<![CDATA[Jakes Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 05 Dec 2019 23:04:39 +0100 hourly 1 <![CDATA[Jakes Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Itsu makila munduko txerriei laguntzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/038/001/2019-12-06/itsu_makila_munduko_txerriei_laguntzeko.htm Fri, 06 Dec 2019 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1924/038/001/2019-12-06/itsu_makila_munduko_txerriei_laguntzeko.htm
Euskal Herrian ez dago txerri izurrite afrikarraren kasurik. Alerta egoera indarrean dago, ordea, eta kasu bakar batek dardarka jarriko luke sektore guztia. Zer esanik ez Espainian, txerrien eta txerrikien industriaren garrantzia ikusita. Txerri izurri afrikarra oso erraz irits baitaiteke munduko edozein txokotara: txerrien bidez kutsatu daiteke, basurdeen bidez, txerrikietan... Birusa kutsatutako arropatan joan daiteke munduko punta batetik bestera.

Ez dago txertorik birusaren kontra, eta, kasuren bat gertatuz gero, kutsatutako txerriak isolatzea eta hiltzea da aukera bakarra.

Txerri izurri afrikarrari aurre egin ahal izateko urrats garrantzitsua egin dute Euskal Herrian. Derioko (Bizkaia) CIC Bioguneko talde batek —Madrilgo Severo Ochoa zentroarekin elkarlanean— birusaren hiru dimentsioko egitura argitu du. Birusaren egitura ezagututa, ikerketa taldeek eta botika enpresek hari aurre egiteko modu zehatzagoak eta eraginkorragoak landu ditzakete. Txertoak, esaterako.

«Itsu makila bat edukiko bazenu bezala da: badakizu zer ari zaren ukitzen», azaldu du Nicola Abresciak. «Lehen itsu-itsuan zebiltzan, edota birusaren bi dimentsioko argazkietan oinarrituta; orain, aldiz, hobeto ulertzen da birusa nolakoa den eta nola osatzen den. Nola eraso egin erabaki dezakezu». CIC Bioguneko Ikerbasquen ikertzailea da milandarra. Haren taldeak argitu du birusaren egitura. The Journal of Biological Chemistry aldizkarian argitaratu dute artikulua.

Deriokoa ez da txerri izurriaren birusean interesa duen ikerketa talde bakarra, ezta birusaren egitura argitu duen bakarra ere. Txinako Gobernuak, herrialdean eragiten ari den sarraskia ikusita, birusa ikertzen jarri zituen herrialdeko hiru ikerketa talde nagusiak, eta haiek ere birusaren egiturak kaleratu dituzte irailean eta urrian, Derioko taldeak baino bereizmen handiagoan eta pixka bat lehenago. «Baina birusaren egitura bera da», argitu du Abresciak. Txinako ikerketen abiadura ikusita, CIC Bioguneko taldeak ere azkartu egin zuen berea. Beraz, birusaren egiturari buruzko lau artikulu argitaratu dira denbora gutxian.

«Birus erraldoia» da txerri izurri afrikarrarena. 2.400 angstromeko diametroa du. Hamar milioi angstrom sartzen dira milimetro batean. Abresciak nabarmendu duenez, eskarmentu handia dute neurri handiko birus konplexuak aztertzen.

Birus babestua

Birusaren geruza kopuruak, babes mailak harritu ditu CIC Bioguneko ikerlariak. Tipula baten modukoa da, eta birusaren genoma babesten du.

Txerri izurri afrikarraren birusak mintz bat du kanpoan, lipidoz osatua. «Zelula sortu eta gero, birusak bertatik atera behar izaten du», argitu du Abresciak. «Ateratzean, zelularen mintza hartzen du, beroki bat jantziko balu bezala. Esfera baten modukoa da».

Mintz horren azpian dago lehen kapsidea —proteinaz osatutako geruza bat—, ikosaedro formakoa —hogei aurpegiko poliedroa—. Egitura konplexukoa da: proteina beraren 8.280 kopia daude, guztiak modu berean tolestuta eta kapsidea osatzeko antolatuta. «Horrek esan nahi du denek oso ondo koordinatuta egon behar dutela», Abresciaren arabera. «Guk argitu egin dugu, ez bakarrik birusaren arkitektura osoa, baita proteina horiek birusa osatzeko nola antolatzen diren ere».

Kapsidearen barruan, beste lipido geruza bat, baina, kanpokoa ez bezala, forma zehatzekoa: ikosaedro bat. Eta, geruza horren barruan, beste kapside bat, hori ere ikosaedro formakoa, baina egitura aldetik kanpokoa baino askoz ere sinpleagoa. Barruko kapsidea osatzen duten kapsomeroek sei petaloko bitxilore baten forma dute. Kanpoko geruzako proteinak eta barrukoak ezberdinak dira. Oraindik identifikatu gabe dituzte barruko proteinak.

Bigarren kapsidearen barruan dago birusaren genoma, «oso babestua». Kutxa gotor batekin alderatu izan du Abresciak.

Txerri izurri afrikarraren birusak ez du beste birus batzuen antzik. «Bi lipido geruza, bi kapside... bakarra da». Beste birus batzuen antzekoa bada, zenbait ezaugarritan: «Kanpoko kapsidea osatzen duten 8.280 proteinen tolestura beste birus batzuen oso antzekoa da. Adenobirusaren tolestura bera da».

CIC Bioguneko taldeak txerri izurri afrikarraren birusaren egitura argitu du. Teknologia kontu hutsa eman dezake. Birusa isolatzea eta mikroskopio indartsu batekin begiratzea eta aztertzea. Ez da hain sinplea, ordea.

Abresciaren taldea bere kabuz ikertzen hasi zen, duela bi urte inguru. Italiarrak harremana du biologia molekularreko Madrilgo Severo Ochoa zentroko German Andres doktorearekin. Andresen taldeak urte asko daramatza txerri izurri afrikarra ikertzen.

Bi taldeen interesek bat egiten zutela ikusita, elkarrekin lanean hasi ziren. Elkarlanaren garrantzia nabarmendu du Abresciak, hainbat ezagutzak bat egin dutelako emaitza lortzeko. «Andresen taldeak birusak sortu ditu». Birusak isolatu eta mikroskopioan ikusi ahal izateko prestatu.

Birus horiek CIC Bioguneko mikroskopioan ikusi eta aztertu zituzten. Bi dimentsiotan. Urrats horrek balio izan zien neurtzeko ea lortutako laginen kalitatea eta kantitatea nahikoak ziren hiru dimentsioko berregite bat abiatzeko. Proiektua bideragarria zela ikusi zutenean, Herbehereetako Necen erakundera eta Ingalaterrako eBICera jo zuten, hango bereizmen handiko mikroskopioetan laginei buruzko informazioa jasotzeko. Sei egun guztira.

Beren baliabideak Txinako ikerketa taldeek izan dituztenekin alderatu ditu: txinatarrek hilabete oso bat izan zuten bereizmen handiko mikroskopio batean egunero laginak jasotzeko. Utopia bat, CIC Biogunekoentzat.

Kriomikroskopia baliatu dute; hau da, birusak beiraztatu egin dituzte, izoztuz, laginek mikroskopioaren elektroi uhinen azpian asko ez sufritzeko.

Ikusi eta interpretatu

Euskal Herrira bueltan, irudiak aztertzen eta prozesatzen hasi ziren, hiru dimentsioko egitura eraikitzeko. Interpretatzen ere bai: «Interpretatu egin behar dituzu konposizio ezberdinak. Kasu honetan, birusak lau geruza zituen, eta interpretatu egin behar ziren. Ikertu egin behar genuen non zegoen kapsideko proteina, nola antolatzen den...».

Berreraikitze softwarea —algoritmoak— eta CIC Bioguneko ordenagailuak erabili dituzte prozesuan. Erronka izan da birusaren tamainagatik, zaildu egiten baitu datuak biltzea eta irudiak prozesatzea. Datu bolumen izugarria kudeatu behar izan dute.

Egitura argituta, datu base publiko batean utziko dute aurkitutako guztia, ikertzaileen eta interesdunen esku. Hala egin dute Txinako ikerketa taldeek ere. Abresciaren taldearen ikerketa, dena den, ez da amaitu, eta txerri izurri afrikarra ikertzen segituko du: «Hainbat helduleku ditugu».

Berez, birusak ikertzen dituzte, birusak nolakoak diren hiru dimentsiotan: «Ulertzen badugu birus bat nola egina dagoen, aukera gehiago izango ditugu aurre egiteko». Eta, Abresciaren iritziz, herrialde aberats askotan birusei buruzko informazio eta kultura falta handia dago: «Mendebaldeak ez du gaixotasun infekzioso birikoetan pentsatzen etxe ondoan eduki arte. Ikasi behar dugu mundu global batean bizi garela, eta Txinan eta Filipinetan gertatzen den zerbait ez dagoela gugandik oso urruti».

Txerri izurri afrikarrak ez ditu gizakiak hiltzen. Ezta gaixotu ere. Kaltetu bai, ordea, Abresciak nabarmendu duenez: «Sentiberak izan behar dugu gizarte gisa. Animalien birusa da, baina epidemia batek sortu ditzakeen kalteak sekulakoak izan daitezke: lanpostuak, familiak...». ]]>
<![CDATA[Laguntzailea bai, ahalguztiduna ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2019-11-30/laguntzailea_bai_ahalguztiduna_ez.htm Sat, 30 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2019-11-30/laguntzailea_bai_ahalguztiduna_ez.htm
Robotak, berez, ez du janaria prestatzen irakasten. Ikasteko akuilu izan daiteke. Eta, kasuren batean, gerta daiteke denbora aurrezteko erosi eta azkenean sukaldean ordu gehiago pasatzea.

