<![CDATA[Jakes Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 01 Dec 2022 04:19:37 +0100 hourly 1 <![CDATA[Jakes Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Herri oso baten maratoia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/048/001/2022-10-23/herri_oso_baten_maratoia.htm Sun, 23 Oct 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1960/048/001/2022-10-23/herri_oso_baten_maratoia.htm txupinazoak botatzen. Oihu bat: «Gora Euskararen Maratoia!». Erantzuna, txaloak. Horrela hasi zen Euskararen Maratoialdia atzo, 08:00etan, Lasarte-Oriako (Gipuzkoa) udaletxearen aurrean. Maratoia, euskarazko ekintzen 40 orduko segida delako. Aurten Maratoialdia, lehen aldiz maratoia eta Euskaraldia uztartu dituztelako. Txupinazoak bota zituen herritarren zortzikotea da maratoiaren dinamizatzailea.

Herri oso bat 40 orduz, etenik gabe, Okendo plazako oholtza gainean edo plaza publikoan euskaraz egiten eta euskaraz gozatzen: musikariak, aktoreak, idazleak, baserritarrak, ikastetxeetako ikasleak, irakasleak eta gurasoak, euskaltegietako ikasleak, musika ikasleak, dantzariak, bertsolariak, pailazoak, kirolariak, herriko elkarteetako ordezkariak... Urte osoan egiten duten lanaren erakusleiho kontzentratua. Lasartear ezezagunak eta ezagunak: Harkaitz Cano idazlea, Joseba Tapia musikaria, Ane Labaka bertsolaria...

Jendetzaren artean, kamiseta horiak zituzten zenbait lagun, nabarmentzeko moduan. Antolakuntza idatzita bizkarrean. Kamiseta hori horietako bat aurrera eta atzera zebilen Okendo plazan, denetarik egiten: orain paella prestatzen ari zirenekin hitz egin, gero telefonoz paella egiteko gasa eraman behar zuenarekin, gero txosnakoekin... Tarteka animoren bat jasotzen ere bai.

Mari Karmen Ormazabal Ansarena zen kamiseta horia. Ttakun kultur elkarteko presidentea da. Ttakunek eta udaleko Euskara Zerbitzuak antolatzen dute maratoia. Hamargarrena da aurtengoa. 1986an egin zuten lehena, 1988an bigarrena, eta lau urtetik behin hurrengoak, 2020koa COVID-19ak eten zuen arte.

«Hasieran, asmoa zen erakustea eta ikusaraztea Lasarte-Orian bazela euskaldunen komunitatea», gogoratu zuen Ormazabalek. «Azken urteetan, berriz, ezagutza asko zabaldu da, gazteek euskara badakite, baina erabilera landu behar da». Euskararen kale erabileraren datuak, oro har, ez dira onak. «Gezurra dirudi, baina maratoia behar da oraindik».

Lasarte-Orian sortutako eta garatutako egitasmoa da Euskararen Maratoia. Euskal Herrian ez hain ezaguna. Baina maratoi horretan sortu ziren, 2016an, gerora Euskal Herrira zabaldu diren ahobizi eta belarriprest rolak, eta Euskaraldia bera.

Egurrezko markagailu bat zegoen oholtzaren gainean, orduak zenbatzeko. Haurrek emanaldiak bukatu zituztenean, hiru zenbakia zeukan. Gauerdian iritsiko da 40ra. Gero ere, ordea, jarraituko du euskararen maratoiak.]]>
<![CDATA[Atzera egin dezaketen karbono piezak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/038/001/2022-10-07/atzera_egin_dezaketen_karbono_piezak.htm Fri, 07 Oct 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1954/038/001/2022-10-07/atzera_egin_dezaketen_karbono_piezak.htm
Cidetec zentro teknologikoak sortu zuen erretxina hura. Cideteceko Gainazalen Ingeniaritza zentroak. Zerk azaltzen du moztutako erretxinak berriro bat egitea, aurreko ezaugarriak berreskuratuz? Kimika dinamikoak. «Materialetan lotura kimiko itzulgarriak sartzeak», azaldu du Alaitz Rekondok. Cideteceko Polimeroen eta Konpositeen Unitateko arduraduna da Gainazalen Ingeniaritza zentroan, Miramonen (Donostia).

Material arruntetan lotura kimiko horiek ezin dira itzuli, ez dute atzera bueltarik, baina, materialei lotura kimiko itzulgarri batzuk sartuz gero, horrek propietate berriak ematen dizkie. Polimeroen eta Konpositeen Unitateko ikertzaileak poliuretano eta epoxi erretxinekin lanean ari ziren. Likido gogortzailearen bidez lotura kimiko itzulgarriak sartu zizkieten, eta horrela lortu zuten bere burua konpontzen zuen erretxina. Kasu horretan poliuretano elastikoan lortu zuten, material bigunean. 3R izena jarri zioten teknologiari, materiala konpontzeko modukoa, birprozesagarria eta birziklagarria delako.

Lotura kimiko itzulgarri mota asko daude. Cidetecen sufrearekin probatzen ari ziren, eta disulfuro batekin —bi sufre atomo— lortu zituzten lotura itzulgarriak.

Zortzi urte geroago, Cideteceko ikertzaileak lanean ari dira lotura itzulgarri hori aeronautikan, autogintzan, trenetan eta haize errotetan erabiltzeko.

Normalean plastiko termoegonkorrak erabiltzen dira sektore horietan: «Bi osagai nahastuta sortzen dira: bi osagaiek erreakzionatu egiten dute, eta, erreakzioa gertatu eta gero, sare egonkor bat osatzen da haien egituran. Materiala termoegonkorra bihurtzen da, ezin da urtu». Polimero bakar bat bihurtzen da, eta oso material egonkorrak dira. Horregatik erabiltzen dituzte hegazkin, tren, auto eta haize errotetan.

Baina badute ifrentzua: eginda daudenean, oso zaila da haiek birprozesatzea, konpontzea eta birziklatzea. Arazo hori irudikatzen dute hegazkinen hilerriek eta pilatutako haize erroten palek.

Arazo hori konpontzeko ikertzen eta produktuak garatzen ari da Cideteceko Polimeroen eta Konpositeen Unitatea. Horretarako ez ditu plastiko termoegonkorrak erabiltzen, bitrimeroak baizik. Termoplastikoen —beroarekin urtzen dira— eta plastiko termoegonkorren tarteko zerbait dira. «Egitura aldetik termoegonkorrak dira, sare bat dira, baina sarearen puntu bakoitzean lotura kimiko itzulgarri bat sartzen dugu», zehaztu du Rekondok. Lotura kimiko itzulgarri horrek haren propietateak aldatzen ditu: «Beroa edo estimulu jakin batzuk aplikatuz gero, lotura kimiko horiek alda daitezke, eta material hori birprozesatu, konpondu edo birziklatu».

Material bigunetan lortutakoa material konposatuetara edo konpositeetara eraman zuten Cidetecen. Lotura dinamikoak zituen erretxina karbono zuntzari gehitu zioten. Erretxinak materiala lotu egiten du, trinkotasuna ematen dio. Ikusi zuten haien epoxi erretxinak epoxi erretxina arrunta erabiltzen zen gauza bererako balio zuela; baina haiena berriro prozesatu, konpondu eta birziklatu zitekeela. «Interes handia sortu zuen enpresen artean», gogorarazi du Rekondok.

Sektore korapilatsuak

Prozesu korapilatsua da hegazkinen fuselajeak, autoen eta trenen karrozeriak eta haize erroten palak egitea. Materiala edukita ere, bakoitzaren premiak ezberdinak dira ekoizteko prozesuan, neurrietan, ezaugarri mekanikoetan eta erabileran. Enpresa eta ekoizle bakoitzari egokitutako erretxina sortzen ari da urteotan Cidetec.

Karbono zuntz lehorraren geruzak jarri, moldea itxi eta erretxina likidoa sartzen dute moldean. Zuntz guztia busti behar du, eta molde guztia bete. Sobran dagoena atera egiten da. Likidoak denbora behar du erreakzio kimikoa gertatzeko eta gogortzeko. «Gure kasuan», azaldu du Rekondok, «katalizatzailerik erabili gabe, gutxienez ordu erdi bat».

Autogintzako enpresek ez daukate ordu erdi bat pieza bakoitzaren zain egoteko. «Bi minutuan egin behar duzula esaten dizute», jarraitu du. «Horregatik, lanean ari gara katalizatzaileak erabiliz eta beroa aplikatuta, saretze erreakzio hori, gogortze hori, bi minutuan egiteko». Lortu dute.

Trenetan, berriz, karrozeriek suaren aurkako materialez eginak izan behar dute, eta oso araudi zorrotza dute horretarako.

Haize errotetan arazoa da moldeak oso handiak direla, erretxin likidoa giro tenperaturan sartzen dutela —30 bat gradutan—eta, hala ere, likidoak biskositate txikia izan behar duela. Izan ere, erretxina zenbat eta gehiago berotu, orduan eta likidoagoa da. Haize erroten kasuan giro tenperaturan likidoa izatea lortu behar dute, moldeko karbono zuntz guztia ondo bustitzeko.

Beste erronka bat: haize erroten palak pieza bakarrean egiten dituzte, eta 60 metroko pala baten moldea ondo bustitzeko denbora behar da (autogintzan segundo gutxi batzuetan sartzen dute erretxina guztia). «Prozesu hori oso luzea da, eta horrek esan nahi du erretxinak biskositate txikikoa izan behar duela denbora askoan eta erreakzio kimikoa atzeratu egin behar dela, gutxienez ordu erdi bat, erreakzionatzen hasten denean gogortu egiten baita», argitu du buruhaustea Rekondok.

Cidetecek garatutako erretxinaren ekarpen nagusietako bat da bide ematen duela karbono zuntza eta erretxina nahastuta dituen polimeroa birziklatzeko. Nola? Rekondok bi modu aipatu ditu: alde batetik, birziklatze kimikoa; bestetik, materiala birrintzea. Biak ikertzen ari dira.

Normalean, material termoegonkor bat ezin da disolbatu, haren sarea egonkorra delako. «Baina material honek lotura dinamikoak dituenez eta lotura dinamiko hori puskatu dezaketen produktu kimikoak daudenez, disolbatu daiteke», Rekondoren arabera. Pieza disolbatzaile batean sartu, lotura kimikoak puskatzeko substantzia kimiko bat gehitu eta polimeroa disolbatu egiten da.

«Horrela karbono zuntza berreskuratzen da, garbia eta propietateak galdu gabe, berriro erabiltzeko moduan», jarraitu du Rekondok. Eta disolbatutako erretxina? Hori ere erabilgarria da, baina aztertzen ari dira nola: «Zeren ez da hasierakoa, polimero osatu bat baizik, baina erabilgarria».

Birziklatzea

Hori litzateke karbono zuntza duten konpositeak berreskuratzeko sistemarik egokiena, bide ematen duelako karbono zuntza berreskuratzeko, zuntz itxurarekin eta ezaugarri guztiekin. Baina sistema horrek badu aitzakia bat: «Prozesu kimiko bat da, eta disolbatzaile bat eta gai kimiko bat erabiltzen dira. Jasangarritasunaren ikuspegitik ez da egokiena. Hala ere, gaur egungo sistemekin alderatuta, aurrerapauso handia da».

Birziklatzeko bigarren aukeran, aukera mekanikoan, materiala birrindu egiten da zuzenean, hauts bihurtu. Gaur egun, askotan hori egiten da konposite arruntekin, eta beste material batzuei nahasten zaie.

Cidetecen garatutako konpositearen kasuan, ordea, erretxina dinamikoa du, eta, presioa eta beroa aplikatuz gero, beste pieza bat osa daiteke, «propietate mekaniko nahiko txukunak dituena». Erretxina dinamikoaren propietate mekanikoei eutsiko lieke, baina zuntz motzak izango lituzke. Ez da hasierako karbono zuntza berreskuratzen.

Materialaren garapenean, Europako Batasuneko hainbat ikerketa proiektutan parte hartzen ari da edo aritu da Cidetec. Noizbait iritsiko al dira Cidetecek garatutako erretxinarekin sortutako konpositeak auto, tren, hegazkin eta haize errotetara? «Espero dut baietz, horretan ari gara, baina ez da erraza», erantzun du Rekondok. «Sektore bakoitzak arazo ezberdin bat du industrializatzeko, eta batzuetan homologazio eta ziurtapen prozesuak oso luzeak dira. Ez da izango luze gabe».

Hamabost ikertzailek osatzen dute Polimeroen eta Konpositeen Unitatea. Guztiak dira EHUn ikasitakoak, gehienak kimikariak eta gainerakoak ingeniariak. Goi mailako ikerketa, Euskal Herrian egiteaz gain, euskal herritarrek egiten dute.]]>
<![CDATA[Irribarreak herenegun eta atzo]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2022-10-04/irribarreak_herenegun_eta_atzo.htm Tue, 04 Oct 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2022-10-04/irribarreak_herenegun_eta_atzo.htm ikasturte hasiera gozoa aste honetakoa, igandeko jaiaren arrakastaren ondoren.

Ikusi gehiago: Argazki bilduma

«Zapore oso gozoa geratu zaigu», zioen atzo, bezperako trasteak jasotzen zituen bitartean, Aitor Bengoa Uzturpe ikastolako zuzendariak. Sentsazio hori izan zuten, jaia bukatu zenean, gainerakoek ondo pasatzeko lanean aritu ziren boluntarioek eta arduradunek. «Giro oso polita izan zen egunean zehar; jendeak lasai gozatu ahal izan zuen; parte hartze handia izan zen; gastronomia eskaintza oso zabala; eguraldi ederra...».

Eredu berriaren irizpideekin bat egindako lehen Kilometroak -Gipuzkoako ikastolen festa- izan dira Ibarrakoak: ekitaldien eskaintza Kilometroen egunean pilatu beharrean, urte guztian banatzea; jai eredu desberdina osatzea, parte hartzaileagoa; ibilbiderik gabeko Kilometroak eguna; eta herri bakoitzak bere nortasunari eta neurriari egokitutako jaia.

Herenegun arrakasta izan zuen. «Hala ere», Bengoaren iritziz, «horrek ez du esan nahi beste leku batzuetan Ibarran egin dena egingo denik». Eredua malgua baita. «Ibarra eta Uzturpe ikastola txikiak dira. Gure ahalmenaren arabera antolatutako jaia izan da, gure neurrira egindakoa».

Jaiaren «familia giroa» nabarmendu zuen ikastolako zuzendariak. Uste du adin eta mota ezberdinetako jendea elkartu zela Ibarran, eta bakoitzak aurkitu ahal izan zuela ondo pasatzeko modua.

