioetako bat Segundo Olaeta musikari eta koreografoari buruzkoa da, Elai-Alai dantza taldearen eta Olaeta balletaren sortzailea; bestea, berriz, Jesus Larrañagari buruzkoa, Ulgor kooperatibaren (gerora Fagor Etxetresnak bihurtu zena) sortzaileetako bat.

Izan ginelako saioaren berritasunetako bat aurkezlea da: Josune Ariztondo, EAJko buruzagi ohi ezaguna, Eusko Jaurlaritzan eta Bizkaiko Foru Aldundian ardura politiko garrantzitsuak izandakoa.

Aurkezle baino gehiago, «gidari» izango da, Muñozek zehaztu duenez. Ariztondok ez dauka eskarmenturik halako lan batean. «Bai, ordea, bestela: harremana izan du kulturarekin, hizkuntz politikarekin, historia ezagutzen du...», arrazoitu du Muñozek. Gustura daude Ariztondoren ekarpenarekin.

Oraingoz hiru saio izango dira. Gehiago egin nahiko lituzkete, baina ez dago haien esku. Saioen audientziak ere ikusi beharko dira. Muñozen arabera, ikusleek babesten dituzte halako saioak. Vamos a hacer historia-ren kasuan, audientzia datu txukunak izan zituztela nabarmendu du.]]>
<![CDATA[Ekintzetatik hitzetara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2021-01-12/ekintzetatik_hitzetara.htm Tue, 12 Jan 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2021-01-12/ekintzetatik_hitzetara.htm Mundua eraldatuz gozatzeko errezeta liburua. Izenean ez da ageri, baina desobedientziari buruzko liburu bat da.

Mamia eta mamia emateko modua ere nabarmentzekoak dira, kalitateagatik. Desobedientziari buruzko eskuliburu bat da, desobedientziari buruzko gogoetekin; desobedientzia ekintzak egin aurretik aintzat hartu beharreko edo landu beharreko gaiekin; desobedientzia ekintza ezagunen egileei egindako elkarrizketekin; Euskal Herrian eta munduan egin diren desobedientzia ekintzen bideoen QR kodeekin; eta, deigarria, desobedientzia ekintzak egiteko jarraibideekin, errezetekin, urratsez urrats, eta irudiekin azalduta.

Errezeten artean daude nola okupatu eraikin bat, nola ireki autobus geltokietako iragarkiak, nola blokeatu kutxazain bat, nola indargabetu bideozaintza kamerak, nola hondatu makineria astuna, nola kateatu bidoiak erabiliz, nola zintzilikatu altuera handiko lekuetatik, nola babestu poliziek botatako negar gasetik...

Euskal Herriaren historia garaikidea desobedientzia historia bat ere bada. Ekintzak zerrendatzen hasiz gero, zerrenda oso luzea egin daiteke, ekintza historikoekin eta berriagoekin, handiekin eta txikiekin, jende asko inplikatu dutenekin eta talde txikiek egin dituztenekin, arrakastatsuak izan direnekin eta hasierako helburuak lortu ez dituztenekin...

«Desobedientzia politikan parte hartzeko modu bat da», liburuaren egileen iritziz, «erakargarria eta sinesgarria». Ez dute politika konbentzionalean «gehiegi» sinisten, ez behintzat haren bidez «bakarrik edo nagusiki» lortuko denik gizartearen eraldaketa eta Euskal Herriaren arazoak konpontzea. «Erresistentziarik gabe, ez dago soluziorik».

Egileetako batzuek ondo ezagutzen dute politika konbentzionala esaten diotena, urte askotako eskarmentua baitute bertan, desobedientzia zibilean bezainbeste. Erabakiak erakundeetan bai, baina erakundeak herri dinamikaren atzetik joan behar dutela diote, «agenda herritarrek ezarri behar dute». Ohar bat ere bai: erakundeek ere egin dezakete desobedientzia.

Lan kolektibo bat da liburua. Ez dute publikoki agertu nahi. «Liburua bera desobedientzia ekintza bat da». Ez da ageri ez egilerik, ez argitaletxerik. Ikur bat baino ez sinadura gisa: Otsagabiko (Nafarroa) inauterietako maskara bat, berdea eta gorria, zenbait desobedientzia ekintzatan erabilia.

Arriskua

«Kaleratu aurretik ondo pentsatu dugu, eta arriskatu gara». Gerta daiteke agintariren batek liburuaren kontrako neurriak hartzea: «Gizarte demokratiko batean ez luke inolako ondoriorik izango, baina hemen, noren eskuetan erortzen denaren arabera, nahi dutena bihur dezakete».

«Liburu honen atzean dagoen garrantzitsuena da errealitate bat daukagula aurrean, eta ezin dugula beste aldera begiratu, aurre egin behar diogula», azaldu dute. Norberaren konpromisotik abiatuta: «Geure buruari galdetu behar diogu: zer egin behar dut errealitate honen aurrean? Ez dago eraldaketa sozial orokorrik norberaren konpromisorik gabe».

Lehen urratsa sustraitutako ohiturak aldatzea izan daiteke, kontsumo ereduei lotutakoak, esaterako: dendari txikiei erostea, kooperatibei, euskaraz egiten dutenei, euskaraz etiketatzen dutenei... «Edota lehen hitza euskaraz egitea bezain gauza sinplea». «Ezin gara sistematik erabat atera», onartu dute, «baina desobeditu ditzakegu hainbat eredu».

Horretarako, egoerari buruzko kontzientzia behar da: «Kontzientzia daukazun momentu horretatik aurrera, erabakitzen duzu ea zer egin dezakezun, eta orduan parte aktibo bihurtzen zara». Pertsona da bere borrokaren protagonista, «eta uste dugu desobedientziak legitimazio handia ematen diola desobedientzia praktikatzen duenari».

Aldaketaren garaia

Abiapuntua pertsona da, baina pertsonak, bakarrik, ezin du aldaketa eragin: «Baina pertsona horrek bezala beste milaka lagunek egingo balute, orduan beste dimentsio bat hartzen du. Kolektibo bihurtzen denean, eraginkor bihurtzen da. Hori guztia saretzen bada, sekulako eragina du».

COVID-19 izurrite betean kaleratu dute liburua, nahita. Uste baitute izurriteak leherrarazi egin dituela lehen ere bazeuden krisiak (ekonomikoa, klimarena, zerbitzu publikoena...), eta agerian utzi duela «aurreko ereduaren porrota». Izurrite garaian zabaldu da izurritea, eta gero ezin dela itzuli lehengo eredura. «Jende gehienak badaki zein den egoera, eta hori aldatu behar dugu, bide alai baten bidez, gozatuz, eta gure eredu propioa eraikiz».

Ez dute zalantzarik egoera horretan erantzun soziala etorriko dela: «Gehiengoa ez dago ados indarrean dagoen ereduarekin. Aldaketaren premia inoiz baino nabariagoa da; baina gehiengoak ez daki hori nola aldatu, eta eskaintzen zaizkion bitarteko klasikoek, alderdi politikoek-eta, ematen dute ematen dutena».

Ez dira, ordea, garairik onenak desobedientziarako. Halako jarreren eta ekintzen apaltze bat gertatu da. «Baina gizarteko sektore sozial nagusia kaltetuta dago, ez dago gustura bizi duen egoerarekin». Lan baldintza kaskarrak dituelako, lanik ez duelako, gizartea matxista delako, erdalduna delako, zerbitzu publikoak gero eta ahulagoak direlako...

Hori guztia ikusita, eta Euskal Herriko desobedientzia tradizioa eta historia aintzat hartuta, uste dute aldaketa posible eta beharrezkoa dela, desobedientziaren bidez, «herri honek azkeneko 50 urteetan izan duen historia eta erresistentzia egon badagoelako, hori ez delako desagertu».

Desobedientziaren apaltze horretan eragina izan dute Espainiako eta Frantziako Gobernuek mobilizazioen kontra onartutako neurri berriek. Eleak-Libre mugimenduaren arabera, Hego Euskal Herrian 28.000 isun baino gehiago jarri dituzte bost urtean mozal legea-n oinarrituta. Egunean, hamabost baino gehiago dira.

«Guk ez dugu esaten bide hori erraza denik». Liburuan bertan, etengabe diote ekintzak egin aurretik aurreikusi egin behar direla izan ditzaketen ondorioak. «Baina gizarte kontzientziatu batean gero eta zailagoa izango da desobedientzia zigortzea».

Tentsio falta ere badagoela uste dute, eta Euskal Herrian «normalizazioa» gertatzen ari dela, «zentzu txarrean». «Errealitatea hori da, eta ezin da ukatu», osatu dute baieztapena, «baina, era berean, sortzen ari den gizarte ereduak gero eta sektore gehiago kaltetzen ditu».

Desmobilizazioa aipatu arren, ezin dira ahaztu gaur egungo mobilizazio indartsuak, emakumeen eskubideen, ingurumenaren eta pentsiodunen eskubideen aldekoak, esaterako. «Txinparta sortzen denean, sua pizten da, eta indarra hartzen du. Txinparta horiek desobedientziatik etorriko dira».

Kritikak alderdi politikoei

Alderdi politikoei ere leporatzen diete herri mobilizazioak eta desobedientzia gutxiestea: «Herri honetan badago indarra, baina politika konbentzionalean daudenek ez dituzte bide hauek jorratu nahi».

Borroka edo salaketa molde konbentzionalak baztertzen dituzte: manifestazioak, prentsaurrekoak... «Jendeak ez du gehiegi sinisten horretan, ez du emoziorik eragiten». Alternatiba? Desobedientzia, «motibazioan oinarritutako dinamika». «Ez da oso legezkoa», onartu dute, «baina deigarria izango da, eta, gainera, modu inteligentean eta biolentziarik erabili gabe egiten baduzu, eraginkorra da».

Baztertu egin dituzte desobedientzia modu biolentoak. Bi muga daude liburuan bildutako eta azaldutako ekintza zuzenetan: pertsonen kontrako biolentziarik eta surik ez erabiltzea.

Zer falta da jendea mobilizatzeko? «Pertzepzio subjektiboa aldatzea». Borroka eginda, gauzak alda daitezkeela sinistea. Garrantzitsua da irabazitako borroken berri izatea, «bat irabazteak beste asko elikatzen baititu, eta pertzepzio subjektibo hori aldatzen baitu».

Ez dago borroka txikirik, «su txikiek dinamika pizten dute, mugimendu guztiak poliki-poliki saretzen dira, eta hori oso aberasgarria da». Eta ez dago konpromiso txikirik: «Borroka honek konpromiso maila guztiak onartu beharko baititu, naturalki».

Liburuak badu memoria historikotik eta transmisiotik, Euskal Herrian egin diren hainbat ekintzaren berri ematen duelako, «askoz ere egoera okerragoan egindakoak, gatazka oso korapilatuta zegoenean eta borroka armatua aktibatuta zegoenean».

Bost ekintza nabarmendu dituzte, protagonistekin hitz eginda: horien artean daude Itoizko solidarioena, Iruñeko arrantzale bizardunena eta Ipar Euskal Herriko demoena. «Eta lehen egin zena etorkizunean ere egin daiteke, gogoa baldin badago».]]>
<![CDATA[Mendizaleak ez, eskiatzaileak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/048/001/2021-01-10/mendizaleak_ez_eskiatzaileak.htm Sun, 10 Jan 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1888/048/001/2021-01-10/mendizaleak_ez_eskiatzaileak.htm
Helmuga ere ezohikoa zen atzo. Hernio (1.075 metro) izaten da Iturrioztik abiatzen diren mendizale gehienen helmuga. Gutxi izan ohi dira Herniora bidean, edo Herniora joan gabe ere, ondoko Gazumera (997 metro) joaten direnak. Atzo, ordea, Gazume ezezagunera zihoazen eskiatzaile eta snowboarder gehienak.

Andatzarrateko mendateko mendi magalak, normalean elur egunetan haurrez eta leraz beteak, hutsik. Magalak lurmentzen hasiak, eta elurra izotz bihurtuta. Aurreko egunetako elurretako panpinen baten arrastoak. Bertako aparkalekuan, deigarri, Belgikako matrikuladun furgoneta, surf oholak sabaian.