Sukaldeko robotek janariak prestatzeko urrats asko egiten dituzte. Ez denak. Kroketa masa bat di-da egin dezakete, bestelako zartaginik eta kazolarik zikindu gabe. Kroketak egiteko, baina, masa zatiak irinetara bota behar dira, forma eman behar zaie, gero arrautzeztatu, ogi birrinduarekin estali eta, bukatzeko, olio berotan frijitu. Beste jaki askoren prestaketa labean bukatu behar izaten da. Dena robotean bukatu nahi izanez gero -arrainen bat, esaterako-, robot guztiek dute lurrunetan egosteko ontzia.

Elikagaiak xehatu, irabiatu, oratu, hartzitu, pisatu, nahasi, eragin, erregosi, egosi... egiten dituzte. Ontzian, lurrunetan, su motelean, tenperatura altuan... prestatzen dituzte. Hutsean ontziratuta ere bai. Horretarako, jakina, janariak hutsean ontziratzeko beste gailu bat behar da. Robot batek frijitu ere egiten du. Guztiek dituzte oinarrizko funtzioak, baina robot bakoitzak ditu bere berezitasunak.

Makinarik berrienek asteko menua zehazteko eta menu horren araberako erosketa zerrenda egiteko aukera ere eskaintzen dute. Wifi konexioa ere badute.

Merezi al du sukaldeko robot bat erostea? Erantzuna hainbat faktoreren mende dago. Hasteko, robotari emango zaion erabilera: etxeko otorduak prestatzeko oinarria izango den edo ez. Horrez gain, prezioa, jakina. Merkeenek 150-200 euro inguru balio dute; garestienek, berriz, mila eurotik gora.

Jesus Sansegundok uste du, oro har, merezi duela. Berak eta bere bikotekideak Thermomix robot bat erosi zuten duela lau urte. Erosi eta Youtubeko kanal bat sortu zuten (Cookinando), makina berriarekin egiten zituzten errezetak erakusteko. Gaur egun, sukaldeko robotak probatu eta alderatu ere egiten dituzte. 60.000 jarraitzailetik gora ditu kanalak.

«Hasieran, robotak gehiago ziren sukaldeko laguntzaileak», gogoratu du. «Orain, ordea, erabilera asko zabaldu da». Gurasoen etxetik joaten diren gazte eta ez hain gazteentzat aproposak direla uste du, «etxean ikusi eta jan dituzten errezetak prestatzeko». Baita erosotasuna nahi dutenentzat ere.

Denbora aurrezteko

«Batzuek laguntzaile soil gisa nahi dute robota, sukaldean modu tradizionalean aritzeko», jarraitu du Sansegundok. «Nik dena egiten dut robotean; denbora asko aurrezten da. Errezeta batzuetan, osagai guztiak jarri, eta ordu erdian jakia prest daukazu».

Erabilera zabaltzearen poderioz, eskaintza ere asko handitu da, eta batez besteko kalitatea hobetu. Sansegundoren eskarmentuaren arabera, 200 eurotik gorako robot guztiek eskaintzen dute kalitate ona, eta oinarrizko funtzioak ondo egiten dituzte: «Asko indartzen ari da robot merkeen alorra. Jakina, zenbat eta makina garestiagoa, material hobeak, laguntza handiagoa, errezeta gidatuak...».

Silvercresten Monsieur Cuisine Connect da salbuespena. Errezeta gidatuak dauzka, 400 eurotik behera. Lidl supermerkatu kateak saltzen du, urtean egun gutxi batzuetan. Normalean, jendeak hainbat orduko ilara egiten du supermerkatuen atarian, robota erosi ahal izateko.

Igone Garai Beitiarentzat ere merezi du robot bat erosteak; Thermomix robota, kasu honetan, zeren robot alemaniarraren saltzailea baita duela hamalau urtetik. Urteko garai lanpetuenetakoa du, gero eta ohikoagoa baita Gabonetan sukaldeko robot bat oparitzea. Guztientzat balio du, haren iritziz: «Sukaldaritzaz ez dakitenek 5.000 errezetako plataforma bat daukate eskura [Cookidoo], eta dakitenek berrikuntzak egin ditzakete, errezeta propioak landu».

Sansegundo eta Garai bat datoz beste kontu batean: denbora aurrezten da. «Bexamela kazolan egiteak sekulako lana eskatzen du», aipatu du, adibide gisa, Garaik. «Thermomixean, zortzi minutuan egin daiteke. Edo, zenbait kasutan, aldi berean egin ditzakezu lehen platera, bigarrena eta azkenburukoa».

Roboten balioa, indargunea, ez da zenbat gauza gai egiteko diren bakarrik: errezetak prestatu ahal izateko eskaintzen duten laguntza eta errezeta sorta baizik. Ekoizle gehienek baitute robot bakoitzarekin egindako errezeta sorta zabala. Nola plataforma batean, hala aplikazioren batean, baita liburuetan ere.

Robot aurreratuenetan, errezetak urratsez urrats egin daitezke, okertzeko beldurrik gabe. Wifia dute, eta konexio horren bidez aukeratu daitezke errezetak, eta, egin nahi izanez gero, pantailako urratsei jarraitu. Hori baita eskaintzen dutena: edozeinek, sukaldari hasiberriak zein zailduak, emaitza bera lortuko duela urratsak ondo eginez gero. Robot bera, elikagai berak, urrats berak: emaitza bera edo bertsua. Emaitza bermatzen dute, nolabait.

Errezeta gidatuak eskaintzen dituzte, esaterako, Vorwerken Thermomix TM6k, Taurusen Mycook Touchek eta Silvercresten Monsieur Cuisine Connectek.

Sortzaileenek edota janaria modu jakin batean nahi dutenek aukera dute beren gustura moldatzeko.

Milaka errezeta

Thermomixen Cookidoo plataformak 5.000 errezeta baino gehiago ditu, eta etengabe gehitzen ari dira. Guztiak Thermomixek berak jarriak, bere sukaldari eta dastatzaile taldeek prestatu eta probatu eta gero. Thermomixen jabeek urtean 36 euro ordaindu behar dute plataforma erabili ahal izateko.

Gainerako ekoizle gehienek ere badituzte errezeten plataformak. Erabiltzaileen errezetak ere eskaintzen dituzte. Plataforma ofizialetatik kanpo, milaka dira robot batekin edo bestearekin egindako errezetak erakusten dituzten blogak eta bideoak. Robot bakoitzak du, gainera, errezeta libururen bat.

Sukaldeko roboten bat erostea pentsatuz gero, robotaren hainbat ezaugarri aztertu behar dira. Prezioaz eta errezeten plataformaz gain, garrantzitsua da ontziaren neurria. Zenbat lagunentzako otorduak prestatu behar diren, alegia. Robot batzuen ontziak bi litro eskasekoak dira; beste batzuenak, berriz, hiru edo lau litrotik gorakoak. Ontzi batzuk txikiegiak izan daitezke zenbait etxetarako. Errezeta bera behin baino gehiagotan prestatu beharko litzateke edota egunero janariren bat prestatu, eta horrela denbora gutxiago aurrezten da.

Aintzat hartu beharreko beste ezaugarri batzuk dira tresna osagarriak, programak, funtzioak, balantza duen edo ez, neurria, pisua, segurtasuna, bermea... Kenwoodek beste inork ez daukan zerbait eskaintzen du: makina sakelakotik programatu ahal izatea. Beste ekoizle batzuek baztertu egin dute aukera hori, badaezpada, segurtasunagatik.

«Saldu osteko zerbitzua», nabarmendu du Garaik. «Bezeroa zaintzea». Garairen esanetan, Thermomix erosi nahi duenari aurrena erakustaldia egiten diote etxean -nahi ez baldin badu, ez-, jasotzen duenean makina abian jartzen laguntzen diote, handik hilabetera beste bisita batean zalantzak argitzen laguntzen diote...

Thermomixen ekoizlea, Vorwerk, baina, ohiko salmenta moduak probatzen hasi da, eta dendak zabaldu ditu zenbait hiritan. Bilbon ireki du Euskal Herriko bakarra.

Jatetxeetan ere bai

Saltsak, pureak eta halakoak dira sukaldeko robotek ondoen egiten dituzte jakiak. Oso ondo xehatzen dute janaria, eta goi mailako jatetxe askotan erabiltzen dute horretarako eta gozoak egiteko. Hala berretsi du Erich Eichstetter Basque Culinary Centerren LABe laborategiko ikertzaileak. Laborategian erabiltzen dute: «Hamabost urte daramatzat sukaldaritzan, eta sukalde ia guztietan ikusi ditut. Ez zegoenetan, ezin zutelako erosi zen».

Sansegundok «motibazioa» aipatu du, robota erabiltzeko, etekina ateratzeko eta inbertsioa amortizatzeko. Motibazioa behar dela sukaldeko robotak erabiltzeko, sukaldeko laguntzailea izan daitekeena apaingarri huts ez bihurtzeko. «Zenbat eta gehiago erabili, orduan eta gehiago ikasten duzu».

Laguntzailea bai, ahalguztiduna ez]]>
<![CDATA[«Mataza bat dira gizarte zerbitzuak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-11-28/mataza_bat_dira_gizarte_zerbitzuak.htm Thu, 28 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-11-28/mataza_bat_dira_gizarte_zerbitzuak.htm El archipiélago del bienestar. Los servicios sociales en el País Vasco (Ongizatearen artxipelagoa. Gizarte zerbitzuak EAEn), bere tesiaren bertsio gaurkotua.

Liburuan jasotako iritzi baten arabera, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako gizarte politikei buruzko aditu guztiak txoko batean, elkarte batean, sartzen dira. Horietako bat da Arrieta. Liburua euskaraz ere argitaratu ahal izateko lanean ari da.

Liburua katuari kaskabiloa jartzeko ahalegina al da?