Baita gazteek ere. Gazteak ziren eta gazteak dira halako jai bat antolatzeko orduan kezka nagusietako bat. Urtez urte, Kilometroetako arduradunek kezka azaldu dute, gazteek jaia alkohol kontsumoarekin lotu izan dutelako, eta joera hori aldatzen saiatu izan dira. Kilometroek Kilolitro ezizena ere hartu zuten, gazteen kaleko edanagatik.

Ibarrako Kilometroak antolatzean, aintzat hartu dute gai hori, bai egitarauaren diseinuan, bai musika eskaintzan: «Egitaraua oso modu zehatzean prestatu genuen. Asko zaindu dugu zer musika mota eskaini, zer talde jarri, eta non eta zer ordutan. Ez genuen nahi gazteak gune jakin batean pilatzea». Horretarako, egitarauak gune batetik bestera mugitzera bultzatzen zuen, nolabait.

«Gazteak ez ziren gune batean alkoholaren inguruan pilatu, eta kontzertuetan gozatzen ikusi genituen», Bengoaren arabera. «Horrek sekulako poza ematen digu. Asmatu dugula esan genezake». Ikastoletako gazteek Erronka ere izan zuten: hainbat probaz osatutako talde lehiaketa. Hirurehun gaztek parte hartu zuten, eta Uzturpe ikastolak irabazi zuen.

Une berezi bat aukeratzekotan, eguerdian gune guztietan batera eta bisitari guztiek elkarrekin Txoria txori abestu zutenekoa aukeratu du. «Hunkigarria izan zen».

Kilometroen urtearen bukaera izan zen herenegungoa Ibarran. Hainbat ekitaldi antolatu baitituzte urte osoan, eta atzokoa izan zen bukaerako festa.

Urte osoko lanak Uzturpe ikastolaren inguruko komunitatea trinkotu du. Ekitaldiak eta herenegungo jaia antolatzeko, jende askok lan egin behar izan du; auzolan erraldoia izan da: herenegun, ia zortziehun boluntario, horietako batzuk Gipuzkoako beste ikastola batzuetakoak. «Badakigu harreman berri asko sortu direla, eta lehen soilik aurpegiz elkar ezagutzen zuen jendearen artean harreman berriak sortu dira, elkarrekin ordu asko pasatu baitituzte». Bengoak uste du hori ona dela ikastolarentzat, «Kilometroak bukatu baitira, baina harremanak hor geratuko baitira». Uzturpe ikastolako zuzendariak uste du herrira iritsi direla.

Amaitu dira Ibarrako Kilometroak. Duela urte batzuk, jende kopurua izaten zen jaiaren arrakastaren neurgailu garrantzitsuenetakoa. Uzturpe ikastolako zuzendariak ez daki herenegun zenbat jende joan zen Ibarrara. Kalkulatu gabe daukate oraindik. «Baina», zehaztu zuenez, «milaka lagun gora edo behera, ez dugu balorazioa aldatuko». Kalitatea izan da urte osoko lehentasuna. «Herenegun ere bai. Ez genuen nahi ahalik eta jende gehien etortzea, etortzen zenak egun ederra pasatzea baizik».

Errenteriako Orereta ikastolak antolatuko ditu 2023ko Kilometroak. Herenegun jaso zuten lekukoa.]]>
<![CDATA[Londrestik kanpoko sukaldaritza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1871/040/001/2022-10-01/londrestik_kanpoko_sukaldaritza.htm Sat, 01 Oct 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1871/040/001/2022-10-01/londrestik_kanpoko_sukaldaritza.htm United Kulinary da kongresuaren aurtengo leloa.

«Londresko sukaldaritza kosmopolitaren aurrean, Londrestik kanpora joan nahi izan dugu, sukaldaritza lokalagoak aurkitzeko», Roser Torras Donostia Gastronomikaren zuzendariaren arabera. Andoni Luis Adurizentzat (Mugaritz), Erresuma Batuko sukaldaritza erreferentzia da joeretan, «irauten duten joeretan». Josean Alijarentzat (Nerua), Erresuma Batuko sukaldaritza «elegantea» da batez ere.

Londrestik kanpoko sukaldaritza berri horretako lau sukaldari izango dira Kursaal jauregian: Matthew Brown, Roberta Hall-McCarron, Merlin Labron-Johnson eta Simon Rogan.

Matthew Brown Hawksmoor Group kateko sukaldari exekutiboa da. Haragia da jatetxe kate horren ardatza. Oso gazte zela hasi zen sukaldean lanean. Michelin izarrak zituzten jatetxeetan aritu zen, sukaldeburu izan zen, baina sukaldari exekutiboa da gaur egun. Hawskmoorren Londresko jatetxeak munduko haragi onena duela esan dute aurten nazioarteko zerrenda batean.

Baserritik mahaira

Simon Rogan L'Enclume jatetxeko sukaldaria da, Cartmelen, Ingalaterra iparraldean. 2002an zabaldu zuen, eta hiru Michelin izar ditu. L'Enclumez gain, beste bost jatetxe ere kudeatzen ditu, Ingalaterran eta Hong Kongen. Lurrari lotutako sukaldaritza egiten du. Farm to Table (baserritik mahaira) mugimenduaren aitzindarietako bat da Ingalaterran. Cartmel inguruan ez zituen topatzen berak nahi zituen kalitateko produktuak, eta etxalde bat sortu zuen, jatetxean bertako produktuak erabiltzeko.

Roberta Hall-McCarronek The Little Chartroom jatetxea du Edinburgon. 2018an zabaldu zuen, eta Edinburgoko jatetxe onena izendatu dute. BBCko Great British Menu sukaldarien programan parte hartu zuen, eta finalera iritsi zen. Horrek ezagun bihurtu du.

Merlin Labron-Johnson Osip jatetxeko sukaldaria da. Michelin izar bat du. Somerseten dago, Ingalaterra hegoaldean. Eskolako jangelan tarteka otorduak prestatzen hasi zen, eta 16 urterekin bazekien sukaldari izan nahi zuela. Sukaldaritza tradizionala ikasi zuen Frantzian, modernoagoa Belgikan, eta bistro erako jatetxea dauka gaur egun.

Goi mailako sukaldarien topagune izango da Donostia Gastronomika. Euskal Herrikoena eta nazioartekoena. Guztira 70 sukaldarik baino gehiagok parte hartuko dute 40 hitzalditan eta 30 ekitalditan. 70 sukaldari horietatik 32k Michelin izarren bat dute.

Sukaldari horien guztien artean bada nabarmentzeko moduko izen bat: Thomas Keller. AEBetako sukaldaritzako izarretako bat. Omendu egingo dute Donostian. Harenak dira The French Laundry (Yountville, Kalifornia) eta Per Se jatetxeak. Hiru Michelin izar dituzte biek. AEBetako eta Frantziako sukaldaritzak uztartu ditu Kellerrek. The French Laundry munduko jatetxe onena izendatu zuten bi urtetan jarraian, 2003an eta 2004an.

Gastronomiari lotutako hamar negozio ditu: jatetxeak, bistroak eta okindegiak. Sukaldaritza zabaltzen aritu da, eta sei liburu argitaratu ditu. Bitxikeria bat: Ratatouille animazioko filmeko sukaldaritza aholkularia izan zen.

Euskal Herriko sukaldaritza tradizionalaren eta berriaren oinarrietako bat dira parrilla eta txingarrak. Txingarretan egindako sukaldaritzari buruz hitz egingo dute asteazken arratsaldean Andoni Luis Adurizek (Mugaritz), Jon Aialak (Laia), Aitor Arregik (Elkano), Matthew Brownek (Hawksmoor Group) eta Pablo Riverok (Don Julio).

Argentinako parrilla

Rivero argentinarra da. Ikasketaz, sommelierra. 1999an zabaldu zuen Don Julio jatetxea Buenos Airesen, 20 urte eskasekin. Parrillan egindako haragia eskaintzen du. Hego Amerikako jatetxe onenetakoa da. Munduko hamalaugarrena, munduko 50 jatetxe onenen zerrendaren arabera.

Emakume gutxi izango dira aurtengo Donostia Gastronomikan. Bai behintzat jendaurrean hitz egingo duten eta erakustaldiak egingo dituzten sukaldarien artean. Webgune ofizialean parte hartzaileen atalean ageri diren 48 sukaldarietatik, bost baino ez dira emakumeak.

Kongresu profesionala izaten da Donostiakoa, sukaldarientzat eta elikaduraren inguruko profesionalentzat. Hala ere, herritarrek parte har dezakete zenbait jardueratan; dastaketetan, besteak beste.

Ohi bezala, aurten ere izango dira lehiaketak: entsalada errusiarrarena, sagar tartarena, txitxirioena, parrillena...]]>
<![CDATA[«Zientzialariek lehen lerroan jarri behar dute, ekintzaile izan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1932/034/001/2022-09-30/zientzialariek_lehen_lerroan_jarri_behar_dute_ekintzaile_izan.htm Fri, 30 Sep 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1932/034/001/2022-09-30/zientzialariek_lehen_lerroan_jarri_behar_dute_ekintzaile_izan.htm
Zerk eragin zuen Scientist Rebellionen sorrera?

Erresuma Batuko hiru ikertzailek abiatu zuten. Extinction Rebellion mugimenduaren barruan zientzialarien talde bat zegoen. Gatazka izan zuten: zientzialari batzuek esaten zuten klima larrialdiaren mobilizazioen eta borrokaren lehen lerroan jarri behar zutela, desobedientzia zibil ez-biolentoa egin behar zutela; besteek, ezetz, neutralak izan behar zutela, teknikari izaten jarraitu. Desobedientzia zibil ez-biolentoaren aldeko hiru ikertzailek sortu zuten Scientist Rebellion.

Ekintzarik egin zuten?

2020ko irailean pintura berdea bota zuten Royal College zientzia akademiaren sarrerako zutabeetara, salatzeko akademiak badakiela klima larrialdiarekin zer gertatzen ari den, baina ez duela ezer egiten.

Zientzialariek ekintzaile ere izan behar dute?

Scientist Rebellionek paradigma aldaketa planteatu zuen. Jakiteko pribilegioa dutenek, datuak inork baino hobeto ulertzeko pribilegioa dutenek alegia, zientzialariek, ekintzaile izan behar dute: lehen lerroan jarri, beren burua arriskuan jarri eta eredu izan. Dibulgazio asko egin dugu, baina orain mugitzeko garaia da.

Zientzialarien lana ez al da ikertzea? Klima larrialdiaren kasuan, gertatzen ari dena eta gerta daitekeena azaltzea?

Ez da nahikoa. Pentsa, gu biok eraikin batean gaude. Ni zientzialaria naiz, eta eraikinaren datu guztiak jasotzen ditut. Esan dizut eraikinean sute bat dagoela, eta biok hilko gaituela, baina datuak aztertzen eta ikerketa idazten jarraitu dut. Jokabide hori emozionalki koherentea al da? Nitaz fidatuko zinateke? Mezu horretan ez dago koherentzia emozionalik. Horixe gertatzen ari da klima larrialdiarekin.

Zientzialari eta ekintzaile. Oximorona dirudi.

Zientziak eta ikerkuntzak aktibismoarekin lotuta egon beharko lukete. Historikoki lotuta egon dira. Aldaketa sozialak bultzatu dituzten mugimenduek beti izan dituzte intelektualak. Unibertsitatea beti izan da aldaketa iraultzaileen habia, eta izan beharko luke, baina ez da. Teknikariak sortzeko lekua da batez ere.

Zientzialariena oso kolektibo sakabanatua eta espezializatua da. Haien lanetan oso zentratua. Hori ez al da eragozpen handia haiek mobilizatzeko?

Eta lanez gainezka daude.

Zer eskatzen diezue zientzialariei?

Lehen lerroan jar daitezela, desobedientzia zibileko ekintzetan parte har dezatela.

Arriskuan jartzea aipatu duzu lehen.

Arrisku handiko rol bakarra ezer ez egitea da. Ezin zaio mundu guztiari eskatu Poliziak atxilotzeko prest egotea; baina ondo legoke bakoitzak bere buruari galdetzea zer eskain dezakeen eta zer egingo duen.

Lehen lerroan agertzeak zientzialarien mezua indartuko luke?

Egoeraren larritasuna erakutsiko luke, eta gizarteari mezu koherente emango lioke. Gizarteak ez baldin badaki zeri aurre egin behar dion, nekez mobilizatuko da aldaketa bat eskatzeko. Scientist Rebellion ideia horrekin jaio zen, eta hori da bere funtzioa. Ikertzaile ezagun batek horrelako ekintza batean atxilotua izateko arriskua onartzeak oso mezu indartsua eta koherentea zabaltzen du. Komunitate zientifikoak benetako konpromisoa hartu behar du.

Gizartea esnatzeko era bat da?

Mezu oso indartsua bidaltzeko modu bat. Pentsa ikertzaileak gobernuaren aurrean jartzen direla eta premiazko neurriak eskatzen dizkiotela ekintza sendoekin. Horrek presio handia eragiten die gobernuei. Historikoki hala egin da: ausardia eta sakrifizio kolektiboaren bidez herritarrek lortu dute aldaketak onartzea eta egoerak iraultzea. Uste dugu arrazoi hau legitimoa dela bide hau hartzeko. Ikerketa soziologikoek erakusten dute desobedientzia zibil masibo eta ez-biolentoa eraginkorra dela.

Gizarteak badaki egoera oso txarra dela. Ez du barneratu egoeraren larritasuna eta neurriak berehala hartzeko premia?

Klima larrialdiak jendea kezkatzen du, baina ez dio interesa sortzen gehiengoari. Erresistentziak sortzen dira, mezua beldurgarria delako. Hurrengo urteetan izu-ikara sozialeko momentu bat izango da, eskala handian. Uste dut jendea beldurtzen hasi dela, oso gauza larriak gertatzen hasi direlako. Baina gehienek ez dakite zer egoeratan gauden. Herrialde aberatsetako herritarrok ez dugu larrialdia sentitzen. Guztiok galdetu beharko genioke geure buruari zer egingo dugun. Milioika pertsonaren bizitza dago jokoan.

Datozen urteak funtsezkoak dira?

Zerbait egiteko tartea oso txikia da, bost urte ingurukoa. Hurrengo urteetan egiten dugunak baldintzatuko du gure espeziearen etorkizuna. Ez dut nik esaten, David Kingek baizik, Erresuma Batuko gobernuaren aholkulari zientifiko nagusia izandakoak.