Andatzarrateko mendatean, 06:00ak pasatxotik Iturriotzera zihoazen autoen prozesioa ikusten, Josu Irastorza, Gipuzkoako Foru Aldundiko bidezaina. Elurra kentzeko ibilgailuko motorra piztuta, eguraldiari adi. Eguerditik aurrera okertuko zela zioen iragarpenak. «Villabonatik Orioko gainera arteko zatia dagokigu», azaldu zuen, kabinaren epeltasunetik, atea erdi irekita. 22:00ak arte lan egin zuten atzo. Kezka pixka bat bazuen, jendeagatik, «jendeak errazena egiten baitu, baina elurra egiten badu guk ibili egin behar izaten baitugu».

Ertzainak gora eta behera

Irastorzaren elurra kentzeko ibilgailutik metro batzuetara, Ertzaintzaren bi noranahiko, tarteka Andatzarratetik Iturriotzera arteko bidea egiten, autoek errepidea ez mozteko. «Prebentzio lana egiten dugu batez ere, jende asko ez pilatzeko», argitu zuen ertzainetako batek. «Guztia antolatu behar dugu, elurra kentzeko makina ibili ahal izateko eta erreskaterik egin behar izanez gero, larrialdietako ibilgailuak iritsi ahal izateko».

Eguna argitzen hasi zenerako, 08:30erako, beteta baitzegoen Iturriozko aparkaleku koskorra. Beteta elurrak hartutako aparkalekuaren inguruko txokoak ere.

Autoak errepide bazterrean aparkatzen hasiak zeuden: errepidearen bi aldeetako elurrak eta izotzak estututako bidea gehiago estutzen, auto bakarrarentzat pasabidea utziz, eta buxadurak erraztuz. Hasita zeuden gidari urduriak lepoa luzatuta eta burua leihotik aterata maniobra irristakorrak egiten. Hasita zeuden autoaren azpiak errepidearekin hazkatzen. Hasita erruleta bihurtutako gurpilak autoak ez aurrera ez atzera uzten.

Gidari zuhur batzuk autoa maldan behera uzten ere bai, irteera errazteko, eta bakarren bat palarekin autoaren inguruko elurra kentzen. Baziren jendea goian utzi eta autoa aparkatzera behera joan zirenak ere.

«Lehen aldia»

Iturriozko aparkalekua baino metro batzuk beherago, Gerardo, Eneko eta Jon mendiko eskiatzaile donostiarrak, eski batzuei foka larruak jarri ezinik. Baztango Saioan (1.418 metro) eskiatzera ohituagoak, «lehen aldia» zuten Hernio inguruan eskiatzen. Hernion ez, Gazumen baizik. «Ez da komeni gehiegi zabaltzea», zioten ahapeka, leku ezkutua balitz bezala, baina ordurako eskiatzaile mordoxka bat abiatu zen, edo abiatzekoa zen hara.

Iturriotzen bertan, prestaketa lanetan, Hassan Ait Xau eta Jon Aperribai mendi korrikalari eta mendi eskiatzaileak. Haiek ere Gazumera joateko asmoz. «Eguraldi onena kostaldean egin behar zuenez, atzo egin genuen plana hona etortzeko», zehaztu zuten. Mendian korrika ibili ziren bezperan, elurretan. Ait Xauk gogoan zuen «aspaldi» eskiatu zuela Hernio inguruan.

Iturriotzen eskiatzaileak, mendizaleak... haur eta lera gutxi. Autoen joan-etorri etengabea. Izan ere, auto gehienak aparkalekura etorri bai, baina joan ere egiten zirelako, bai aparkatzeko lekurik ez zegoelako, bai ertzainek errepidean behera bidaltzen zituztelako, buxadurak ekiditeko. Andatzarraten adierazpen diplomatikoak egin zituen ertzaina argiago mintzatzen zitzaien Iturriotz inguruko errepide bazterretan aparkatu nahi zutenei: «Hemen, autoak bidea ukitzen badu, errezeta!».]]>
<![CDATA[Ahotsa, garuna zaintzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/038/001/2021-01-08/ahotsa_garuna_zaintzeko.htm Fri, 08 Jan 2021 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1905/038/001/2021-01-08/ahotsa_garuna_zaintzeko.htm
Narriadura kognitibo arinean funtzio kognitiboren bat galtzen da, sarritan adinaren eraginez, «nagusiki memoria, baina baita hizkuntzarena, planifikatzeko gaitasuna... baina horrek ez du eragiten eguneroko jardueretan». Asier Lasa Quironsaluden Donostiako eguneko ospitaleko neurologoarena da azalpena. «Dementziak, berriz, funtzio kognitiboren baten narriaduraz gain, eguneroko jardueretan ere eragiten du, gehienetan gaixotasun neurologiko baten eraginez». Alzheimerra da nagusia.

Javier eta Carla Zalduak eta inguruan bildu duten taldeak plataforma bat sortu dute: AcceXible. Plataforma gai da pertsona bati hamar minutu inguruko proba sorta bat egin -narriadura kognitiboa eta dementzia arina atzemateko erabiltzen diren ohiko probak-, eta minutu eskas batean esateko ea pertsona horrek gaitz horiek dituen. Horretarako pertsonak probetan ematen dituen erantzunak grabatu egiten dituzte, grabazioa hodeira bidali eta urteotan garatutako algoritmo batekin prozesatu. Eraginkortasuna %93koa da.

Ez Javier Zaldua, ez Carla Zaldua, ez dira zientzialariak. Ez matematikari, ez fisikari, ez telekomunikazio ingeniari, ez adimen artifizialean aditu. Javierrek urte pila bat egin zituen finantzen sektorean; Carlak, berriz, komunikazioan eta teknologia berrietan. Biek sortu zuten AcceXible. Finantza arduraduna da bata, zuzendari exekutiboa bestea.

Carla Zalduarengan sortu zen lehen txinparta. Torontoko Unibertsitateko (Kanada) ikerketa baten berri izan zuen: afasiaren diagnostikorako erabili ohi den proba batean oinarrituta -Galleten lapurreta marrazkiaren deskripzioa-, ahotsa eta hizkuntza aztertu eta automatizatu egin zituzten, narriadura eta dementzia arina atzemateko. Garuneko lesioren batek eragindako komunikatzeko arazoak dira afasia.

Bateratzea, meritu

Zaldua anai-arrebek Torontoko Unibertsitateko taldearekin hitz egin zuten, gauza bera gaztelaniaz egiteko. Kanadarrek beste bide bat hartu zuten, baina zalduatarrek ideia nola garatu pentsatu zuten, «gu matematikariak eta neurologoak izan gabe», egin du ñabardura Javier Zalduak. Harremanetan jarri ziren neurologian espezializatutako bi zentrorekin, eta matematikari bat eta fisikari bat gehitu zituzten taldera. «Gure meritu nagusia arlo horiek bateratzea izan da, profesionalak elkarlanean jartzea». Narriadura kognitiboa eta dementzia arina diagnostikatzen ikasiko zuen eredu bat sortzea zen helburua, «neuropsikologoek egiten duten moduan».

Algoritmoa sortzen hasi ziren. Neuropsikologoek ezagutza medikoa eskaini zuten. Ahotsak behar zituzten. Bizkaiko Foru Aldundiaren babesa lortu zuten entsegu klinikoak egiteko, Bizkaiko Oroitu zentroan eta Madrilgo Narriadura Kognitiboaren Prebentzio Zentroan. 180 pertsona bildu zituzten, batzuk osasuntsuak, besteak narriadura kognitibo edo dementzia arina zutenak. Gaixotasuna atzemateko test sorta bat egin zieten, eta haien ahotsak eta erantzunak grabatu zituzten.

Gero, parte hartzaileek zer eta nola esan zuten aztertu zuten. Telekomunikazio ingeniari talde batek ahotsen ezaugarriak aztertu zituen: hizketaren abiadura, dardara, maiztasuna, geldialdiak, isiluneak, doinua... Grabazio bakoitza zatitu, banan-banan aztertu, gainerakoekin alderatu... «Hortik adimen artifizialeko eredu bat sortu zuten», zehaztu du Zalduak. Ahotsean bakarrik oinarrituta, sistemaren eraginkortasuna %80koa da.

Matematikariek eta hizkuntzalari konputazionalek, berriz, hizkuntzari dagozkion aldagaiak aztertu eta sailkatu zituzten grabazioetan, bai semantikoak, bai sintaktikoak. Plataformak ahotsa testu bihurtzen du, eta testuan aztertzen ditu hizkuntzari dagozkion aldagaiak.

Hizkuntzaren kasuan, zer neurtzen dute? AcceXibleren proba sortako ariketetako bat izaten da minutu batean ahalik eta animalia gehien esatea. Sistemak neurtu egiten du ea erabiltzaileak ohiko animaliak (txakurra, katua...) edo ezohikoak (uhandrea, arrabioa...) esaten dituen; lehen hamabost segundoetan zenbat esaten dituen; ea animaliak kategoriatan bilduta esaten dituen; ea animalia bat eta hurrengoa kategoria berekoak diren; batetik bestera zenbat denbora behar duen...

Guztia neurtuta

Galleten lapurreta marrazkiaren deskribapenean, berriz, AcceXiblek neurtu egiten du erabiltzaileak zenbat izen, adjektibo eta aditz laguntzaile esaten dituen, zenbat hitz errepikatzen dituen, zalantza egiten duen... «Hori guztia aztertuta jakin daiteke ea narriadura kognitibo edo dementzia arina duzun edo ez», Zalduaren esanetan. «Zientzialariek neurtuta daukate hori guztia».

Berritasuna da «hori guztia matematika bihurtu dugula eta algoritmo bat sortu». Proba bakoitzean ehun biomarkatzaile baino gehiago aztertzen dituzte.

Hilabete honetan hasiko dira Quironsaluden Donostiako eguneko ospitalean erabiltzen. Erabiliko duten neurologoetako bat da Asier Lasa. Tresna sekulako abantaila da, kontsultan egiten dituzten probak baino azkarragoa, osatuagoa eta zehatzagoa baita.

Ohiko kontsultan, pertsonaren bati probak egiten dizkionean, Lasak ordenagailuan idazten ditu momentuan jasotzen dituen datuak eta nabarmentzekoak iruditzen zaizkion ezaugarriak. Lasarentzat ezinezkoa da, ordea, pertsonaren ahotsaren eta hizkeraren aldagai guztiak neurtzea. «Balorazio hori momentuan egiten da, baina arazoa da balorazio subjektiboa dela, neurtzeko zaila, hizkuntzari dagokionez batez ere», azaldu du. Neurologoak ezin du neurtu hitz kopurua, hizkeraren abiadura... Javier Zalduaren iritziz, «neuropsikologoentzat oso erakargarria da, haiek dakitena eginda ematen baitiegu».

Lehen kontsulta egin eta gero, neurologoak datuak aztertu egin behar ditu, eta populazio arruntaren batezbestekoekin alderatu. «Prozesu oso neketsua da, behar duen denboragatik batez ere», Lasaren esanetan. Normalean, gainera, bigarren saio bat beharko litzateke analisi neuropsikologiko oso bat egiteko. AcceXiblek denbora aurreztuko luke, kontsulta bakarra nahikoa baita pertsona batek narriadura kognitiboa edo dementzia arina duen jakiteko.

Ez da denbora aurreztea bakarrik: «Emaitzen sentiberatasuna eta espezifikotasuna oso handia da. Datu asko aztertzen ditu, eta aldagai ezberdinak konbinatu daitezke, gaixoaren egoerari buruzko emaitza osatuak lortzeko».

Ez da medikuaren ordezkoa

Accexiblek, hala ere, ez du neurologoa ordezkatzen. Alarma jotzen du. Plataformak esanez gero norbaitek narriadura kognitibo edo dementzia arina duela, neurologoak proba sakonagoak eta osagarriak egin beharko dizkio, diagnostikoa baieztatzeko eta, baieztatuz gero, zehazteko: senideak elkarrizketatu, eguneroko jardueretan duen eragina ikusi, erresonantzia magnetikoak egin, batzuetan baita ziztaka lunbarra ere...