Ezinbesteko eztabaida bati heltzeko saiakera da. Duela 40 urte hartu ziren erabaki batzuk, orduko testuinguruan, eta aldarrikatzen dut gure belaunaldiak ere eskubidea izan behar duela horri buruz hitz egiteko eta hura aldatzeko. Duela 40 urte gizarte zerbitzuek zeukaten garrantzia txikiagoa zen. Gizarte zerbitzuen gaur egungo antolaketa ereduak ez du balio. Hori eztabaidatzea gustatuko litzaidake.

Aholkulari izan zinen Gipuzkoako Foru Aldundian, 2007tik 2011ra. Autokritika ariketa bat ere bada liburua?

Zalantzarik gabe. Behin sistemak nola funtzionatzen duen ikusita, nik neuk egindako hausnarketa da.

Gizarte zerbitzuak zentralizatu nahi dituzu: Eusko Jaurlaritzaren esku utzi eta hezkuntza sistemaren edo Osakidetzaren pareko bat sortu.

Gizarte zerbitzuetan ez daukagu eredu bat, hiru dauzkagu: Arabakoa, Bizkaikoa eta Gipuzkoakoa. Gainera, horrek ematen digu gizarte zerbitzuetara sarbidea: gure arabartasunak, bizkaitartasunak edo gipuzkoartasunak. Hori aldatu egin behar da, eta proposatzen dut eskuduntzak batzea, komuna den erakundean, Eusko Jaurlaritzan. Eskuduntzak bat egiteak ez du esan nahi zentralizatzea.

Lurraldeka egindako antolaketak ezberdintasunak sortzen ditu herritarrek jasotzen dituzten gizarte zerbitzuetan. Adibideren bat?

Mutriku [Gipuzkoa] eta Ondarroa [Bizkaia], ondoan dauden bi herri, baina lurralde ezberdinetakoak. Adinekoen eguneko zentro batera joateko gehienezko kostua Mutrikun 16,5 eurokoa da, eta Ondarroan 52,09koa. Halakoak saihestu beharko genituzke.

40 urtean mataza erraldoi bat sortu da gizarte politikekin eta zerbitzuekin. Ez al da bihurtu egituraketa bera, mataza, arazo konponbiderako?

Bai. Jende askok esan dit jada ezin direla aldaketa horiek egin. Aldatzeko borondatea eta nahi dugun sistemari buruzko eztabaida publikoa behar dira.

Badago txokokeria? Erakunde bakoitzak bere eskumena eta bere dirua babestu nahia?

Neurri batean, bai. Diputazioekin eta udalekin gertatzen da. Txokokeria horiek plangintza komun baten pean egon behar lukete.

Aldaketak ez luke hain zaila izan behar, EAJk gobernatzen baititu eta gobernatu izan baititu erakunde gehienak, ezta?

Ez dut uste alderdi kontua denik. Gizarte zerbitzuen kasuan erakundeak ezartzen du diskurtsoa, ez alderdiak. Eta beste alderdi batzuk egon direnean ere, eztabaidaren egoera ez zen konplexuagoa.

Alderdi politikoak dira liburuko kritikatuenetakoak, proposamen faltagatik.

Orokorrean, alderdi barruko pertsona batzuk kenduta, alderdi gisa, ez dute gizarte zerbitzuen eredurik. Hori sakondu beharko litzateke.

Baina adierazpen publikoetan beti aipatzen dituzte gizarte zerbitzuak.

Eredu bat izatea hori baino gehiago da. Sakoneko hausnarketa falta da: pertsonentzat zer egin nahi dugun eta antolaketa aldetik nola egituratu nahi dugun. Eusko Legebiltzarrak izan behar du horretarako lekua.

Gizarte zerbitzuen matazak zaildu egiten du kudeaketa. Ez al da jarri behar herritarra erdigunean eta ez al dira gizarte zerbitzuak haren arabera antolatu behar?

Hori pasatu da gizarte zerbitzuetan eta politika publikoen sistema guztietan. Gizarte zerbitzuak mataza bat dira, eta hara jotzen duen pertsona matazan galduta sentitzen da. Sekulako nahastea da. Jendeak ez du identifikatzen sistema gisa. Egitura ez dugu pentsatu pertsona erdigunean jarrita, erakundeak erdigunean jarrita baizik. Aldatu behar da. Ezin dugu jendea erotu. Sistema hutsetik hasi beharko bagenu, ez genuke horrela egingo.

Gizarte politiken eta zerbitzuen ardura politikoa dutenek harreman zuzena izango balute laguntza jasotzen dutenekin, laguntzak beste era batekoak izango al lirateke?

Ez dut uste distantzia hain handia denik. Sistemak emaitzak izaten ditu, baina badaude erronkak elkarrengana gerturatzeko.]]>
<![CDATA[Beldurrak bidelagun]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1916/046/001/2019-11-23/beldurrak_bidelagun.htm Sat, 23 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1916/046/001/2019-11-23/beldurrak_bidelagun.htm
Beldurra normala eta berezkoa da. «Emozio guztien artean primitiboena», zehaztu du Carmen Maganto EHU Euskal Herriko Unibertsitateko ohorezko psikologia irakasleak. «Harekin jaiotzen gara, eta animaliek ere badituzte. Gure garunean biologikoki txertatuta daude beldurra eta arriskuak saihestea; beste emozio batzuk, ez».

«Mehatxuen aurrean bizitzeko estrategia» deitu dio Alexander Barandiaran Mondragon Unibertsitateko Humanitate eta Hezkuntza Zientzien Fakultateko irakasleak.

Ezezaguna: batzuetan erakargarri, besteetan mehatxu. «Bizitza elementu ezezagunez beteta dago; ezezagunak jakin-mina eragiten digu, eta, aldi berean, baita beldurra ere». Myrtha H. Chokler psikomotrizista argentinarraren hitzak dira. Cuyoko Unibertsitate Nazionaleko irakaslea da, eta, herrialde hartako psikomotrizisten artean, erreferentea.

Txikitako beldurrak aztertzeko jardunaldiak antolatu zituen iragan astean Hik Hasi aldizkariak, Bilbon eta Donostian. Laurehun lagun elkartu zituen ostiralean Bilbon, eta hirurehun Donostian. Gehienak haur hezkuntzako irakasleak, ia guztiak emakumeak. Haiek gonbidatuta izan da Chokler Euskal Herrian, 0 eta 6 urte artekoen beldurrez hitz egiteko.

Beldurra nagusitzen baldin bada, pertsona paralizatu dezake, edota ihes egitera bultzatu. «Aldiz, jakin-mina nagusitzen baldin bada eta beldurrari aurre egin badiezaiokegu —bakarrik edo lagunduta—, orduan ezagutzan aurrera egiten dugu».

Normalean gizakia bi beldur bateraturekin jaiotzen dela dio Magantok: bakardadeari zaion beldurra eta iluntasunari zaion beldurra. Logelan, lo egiteko garaian, bat egiten dute. Egunez logela koloretsu eta adeitsuak direnak forma, itzal eta distira mehatxatzaile bihurtzen dira gauean. «Eta umeak ez dira bakarrik egoten: munstroak, fantasiazko pertsonaiak eta abar dituzte irudimenean. Begiak itxita ere, hor daude». Eta ametsak primitiboagoak, irrazionalagoak eta kontrolaezinagoak dira umetan.

Zer egin daiteke halako beldurren aurrean?

Helduen presentzia, arreta eta kontaktu fisikoa behar dituzte, hiru adituek nabarmendu dutenez: gurasoak, senideak, hezitzaileak... Umeen segurtasuna helduen mende egon ohi baita. Helduak ondoan izatea oinarrizkoa da umeak lasaitzeko eta beldurrari aurre egiten hasteko. Beldurrak segurtasun falta eragiten du —umeei gehiago—, eta segurtasuna emango dien norbait behar dute. «Umeak heldu baten konpainia edo laguntza duenean», azaldu du Choklerrek, «beldur hori neutralizatu egiten da, edo, gutxienez, apaldu». Helduaren sendotasuna «bere egiten du».

«Kalitatezko kontaktua»

Baina egote hutsa ez da nahikoa. «Kalitatezko kontaktua» behar dela zehaztu du Barandiaranek: «Bertan egotea, beldurraren intentsitateak eskatzen duen denboran eta kontaktu fisikoarekin, azala azalaren kontra egoteak ematen baitu segurtasuna batez ere».

Umearen beldurra identifikatu behar da, beldurra zeri dion jakin. «Oso ona da beldurrei buruz hitz egitea», Magantoren iritziz. «Umeak sentitu behar du entzuten zaiola, jarrera ulerbera batekin». Hitzez adierazteko gai baldin bada, hitzekin; ezin badu —txikiegia delako edo beldurtuegi dagoelako—, orduan marrazkien edo jolasen bidez egin daiteke.

Beldurra identifikatu bai; umeari beldurra arrazoitzeko eskatu, ez, Barandiaranek argitu duenez. «Batzuetan pentsatzen dugu umeek gure moduan pentsatzen dutela, eta ahaztu egiten dugu zer adin duten. Eskatzen diegu azaltzeko, arrazoitzeko, pentsamendu arrazionala erabiltzeko, eta 0 eta 6 urte artekoek oraindik ezin dute. Pertsona txikiak balira bezala tratatzen ditugu, gure modukoak balira bezala, baina ez dira».

Beldurra ukatzea eta gordetzea kaltegarria da. Ukazioak indartu eta bizitu egiten du beldurra, Choklerren arabera: «Beldur bat ezkutatzen baduzu, bi beldur dituzu: beldurrari berari eta gainerakoak konturatzeari». Gainditu gabeko beldur bat beldur kroniko bihur daiteke.

Umeen beldurrei aurre egiteko orduan arrisku nagusietako bat da beldur horiek helduen arrazionaltasunaren, irizpideen eta logikaren arabera neurtzea. Hala eginez gero, umeen beldur gehienek ez dute zentzurik; baina benetako beldurrak dira hala ere.