Urtea joan, urtea etorri, klima larrialdiaren kontrako goi bilerak egiten dira, txostenak kaleratzen dira... Horrek ez du egoeraren larritasuna lausotzen? Zerbait egiten dela eman bai, baina praktikan ezer aldatu ez?

Zer ari dira egiten? COP bat urtean [NBEren klima aldaketari buruzko biltzarrak]? Grafikoak ikusiz gero, erakusten dute egindako ezerk ez duela eraginik izan karbono isurien kurban. Kontua ez da ez dela lortu isuriak moteltzea, baizik eta ez diogula utzi prozesua azkartzeari.

IPCCk eta gobernuek mezu eztituak zabaltzen dituzte?

Bai. Nahi dugu publikoki onar dezatela hil egin dela tenperatura globalaren batez besteko igoera 1,5 gradura mugatzeko asmoa. Parisko Akordioak porrot egin duela. Eredu baikorrenek ere esaten dute gaindituko dugula. Lider zientifikoei eskatzen diegu publikoki esan dezatela pribatuan esaten dutena. Gizarteari mezu baikorrak emateari utzi behar diote guztiek, ez baitatoz bat errealitatearekin. Jakin behar dugu gauzak zer gaizki dauden, egoerari egokitutako neurriak hartzeko. Politikariek oso ondo dakite egoera zein den, baina ez dute ezer egin eta ez daukate intentziorik ezer egiteko, benetako neurriak hartzeko. Garrantzitsua da mezu hori gizartera iristea.

Zergatik?

Karbono isuriak geratzeak esan nahi du ekonomiaren desazkundea bultzatu behar dela eta neurri ekonomiko konplikatuak hartu behar direla, sistemaren beraren egiturari eragiten diotenak. Desazkundea bultzatu behar da, ez dago beste modurik. Ez dugu beste erremediorik izango, Lurraren muga biofisikoengatik.

Kapitalismoa baztertu eta ordezkatu.

Bizi izan garen sistema, kapitalismo fosila, materialen eta energiaren oparotasunean oinarritzen da. Gizarteak hain abiadura azkarrean eraiki ditugu, energia erre eta atmosferara isuri dugulako. Sekulako kopuruetan. Kapitalismoa hazkundean oinarritzen da, baina hazkunde eredu hori jada ez da bideragarria. Ezin da aukeratu: gizarteek erritmoa moteldu beharko dute nahitaez.

Denbora gutxi dago, eta munduaren antolaketa aldatu behar da. Nola egin daiteke aldaketa?

Lurreratze prozesu bat behar da. Gure proposamenak hiru oinarritu ditu: lehenik, desazkundea, sozialki justua, berehalako deskarbonizazioa bultzatzeko eta guztiok hobeto bizitzeko; bigarrenik, aberastasuna birbanatzeko eta desberdintasun sozialak gutxitzeko premiazko neurriak; eta, azkenik, prozesu hori guztia oso garestia izango denez, munduko %1 aberatsenek eta pribilegiatuenek ordaindu dezatela. Larrialdi egoera batean gaude, baina prozesuak justua izan behar du.

Hori guztia ezin da bost urtean egin.

Ez. Prozesua gogorra izango da, eta sufrimendu asko eragingo du.

Hurrengo urteetako planeta okerragoa izango da. Gizartea?

Gizarte hobea edo okerragoa izango dugun dago jokoan. Gizarte hobe bat lor dezakegu bakarrik bultza eginez, askok bultza eginez.]]>
<![CDATA[«Begien osasuna eta pobrezia lotuta daude»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2022-09-29/begien_osasuna_eta_pobrezia_lotuta_daude.htm Thu, 29 Sep 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2022-09-29/begien_osasuna_eta_pobrezia_lotuta_daude.htm
Barne diseinatzaile ohi bat begietako arazoak konpontzen?

Boluntario gisa sartu nintzen erretiroa hartu aurretik. Txantxetan esan ohi dudan moduan, esku batean laneko paper zorroa eramaten nuen, eta bestean Munduko Begiena.

Zerk bultzatu zintuen Munduko Begietan sartzera?

Sentsibilizatzeko gogoak. Miraria iruditzen zitzaidan: munduko hainbat lekutan begi lausoa zuten pertsonak itsu izateari uzten zioten. Hemen arrunta da; han, ez. Giza mirari bat da.

Mendebaldeko Saharan, Malin, Mozambiken eta Bolivian lan egiten duzue. Han itsuek beste norbaiten laguntza behar dute etengabe. Emakume batena, ziurrenik.

Pertsona bat behar dute ondoan egun guztian, normalean neskato bat edo mutiko bat. Ondorioz, familiaren ahalmen produktiboa bi pertsonatan gutxitzen da, edo pertsona batean, baina besteak eskolara joateari uzten dio.

Beraz, begietako arazoak sendatzea ez da osasun arazo bat konpontzea bakarrik?

Lotura du pobreziarekin ere. Milaka pertsonak uzten badiote itsu izateari, pobreziari aurre egiten ari zara.

Herrialde horietan ikusmen arazo larri batek heriotza soziala eragin dezake?

Neurri handi batean heriotza soziala bai, baina, zalantzarik gabe, heriotza produktiboa.

IAPB Itsutasuna Saihesteko Nazioarteko Agentziaren arabera, munduko zazpi biztanletik batek du ikusmen galeraren bat, ez duelako jasotzen begietako osasun zerbitzurik. Gizartea ez da jabetzen arazoaren neurriaz?

Ez. Ez gara jabetzen itsutasunak nora eraman dezakeen. Lehen esan bezala, begien osasuna eta pobrezia lotuta daude.

Zer gaitz tratatzen dituzue?

Begi lausoak, glaukoma, trakoma... Bolivia eta Afrika bereiziko nituzke, Afrikako egoera desberdina baita.

Herrialde aberatsetan arruntak diren sendabideak erabiltzen dituzue.

Mendebaldeko Saharara, esaterako, batzorde oftalmologikoak joaten dira, oftalmologoak eta erizainak. Hamabost egunean 180 operazio egin ditzakete, gehienak begi lausoak sendatzeko. Pertsona batek begi lausoa bi begietan badu, bakarra operatzen diogu.

Zergatik?

Bigarren begia operatzeko baliabideekin beste pertsona bat operatu dezakegulako. Era horretan, bi pertsonak uzten diote itsu izateari. Batez ere horretara joaten gara. Itsutasunari lotutako beste zenbait gaitz ez ditugu tratatzen, operatu eta gero jarraipen bat egin behar zaielako, eta guk ez dugulako horretarako egiturarik, eta herrialdean bertan ere ez dagoelako.

Begietako arazoak bigarren mailako arazoak dira?

Bai, osasun mailan beste behar batzuk dituztelako: malaria, hiesa...

Ez da erraza han lan egitea.

Ez. Gaur egun ezin dugu Malira operatzera joan, arazo politikoengatik; Mozambikera ere ez.

Eta zer egiten duzue?

Bertako osasun agintarien bidez iristen gara. Bideak zabaltzen ditugu begi osasuna aintzat hartzeko, bertako jendea prestatzeko, gizarteak sentsibilizatzeko, materiala bidaltzeko... Ibilbide propioak sortzea nahi dugu, bertako egoerara eta baliabideetara egokituak.

Ebolarekin gertatu da. Ezin da bertara joan eta zer egin behar duten esan, kultura eta ohiturak aintzat hartu gabe.

Ez. Horrelako zailtasunak ere baditugu: jendeak oso barneratuta dauzka osasunari lotutako sinesmen kulturalak eta erlijiosoak, eta nahiago izaten dute petrikiloarengana joan. Guk, jakina, errespetatzen dugu.

Eta kasu horietan nola iristen zarete jendearengana?

Haiengana joan behar dugu, ikusteko ea animatzen diren guregana eta gure sendabideetara etortzera. Duela hilabete batzuk optika mugikor bat jarri genuen abian Mozambiken. Emakume batzuek kudeatzen dute, eta herriz herri dabiltza.

Dena ez da kirurgia. Begietako arazo batzuk konpontzeko, nahikoa dira betaurrekoak.

Sentsibilizazio kanpainak egin behar dira. Gaizki ikusten duen ikasle batek arazoak izan ditzake eskolan. Horregatik, gure lan garrantzitsuetako bat da irakasleak edo haur osasuneko profesionalak prestatzea, ikusmen arazoak lehenbailehen atzemateko.]]>
<![CDATA['Janponia' nonahi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/038/001/2022-09-24/janponia_nonahi.htm Sat, 24 Sep 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1921/038/001/2022-09-24/janponia_nonahi.htm
Donostian sukaldaritza japoniarra eskaini zuen lehen jatetxea zabaldu zuten Karubek eta Akari Yoshidak 2005ean. Euskal sukaldaritza eta japoniarra uztartu zituzten Txubillon. Antiguako betiko lokal batean, betiko izenarekin. Euskal Herriko ohiko taberna batean, soto batean.

Pixkana-pixkana herritarren harrera aldatu zen. Probatu egin zituzten Karubek eta Yoshidak Japoniako ukituarekin egindako Euskal Herriko pintxo tradizionalak. Baita tataki-a ere. Txubillon hegaluzea erabiltzen hasi ziren, zapore leunagokoa. Bezeroei gustatu egin zitzaizkien hegaluze trontzoen xerrak, gainazalak plantxan gorrituta eta mami gordinarekin. Txuleta itxurako arrain xerrak. «Jendea ohitu da Japoniako zaporeetara eta arrain gordinera. Probatuz gero, errepikatzen dute».

2018an Txubillo utzi zuten, eta 2019an Akari zabaldu, Amaran, Easo plazatik gertu. Lokal berria, jatetxe japoniarren erara dekoratua, baina sukaldaritza euskal-japoniarra eskaintzen jarraitzeko. Berez, Karuberen eta Yoshidaren asmoa Donostian pintxoei buruz ikastea zen, Japonian euskal jatetxe bat zabaltzeko. Baina Donostian elkar ezagutu zuten, eta azkenean bertan geratu ziren.

Japoniako sukaldaritzak mundu guztian izan duen bilakaeraren eta goraldiaren adibide bat baino ez da Karuberi eta Yoshidari gertatutakoa. Gaur egun, sushia ezaguna da, sukaldaritza japoniarra ohikoa bihurtu da, jatetxe japoniar asko zabaldu dira eta saltoki handi askok sushi erretiluak saltzen dituzte.

Zerk eragin du Japoniako sukaldaritzaren goraldia? Daniel Lomana sukaldariak uste du belaunaldi berrien «eboluzio kulturalaren ondorioa» dela. Lomanak sukaldaritza japoniarra eskaintzen du bi jatetxetan, Bilbon: Kuma-n eta Oh! Taku-n. Oh! Taku ramen-ean espezializatutako jatetxea da. Japoniako zopa da ramen-a.

«Dibertigarriagoa»

Lomanak nabarmendu du Japoniako sukaldaritzak belaunaldi berriak erakarri dituela. Bertako jatetxeen eskaintza tradizionalaren eta «berdintsuaren» aurrean, Japoniakoa «arinagoa, zaporetsuagoa eta dibertigarriagoa» iruditzen zaiela: «Ez da lehen platera, bigarrena eta postrea. Aukera ematen dizu hamabost arrain ezberdin probatzeko, betegarria izan gabe. Janari arinagoa da, eta zaporeekin jolasteko aukera ematen dizu».

Elikagaiei, sukaldaritzari eta zaporeari lotutako faktoreez gain, faktore kulturalek ere eragina dutela uste du Lomanak. Asiako eta Japoniako kulturak gero eta ezagunagoak dira, eta gero eta gazte gehiago erakartzen dituzte. «Mangak, komikiek eta marrazki bizidunek Japonia gerturatu dute», Yoshidaren iritziz.

Japoniako marrazki bizidunek sortu zuten lilura Lomanarengan. Marrazkietatik arrain gordinetara pasatu zen. «Txunditu egiten ninduten testurek, zaporeak...». Eta arrain gordinetatik sukaldaritzara. Lomanaren gurasoek eta aitona-amonek jatetxeak izan dituzte. Berak Artxandako eskolan ikasi zuen sukaldaritza.

Japoniako sukaldaritzarekiko lilura ez zitzaion apaldu, baina oso zaila zen inguruan irakasle edo sukaldari on bat aurkitzea. Etxanobe jatetxeko Fernando Canalesen bitartez lortu zuen Madrilgo Kabuki jatetxean praktikak egitea. Goi mailako sukaldaritza japoniarra bertatik bertara ezagutu zuen, eta obsesio bihurtu zen. «22-23 urte nituen, eta jada hori bakarrik egin nahi nuen».

Zenbait jatetxetan lan egin eta gero, Japoniara joan zen, ikastera. Fukuokako Watahan jatetxean lan egin zuen. Geroztik ia urtero joaten da Japoniara udako oporretan: ikastaroak egitera, jatetxeetan lan egitera, zapore berriak dastatzera, gozatzera...

Japoniako sukaldaritzaren zabalkundearen eta goraldiaren ondorioetako bat izan da jatetxe japoniarrak ugaritzea eta jatetxe askotan sukaldaritza japoniarreko plateren bat eskaintzea, sushia batez ere. Besteak beste, erdipurdiko arroz, arrain gordin eta alga konbinazio asko.

«Edozeinek eskaintzen dizu sashimi bat, nigiri bat... oso erakargarria baita eta bakarrik saltzen baita». Lomanak, baina, uste du Bilbon behintzat ez dagoela bezerorik hainbeste jatetxe japoniarrentzat. Bilboko jatetxe japoniar onen gisa agertzen da Kuma zerrenda gehienetan. Kalitateko eskaintzak iraungo duela uste du: «Goi mailako sukaldaritza japoniarra probatzen duzunean, ez duzu bestea nahi, askoz ere gehiago gozatzen duzulako».

Karube eta Yoshida, biak dira sukaldariak. Japoniarrak. Yoshida Japonian eta Italian aritu zen sukaldari, Euskal Herrira iritsi aurretik. Karube suhiltzailea zen Yokohaman, baina sukaldari izan nahi izan zuen betidanik. Luis Irizarren eskolan ikasi zuen sukaldaritza, Urepel jatetxean lan egin zuen, eta akademia batean sukaldaritza irakasle ere izan zen.

Nahasketa eta nahasmena

Ondo ezagutzen dute Japoniako sukaldaritza. Badakite zer den sushia eta nola prestatu behar den: arraina nola moztu, arroza nola egosi, testura, proportzioak... Otarrainxkak, izokina, hegalaburra, hegaluzea eta lupia erabiltzen dituzte sushia egiteko. Sasoian sasoiko arrainak.