Iazko abenduan patentatu zuten sistema eta jaso zuten Espainiako Botiken Agentziaren onarpena. Quironsaluden eta Osakidetzaren lehen arretako hiru zentrotan probatuko dute orain, balioztatzeko.

Lehen arretan erabiltzeak modua emango du diagnostiko goiztiarrak egiteko. Narriadura kognitibo kasu gehienak diagnostikatu gabe daude, eta urteak behar dira diagnostikatzeko.

Hamar minutuko probaz gain, minutu bateko bat ere prestatu dute AcceXiblen, animaliak zerrendatzean oinarrituta. %90eko eraginkortasuna du. Alarma azkar gisa balioko luke.

Dirua biltzeko kanpaina bat abiatuko dute urtarrileko bigarren astean, Crowdcube plataforman. 250.000-500.000 euro lortzea da helburua. Zertarako? Merkatuan azkarrago sartzeko, AEBetan FDA Elikagaien eta Botiken Administrazioaren onarpena jasotzeko eta beste gaixotasun batzuen diagnostikorako ikertzeko (depresioa, iktusa...).

AEBetan sartzeko prest dute ingelesezko prototipoa. AcceXiblek, oraingoz, ez daki euskaraz: «Erakunderen baten lankidetza beharko genuke euskarazko eredua garatzeko».]]>
<![CDATA[ETBk Durangon agurtuko du urte zaharra, eta kantuan hartuko du berria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1862/033/001/2020-12-31/etbk_durangon_agurtuko_du_urte_zaharra_eta_kantuan_hartuko_du_berria.htm Thu, 31 Dec 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1862/033/001/2020-12-31/etbk_durangon_agurtuko_du_urte_zaharra_eta_kantuan_hartuko_du_berria.htm Kaixo 2021 izeneko saioan. Aurkezleak ohikoak izango dira: Sara Gandara albistegietako kiroletako aurkezlea, eta Mikel Pagadizabal eta Zuhaitz Gurrutxaga Herri txiki infernu handi saioko aurkezleak. Ordu erdiko saioa izango da, 23:45etik 00:15era. ETB1en, ETB2n eta eitb.eus-en aldi berean ikusiko da.

ETBren arabera, Durango aukeratu dute «euskal kulturaren hiriburua» delako eta, pandemiak pandemia, aurten ere Durangoko Azoka egin egin delako, «kulturgileen ahaleginari eta herritarren erantzunari esker».

Urte bukaerako saio bereziaren aurretik ere Pagadizabal, Gurrutxaga eta Durango izango dira protagonista, Biba Durango! saioan: «Komeria dibertigarriak izango dituzte, eta, kanpaiak zuzenean emateko lekura garaiz iristea lortzeko, herritar berezienen laguntza izango dute».

ETB1ek sorpresa bat iragarri du: Mikel Urdangarin musikariak eta Itziar Ituño aktoreak Xabier Lete omenduko dute, Plateruena kafe antzokitik.

Urte berriarekin bat, musikan eta Go!azen telesailean oinarritutako programa bat emango du ETB1ek: Go!2021. Zuriñe Hidalgo kantariak aurkeztuta, Go!azen-eko aktoreak eta Euskal Herriko musikariak arituko dira kantuan: Alex Sardui (Gatibu), Anne Etxegoien, Gorka Sarriegi (Sorotan Bele), Iñaki Ortiz de Villalba (Modus Operandi), Kristina Aranzabe eta Leire Berasaluze (Lain), Asier Gozategi eta Iñigo Goikoetxea (Gozategi), Francis (Doctor Deseo), Iker Lauroba, Zuriñe Hidalgo (Hesian)...

Hamaika telebistak ere saio bereziak prestatu ditu gaur gauerako. Alde batetik, 23:15etik aurrera, Naroa Iturrik eta Ekhiñe Atorrasagastik gidatuta, «saio xumea» egingo dute. Umorea eta ezusteak izango direla aurreratu dute. Baita Hamaika telebistako lantaldearen bideoklipa ere. Bestetik, gauerditik aurrera, euskal abestien karaokea eskainiko du Hamaika telebistak.

Perurena eta dantzariak

Bihar, berriz, ETB1ek Oholtzan saioaren bi emanaldi berezi eskainiko ditu 22:00etatik aurrera. Bata, Pozalaguako haitzuloan (Karrantza, Bizkaia) izan zen Harria ikuskizuna, Ilaski Serranok aurkeztua. Mulixka dantza taldea eta Perurena harri jasotzailea dira protagonista. Bestea, Durangoko 25. Txistu Ekitaldia.

ETB2n, kanpai hotsen aurretik, Una cancion para Nochevieja saioa (Abesti bat Urtezahar gauerako) emango dute. Julian Iantzik aurkeztuta, pertsona ezagunak eta talde ezberdinak kantuan jarriko dituzte.

Gauerdia eta gero, rantxerak izango dira. Navarra Arenan grabatutako saio bat eskainiko dute. Los Tenampas y el Mariachi, Puro Relajo, Chuchin Ibañez, Serafin Zubiri, Bruno Jimenez eta Lorena Jimenez arituko dira kantari.]]>
<![CDATA[«Fikzioak funtziona dezake euskaraz: hori da albistea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/028/002/2020-12-30/fikzioak_funtziona_dezake_euskaraz_hori_da_albistea.htm Wed, 30 Dec 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1944/028/002/2020-12-30/fikzioak_funtziona_dezake_euskaraz_hori_da_albistea.htm Altsasu telesaila (ETB1, 22:30). Gaur amaituko da ETBk udazken honetarako prestatutako euskarazko telesailen eskaintza berezia (Go!azen alde batera utzita): Alardea aurrena (K2000 ekoiztetxearena), Hondar ahoak gero (Txintxua Filmsena) eta Altsasu azkena (Baleukorena). Berezia, ohiz kanpokoak izan baitira kantitatea, tramak eta horiek emateko moldeak.

«Ikusle euskaldunek aukera izan dute kalitatezko fikzioa ikusteko», Idurre Cajaraville Altsasu telesaileko produktore eragilearen iritziz. «Fikzioak funtziona dezake euskaraz: hori da albistea».

Altsasu-k gazteen artean izandako arrakasta nabarmendu du batez ere: 13 eta 24 urte bitarteko gazteen artean, lehen atalak %63ko audientzia izan zuen; bigarrenak, %27koa, eta hirugarrenak, %16koa. «ETBn gazteen audientzia eskasa izaten da, eta datu hori oso deigarria da; ikusten da gazteen artean interesa sortu duela».

Datu orokorrak ere ETB1en batezbestekotik gorakoak izan dira, «oso onak»: lehen atalarena, %6,4koa; bigarrenarena, %4,6koa, eta hirugarrenarena, %3koa. Cajaravillek uste du hirugarren atalaren datuan eragina izan zuela abenduaren 23an emateak, Gabon giroko egun batean.

Datuez gain, Cajaraville pozik dago telesailari buruz iritzi onak jaso dituztelako, «urtebeteko lan gogorra eta gero». Asier Urbietak zuzendu du Altsasu, eta Harkaitz Cano, Mikel Alvarez eta Andoni De Carlos izan dira gidoilariak.

Telesaila Altsasuko auzian oinarrituta dago: gazte batzuek taberna batean liskarra izan zuten bi guardia zibilekin, 2016ko urrian, eta liskarra eta gero atxilotu, espetxeratu eta zigortu egin zituzten. Gertakari horietan oinarrituta dago, baina ez da dokumental bat, telesail bat baizik, fikzioa.

Tabernako liskarrik ez da agertzen, esaterako. Cajaravillek argitu du telesailaren muina ez dela tabernan gertatutakoa, eta helburua ez dela gertatutakoa argitzea: «Gertakari horrek protagonisten bizitzan eragindako aldaketei eman diegu garrantzia».

Gaurko atala epaiketari buruzkoa izango da. Epaiketan esandako guztien transkripzioa eskuratu zuten, eta handik hartu dituzte gaurko kapituluan epaiketan esango diren guztiak: «Atal honetan fikzio gutxi dago. Hitzez hitz agertzen da epaiketan esandakoa».

Atalaren emanaldiaren ondoren, grabazioari buruzko programa bat eskainiko dute, 23:30ean: Altsasu, kamera atzean.

ETB1en eman eta gero, TV3 Kataluniako telebista autonomikoan emango dute, urtarrilean; TV3k parte hartu du telesailaren produkzioan. Hortik aurrera, saiatuko dira beste telebistaren bati saltzen, eta plataformei ere eskainiko diete.

Diru eta denbora mugak

ETBk euskarazko telesailen eskaintza indartu du aurtengo udazkenean, baina telesail horietako batzuen arduradunek aipatu izan dute aurrekontuak oso mugatuak izan direla, eta lan erritmoak, berriz, oso azkarrak.

Bat dator Cajaraville: «Denboraz oso estu gabiltza, eta diruz ere bai, baina, antza, hau da markoa. Aurrekontuak gure telebistari egokituta daude, eta gure telebistaren aurrekontua oso murritza da. Nahikoa meritu daukagu, horrelako ekoizpenak aurrera ateratzen ditugulako». Cajaravillek herenegun arratsaldean ikusi zuen azken aldiz azken atala, telebistan gaur eman aurretik.

Estutasunak estutasun, pozik dago emaitzarekin. Izan ere, urte askotako lehortea eta gero, agerian utzi dute kalitatezko fikzioa egin dezaketela euskaraz. «Erakutsi dugu Euskal Herrian beste edozein herrialdetako lantalde teknikoen eta artistikoen parekoak daudela», nabarmendu du.

ETBko arduradunek euskarazko telesailak eskaintzen jarraitzeko asmoa dute. Baita aurtengoak baino luzeagoak ere, istorioek edo haien garapenak hala eskatuz gero. Ekoizleak haiekin bilerak egiten ari dira, eta egingo dituzte, egindakoa baloratzeko eta aurrera begira hobetzeko, baita baldintzak ere: «Telesail hauekin garrantzitsuena zen birplanteatzea ETBn fikzioa egin daitekeela. Zaila da? Bai, baina lehen urratsa egin dugu».]]>
<![CDATA[«'Txac Planet' hezkuntza ere bada»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/028/001/2020-12-29/txac_planet_hezkuntza_ere_bada.htm Tue, 29 Dec 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1857/028/001/2020-12-29/txac_planet_hezkuntza_ere_bada.htm Txac Planet programa ematen ETB3n, egunean bitan (30 saio guztira). Bost minutu inguruko programa laburrak dira, haurrak «pentsamendu konputazionalaren logikara eta informatikaren hizkuntzara hurbiltzeko». Programa elkarlanean egin dute EITBk, GAIA Euskadiko Teknologia Elektronikoen eta Informazioaren Industrien Elkarteak, Azaroa Filmsek eta Digitomicak.

Haurrek programatzen ikastea ez da hain fenomeno berri-berria, baina oraindik atentzioa ematen du.

Harritzen gaitu, agian guri urrun geratzen zaigulako, arrotza egiten zaigulako ordenagailu baten atzean dagoen hori guztia. Guri zuzenean ordenagailua etorri zaigu, eta ez dugu pentsatzen atzean dagoen horretaz.

Umeentzat errazagoa da?

Umeek beste ikuspegi bat dute, eta askoz ere errazago ulertzen dute. Oso polita da ikustea haurrek nola ebazten duten, di-da, programak planteatzen dien ariketa. Agian pentsa dezakegu ez direla gai, ariketa korapilatsuak direla, baina ez, gai dira.

ToolboX.Academy programatzen ikasteko tresna bazegoen Interneten. Erronka izan al da hori telebistarako programa baterako egokitzea?

Bai, eta uste dut asmatu dutela pilula txiki hauekin. Asmatu dute planteatu dutenean, ez bakarrik ToolboX.Academy nola erabili, baizik eta pertsonaia bat informazio osagarria emateko, espazio estazio batetik.

