<![CDATA[Jakes Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 03 Aug 2020 22:27:53 +0200 hourly 1 <![CDATA[Jakes Goikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Autogobernua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/002/2020-08-04/autogobernua.htm Tue, 04 Aug 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/019/002/2020-08-04/autogobernua.htm
Eskubide horiek guztiak bermatzeko Espainiako Estatuarekin harreman eredu berri bat behar dela nabarmendu zuen Tejeriak, «berdintasunean, aldebikotasunean eta paktuan oinarritua»: «Euskaldunok erabakitzen dugunak errespetatua izatea zor du».

Eusko Legebiltzarreko presidentearentzat, «burutu» egin behar da erakundeak estatus politikoa eguneratzeko egindako lana. Aspalditik hasitako eztabaida. EAJren interes faltak, besteak beste, denboran luzatua, legegintzaldiz legegintzaldi: ponentzia 2001ean sortu zuten.

Hitzak haizeak eramaten ditu, eta, politikan, gero esandakoek orain esandakoak estaltzen dituzte, sedimentuak balira bezala, ahanzturan geratzeraino. Denborak esango du. Ez litzateke harritzekoa lau urte barru atzoko hitzaldia errepikatzeko moduan egotea.]]>
<![CDATA[Maskarak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/017/003/2020-07-17/maskarak.htm Fri, 17 Jul 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/017/003/2020-07-17/maskarak.htm
Maskara erabiltzea derrigorrezkoa da edo izango da, eta badirudi horrekin kutsatzeko arriskua nabarmen gutxituko dela. Maskara eraginkorra da, jakina —distantzia errespetatzearekin eta higiene neurriekin batera—. Kontua da maskara eraginkorra dela kutsatzeko arrisku egoeretan janzten baldin bada; baina arrisku egoera horietako askotan salbuespenak onartzen baldin badira, jendea elkarrengandik gertu eta maskararik egotea baimentzen baldin bada, halakoetan alferrik da maskara erabiltzeko derrigortasuna. Eta ez dira kasu gutxi. Gehiago udan. Administrazioek, legez, salbuespen horiek onartu dituzte. Taberna eta jatetxeetan, esaterako. Bai barruan —okerrago—, bai kanpoan. Familiak elkartzen dira, kuadrillak ere bai... Ikusi beharko litzateke zer gertatzen ari den lantegi askotan ere.

Horregatik, bai, arduraren zati handi bat norberarena da, bere jokabideena; baina ez dena. Eta maskara derrigortzeak ezin du hori ezkutatu.]]>
<![CDATA[Kanpai(n)a jotzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/022/003/2020-07-11/kanpaina_jotzen.htm Sat, 11 Jul 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/022/003/2020-07-11/kanpaina_jotzen.htm
Izan ere, alderdi politikoentzat kanpaina kanpaia jotzea ere bada. Bai mezuari, soinuari, zaratari, errepikari eta zabalkundeari dagokionez; baina baita norberak —edo ingurukoek— bere buruari plazera emateko ariketari dagokionez ere. Izurritearekin eta izurriterik gabe.]]>
<![CDATA[Sententzia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/025/003/2020-07-04/sententzia.htm Sat, 04 Jul 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1904/025/003/2020-07-04/sententzia.htm
EAEko Auzitegi Nagusiak arrazoi eman dio, neurri handi batean, ESK sindikatuari —beste hainbat sindikaturen babesarekin egin zuen auzi eskea—. Arriskua «larria eta berehalakoa» izan zela dio sententziak. Egia da sententziak Osakidetzaren ardura arintzen duela, garai hartan materiala falta zelako eta salbuespen egoera zelako. Egia da sindikatuaren eskaera asko atzera bota dituela, bai, baina horrek ez du leuntzen onartutakoaren larritasuna.

EAEko Auzitegi Nagusiak sententzia batean jaso du langileek hainbat aldiz salatutakoa. Sententziaz haratago, azterketa sakon bat egin beharko da administrazioek izurriteari emandako erantzunaz. Zer, noiz, nola, zergatik... egin duten. Azalpenak eta informazioa eman beharko dituzte parlamentuetan. Eta ez, hauteskundeak irabazteak ez du esan nahi dena ondo egin denik eta azalpenik eman behar ez denik.]]>
<![CDATA[Gazteei begira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/024/003/2020-06-28/gazteei_begira.htm Sun, 28 Jun 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1951/024/003/2020-06-28/gazteei_begira.htm
Beste behin agerian geratzen ari da gizartean oso orokortuta dagoen joera bat: gazteei buruz hitz egitea, baina gazteekin hitz egin gabe, haien ahotsa entzun gabe. Eta gazteek badute ahotsa eta zer esana. Entzun nahi duenarentzat.]]>
<![CDATA[«Nolatan ez dugu hezkuntzaren eztabaida lehen mailan jartzen?»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2020-06-19/nolatan_ez_dugu_hezkuntzaren_eztabaida_lehen_mailan_jartzen.htm Fri, 19 Jun 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2020-06-19/nolatan_ez_dugu_hezkuntzaren_eztabaida_lehen_mailan_jartzen.htm
Eusko Jaurlaritzak bertan behera utzi zituen aurrez aurreko eskolak martxoan. Nola antolatu zineten hain egun gutxitan? Prest zeundeten?

L.S.: Gu ez gaude batere aurreratuta tresna digitaletan. Hasieratik argi genuen umeei ez geniela edukiekin matraka emango. Umeengana nola heldu aztertu behar genuen. Haur Hezkuntzan eta ikastola guztian telefonoa oso garrantzitsua izan da. Erabaki zen familia guztiei deitu behar zitzaiela, behar bagintuzten hor geundela esateko. Baita zer moduz zeuden jakiteko ere. Haur Hezkuntzan ohar bat egin genuen, familiei adierazteko indartu zezatela konfiantza beren buruarengan. Haurrek ez zutela ezer galduko eskolara ez etortzeagatik.

A.U.: Gure kasuan, ikasle guztiek zuten Chromebooka, eta antolaketa ez zen izan oso konplexua. Ikasturtearen hasieratik oinarrizko tresnak izan dira Chromebooka eta Google Suite plataforma. Aldaketarik handiena izan zen bat-batean distantzia fisiko bat zegoela, ez zegoela eskolako interakzio zuzenik. Ikastetxean erabaki zen ordutegiei eustea, ikasgai eta maila guztietan.

Geratu da ikasleren bat kanpoan, baliabide faltagatik?

A.U.: Gailua denek zuten, eta etxera eraman zuten; baina egia da ikasle gutxi batzuek ez zutela konexio onik. Kasu batean amaren telefonoaren datuekin konektatu behar zuen. Ikastetxeek nolabait hori konpondu zuten.

L.S.: Eusko Jaurlaritzatik eskatu zuten halako kasuak atzemateko, eta ikastetxeek familiei utzi zizkieten ordenagailuak.

Ikasle askoren kasuan eskola da euskararekin duten harreman bakarra. Gurasoek ez dakite euskaraz, eta ezin diete lagundu. Izan duzue halako kasurik?

L.S.: Bai. Nire gelan 23tik bost inguruk dituzte Euskal Herrian jaiotako gurasoak. Ingelesez, gaztelaniaz komunikatu behar duzu. Guraso batzuei entzun diet itzultzaileetan sartzen dituztela euskarazko testuak; beste batzuek, baldin badaude, euskarazko liburuen gaztelaniazko bertsioak ere erosten dituzte, euskarazkoak ulertzeko. Lehen ere bai. Orain gauza asko agerian geratu dira, baina lehen ere bazeuden.

A.U.: Gela bakoitzean bazeuden euskarazko errefortzu berezia jasotzen zuten hiru ikasle. Jarraipen estua egiten zieten, eta oso ondo funtzionatzen zuen. Hori zaildu egin da. Hogei ikasletik gora badituzu modu digitalean, denbora gutxi geratzen da. Ordutegietatik kanpo hartu behar izan ditugu, edo eskola bukatutakoan haiei itzuli azaldutakoa. Moldatu dira nola edo hala, baina hizkuntzarekin izan duten galera oso argia izan da. Ikasle horiek erabat galdu dute eskolak ematen duen euskarazko ekosistema. Erronka argia da eskolentzat, Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailarentzat eta hizkuntza politikarentzat datorren ikasturteari begira. Zer neurri hartuko dituzte eta zer baliabide jarri ikasle eta familia horiek euskararen arrakala ez izateko?

Badirudi ikastetxeok dugula euskararen normalizazioaren ardura, baina egoera honetan ikusi da ezinezkoa dela, beste era bateko elkarlana behar dela euskalduntzea ziurtatu nahi badugu eta euskararen arrakala saihestu nahi badugu. Euskarazko ekosistema aberastu behar da: aisialdia, kirola... Kalitatezko euskarazko eduki gehiago ere sortu behar dira, faltan eman baititugu.

Irakasle guztiek esan dute lehen baino lan gehiago egin dutela. Zuek ere bai?

A.U.: Bai. Lan asko egin dugu, baina ez guk bakarrik, ikasleek ere bai. Hasieran eromena izan zen. Lan karga erregulatzea eta orekatzea batez ere. Pixkana-pixkana egin genuen. Pentsa, DBHn jardun osoa daukan irakasle batek bost edo sei talde ditu, 125-150 ikasle. Nola egiten zaiei horiei jarraipena sarean lan eginda? Eta tutoreek? Ikasleez gain, harreman zuzena dute 25 familiarekin. Lan itzela izan da. Ia egun osoa ordenagailuaren aurrean. Ikasleak ere bai.

L.S.: Lan itzela egin da. Bi motatako irakasleak ikusi ditut: alde batetik, eutsi diotenak, lehen egiten zena modu digitalean egin dutenak; beste batzuek, eskolak emateaz gain, denbora hartu dute pentsatzeko zer egin, zergatik, zertarako, nola... Gainera, goitik etorri diren aginduek nekea eragin dute: berandu, kaotikoak, anbiguoak... Ordu kopurua handitu du ezjakintasun horretan etengabe erabakiak hartu behar izateak.

Nola bateratu dituzue lana, etxeko lanak eta zuen seme-alaben jarraipena?

A.U.: Hiru seme-alaba ditut, hirurak nerabeak, hirurak batxilergoan. Autonomoak izan dira.

L.S.: Nire kasuan izugarria izan da. Koordinatzailea naiz, eta goiz osoa telefonoari begira egon naiz. Etxean bost lagunek egin behar genuen telelana: bi helduk eta hiru seme-alabek. Espazio fisiko berean, gailu kopuru mugatuarekin eta konexio berarekin. Eromena da. Oso gogorra izan da.