Krokodilo bat ohe azpian, esaterako. «Helduarentzat ez dauka logikarik, baina umeek ez daukate logikarik», azaldu du Magantok. «Burutik pasatzen zaizkien gauzak existitzen dira». Hirurek nabarmendu dute inoiz ez direla auzitan jarri behar umeen beldurrak, Euskal Herriko oheren baten azpian krokodiloren bat aurkitzeko arriskua den mendrena bada ere. «Beldurra ulertu behar da eta segurtasuna helarazi behar zaie, haien ondoan zaudela esan. Haurrek ziur egon behar dute norbaitek lagunduko diela eta inork ez diela barre egingo».

Kontrakoa sekulakoa litzateke umeentzat. «Ez esan txorakeriarik»; «ez zaizu ezer gertatzen»; «pasatuko zaizu»... izan daitezke umearen beldurrak auzitan jartzeko modu batzuk.

«Beldurtuta dagoen haur bati ezer pasatzen ez zaiola esatea, berak pasatzen zaiola sentitzen badu, bera deskalifikatzea da, bera ez onartzea, sentitzen duenak ez duela balio esatea. Berak beldurra du, beldur hori bizi du, eta hori da garrantzitsua. Helduek deskalifikatzeari diote umeek beldurrik handiena. Izutu egiten ditu helduari ez gustatzeak, bai baitakite beren bizitza helduaren zaintzaren eta babesaren mende dagoela. Ezin dira heldurik gabe bizi». Choklerrenak dira hitzezko mailu kolpeak. «Ez zaie barre egin behar, ez dira irrigarri utzi behar, ez zaie errieta egin behar», osatu du Magantok.

Haurren beldurrak gutxiestea gurasoen kontrako jokabidea izan daiteke. «Umeak konfiantza galtzea eragingo luke, eta sekulako amorrua sortuko luke gurasoen kontra», ohartarazi du psikologoak. «Pentsatzen du gurasoek ez dutela ulertzen, ezin duela haiengana jo eta eta ez daukala inor». Helduen jarreraz gain, ume horien anai-arreba zaharragoena ere aintzat hartzeko eskatu du, txikienen beldurrak gutxiesteko joera baitute askotan.

Haurrak babesteak ez du esan nahi beldurrari amore eman behar zaionik. «Beti» egin beharreko bi gauza garrantzitsu daude Magantoren arabera: bata, beldurra eragiten dioten gauzak egitea, beldurra baldin badu ere; bestea, sekula gezurrik ez esatea.

Egin beharra

«Beldurra gainditzen lagunduko diogu, erraztasunak emango dizkiogu, baina gainditu beharko du, zeren, hala egiten ez badu, beldurra gailentzen baita». Shock terapiarik ez, beti helduen babesarekin eta laguntzarekin baizik. Eta urratsez urrats, bete ditzaketen helburu txikiak jarrita. «Helburu txikiak lortu ahala, errefortzuak, sariak».

Gezurrik ez. Txertoa jartzera joan behar badu, esan egin behar zaio. Dentistarenera joan behar badu, esan egin behar zaio. «Zer egingo dioten azaldu behar zaio, baina gurasoak lagundu diezaioke: eskua emanda, arnasketan lagunduz, aholkuak emanez... Modu soilean azaldu behar zaio zer gertatuko den».

Gaur egungo zenbait gurasoren bi joerak oztopatu egiten dute haurrek beldurrei ondo aurre egin ahal izatea: alde batetik, umeak denbora luzez bakarrik uzteak, gehienetan gailu elektronikoekin; bestetik, ohiko hainbat jarduera egitea debekatzea, umeei zerbait gertatzeko beldurrez.

Gurasoen arreta eta denbora faltak beldurrak ez gainditzea eragin dezake, umeak ez baitu lortuko bakarrik beldur bati aurre egitea.

Beldurra kutsakorra da. Gurasoen beldurrak haurren beldur bihurtzen dira. «Beldurra transmititu egiten da», Magantoren esanetan. Gurasoen beldurra, haurra babesteko nahia, ezin da aitzakia izan umearen garapena eta esplorazio premia oztopatzeko. «Gehiegi babestea ez babestea baita». Gurasoek ohitu egin behar dute ikustera seme-alabek aurre egin behar dietela kostatzen zaizkien gauzei. «Beldur batzuekin jaioko dira, beldurrarekin heziko dira, baina guk uste baino indartsuagoak dira: bizitzeko sekulako sena daukate. Pixka bat lagunduz gero, gainditu egiten dute beldurra».

Haurrak indartsuak dira, baina haur dira. Chokler eta Barandiaran kezkatuta daude helduak sarritan ez direlako jabetzen haurren beldurrez. Ume horien mundua hauskorra, aldakorra, ezegonkorra eta mehatxatzailea dela, eta horrek nahasmena, mesfidantza eta larritasuna eragiten diela. «Ulertzeko gauzarik zailenetakoa da haur txikienek askoz ere beldur gehiago eta nahasiagoak dituztela handiagoek baino, eta, gainera, ezin dute esan zeri dioten beldurra», Choklerren arabera. «Helduei iruditzen zaie jan eta lo soilik egin behar dutela; ez dira konturatzen haztea beldurrez betetako prozesu bat dela».