Ez baita programatzen erakusten duen programa bat soilik.

Ez, programazio ariketan soilik oinarrituko balitz, telebistan ez luke funtzionatuko.

Espazioko zaborraz, planetez... hitz egin duzue.

Informazio gehigarri horrekin eduki gehiago ematen dituzu, eta agian kontzientziatzeko ere balio dezake.

Balio du haurrak STEAM jardueretara (zientzia, teknologia, ingeniaritza, artea eta matematika) hurbiltzeko?

Bai. Oso erraz, goxo eta hurbiltasunez planteatzen eta kontatzen ditugu gauzak. Horrek eragin dezake umeak ez pentsatzea gai horiek zailak direla.

Zer adin tarterako programa da?

Berez, 8-12 urte arterako, baina txikiagoek ere ikus dezakete.

Zu zeu, Ada, emakumea zara. Haurrek zientzia eta teknologia emakumeekin ere lotzeko lagungarria izan daiteke?

Bai, ekarpentxo bat egin dugu. Askotan ahaztu egiten dira emakume zientzialariak, eta Ada izenak badu bere istorioa. Pertsonaiaren izena Ada da, Ada Lovelaceren omenez. 1815ean jaioa, matematikaria, historiako lehen programatzailea izan zen.

Prestakuntza berezia egin behar izan duzu?

Mundu hau niretzat pixka bat arrotza zen. Grabazioak egin aurretik esan zidaten Toolboxen sartzeko eta ariketak egiteko. Bakarren bat kostatu zitzaidan. Erronkatxo bat ere izan zen. Horrela, azalpenak ematen ditudanean, badakit zertaz ari naizen.

Kredituetan Malagako Unibertsitatea (Espainia) aipatzen da. Zergatik?

Francisco Vico Malagako Unibertsitateko Adimen Artifizialeko katedradunak sortu zuen ToolboX.Academy. Programak Malagan grabatu genituen.

Lehen programa sorta bukatzean jarraituko al du?

Ez dakigu, ez digute esan.

Horrelako programa batek ez luke audientzien mende egon behar.

Ez. Ez da entretenimendu hutsa, hezkuntza ere bada.

Aktorea zara, izurriteak bereziki kaltetutako sektore batekoa. Zertan ari zara lanean?

Euskaltegi batean eskolak ematen ditut, Zurriola antzerki eskolan irakasle eta koordinatzaile naiz, Tomaxen Abenturakekin lanean ari naiz eta Ttantakaren produkzio batean ere banabil. Horiez gain, bi ikuskizun ditugu Baketikek antolatzen dituen antzerki foro batzuetan. Mundu honetan bat-batean gauza askotan zabiltza, gero agian ez dago ezer...]]>
<![CDATA[«Boxeolari gisa plazagizona izan naiz: ringean hazi egiten nintzen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/036/001/2020-12-27/boxeolari_gisa_plazagizona_izan_naiz_ringean_hazi_egiten_nintzen.htm Sun, 27 Dec 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1954/036/001/2020-12-27/boxeolari_gisa_plazagizona_izan_naiz_ringean_hazi_egiten_nintzen.htm
Gaztetan, indartsua zinen.

Bai, indarra neukan. Pentsa, gau batean, Azpeitiko Gautxori dantzalekuan, txantxetan hasi gintzaizkion harri jasotzaile bati: geronek ere jasoko genuela hark jasotzen zuen harria. 25.000 pezeta eta bost lagunentzako afaria jokatu genituen. Hurrengo egunean, harri jasotzailearen prestatzailearengana joan nintzen. Apustua aipatu nion, eta haren lokalera eraman ninduen. Harri handi bat eman zidan, eta jaso egin nuen. Harri jasotzailearen marka gainditu egin nuen. Harria astun samarra zen... 200 kilokoa. Sekula harriak jaso gabea nintzen. 25 urte-edo izango nituen.

Lanak egin zintuen indartsu?

Aita zenak pentsuen almazen bat zeukan. Aita elbarri gelditu zen gerran, hanka zaurituta, eta zama lana guztiak nik egiten nituen. Pentsu zakuekin asko ibiltzen nintzen aurrera eta atzera. 14 urterekin hasi nintzen aitaren furgonetarekin pentsua banatzen.

Ez zenuen gimnasiorik behar.

Orduan, lana zen gimnasioa.

Gidatzeko baimena izateko gutxieneko adina izan gabe gidatzen zenuen?

Amak esaten du gidatzeko baimena ahoan nuela jaio nintzela.

Zuk izan nahi zenuen boxeolaria edo norbaitek esan zizun boxeorako egokia zinela?

Lagun kontratista bat neukan, Joxe Mari Unanue. Aurrena, ni halterofilian hastea nahi zuen, baina esan nion ez nuela jantziko halterofiliakoen arroparik. Hark lagundu zidan boxeoan lehen urratsak egiten.

Eta nola hasi zinen boxeoan?

Beixama, herriko aguazila, oso kirolaria zen, boxeolaria izandakoa, eta harekin ibiltzen nintzen, Azpeitiko futbol zelaiko aldageletan.

Nolakoak ziren entrenamenduak?

Mugimenduen teknika lantzen genuen, zakuarekin eta punching ball-arekin entrenatzen ginen, sokasaltoan...

Baina zure aitak ez zuen nahi zu boxeoan aritzerik.

Ez. Lehen entrenamendua egin eta gero, galarazi egin zidan boxeoan jarraitzea.

Kasu egin zenion.

Beharko. Hark esandakoa ez zen eztabaidatzen.

Boxeolaria izanda ere, gogoan duzun belarrondokorik handiena aitak emandako bat da.

Eskolan piper egin nuen, eta aitak eta maisuak txikiteoan topo egin zuten. Maisuak aitari esan zion ez nintzela eskolara joan, eta aitak, etxera etorri orduko, sekulako belarrondokoa eman zidan, ez ahazteko modukoa.

Aita gazte hil zen. Hura hil eta gero, boxeoan hasi zinen buru-belarri; aurrena, Azpeitian, eta gero, Donostian. Zer esan zizuten etxean?

Banindoala esan nien. Ama geratu zen, arrebarekin.

Donostiara bai, baina nora joan zinen?

Aurrena Trintxerpera, familia batera. Hilabetera alde egin nuen, badakizu zergatik? Jaten gehiegi ematen zidatelako. Etxeko semea kirolaria zen, eta amak jan egin behar genuela esaten zigun. Jan bai, baina gero zer? Intxaurrondora joan nintzen, neure kontura bizitzera. Pisu bat partekatu nuen eskubaloi jokalari batzuekin.

Boxeoa zen zure bizitza.

Bai, parrandak ere utzi egin nituen.

Gaztetan liskargilea izan zinen?

Ez. Egokitzen bazen bai, baina berez ez. Gogoan dut San Sebastian bezpera batean, Azpeitian, muturra erabat handituta utzi niola beste bati. Beldurtuta, alde egin nuen. Ordurako, lehen urratsak eginak nituen boxeoan.

Zer ibilbide egin zenuen boxeolari gisa Donostian?

Aurrena, Anoetara joan nintzen, han Miguel Almanzor baitzegoen, [Jose Manuel Ibar] Urtainen entrenatzaile izandakoa. Handik, Bidebietara. Hango entrenatzailearekin debutatu nuen profesionaletan. Lehen borroka K.O.z galdu nuenean utzi nion harekin lan egiteari: sekulakoak jasotzen ari nintzen, eta aurkariarengana joateko esaten zidan; baina nola joango nintzen harengana kolpe gehiago jasotzera? Ordura arte uste nuen inork ez ninduela eraitsiko muturrean jota, baina bai, bazeuden.

Nolako boxeolaria zinen?

Boxeolari gisa plazagizona izan naiz: ringean hazi egiten nintzen.

Jotzailea edo hartzailea?

Amarrutsua. Ukondoarekin jotzen nuen, hankak zapaltzen nituen... Round-en bukaerako kanpaiak jotzen zuenean ere kolperen batek ihes egiten zidan. Ez nuela entzun esaten nuen, barkamena eskatzen nuen, baina muturrekoa besteak jaso zuen.

1980ko Moskuko Olinpiar Jokoetara joateko aukera izan zenuen. Ez zinen joan. Zergatik?

Hara ez joateko pasatu nintzen profesionaletara. Joanez gero, Stevensson kubatarrak jo eta txartelik gabe bueltatuko nindukeen Azpeitira [Teofilo Stevenssonek hiru aldiz irabazi zuen urrea Olinpiar Jokoetan].

Beldurra zenion?

Beldurra ez, errespetua bai. Sekulako gizon puska zen. Pisu astunetan lehiatzen nuen: 90 kilotik gora. 1,80 metro luze nintzen, eta ni baino garaiagoak ziren denak.

Estatistiken arabera, borroka gutxi egin zenituen profesionaletan, dozena eta erdi baino gutxiago. Hain gutxi izan al ziren?

Profesionaletako lehen borroka galdu eta gero, prestatzailea utzi egin nuen. Baina harekin bi urteko kontratua sinatua nuenez, hurrengo borroketan irabazitakoaren zati bat eman behar izaten nion. Zati hori ez ordaintzeko, hainbat borroka egin nituen Europan, hemen inork jakin gabe. Zuzenean neuk egiten nituen tratuak. Hala ibili nintzen Herbehereetan, Belgikan, Italian... ia Europa osoan.

Boxeolari euskaldun bat Europan, entrenatzaile ofizialak jakin gabe, borrokatzen. Xelebrea da.

Xelebrea? Italian borroka bat lotu genuen. Ondo ordaintzen zuten. Pugilato liburuan begiratu, eta kontrarioaren arrastorik ez. Promozionatzen ari ziren boxeolariren bat izango zela pentsatu nuen. Pisatzeko garaian ikusi genuen: sekulako zezena. Zer egin? Gutxienez lehen round-ean eutsi, gero lurrera erori, kobratu eta etxera buelta. Baina kanpaiak jo zuen, eta kontrarioa irribarre zabal-zabal batekin etorri zitzaidan agurtzera. Eskuineko eskuarekin agurtu nuen, jo nizkion eskularruak, baina ezkerrarekin, pilotarien moduan, boleaz eman nion matrailezurrean. Ziplo erori zen.

Ez dirudi jokaldi oso garbia.

Kanpaiak jotzen duenean ez dago txorakeriarik. Paco Bueno boxeolari ohiak esana zidan, kontuz ibiltzeko agurrekin, noizbait topo egingo nuela agurtu beharrean egurtuko ninduen norbaitekin. Horretaz oroitu nintzen Italian.

Zer gertatu zen?

Sekulako iskanbila sortu zen: aulkiak hegan, jendea sutan... Taxia hartu eta ospa egin genuen, kobratu gabe. Hilabetera, berriro deitu zidaten, beste norbaiten kontra aritzeko. Pentsatu nuen aukera ona zela bi borrokak kobratzeko. Aldagelan, antolatzaileari esan nion ez nintzela aterako ringera bi borrokak ordaindu ezean. Biak ordaindu zizkidan. Badakizu nola igo nintzen ringera?

Nola?

Dirua hankartean, barrabilen babeslean sartuta. Bi milioi ziren.

Bi milioi pezeta (12.000 euro inguru)?

Bai.

Dirua irabazten zen.

Bai. Hemen eta han muturrekoak berdin-berdin hartzen ziren, baina kanpoan gehiago kobratzen zen.

Billete sortatan kobratuko zenuten.

Billeteak bata bestearen gainean.

Boxeolaria, dirutza, dirua xahutzea, parrandak... Boxeo hori ezagutu zenuen?

Ezagutu bai, baina egin ez. Paco Buenok beste aholku bat eman zidan: borroka bukatutakoan, joan zaitez ohera, eta bi edo hiru egunera, ondo zaudenean, orduan egin parranda. Borroka bat jokatu eta gero, guztiak primeran daude, zu izan ezik. Borroka bakoitza eta gero parranda bat behintzat egiten nuen. Hori bai, ez nuen inoiz gimnasioko saioetara kale egin. Nire oinarria hori zen: oso ondo prestatuta joaten nintzela.