«Gaur egun, ordea, edozer gauza ikusten da sushiaren barruan, Japonian pentsaezinak diren gauzak», dio, etsita, Yoshidak. Gazta krema aipatu du. «Bezero batzuk etortzen dira eta esaten dute arrozaren barruan krema gazta nahi dutela. Ez du zentzurik. Nagusiki arraina izan behar du, agian barazki pixka batekin. Batzuek jendeak nahi duena egiten dute, eta niretzat lotsagarria da». Gazta krema duen sushia eskatzen dutenei erantzuten diete ezetz, ez dutela halakorik egiten.

Karubek eta Yoshidak badute kexa bat, jada etsia hartu badute ere: jende askok oraindik nahastu egiten dituela Txinako eta Japoniako sukaldaritza. Gehienetan Japoniakoaren kaltetan, Txinakoa zabalduago baitago.

Sushia bihurtu da Japoniako sukaldaritzaren ikurra. Gero eta ezagunagoa da ramen zopa. Akari jatetxean ez dute eskaintzen. Daniel Lomanak ramen-ean espezializatutako jatetxe bat du Bilbon: Oh! Taku. Hiru sukaldariak bat datoz: ramen-a eskaini nahi izanez gero, ramen-a soilik egin behar da. «Ramen-a egingo bagenu, ezingo genuke beste ezer egin, ezingo genioke gaur egungo eskaintzari eutsi», Karuberen esanetan. Karuberen iritzia berretsi du Lomanak: «Gerta daiteke sekulako eskaintza duen jatetxe batean ramen-a eskaintzea. Ez dut uste ramen ona egingo dutenik. Ramen-a egiten baduzu, hori bakarrik egin behar duzu».

Ramen-a Japoniako plater zabalduenetako bat da. Ramen jatetxeak nonahi daude, eta merkea da. Eskualde bakoitzak ramen-a egiteko modu propioa du, eta aldaerak zenbatezinak dira. Normalean haien oinarriaren arabera sailkatzen dira: shoyu (soja saltsarekin), shio (gatza), miso (sojarekin egindako pasta hartzitua) eta tonkotsu (txerriaren hezurra). Ramen-ak haragia ere izan ohi du: oilaskoa, txerria, behia, arraina... Zapore, kolore eta testura ezberdinetakoak dira.

Fideoak ere funtsezkoak dira. Gariarekin eginak behar dute, baina mota askotakoak daude. Normalean luzeak eta malguak izaten dira. Zopa osatzeko, bestelako osagaiak gehitzen zaizkio: txerri erregosia edo gorritua, arrautza egosia eta marinatua, banbua, porrua, tipula, soja kimuak, algak...

Bertako produktuak

«Batzuek pentsatzen dute zopa fideoekin dela, eta edozeinek egin dezakeela», azaldu du Lomanak. «Baina oso zaila da ramen on bat egitea». Denbora eta lana behar du. Egosketa luzeak su motelean.

Ez Karubek eta Yoshidak, ezta Lomanak ere, ez dute arazorik Euskal Herrian produktu onak lortzeko. Arrainaren kalitatea nabarmendu dute. Bertako arrantzaleei erosten diete. Akari jatetxera bi produktu ekartzen dituzte Japoniatik: sake-a (arroza hartzituta egiten den edari alkoholduna) eta soja saltsa. Soja saltsa ohikoa da Euskal Herriko dendetan: «Baina hemengo soja saltsak ez du balio; gehienak oso gozoak dira, eta erabat aldatzen du jakien zaporea», azaldu du Akarik. Lomanak badu Japoniatik ekartzen duen gutizia bat: wagyu haragia, oso estimatua. Haragi samurra, hezea eta gurintsua.

Akarin sukaldaritza euskal-japoniarra eskaintzen dute. Zer da hori? «Bertako produktuak errespetatzen ditugu, baina Japoniako teknikak eta ukituak ematen dizkiegu». Behartu gabe, Karubek argitu duenez. «Produktua da garrantzitsuena. Teknika edo zapore japoniar batek hobetu badezake, aurrera egiten dugu; bestela, ez dugu behartzen».

Kuman ere euskal sukaldaritza eta japoniarra konbinatzen dituzte, «baina ez da erabat euskal-japoniarra», argitu du Lomanak. Euskal Herriko kalitateko produktuak eskaintzen ditu, Japoniako teknikekin eta osagaiekin.

Japonian ikasi eta lan egin zuen, eta uste du Japoniako gastronomia beste maila batean dagoela, Euskal Herrikoarekin alderatuta: «Urte askotako eboluzioa dute». Kontzeptu bat aipatu du: shokunin. Artisauei lotutako kontzeptu bat da. Etengabe hobetzen saiatzen diren eta bizitza beren jarduera hobetzeari eskaintzen dioten artisauak. «Belaunaldiak daramatzate gauza bera egiten, eta egunez egun hobetzen saiatzen dira. Beste maila bat da. Niri asko falta zait oraindik». ]]>
<![CDATA[Harritik giltzarrira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1880/038/001/2022-09-23/harritik_giltzarrira.htm Fri, 23 Sep 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1880/038/001/2022-09-23/harritik_giltzarrira.htm
Zer da?

Granodiorita arroka zati handi bat da: 112 zentimetro luze da, 75 zentimetro zabal, eta 28 zentimetro sakon. Iluna da, eta jatorrizko harriaren zati batzuk falta ditu, harlauza handiagoa baitzen. Harriaren aurrealdean testu bera du hiru hizkuntzatan zizelkatua: antzinako egiptoerako hizkuntza hieroglifikoan (hamalau lerro) eta demotikoan (32 lerro), eta antzinako grekoan (54 lerro). 750 kilo inguruko pisua du.

Zer dio testuak?

K.a. 196. urtean idatzia da. Testu zurruna da, burokratikoa, eta, alde horretatik, ez du aparteko baliorik. Dekretu bat da, garai hartako apaizek Menfis hirian egindako batzar batean idatzia, Ptolomeo V.a koroatu eta gero. Apaizek faraoia gurtzeko eta goratzeko neurriak zehaztu zituzten. Ptolomeo V.ak, era berean, hainbat neurri onartu zituen apaizen mesedetan. Ptolomeo V.ak 13 urte baino ez zituen koroatu zutenean, eta faraoia zen 5 urte zituenetik. Garrantzitsua zen harentzat apaizak alde izatea, eragin nabarmena baitzuten gizartean. Dekretua esteletan kopiatu zuten, eta herrialdeko tenplu nagusietan jarri.

Hizkuntza hieroglifikoa testu ofizialetarako eta sakratuetarako erabiltzen zuten, apaizek batez ere; hizkuntza demotikoa herritarrek -gehienak analfabetoak ziren-; eta grekoa administrazioko hizkuntza zen.

Hala ere, Rosetta harrian ez daude hiru hizkuntza soilik. Laugarren bat du, alboetan: ingelesa. Egiptoarrek idatzitako testuez gain, Rosetta harriak beste bi esaldi ditu, XIX. mendearen hasieran gehituak: «Armada britainiarrak Egipton harrapatua», ezkerrean, eta «Jurgi III.a erregeak aurkeztua eskuinean». Harriaren sinbolismo militar eta politikoaren erakusgarri. Garaikur bat zen.

Nork eta non aurkitu zuen?

Nilo ibaiaren mendebaldeko deltan aurkitu zuten, Rosetta hiritik gertu (Rakhit, arabieraz el-Raxid), 1799ko uztailean. Napoleon Bonaparte Frantziako enperadorea Egipto konkistatu nahian ari zen. Soldaduak harriak biltzen ari ziren, Saint Julien gotorlekua sendotzeko, eta harrien artean idazkunak zituen Rosetta harria aurkitu zuten.

Napoleonek, militarrak ez ezik, ikertzaileak ere eraman zituen Egiptora, eta haiek berehala jabetu ziren Rosetta harriaren garrantziaz. Parisera eraman nahi zuten, baina britainiarrek garaitu zituztenean, 1801ean, Frantziaren porrot militarraren barruan -Alexandriako ituna- sartu zuten Egipton eskuratutako zaharkin guztiak britainiarren esku uztea, Rosetta harria barne. Britainiarrek Londresera eraman zuten.

Zein garrantzi du?

Hieroglifoak ulertzea erronka handia zen garai hartako ikertzaileentzat, Egiptoko zibilizazioaren ezagutza eta kultura hobeto ezagutzeko modua emango zuelako. Rosetta harrian, hieroglifoez gain, grekoz idatzitako testuak zeudenez, grekoaren bidez hieroglifoak deszifratu zitezkeela pentsatu zuten.

Zer ziren hieroglifoak?

Hieroglifo hitzak tailla sakratu esan nahi du. K.a. 3000. urte inguruan sortu zen idazteko modu hori. Haren berezitasunetako bat da irudiak erabiltzen zituela. Irudiek hitz bat, soinu bat edo gehiago... adieraz zitzaketen. Zeinuen esanahia ere zehaztu zezaketen, zeinu batek esanahi bat baino gehiago izan baitzitzakeen. Normalean eskuinetik ezkerrera idazten zituzten, baina baita eskuinetik ezkerrera eta goitik behera ere. Irudiek esaldiaren hasierara begiratu ohi zuten.Tenpluetan eta monumentuetan zizelkatzen zituzten batez ere.

Egipton kristautasuna gailentzen hasi zen, eta hieroglifoen erabilera apaldu zen. Hurrengo mendeetan inork ez zituen idatzi eta ulertu. Inor ez zen haiek deszifratzeko gai.

Nork deszifratu zituen hieroglifoak?

Jean-François Champollion frantziarrak, 1822ko irailean. 200 urte bete dira, beraz. Ez zen bakarkako lana izan, ordea. Rosetta harriko hieroglifoak deszifratzeko lehia zegoen, eta lehia horrek prozesua hauspotu zuen. Thomas Young fisikari ingelesak hainbat ekarpen egin zituen.

Egiptoarrek irudiak erabiltzen zituzten hieroglifoetan, baina irudietan oinarritutako itzulpenek ez zuten zentzurik. Garai hartako adituek -Champollionek barne- hots bakarreko oinarrizko zenbait zeinu fonetiko identifikatu zituzten, baina beste hainbat zeinu falta ziren deszifratzeko. Sistema, alfabetoa, beraz, uste baino konplexuagoa zen.

Champollionek Rosetta harriko testuen kopia batean oinarrituta egin zituen ikerketak, ez harria aurrez aurre zuela. Rosetta harria Londresen zegoen.

Nor zen Jean-François Champollion?

Hizkuntzekiko jakin-mina zuen gazte frantziar bat. 1806an, 16 urte zituela, ikerketa bat aurkeztu zuen Grenobleko Akademiaren aurrean (Frantzia), esanez antzinako Egiptoko hizkuntzak bizirik zirauela Afrikako koptoeran. Ez zebilen zuzen, koptoera ez baitzen antzinako egiptoeraren berdin-berdina; baina ez zebilen guztiz oker, koptoerak antzinako egiptoeraren zenbait egitura eta hitz baitzituen. Ikerketa hark Rosetta harria deszifratzen lagundu zion, koptoeraz jakitea funtsezkoa izan zen horretarako.

17 urterekin, Grenobletik Parisera joan zen, ikertzera. Parisen, Napoleonek Egiptotik bertatik eramandako hainbat objektu aztertu ahal izan zituen, baita koptoerazko testuak ere. Koptoerazko hiztegi bat osatu zuen, eta Napoleoni aurkeztu zion. 1832an hil zen, 41 urte zituela. Hil aurretik, 1828an, hamasei hilabeteko bidaia egin zuen Egiptora, herrialde hartara egin zuen bakarra.

Zer aurkitu zuen?

«Badaukat», esanez sartu zen Jacques-Joseph anaiaren bulegora, 1822ko irailaren 14an. Ondoren zerraldo erori zen; ez zen hil. Hieroglifoetako zenbait izen propio deszifratzea lortu zuen. Ramses faraoiarena, esaterako. Adierazpen figuratiboen, sinbolikoen eta fonetikoen konbinazio konplexu bat zirela konturatu zen Champollion. Ramses izena ra-mes-su litzateke: ra, eguzkia; mes, berriz, soinu bat eta sortu zuen, aldi berean; eta su, bera. Alegia, hieroglifoetako zeinuak ez ziren soinuak edo adierazpen sinbolikoak bakarrik. Zeinu fonetiko batek soinu bat baino gehiago adieraz zitzakeen edota zeinu fonetiko ezberdinek soinu bakarra.

Irailaren 27an aurkeztu zituen bere aurkikuntzak, gutun baten bidez, Parisko Inskripzioen eta Letra Ederren Errege Akademian. Gutunean baieztatutako 25 zeinu fonetiko zerrendatu zituen, bai idazkera demotikoan, bai idazkera hieroglifikoan. Hurrengo urteetan bere aurkikuntza osatu zuen, eta liburu batean bildu.

Non dago harria?

Britainiar Museoan, Londresen. Bisita gehien duen pieza da. Era guztietako produktuak dituzte salgai harriko idatzietan oinarrituta, sukalderako mantalak, gorbatak eta galtzerdiak barne.

Zer dio Egiptok?

Egiptoko Gobernuak Rosetta harria bueltatzeko eskatu izan dio Erresuma Batukoari. «Britainiarrak eta alemaniarrak lapurrak dira, Rosetta harria eta Nefertiti bueltatu behar dizkigute», esan du aurten Zahi Hawass egiptologo eta arkeologo egiptoarrak. Nefertiti erregina egiptoarraren busto bat dago Berlingo Neues museoan. «Rosetta harria nortasun egiptoarraren ikonoa da», Hawassen arabera. Erresuma Batuko Gobernuak ez du harria bueltatzeko asmorik.]]>
<![CDATA[«Orbanen bidez sortzen ditut irudiak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2022-09-17/orbanen_bidez_sortzen_ditut_irudiak.htm Sat, 17 Sep 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2022-09-17/orbanen_bidez_sortzen_ditut_irudiak.htm sandragarayoa.com. BERRIAren Mantangorri gehigarrian kolaboratzen du.

Margolari, marrazkilari, ilustratzaile, irudigile...?

Irudigile. Agian ilustratzailea ere bai. Marrazkilaria ez.

Zerk bereizten ditu?

Marrazkilaria gehiago lotzen dut marrazten duen jendearekin. Nire lan egiteko modua ez da lerrotik abiatzen; normalean kolorearekin edo orbanekin hasten naiz. Orbanen bitartez sortzen dut, ez marren bidez. Uste dut horrek bereizten dituela. Irudigilea kontzeptu askeagoa iruditzen zait; dena sar daiteke.

Noiz edo nola sentitu zenuen irudigile izan nahi zenuela?