Eskola, edukiez eta curriculumaz gain, bada harremanak lantzea, afektibitatea... Aurrez aurre, lan izugarria da. Modu telematikoan ezinezkoa dirudi. Nola egin duzue jarraipena?

A.U.: Oso garrantzitsua da alde emozional hori. Saiatu gara jakiten ikasleak nola sentitzen ziren, zer zailtasun zituzten... Ikusi dugu estimatzen zutela eguneroko konexioa, elkarren berri izatea. Batzuek esan dute ez zeudela ondo. Batzuek buelta eman diote, baina beste batzuek, ez. Hori zaindu behar da.

Zuen kasuan, Saez, heziketa afektibitatean oinarritzen da.

L.S.: Ikusi genuen hori zela zaindu behar zen gauza ia bakarra. Erabaki genuen familiei deitzea, galdetzeko. 5-6 urteko umeek ere gauza pila bat kontatu dizkigute telefonoz. Oso garrantzitsua da aldez aurretik zer harreman daukagun umeekin eta familiekin: aurrez aurreko eskoletan dagoen harremanak baldintzatuko du harreman digitala. Beti zaindu behar da, hori baita gauza guztien oinarria. Aipatu nahiko nuke kasu batzuetan sentiberatasun falta handia ikusi dudala irakasleen aldetik: ikasleei ez diete galdetu ere egin zer moduz dauden, eta, familiek esanda ere osasun arazo larri bat izan dutela etxean, jarraitu dute ikasleei ariketak eskatzen ezarritako epeetan. Oso larria da.

A.U.:: Zortea izan dugu, krisi hau iritsi baita bi ebaluazio egin eta gero. Ez geunden prestatuta, baina eskoletan elkar ezagutzen genuen, bazegoen antolaketa bat eta afektibitate bat landuta. Zer gertatuko da hurrengo ikasturte hasieran egoera hau gertatzen bada? Ez dut pentsatu ere egin nahi. Nire kasuan, ikasle batzuk beste ikastetxe batzuetatik iristen dira; ez ditugu ezagutzen.

Jaurlaritzaren aldetik babestuta sentitu zarete? Edo ikastetxe bakoitzari utzi zaio ahal zuena ahal zuen moduan egiten?

L.S.: Nire inguruan ez gara sentitu ez babestuta, ez zainduta. Ez nuke esango sarritan aldarrikatzen dugun autonomia eman zaigunik. Abandonatu egin gaituzte. Babestea eta laguntzea ez da debekatzea eta derrigortzea, baina hori da etorri zaiguna. Kontrola.

A.U.: Arazoak eta kaosa batez ere etorri ziren ikasgeletara itzultzen hasi zirenean, maiatzaren hasieran. Ikastetxeek sekulako lana egin zuten itzulera prestatzeko, baina gero ikuskaritzak ez zituen batzuk onartu. Sekulako egonezina eragin zuen zuzendaritza taldeetan eta ikastetxeetan. Ikastetxeak gehiago hartu behar dira aintzat, benetan haiek ezagutzen baitute testuingurua eta ikastetxe bakoitzaren egoera.

Hezkuntza Sailak ez du aintzat hartu hezkuntza komunitatearen iritzia erabakiak hartzeko?

L.S.: Oso gutxi. Gure zuzendaritza beti dago zer etorriko den zain, urduri. Irailean zer? Inpresioa dugu hauteskundeak tartean direla eta garrantzitsua dela haientzat normaltasun itxura ematea. Gure Haur Hezkuntzako eraikina hauteslekua da. Nola eraldatuko dugun pentsatu beharrean, hauteskundeetarako prestatzen ari dira.

Zer espero duzue irailerako?

A.U.: Inork ez daki zein izango den egoera. Prestatuta egon beharko genuke egoera ezberdin guztietarako. Zer da garrantzitsuena hurrengo ikasturteari begira? Diagnostiko bat egin behar da gertatu denari eta ikasleen egoerari buruz. Hurrengo urterako gauza horiek argi izateko, zer errefortzu beharko diren. Baina horretarako Hezkuntza Sailak marko bat jarri beharko du, bai osasun neurriei dagokienez, bai hezkuntza arrakala eragotziko duten neurriei dagokienez. Ez dakit Hezkuntza Saila bete-betean ari den horretan, egon beharko lukeen bezala. Uste dut ikastetxe bakoitzak egingo duela ahal duena. Ni beldur naiz.

Panorama beltza, beraz.

A.U.: Ez dakit nola, baina zabaldu behar da eztabaida bat gizartean, benetan hezkuntzari garrantzia eman, lehen planoan jarri. Etorriko da uda, etorriko dira hauteskundeak, eta egongo da geldiune bat; baina funtsezkoa izango da hurrengo ikasturtea nola hasiko den. Dakiguna jakinda, nola ez dugu jartzen hezkuntzaren eztabaida gizartean lehen mailan? Justizia soziala eta gizarte ekitatibo bat nahi baditugu, gure umeak eta hezkuntza zaindu behar ditugu. Eta planteatu orain zer aldatu behar dugun. Ikusi dugu argiago zer gauza aldatu behar ditugun; ba, goazen denok lan egitera, denon laguntza behar baitugu. Oso kezkatuta nago; ez dut ikusten hau serio hartzen ari direnik.

L.S.: Duela zenbait astera arte, irailera begira, beldurra sentitzen nuen. Heike Freire pedagogoaren hitzaldi bat entzun nuen eta itzela izan zen. Mundu bat zabaldu zitzaidan. Berak esaten du beldur horren aurrean eta goikoek egiten ez duten horren aurrean, jarrera aktibo bat izan behar dugula. Pentsatu behar dugula. Zer nahi dugu? Zer egin daiteke? Nola? Zeinek? Jarri martxan, ezin dugu zain egon goikoek edo ondokoek zer egingo duten. Hasi behar dugu leku bakoitzean, auzo eta hezkuntza komunitate bakoitzean pentsatzen, eta gero ikusiko dugu sokatik nola tiratzen dugun. Asko gara. Asko tiratu behar dugu, umeek eta familiek behar duten moduan, ez politikak eta merkatuak behar duen norabidean.

Errealista da aurrez aurreko eskolak planteatzea? Hezkuntza kontaktua da, harremana da.

L.S.: Kontuz ibili behar dugu. Aintzat hartu behar dugu zer ondorio duen hazten ari den haur batentzat joatea leku batera non irakasleak espetxezain bihurtuko ginatekeen. Ni ez nago prest espetxezaina izateko. Oso argi daukat.

Zer ikasi duzue batez ere prozesu honetan?

A.U.: Gauza asko. Nik behintzat ikusi dut zein garrantzitsua den alde emozionala ikasleengan.

L.S.: Gertatu zaidan gauzarik gogorrena eta hunkigarriena izan da gelako haur baten familiarentzat elikagai bankuaren laguntza eskatu behar izatea. Gurasoek lana galdu zuten. Esan ziguten ez zutela janaririk. Kasu gehiago ere izan dira. Eskolaren funtzio sozial hori. Asko ikasi dut inklusioari buruz. Ikasi dut neure buruari galdetzen zertarako behar nauten ume eta familia horiek. Zertarako behar duten ume eta familia horiek eskola. Erantzuna da elkar aberasteko. Ni asko aberastu naute familiek. Gauza asko partekatu ditugu; humanitate handia egon da.

A.U.: Agian momentua da elkarrekin amesteko zer-nolako eskola nahi dugun eta, Leirek esan duen moduan, gizarte honek zer nolako eskola behar duen.

Bihar: Iñaki Peña medikua eta Nerea Arriola erizaina.]]>
<![CDATA[Kutsatuen arrastoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/002/001/2020-06-12/kutsatuen_arrastoan.htm Fri, 12 Jun 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1924/002/001/2020-06-12/kutsatuen_arrastoan.htm
COVID-19aren lehen olatua mendi bihurtu aurretik, bazeuden kutsatuen arrastoari jarraitzeko baliabideak eta taldeak Euskal Herrian. Ez handiak. Baina olatuak aurretik hartuta eraman zituen. Baldintza horietan, ez zioten jarraitu kutsatuen arrastoari. «Lehen kasuak agertu zirenean, Osasun Publikoa hasi zen kutsatuen kontaktuei jarraitzen», azaldu du Oscar Lezeak. «Baina, oso azkar, kutsatzea komunitario bihurtu zen, eta ezin izan zen segitu jarraipena egiten». Nafarroako aztarnarien taldeko koordinatzaileetako bat da Lezea.

Izurritean positibo emandakoen arrastoari jarraitzeko beste zailtasun bat nabarmendu du Ignacio Garitanok: «Arrastoari jarraitzea osasun publikoko departamenduen eta epidemiologoen esku egon da, eta, historikoki, baliabide gutxiko taldeak izan dira, txikiak, mendebalde guztian. Mundu guztiak zekien gauza batzuk egin behar zirela, baina ezin zen. Olatuak baliabideak gainditu zituen».

Lanbidez Gasteizko Txagorritxuko ospitaleko ginekologoa da Garitano. Prestakuntzaz, epidemiologoa. Apirilaren 20tik bera da Eusko Jaurlaritzaren deskonfinamendu faserako zaintza eta kontrol planaren koordinatzailea. Jaurlaritzak lehendik prestatua zuen plana, eta Garitanori egokitu zaio abian jartzea.

COVID-19aren lehen olatua igarota, bai Eusko Jaurlaritzak, bai Nafarroako Gobernuak, kutsatuak azkar atzemateko eta haien kontaktuen jarraipena egiteko planak ezarri dituzte. Aztarnari taldeak barne.

Antzeko ezaugarriak daude bi erakundeen estrategian: biek inplikatu dute osasun sistema guztia kasu berrien jarraipenean; biek jarri dute indarra lehen arretan; biek sortu dituzte aztarnarien talde bereziak; biek erizainetan oinarritu dituzte talde horiek; biek sortu dituzte kopuru nahiko apaleko taldeak, 36koa Eusko Jaurlaritzak eta 23koa Nafarroako Gobernuak; eta biek aurreikusi dute talde horiek handitzea.

Lehenbailehen kasuak atzematea eta kutsatzeen katea etetea da helburua. Horretarako, ezinbestekoa da herritarren «erreakzio gaitasuna», Garitanoren hitzetan. Sintomarik txikiena duten momentuan, osasun zerbitzuekin harremanetan jartzea, lehen arretako medikuak jakin dezan. «Ez bakarrik kutsatua atzemateko», osatu du Lezeak, «baizik eta kutsatzen jarraitzea eragozteko». Sukarra, eztul lehorra, arnasa hartzeko zailtasuna, usaimena galtzea, ondoeza, beherakoa, ahultasuna dira COVID-19aren sintometako batzuk.