Boxeolariak jasotzen ditu kolpeak, baina etekina inguruko beste askok ateratzen diote. Zure kasuan ere hala izan da?

Managerrari argi utzi nion: «Nik hau kobratu behar dut, ez zait axola zuk zenbat kobratzen duzun». Inoiz ez nuen harekin diru kontuei buruzko arazorik izan.

Nahita lurrera botatzea aipatu duzu lehen. Inoiz egin duzu?

Pentsatu bai, egin ez. Ringera igotzen zarenean beste kontu bat da.

Borrokaren bat galtzeko eskaintzarik jaso duzu inoiz?

Ez, inoiz ez.

Izan al zenuen Ameriketako Estatu Batuetara boxeatzera joateko tentaziorik?

Lagun batek hara eraman nahi ninduen, baina esaten nion ea zertara joan behar nuen, hango boxeolaririk txarrena hemengo onena baino hobea zela.

Ibilbide laburra egin zenuen boxeo profesionalean: 1981eko urtarrilean hasi, eta 1984ko maiatzean utzi. Nekatuta zeundelako utzi zenuen?

Ez, alderantziz. Oraindik ere damututa nago, azkarregi utzi nuelako. Ezkondu ere egin nintzen, eta utzi egin nuen. Borrokatzeko moduan nengoen. Hartzen ikasten hasi nintzen, baina hori txarra da. Boxeoaren artea jotzea eta ez jasotzea da.]]>
<![CDATA[Zoriontasun mugatua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/038/001/2020-12-12/zoriontasun_mugatua.htm Sat, 12 Dec 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1925/038/001/2020-12-12/zoriontasun_mugatua.htm
Galdera nagusi horiei erantzun nahi izan die, duela lau urte egin zuen moduan, Kaixomaitia.eus harremanetarako webgune euskaldunak. Inkesta erraldoi bat baliatu du horretarako, 73 galderakoa. Aztiker ikergunea izan du bidelagun, bai ikerketaren zorroztasun teknikoa zaintzeko, bai datuak analizatzeko. Aztikerren lana izan da, besteak beste, lagina Euskal Herriko errealitatearen ahalik eta antzekoena izatea. Horretarako bost aldagairen arabera haztatu dituzte: hizkuntza gaitasuna, adina, sexua, herrialdea eta boto intentzioa. Atzo aurkeztu zituzten ikerketaren emaitzak, eta eskura daude Kaixomaitia.eus atarian.

2016an 4.000 bat lagunek erantzun zituzten galderak, eta 1.500 laguneko lagin bat osatu zuten. Aurten -otsailean egin zuten-8.000 lagunek parte hartu dute, eta 18 urtetik gorako 4.500 pertsonako lagin bat osatu dute. Arrakastaren giltzarrietako bat izan da Egunean Behin aplikazioaren bidez zabaldu zutela.

Kopurua nabarmentzeko modukoa da, gai intimoei buruz galdetu dutela aintzat hartuta. Inkestak anonimoak izan dira, jakina. «2016an gehien asebete gintuen aitortza izan zen jende askok esan zigula inkesta betetzen hasi eta zer pentsatua eman ziola», Iñigo Arandia Kaixomaitia.eus-eko arduradunaren arabera. «Batzuek ez zioten inoiz halako galderarik egin euren buruari. Bikotean betetzen hasi eta ezin jarraituta ere gelditu ziren. Guk hausnarketa bultzatu nahi dugu».

Bikotea eredu

Harreman eredu klasikoa nabarmentzen da emaitzetan: bikotea, bikote heterosexuala eta harreman mota itxia. Bikotea harreman itxia dute gehienek (%70), bost urte barru bikotekide berarekin jarraitzea espero dute (%79,7) eta bikotekidea ez duten gehienek ere (%59) bikote harreman itxia dute helburu. %6k soilik ez dute nahi bikotekiderik izan. Aurtengo emaitzak 2016an baino «kontserbadorexeagoak» dira.

Hala ere, hirutik batek izan du harreman afektibo edo sexualen bat bikotekideak jakin gabe; ia erdiek (%48) izango lukete, bikotekideak onartuz gero; eta hirutik batek (%32) izango luke, bikotekideak jakingo ez balu.

Salbuespena dira harreman irekiak: %16k soilik izan dituzte. Hala ere, beste %16 batek bere egungo harremana irekiko luke. Proportzioa handiagoa da gizonen artean(%19,7) emakumeetan baino (%11,5).

Lau euskal herritarretik hiruk astean behin, bitan edo gutxiagotan izaten dituzte sexu harremanak: astean behin edo bitan %36,8k, astean behin baino gutxiago %25,7k eta hilean behin baino gutxiago %14,5ek.

Gehienek (%44), baina, sarriago izan nahiko lituzkete sexu harremanak, astean hirutan edo gehiagotan. Aldea handia da: ikerketaren arabera, euskal herritarrek batez beste sexu harreman bat (0,97) izaten dute astean; hiru (2,97) eduki nahiko lituzkete, ordea.

Sexu harremanik ez dute hamarretik batek (%10,9). Proportzioa handiagoa da homosexualen (%14,7) eta bisexualen (%19,1) artean, heterosexualen artean baino (9,7).

Pornografiaren kontsumoa zabalduta dago. Hamarretik seik erabiltzen dute, maiztasun ezberdinarekin: %5,9k egunero eta %14,5ek astean bitan. Gazteenak dira gehien kontsumitzen dutenak. 18-29 urte artekoen %40k astero edo sarriago.

Ohikoa da masturbatzea, ez hainbeste sexuaz hitz egitea



Datuetan ikusten denez, sexu harreman gehien dutenek dute zoriontasun sexual handiena. Kaixomaitia.eus-eko arduradun Iñigo Arandiaren oharra: kantitateaz gain, garrantzitsua dela kalitatea. Masturbazioa oso zabalduta dago: gizonen %98 eta emakumeen %91 masturbatzen dira. %7,7k egunero egiten dute, eta lautik batek astean hirutan edo gehiagotan. Batezbestekoa: 2,26 aldiz astean.

Sexua ez da tabua, baina ez da ohiko hizketagaia: bikoteen %54k hitz egiten dute sexuaz sarritan edo tarteka.

Bikotetik kanpoko harremanak, ilusio edo erakarpen faltagatik



Bikotekidea ez den norbaitekin harreman afektibo edo sexual bat izateko arrazoi nagusia bikotekidearenganako ilusio edo erakarpen falta da (%56,1). Baita, jarraian, sortutako aukerak baliatzea (%45,4) eta sexu falta ere (%34,5). %74k onartu dute noizbait izan dutela bikotekidea ez den norbaitekiko desira sexuala. Bikotekideak beste harremanen bat izanez gero, %80k jakin nahiko lukete. Hala ere, gehienek uste dute bikotekideak ez duela izan beste harremanik. %32k, badaezpada, noizbait zuzenean galdetu diote bikotekideari.

Konfiantza eta zintzotasuna helburu, eta parrandan ezagututako bikotekideak



Ikerketan parte hartu dutenen ia erdiek (%44,9) izan dute hamar urte baino gehiagoko bikote harremanen bat. Konfiantza eta zintzotasuna dira gehienen helburua (%72,6) harreman batean. Jarraian, maitasuna (%68,3), ondo pasatzeko pertsona bat aurkitzea (%58,9) eta sexua (%47,2). Parranda (%35,8) eta lagunartea (%31,6) dira bikotekidea ezagutzeko testuinguru nagusiak; homosexualen kasuan, Internet (%38,5).

Webguneak erabilgarriak dira, baina gehienek ez dituzte erabiltzen



Internetek harremanak errazten dituela eta neskatan edo mutiletan egiten laguntzen duela uste dute %86k; baina %23k bakarrik eman dute noizbait izena harremanetarako webguneren batean. Sexua da harremanetarako webguneetara jotzen duten %61,3ren helburua. Webgune mota hori egunero erabiltzen dute gizonen %14k, bikotekidea dutenen edo ezkonduta daudenen %10ek eta homosexualen %26,2k.]]>
<![CDATA[Euskal herritarren zoriontasun afektiboa 7,4 puntukoa da]]> https://www.berria.eus/albisteak/191010/euskal_herritarren_zoriontasun_afektiboa_74_puntukoa_da.htm Fri, 11 Dec 2020 17:26:17 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/albisteak/191010/euskal_herritarren_zoriontasun_afektiboa_74_puntukoa_da.htm Kaixomaitia.eus-ek 2020an egin duen ikerketan: bikotea, bikote heterosexuala eta harreman mota itxia. Bikote harreman itxia dute gehienek (%70); bost urte barru bikotekide berarekin jarraitzea espero dute (%79,7), eta bikotekidea ez dutenen %59k ere hori nahi dute. %6k ez dute bikotekiderik nahi. Konfiantza eta zintzotasuna bilatzen dituzte harremanetan (%78,4), elkarrekiko maitasunaren (%68,3), ondo pasatzeko pertsona baten (%58,9) eta sexuaren aurretik (%47,2). Kaixomaitia.eus-ek 2016an egin zuen euskal herritarren harreman afektiboei eta sexualei buruzko ikerketa. Orduan, 4.000 lagunek erantzun zituzten galderak, eta 1.500 laguneko lagin bat osatu zuten. Aurten, 8.000 lagunek parte hartu dute, eta 4.500 pertsonako lagin bat osatu dute, errealitatearen ahalik eta antzekoena izateko. Nabarmentzeko moduko datua da, bai aztertutako gaien intimotasunagatik, bai inkesta oso zabala izan delako, 73 galderakoa. Aztiker arduratu da inkestaren zorroztasun teknikoaz eta datuak ustiatzeaz. Lagina osatzeko eta ponderazioa egiteko, bost aldagai erabili dituzte: hizkuntza gaitasuna, sexua, adina, herrialdea eta boto asmoa. Salbuespena dira harreman irekiak: %16k soilik izan dituzte. Hala ere, beste %16k bere egungo harremana irekiko lukete. Proportzioa handiagoa da gizonen artean emakumeetan baino. Iritzi zabalduena da harreman irekiak ez direla bideragarriak luzera begira (%44,7); baina lautik batek uste du (%23,4) irekia izateak bikotearen heldutasuna erakusten duela. Euskal herritarrek astean behin, bitan edo gutxiagotan izaten dituzte, batez ere, sexu harremanak: astean behin edo bitan %36,8k, astean behin baino gutxiago lautik batek (%25,7), eta hilean behin baino gutxiago %14,5ek. Sexu harremanik ez dute hamarretik batek (%10,9). Sexu harremanik ez dutenen artean, proportzio handiagoa da homosexualen (%14,7) eta bisexualen (%19,1) artean, heterosexualen artean baino (9,7). Gehienek, %44k, sarriago izan nahi lituzkete sexu harremanak, astean hirutan edo gehiagotan. Astean behin edo bitan %38,8k. Batez beste astean sexu harreman bat izaten da (0,97); ikerketan parte hartu dutenek hiru (2,97) nahi lituzkete, ordea. Pornografiaren kontsumoa zabalduta dago. %40,3k esan dute ez dutela pornografiarik kontsumitzen. Gainerako guztiek bai, maizago edo bakanago. %5,9k egunero, eta %14,5ek astean bitan. Gazteenek kontsumitzen dute gehien. 18-29 urte artekoen %40k, astero edo sarriago. Gizonen %98 masturbatzen dira, eta emakumeen %94. Gizonen %12,5, egunero; emakumeen %2,5. Euskal herritarren %14,9ri bere sexu berekoekin sexu harremanak izatea gustatuko litzaieke. Alde nabarmena dago gizonen eta emakumeen artean: lau emakumetik bati gustatuko litzaioke (%24,2); hamar gizonetik bati, ordea. Sexua ez da tabua, baina herritar askok jarraitzen dute bikotean sexuari buruz hitz egin gabe edo oso gutxitan hitz egiten, ia lautik batek.]]> <![CDATA[«Ingumak baieztatu du badagoela komunitate bat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1967/038/001/2020-12-11/ingumak_baieztatu_du_badagoela_komunitate_bat.htm Fri, 11 Dec 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1967/038/001/2020-12-11/ingumak_baieztatu_du_badagoela_komunitate_bat.htm inguma.eus), euskal komunitate zientifiko-teknologikoaren datu baseak, bilguneak, hogei urte bete ditu. UEUk sortua, 2000. urteko Durangoko Azokan aurkeztu zuten. 11.835 egileren, 43.541 dokumenturen eta 16.609 artikuluren erreferentziak ditu. Idatzizkoak eta ahozkoak. Doan. Ingumatik bestelako proiektuak ere sortu dira: Artizarra, Tesiker, Unibertsitatea.net, Buruxkak...