Ez da egon une zehatzik, prozesu organiko bat izan da. Beti eduki dut oso argi artearen edo sormenaren inguruan lan egin nahi nuela. Gurasoei esker batxilergo artistikoa egiteko aukera izan nuen.

Gurasoei esker?

Batxilergo artistikoak izan du estigma bat. Agian orain gutxiago, baina lehen ez zegoen hain onartua edo ondo ikusia. Gurasoek bultzatu ninduten hori ikastera.

Umetan guztiek margotzen dute. Ondo pasatzeko, barne mundua irudikatzeko... balio du. Zergatik uzten zaio gero marrazteari?

Besteen iritziek baldintzatu egiten gaituzte. Jendeak esaten du ez dakiela ondo margotzen, koloreak aukeratzen... Azkenean, barneratzen da marraztea zerbait modu jakin batean egitea dela; ez da hori, ordea, edozer gauza izan daiteke. Kortse moduko bat dago, beldurra.

Bizi daiteke irudigile lanetik?

Neu hala bizi naiz, baina justu samar. Bi urte daramatzat autonomo gisa, eta ez dakit zenbat iraungo dudan. Mamuak eta beldurrak etortzen zaizkit burura, eta pentsatzen dut agian hasi behar dudala beste zerbaitekin, agian lanaldi erdiko lan bat... Zaila da. Laguntza batzuk jaso ditut, beka batzuk jaso ditut, eta hori gabe ez litzateke posible izango.

Zure kasuan, liburuetarako irudiak egiteaz gain, taberna bateko burdinazko sareta eta jatetxe bateko hormak ere margotu dituzu.

Bai. Jasotzen ditudan eskaerak gustatzen bazaizkit, egiten ditut. Saretarena, esaterako, erronka izan zen. Inoiz ez nuen espraiekin margotu, eta ez nuen nire irudi bat hain neurri handietara eraman. Gauza berriak egiteko prest nago.

Zuen lana gutxietsi egiten da?

Orokorrean, bai. Asko. Jendeak pentsatzen du gure pasioa dela, gustatzen zaigula, eta ez dagoela ahaleginik atzean. Ez duzu kontuan hartu behar irudia egitea kostatu zaizuna, baizik eta horra iritsi arte egindako ibilbide osoa. Horrek guztiak balio bat du, eta zaila da neurtzea.

Irudien uholde etengabea jasotzen da gaur egun, gehienak ikus-entzunezkoen bidez. Irudi garbi eta koloretsu horien aurrean, zureek atentzioa ematen dute: eskuz eginak, orbanetan oinarrituak, testura dutenak.

Bai, erabat. Gaur egungo joera da irudi digitalera jotzea. Sekulako tresna da; neuk ere erabiltzen dut prozesuaren bukaeran, baina nire ardatza paperean dago. Ematen didan goxotasuna ez da berdina. Testura behar dut, eta teknika ere garrantzitsua da kontzeptuan.

Kasu batzuetan ikusi egiten da margoa sakatu egin duzula.

Horrek ere garrantzia du kontzeptuan. Ez dut egiten egiteagatik edo polita delako. Naturala da. Horrela ateratzen bazait, zerbaitengatik da.

Marrarik ez duzu erabiltzen? Marrazkiak ez dituzu inguratzen?

Orban batetik abiatzea gustatzen zait, gehienetan eskuekin. Sentitzen dut puskatu egiten dudala lerro hori, eta horrek erakartzen nau. Orban horren gainean lerro bat sor dezaket, baina orbana ez da egoten lerroaren barruan. Umeen moduan, niri berdin zait lerrotik ateratzea.

Irudigilearen lana haur eta gazte literaturari lotuta dago batez ere?

Geroz eta gutxiago, baina bai.

Helduentzako liburuetan marrazkiak falta dira? Bai istorioei laguntzeko, bai liburua bera janzteko.

Niretzat bai, baina guztiek ez dituzte behar ilustrazioak. Liburu asko biribilagoak lirateke ilustrazioekin.

Bertol Arrieta idazlearekin suizidioari buruzko eleberri grafiko bat prestatzen ari zara?

Suizidioa da ardatza edo motorra, baina doluaren prozesuari buruzkoa da. Bi urte daramatzagu lanean. Abenduan kaleratuko dugu.

Nolakoa da irudigilearen harremana idazlearekin? Erabateko askatasuna izan duzu?

Prozesua organikoa edo nahiko naturala izan da. Ideia eta gidoia Arrietarenak dira, baina ez dit mugarik jarri, ez dit esan zer egin behar nuen. Konfiantza izan du nigan. Prozesu polita eta ona izan da.]]>
<![CDATA[Botikak inprimatzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/030/001/2022-09-16/botikak_inprimatzen.htm Fri, 16 Sep 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1954/030/001/2022-09-16/botikak_inprimatzen.htm
Botikek, printzipio aktiboek, bitartekari bat, garraiobide bat behar izaten dute giza gorputzean sartzeko eta bertan askatu ahal izateko. Horixe egiten dute pilulek. Trinkoak izaten dira batzuk; kapsula formakoak besteak. Dosiak estandarrak izan ohi dira, eta horrek zailtasunak eragiten ditu dosi pertsonalizatuak eskaintzeko: adinari, sexuari, pisuari, gaixotasunaren larritasunari... egokitutako dosiak. Horrez gain, zenbait botikaren kasuan, garrantzitsua izaten da, pilula hartutakoan botika modu kontrolatuan askatzea.

Hori guztia egiteko modua ikertu dute EHUren Gipuzkoako Ingeniaritza Eskolako Materialak + Teknologiak taldeko ikertzaile batzuek. Bi arto motaren eta patataren almidoia erabili dituzte. Haien almidoia gel bihurtu dute, gel horretan txertatu dute botika —ibuprofenoa—, eta almidoizko pilulak inprimatu dituzte. Botikaren dosiak egokitu ahal izan dituzte, eta ikusi dute botikaren askatze prozesua azkarragoa edo motelagoa dela erabilitako almidoiaren arabera. International Journal of Pharmaceutics aldizkarian argitaratu dute ikerketa.

«Helburua izan da teknologia erabiltzea farmakologia pertsonalizatua egiteko», laburbildu du ikerketa Arantxa Ezeizak. EHUren Gipuzkoako Ingeniaritza Eskolako katedraduna da, Materialak + Teknologiak taldeko zuzendaria.

Almidoia ezaguna da farmazia industrian. Asko erabiltzen da, normalean hauts bihurtuta. Almidoia ezaguna da Materialak + Teknologiak ikerketa taldearentzat ere. Kizkitza Gonzalezek hamarkada bat darama almidoiarekin ikerketak egiten. Almidoiarekin bioplastikoak sortu zituen bere doktore tesian. Doktoretza osteko ikertzailea da gaur egun, eta hura arduratu da ikerketako lan esperimental gehienak egiteaz.

Almidoiaren ezaugarriak zerrendatu dituzte Nagore Gabilondo Ingeniaritza Eskolako irakasle eta ikertzaileak eta Gonzalezek berak: «Propietate egokiak dauzka hidrogelak sortzeko; iturri ezberdinetatik lortutako almidoiak portaera ezberdinak izan ditzake; merkea da; xurgatzeko erraza da, metabolizatzen dugu, eta ez du arazo toxikologikorik sortzen; gure elikaduraren oinarria da».

Botika eraman behar duen materialak, substantziak, ezaugarri batzuk bete behar ditu. «Baldintza erreologikoak», zehaztu du Ezeizak. Materiaren deformazioa eta jarioa aztertzen du erreologiak. «Gai izan behar du xiringatik ateratzeko eta pieza egindakoan formari eusteko». Hasteko, sortutako nahasketa inprimagarria zela frogatu behar izan zuten.

EHUko ikerketa taldeak almidoia gel bihurtu du, hidrogel. Almidoi hidrogel horretan txertatu dute botika, ibuprofenoa, hanturaren kontrako botika ezaguna. «Asko erabiltzen den produktu batekin saiatu nahi genuen», Gonzalezen arabera. Ibuprofenoa erabili dute, hidrofobikoa ere badelako, ez delako uretan disolbatzen: «Ikusteko almidoia botika hidrofobikoekin nola moldatzen den, hidrofiloekin errazagoa baita». Gabilondorena da azalpena. Beste botika batzuekin ere probatu dute.

Artoa eta patata

Nahasketa xiringa batean sartu dute; 3D inprimagailuan jarri, eta inprimagailuarekin eman diote forma. Gero izoztu eta liofilizatu egin dute, urgabetu. Pilula gogortu egiten da, ez du gel izaera.

Hiru almidoi mota ezberdin erabili dituzte: arto arruntarena, waxy artoarena eta patatarena. Portaerak ere ezberdinak izan dira: «Arto arruntaren almidoiaren kasuan, botika berehala eta guztiz askatzen da, hamar minutuan; waxy artoaren eta patataren almidoien kasuan, berriz, botika modu jarraian askatzen da, eta sei ordu inguru behar ditu guztiz askatzeko». Kizkitza Gonzalezek eman ditu zehaztasunak.

Horrek aukera eskainiko luke pilula bakar batean, almidoi mota ezberdinak konbinatuz botikaren askatze denborak ere konbinatzeko, tratamenduaren premien arabera. «Desegiteko denbora kontrolatzeko aukera ematen du almidoiak», nabarmendu du Gonzalezek.

«Almidoia kate polimeriko luzeez osatuta dago», Gabilondok azaldu duenez. Hiru almidoi motetan antzekoak dira. Baina haien barruko egitura eta sendotasuna ezberdina da. «Uretan jarriz gero, urak kate polimeriko horiek banatu egiten ditu, almidoi batean errazago eta azkarrago, bestean ez hainbeste». Horrek azaltzen du botikak askatzeko abiadura ezberdinak izatea.

Guztia da almidoia. Almidoia hidrogel bihurtzeko prozesua sinplea da. «Baina almidoiaren propietateak aldatu egiten dira, eta, ezberdintasun horretan oinarrituta, teknologiak aukera eskaintzen dizu pilula pertsonalizatuak egiteko». Horixe da, Gabilondoren ustez, ikerketaren ekarpen nagusia.

Botika bat baino gehiago hartu behar dituzten pertsonen kasuan, «posible da, nahi baldin bada, botika bat baino gehiago batera jartzea», Gabilondoren arabera. «Nahi bada, botika bat jar daiteke almidoi batean, beste bat beste almidoi batean, eta guztiak pieza berean inprimatu. Hanturaren kontrako botika bat eta tentsioa kontrolatzeko beste bat, esaterako». Polipilula bat sortzeko aukera eskainiko luke. Hori bai, halako pilula bat sortu aurretik botiken arteko elkarrekintzak aztertu beharko lirateke, ea botika bat bestearekin nahasteak zer eragin duen haien eraginkortasunean.

Zilindroak eta piramideak

3D inprimagailuak forma ezberdinetako hidrogelak sortzeko aukera eskaini die, eta forma ezberdinak aztertu dituzte, formak botikaren askatze prozesuan duen eragina ikusteko. Zilindro eta piramide formako hidrogelak sortu dituzte. Ondorioztatu dutenez, hidrogelaren formak zenbat eta azalera handiagoa, orduan eta azkarrago askatzen du botika. Zilindro formakoek piramide formakoek baino azkarrago askatu dute botika.

Botikaren askatze prozesua neurtzeko disoluzio bat erabili dute, 7,4ko pH-arekin eta 37 graduko tenperaturan. Giza gorputzeko baldintzak simulatzeko erabili ohi da.

Pertsona batzuek, edadetuek batez ere, zailtasunak dituzte pilulak irensteko, pilulen neurriagatik edo formagatik. Ikerketan ikusi dute almidoiarekin pertsona horientzako pilula egokiak sor daitezkeela, ez irensteko, baizik eta mingainaren azpian jartzeko eta listuarekin pilula disolbatzeko eta botika hartzeko.

Hurrengo urratsa esperimentuak animalietan in vivo egitea litzateke, saguetan-edo. EHUko Medikuntza fakultatearekin harremanetan jarri dira, zerbait egin ahal izateko.

Materialak + Teknologiak taldearen esperimentuak haien laborategietako ekipamenduaren mugetaraino iristen baitira. Hortik aurrera, bestelako akordioak eta elkarlanak behar dituzte. Ez da erraza. Urrats asko egin behar dira, dirua lortu, burokrazia amaigabea... Ikerketatik kanpoko lan arrotza eta astuna da ikertzaileentzat. Gabilondok badu kexu doinuko eskaera bat: «Ikerketa talde edo ildo ezberdinak modu benetan eraginkorrean lotuko edo harremanetan jarriko dituen zerbaiten falta sumatzen dut. Burokrazia guztia egingo lukeen agentzia bat. Bestela, zuk bilatu behar duzu dena, eta ez da hain erraza».]]>
<![CDATA[«Udaberritik dator egungo lehortea» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2022-08-31/laquoudaberritik_dator_egungo_lehortearaquo.htm Wed, 31 Aug 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2022-08-31/laquoudaberritik_dator_egungo_lehortearaquo.htm <![CDATA[UDAKO SERIEA Begiratokiak (I). Leiho naturalak. Naturaren behatxuloak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2260/030/001/2022-08-30/udako_seriea_begiratokiak_i_leiho_naturalak_naturaren_behatxuloak.htm Tue, 30 Aug 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2260/030/001/2022-08-30/udako_seriea_begiratokiak_i_leiho_naturalak_naturaren_behatxuloak.htm <![CDATA[Emozioak, babesean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/031/002/2022-08-19/emozioak_babesean.htm Fri, 19 Aug 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1918/031/002/2022-08-19/emozioak_babesean.htm
Emozio zaparrada izan zen karparen barruan. Orain oilo ipurdia, gero begi hezeak, eta bukatzeko barre algarak. Izan Inurri elkarteak minbiziak eragindako egoera latzekin aurrez aurre jarri zituen atzo Trinitate plazan egindako bertso saio musikatuko entzuleak, gai jartzailea (Amaia Agirre) eta bertsolariak (Onintza Enbeita, Oihana Iguaran, Ane Labaka eta Alaia Martin). Ixak Arrutiren gitarrak eta Gari Otamendiren biolinak bertsolarien jarduna eta entzuleen aldartea gidatu zituzten emozioetan gora eta behera, behar zenean doinu intimoak, behar zenean jostalariak.

Elkartasunezko bertso saioa izan zen, Izan Inurriren alde. Elkarteak era guztietako babesa ematen die minbizia dutenei, eta minbiziaren inguruko tabuak azaleratzeko ahalegina egiten du.