Barandiaranek kezka du agian helduek ez dutela askorik ezagutzen umeen mundua, eta ez direla umeen lekuan jartzen. «Garrantzia eman behar zaio. 0 eta 6 urte arteko garaia beldurren garaia da: umeak ez du mundua ulertzen guk ulertzen dugun munduan. Haurtzaroa bizitzen utzi behar diegu, ume izaten, ume izatea zer den ulertzen».]]>
<![CDATA[Umeen beldurrak]]> https://www.berria.eus/albisteak/174120/umeen_beldurrak.htm Fri, 22 Nov 2019 13:34:13 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/albisteak/174120/umeen_beldurrak.htm <![CDATA[Makulu bionikoa lagun]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2304/030/001/2019-11-22/makulu_bionikoa_lagun.htm Fri, 22 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2304/030/001/2019-11-22/makulu_bionikoa_lagun.htm > ]]> Bip soinuren bat ere bai tarteka. Bitartean, aretoko izkin batean ahaztuta geratu da Gandiagak bidelagun izan ohi duen bastoia.   Ez doa bakarrik. Bi laguntzaile ditu. Bata soinean: exoeskeleto bat. Bestea atzean: Erika Otxoa, exoeskeletoa gobernatzen eta Gandiagaren premietara egokitzen. Adembi Esklerosi Anizkoitzaren Bizkaiko Elkarteko Errehabilitazio arduraduna da Otxoa, eta errehabilitazio saio bat egiten ari dira Bilboko egoitzan. Plastikoz, metalez, uhalez eta bizkarrean eraman beharreko kutxa handi batez -aginte eta kontrol gailua- osatuta dago exoeskeletoa. Gaixoek jantzi egiten duten kanpo hezurdura bat. Hezurdura artifizial horrek eutsi egiten dio janzten duenari eta zutituta eta zuzen ibilarazten du, akatsak edo inertziak zuzenduz. Exoeskeletoak ez dira berriak. Dezente erabili izan dituzte iktusen bat edo bizkar muineko lesioren bat izan dutenekin. Berrikuntza da, ordea, esklerosi anizkoitza duten gaixoekin erabiltzea. Adembi hasi zen bidea urratzen. Exoeskeletoa baliatzen du errehabilitazioaren tresna osagarri gisa, ibiltzeko zailtasunei aurre egiteko, oreka hobetzeko eta hankak indartzeko. Hainbat probatu eta gero, Ekso Bionics estatubatuarrarena erosi zuten, iaz. Gaixotasun neurologikoa da esklerosi anizkoitza. Kronikoa, degeneratiboa eta sendagaitza, zenbait kasutan botikekin gaitzaren agerraldiak gutxitzea eta garapena moteltzea lortu bada ere. Garunari eta bizkar muinari eragiten dio. Gorputzaren sistema immuneak eraso egiten die bertako nerbio zuntzak biltzen dituen substantziari, mielinari. Ondorioz, eten egiten dira garuneko nerbio bulkadak. Esklerosi anizkoitzaren ondoriorik ohikoenetako bat da ibiltzeko gaitasuna galtzea. Kasurik larrienetan, erabat. Exoeskeletoak gordeta ditu paziente guztien datuak. 48. soslaia da Gandiagarena, eta haren neurrira jarri dute: aldaka eta belaun arteko zatia, belaunetik orkatila artekoa, orkatilaren kurbatura... Torlojuak askatu, torlojuak estutu, uhalak lotu. Gandiagak eserita jantzi du exoeskeletoa. Otxoak hartu du gailuaren kontrola eta Gandiaga zutitu egin da, exoeskeletoaren indarraren laguntzarekin. «Soinean armadura bat izango banu bezala sentitzen naiz. Robot baten barruan joango banintz bezala». Exoeskeletoak 22 kilo pisatzen ditu. Bi bateriekin, 27. Gandiagak, ordea, ez du nabaritzen gainkargarik. Otxoak zerbait bai. Errehabilitazio saioa hasi aurretik, Otxoak zehaztu egin behar du ibiltzean zenbat indar egingo duen Gandiagak eta zenbat lagunduko dion makinak. Era berean, baita hanka bakoitza zenbat altxatuko duen ere. Edota pausoaren luzera. Hanka bakoitzak neurri propioak izan ditzake. Gorputzaldiaren arabera Pazientea zenbat eta hobeto moldatu, exoeskeletoari laguntza gutxiago emateko agintzen diote. Ibiltzeko gaitasunik ez dutenen kasuan, exoeskeletoak egiten du ahalegin ia guztia. Gailuak gorde egiten ditu saio bakoitzeko datu guztiak, gero errehabilitazioaren arduradunek aztertu ahal izateko. Saioan bertan erabakitzen dute egin beharreko lana, pazientearen gorputzaldiaren arabera. Gandiagak egun on batean mila urrats egin ditzake; egun txar batean, 200 agian. «Guk egokitu behar dugu haien borondatera, ez haiek gurera, entzun egin behar diegu», azaldu du Otxoak. Etengabe hitz egiten dute elkarrekin, eta, behar izanez gero, Otxoak moldatu egiten du ariketa. Gandiagak esklerosi anizkoitz gaixo gehienek duten arazo bat du: hanketako espastizitatea, hanketako giharren zurruntasuna. Ondorioz, aldaka eta belauna ezin ditu tolestu, eta hanka dena batera mugitzen du. Pausoa emateko aurrena hanka guztia kanpora, zapaltzeko berriro barrura. Ibilera desegoki hori konpontzen laguntzen dio exoeskeletoak. Pausoa ondo ematera behartzen du, «ibileraren eredua normalizatzera». Gandiagak nabari du: «Pausoa hobeto ematen dut: hanka gehiago tolesten dut, belauna gehiago igotzen dut eta orkatila ere mugitu dezaket. Horrez gain, askoz ere zuzenago sentitzen naiz. Neure burua zuzen ikusten dut, tente, oreka hobeagoarekin eta indartsuago». Exoeskeletoa erabili eta gero, bastoia gutxiago behar du edo bastoirik gabe ere moldatzen da. Eraginak iraun egiten dio. Astean saio bakarra bada, pare bat egun. Astean bi saio badira, «ia aste osoan ibiltzen naiz sendoago, tenteago eta konfiantza gehiagorekin». Exoeskeletoa erabili bakarrik ez, Adembi ikertzen ari da exoeskeletoak esklerosi anizkoitza duten gaixoetan duen eragina, EHU Euskal Herriko Unibertsitatearekin elkarlanean. Bederatzi hilabeteko ikerketa bat egin du 37 pazienterekin: lehen hiru hilabeteetan ohiko fisioterapia egin zuten -hipoterapia, zaldiekin, eta hidroterapia, urarekin, barne-; hurrengo hiru hilabeteetan ohiko fisioterapiari exoeskeletoaren erabilera gehitu zioten, paziente bakoitzak astean bi saio; eta azkeneko hiru hilabeteak berriro exoeskeletorik gabe egin dituzte. Rakel Berriozabalgoitiaren doktoretza tesia izango da ikerketa, EHUn. Eguneroko jardunak erakutsi die zein mesedegarria den exoeskeletoaren erabilera esklerosi anizkoitza duten gaixoetan, baina ikerketa zientifiko batekin berretsi nahi dute. «Ikerketa aitzindaria da munduan», nabarmendu du Otxoak. «Esklerosi anizkoitzarekin egin den neurri horretako lehena». Urtebete beharko dute datuak aztertzeko, baina ondorio batzuk atera dituzte: «Batez ere oreka hobetzen du, pila bat. Horrek esan nahi du erortzeko arriskua askoz ere txikiagoa izango dela». Ez hori bakarrik. Hankak eta enborra indartzen ditu. Ikerketaren hasieran bost minutu inguruko saioak egiten zituzten. Lan nekagarria da pazienteentzat. Ikerketaren bukaeran guztiek lortu zuten 30 minutu egitea, gelditu gabe. Mila pauso inguru. «Indarra asko hobetzen da. Exoeskeleto saioak eta fisioterapia dira konbinazio onena, nahi ditugun helburu guztiak lortzen ditugu. Ezin dugu gehiago eskatu». Urtarriletik aurrera beste ikerketa bat egingo dute, ibiltzeko gaitasunik ez dutenekin. Gandiaga eta Otxoa aretoari bueltak ematen ari diren bitartean, begira dute Begoña Mella Lodeiros, errehabilitazio saioaren zain. Sortzez galiziarra, Bilbon bizi da aspalditik. Esklerosi anizkoitza du eta bere ibiltzeko gaitasunak okerrera egin du. Aulki gurpildun batean dago 2003tik, eta bere autonomia oso mugatua da: «Aulkitik beste leku batzuetara joateko ozta-ozta, eta komunean bi edo hiru urrats egitekoa». Mellak erabili izan du exoeskeletoa, eta gero ere erabiliko du, hurrengo ikerketan parte hartuko baitu. Gogoan du erabili zuen lehen eguna. Adembi exoeskeleto bat erostea aztertzen ari zen, eta Bilboko egoitzan erakustaldi bat egiteko eskatu zion Ekso Bionicsi. Mugitzeko aulki gurpilduna behar zuten hiru pazientek erabili zuten. Horietako bat zen Mella. Emozio hasperena egin du egun hura oroitzean. Begiak busti zaizkio. «Jada ez nuen oroitzen zer zen zutik jartzea eta pausoak ematea. Lehen urratsa... Sentsazio hori...». Hasperena berriro. «Berriz ere pertsona izango zarela pentsatzen duzu». Otxoa ere oroitzen da Mellaren egun hartako emozio eta zirrara hasperenaz: «Begoña ezagutu dut bastoi batekin ibiltzen, bi makulurekin eta, zoritxarrez, aulki gurpildunean. Adembin daramatzadan hogei urteetako egunik hunkigarrienetakoa izan zen». Autonomoago Ibili ezin direnen kasuan, exoeskeletoak ez du lortzen berriro ibiltzea. Baina indartu egiten dizkie hankak eta enborra. Hobeto moldatzen dira zutik jartzeko eta aulki gurpildunetik beste leku batzuetara pasatzeko. «Segurtasun eta indar handiagoa ematen dizu», azaldu du Mellak. «Zutik jar zaitezkeen apur hori hobeto egiten duzu». Otxoak zehaztu du kasu horietan lortu nahi dutela «zutik mantentzea eta aulkitik beren kabuz mugitu ahal izatea». Gero eta laguntza gutxiago behar izatea eta bakarrik egitekoi gai izatea. Ohartarazpen bat egin du: exoeskeletoa teknologia osagarria dela eta ohiko errehabilitazioa beharrezkoa dela, pazienteak gutxieneko sendotasuna behar baitu kanpo hezurdura erabili ahal izateko. Zutik jartzeko gai izan behar du: «Bestela, exoeskeletoan jarriz gero, apurtu egingo lirateke. Begoñak, Mari Karmenek... hogei urte daramatzate errehabilitazioa egiten, eta horrek eman die gaitasuna gaur egun exoeskeletoa erabili ahal izateko». Onurak ez dira fisikoak bakarrik, baita psikologikoak eta emozionalak ere. «Eta hori», zehaztu du Otxoak, «fisikoa bezain garrantzitsua da». Exoeskeletoak garestiak eta astunak dira oraingoz. Errehabilitaziorako bakarrik erabiltzen dira. Otxoak, baina, uste du hamar urtean sortuko direla exoeskeleto autonomoak, pazienteek eguneroko bizimoduan erabili ahal izateko. Arinagoak eta merkeagoak izan beharko dute -Adembirenak 100.000 eurotik gora balio ditu-. Mellak ahapeka dio ezetz, hamar urte baino lehen lortuko dutela.«Imajinatzen duzu ni horrelako batekin Bilbotik paseatzen eta dantza egiten...». ]]> <![CDATA[Nanourratsen oinatz erraldoiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/038/001/2019-11-15/nanourratsen_oinatz_erraldoiak.htm Fri, 15 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1954/038/001/2019-11-15/nanourratsen_oinatz_erraldoiak.htm
Seikotean daude Euskal Herriko bi: CIC Nanogune eta DIPC Donostia International Physics Center. Nanogune izango da, gainera, proiektuaren koordinatzailea. Europako Batasunaren Horizon 2020 FET-Open deialdian aukeratu dute proiektua. 3,5 milioi euro emango dizkiete lau urterako. Etorkizunean berritzaileak eta baliagarriak izan daitezkeen teknologiak ikertzeko deialdia da. FET-Openen kasuan, hastapenetan dauden ikerketak laguntzen dituzte.

Espintronika eta grafenoa uztartuko ditu ikerketa proiektuak. Etorkizuneko teknologien oinarria izan daitezkeen bi elementu. «Bi kontzeptuak nahastu nahi ditugu: grafenoaren propietate batzuk oso erakargarriak dira elektronikarako, eta horri magnetismoa gehitu nahi diogu», azaldu du Thomas Frederiksenek. DIPCko Ikerbasque ikerketa irakaslea da, proiektuko ikerlaria. Munduan ikerketa zentro gutxitan aztertzen ari dira grafenoaren magnetismoa.

Atomoek elektroiak dituzte. Elektronikak elektroien karga negatiboa baliatzen du informazioa alde batetik bestera mugitzeko eta biltzeko. Etorkizunean, ordea, espintronikak ordezkatuko du elektronika. Ondo bidean, hori izango da etorkizuneko ordenagailuen oinarria. Espintronikak, elektroien karga baliatu beharrean, haien espina baliatzen du. Espina elektroien oinarrizko propietate bat da, magnetikoa. Elektroien imana, nolabait esateko, eta, gainerako imanen moduan, iparra eta hegoa ditu. Sinpleago esanda, gora edo behera begira egoten da. Horixe baliatu nahi dute informazioa garraiatzeko eta biltzeko.

Spintronikak aurrera eginez gero, elektronika baino teknologia iraunkorragoa izango litzateke. Elektronikan korronte elektrikoak behar dira informazioa batetik bestera mugitzeko, energia. Espintronikan ez litzateke korronte elektrikorik beharko edo, behar izatekotan, txikia, energia aurreztuz. Eta espintronika grafenoan, karbonoan, oinarrituz gero, karbono ugari dago munduan.