PCRak, eskura

Hurrengo urratsa PCR proba egitea da, sintomak dituen herritarra ea kutsatuta dagoen jakiteko. «Jendeak jakin behar du egoera asko aldatu dela», nabarmendu du Garitanok. «Lehen ez geneukan gaitasunik beharrezko proba horiek guztiak egiteko, baina orain, PCR proba eskatuz gero, berehala egiten da, eta emaitza 24 orduren buruan jasotzen da. Orain, 10.000-12.000 PCR proba egin ditzakegu egunero».

Positibo emanez gero, aztarnarien garaia da. Galdetzen diete norekin izan duten harreman estua aurreko bi egunetan. Harreman estua? Hamabost minutuko harremana, bi metro baino gutxiagora. Aurreko bi egunetan, «sintomak eduki edo gaixotu baino bi egun lehenago kutsatu baitezake», zehaztu du Garitanok. «Bi egun horiek baino lehenago ez».

Kutsatuaren harreman estuen zerrenda osatzen dute, eta banan-banan deitzen diete, kutsatu batekin harreman estua izan dutela jakinarazteko, horrek dakarren guztiarekin: hamalau egunez bakartzeko eskatzen diete, eta, bakartuz gero, bi PCR proba egiten dizkiete. Osakidetzaren kasuan, bata hasieran, eta bestea handik astebetera; Osasunbidean, bata hasieran, eta bestea hamalaugarren egunean. Jakina, harreman estu horietakoren baten probaren emaitza positiboa izango balitz, azaldutako prozesu guztia egingo lukete harekin eta harekin egondakoekin ere.

PCR proba egiten diete baita sintomarik ez badaukate ere. SARS-CoV-2 birusaren inkubazio epea hamalau egun artekoa izan daiteke, eta epe horretan bakartzen dituzte, ea sintomarik garatzen duten ikusteko: horrela, sintomarik gabeak edo lehen sintomak dituztenak aurki ditzakete.

Bakartuta dauden bi asteetan haien jarraipen estua egiten dute osasun zerbitzuek. Sintomarik duten galdetzen diete. Baldin badute, eskura dituzte deitu beharreko telefono zenbakiak, lehenbailehen PCR proba bat egin ahal izateko. Nafarroan, gobernuaren CoronaTest aplikazioa erabiltzeko gomendatzen diete, aplikazioak kutsatuen jarraipenerako atal bat baitu, eta erabiltzaileei egunero gogoratzen baitie zenbait neurri hartzeko: tenperatura neurtu...

«Berritasuna» izango litzateke, Garitanok nabarmendu duenez, «lehen arretak ardura izango duela zaintza epidemiologikoan». Nafarroako kasuan ere, garrantzia hartu du lehen arretaren zaintza lanak. Hala ere, osasun sistema eta zerbitzu guztiak inplikatu dituzte zaintza lanean.

Beste herrialde batzuetako aztarnarien kopuruak ikusita, atentzioa ematen du Eusko Jaurlaritzaren eta Nafarroako Gobernuen taldeen txikitasunak. Egia da talde horiek epidemiologoen eta medikuen babesa eta laguntza dutela. Alemanian, positiboen jarraipenean eredugarri izan den herrialde batean, 20.000 biztanleko bost aztarnari izatea da helburua. Proportzio horretan, Hego Euskal Herrian 700dik gora beharko lirateke.

Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak kopuruak handitzeko asmoa dute. Eusko Jaurlaritzaren kasuan, 36 aztarnari horiek —erizain kudeatzaile deitzen diete— hasiak dira lehen arretako 150 erizain gehiago prestatzen. «Aste gutxi barru» egongo dira prest. Orduan, oinarrizko 36 aztarnari horiek osasun zentroetako jarraipena koordinatzeaz arduratuko dira, eta bakoitzak hiru edo lau osasun zentroren ardura izango du.

Aurrekoa «egoera baikor» baterako plana izango litzateke, Garitanok zehaztu duenez. Jaurlaritzaren planak egoera ez hain baikorrak ere aurreikusten baititu. «Kasu horretan», jarraitu du, «denbora gutxian 150ak bikoiztu edo hirukoiztu egin daitezke».

Ikasleak eta beteranoak

Dozenaka berri horietan egongo lirateke erizaintza eta medikuntza ikasleak eta 60 urtetik gorako mediku eta erizainak ere. 60 urtetik gorakoen kasuan, Garitanoren iritziz, «pandemiaren hurrengo olatu batean agian ez lukete aurrez aurre lan egin beharko, baina era horretako lan bat egin dezakete». Nafarroan orain ari dira aztertzen, 23 aztarnari horiez gain, langile gehiago kontratatzeko eta prestatzeko modua.

Asmoa da osasun zerbitzuetako langileak edo osasunari arloko prestakuntza dutenak izatea; baina ez Lezeak, ez Garitanok, ez dute baztertu, muturreko egoera batean, osasun sistemako administrazioko langileekin ere osatzea.

Garrantzitsua da osasun gaiei eta izurriteari buruzko oinarrizko ezagutza edukitzea, baina baita komunikatzeko gaitasuna izatea ere. «Horregatik», Lezearen esanetan, «telefono bidezko komunikazio teknikak ere irakatsi dizkiegu».

Egoera gordinak kudeatu behar baitituzte: «Norbaiti deitu eta esan behar diozu, bera ondo sentitzen baldin bada ere, bi astean etxean geratu behar duela. Agian oraintxe hasi berri da lanean. Agian arazoak ditu etxeko martxa antolatzeko. Oso garrantzitsua da deitzen duenak komunikatzeko gaitasuna izatea».

Kutsatuen kopuru txikiagoarekin jarri dituzte abian kutsatuen arrastoari jarraitzeko taldeak eta sarea. Lezeak uste du hori ondo datorkiela, guztia prestatzeko eta doitzeko: «Orain, erraz samarra den garaian, ahalik eta gehien doitu behar dugu sistema».

Egungo egoerak, baina, paradoxa bat eta arrisku bat ere baditu: kutsaturik gabe, kasurik gabe geratzea. Badaezpada, halako egoera batean ariketak eta simulakroak egitea aurreikusi dute, «inork trebetasuna ez galtzeko», Garitanoren arabera.

Joan-etorrien arriskua

Hala ere, barealdiaren aurrean, ohartarazpen bat egin du: «Hau ezin da inolaz ere aurreikusi. Bihar bertan kutsatutakoen autobus bat irits daiteke nonbaitera, eta egun gutxi barru aurreko egoeraren parekoa eduki dezakezu». Izan ere, joan-etorriak errazteak kutsatu gehiago izateko arriskua handitzen du, eta, era berean, positibo ematen dutenen jarraipena zaildu, harreman kopurua handitu egiten delako eta kasu batzuetan harreman horiek ezezagunekin izaten direlako.

Kutsatzeak esponentzialki hazi daitezke, eta arrastoa jarraitzeko sistemaren lana ere bai. Baten batek positibo emanez gero, jende gehiagorekin jarri behar da harremanetan, jende gehiago bakartu behar da, eta jende gehiagoren jarraipena egin behar da. «Erabateko mugimendu askatasunarekin, bederatzi edo hamar izan daitezke kasu bakoitzeko», ohartarazi du Garitanok. Ekuazioa erraza eta kezkatzeko modukoa da: ehunka kutsaturekin, milaka pertsonaren jarraipena egin behar da.

Jarraipen lanean laguntzeko, OME Osasunaren Mundu Erakundearen GoData programa —datu basea— baliatzen ari dira Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailean. Edozein izurrite kudeatzeko tresna da, baina bertako egoerara eta informazio premietara egokitu dute. Informazioa zentralizatzen eta jarraipen lanaren plangintza egiten laguntzen du. Bereziki baliagarria da kasu asko pilatzen direnean eta jende askoren jarraipena egin behar denean. Nafarroako Gobernuak bere sistema propioa egokitu du.

Bigarren olatu batek berriro azpian harrapatuko al lituzke osasun sistemak? Positiboen arrastoa jarraitzeko sistemek funtzionatuko lukete? Aztarnariek lagunduko lukete, baina baita «diagnostiko sistema indartsu batek» ere, Garitanoren esanetan: PCRak lehen 24 orduetan , lehen arreta sendoa... «Aztarnarien sistema indarrean jartzearen helburuetako bat da kasu kopuru horretara ez iristea, kutsatzeen katea etetea», azaldu du. «Kasuak oraingo moduan jarraituta eta kontrolatuta, asko irabazi dugu aurretik gertatu dena ez errepikatzeko».]]>
<![CDATA[Araba, Bizkai eta Gipuzkoa artean ibili ahalko da astelehenetik aurrera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1932/002/001/2020-06-06/araba_bizkai_eta_gipuzkoa_artean_ibili_ahalko_da_astelehenetik_aurrera.htm Sat, 06 Jun 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1932/002/001/2020-06-06/araba_bizkai_eta_gipuzkoa_artean_ibili_ahalko_da_astelehenetik_aurrera.htm


Maria Txibite Nafarroako Gobernuko presidenteak atzo zehaztu zituen astelehenetik aurrera indarrean egongo diren aldaketak. Eusko Jaurlaritzak oraindik ez ditu onartu. Espainiako Gobernuari fase aldaketa eskatzeko egindako proposamenak publikoak dira, baina berrestea falta da. Zuhurtzia eskatu diete herritarrei.

Ibili ahalko da Araba, Bizkai eta Gipuzkoa artean?

Bai. Orain artean nagusiki lan kontuengatik mugitu ahal zen probintzia batetik bestera, baina astelehenetik aurrera kendu egingo dute hiru herrialde horien artean batetik bestera joateko baldintzak.

Eta Nafarroara? Eta Nafarroatik Araba, Bizkai eta Gipuzkoara?

Ez. Horretarako, lau herrialdeek «normaltasun berria» deitutako egoeran egon beharko dute, eta bertako herritarren mugimenduak hitzartu beharko dituzte. Baita Hego Euskal Herritik Espainiako probintzietara joan ahal izateko ere.

Berez, hirugarren faseak bi aste irauten du, baina, astelehenetik aurrera autonomia erkidegoetako presidenteek eskumenak berreskuratuko dituztenez, epeak laburtzea erabaki dezakete, betiere, Espainiako Gobernuak ezarriko dituen irizpideak betetzen badituzte. Espainiako Gobernua astearteko Gobernu Kontseiluan onartzekoa da.