Julene Illarramendik ama galdu zuen minbiziaren ondorioz. Atzo kontatu zuen ama hiltzear zela etengabe pentsatzen zuela hari nola esan agur, eta, azkenean, agurtu gabe hil zela. «Agurrik esan gabe, baina maitasun osoz».

Illarramendiren lekukotasunak korapiloak sortu zituen eztarrietan. Baita bertsolarienetan ere. Enbeitak maite zuen norbaiten heriotzaren osteko agurraz kantatu behar izan zuen: «Sufritu egiten dugu,/ agurtu nahi eta ezin./ Aurrera egin behar da/ eta beti ezin da egin./ Guztiak hor jarraitzen du,/ baina guztiak desberdin./ Arnasa hartu behar da/ eta ahal den moduan ekin./ Sarritan dena hasten da/ joaten uztearekin».

Beldurra eta bular bakarra

Agirrek lekukotasun baten bidez plazaratu zituen minbiziaren kontrako ikerketak egiteko dauden diru mugak eta tratamenduak jasotzeko zailtasunak. Martinek esnatzeko eskatu zuen: «EAE ez da oasi bat». Izan Inurriko Sandra Barkaiztegik minbizia hitza entzuteak eragiten duen beldurraz eta izuaz hitz egin zuen; Izan Inurriko beste kide batek, bularreko minbiziaren eraginez bularra erauzi beharraz. «Gora pirata titibakarrak», esan zien Labakak agurrean. Eskerrak eman zizkien Iguaranek, zauriak musu bihurtzeagatik.

Izan Inurriko Olatz Mercaderrek barre algarak eragin zituen. Minbiziaren kontrako tratamenduek eragindako «sexu lehorteaz» hitz egin zuen: «Alua eta bagina kaktus baten moduan geratzen dira». Haiek hidratatzeko eta lubrifikatzeko krema sorta erakutsi zuen jendaurrean. «Aurpegian baino krema gehiago ematen ditut aluan eta baginan».

Saioa 19:00 bueltan bukatu zen. Ohi baino goizago. Karpatik kanpo ez baitago oasirik. Bertso saioaren entzule gehienak Bulebarrera abiatu ziren, sexu erasoak salatzeko kontzentraziora. «Jada amorrua sentitzen dugu,/ beldurra baino gehiago», kantatu zuen Enbeitak.]]>
<![CDATA[Osagarri eta bizigarri]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2511/026/001/2022-08-13/osagarri_eta_bizigarri.htm Sat, 13 Aug 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2511/026/001/2022-08-13/osagarri_eta_bizigarri.htm
Zaporea, kolorea eta bitaminak
Ez, entsaladak ez dira mazedoniak, eta entsalada batean frutak jartzen hasita, mazedonia ere bihur daitezke. Hala ere, mazedonia bihurtu gabe, frutek aukera asko eskaintzen dituzte entsaladak osatzeko eta bizitzeko. Zaporea ematen diete, eta baita bitamina mordoxka ere. Fruta hutsik jatea gustatzen ez zaienek fruta jan dezakete entsaladetan jarriz gero.

Zitrikoak dira aukera bat: laranjak, limoiak, pomeloak, limak, mandarinak... Ohikoa da limoi zukua erabiltzea ozpinaren ordez. Baita lima azala birrintzea ere. Ozpin-olioan zitrikoak baliatuz gero, zapore berezia emango diote entsaladari. Beste aukera bat da entsaladan zitriko zatiak jartzea, zatituta edo atalka.

Fruta zaporetsu eta ikusgarri bat: mingrana. Haren haziak entsalada batean jarriz gero, zapore biziko eztanda txikiak izaten dira ahoan. Kolore gorri edo gorri iluneko haziek entsaladak dotoretzen dituzte. Berdintsu gertatzen da fruitu gorriekin: masustak, andere mahatsak, ahabiak...

Edozein fruta jar daiteke entsaladetan. Sagarrak izan daitezke ohikoenak. Meloi edo angurri urtsuek asko freskatzen dituzte entsaladak. Mango xerrek edo zatiek, berriz, gozatu egiten dituzte. Zer esanik ez, pikuek.

GAZTAK

Mundua dastatzeko aukera
Mundua gazta bat da. Gaztak era guztietako errezetak egiteko baliatzen dira, baita entsaladetarako ere. Bai, zartaginean berotutako ahuntz gaztaren xerra eta Idiazabalgo gazten ezpalak edo parmesanoarenak oso gozoak dira entsaladan, baina beste hainbat gazta daude entsaladetan erabili ahal izateko, zapore, usain eta testura askotakoak. Gantz gehiagokoak edo gutxiagokoak. Zenbait gaztak gantz asko dute, baina aintzat hartu behar da entsaladetan ez dela gazta askorik botatzen.

Freskotasuna nahi izanez gero, gazta freskoak. Ondu gabeko gaztak dira, zapore leunekoak, gantz gutxikoak, behi, ardi edo ahuntz esnearekin eginak.

Greziako feta gazta ezaguna da ia mundu osoan. Normalean, ardi esnearekin egiten dute, eta haren berezitasuna da gesaletan ontzen dutela. Edozein entsaladak eskertzen ditu papurtutako feta gazta zatiak eta haren zapore gazi eta pixka bat mina. Beste aukera bat: Zipreko halloumi gazta.

Mozzarella gazta ez da pizzak egiteko soilik. Plazer hutsa da ahoa mozzarella zati krematsu batez betetzea. Jatorrizkoa bufalo emearen esnearekin egiten dute. Supermerkatuetako mozzarella batzuk behi esnearekin eginak dira. Izan ere, alde handia dago jatorrizko gazten eta supermerkatuetan aurkitzen direnen artean. Merezi du gazta onak aukeratzea.

Gaztazaleenek gazta urdinak ere erabil ditzakete entsaladetan.

ALGAK

Itsasoa platerean
Itsasoko barazkiak dira. Munduko leku batzuetan landatu egiten dituzte, Japonian, esaterako. Asian ohikoak dira, baina oraindik ez dira iritsi Euskal Herriko leku eta plater gehienetara. Sushian edo ramen zopan jaten dira batez ere. Gutxiago entsaladetan. Entsaladak aberasteko balia daitezke, edota algen entsalada egin daiteke. Modu askotara saltzen dituzte: alga hautsa, alga egosia edo alga lehortua. Entsaladetan algak erabiltzen hasteko modu bat izan daiteke zatiak jartzea. Hurrengo urratsa izan daiteke algen entsalada bat egitea. Hainbat onura dituzte: kaltzioa, burdina, bitaminak, aminoazidoak, arazgarriak dira, toxinak kanporatzen laguntzen dute... Badira salbuespenak, ordea: iodo asko dute, eta tiroide guruinarekin arazoak dituztenei ez zaizkie komeni.

Wakame alga da ezagunenetakoa. Proteina, zuntz, bitamina eta mineral ugari ditu, iodoa, esaterako. Osorik edo zatika saltzen dute. Baita lehortua ere. Entsaladetarako egosi egin daiteke, eta, lehortuta badago, zenbait minutuz uretan eduki behar da, hidratatzeko. Alga egokia da entsalada bat egiteko. Zapore gozoa du, eta testura leuna.

Kombu algak proteina eta burdin ugari ditu. Zuntza eta iodoa ere bai. Normalean, lehortua saltzen dute. Entsaladetan erabiltzeko, hidratatzea komeni da. Kombu algaren entsalada egin daiteke. Umami zaporearen ikur gisa hartzen da.

Nori alga, berriz, sushiaren arroza biltzeko erabili ohi da. Berde iluna da, eta lehortua edo ehoa (hautsa) saltzen dute. Nori algaren zatiak erabiltzen dira entsaladetan.

Espirulina boladan egon da. Superelikagai abizena jarri zioten, eta bazirudien hartzen zuenari superbotereak ematen zizkiola. Ez da hainbesterako. Proteina proportzio handia dauka, bitaminak, antioxidatzaileak, mineralak... Espirulina entsaladetan erabiltzeko aukeretako bat da espirulina hautsa baliatzea ozpin-olioa egiteko. Edota espirulina hautsarekin eta albakarekin pesto bat egitea, eta horrekin entsalada gatzozpintzea.

LEKALEAK ETA ZEREALAK

Udako entsaladetan ere bai
Udazkena eta negua hartu ohi dira lekaleak jateko garai gisa. Nutrizionistek lekaleak astean hiru edo lau aldiz jateko gomendatzen dute. Udazkenean eta neguan errazagoa da gomendioa betetzea; udan, ordea, lekaleak desagertu egiten dira etxe askotako menuetatik, udazkenean eta neguan bezain osasungarriak eta goxoak izanik ere. Karbohidratoak, proteinak eta zuntza dituzte. Gantz gutxi, eta daukatena, ona.

Uda honetako beroak gutxitu edo desagerrarazi egiten du lekaleak udazkenean edo neguan jan ohi diren moduan jateko gogoa: barazkiekin, haragiarekin, txerrikiren batekin edo beste osagairen batekin egosita, plater bakar gisa. Ez da oso erakargarria norbere burua izerditan irudikatzea, lekale platerkada bero bat jaten.

Baina udan ere jan daitezke lekaleak. Entsaladak dira udan lekaleak jateko modu erakargarrietako bat. Lekaleak entsaladan? Bai. Txitxirioak, dilistak edo babarrunak. Beratzen utzi, uretan egosi, eta prest daude entsaladak osatzeko edo entsaladen oinarri izateko. Edozein barazkirekin nahas daitezke. Lekale beroak, epelak edo hotzak jan daitezke. Egosi bai, baina egosi eta gero zartaginean gorritu daitezke -espeziaren batekin nahastuta-, zaporea indartzeko.

Lekaleei buruz esandako ia guztiak balio du kuskusarentzat, artatxikiarentzat eta kinoarentzat ere. Kuskusa gariaren semola edo irin larria izan ohi da. Artatxikia zereal bat da. Kinoa berez ez da zereal bat, baina zerealen gisa erabiltzen eta prestatzen da. Uretan garbitu, egosi, eta entsaladen oinarri edo osagarri izan daitezke. Beroa, epela edo hotza.

Egosi eta gero, era askotan erabil daitezke entsaladetan:adibidez, platerean mendi bat eginda edo gainetik botata. Kuskusarekin, artatxikiarekin eta kinoarekin sumendi bat eginez gero, sumendiaren erdian laba berezi bat jar daiteke, munduko saltsarik onenetakoa eta errazenetakoa: arrautza baten gorringoa. Hori bai erupzioa.

BESTELAKOAK

Fruitu lehorrak eta jogurta
Entsaladetako osagai gehienak bigunak izaten dira. Masailezurrak eta hortz-haginek ez dute ahalegin berezirik egin behar entsaladetako osagaiak txikitzeko. Biguntasun horretan, ahoan eta belarrietan plazera eragin dezake krakatekoak entzuteak: intxaurrenak, pistatxoenak, almendrenak, hurrenak, anakardoenak... Jakina, fruitu lehorren ekarpen nagusia ez dira haien gogortasuna eta soinua, eskaintzen dituzten elikagaiak baizik, gantz osasuntsuak eta kaltzioa, esaterako.

Gogortasunaren ordez, gozotasuna eskaintzen dute fruta lehorrek. Aranpasak, mertxika belarriak eta mahaspasak erabil daitezke entsaladetan zaporeen kontrastea lortzeko. Gozotasuna lortzeko beste modu bat: ozpin-olioari eztia gehitzea.

Ozpin-olio. Hitzak berak adierazten du zein diren entsaladak gatzozpintzeko gehien erabiltzen diren osagaiak. Ozpina eta olioa. Batzuetan, zaila da entsalada bati zenbat olio bota behar zaion neurtzea. Entsaladak olioz ihinztatzeko gailuak ere sortu zituzten, olio kopurua mugatzeko. Beste aukera bat: olioaren ordez edo olioarekin batera jogurt naturala erabiltzea. Ozpin-olio krematsua lortzen da. Nahasketari gustuko espeziak edo usain belarrak gehi dakizkioke. Ozpin-olio on batek entsalada bat itxuralda dezake. Ez baztertu ozpin-olioari ziapea, currya, kurkuma edota jengibrea gehitzea.

]]>
<![CDATA[«Auto elektrikora jo behar dugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-08-11/auto_elektrikora_jo_behar_dugu.htm Thu, 11 Aug 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-08-11/auto_elektrikora_jo_behar_dugu.htm
Zeri deitzen diozue energia kudeatzea?

Elikadura iturri bat edo gehiago eta biltegiratze sistema bat edo gehiago dauden aplikazio batean erabakitzea une bakoitzean zer elementuk eman behar duen energia hori.

Eta zuek zer egiten duzue?

Kudeaketa edo aukeraketa hori ahalik eta modu eraginkorrenean egiten saiatzen gara. Biltegiratze sistemak oso garestiak dira oraindik, eta saiatu behar dugu horiek ahalik eta hobekien erabiltzen, iraupena luzatzeko.

Sistema berririk ez duzue asmatzen: merkatuan daudenen kudeaketa aztertzen duzue.

Batzuetan, aplikazio berriak baliatzen ditugu. Ibilgailu hibridoetan, esaterako, barne errekuntzako motorrak eta bateriak zer tamaina izan behar duten esaten dugu. Baita bakoitza noiz erabili behar den ere, kontsumoa gutxitzeko eta bateriaren iraupena luzatzeko.

Zuk esana da akuilatu egiten zaituela kalean zuen lanaren «zatitxoak» ikusteak. Zer dira «zatitxo» horiek?

Lan dezente egiten dugu, CAF tren eta autobus ekoizlearentzat, esaterako. Denok hartzen dugu noizbait trenen bat edo tranbiaren bat, eta guk egindako lana daukate barruko kudeaketa sisteman. Horrek poztu egiten nau.

Zer sentsazio eragiten du energiaren kudeaketan lan egiteak eta Espainiako mix energetikoaren anabasa ikusteak?

Ezjakintasun handia dago. Iberiar penintsulako energia berriztagarrien kontrolaren sistema Europako onenetakoa da. Iberiar penintsulan, egun askotan lortzen da energiaren %60 erabat berriztagarria izatea. Esango nuke Iberiar penintsulan nahiko ondo egiten dela.

Energia enpresa handiak sekulako kanpainak egiten ari dira etxeetan energia berriztagarriak haien bidez jartzeko. Nola ulertu behar dugu jarrera aldaketa hori?

Duela hiruzpalau urtera arte ez zuten hori egiteko beharrik, baina ikusi dute horrekin bat egin ezean negozioaren zati bat galduko dutela.

Energia kooperatibak al dira etorkizuneko kudeaketa sistema?