Proiektua ondo ezagutzen dute Iñaki Alegriak (Donostia, 1957) eta Uxune Martinezek (Durango, Bizkaia, 1969). Alegria UEUko zuzendaritzako kide da eta Ingumaren sortzaile izan zen: «Euskarazko produkzio zientifikoaren datu base baten beharra zegoen, eta egin genuen». Erretiroa hartuta dago EHUko irakasle lanetik. Martinez Ingumaren arduradun izan zen 2004tik 2015era. Euskampus Fundazioko zabalkunde zientifikorako arduraduna da.

Iñaki Isasi UEUko zuzendari nagusi ohiaren esanetan, orduan ez zenekiten euskal komunitate zientifikoa existitzen zenik ere, eta uste du neurri batean UEUk sortu zuela komunitate hori.

UXUNE MARTINEZ: Bat nator. Garai hartan zalantzan jartzen zen ea ba ote zegoen euskaraz jarduten zuen zientzia eta teknologiaren inguruko komunitatea. Ingumak hori baieztatu du. Jaso egin ditu ikerketak, haien ezaugarriak, egileen izen-abizenak... Baieztatu du badagoela komunitate bat.

Ideia oso sinplea da, euskarazko produkzio zientifiko-teknikoaren datu base bat. Egiteko eta kudeatzeko zailagoa da. Zer lan du atzean?

U.M.: Gure sasoian, batez ere, erregistroak aro hurbilera ekarri genituen. 1986tik aurrerako erakundeen produkzioa aztertu eta hustu genuen. Hutsune batzuk zeuden: informazio asko osatu gabe, egileen izen-abizenen inizialak bakarrik genituen... UEUk orduan elkarlanerako hainbat hitzarmen lotu zituen unibertsitateekin, informazio hori guztia jasotzeko eta husteko. Egileekin ere harremanak izaten hasi zen, haien datuak kontrastatzeko.

Detektibe lana egin behar izan zenuten?

U.M.: Bai. Kontua ez zen datu bat ematea eta kito. Guztia kontrastatu behar zen, beste datu base bibliografikoetara jo eta ikusi benetan lana egin zela. Kasu batzuetan produktu fisikoa esku artean izaten genuen. Ordu asko pasatu ditugu Euskaltzaindiko liburutegian, EHUko biltegietan... Lan polita da, baina ordu askokoa. Aurreko dokumentalistek detektibe lan izugarria egin zuten.

Ikuspegi informatikotik zer lan du?

IÑAKI ALEGRIA: Dokumentazio zentroetan, liburutegietan dagoen datu base nahiko tipikoa da. Hasieran bi zati oso bereiziak zituen: eguneratzen zen datu basea eta Internetekoa. Batetik bestera bolkatzeko nahiko lan egin behar zen, eta ezin zen oso maiz egin. Gero, sistema aldatu genuen, eguneratu ahala ia Interneten ere ikusteko. Bere garaian erabaki genuen metadatuak bakarrik ez, ahal zela datuak, estekak, digitalizatutako materialak ere eskaintzea.

Mundu akademikoan nolabaiteko ofizialtasuna lortu du, ezta?

U.M.: 2005-2006an, EHUn, irakasleek beren lanak justifikatzeko prozesu bat abian jarri zen, lanpostuak bermatzeko. Hainbat irakaslek jo zuten Ingumara, prozesuan euskarazko produkzioa aurkezteko. EHUk Ingumakoak ziurtagiri ofizial gisa onartu zituen. Ziurtatzen du haien ekoizpena dela eta ezaugarri batzuk betetzen dituela: goi mailakoa, onartutako aldizkari eta erakundeetan egina...

I.A.: Duela lau urte adierazle sistema bat jarri zuten abian euskal unibertsitate sisteman. Euskarazko produkzioan neurtu behar diren adierazleak Inguman egiaztatzen dira: zenbat lan, zenbat tesi...

Ingumak balio sinbolikoa izaten jarraitzen du? Euskarak produkzio zientifiko-teknikorako balio duela erakusten du, edozein arlo lantzeko?

I.A.: Erakusteko baino gehiago, helburu praktiko handia dauka.

U.M.: Inguma oraindik bada euskal komunitate zientifikoa existitzen dela eta bizirik dirauela erakusten duen seinalea. Gogoan ditut Inguman lanean hasi nintzenean Joserra Etxebarriak esandako hitzak: «Ingumak erakusten digu txikiak garela, baina ez kaskarrak». Beti daukat buruan. Garrantzitsua iruditzen zait.

Euskarazko zientzia produkzioak haziz joan beharko luke, gero eta zientzialari euskaldun gehiago daudelako. Ingumako datuen arabera, hala al da?

I.A.: Idatzizko lanetan sabai bat egon da. Azken hamar urteetan kopurua nahiko egonkortuta dago. Ez doa behera, baina ezta gora ere. Teorian bai, gora egin beharko luke, gero eta ikertzaile eta irakasle euskaldun gehiago dagoelako unibertsitatean. Baina gaur egun ez diete eskatzen euskaraz ekoizteko, ingelesez baizik.

U.M.: Sistemak hala eskatzen du. Hala ere, euskarazko kopuruei eustea oso esanguratsua da: euskaraz ekoizten jarraitzen dugu, nahiz eta testuinguruak komunitatea beste gauza batera behartzen duen. Badago euskaraz ekoizteko indar edo apustu bat, eta Inguma da horren adierazgarri, bizirik irautearen seinale. Eustea oso baliagarria da.

Komunitate zientifiko-teknikoa saretzea da, sorreratik, Ingumaren helburuetako bat. Badago ikertzaileen komunitate bat? Bada talde izaera bat, badaude konplizitateak?

I.A.: UEU izan zen sarrera eta sorrera lehen urteetan. Gaur egun komunitatea oso espezializatuta dago, eta elkar ezagutzen dutenak espezialitate berekoak dira, zailagoa da jakintza arloen arteko harreman hori. Azken urteetan nabarmentzekoa da Ikergazte kongresua: ia 200 gazte, 40 bat argitalpen... Hor saiatzen gara jakintza arloen arteko sare hori, lehen UEUk egiten zuena, bultzatzen.

U.M.: Komunitatea badago. 1970eko hamarkadan zegoen komunitatearen ezaugarriak ezberdinak ziren, batez ere haiek hizkuntza zientifiko-teknologikoa sortu eta garatu zutelako. Bazegoen sentimendu bat eta hizkuntzak bildu egiten zituen beren zientzia eta teknologikoa jardunean. Gaur egun, ezagutzen dudanagatik, askok, batez ere gazteek, ez dute euskal komunitateko aparteko partaidetza sentimendurik. Bilguneek lagundu egiten diete komunitate baten parte direla konturatzen. Komunitatea badago, baina beste ezaugarri batzuk ditu.

I.A.: Arrakastaren sintoma da. Komunitatea handiagoa da, eta harremanak ez dira hain estuak.

Inguma behar bezain ezaguna da, bai halako edukiak bilatzen dituztenentzat, bai sortzen dituztenentzat?

I.A.: Ikergazten, adibidez, ikusten dut gabezia bat. Bibliografia bat bilatzeko beti ingelesera jotzen dute. Askotan gertatzen da ikerketa batean justu euskaraz dauden erreferentzia batzuk aintzat ez hartzea. Gustatuko litzaidake gazteek eta ikertzaileek, ezagutzeaz gain, erabiltzea, lehen bilaketa han egitea.

Hezkuntzan ere erabilgarria da.

U.M.: Alabak batxilergoan izan ditudanean, ikusi dut nora jo duten informazio bila: sare sozialetara, Wikipediara... Derrigorrezko bigarren hezkuntzan ez dute tresna ezagutzen. Ahalegin bat egingo beharko litzateke bertara iristeko.

I.A.: Oraindik ez dugu asko sakondu, baina Inguma Wikidatan eta Wikipedian integratu nahi dugu. Euskarazko erreferentziak eskaini nahi dizkiegu, bai Wikipediako editoreei, bai erabiltzaileei. Oso bide interesgarria da, baina erreferentzia guztien edukia metadatuetatik datuetara pasatu beharko litzateke, digitalizatuta ez dagoena digitalizatu eta estekak jarri. Wikipedian edukiak behar dituzu. Lehen baino askoz ere errazagoa da digitalizatzea; zailagoa izan daiteke, ordea, egilearen baimena lortzea, digitalizatzeko.

Argitalpenen izaera ikusita, ez luke arazo izan behar, ezta? Lanaren zabalkundean laguntzen du, komunitate eta ekosistema jakin baten barruan dago...

U.M.: Sasoi batean arazo asko izan genituen, esaterako, tesiekin: euskaraz egindako tesiak zeuden estatuko beste unibertsitate batzuetako gordailuetan, Interneten modu publikoan jarrita, baina ez ziguten baimena ematen tesiaren esteka jartzeko. Oso errotuta zegoen edukien jabetza.

Alegria, esan izan duzu Ingumak erabilgarriagoa izan behar duela eta, besteak beste, edukien kalitate adierazleak landu behar dituela. Nola?

I.A.: Gaur egun denak maila berean daude. Baina pisatu egin ditzakezu, nolabait, erreferentzia edo aipamen gehien dituzten artikuluak eta egileak, aldizkariak, erakundeak... Uste dut dokumentazio munduan autoritate sistema deitzen dutela. Horrelako zerbait egitea pentsatzen ari gara; baina horretarako eduki gehienak digitalizatuta eduki behar dituzu. Zerbait automatikoa izanda, interesgarria izango litzateke.

Martinez, zure iritziz, balio erantsia eman behar zaio Ingumari. Nola?

U.M.: Interneten asko ibiltzen gara, baina gero eta erabiltzaile alferragoak gara. Gazteek behar dute, bilaketa egiten dutenean, emaitzak lehen kolpean eta modu argian ikustea. Adin bat dugunok, ordea, nekatuta gaude pantailaren aurrean hainbeste ibiltzeaz. Indarra hartzen ari den joera bat da, liburutegietan adibidez, erabiltzailearen soslaiari, nahiei eta interesei egokitutako mezuak bidaltzea posta elektronikoz.

Horiez gain, faltan sumatzen dut sare sozialetan presentzia handiagoa izatea. Ate on bat da Ingumaren eta produkzioaren berri emateko.

I.A.: Oinarrizko lana da eguneratuta mantentzea. Hori da minimoa eta lehentasuna. 2021ean azterketa sakon bat egingo dugu, saiatuko gara berriro proiektuari beste bultzada bat ematen.]]>
<![CDATA[Txurroak, etxean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1941/045/001/2020-12-05/txurroak_etxean.htm Sat, 05 Dec 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1941/045/001/2020-12-05/txurroak_etxean.htm
Erosoagoa da txurroak etxetik kanpo jatea, baina COVID-19 izurritearekin, zailagoa bihurtu da. Bai, Iruñeko Mañuetakoak oso txurro onak dira, ia 150 urte daramatzate txurroak egiten, eta txurroen zaporea ezberdina da sanferminetako goizetan edo etxean. Baina ez da zaila txurroak etxean egitea.

Etxean txurroak egiteko ez da behar, Mañuetan bezala, aizkoraz moztutako pago egurrik sua egiteko. Haiek ere ura, irina eta gatza erabiltzen dituzte orea egiteko. Frijitzeko, enpeltre motako olioa.