Maria Txibite Nafarroako Gobernuko presidenteak asmoa du Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariarekin eta Errioxako eta Aragoiko gobernuekin hitz egiteko, mugak zabaltzeko aukeraz eta moduaz.

Denda gehiago zabaldu ahalko dira?

Nafarroan denda eta lokal komertzial guztiak eta zerbitzu profesionalen jarduera guztiak zabaldu ahalko dira, salmentarako eta erakusketarako duten neurria edozein dela ere.

Jende gehiago joan ahalko da dendetara?

Bai. Eusko Jaurlaritzak %60ra handituko du saltoki, denda eta merkataritza guneetako edukiera, eremu komunak eta jolasteko espazioak barne. Nafarroan, dendetako gehienezko edukiera %50ekoa izango da, baita saltoki handietan ere. Horietako eremu komunetan eta jolastekoetan %40koa izango da.

Jende gehiago ibili ahal izango da garraio publikoan?

COVID-19 izurriteak asko jaitsi du garraio publikoaren erabilera. Eusko Jaurlaritzak, baina, garraio publikoa ohiko erritmora itzultzea nahi du: bidaien maiztasun guztiekin eta eraman ditzaketen bidaiari guztiekin. Neurri hori proposatu zuen hirugarren fasera pasatzeko sortaren barruan. Maskara jantzita bidaiatzen jarraituko beharko da, eta tarteka bidaiariei tenperatura kontrolatuko diete.

Jende gehiago sartu ahalko da tabernetara?

Bai. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan ez da tabernetako, jatetxetako eta elkarte gastronomikoetako edukierarik mugatuko. Mahaien artean bi metroko tartea beharko da, bai barruan, bai kanpoan. Nafarroan, baina, gehienez terrazen %75 bete ahalko da; taberna barruan, edukieraren bi heren; eta ezingo da tabernetako barran kontsumitu. Nafarroako Gobernuak esan du gutxienez astebete atzeratuko duela aukera hori, pertsonen arteko segurtasun distantzia zaintzeko zailtasunagatik. Nafarroan peñak eta elkarte gastronomikoak zabaldu ahalko dira.

Eusko Jaurlaritzak tabernetako barran kontsumitzea baimenduko du, betiere bezeroen edo bezeroen taldeen artean bi metroko tartea badago. Taberna askok ezingo dute barrako zerbitzua eskaini, txikiak direlako eta segurtasun distantzia bermatu ezin dutelako.

Hotelek edukiera handituko dute?

Bezero guztientzako eremuak zabaldu ahalko dituzte: Nafarroan edukieraren bi herenak gainditu gabe; Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, erdia.

Zenbatekoa izango da kultur ekitaldietako gehienezko edukiera?

%50ekoa entzunaretoetan, zinemetan, antzokietan, zirkuetan eta antzeko ikuskizun lekuetan. Ikus-entzuleek aldez aurretik zehaztua izan beharko dute eserlekua. Nafarroan, kultur jarduerak egin ahalko dira liburutegietan eta museoetan, edukieraren erdia gainditu gabe. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan liburutegiek edukieraren erdia bete ahalko dute, liburuen mailegurako eta irakurketarako

Edukieraren %50eko muga izango dute hitzaldiek eta jardunaldiek, leku itxietan egiten badira. Gehienez laurogei pertsona sartu ahal izango dira.

Zenbat laguneko muga izango dute aire zabaleko ekitaldiek?

Berez, Espainiako Gobernuak zortziehun pertsonako muga gomendatu zuen, baina Nafarroako Gobernuak laurehunekoa ezarri du; Eusko Jaurlaritzak, berriz, edukieraren %50, eta gehienez mila lagun, eserita eta batetik bestera bi metroko distantziarekin.

Haur eta gazteentzako jarduerak antolatu ahalko dira udan?

Bai. Aisialdirako ekintza aire librean egiten bada, gehienez edukieraren erdia bete ahalko dute, eta ezingo dute 200 parte hartzaileren kopurua gainditu; leku itxietan, berriz, edukieraren heren bat Nafarroan eta erdia Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Gehienez 80 parte hartzaile. Jaurlaritzak hamabi laguneko muga ezarri du jardueretarako. Nafarroako Gobernuak «gomendatu» du ekaineko azken astera atzera daitezela ludotekak, udako kanpalekuak eta antzekoak.

Apustu etxeak zabalduko dituzte?

Bai. Apustu etxeak, kasinoak, joko aretoak, tonbolak... Edukieraren erdia bete ahalko dute gehienez.

Udal igerilekuak zabalduko dituzte?

Nafarroako Gobernuak gomendatu du, zabaltzekotan, udako azken astean zabal ditzatela. Bilboko Udalak atzo bertan iragarri zuen astelehenetik aurrera pixkana-pixkana irekiko dituela. Artxandakoa izango da lehenengoa. Aurretik hitzordua hartu beharko da bertara joan ahal izateko.

Zenbat laguneko muga izango dute hiletek?

Nafarroan gehienez 50 pertsona joan ahalko dira aire zabalean egindako hil beiletara, eta 25 leku itxietan egindakoetara. Ehorzteko segiziora eta errausketetara, berriz, 50 pertsonak joan ahalko dute gehienez. Kultu lekuetako gehienezko edukiera %75ekoa izango da astelehenetik aurrera.]]>
<![CDATA[Koronabirusak Hego Euskal Herriko herritarren %4,3 kutsatu ditu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2250/006/001/2020-06-05/koronabirusak_hego_euskal_herriko_herritarren_43_kutsatu_ditu.htm Fri, 05 Jun 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2250/006/001/2020-06-05/koronabirusak_hego_euskal_herriko_herritarren_43_kutsatu_ditu.htm
Espainiako Gobernuak eta Karlos III.a Institutuak atzo jakinarazi zituzten seroprebalentzia azterketaren bigarren neurketaren datuak, maiatzaren 18tik ekainaren 1era bilduak. Birusak izan duen intzidentziaren estimazio bat da azterketa: ausaz aukeratutako hainbat herritarri test azkarrak egiten dizkiete, SARS-CoV-2 birusaren antigorputzik duten jakiteko. Hego Euskal Herrian 4.750 pertsonari egin dizkiete testak bigarren neurketan —4.569 izan ziren lehenengoan—. Kopuruak ez dira herrialdeetako populazioaren proportzionalak: Araban 727 izan dira, Gipuzkoan 1.019, Bizkaian 1.249 eta Nafarroan 1.755.

Argazkia eta bilakaera

Ikerketa horren bitartez, argazkia ateratzen diote birusaren zabalkundeari, eta, ikerketak berriz eginda, haren bilakaera ere aztertzen dute. Baita aztertutakoen immunitatea ere, antigorputzen bidez. Pertsona horiei hirugarren neurketa ere egingo diete, eta orduan ondorio orokorragoak aurkeztuko dituzte, ekainaren amaieran. Azterketaren arduradunek ez dute informaziorik eman aztertutako pertsonen immunitatearen garapenari buruz, ez eta kutsatzeei buruzkorik ere. Jakinarazi dute, hori bai, hiru kutsatutatik batek ez duela sintomarik izan.

Espainiako Gobernuak eta Karlos III.a Osasun Institutuak, probintzietako datu orokorrez gain, ez dute eman tokian tokiko datu bereizgarririk: kutsatuen adina, sexua... Berez, azterketa Espainiako Osasun Ministerioak sustatzen du, Madrilgo Karlos III.a Osasun Institutuarekin batera, baina Euskal Herrian Jaurlaritzako eta Nafarroako Gobernuko osasun departamentuek eta bertako osasun zerbitzuek —Osakidetza eta Osasunbidea— egiten dute.

Proba horietan G immunoglobulina neurtzen dute, test azkarren bidez. Herrialdeetako portzentajeak populazio osora estrapolatuz gero, Araban kutsatuak 20.500 inguru izango lirateke, Bizkaian 42.600, Gipuzkoan 18.800 eta Nafarroan 41.800 inguru. Lehen neurketak erakutsi zuen talde immunitatetik urrun dagoela Hego Euskal Herria, eta bigarreneko datuek berretsi egin dute. Herritarren %60 inguru kutsatu beharko lirateke immunitate maila hori lortzeko.

Espainiako Osasun Ministerioaren seroprebalentzia azterketaz gain, Jaurlaritza eta Osasun Saila beste bat egiten ari dira, haren osagarria: epidemiaren garairik gogorrenean, otsailaren 28tik apirilaren 15era, COVID-19arekin bateragarriak diren sintomak zituztela jakinarazi zutenei baina gaixotasuna zuten egiaztatzeko probarik egin ez zietenei. 4.147 pertsona dira guztira.

Atzoko datuei dagokienez, azkeneko 24 orduetan zortzi lagun hil dira COVID-19 gaitzaren eraginez. Bederatzi positibo atzeman dituzte PCR probekin, eta hiru gaixo ospitaleratu dituzte.]]>
<![CDATA[«Zabaltzen jarraitu behar dugu ez dakigula benetan zer gertatuko den»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1963/002/001/2020-06-04/zabaltzen_jarraitu_behar_dugu_ez_dakigula_benetan_zer_gertatuko_den.htm Thu, 04 Jun 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1963/002/001/2020-06-04/zabaltzen_jarraitu_behar_dugu_ez_dakigula_benetan_zer_gertatuko_den.htm


Bi hilabete egin dituzte BERRIAn txandaka zutabeak idazten, irakurleei birusaz, izurriteaz eta ondorioez jakin dena eta ez dena argitzen. Erronka izan da bientzat, eta gustura daude egindako lanarekin.

BERRIAn ez ezik, hainbat komunikabidetan kolaboratzen duzue, birusaren eta izurritearen ikuspegi zientifikoa emanez. Erreferentzia bihurtu zarete. Hala sentitzen duzue?

ANA GALARRAGA: Bai. Gainera, bilatutako zerbait da. Elhuyarren helburua da zientzia gizarteratzea, gizarte kritiko eta ahaldundu bat lortzen laguntzeko. Gure lana da jendeari gakoak eskaintzea, egoera hobeto ulertzeko, ikuspegi zientifiko batetik. Sutan probatzen da eltzea, eta uste dut momentu hori tokatu dela: horri erantzuteko ahaleginaren fruitua da orain egiten ari garena.

MIREN BASARAS: Oraingoz ez naiz jabetzen erreferentzia naizenik. Egia da komunikabideek deitzen didatenean pentsatzen dudala beharbada izango dela ondo samar komunikatzen dudalako.