Spring proiektuak spin horiek irakurri eta idatzi egin nahi ditu grafeno geruzetan. Irakurri: espinak noiz dauden gora edo behera begira jakin. Idatzi: espinak gora edo behera begira jarri. Grafenozko nanoimanak izango lirateke. Zertarako? Espinen bidez informazioa transmititzeko.

Berez, «zeharka edo zati txikietan» espina idatz daiteke, «baina gailu batean egin nahi dugu, kontrolatuta», Jose Ignacio Pascual ikerlariaren esanetan. CIC Nanoguneko Ikerbasque ikerketa irakaslea da eta Spring proiektuaren koordinatzailea. Oinarrizko esperimentuetan lortu dute, baita Nanogunek berak ere, zenbait korronte elektrikorekin espinak gora mugitzea. «Baina hori prozesua erakustea da; beste kontu bat da informazioa biltzeko erabilgarria izatea».

Horregatik aukeratu dute grafenoa. Espinak garraiatzeko oso ona delako: «Espinen orientazioari tarte handi batean eutsiko dioten materialak behar dira, eta grafenoa horrelakoa da». Material «perfektua» deitu dio, besteak beste, oso egonkorra delako.

Grafenoaren ezaugarri izugarrien artean (gogortasuna, malgutasuna...), baina, ez dago magnetismoa. Hala ere, ikusi dute grafenoa modu jakin batzuetan moztuta -atomoz atomo egindako geruzak dira-, magnetiko bihurtzen dela; baita grafeno geruzak hidrogeno atomoekin ukituz gero ere, Nanogunek beste ikerketa talde batzuekin batera erakutsi duenez.

Bi dimentsioko materialak

Grafenoari eta beste zenbait materiali bi dimentsioko materialak deitzen diete, atomo bakarreko lodiera dutelako. Grafenoa ez da bakarra. Badira silizenoa, germanenoa... ere. Horien propietate batzuk ezagunak dira, beste batzuk ez. Grafenoarekin egin den bidea ez da oraindik urratu bi dimentsioko beste material horiekin. «Gure ikerketan ezingo genituzke erabili», zehaztu du Pascualek, «ez baitakigu nola moztu horiek modu perfektuan». Eta Pascualek behin eta berriro nabarmentzen duenez, ezinbestekoa da zehaztasun atomikoarekin lan egitea. Grafenoarekin ahal dute; beste material batzuekin, oraindik ez. Hala ere, erronka bakarra ez da grafeno zati perfektuak, zehaztasun atomikoa dutenak, moztea; baita atomo horiek inguruko faktoreetatik babestea ere, magnetismoak irauteko.

Oinarrizko ikerketa da. Etorkizunean baliagarriak izan daitezkeen bideak urratuko eta ikertuko dituzte, «ikusteko ea zenbateraino konpon ditzakegun sortzen diren arazoak, gero erabilgarri izateko». Arazo «asko» baitaude grafenoa sortzen hasten direnetik zirkuitu batean integratu arte: «Forma eta zehaztasun atomikoa kontrolatzea; ingurua ere bai, ez kutsatzeko; korronteak sartzea...». Ikasitakoa oinarrizko gailu espintroniko batean probatu nahi dute. «Ziurrenik, gero ezingo da erabili», ohartarazi du Pascualek, «baina sekulako urratsa izango da».

Sei ikerketa zentrok bat egin dute Spring proiektuan. Bost esperimentalak dira; DIPCen, berriz, teoria eta simulazioa egiten dituzte. «Ikertuko diren egiturak perfekzionatzea da gure lana», Frederiksenen esanetan. «Maila teorikoan lan egiten dut, formulekin eta simulazioekin. Molekula bat zer atomok osatzen duten baldin badakigu, atomo horiek simulazio batean sar ditzakegu, superordenagailuen bidez molekulen propietateak kalkulatzeko». Nanoegituren propietate elektronikoak eta espinak, besteak beste. «Gure lana ere bada daukaguna baino urrunago joatea, zer egin dezakegun urrats bat harago iristeko».

Teorikoa eta praktikoak. Frederiksenen formulak eta simulazioak, batetik; Pascual eta gainerako ikertzaileen esperimentuak, bestetik. Bi norabideko harremana dute: Frederiksenek teorien eta simulazioen emaitzak helarazten dizkie, laborategietan probatzeko eta frogatzeko; eta laborategietako emaitzak Frederikseni jakinarazten dizkiote, ikusitako zenbait fenomeno teoriaren bidez azaltzeko eta berresteko.

Zalantzak eta galderak

Askotan ez datoz bat. «Baina kasu horietan aurrera egiten dugu», nabarmendu du Frederiksenek. «Dena baieztatzen badugu, aspergarria da, esan nahi du dena ulertu dugula; dena bat ez badator, elkarri galdetzen diogu zer falta den zer gertatzen den ulertzeko». Orduak eta orduak norberaren buruari eta gainerakoei galderak egiten.

Europako sei talde elkartu dira proiektuaren partzuergoan: CIC Nanogunez eta DIPCez gain, Santiago de Compostelako Unibertsitateak (Galizia), Delft-eko Unibertsitate Teknikoak (Herbehereak), Oxfordeko Unibertsitateak (Erresuma Batua) eta IBM Researchek (Zurich, Suitza).

Guztiek dituzte grafenoa edota espinak langai edo ikerketagai. Guztiek erdietsi dituzte hainbat lorpen: «Batetik, gai gara grafeno egiturak sortzeko, grafenoa bitarteko kimikoak baliatuz eta zehaztasun atomikoarekin mozteko. Gai gara, esaterako, bost atomoko aldeak dituen hiruki bat sortzeko, sekulako urratsa da. Bestetik, teknika esperimentalak dauzkagu, behin grafeno egiturak sortuta, haien magnetismoa detektatzeko».

Hala ere, bakoitza teknika edo lan molde batean espezializatua dago, eta partzuergoan esperientzia osagarriak bildu dituzte. Santiago de Compostelako taldeak, esaterako, kimika lanak egiten ditu. «Kimika baliatuz egiten ditugu nanografenoak», Pascualek azaldu duenez. «Molekula batzuk prestatzen dituzte; molekula horiek geruza batean jartzen ditugu, eta berotu; orduan haiek bakarrik elkartu eta lotu egiten dira, lego baten moduan; eta guk nahi dugun grafenoa osatzen dute». Molekula horiek sortu aurretik simulazioak egiten dituzte, lortuko litzatekeen grafenoaren propietateak aurreikusteko, magnetikoak izango diren edo ez, esaterako.

Nanogunek, hiru teknika baliatuz, ikusiko du ea grafenoa ondo osatzen den. Oxfordeko eta Delfteko taldeak, berriz, espinen manipulazioa ikertzen saiatuko dira: «Oxfordeko taldean espinak gora eta behera mugiarazten dituzte irrati frekuentziarekin edo mikrouhinekin. Prozesu hori esploratzen ari dira, informazio kuantikorako».

Izan ere, espinak baliagarriak izan daitezke ordenagailu kuantikoetarako. Hala nabarmendu du Frederiksenek: «Gaur egungo bitez hitz egin ordez [0 eta 1en arteko konbinazioa], cubit-ez hitz egiten ari dira [bit kuantikoa], eta badaude proposamenak espinak cubit gisa erabiltzeko».]]>
<![CDATA[Demokrazia birtuala ere ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/017/003/2019-11-06/demokrazia_birtuala_ere_ez.htm Wed, 06 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/017/003/2019-11-06/demokrazia_birtuala_ere_ez.htm
Kataluniako independentziaren aldeko mugimenduaren kontra ad hoc hartutako neurria da, 155 digital moduko bat, gobernuak berak disimulurik gabe onartu duenez: «Espainiako lurraldearen zati batean berriki izan diren gertaera larriek agerian utzi dute egungo araudia aldatzeko beharra, egoerari aurre egiteko». Kataluniaren kontra onartua, gainerako herritar, administrazio eta mugimendu deserosoei aplikatzeko modukoa.

Espainia urrun dago demokrazia bat izatetik. Baita sarean ere. Ez da ezta demokrazia birtuala ere.]]>
<![CDATA[Itxurak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2019-11-02/itxurak.htm Sat, 02 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2019-11-02/itxurak.htm
Bizimodua aldatzen ari da, kontsumo ohiturak aldatzen ari dira, hezur-haragizko sareak sare birtualekin ordezkatzen ari dira, eta, horren aitzakian, ekonomia eredu berri bat sortu da: itxuraz berria, itxuraz modernoa, itxuraz gardena, itxuraz jendeak nahi duena nahi duenean eskura jartzen diona, itxuraz puntuzeroa... baina, horixe, itxurazkoa. Mamian, funtsean, haientzat lan egiten duten langileen —kasu gehienetan ez dira haien langileak— lan baldintza kaskarretan eta zerga paradisuetara eramandako irabazietan oinarritzen baitira. Eta agintariek haiekin duten otzantasunean.]]>
<![CDATA[Txile]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/027/003/2019-10-27/txile.htm Sun, 27 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1951/027/003/2019-10-27/txile.htm
Sebastian Piñera Txileko presidentearen erantzuna armada kalera ateratzea izan da, herritarrei eta munduari Pinocheten garaiko errepresioa gogora ekarriz. Piñerak, egoerak gaindituta, karguak bere esku uzteko eskatu die ministroei, gobernua aldatuta herritarrak baretuko dituelakoan. Ez dirudi, ordea, herritarrak halako sakrifizio batekin konformatuko direnik, gobernua uzten duena Piñera bera ez bada. «Guztiok entzun dugu mezua, guztiok aldatu gara, eta jarrera berria dugu», esan die Piñerak herritarrei. Orain artean ezer egin ez eta egunotan neurrigabeko errepresioarekin erantzun dien horrexek.]]>
<![CDATA[Urruntzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2019-10-22/urruntzen.htm Tue, 22 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2019-10-22/urruntzen.htm zuzenbide eta demokrazia estatu errepika higatu eta guzti, gerra logika baliatzen ari baita, zentzu guztietan, Katalunian.