Bai, horretara joan behar dugu, nahitaez. Enpresa handiek inbertsioak egiten dituzte errentagarritasun ekonomikoa lortzeko; Goienerren moduko kooperatiben helburua, berriz, pertsonak energetikoki autosufizienteak izatea da.

Erakundeak ibilgailu elektrikoak bultzatzen ari dira, eta kargalekuez hitz egiten da batez ere. Gutxitan esaten da ibilgailu elektriko bat duena ia behartuta dagoela garaje bat edukitzera, autoa kargatzeko. Ez da hala?

Egia da, ia beharrezkoa da. Ibilgailu elektrikoa ez dago prest familia guztietarako. Familien beharren eta aukeren araberakoa da. Hala ere, kargaleku dezente daude gure inguruan, gero eta gehiago. Esango nuke Euskal Herrian kargalekuren bat dagoela 25 kilometrotik behin.

Prest gaude gehiengoak ibilgailu elektrikoa izateko?

Ez, ez dago beharrezko azpiegiturarik. Gainera, gizartearen mugimenduak garbi daude: oporretara urrun samar joaten gara, eta horrek esan nahi du abiatu eta bizpahiru ordura sare bat behar dugula. Eta gero beste bat.

Inbertsio ona da auto elektriko bat erostea?

Bakoitzaren beharrak aztertu behar dira. Perfektua da egunero 50 kilometro egin behar dituztenentzat. Urtean egiten den kilometro kopuruari begiratu behar zaio, eta kilometro horiek egiteko moduari. Argi dago denok ibilgailu elektrikora hurbilduz joan behar dugula.

Finlandia da ereduetako bat. Zergatik?

Ez Finlandia bakarrik, Norvegia ere izan daiteke. Ibilgailu elektriko gehiago saltzen dituzte, barne errekuntzako motorra dutenak baino. Kontzientzia dute, sinesten dute jauzi hori egin behar dutela, gobernuak laguntza dezente ematen dizkie, azpiegiturak dituzte, eta, oro har, bakoitza bere etxean bizi da; ia denek garajea dute.

Litio ioizko bateriek iraungitze data dute?

Bai. Kimika berriak lantzen ari dira baterietan, baina datorren hamarkada litio ioizkoa izango da oraindik.

Hidrogenoak ordezkatuko du?

Erabileraren araberakoa izango da. Hidrogenoa ez da izango gauza guztietarako.

Energiaren kudeaketan joera berriren bat?

Digitalizazioa oso garrantzitsua da. Gero eta datu gehiago ditugu, eta adimen artifizialeko teknikak erabiltzen ari gara energiaren kudeaketan sartzeko.]]>
<![CDATA[Zigarroa itzali, kutsadura piztu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/030/001/2022-07-26/zigarroa_itzali_kutsadura_piztu.htm Tue, 26 Jul 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1921/030/001/2022-07-26/zigarroa_itzali_kutsadura_piztu.htm
Gainera, zigarrokina, hondakin txikia bada ere, oso toxikoa da: zigarroak 7.000 substantzia toxiko inguru ditu. Asko kutsatzen du: zigarrokin batek 50 eta mila litro artean kutsa ditzake, ikerketa batzuen arabera. Eta luzaroan kutsatzen du: zigarrokin batek hamabi bat urte behar ditu desegiteko.

Hondartzetako, itsasoetako eta ozeanoetako kutsatzaile nagusienetakoa da. Berez, plastikoa da zabor nagusia. Plastikozko zaborra zabor motaren arabera bereiztuz gero, zigarrokinak dira nagusi. OMEk uste du 1980ko hamarkadatik kostaldean eta barnealdean egin diren zabor bilketetako zaborren %30-40 direla. Oceans Conservancy irabazi asmorik gabeko erakundeak 2020an egindako garbiketa kanpainan 79.880 kilometro kostalde garbitu zituzten. 2.371 tona hondakin bildu. Zortzi milioi objektu. Objektu motaren arabera sailkatuz gero, gehienak, zigarrokinak: 964.521. Zigarrokinen atzetik, plastikozko botilak (627.014) eta bilgarriak (573.534).

Europako Surfrider fundazioak iaz egindako zabor bilketetan ere zigarrokinak izan ziren gehien bildu zituzten hondakinak leku guztietan: 365.772 zigarrokin baino gehiago.

Jendeak hondarretan utzitako zigarrokinetako asko itsasora eta ozeanora iristen dira. Itsasoko arrain eta ugaztunek jan egiten dituzte, eta ohikoa da haien urdailean zigarrokinak aurkitzea.

Ezagunak dira tabakoak giza osasunari eragiten dizkion kalteak, bai erretzaileari, bai erretzaileak isuritako kea arnasten dutenei. Ez dira hain ezagunak, ordea, zigarrokinek ingurumenean eragiten dituzten kalteak. OME Osasunaren Mundu Erakundeak maiatzaren 29an kaleratu zuen tabakoaren ekoizpen zikloak sortzen duen kutsadurari buruzko txosten labur bat: Tabakoa, planeta pozoitzen. OMEk nabarmendu zuen tabakoak haren bizitzaren aldi guztietan eragiten dutela kaltea ingurumenean: «Eman dezake zigarrokina dela zigarro batek eragiten duen kaltearen amaiera, baina oraindik bidea dago egiteko erre osteko hondakinen garbiketari eta suntsiketa arduratsuari aurre egiteko».

Erretzaileek lurrera botatzen dituzte erretako hiru zigarrotik biren zigarrokinak, OMEren arabera. 4,5 bilioi zigarrokin inguru dira urtean. 680.388 tona.

Kopurua handia da, baina eragiten duen kutsadura are handiagoa. Zigarroetako irazkiak zelulosa azetatoz eginak daude. Kotoia ematen du, baina plastikoa da. Plastiko zuntzak. «Denbora luzez egon daitezke ingurumenean, mikroplastiko gisa», OMEren esanetan. Zaila da zelulosa azetatozko irazkiak desegitea. Oso konprimituta egoten dira, eta azetilo molekulak dituzte. Eguzkiak eta hezetasunak desegin ditzake, baina mikroplastikotan.

Nikotina eta metal astunak

Zigarrokinek nikotina, metal astunak (merkurioa, beruna, kadmioa, artsenikoa), hidrokarburo aromatiko poliziklikoak eta bestelako substantzia kimikoak izaten dituzte. Erretzaileak zigarroa erretzean bertan geratzen dira substantzia horietako asko. Substantzia horiek guztiak zigarrokinetatik ingurumenera irazten dira, eta kaltegarriak dira itsasoko bizidunentzat.

Tabakoari lotutako zabor bakarra ez dira zigarrokinak. Zigarro kaxak ere botatzen dira. Kartoia, tinta, zelofana, aluminiozko papera eta itsasgarria. Bi milioi tona urtean.

Birziklatu daitezke zigarrokinak? Bai. 3DKala kooperatibak egiten du, Arabako parke teknologikoan. Zigarrokinaren osagai guztiak baliatu daitezke beste zerbaiterako: tabako eta errauts hondarrak, ongarriak egiteko; papera eta kartoia, berriro ere papera eta kartoia egiteko; eta zelulosa azetatoa eraikuntzan, bero-isolatzaile edo soinu-isolatzaile gisa. «Zelulosa azetatoa berrerabiltzeko beste aukera batzuk aztertzen ari gara», zehaztu du Ahmed Salekek, 3DKalako bazkide laguntzaileak. «Hiru dimentsioko inprimagailuen filamentuak sortzeko eta baita oinetakoak eta surf oholak egiteko ere».

Norbaitek zigarro bat erretzen duenean, kea irazkitik pasatzen da ahora eta biriketara sartu aurretik. Irazkian metatzen dira hainbat substantzia kaltegarri. Ia guztiak kentzea lortu dute 3DKalan: «Garbitu egiten dugu, eta zelulosa azetato garbia lortzen dugu. Gai toxikoak isolatu egiten ditugu, eta berriro erabil daitezke, pestizidak egiteko, esaterako».

3DKala kooperatibako arduradunek laborategi batera bidali zuten zigarrokinetatik ateratako eta garbitutako zelulosa azetatoa, haren purutasuna neurtzeko: %98koa zela esan zieten. «Beraz, egin daiteke».

Salekek ez du zehaztu nola birziklatzen dituzten. Sistema oinarrizkoa dela, ez duela urik behar eta oraindik patentatzeko dutela baino ez. «Dirua behar dugu makineria hobea lortzeko».

Zigarrokinak biltzeko sare bat osatzea da haien lehentasuna. Zigarrokinak birziklatu ahal izateko, zigarrokinak bildu behar dituzte, eta horrek esan nahi du ohitura aldaketa bat bultzatu behar dutela: zigarrokina lurrera, hondartzara, errepidera... botatzen duenak hautsontzi berezietara botatzea. Zigarrokinek, hondakin oso kutsatzaileak badira ere, ez baitute edukiontzi, bilketa sistema eta tratamendu propiorik.

3DKalak zutikako hautsontzi batzuk egin ditu. Jarri ditu Gasteizko zenbait taberna eta jatetxetan, Michelinen, saltoki handietan, musika jaialdiren batean... Madrilgo hotel batekoak eta espetxe batekoak ere biltzen dituzte. Hautsontzi bakoitza zenbatean behin jaso behar duten kalkulatu, errautsak eta zigarrokinak bildu, eta Arabako parke teknologikora eramaten dituzte, birziklatzera.

«Bilketa zabaltzeko, erakundeen babesa eta inplikazioa behar dugu», Saleken iritziz. «Erakundeek babestuz gero, kontzientziazio kanpaina eraginkorra egin daiteke. Modu pribatuan gauza batzuk egin ditzakegu, baina ezin dira nahi ditugun helburuak lortu». Gasteizko Udalarekin saiatu dira, baina ez dute lortu. Beste udal batzuekin hitz egiten ari dira.

Zigarrokinen bilketak, tratamenduak eta birziklatzeak bultzada handia izango du hurrengo urtearen hasieran. Europako Batasunak 2019an onartu zuen plastikozko zenbait produktuk ingurumenean eragiten duten kaltea gutxitzeko direktiba. Horretan, debekatu egin zituzten erabilera bakarreko plastikozko hainbat produktu: edateko lastoak, txotx kotoidunak...

Debekuak ezartzeaz gain, direktiba horrek estatuak behartu zituen 2023 urtarrilaren 6a baino lehen tabako enpresei ekoizleen ardura zabaldua ezartzera, hau da, tabako enpresek zigarrokinen ardura beren gain hartzera. Zigarrokinen kudeaketan eta tratamenduan parte hartzera. Frantziako Gobernuak iaz onartu zuen, eta indarrean dago.

Espainiako Gobernuak oraindik ez du onartu tabako enpresen ardura eta parte hartzea arautuko duen lege dekretua. Urte hasieran, baina, zenbait galdera egin zituen kontsulta publikoan: ea zigarrokinak biltzeko tresnak jarri behar diren tabernetan, jatetxeetan, erretzea baimentzen duten lekuetan eta tabako saltokietan; eta ea zer kasutan ordaindu behar dituzten tabako ekoizleek eta banatzaileek tresna horiek.

Lan eta negozio aukera bat izango da 3DKala kooperatibarentzat: «Tabako enpresek hondakin horiek jasotzeko, kudeatzeko eta birziklatzeko modu bat aurkitu behar dute. Haiek arduratu beharko dute, edo enpresa espezializatu baten esku utzi beharko dute».]]>
<![CDATA[«Desagertzear egon daiteke modelismoa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-07-26/desagertzear_egon_daiteke_modelismoa.htm Tue, 26 Jul 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2022-07-26/desagertzear_egon_daiteke_modelismoa.htm Orioko baleazaleak eta itsasontziak. Astegunetan, goizez; asteburuetan, arratsaldez -Peronaren azalpen eta guzti-. ETBko arotza izan zen. Arraunlari zeneko argazkiak daude garajean. Lau aldiz irabazi zuen Kontxako bandera, 1970eko hamarkadan. Arraunlaria eta traineruko arotza zen.

Eman dezake zuek itsasontziak muntatu egiten dituzuela. Zuen lana askoz ere zabalagoa da, ordea.

Modelogile mota ezberdinak daude: batzuk, hasiberriak direlako, kit-ekin hasten dira; beste batzuek planoak eskuratu eta, planoetatik abiatuta, piezak sortzen dituzte; eta badira agiri zaharretan oinarrituta piezak ateratzen dituztenak.

Zuk zeuk hala egin zenuen Nuestra Señora de la Concepcion y de las Animas galeoia, Antonio Gaztañeta ontzigilearen egunerokoan oinarrituta.

1688ko eskuizkribu bat aurkitu genuen, Gaztañetaren eguneroko bat. Bertan ikus daiteke galeoia nola eraiki zuten, urratsez urrats.

Piezen xehetasun guztiak eman zituen?

Guztiak. Ia eraikuntza guztia dago.

Ia. Zer egiten da zerbait zehazten ez duenean?

Logika erabiliz betetzen dira hutsuneak. Berak eskatzen dizu nola.

Batzuetan, hutsunea handiagoa da informazioa baino: ateburuetako irudietan oinarrituta egin izan dituzu ontziak.

Armarri horiei buruzko lan bikaina egin zuten Selma Huxleyk eta Michael semeak. Baita Gipuzkoako Ozeanografia Elkarteko Migel Laburuk eta Antxon Lasagabasterrek ere. Artxiboetako agiriak atera zituzten, baina hor geratu ziren; ez ziren iritsi hiru dimentsioko modeloak egitera.

Zuk egin zenituen.

Orioko Aganduru etxeko ateburuko argazkia hartu eta nomenklatura osatu nuen: pieza guztiei izena jarri nien. Horrek zabaltzen dizu bidea planoak diseinatzeko.

Euskal Herriko ontziolak munduko onenetakoak izan ziren. Behar beste zabaldu da?

Zabaltzen ari gara. Ontzi horietako asko Pasaian, Zumaian, Orion, Deban eginak dira.

Merezi duen garrantzia ematen al zaio itsas ondareari?

Ez. Itsasoari bizkar emanda bizi gara, baina aintzat hartu behar dugu itsasoa izan dela gure arbasoen bizitza.

Zer-nolako eragina du Albaolaren moduko gune bat sortzeak?

Oso ona da. Euskaldunok zenbateraino ikusten dugu geure itsas historia? Ia ezer ez. Eskerrak Xabier Agotek eman dion indarra Albaolari. Hemen baino gehiago baloratzen dute hemendik kanpo. Tristea da. Eskerrak eman behar zaizkie erakundeei, proiektua babesteagatik.