Ziurtasun gutxi eta zalantza asko. Zuen iritzietan, mezua eta tonua neurtzeko ahalegin bat nabari da, zuhurtasunerako joera.

GALARRAGA: Baina ez koronabirusaren kasuan bakarrik. Zientziaren beraren baitan dago: zuhurtzia oinarri-oinarrizkoa da. Kasu honetan, ordea, jendeak erantzun zuriak edo beltzak nahi ditu; baina batzuetan esan behar da ez dela posible, oraindik ez baitakigu. Ez dakigu erantzun hori etorriko den ere. Gainera, hau guztia oso dinamikoa izan da.

BASARAS: Ikerketen eraginez, aldatuz doa. Koronabirusaren kasuan ikusi dugu lehen egunetatik zenbat aldatu diren hainbat gauza: nola transmititzen den, asintomatikoek zer garrantzi duten... Horregatik, zuhurtziaz jokatu behar da beti. Horrelakoa da zientzia.

Ez da konplexurik izan behar onartzeko gauza batzuk ez dakizkigula.

GALARRAGA: Alderantziz. Horrela behar du. Birusa erabat berria da, eta ezinezkoa da jakitea zer gertatuko den, gertatu arte eta kasuak izan arte.

BASARAS: Ezjakintasuna handia da oraingoz. Horrela hartu behar dugu, zientzia horrelakoa delako.

Zer sentitzen duzue zuen jarduerek zientzia dibulgazioak eta mikrobiologiak hartu duten garrantzi eta oihartzun publikoa ikusita?

GALARRAGA: Ardura handia, jendea kezkatuta dagoen garai batean segurtasuna eman behar duzulako eta nolabait lagundu behar duzulako baretzen, egoeraren neurria emateko. Jendearen kezka ulertuta ere, ezin duzu esperantza faltsurik eman. Aspalditik esaten genuen garrantzitsua zela zientzian pixka bat jantzita egotea, eta zientzia gizarteratzeak oinarrizkoa eta zaindu beharrekoa izan behar duela. Orain agerian geratu da. Arduraz gain, asebetetasun handia ere sentitzen dut.

BASARAS: Nik ardura, eta baita errespetua ere, publikoki azaltzeko. Entzuten zaituen jende asko dagoelako eta mezuek argiak izan behar dutelako, ulerkorrak.

Izan al duzue erru sentipenik halako egoera gordin batean zuen lanarekin gozatzeagatik?

GALARRAGA: Errua ez, baina zuritu egin behar izan dut alderdi profesionaletik hau zirraragarria dela.

BASARAS: Errua ez. Gehiago izan da ikusi dugula ailegatu dela duela hainbat urte esaten genuena: mikroorganismoak oso garrantzitsuak direla eta agian pandemia baten aurrean egongo ginela. Zoritxarrez, sekulako kezka eta hildakoak eragiten ari da.

GALARRAGA: Modurik okerrena da jabetzeko benetan merezi duela arlo horiei garrantzia emateak.

Koronabirusari buruzko ikerketetan arrantza egiten duzuenean, zer irizpide erabiltzen dituzue batzuei kasu egiteko eta beste batzuei ez?

GALARRAGA: Ia beti bezala, zerbait oso berezia bada, ondo frogatuta egon behar du: baieztapen sendoek ebidentzia sendoak behar dituzte. Atentzioa asko ematen badit eta asko urruntzen bada besteek esaten dutenetik, berrogeialdian jartzen dut. Itxaron egiten dut ea beste norbaitek ere bat egiten duen horrekin. Askotan ez da egokia informazioa azkarregi ematea.

BASARAS: Pandemia honetan, hasieratik ikerketa asko egin da, eta dena argitaratu da. Argitaratutako askok ez du parekoen azterketarik. Beraz, zuhurtziaz jokatu behar da. Gainera, paziente oso gutxirekin ere ikertu da.

Damutzen zarete esandako zerbaitez?

GALARRAGA: Ez. Nire beldur eta min handiena izango litzateke ez izatea errespetu nahikoa hildakoak gertu izan dituztenekin edo izurriteagatik benetan sufritu dutenekin. Ez dut uste gertatu denik.

BASARAS: Ni, damutzekotan, agian hasieran lasaitasun mezua eman izanaz damutzen naiz, eta zorrotzagoa izan ez izanaz. Hasieratik esan behar nuen benetan kezkatu behar genuela, garrantzitsua zela, maskarak erabili behar genituela, distantzia zaindu behar genuela...

Gobernu batzuek zientzialariak jarri dituzte lehen lerroan, azalpenak ematen. Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak ez. Aldatu beharko lukete hori?

GALARRAGA: Bai, ez dut zalantzarik. Gainera, garbi ikusten da gauzak garbi azaltzen baldin bazaizkie herritarrek hobeto betetzen dituztela arauak eta jokabide zuhurragoak eta egokiagoak hartzen dituztela. Ondo azaltzeko, oso garrantzitsua da ematen dituzun jarraibideen oinarriak ondo ulertzea. Ezin badu agintariak egin -denok ez daukagu Angela Merkel Alemaniako kantzilerraren prestakuntza-, orduan, komunikazio arduraduna zientzialaria bada, bermatuko duzu alderdi hori. Funtsezkoa da. Oraindik ez gabiltza berandu, ze hau pixka baterako izango da, eta jendearen portaera gakoa izango da.

BASARAS: Nik ikusi izan dut, bai, bereziki Eusko Jaurlaritzaren kasuan, beranduegi atera dela azalpenak ematera. Hasieran, ezkutatuta zeuden, ez zen inor ateratzen. Gizarteak jakin nahi zuen, baina nori galdetu behar zion? Nork esan behar zizkion esan beharrekoak? Mezu argiak zabaldu behar dira: zer egin... Hori guztia hasieran ez da egin. Zientzialariak egoteak lagunduko luke. Gogoan dut Merkel agertu zenean kutsatuen kopuruaren kurbari buruz hitz egiten jende guztiak ulertu zuela zein zen arriskua. Agian hemen ez dute prestakuntza hori, baina badaude aholkulariak.

GALARRAGA: Gero, herritarrei ezin dizkiezu portaera batzuk eskatu zuk ez badituzu arau eta jarraibide egokiak eta koherenteak eman. Argiak, garbiak eta arrazoituak izan behar dute. Horretarako, zein hobeto benetan arau horiek zergatik diren ulertzen duena baino? Hutsune ikaragarria dago, baina garaiz gabiltza.

Gardentasuna falta izan dela iruditzen zaizue? Ez al dituzte erakutsi behar erabaki batzuk justifikatzen eta arrazoitzen dituzten datuak eta aurreikuspenak?

GALARRAGA: Nik gardentasuna eskertuko nuke, adibidez, zenbakietan. Onartezina iruditzen zait Bizkaiko diputatu nagusia [Unai Rementeria] agertzea esanez ez duela emango zahar etxeetan hildakoen kopurua ia bukatu arte, eta hilabeteko datuak emango dituela. Onartezina da. Uste dut bestela ez dutela izan benetako estrategiarik. Benetan oso lan zaila tokatu zaie, ez dut uste asmo txarrik egon denik, ez dut uste inor hain gaiztoa denik asmo txarrez jokatzeko; baina datuak ezkutatzea ezin da onartu.

BASARAS: Lan zaila tokatu zaie, argi dago; inork ez zuen espero honek horrelako neurria izango zuenik. Egunez egun aurre egitea zaila da, baina gardentasuna behar da: alde batetik, datuetan; bestetik, niri dagokidan unibertsitatean [EHU], adibidez, testen inguruan. Testekin sekulako iskanbila sortu zen, eta hor jarraitzen du. Unibertsitatean prest geunden apirilaren hasieran testak egiteko. Garai hartan, EAEn oso test gutxi egiten ziren. Gero gehiago egin dira. Justu egoera edo epe horretan konfinamenduan geunden, eta orduan zegoen kasu gehien. Hor bai, gardentasun falta itzela ikusi dut.

Falta izan da agintariek beren mugak eta ezinak natural onartzea eta agertzea ere?

GALARRAGA: Bai. Egon da terrenoa markatu nahi izatea ere. Egitea zerbait Espainiak esan ez duena: adibidez, fase aldaketetan araua berregokitzea, zergatik ondo jakin gabe. Zure ukitua emateko, esateko «Begira, hemen guk agintzen dugu». Horrelako gauza batzuk ikuspegi zientifikotik ulertzeko oso zailak izan dira, eta ez zeukaten inolako zuribiderik.

BASARAS: Naturaltasuna falta izan da, esaterako, maskarei buruz ere. Bagenekien ia-ia hasieratik derrigorrezkoak zirela. Zer hobeto esatea derrigorrezkoak direla, baina ez daudela: saiatzen ari zarela erosten, egiten... baina ez daudela guztientzat. Naturaltasun hori, segur aski, askoz ere argiagoa izango zen gizartearentzat, eta denok ulertuko genuen.

GALARRAGA: Mezu kontraesankorrak sortzea zeure buruaren kontra doa. Jarrera ere oso goitik beherakoa izan da, kazetariei ia errieta egiten, eta ez du laguntzen.

Komunikabideon eskaintza asko zentratu da datuetan. Datu horiek ez al dute ezkutatu errealitatearen gordintasuna?

GALARRAGA: Bai. Are gehiago, egun bateko datuetan tematzeak ez dauka zentzu handirik: ez dizu ematen informazio askorik. Bilakaera ikusi behar da. Eta zenbakietan tematzeak, era berean, pertsonez ahaztea ere badakar.

Alde horretatik, aztertzen ari dira, adibidez, ikuspegi psikologikotik nola eragin duen. Lehentasuna eman zaio osasun fisikoari, baina soziala eta batez ere psikologikoa ahaztu egin dira, bigarren mailan geratu dira. Horrek ondorioak izango ditu, eta orain horri guztiari egin beharko zaio aurre. Zenbakiek ezkutatu egiten dute pertsonen bizipena.

BASARAS: Hildakoen kopuruak, esaterako. Hiru hilabete eskasean 2.000 pertsona baino gehiago hil dira gaixotasun batengatik. Kopuru itzela da. Orain entzuten dugu sei pertsona hil direla, bost hil direla... Badirudi ez direla hainbeste, baina itzela da. Pentsatu behar dugu Euskal Herrian 2.000 pertsona hiltzeko zenbat hegazkin erori behar diren. Zenbat auto istripu egon behar diren. Asko, eta oso epe laburrean. Itzela da.

Alarma egoera arintzen ari da, lehengo bizimodura itzultzeko ahalegin bat dago... Egunotako zenbait jarrera ikusita, jendea jabetzen da benetako arriskuaz?