Herritarrak antolatu egin dira, eta herritarrak ari dira Espainiaren erasoari erantzuten. Espainiaren erasoa, Kataluniako mossoen eta haien arduradun polizial eta politikoen laguntzarekin. Kataluniako Gobernua katalanak umiliatzen.

Eta Espainiako Auzitegi Gorenaren osteko agertokian, non daude Kataluniako agintariak? Non independentziaren aldeko alderdi nagusiak? Zer mezu ari dira zabaltzen? Herritarren erantzuna autonomoa eta unean unekoa izaten ari da. Bidea egiten ari dira, indartzen. Ondoan, ordea, ez da ageri pareko mugimendu politikorik, ez Kataluniako Gobernuarena, ezta independentziaren aldeko alderdi nagusiena. Ez sendotasunik, ez bide orririk, ez konplizitaterik, ez konfiantzarik... hauteskundeak zerumugan; baina herritarrengandik gero eta urrunago.]]>
<![CDATA[Mossoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/022/003/2019-10-16/mossoak.htm Wed, 16 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/022/003/2019-10-16/mossoak.htm
Quim Torra Generalitateko presidenteak kalera ateratzeko eskatu zien larunbatean herritarrei, «modu baketsuan» eta «beldurrik gabe». Gero, mossoak bidali zizkien herenegun, egurtzera. Eta mossoen bortizkeria jasan eta ikusi zuten herritar horiexek irentsi egin behar izan dituzte Meritxel Budo gobernuko bozeramailearen azalpenak, esanez mossoek manifestariak babesteko jokatu zutela horrela, eta gobernuak aldi berean babesten dituela protestak eta mossoen lana.

Miquel Buch Barne kontseilariak, artikulu batean, David Pique komisarioaren esan bat ekarri zuen gogora iragan astean: «Ez da gauza bera polizia izatea edo poliziarena egitea». Garbi erakutsi dute mossoek eta haien arduradunek.]]>
<![CDATA[Inpunitate ofiziala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/021/003/2019-10-04/inpunitate_ofiziala.htm Fri, 04 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/021/003/2019-10-04/inpunitate_ofiziala.htm
Horixe gertatu da Aingeru Zudaireren kasuan ere. Espainiako Poliziak jaurtitako gomazko pilota batek lesioak eragin zizkiola onartu dute, baina ez dago errudunik. Administrazioak babestutako zigorgabetasunak indarrean jarraitzen du.]]>
<![CDATA[Al-Sisiri aurre egitera deitu dituzte herritarrak gaur]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1919/017/001/2019-09-27/al_sisiri_aurre_egitera_deitu_dituzte_herritarrak_gaur.htm Fri, 27 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1919/017/001/2019-09-27/al_sisiri_aurre_egitera_deitu_dituzte_herritarrak_gaur.htm
Gobernuak Poliziaren errepresioarekin erantzun du orain arteko mobilizazioetan: 2.000 lagun baino gehiago atxilotu ditu astebetean, protestetan parte hartzea leporatuta. Giza eta gizarte eskubideen aldeko taldeek egin dute zenbaketa. Atxilotuen artean daude oposizioko alderdietako ordezkari ezagunak, unibertsitate irakasleak, giza eskubideen aldeko ekintzaileak, kazetariak...

Barne ministroak esan zuen «irmotasunez» aurre egingo dietela «herrialdea ezegonkortzeko» saiakera guztiei. Poliziak Tahrir plaza hartu du jada, eta herritarrak miatu ditu, baita zenbaiten sakelako telefonoen edukiak, The Guardian-en arabera. Ikusteko dago Poliziak erabilitako eta iragarritako errepresioak beldurtu egingo dituen protesta egin nahi dutenak.

Ayman Nour oposizioko buruzagi eta presidentetzarako hautagai ohiak uste du jende gehiago aterako dela kalera, «beldurraren hesia» hautsi delako eta gobernuaren indarkeriak jendearen haserrea handituko duelako, are gehiago ikusita bizi baldintzak asko okertzen ari direla.

Mohamed Ali eraikuntza enpresariak egindako ustelkeria salaketak izan dira egunotako protestak piztu dituen txinparta. Alik hainbat bideotan zabaldu duenez, ustelkeria oso hedatuta dago gobernuan, armadan eta Al-Sisiren familian. Berak ustelkeria sare horretan parte hartu zuela onartu du. Eta Al-Sisi bizi den bizimodu oparoaren zehaztasunak eman ditu, herritarren haserrea hauspotuz. Egipton, gobernuak berak emandako datuen arabera, pobrezian bizi da hiru herritarretik bat.]]>
<![CDATA[Ura etxe atarian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/018/003/2019-09-26/ura_etxe_atarian.htm Thu, 26 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/018/003/2019-09-26/ura_etxe_atarian.htm
Klima aldaketa, ordea, fenomeno globala da, tokian tokiko gehiegikeriek saretua eta gizendua. Ondorioak ere bai. Milioika herritarrek beren bizilekuak utzi beharko dituzte klima aldaketaren eraginez. Egoera oso larria da. Aspalditik. Zientzialarien eta adituen talde, ikerketa eta txosten guztiak munduaren eskela idazten ari dira urtea joan eta urtea etorri.

Euskal Herrian egindako ekintzek ondorioak dituzte munduaren beste muturrean, eta, antipodetan gertatzen dena norberaren etxera eta bizimodura heltzen da. Batzuek, nonbait, ez dira klima larrialdiaz jabetuko, ura etxe atariraino iritsi eta hankak busti arte.]]>
<![CDATA[Bozak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/016/003/2019-09-18/bozak.htm Wed, 18 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/016/003/2019-09-18/bozak.htm
Sekulako ezusterik ez bada, Pedro Sanchezek irabaziko ditu berriro hauteskundeak. Aukera asko daude, ordea, hauteskunde berriak eginda ere, puntu gutxi batzuk gora edo behera, emaitzak zaharrak edo zaharren antzekoak izateko, blokeen indarra bere horretan geratzeko.

Alegia, Sanchezek oraingo aukera berdintsuak izan litzake gobernua osatu ahal izateko. Orduan, Sanchez benetan behartuta egongo da gobernua osatzera eta, gobernua osatu ahal izateko, derrigorrean, benetan negoziatzera. Beraz, amore ematera. Parean duena eta hark ordezkatzen duena errespetatzera. Berea izango baita ardura eta obligazioa. Orduan ez dio balioko —orain ere ez, baina herritarren sumindura apalagoa da— oposizioko alderdiei inbestidura doan eskatzeak eta negoziazioetan jarrera harroputza izateak. Orduan beste hauteskunde batzuetara deitzea ez da aukera bat izango, politikoki bere buruaz beste egin nahi ez badu behintzat.]]>
<![CDATA[Estadio berritua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/021/003/2019-09-15/estadio_berritua.htm Sun, 15 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1951/021/003/2019-09-15/estadio_berritua.htm
Horregatik da deigarria Anoeta estadio berritua ireki duten astean —lanak bukatu gabe daude—, estadioa berritzen ari diren langileen lan baldintza izugarriak nahita ahaztea, bai agintariek, bai taldearen arduradunek, bai zale gehienek, baita ia komunikabide guztiek ere. Ez da berria. Esklabotzatik gertuko lan baldintzekin eta isiltasun konplizearekin edertu dute Gipuzkoako goi mailako kirolaren sinboloaren etxe berria hilabeteotan. Isilik egon dira bestelako gehiegikeriak edo bidegabekeriak ozen eta publikoki salatu ohi dituztenak. Isilik egon dira, egunotako adibide bat jartzearren, Haizearen orrazian pintaketa batzuk agertu direlako asaldatu direnak.

«Ederra geratu da», «bazen garaia» eta «merezi genuen», kolektibo batzuekin ahaztu eta ezkutatu dituzte ahaztu eta ezkutatu beharrekoak. Baloia jokoan da, zaleak zelaitik eta jokalariengandik gertuago daude, eta horixe da gehienei axola dien bakarra.]]>
<![CDATA[Trigueros, Alpeetako erraldoia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1871/023/001/2019-09-13/trigueros_alpeetako_erraldoia.htm Fri, 13 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1871/023/001/2019-09-13/trigueros_alpeetako_erraldoia.htm
Igande eguerdian abiatu ziren Courmayeurretik (Italia), eta atzo 01:23an iritsi zen Trigueros. 85 ordu, 23 minutu eta 15 segundo behar izan zituen. Hiru egun eta erdi pasatxo. Francesca Canepak, aurreko markaren egileak, 2013an egindako denbora baino hamar minutu gutxiago. Triguerosek berak 109 orduan egin zuen 2016an.

Nabarmentzekoa da Patxi Arbizu nafarrak egindako lasterketa ere, zortzigarren izan baita, 85 ordu eta 13 minutuan.

Pozik eta nekatuta dago Trigueros. Ultratrailetan ohikoak diren arazoak kudeatu behar izan ditu: nekea, lo falta eta urdailean sortu ohi den nahas-mahasa. «Gustura» egin du korrika, eta indartsu sentitu da.

Iaz ordu eta erdiko bi lo kuluxka egin zituen 88 orduan. Aurten hori ere ez. Ez du lorik egin ibilbidean pasatu dituzten aterpetxeetan. Bi atsedenaldi luze baino ez, bata ordu eta laurdenekoa eta bestea ordu eta erdikoa; baina lo kuluxkarik ez. Hala egitea erabaki zuen lasterketaren aurretik, eta halaxe egin du lasterketan. Uste du uneren batean zutik zegoela lo hartu zuela, eta ia erori zela. Loari aurre egiteko freskagarriak edan ditu, besteak beste. Urdaileko arazoek jateko gogoa kendu zioten, baina horiek ere gainditu zituen, urte luzeko eskarmentuan eta bere gorputzaren ezagutzan oinarrituta.