Txikitasunera ohituta, zer sentitzen duzu Albaolan eraikitzen ari diren San Joan galeoiaren aurrean?

Plazera. Umetan sarri joaten nintzen Orioko ontziola batera. [Jorge] Oteiza bera ere joaten zen. Zuakerrak jarrita zeudenean gustatzen zitzaion itsasontzia. Esaten zuen horrela utzi behar zirela, eskultura bat zirela. Gero pena hartzen zuen, forratzen zutenean.

Garai bateko itsasontziren baten eraikuntza bertatik bertara ikusteko aukera izango bazenu, zein aukeratuko zenuke?

1715. eta 1716. urteetan hiru belaontzi egin zituzten Orion, berdin-berdinak, Gaztañetaren irizpideetan oinarrituta. 60 kanoiko eta 900 tonatik gorako ontziak ziren. Guztiak batera egin zituzten.

Zer da pazientzia zuretzat?

Pazientzia nire emazte Begoñak [Lertxundi] izan du, nirekin, egin ditudan itsasontzi guztiak onartzeko. Lanerako badut pazientzia, baina, bestela, oso urduria naiz. Ez dakit arraunean ibili nintzelako-edo, baina jenio bizikoa naiz. Itsasontzi bakoitza erronka bat da. Egin izan dudan itsasontzi handi bakoitza Everestera igotzearen parekoa izan da.

Zehaztasuna obsesio bihurtzen da?

Obsesio pixka bat behar du; bestela, ez lirateke zehaztasun eta fintasun horrekin aterako.

Modelogileak diziplinatua eta ordenatua izan behar du: XVI. mendeko baleontzi bat egiteko, 20.000 pieza zenbatu zenituen.

Bai, nahitaez. Nuestra Señora de la Concepcion y de las Animas galeoiarekin, erdi eginean nuela, 20.000 piezara iritsi nintzen, eta esan nuen ez nituela gehiago zenbatuko.

Gipuzkoako Ozeanografia Elkartean 30-40 modelogile elkartzen zineten lehen. Gaur egun? Zuen lanak badu segidarik?

Sei bat lagun geratu ginen, eta jada ez gara elkartzen. Urteak aurrera doaz, eta gehienak hil egin dira. Jende berria ez da animatzen, eta desagertzear egon daiteke modelismoa.]]>
<![CDATA[Amaiurko bataila, ETB1en]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/028/001/2022-07-17/amaiurko_bataila_etb1en.htm Sun, 17 Jul 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1942/028/001/2022-07-17/amaiurko_bataila_etb1en.htm Amaiur, azken nafarrak. Gaizka Aranguren historialari eta kazetariak aurkeztuko du. Orio ekoiztetxeak egin du programa.

Historiari buruzko saioak ez dira berriak, ez Arangurenentzat, ez Orio ekoiztetxearentzat. Haiek egin dituzte Itxi liburuak saioak: historiako gertaerei buruzko saio didaktikoak, Arangurenek berak gonbidatu ezagun batekin bideratuak.

Amaiurko batailari buruzko saioaren estiloa antzekoa izango da, baina ez du gonbidatu ezagunik izango. Arangurenek emango ditu azalpenak, eta adituek erantzungo dituzte haren galderak. Itxi liburuak saioan, gonbidatuak eskola ematen zien hainbat gazteri; Amaiur, azken nafarrak saioan, Arangurenek berak emango die eskola hainbat laguni. Amaiurko oroitarria ikasgela bihurtuko dute.

Historialariak, Aranzadi...

Arangurenek ondoan izango ditu zenbait historialari: Peio J. Monteano, Pello Guerra, Amaia Alvarez eta Roldan Jimeno. Arangurenek nabarmendu du Peio J. Monteano dela azken urteotan Amaiurri buruz gehien ikertu eta idatzi duena: «Buru-belarri ikertu du XVI. mendea». Historialariek batailan gertatu zena azalduko dute, baina baita aurretik egoera nolakoa zen eta gero batailak zer ondorio izan zituen ere.

Juantxo Agirre Mauleon arkeologo eta Aranzadi zientzia elkarteko idazkari nagusiak ere parte hartu du saioan. Aranzadi ari da Amaiurko gaztelua induskatzen, eta Agirre Mauleon da indusketaren zuzendarietako bat. Ixabel Aleman Amaiurko alkatearekin ere hitz egin dute. Azalpenez eta elkarrizketez gain, animazioa baliatuko dute Amaiurko gazteluan gertatu zena irudikatzeko.

Batailan funtsezko eta ikur izan zen pertsonaia bati buruzko azalpenak emango dituzte: Jaime Velaz de Medrano, Velaz kapitain nafarra. Haren biografia ikertzen ari da Peio J. Monteano, eta orain arte aurkitutako informazioaren berri emango du.

Ikus-entzunezko lanek historiaren eta memoriaren transmisioan duten garrantzia nabarmendu du Arangurenek: «Ikus-entzunezkoak ezinbestekoak dira transmisiorako. Pantailetara joan behar dugu; bestela, ez dago transmisiorik. Gazteei begira batez ere, baina orokorrean».

Historialari eta kazetaria ibilia da Euskal Herriko iruditeriaren erreferentzia nagusiei buruzko hitzaldiak ematen, liburuak editatzen, aurkezpenak egiten... «Baina oso jende gutxirengana iristen ginen», gogoratu du. «Ikus-entzunezkoak askoz ere jende gehiagorengana iristea ahalbidetzen du, baldin eta zabalpena behar bezala egiten bada, jakina». Alde horretatik, Arangurenek uste du Euskal Herriaren iragan komunaren mugarri gehienak «hankamotz» daudela ikus-entzunezko lanei dagokienez: «Horregatik dago hain transmisio eskasa».]]>
<![CDATA[Irribarre dantza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/040/001/2022-07-17/irribarre_dantza.htm Sun, 17 Jul 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1956/040/001/2022-07-17/irribarre_dantza.htm
Jende nagusia elkartu zen batez ere atzo eguerdian Errenteriako (Gipuzkoa) Koldo Mitxelena plazan. Gehienak emakumeak. Ordurako, txistulariek hasia zuten kalez kaleko ibilbidea, herritarrei gogorarazteko bi urteko etenaren ondoren bueltan zela Erromeria Eguna, Ereintza dantza taldeak antolatuta.

Aikokoak, musika tresnak eta bozgorailuak probatzen. Dantzarietako batzuk, hamaiketakoa egiten. Beste batzuk, itzal bila. Talde argazkiak. Besarkadak. Joaldunak, joareak jartzen: bata lurrean belaunikatu eta besteak indarra egiteko hanka bizkarrean jarriz eta soka estutuz.

Eta txistu, gitarra, danbolin... hotsa entzun bezain pronto, jendea dantzan. Batzuek botila ura eskuetan; bakarren batek garagardoa. Beroketa izan zen, Errenteriako kaleetan abiatu aurretik.

Erromeria ibiltaria

Aikokoek tresneria eta bozgorailu guztiak hartu zituzten, eta musikariak eta dantzariak kalejiran abiatu ziren hurrengo geldialdia egitera, Niessen kulturgunera, Xabier Olaskoaga plazara. Erromeria ibiltaria.

Herritarren eguneroko eginbeharrak eta dantzarien saioak nahastu ziren. Batzuk erosketa poltsekin aurrera eta atzera; besteak Aiko taldeko Patxi Labordaren azalpenei eta mugimenduei jarraitzen.

Irribarreak ziren nagusi guztien aurpegian. Dantzara, festara joanak ziren Errenteriako Erromeria Egunera. Irribarre bat Kontxi Mitxelenaren aurpegian. Betidanik gustatu zaio dantza egitea. Duela 11 urte, dantza talde bat sortu zuten berak eta lagunek. Hemezortzi dira, horietatik lau edo bost gizonak. Dantza taldeari jarritako izenak adierazten du haren izana ere: Giro Ona.

«Dantzan ondo pasatzen dut», zioen Mitxelenak. «Musika hasten baldin bada, hankak ere mugitzen hasten dira». Haren alabak ere duela urte batzuk aritu ziren dantzan, baina alabek dantza utzi zutenean, ama hasi zen. «Pena bat dut», esan zuen, ondotik, Mitxelenaren lagun batek: «Helduak garela hasi gara dantzan; lehenago hasi behar genuen».

Dantzarien zirkulu batek hartu zuen Xabier Olaskoaga plaza. Aurrena alde batera, gero bestera. Soinekoen eta aurreko mantalen festa. Kolore eta itxura ezberdinetakoak. Loredunak eta soilagoak. Oinetan, guztiek espartinak. Guztiek ez. Gizon bat Asics markako kirol oinetakoekin: anima sana in corpore sano.

«Dantza bizitza da»

Dantzarien artean, beste hiru irribarre: Arantxa Mujika donostiarra, eta Nere Mujika eta Maite Arraiago errenteriarrak. «Dantza bizitza da niretzat», Nere Mujikak. Dantza asko egindakoa da. Gaztetan, igandero. Gaur egun, Beti Prest dantza taldean. Izena eta izana bat eginda, hor ere. COVID-19agatik ezarritako itxialdian ez zion utzi dantza egiteari. Musika jarri, eta etxean egin zuen dantza.

Arantxa Mujikarentzat «euskal gune oso polita» da Erromeria Eguna, eta «erroetara bueltatzea», berriz, dantza egitea. Maite Arraiagori, «sendatzeko» balio dio dantzak. Galderak erantzun bezain pronto bueltatu ziren hirurak dantzara, La cucaracha-ren doinuekin, baina euskal dantzen mugimenduekin. Eta kalejirak aurrera jarraitu zuen. Erromeria Egunak ere bai.

Dantza festa ez zen atzo bukatu. Dantza asteburua da Errenterian: Errenteria Dantzan eguna egingo dute gaur. Ereintzak eta Gineako Grupo Cultural Netos de Bandim taldeak dantza egingo dute, 19:00etan, Zumardian. ]]>
<![CDATA[«Entzierroak euskaraz ere nahi dituela erakutsi du jendeak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1861/025/001/2022-07-16/entzierroak_euskaraz_ere_nahi_dituela_erakutsi_du_jendeak.htm Sat, 16 Jul 2022 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1861/025/001/2022-07-16/entzierroak_euskaraz_ere_nahi_dituela_erakutsi_du_jendeak.htm Entzierroa ordubeteko programa osatu eta eman du Iruñeko jaietako ekitaldi nagusietakoaren inguruan. Ikusleek babestu dute programa: %10,3ko ikusle kuota izan du batez beste; euskaldunen artean, ia halako bi (%21,3). «Entzierroak euskaraz ere nahi dituela erakutsi du jendeak», uste du Nerea Reparaz kazetari eta saioaren aurkezleak. «Datuek erakusten dute programak hutsune bat bete duela». Reparazek Joseba Olagarairekin batera aurkeztu du Entzierroa. K-2000k ekoitzi du programa.

Lantaldea pozik dago egindako programekin eta jasotako erantzunarekin. Hutsetik hasi behar izan dute, eta egunez egun lanak finduz joan dira.

Entzierroak izan dira saioaren oinarria. «Saioaren helburua zen entzierroari merezi duen garrantzia, errespetua eta seriotasuna ematea», azaldu du Reparazek. «Baina jai giroa ahaztu gabe, eta erakutsi nahi izan dugu sanferminak entzierroa baino askoz ere gehiago direla». Aurkezleak uste du lortu dutela bien arteko oreka. Saioaren lehen ordu erdia «serioagoa» izan da, entzierroei lotuagoa, eta hurrengo ordu erdia sanferminetako bestelako ekitaldiei eta protagonistei buruzkoa, «umore pixka batekin».

Reparazen iritziz, egunez egun ikasi dute tonua moldatzen eta martxa hartzen, «une bakoitzean zer behar zen ulertzen». Aurkezlearen arabera, bi aurkezleek soslai ezberdina edukitzea izan da saioan oreka eta tonu egokia lortzeko gakoetako bat: Reparaz albistegietan aritzen da, aktualitateko gaiak lantzen; Olagarai, berriz, entretenimendu programetan. Saioa hasi baino astebete lehenago ezagutu zuten elkar, eta ondo moldatu dira.

Lantaldeko kide gehienak nafarrak izan dira: aurkezleak, berriemaileak eta gonbidatuak. Horretan ahalegindu dira. «Uste baitugu tokiko ikuspegi batetik kontatzeak zerbait ematen diola saioari», Reparazen iritziz. «Jendeak ondo hartu du».

Aurkezleak entzierroei buruz ikasten aritu dira programaren aurreko egunetan, baina adituen esku utzi dituzte azalpen zehatzak. Ikusleak izan zitzakeen galderak egiten saiatu dira. Lantaldeak ahalegin berezia egin du entzierroei buruzko datuak biltzen, «entzierroetan datuak oso garrantzitsuak baitira».

Ez dute zailtasunik izan entzierroei buruzko aditu euskaldunak aurkitzeko eta programan azalpenak ematea lortzeko. Reparaz harritu egin da, konturatu baita «Euskal Herrian eta euskal komunitatean badela jende jantzia entzierroei dagokienez». Josu Vazquez korrikalari ohia eta Asier Alvite albaitari eta korrikalaria arduratu dira azalpen teknikoez. «Guztiek lagundu digute entzierroen erradiografia bat egiten».

Emakume gutxi

Reparazek badu arantza bat: platora emakume gehiago ez eraman izana. «Ez da izan saiatu ez garelako», azaldu du. «Baina oraindik ere gizonek hartuta daukate entzierroen plaza, eta, gero eta emakume gehiago badira ere, izugarri kostatu zaigu guregana gerturatzea».

Entzierroak urtero ikusten zituen Reparazek. Urtero, egun batean, bertatik bertara ikustera joaten zen Arbizutik Iruñera, familiarekin. Etzierroen inguruan «kontraesanak» dituela dio. «Inoiz ez dut zezenketarik ikusi, eta ez dut sekula ikusiko. Entzierroa mugan dago».

Erronka izan da entzierroei buruzko saioa aurkeztea. Harriduraz hartu zuen eskaintza, ohituta baitago albistegiak aurkeztera eta berriemaile lanetan aritzera: «Saioak gozatzeko eta lasaitasunez aritzeko aukera eman dit. Iruditzen zait halako esperientziek aberastu egiten dutela, eta badirela ohiko lanetan aplikatu ahal izango ditudan gauzak».

Udan opor egun batzuk izango ditu, eta, gero, ETB1eko albistegietara itzuliko da, Gaur Egun-era. Irailean albistegietan eta aktualitateko gaiak lantzen arituko da: «Albistegiak dira nire bidea».]]>