GALARRAGA: Ulertu behar da jendeak benetako gogoa edukitzea orria pasatzeko. Oso geurea da: osasun mentalerako ona da ihesbide bat ematea ere. Okerrena da era bateko ihesbidea bultzatzen ari direla. Amorru pixka bat ematen dit entzuteak «Begira, jendea terrazetan». Baina zer aukera eman dira etxetik ateratzeko, ez bada terrazetara joatea? Bidegabea iruditzen zait jendearengan jartzea ardura guztia, aldi berean indar pila bat egiten baita horretara bultzatzeko.

BASARAS: Lasaitasun puntu bat badago. Zergatik? Datuak hobetzen ari direlako eta badirudielako ez direla hainbeste. Eguraldi ona egiten du, uda iristen ari da, jendeak atera egin nahi du; baina zabaltzen jarraitu behar dugu benetan ez dakigula zer gertatuko den.

GALARRAGA: Orain, agian, portaeraren zientzietako adituak behar dira, ulertzeko zein den gizartearen egoera emozionala une honetan, eta gako batzuk eta helduleku batzuk emateko hau bideratzeko, berriro ere geure burua arriskuan ez jartzeko.

Udazkenean baliteke bigarren olatua etortzea; edo ez.

GALARRAGA: Hori zabaldu da, baina ez daukagu inolako arrazoirik pentsatzeko beste olatu bat etorriko denik urrian edo uztailean. Turismoa bultzatzen bada, ateak irekitzen badira eta, adibidez, eragin handiagoa izan duen lekuetako jendea hain gogor jo ez duen lekuetara joaten bada, hor arrisku bat sortzen ari gara, uztailean. Zergatik? Komeni delako turismoa bultzatzea.

BASARAS: Egia da, era berean, entzun izan ditugula aditu batzuk edo pertsona batzuk aditu moduan esaten ziurrenik udan ez dela egongo kasurik. Nola esan dezakete hori?

GALARRAGA: Eguraldiagatik ez da: ikusten ari gara zer gertatzen ari den Brasilen.

BASARAS: Epidemia batean egongo bagina, hori izango litzateke koronabirusaren joera normala; baina ez gaude epidemia batean, pandemia batean baizik. Ez dakigu zer gertatuko den. Garrantzitsua da denbora guztian epidemiologiari adi egotea.

GALARRAGA: Horretarako baliabideak behar dira. Orain, adibidez, lehen arretako zentroetan daukate ardura hori. Eta lehen arretako zentroetan orain hasiko dira koronabirusagatik etenda geratu ziren ohiko gaixotasunen jarraipenaren eta arretaren ondorioak. Gainkarga bat egoteko arriskua dago.

BASARAS: Olatu hori, berpizte hori, ez dakigu noiz izango den. Argi dago egongo direla kasu berriak, lokalagoak izango dira, eta ikasi dugun honek lagundu behar digu kasu berriekin arin jokatzen. Ikasi egin dugu, eta espero dugu ikasitakoa martxan jartzea, eta horrela egotea denbora guztian birusa kontrolatu arte.

Ikasitako horretatik zer nabarmenduko zenukete? Zerbait aldatuko da?

GALARRAGA: Ez naiz batere baikorra. Joera izugarria daukagu, historiara begiratuta, lezioak ahazteko. Epe motzean pentsatzen dut baietz, eutsiko diogula tentsioari.

BASARAS: Ziur asko, aldaketa garrantzitsu bat izango da, eta ni poztu egingo naiz: espero dut udazken-negu hauetan jende askok hartzea, esate baterako, gripearen kontrako txertoa, orain arteko kopuruak nahiko apalak dira eta.

Zientzia, zientzialariak, zientzia dibulgatzaileak... protagonista bihurtu zarete. Hau guztia gainditzen denean, zientzia berriro ahaztuta geratuko da?

GALARRAGA: Ez dut uste sistema asko hobetuko denik. Gainera, are okerrago, joera egongo da ez zientzia sistema hobetzeko, baizik eta indartzeko hain justu gertatzen ari denari erantzuten ari zaion arloa; baina gainerakoei inbertsioa kenduta.

BASARAS: Egia da diru inbertsio nabarmena eman zaiola gaixotasun hau ikertzeari, baina beste arlo asko daude, eta hor geratu dira. Jendea enpresetara eta leku askotara joan ahal da, baina ikerkuntza laborategietara oraindik ez. Ikerketa geldituta dago urtarriletik. Eta etorkizunean? Ahaztu egiten zaigu. Hori gertatu zen 2003an, SARS birusarekin: ikerketa asko egin zen txerto bat bilatzeko, baina gaitza desagertu egin zen, eta hor geratu zen ikerketa guztia.

GALARRAGA: Ados nago. Hain justu SARSa ikertu zutenek eta txerto bat bilatzen ari zirenek, orain, koronabirus honen kontrako txertoa bilatzen hasi direnean, esaten dute: «Pentsa zenbat denbora galdu dugun. Orduan ari ginen, eta orduan egindako lanak balio digu, baina jarraitu izan bagenu, jada eginda edukiko genuke bidearen erdia baino gehiago».

BASARAS: Argi dago zoonosiak [animalietatik gizakietara pasatutako gaixotasunak] oso garrantzitsuak direla, birus eta gaixotasun berri ia guztiak zoonotikoak direla. Hor badago ikerketa handi bat egin behar den esparru bat, eta, horretarako, dirua behar da.

GALARRAGA: Zientzian inbertsio handiagoa, zientziaren komunikazioari garrantzia handiagoa... Futbol denboraldia hasten denean ni ez naiz agertuko inon.

Kontua ez da horrenbeste jendeak zientziaz jakitea, kultura zientifikoa izatea baizik. Garrantzitsua da, hain justu, lehen esaten genuenerako: ulertzeko jakintza urratsez urrats egiten dela; bidean geratzen direla saiakera asko, baina horietatik ere ikasten dela; ezin dela eskatu txerto bat urtebetean, ez dela ez dutela nahi, baizik eta ezinezkoa dela... Hori da kultura zientifikoa. Hori garrantzitsuagoa da zientziari buruzko ezagutza zehatz bat edukitzea baino.

Ikertzaileen egunerokoa ere ezagutu behar da, haien egoera prekarioa. Denok ikusten dugun moduan suhiltzaileek lan baldintza duinak behar dituztela, oso lan garrantzitsua egiten dutelako, bada, gauza bera: ikertzaileek lan baldintza duinak behar dituzte; haien lana ere baliagarria da bizitzak salbatzeko.

BASARAS: Honek luze joko du, eta, bukatzen denean, lasaituko gara, birusa beharbada kontrolpean izango dugu. Baina ez dugu ahaztu behar beste mikroorganismo eta birus batzuk hor daudela, eta ez dugu ahaztu behar orain ikasitakoa. Hurrengo urteetan agian iritsiko zaigu besteren bat.]]>
<![CDATA[Bidaiak Espaziora SA]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/020/001/2020-06-02/bidaiak_espaziora_sa.htm Tue, 02 Jun 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1879/020/001/2020-06-02/bidaiak_espaziora_sa.htm
Space X enpresa AEBetakoa da: Elon Muskek sortu zuen, Paypalen sortzaile izandakoak eta Tesla auto ekoizlearen jabeak. Astronautak NASA Ameriketako Estatu Batuetako Espazio Agentziakoak dira.

NASAk esan du «aro berri bat» hasi dela «gizakien espazio bidaietan». Gizakiek, baina, urte asko daramatzate espaziora bidaiatzen. NASArentzat historikoa da AEBetako astronautak berriro joan direla espaziora «AEBetako suziri batean AEBetako lurretik». Launch America (Jaurti Amerika) leloa erabili du misio honetan.

AEBek 2011n bidali zituzten azken aldiz astronautak handik: Atlantis misioan, 2011ko uztailaren 8an. Orduz geroztik, Baikonurko kosmodromotik (Kazakhstan) bidali ditu, Errusiaren Soyuz espaziontzietan. Alegia, urteak egin dituzte Errusiaren mende espaziora joateko.

Hurley, 2011n ere bai

Robert Behnken eta Douglas Hurley astronautak herenegun iritsi ziren ISSra. Eskarmentu handiko astronautak dira. Hurleyk bi aroak uztartu ditu: pilotua izan zen Atlantisen 2011ko azken misioan, eta pilotua izan da SpaceXen espaziontzian egindako lehenengoan. Ez dute zehaztu zenbat denbora egingo duten estazioan.

Misioak Demo-2 izena du. NASAk eta Space X enpresak garatu dute, elkarlanean. Space X-ren Crew Dragon kapsula itxurako espaziontzia larunbatean jaurti zuten Kennedy zentro espazialetik, Cañaveral lurmuturrean (Florida, AEB), Falcon 9 suziri batean, hori ere Space X-rena. 500 tona erregai zeramatzan. Berez, iragan asteazkenean jaurti behar zuten, baina jaurtiketa atzeratu egin zuten, eguraldi txarragatik.

Jaurti eta hemeretzi ordu geroago, herenegun, ISSrekin bat egin zuen, Lurretik 410 kilometro ingurura. Maniobra korapilotsua da, zehaztasunagatik eta 27.500 kilometro orduko abiaduran egin behar delako. Space X enpresak lehen ere lortu zuen Dragon espaziontzia ISSra bidali eta harekin bat egitea: materiala eraman eta Lurrera bueltatu zen 2012an, astronautarik gabeko misio batean.

Misioa arrakastatsua bada —itzulera falta da oraindik— Space X enpresak abantaila izango du lehiakideekiko, Boeingekiko, esaterako.

Helburua ez da soilik astronautak ISSra bidaltzea. Bai NASArentzat, bai Space X enpresarentzat, abiapuntua baino ez da astronautak aurrena Ilargira eta gero Martera bidaltzeko. Horrez gain, Space X enpresak turistak —aberatsak— ere eraman ahal izango ditu espaziora.]]>
<![CDATA[«Zama herrien gainean jartzen baldin bada, ito egingo gara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2116/005/001/2020-05-26/zama_herrien_gainean_jartzen_baldin_bada_ito_egingo_gara.htm Tue, 26 May 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2116/005/001/2020-05-26/zama_herrien_gainean_jartzen_baldin_bada_ito_egingo_gara.htm
Deba, 5.500 biztanle inguru. Udan zenbat izaten dira?

Herrian 600 bat etxebizitza huts dauzkagu, eta udan bete egiten dira. Horiei egunero etortzen direnak gehitu behar zaizkie.

Kostaldeko herria. Hondartzarekin. Bisitariz gainezka. Sekulako pagotxa udalarentzat.