Aurten, ohiko zailtasunei lehen eguneko hotza, haizea eta elurra gehitu behar zaizkie. Korrikalariek asko sufritu zuten, eta zenbaitek bertan behera utzi zuten lasterketa.

Lasterketaren aurretik Lisa Borzani italiarrak zirudien Triguerosen aurkari gogorrena. Bi aldiz irabazia du Tor des Geants. Borzanik, baina, azkar utzi zuen lasterketa, hogei bat kilometro egin eta gero, belaun bateko minagatik.

Sonia Furtado frantziarra izan zen lehena aurreneko kilometroetan, baina gero atzera geratu zen, eta Jocelyne Pauly frantziarra izan da Triguerosengandik gertuen ibili den korrikalaria. Urrun, hala ere. Paulyk bigarren amaitu zuen atzo —94 ordu eta 22 minutu—, Triguerosek baino bederatzi ordu gehiago egin eta gero. Chiara Baggio izan da hirugarren (96.00.55).

Garaipen asko

Urteko helburu nagusia bete du Triguerosek. Tor des Geants prestatzeko bidean, baina, hilabetez hilabete hainbat garaipen garrantzitsu lortu ditu: besteak beste, Nafarroa Xtreme, Basque Ultra Trail Serieseko Bilbo eta Gasteiz artekoa, Ronda dels Cims eta Travesera Integral de Picos de Europa. Bigarren izan da Euskal Herria Mendi Erronkan, eta hirugarren Trail des Citadellesen.

Sailkapen nagusiko irabazleak ere, Oliviero Bosatelli italiarrak, Triguerosen moduan, bigarrenez irabazi du aurten Tor des Geants: 72 ordu, 37 minutu eta 13 segundo behar izan ditu. Hiru egun. Javi Dominguez gasteiztarrarena da marka, 2017. urtean irabazi zuenean jarria: 67 ordu eta 52 minutu. Iker Karrerak ere irabazia du Tor des Geants. 2013an egin zuen, 70 ordu eta lau minutuan —ordura arteko marka bost orduz hobetu zuen—. Dominguez eta Bosatelli dira lasterketa 70 ordu baino gutxiagoan egin duten korrikalari bakarrak, biek 2017an.

Tor des Glaciers

Luzea da Tor des Geants. Ez da, ordea, egunotan Tor izenarekin Aosta haranean jokatzen ari den lasterketa luzeena. Tor des Glaciers lasterketa berriak —aurtengoa du lehen aldia—, esaterako, 450 kilometro eta 32.000 metroko desnibel positiboa ditu. 190 ordu dituzte, gehienez, bukatzeko. Ia zortzi egun. Bertan parte hartzen ari da euskal herritar bat: Santi Perez. Lehen sailkatua atzo iritsi zen, Luca Papi italiarra, distantzia luzeetan eskarmentu handiko korrikalaria. 134 ordu eta hamar minutu behar izan ditu.]]>
<![CDATA[Silvia Trigueros, Alpeetako erraldoia]]> https://www.berria.eus/albisteak/171014/silvia_trigueros_alpeetako_erraldoia.htm Thu, 12 Sep 2019 09:54:13 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/albisteak/171014/silvia_trigueros_alpeetako_erraldoia.htm Tor des Geantsen ibilbide luze eta malkartsua (330 kilometro, +24.000 metro), eta baita lehiakideak ere. Aurre egin die lehen eguneko elurrari eta hotzari, nekeari, sabeleko minari eta lo faltari. Triguerosek egindako lasterketaren maila erakusten dute bai garaipenak, bai marka jarri izanak, bai sailkapen nagusian seigarren izateak. Tor des Geants da sona eta oihartzun handienetakoa duen ehun miliatik gorako ultratraila. Ibilbidea eta lasterketa ondo ezagutzen ditu Triguerosek: aurtengoa laugarren parte hartzea izan du jarraian -2016an bosgarren izan zen, eta 2017an, bigarren-.
Igande eguerdian abiatu ziren Courmayeurretik (Italia), eta gaur goizaldeko 01:23an iritsi zen Trigueros. 85 ordu, 23 minutu eta 15 segundo behar izan ditu. Hiru egun eta erdi pasatxo. Francesca Canepa aurreko markaren egileak 2013an egindako denbora baino hamar minutu gutxiago. Triguerosek berak 109 orduan egin zuen 2016an.
Nabarmentzekoa da Patxi Arbizu nafarrak egindako lasterketa ere, zortzigarren izan baita, 85 ordu eta 13 minutuan.
Pozik eta nekatuta dago Trigueros. Ultratrailetan ohikoak diren arazoak kudeatu behar izan ditu: nekea, lo falta eta urdailean sortu ohi den nahas-mahasa. «Gustura» egin du korrika, eta indartsu sentitu da.
Iaz ordu eta erdiko bi lo kuluxka egin zituen 88 orduan. Aurten, hori ere ez. Ez du lorik egin ibilbidean zehar pasatu dituzten aterpetxeetan. Bi atsedenaldi luze baino ez, ordu eta laurdenekoa bata eta ordu eta erdikoa bestea; baina lo kuluxkarik ez. Hala egitea erabaki zuen lasterketaren aurretik, eta halaxe egin du lasterketan. Uste du uneren batean zutik zegoela lo hartu zuela eta ia erori zela. Loari aurre egiteko, freskagarriak edan ditu, besteak beste. Urdaileko arazoek jateko gogoa kendu zioten, baina horiek ere gainditu zituen, urte luzetako eskarmentuan eta bere gorputzaren ezagutzan oinarrituta.
Aurten, ohiko zailtasunei lehen eguneko hotza, haizea eta elurra gehitu behar zaizkie. Korrikalariek asko sufritu zuten, eta zenbaitek bertan behera utzi zuten lasterketa.
Lasterketaren aurretik, Lisa Borzani italiarrak zirudien Triguerosen aurkari gogorrena. Bi aldiz irabazia du Tor des Geants. Borzanik, baina, azkar utzi zuen lasterketa, hogei bat kilometro egin eta gero, belaun bateko minagatik.
Sonia Furtado frantziarra izen zen lehena aurreneko kilometroetan, baina gero atzera geratu zen, eta Jocelyne Pauly frantziarra izan da Triguerosengandik gertuen ibili den korrikalaria. Urrun, hala ere. Paulyk bigarren amaitu zuen atzo, (94 ordu eta 22 minutu), Triguerosek baino bederatzi ordu gehiago egin eta gero. Chiara Baggio izan da hirugarren (96.00.55). Garaipen asko
Urteko helburu nagusia bete du Triguerosek. Tor des Geants prestatzeko bidean, baina, hilabetez hilabete hainbat garaipen garrantzitsu lortu ditu: Nafarroa Xtreme, Basque Ultra Trail Serieseko Bilbo eta Gasteiz artekoa, Ronda dels Cims eta Travesera Integral de Picos de Europa, besteak beste. Bigarren izan da Euskal Herria Mendi Erronkan eta hirugarren Trail des Citadellesen.
Sailkapen nagusiko irabazleak ere, Oliviero Bosatelli italiarrak, Triguerosen moduan, bigarrenez irabazi du aurten Tor des Geants: 72 ordu, 37 minutu eta 13 segundo behar izan ditu. Hiru egun. Javi Dominguez gasteiztarrarena da marka, 2017. urtean irabazi zuenean jarria: 67 ordu eta 52 minutu. Iker Karrerak ere irabazia du Tor des Geants. 2013an egin zuen, 70 ordu eta lau minutuan -ordura arteko marka bost ordu hobetu zuen-. Dominguez eta Bosatelli dira lasterketa 70 ordu baino gutxiagoan egin duten korrikalari bakarrak, biek 2017an.
Tor des Glaciers
Luzea da Tor des Geants. Ez da, ordea, egunotan Tor izenarekin Aosta haranean jokatzen ari den lasterketa luzeena. Tor des Glaciers lasterketa berriak -aurtengoa da lehen aldia-, esaterako, 450 kilometro eta 32.000 metroko desnibel positiboa ditu. 190 ordu dituzte, gehienez, bukatzeko. Ia zortzi egun. Bertan parte hartzen ari da euskal herritar bat, Santi Perez. Lehen sailkatua atzo iritsi zen, Luca Papi italiarra, distantzia luzeetan eskarmentu handiko korrikalaria. 134 ordu eta hamar minutu behar izan ditu.]]>
<![CDATA[Gardentasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2019-09-10/gardentasuna.htm Tue, 10 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/003/2019-09-10/gardentasuna.htm
Hipotesietan oinarritutako kalkulu horietan ahaztu egiten dituzte IRPH indizea jasan behar izan duten eta jasaten ari diren milaka herritarrak. Euriborra baino indize egonkorragoa da, esaten zieten bezeroei finantza erakundeetako bulegoetan. Kasu gehienetan finantzei buruzko ezagutzarik ez zuten bezero xaloak, krisiaren eta krisiaren osteko urteek ekarri zuten finantza ikastaro trinkoa jaso gabeak. Egonkor hitzak lasaituak, hipoteka zirriborroen paperetan azaltzen ziren zenbakiek hurrengo hilabeteetan eta urteetan ustekabean izugarri gora egiteko beldurrez. IRPH indizea Euriborra baino egonkorragoa da, bai, baina IRPH indizean oinarritutako hipoteken loraldi urteetan Euriborraren gainetik egon da, nabarmen. Zer esanik ez gaur egun. Euro dezente gehiago dira hilean. Milaka batzuk hipoteka batek iraun bitartean. Horixe izan da IRPH indizeak izan duen gardentasun ia bakarra.]]>