Ura sutan jarri behar da, irakin arte, gatz apur batekin. Irakitean, gari irina bota behar zaio. Irina ura xurgatzen hasiko da eta egurrezko koilara edo espatula batekin nahastu behar da, orea osatzeko. Su txikian, sua itzalita edo sutatik kanpo egin daiteke.

Uraren eta irinaren proportzioak? Litroko 250 gramo irin. Badira katiluka neurtzen dutenak ere: irin katilu bat ur katilu bakoitzeko. Ohiko osagaiez gain, beste batzuk ere erabil daitezke: ura beharrean edo guztia ura izan beharrean, esnea; urari olio pixka bat edo gurina jartzea; eta irinari legamia pixka bat gehitzea.

Orea jada kazolari itsasten ez zaionean, prest dago. Orea atera eta zuzenean txurroak egin daitezke. Edo sukaldeko gainazal olioztatu batera bota eta oratu. Oratuz gero, kontuz, eskuak erre gabe.

Behin orea eginda, hainbat aukera daude. Txurro dendetan metalezko gailu industrialak dituzte orea sartu, sakatu eta zuzenean olio beroaren gainera botatzeko. Hori gabe ere egin daitezke, jakina. Txurroak egitea gustatuz gero, salgai daude metalezko eta plastikozko gailu txikiak eta sinpleak. Ez dira garestiak, hogei euro inguru balio dute. Makina horietako batzuk pastari forma emateko ere baliatu daitezke, ahoko ezberdinen bitartez. Txurroetarako izar itxurako ahokoa erabili ohi da.

Gailuak edo mahukak

Txurroak egiteko gailuek orea sakatu egiten dute, eta hori garrantzitsua da, oreari airea kentzen baitiote. Txurro osoagoak ateratzen dira, eta oliotan lehertzeko edo zipriztinak sortzeko arriskua txikiagoa da. Txurroak egiteko gailurik gabe, gozogileek erabili ohi dituzten mahuka batekin egin daitezke. Oso garrantzitsua da orea ondo sakatzea.

Kito. Txurroei forma ematea eta frijitzea baino ez da falta. Norberak nahi duen itxura eman dakieke, zuzenean olioaren botata edo aurrena gainazal edo erretilu batean prestatuta.

Frijitzeko, olioak beroa egon behar du, baina ez beroegi, kanpoko aldea txigortu bai, baina barrua gordina gera baitaiteke. Ez da komeni txurro gehiegi batera frijitzea, olioa epeldu egiten baita, eta orduan ez baitira ondo frijitzen.

Frijitutakoan, xukatu eta azukreztatu. Azukre zuria, panela, azukre beltza, glass azukrea... Etxean bertan egin daiteke glass azukrea, azukre zuria birrinduta. Azukrearen ordez, kanelarekin ere hautseztatu daitezke.]]>
<![CDATA[Eroaletasuna, 'giro-gori']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/038/001/2020-12-04/eroaletasuna_giro_gori.htm Fri, 04 Dec 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1954/038/001/2020-12-04/eroaletasuna_giro_gori.htm
Orain, giro tenperaturan lortu dute, baina mugarriak muga erraldoi bat du: presioa. Material berri hori lortzeko sekulako presioa eragin behar izan diote: 267 gigapascalekoa, itsas mailako presioaren halako 2,6 milioi, Lurraren nukleoan dagoen presioaren %75aren parekoa.

Presio baldintza horiek, jakina, ezinezko egiten dute material horrek erabilera praktikoren bat izatea. Giro tenperaturan eta presioan supereroalea izango litzatekeen materiala lortzea da erronka. Edo horietatik gertu egongo dena, behintzat.

Rochesterreko Unibertsitateko (New York) ikerketa talde batek lortu du giro tenperaturako supereroaletasuna. Ranga Dias Sri Lankako ikertzailea da taldearen buru. Urriaren 14an argitaratu zuten ikerketa, Nature aldizkarian. Hidrogenoa, sufrea eta karbonoa erabili dituzte material berri hori sortzeko. Supereroalea dela badakite, baina oraindik ez dakite nolakoa den. Ikertzen ari dira.

«Lortutakoa mugarria da, supereroaletasuna frogatu duelako giro tenperaturan», onartu du Ion Erreak, EHUko ikertzaile eta irakasleak. Materialen Teoria Kuantikoko ikerketa taldea zuzentzen du, CFM Materialen Fisika Zentroan (EHUren eta CSICen zentro mistoa). Kalkulu teorikoak egiten dituzte material jakin batzuen supereroaletasunari buruz. Ranga Diasen taldeak Nature-n argitaratutako artikuluaren erreferentzien artean Erreak parte hartutako bi ikerketa ageri dira.

Mugarria 2015ean

Mugarria bai, baina Errearen ustez mugarri handiagoa izan zen 2015ean argitaratutako ikerketa bat, non supereroaletasuna lortu zuten -73 gradutan. «Hori sekulako jauzia izan zen. Ordura arte esperimentuetan ez zuten frogatu supereroaletasuna posible zenik hidrogenoan aberatsak diren konposatuetan, presiopean».

Konposatu hura hidrogeno sulfuroa zen, H2S. Alemaniako Max Planck Kimikako Institutuko talde batek lortu zuen. «Teoria asko zeuden, kalkulu asko zeuden, baina esperimentu bat egon arte, ez dakizu». Hiru urte geroago, 2018an, talde berak hidrogeno eta lantano konposatu baten supereroaletasuna frogatu zuen, -13ko tenperaturan.

Supereroaletasuna da korronte elektrikoa inolako erresistentziarik eta energia galerarik gabe garraiatzea. Korrontearen elektroien eta kablearen edo geruzaren atomoen arteko talkarik ez dago, ez da energiarik galtzen eta ez da berorik sortzen. Tenperatura oso hotzetan, elektroiek bikoteak osatzen dituzte, kondentsatu egiten dira, eta oztoporik gabe mugitzen dira.

Gaur egun, ekoizten den argindarraren %10 inguru galtzen da erabiltzaileengana iristeko bidean. Erreportaje hau egiteko erabilitako sakelako telefonoak eta ordenagailuak hozteko sistemak dituzte, haiek erabiltzeko elektroien joan-etorriak erresistentziak topatzen dituelako zirkuituetan, eta energia galtzen dutelako, beroa kanporatuz.

Supereroaletasuna zertarako? Gaur egun erabiltzen dira material supereroaleak: erresonantzia magnetikoko makinetan, esaterako; partikulen azeleragailuetan ere bai; aerosorgailu batzuetan; lebitazio magnetikoa baliatzen duten trenetan... Hotza baliatzen dute materialen supereroaletasuna lortzeko. Mantentze kostu handiak dituzte.

Diamantezko ingudeak

Material berri hori lortzeko eta supereroalea dela frogatzeko, diamantezko ingudeak erabili dituzte. Punta zorrotzeko bi diamante bata bestearen aurrez aurre, eta haien erdian, hidrogeno, sufre eta karbono nahasketa bat. Diamanteak, material gogorrenak direlako. Baita gardenak ere, neurri batean zer gertatzen zen ikusteko moduan. Garestiak ere bai: ikerketan dozenaka diamante puskatu dituzte, eta diamante bikote bakoitzak 2.500 euro balio ditu. «Horixe da gure ikerketaren arazorik handiena, diamanteen aurrekontua», esan du Ranga Diasek.

Nahasketa laser izpiekin berotu zuten; erreakzio kimikoa eragin zuten, eta kristal bat sortu zen. Tenperatura jaitsi ahala, materiala supereroalea bihurtu zen. Zenbat eta presio handiagoa egin, materiala tenperatura altuagoetan zen supereroalea. Hamabost graduan lortu zuten arte.

Aintzat hartu behar da guztia neurri mikrometrikoetan egin zutela, mikra gutxi batzuetakoak: bai diamanteen punta, bai lagina. Milimetro baten milarena da mikra bat: «Lagina oso txikia da, bai, baina, ikuspegi atomikotik, bolumena duen material bat da fisikariontzat; mikrak atomo asko dira, hiru dimentsioko solido bat da», argitu du Erreak.

Sekulako presioan lortu dute giro tenperaturako material supereroale berria, baina presio horiek ez dira bideragarriak laborategietatik kanpo. Presio hori gabe, ez dago material berritzailerik. Hala ere, ikertzaile batzuek badute itxaropen bat: metaegonkortasuna. «Presio handietan egonkorrak diren material batzuk giro baldintzetan ere metaegonkorrak izatea», azaldu du Erreak.

Metaegonkortasuna

Diamanteak metaegonkorrak dira, esaterako. Presio altutan sortzen dira, baina, presioa kentzen zaienean, egonkorrak izaten jarraitzen dute, metaegonkorrak dira. «Ez dira desegiten, ez dira grafito bihurtzen», zehaztu du Erreak.

Erronka materialei eragin beharreko presioa jaistea litzateke. «Presio apalagoetan eta tenperatura altuetan izan daitezke supereroale?», galdetu du Erreak. «Horretarako lanean ari gara». Oso urrun dirudite giro tenperaturan eta presioan supereroaleak izango liratekeen materialek. «Sekulako iraultza litzateke, ez giro tenperaturan, baizik eta tenperatura altuan [zero azpiko tenperaturak, hala ere] eta giro presioan hidrogeno konposatu bat supereroalea izatea».

Erreak hidrogenoa aipatzen du, konbinazio guztietan erabiltzen baitute hidrogenoa. Rochesterreko Unibertsitatearen esperimentuaren berrikuntza izan da hirugarren elementu bat erabili dutela, hidrogenoaz gain beste bi baliatu dituztela. Kasu horretan, karbonoa eta sufrea. Izan ere, orain arteko proba guztiak bi elementurekin egin izan dituzte.

«Orain arte, asko aztertu dira elementu binarioak, hidrogenoa eta beste konposatu baten arteko konbinazioak», Errearen esanetan. Txinako ikerketa taldeak aipatu ditu: hidrogenoaren eta taula periodikoko ia elementu guztien konbinazioak aztertu dituztela dio, modu teorikoan, presio ezberdinetan egonkorrak izan daitezkeen elementuen bikoteak aurkitu ahal izateko. «Ia dena behatuta eta aztertuta dago teorikoki».

Hiru elementu, mila aukera

Baina orain hirugarren elementuen bidea urratzen hasi da. Eta horrek aukerak asko zabaltzen ditu: «Sor daitezkeen materialak asko konplika ditzakezu. Konbinazio posibleak asko handitu dira, izugarri. Hori da polita. Itxaropena eragiten du, taula periodikoko konbinazio gehiago baliatuz zerbait interesgarria topa daitekeelako presio apalagoetan».

Rochesterreko Unibertsitateko taldeak elementuen konbinazioan asmatu dute; artikuluan argi eta garbi erakutsi dute material hori supereroalea dela, baina ez dute ezagutzen. «Ez dakite zer dagoen lagin horretan». Haren egitura, atomoen antolaketa, konposizio kimikoa... Horiek jakin behar dituzte, eta ikertzen ari dira. Esperimentuak egiten ari dira X izpiekin. «Esperimentu horiek ez dira batere errazak».]]>
<![CDATA[«Emakume askea da Ferrer»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2020-12-03/emakume_askea_da_ferrer.htm Thu, 03 Dec 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2020-12-03/emakume_askea_da_ferrer.htm Esther Ferrer: hilos de tiempo (Esther Ferrer: denbora hariak). EHUko Arte Ederren fakultateko katedraduna da Rekalde, eta Ferrerren laguna. Bilboko Arte Ederren Museoan ikusi ahal da dokumentala, bihar eta hurrengo bi ostiraletan, 19:00etan.

Ferrerren Numeros primos obra aukeratu duzu argazkirako, Gasteizen. Erakundeek artearekiko duten utzikeriaren erakusle al da?

Lauza batzuk dira, zenbakiekin. Ferrerrek haurrek jolasteko lekua izatea nahi zuen, baina lauzak irristakorrak dira, eta batzuk puskatuta daude. Denei gustatzen zaie inauguratzea, baina kostatu egiten da mantentzea.

Esan izan duzu Hilos de tiempo ez dela Ferrerri buruzko dokumental bat. Zer da orduan?