Ez. Udalari kostu gehiago eragiten dizkio irabaziak baino. Baina turismoa erakartzen du, herriari sona ematen dio... Ingurune natural babestu bat da, zaindu beharrekoa, eta ezinbestekoak dira giza baliabideak eta baliabide ekonomikoak. Udalerri txiki batentzat zama handia da.

Eta TAO bidez bildutako dirua?

Diru horrek TAOko langileak eta makinen alokairua ordaintzeko ematen digu. Ez da negozio bat.

Sorosleak ere udalak ordaintzen ditu?

Gipuzkoan bai. Bizkaian ez. Udal txikienen kasuan zama oso handia da. Aspalditik eskatu diogu aldundiari, Bizkaian bezala, bere gain har ditzala. Aukera bat da Udal Finantzaketarako Foru Funtsetik ordaintzea. Azkenean, edozein naturgune bezalakoa da, eta kudeaketa ez da soilik udalerriarena, gipuzkoar guztiena baizik.

Koronabirusaren osasun krisia kudeatu behar duzue, baliabide gutxiagorekin.

Sekulako kolpea izan da, %25eko murrizketa egin dugu aurrekontuetan. Bereizi behar izan dugu ezinbestekoa zer den eta zer ez, eta badirudi hondartzena ezinbestekoen multzoan sartzen dela.

Neurri bereziak hartu beharko dituzue udan. Gastu gehiago?

Baliabide gehiago exijitzen dizkigute, esaterako, jende kopurua kontrolatzeko. Berez zailtasunak baldin baditugu sorosleak kontratatzeko, pentsa hondartzako gastua handiagoa bada.

Segurtasun edo kontrol neurri zehatzik erabaki duzue?

Ez, oraindik ez.

Zer moduz joan da Hondartzen Lurralde Mahaiaren gaurko (atzoko) bilera?

Ikuspegi bateratuagoa lortu dugu, baina mahai gainean daude oraindik ere jende kopurua kontrolatzeari buruzko zalantza nagusiak. Elkarlana asko aipatu da, baina ikusi beharko dugu nola gauzatzen den ekintzetan.

Jende kopurua kontrolatu beharko duzue.

Besteek jende kopurua kontrolatzea erabakitzen badute, behartuta gaude. Badirudi hori eskatzen digutela. Gure zalantza da ea ekonomikoki jasan ahalko dugun eta osasun eta segurtasun irizpideak bermatuko ote ditugun. Zama herrien gainean jartzen bada, ito egingo gara. Itolarria sentitzen dugu. Azkenean, gure baliabideak oso urriak dira, eta inork ez dizkigu baliabideak ziurtatu.

Donostiak eta Zarautzek neurri zehatzak iragarri dituzte.

Haiek hori egiteak gu behartu egiten gaitu nolabait. Presioa sortzen digu; nik behintzat presio handia sentitzen dut, ikusten dudalako gure jardunaren parte handi bat honi eskaintzen diogula, beste gauza garrantzitsu asko baditugu ere. Azkenean, eguraldi ona egiten baldin badu, makrokontzertu jendetsu bat antolatzearen parekoa da, 10:00etatik 20:00etara.

Eta herritarren ardura?

Denok kokoteraino gaude egoera honetaz, eta jendearentzat hondartzak ihesbide bat dira; baina arazoen gune ere bihur daitezke gauzak ondo egiten ez badira.]]>
<![CDATA['COVID-19.0' jarraipena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1929/006/001/2020-05-21/covid_190_jarraipena.htm Thu, 21 May 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1929/006/001/2020-05-21/covid_190_jarraipena.htm
Izurritearen lehen olatua pasatuta, izurritean aurreko jardueretara eta ohituretara bueltatzen hasita, kasu bakanek kutsatze esponentzialak ez eragitea da helburua, izurritea ez berpiztea.

Horretarako, funtsezkoa da, SARS-CoV-2 birusak kutsatutakoak lehenbailehen atzemateaz gain, haiek kutsatu ahal izan dituztenak zerrendatzea, bakartzea, testa egitea eta kasuak bertatik bertara jarraitzea. Horrela, sintomak garatu ez dituzten gaixoak detektatu ahal izango dira, eta kutsatze berrien katea eten.

Izurriteetan kutsatutakoen mugimenduak eta harremanak jarraitu ahal izateko, aurrez aurreko harremanak -edo telefono bidezko elkarrizketak-erabili izan dira. Eraginkorrenak direla erakutsi dute. Sistema korapilatsuena ere bada. Denbora eta langileak behar dira: kutsatuak galdekatzeko -norekin, zenbat denboraz, non, nola, babestuta edo babesik gabe egon diren jakiteko-, kutsatuekin harremana izan dutenak aurkitzeko, haiei galderak egiteko, kasuak baloratzeko, testak bideratzeko, jarraipena egiteko... Ondo prestatutako langileak izan behar dute, detektibeak ia.

Bide horren alde egin dute Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak, baliabide mugatuekin bada ere. Lehen arretako zerbitzuen eta langileen bidez aztertuko dute nondik nora mugitu diren kutsatuak aurreko egunetan, eta norekin izan duten harremana.

Aurrez aurreko jarraipena baino berriagoa da sakelako telefonoetako aplikazioen bidezkoa: sakelakoak pertsonaren mugimenduak erregistratzen ditu GPSaren edo bluetootharen bidez, eta, SARS-CoV-2a atzemateko testen batean positibo emanez gero, harekin kutsatzeko moduko harremana izan duten guztiei abisatzen die. Euskal Herrian, Tecnalia zentro teknologikoa aplikazio bat garatzen eta probatzen ari da jada, Ibermaticarekin batera.

Aurrez aurre, eraginkorrago

Positibo ematen dutenen arrastoaren jarraipen zehatzagoa eta automatikoagoa egiteko sortu ziren aplikazio horiek. Herrialde askotako ikerketa taldeak eta enpresak ari dira halakoak garatzen. Gobernu asko daude interesatuta. Hala ere, aditu guztiek diote aurrez aurreko jarraipena eraginkorragoa dela eta aplikazio bidezkoa osagarria izan daitekeela.

Aplikazioen eraginkortasunari buruzkoa da zalantza nagusietakoa. «Kezkatzeko arrazoietako bat da argitaratutako ebidentzia gutxi dagoela aplikazio horien eraginkortasunaz, bai testa egin ez dietenak identifikatzeko, bai erabilera zabalduz gero gaixotasunaren zabalkundea geratzeko», zioen Nature aldizkariaren editorialak apirilaren 29an.

Aplikazioak eraginkorrak dira, Oscar Lage Tecnaliako Zibersegurtasun eta Blockchain arduradunaren iritziz. Luca Ferretti Oxfordeko Unibertsitateko ikertzaileak eta haren taldeak Science aldizkarian argitaratutako ikerketa bat jarri du horren erakusgarri. Ferrettik aplikazio bidezko jarraipenaren garrantzia eta azkartasuna nabarmendu ditu, kutsatzeko arriskua dutenak azkar atzematen dituelako -aurrez aurreko sisteman baino azkarrago- eta eraginkorra delako, batez ere, oraindik sintomak garatu ez dituztenen kasuan: «Kutsatzeen erdiak oraindik sintomak garatu ez dituztenek egiten dituzte».

Baina zenbat jendek erabili beharko luke aplikazioa eraginkorra izateko? Zeren, gutxiengo batek erabiltzen baldin badu, aplikazioa daukan pertsonak egunean zehar dituen kontaktu edo harreman gehienak galdu egingo bailirateke: hautsitako sare baten modukoa izango litzateke.

Zabalkundea behar dute

Singapurko Trace Together aplikazioa jotzen da arrakastatsutzat. Milioi bat lagunek instalatu zuten sakelakoan, bost herritarretik batek. Asko izanda ere, Nature aldizkariak kalkulatu zuenez, kalean topo egindako bi pertsonak aplikazioa edukitzeko aukera %4koa da. Adituek esan dute herritarren %60k instalatu beharko luketela aplikazioa sistema eraginkorra izateko, ia hiru herritarretik bik. Ferrettik %50etik gorako portzentajea izan behar duela dio. Proportzio oso handia. Lortzeko zaila. Nork konbentzituko ditu hiru herritarretik bi haien jarraipena egiteko aplikazio bat erabiltzeko, osasun arrazoiengatik bada ere? Aintzat hartu behar da, era berean, halako aplikazioak telefono adimendunetan oinarritzen direla, eta badirela halako telefonoak ez dituzten herritarrak ere.

Beste aukera bat da, gizartearen gehiengoak erabil dezan saiatu beharrean, gehiengoak talde txikiagoetan lortzen saiatzea. «Kalean erabiltzea gehiago kostatuko da, baina enpresetan, ekosistema txikiagoetan, errazagoa izan daiteke», Lageren iritziz. «Langileak eta enpresak babesteko balio dezake». Eusko Jaurlaritza interesatuta dago, enpresetan erabiltzeko.

Gaur egun garatzen ari diren sistema gehienak bluetoothean oinarritzen dira. Bluetootha, GPSa ez bezala, ez da jendea kokatzeko teknologia bat, gailu elektronikoak elkarrekin konektatzeko eta informazioa kablerik gabe partekatzeko baizik.

Sakelakoaren bluetootha aktibatuz gero, aktibatua duten beste gailuak bilatzen hasten da. Baten bat aurkituz gero, sakelako bakoitzak kode bat bidaltzen dio besteari, hizkiz eta zenbakiz osatutako identifikatzaile bat, jabeari buruzko informaziorik gabea. Kode bat bidaltzen du, beste bat jaso. Bluetootha aktibatuta edukiz gero, kodeak gordetzen ditu. Horrela, sakelako bat -pertsona bat- zer beste sakelakoren ondoan egon den jakin daiteke.

Baina izurrite baten jarraipenean funtsezkoa da jakitea ea pertsona horien arteko kontaktuak kutsatzeko modukoak izan diren. Elkarrengandik gertu egon diren jakiteko, bluetooth seinalearen indarra neurtzen dute. Zenbat eta indartsuago, orduan eta gertuago. «Errakuntza tartea badago», azaldu du Lagek. «Ez dakigu pertsonak elkarrengandik 1,8 metrora edo 2,20 metrora dauden, baina badakigu tarte horretan daudela». Hori bai, sakelakoa poltsa edo bizkar zorro baten barruan badago, metalezko beste objektu edo gailu batzuekin, distortsioa eragiten dute, eta jendea urrunago dagoela neurtzen du.