Ferrerrekin egindako dokumental bat. Erabaki nuen ez egitea dokumental historizista bat, baizik eta berarekin sortuz joatea eta hariak josiz joatea, bai dokumentalaren denboraren aldetik, bai bere biografiaren denboraren aldetik.

Zor bat kitatzeko modua da?

Hainbat gauza ikasi ditut, bai Ferrerrengandik, bai Tom Johnson musikariarengandik [Ferrerren senarra]. Bizitzeko moduaz eta artearekiko duten jarreraz, batez ere. Artea bizitzea da haientzat, jarrera bat.

Ferrer ezezagun handi bat da oraindik ere?

Bai. 80 urteren bueltan lortu du ospea, sariak eman dizkiotenean. Aurretik, mundu guztian ibili zen performanceak egiten, baina ez zen ezaguna, are gutxiago hemen. Arte munduan ez zeukan aitortzarik. Garai hartan, Euskal Herrian betikoak zeuden: Oteiza eta Txillida.

Performanceak gutxiesten zirelako? Emakumea zelako?

Kanpoan bizi izan delako ere bai. Performanceak ez du arrakasta handirik eduki Euskal Herrian. Garaiak aldatu dira, eta, berak dioen moduan, emakume artista zaharrak boladan daude. Ferrer feminista zen duela 30 urte ere.

82 urterekin, zahartzaroa aldarrikatzen du, erakusten du, bere gorputz biluziaren bidez.

Beti jolastu da denborarekin eta bere gorputzarekin. Gorputza norberak egiten duela dio. Zaharrek ere gorputza dutela aldarrikatzen du, zaharren gorputzak baduela zer esana.

Gaur egun ere apurtzaileak izango liratekeen performanceak egin zituen. Aitzindaria izan zen?

Beti eduki du gauza on bat: beti ibili dela modatik kanpo. Ez die garrantzirik eman ez modari, ez kritikari. Ferrer emakume aske bat da. Batzuetan, gauza asko apurtu ditu; egia da performanceak garai batean gauza asko apurtzen zituela.

Iraupen mugatuko artea da?

Performancea ez da erraz sartzen artearen munduan. Ezin da koadro bat bezala horma batean zintzilikatu. Museoek oraindik ez dute Ferrer ekartzen performance bat egiteko; erakusketa bat behar dute, geratuko den zerbait, zintzilikatu ahal dena. Ez dugu asko aurreratu horretan; materia behar dugu, objektua.]]>
<![CDATA[Heavya itzuli da uhinetara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/052/001/2020-11-29/heavya_itzuli_da_uhinetara.htm Sun, 29 Nov 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1955/052/001/2020-11-29/heavya_itzuli_da_uhinetara.htm Burdinola irratsaioa bueltatu da, orain Naiz irratira, urtebeteko etenaldia egin eta gero. Bueltatu egin da, aurretik ia hogei urteko ibilbidea egina duelako, zenbait komunikabidetan. 2021ean beteko du 20. urteurrena. Albiste ona heavy metalaren zaleentzat, Burdinola erreferentzia izan baita haientzat. Urriaren bukaeran hasi ziren saioak, igandeetan, 23:00etan.

Inaxio Esnaola Irutxuloko Hitza-ko kazetaria da Burdinola-ren aurkezle eta arduraduna. Donostiako Ttan Ttakun irrati librean jaio zen saioa, 2001ean, Jon Agirreren eskutik. Esnaola kolaboratzen hasi zen, baina urtebetera, Agirrek saioa utzi zuenean, haren ardura hartu zuen. Gaur arte.

Burdinola-k hainbat aldaketa eta gorabehera izan ditu: 2007ko irailean Info7 irratian emititzen hasi ziren, 2018ko abenduan irratia itxi zuten arte; 2019ko urtarriletik ekainera saioa podcast gisa soilik eskaini zuen, Ivoox atarian; ekainetik aurrera bi saio berezi egin zituen, Euskal Herriko heavy metalaren historiari buruz; eta gero, urtebeteko etena. Naiz irratiaren eta Esnaolaren asmoek bat egin duten arte.

Sorrerako helburua eta konpromisoa ez dira aldatu: heavy metala euskaraz zabaltzea. Euskal Herrikoa eta nazioartekoa. «Beste hizkuntza batzuetan zabaltzen dira, baina euskaraz ez hainbeste», dio, etsita, Esnaolak. Saio bat edo beste dago irrati libreetan, besterik ez. Lehen zeuden batzuk desagertu dira. Heavy metalaren inguruko mugimendua, Euskal Herrian, «erdalduna da batez ere».

Komunikabide handiagoetan, nazionaletan, publikoetan... ezer ez: «EITBk ez du aparteko interesik izan eta, gaur egungo eredua ikusita, heavy metalak ez du lekurik. Ondorioz, pentsa daiteke, ez dagoenez, jendeak ez duela metala entzuten. Ez badiezu eskaintzen, ez zaie iritsiko».

Doinu gogorragoek ez dute presentziarik eta ikusgarritasunik, baina heavy metalak jarraitzaile asko ditu Euskal Herrian. Taldeak ere asko dira. «Fenomeno sozial bat», Esnaolaren arabera. Musika baino gehiago. «Mugimendu bat, bizitzeko modu bat». Nabarmendu du heavy metal kontzertuek aretoak bete izan dituztela, txikiak eta handiak.

Taldeetan oinarrituta

Saioaren egitura ezberdina da denboraldi honetan. Euskal Herriko eta nazioarteko taldeen bilduma izan beharrean, taldeetan oinarrituta dago: «talde bat izango da protagonista». Talderen baten disko berrian oinarrituta, taldearen ibilbidea eta diskografia errepasatuko ditu. Elkarrizketak ere egingo dizkie bertako taldeei: «Orain leku handiagoa izango dute».

Herriko Burdina atala izan da Burdinola-ren bereizgarrietako bat, Euskal Herriko heavy metalaren historiaren errepasoa. Esnaolak berak kudeatzen du www.herrikoburdina.eus, Euskal Herriko heavy metalari buruzko ataria —ia saioarekin batera sortu zen—. Irratsaioan orain ez dago izen horretako atalik, baina historia lantzen jarraitzeko eta bilduma bereziak egiteko asmoa du.]]>
<![CDATA[Berri Txarrak-en agurreko kantak, Hamaikan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1988/052/003/2020-11-29/berri_txarrak_en_agurreko_kantak_hamaikan.htm Sun, 29 Nov 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1988/052/003/2020-11-29/berri_txarrak_en_agurreko_kantak_hamaikan.htm Ikusi Arte urtebete. Berri Txarrak. Navarra Arenako kontzertuetako abesti batzuk grabatu, editatu eta gorde egin zituzten. Orain, urteurrenerako, ia ordu erdiko programa osatu dute.

Saioa ostiral gauean ikusi ahal izan zen lehen aldiz, eta atzo ere eman zuten. Baina gaur bertan bi ordutan ikusi ahal izango da: 15:30ean eta 20:00etan. Hortik aurrera, Hamaika telebistaren webgunean egongo da ikusgai: hamaika.eus

Lekunberrin (Nafarroa) taldeari egindako muraletik abiatu, eta guztira zazpi kantaren zuzeneko grabazioek osatzen dute Hamaika telebistaren programa bereziaren hezurdura, taldearen ibilbidea laburbiltzeko: Eskuak, Gelaneuria, Infrasoinuak, Ez naiz aldatuko, Jaio.Musika.Hil, Ikasten eta Oihu. Kantez gain, kontzertu haietako giroko irudiak ere ikusi ahal izango dira.]]>
<![CDATA[Gobernuak laguntza bikoiztu dio Navarra TVri, eta %20 gutxitu besteei]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/037/002/2020-11-28/gobernuak_laguntza_bikoiztu_dio_navarra_tvri_eta_20_gutxitu_besteei.htm Sat, 28 Nov 2020 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1950/037/002/2020-11-28/gobernuak_laguntza_bikoiztu_dio_navarra_tvri_eta_20_gutxitu_besteei.htm
Ez da aurtengo aurrekontuekiko alde nabarmen bakarra: Navarra TVk ez du lehiaketara aurkeztu beharrik izango, Nafarroako Gobernuak hitzarmena sinatuko baitu harekin, eta hitzarmenaren bidez emango baitizkio 1.300.000 euroak.

Nafarroako Gobernua osatzen duten alderdiek hitzartu dute 2021eko aurrekontuen aurreproiektua, hau da, PSNk, Geroa Baik eta Ahal Duguk. Gobernuak akordioa lortu zuen EH Bildurekin, aurrekontuak onartu ahal izateko. EH Bildu abstenitu egingo da bozketan.

Xaloa, Hamaika (Nafar Ikusentzunezkoak enpresa), Iruindarra (Abian Media) eta Zona Media TV telebistak haserre daude aurrekontuen aurreproiektuan jasotako diru laguntzen banaketarekin.

Haserre daude, Navarra TVri 1.300.000 euroko laguntza hitzarmen zuzen baten bidez emango zaiolako: «Ez dugu ulertzen zergatik Navarra TVk ez duen lehiatu behar beste operadoreekin batera, lehiaketa batean».

Haserre

Haserre daude, haien artean banatu beharreko diru kopurua gutxitu egin delako, 88.471 euro gutxiago, %20 aurtengo aurrekontuekin alderatuta. 2021eko aurrekontuen aurreproiektuaren arabera, 350.000 euro banatu beharko dituzte bost telebistaren artean.

Aurtengo aurrekontuetan, Navarra TVk 660.000 euro jaso zituen; Xaloak, 290.000 euro; Hamaikak eta Iruindarrak, 50.000 euro bakoitzak; Zona Mediak, 24.630 euro, eta 30TVk, 23.841 euro.

Nafarroako Gobernuari proposatu diote balora dezala telebista bakoitzarekin hitzarmen propio bat egitea, «telebista bakoitzaren proiektu indibidualari egonkortasuna emateko, batez ere lan arloan eta programen produkzioan». Programetan oinarritutako laguntzatik, telebistetan, proiektuetan oinarritutako laguntzetara pasatzea izango litzateke. Zeren, bestela, programetan oinarritutako laguntzekin, oso zaila da lantaldeak eta programazioak egonkortzea eta osatzea.

Banaketa eta banatzeko modua «baztertzaileak» direla iruditzen zaie, eta, egoera horren aurrean, neurri ez-baztertzaileak hartzeko eskatu diote, «premiaz eta luze gabe», eta «Nafarroako telebista proiektuen etorkizuna bermatzeko».

Aurrekontuak hitzartu eta babestu dituzten alderdien zuzenketa partzialen bitartez alda daiteke banaketa. Atzo arteko epea zuten zuzenketa partzialak aurkezteko.

«Diskriminazio negatiboa»

Nafarroako Gobernuaren irizpideek, baldintzek eta kopuruek agerian uzten dute ez dagoela euskarazko telebisten aldeko diskriminazio positiborik.

Are gehiago, Hamaika telebistak salatu du «diskriminazio negatiboa» gertatzen dela, laguntzak jasotzeko orduan baldintzak ez direlako berdinak kate euskaldunentzat eta erdaldunentzat. Euskarazko telebista kateek gaztelaniazkoekin lehiatu behar dute, audientziak irizpide garrantzitsu gisa hartuta, «baina puntuak zenbatzeko orduan audientzia euskalduna edo erdalduna den bereiztu gabe».

Horrez gain, laguntzak banatzeko audientziak aintzat hartzean ez dute bereiztu izan telebistek herrialde osoan emititzen duten —Navarra TV- edo eskualde jakin batean: Iruñerrian Hamaikak eta Iruindarrak; Tafallan Zona Mediak eta 30TVk, eta Baztanen, Bertizaranan, Bortzirietan, Iruñerrian eta Malerrekan Xaloak. Eskualdeetako telebistek herrialde osokoarekin lehiatu dute.

«Honela, Nafarroako Gobernuak planteatutako baldintzetan, ez dago Nafarroan lizentzia bidez eskuratutako telebista zerbitzu publiko bat eskaintzerik», uste du Hamaika telebistak.]]>