Bi pertsona elkarrekin zenbat denbora egon diren jakiteko, berriz, begiratzen dute ea denboran errepikatzen diren gailu batek besteari bidalitako kodeak. «Sakelako bakoitzak, gutxi gorabehera, minutuero arakatzen ditu inguruko gailuak», zehaztu du Lagek. Bluetootha aktibatuta duen sakelako bat aurkituz gero, minutuero trukatzen dituzte kodeak. Kode bera hamar aldiz jarraian agertzen bada, badakite gutxi gorabehera hamar minutuan egon direla elkarrekin edo elkarren ondoan.

Arriskuaren irizpideak

Gauza bat da, ordea, gertu eta denbora batez egotea, eta beste bat kutsatutako pertsonarekin izandako gertutasuna, harremana, kutsatzeko modukoa izatea. Horretarako, aplikazioari kutsatze arriskuaren irizpideak ezarri behar zaizkio. Aplikazioa ezarri nahi duen administrazio, erakunde edo enpresa bakoitzak zehaztu beharko luke, bertako egoeraren, gomendioen eta abarren arabera. Aldatu daitezke, izurritearen bilakaeraren arabera. Tecnalia garatzen ari den aplikazioan eguneko hamabost minutuko arrisku harreman metatua aplikatzen ari dira, pertsona batekin edo gehiagorekin.

Aplikazioak sakelako batek besteari bidalitako kode guztiak gordeko lituzke. Kode horien bilduma eguneratuz joango litzateke. Aplikazioa daukan pertsona batek koronabirusaren testean positibo emanez gero, jakinarazi egingo luke. «21 egunetan sortutako kode edo identifikatzaile guztiak zabalduko lituzke», azaldu du Lagek. Horrela, gainerako erabiltzaileek kodeen bilduma eguneratzean, sistemak prozesatu egingo lituzke, arriskuan egon diren edo ez zehazteko. Kutsatutako pertsonaren kodeak ezagutuko lituzke sistemak, eta abisua bidaliko lieke harekin kutsatzeko moduko harremana izan dutenei, neurriak hartzeko eskatuz: bakartzeko eta osasun agintariei abisatzeko. «Sistemak ez dio esaten nor den kutsatua, ez baitaki».

Positiboa benetakoa dela ziurtatzeko, osasun zerbitzuek baieztapen kode bat eman beharko liokete kutsatuari, eta kutsatuak kode hori sartu beharko luke aplikazioan, gainerako erabiltzaileen artean zabaldu aurretik.

Pandemia globala da, eta jarraipen teknologikoa egiteko proiektu zabalak sortu dira. Europako DP-3T protokoloa garatzen ari dena, esaterako. Hainbat unibertsitatetako ikertzaileak eta kriptografoak elkartu dira, protokolo deszentralizatu eta ireki bat sortzeko. Tecnalia parte hartzen ari da.

Europako Batzordearen PEPP-Pt proiektuaren barruan zeuden (Hurbilketen Trazatze Paneuropar Pribatutasun-babeslea), baina ikertzaile nagusiek utzi egin zuten, Frantziak eta Alemaniak eredu zentralizatuen alde egin zutelako, erabiltzaileen datuak kontrolatzeko. Alemaniak eredu zentralizatua utzi du jada.

Pribatutasuna kezka

Era horretako aplikazioek eragin duten kezka eta zalantza nagusia pribatutasunari buruzkoa da. Ea noren esku egongo diren hain datu pribatu eta intimoak. Aplikazioetako batzuk zentralizatuak dira: sakelakoek pilatutako datuak administrazioen esku uzten dituzte, eta haien zerbitzarietan gordetzen dituzte. Beste batzuk, aldiz, deszentralizatuak dira -DP-3T, esaterako-: datuak sakelakoan pilatzen dira, ez dira gobernuen esku geratzen, eta ezin da jakin kode edo identifikatzaile bakoitza norena den. Eredu deszentralizatuak eta gardenak eskatu ditu Europako Parlamentuak.

Espainiako Gobernuak oraindik ez du argitu zer egingo duen. Frantziakoa aplikazio bat garatzen ari da, StopCovid: jada probatzen ari da; aplikazioari buruz eztabaidatu nahi du hurrengo astean Asanblea Nazionalean; eta abian jarri nahi du ekainaren 2an.

Aplikazioak ez dira gobernuen interesa bakarrik. Baita teknologia erraldoienak ere. Apple eta Google tartean daude. Kutsatuen arrastoari jarraitzeko protokolo bat garatzen ari dira, elkarrekin. Apple eta Google, iOS eta Android, sakelakoetan gehien erabiltzen diren sistema operatiboak. Bi multinazionalek esan dute protokoloa beren sistema operatiboetan integratu nahi dutela.

DP-3T protokoloaren bultzatzaileek nabarmendu dute Applek eta Googlek egiten duten planteamendua beraienaren oso antzekoa dela -beraiena hartu dutela ere esan dute-, eta, praktikan, elkarlanean ari direla garatzeko. Baita bi erraldoi teknologikoak eredu zentralizatuak sortzea saihesten ari direla ere. «Harreman estua dugu Applerekin eta Googlerekin», nabarmendu du Lagek.]]>
<![CDATA[Bermerik gabeko bozak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1932/002/001/2020-05-14/bermerik_gabeko_bozak.htm Thu, 14 May 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1932/002/001/2020-05-14/bermerik_gabeko_bozak.htm
Gauza bat dira borondate, garai eta premia politikoa, eta beste bat da, berriz, pandemiaren egoera eta bilakaera. Inork ez baitaki, ezta Eusko Jaurlaritzako lehendakariak ere, uztailean egoera zein izango den. COVID-19 izurritearen bilakaera egunez egunekoa da, eta astebete luzera begiratzea bihurtu da ia. Are gehiago itxialdia arintzen hasi eta gero. Foku berriak sortzea eta egunez eguneko kutsatzeak igotzea da beldurra. Maiatzetik begiratuta, ez dago hauteskundeak gutxieneko baldintza batzuetan egiteko bermerik, ez uztailean, ez irail-urrian ere.

Kontua da egoera honetan beti izango direla luzeegiak hauteskunde legeak ezarritako epeak. Eusko Legebiltzarreko hauteskundeetako 5/1990 legeak dio hauteskundeetara deitu —dekretua EAEko aldizkari ofizialean argitaratu— eta 54 egunetara egin behar direla bozak. Epe zuhurra izan daiteke egoera arruntetan; galdera ikur erraldoi bat da, berriz, pandemia batean, bai uztailera begira, bai urrira begira. Aukeran bi hilabete horiek daudela esan zuen Josu Erkoreka Eusko Jaurlaritzako bozeramaileak herenegun.

Urkullu gaur 11:00etan bilduko da Eusko Legebiltzarrean ordezkaritza duten alderdietako ordezkariekin, Lehendakaritzan, hauteskundeei buruz hitz egiteko. Apirilaren 30ean egin zuten azken bilera. Orduan ere bi aukera jarri zizkien mahai gainean: uztailean edo irail-urrian. Oposizioko alderdi guztiek bileran eta bileraren ostean esan zioten ez dela hauteskundeetan pentsatzeko garaia.

Urkulluk bi asteko epea eman zien pentsatzeko. EH Bildu eta Ahal Dugu irailaren aldekoak dira, egunotan jakinarazi dutenez. Eusko Jaurlaritzako lehendakariarenak dira, ordea, eskumena eta erabakia. Ikusteko dago erabakia gaur bertan hartuko duen edo ez. Urriaren 25a da hauteskundeak egiteko legezko azken eguna. Hauteskundeetara deitzeko, Urkulluk bertan behera utzi beharko luke osasun larrialdia, baina tramite bat baino ez da.

Urkulluren argudioa hauteskundeak uztailean egiteko da bere aholkulariek diotela izurritea uztailean egongo dela ahulen, eta urrian izurritearen beste olatu bat jasateko arriskua dagoela. Beste olatu posible horri, gainera, ohiko gripearen izurritea gehitzeko arriskua ere badagoela diote.

Udara begira

Eusko Jaurlaritzako lehendakariak alderdiekin hauteskundeei buruz hitz egin zuen azken bileran, egoerari buruzko aurreikuspenen berri eman zien. Txostenetako baten arabera, «aditu gehienek uste dute kasu kopurua gutxituz joango dela pixkana-pixkana, eta udan izango direla epidemiaren kopuru apalenak». Horrez gain, zera zioen: «Hauteskunde egun bati dagozkion herritarren mugimenduak egin ahal izango dira ziurrenik udan. Ad hoc neurri zehatzak ezarri beharko dira, bai hauteslekuetan, bai hauteskunde kanpainan».

Ignacio Jesus Berraondo Osasun sailburuordeak eta Osasun Publikoko zuzendariordeek sinatu zuten agiria. Hauteskundeak udan egitearen aldekoak dira, haien ustez udazkena eta negua ez baitira «uda bezain egokiak hauteskundeak egiteko».

Hauteskundeak baldintza arruntetan edo gaur egungoak baino arruntagoetan egin ahal izateko, beste hainbat jardueratan bezala, txertoa eduki arte itxaron beharko litzateke. Txertoa egotekotan, ordea, hurrengo urtean egongo da, gauzak ondo —eta azkar— joanez gero. Txertorik gabe, Osakidetzako mediku zaildu baten esanetan, hurrengo urteko ekaina litzateke hauteskundeak planteatzeko garai egokiagoa: izurritearen beste olatu bat egonda ere, udazken-neguan ziurrenik, 2021eko uda hasierarako baretuko litzatekeelakoan. Baldin eta beste olatu bat baldin badago. Hori ere zalantzazkoa baita.

Aurrekoa ikuspegi epidemiologiko zorrotza litzateke, ahalik eta arrisku gutxien hartzearen aldekoa. Horrek Eusko Jaurlaritzaren behin-behineko iraupena luzatuko luke, pandemiaren eta haren ondorioen kudeaketa betean. Hori ez du nahi, hain justu, Urkulluk.

Javier Garaizar EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Mikrobiologia katedradunak uste du hauteskundeak egin daitezkeela, baina hainbat baldintza betetzen badira: nagusiena, txosten epidemiologikoen datuak onak izatea; horrez gain, hauteskunde kanpaina eta botoa emateko moduak baldintza berrietara egokitzea eta bozketa egunean higiene eta segurtasun neurri zorrotzak aplikatzea.

«Zergatik ez?»

«Erabaki politikoa izango da, baina txosten epidemiologiko sendo batean oinarrituta egon behar du», Garaizarren esanetan. «Baldintzak betetzen baldin badira, egin daitezke, zergatik ez?».

Irizpide epidemiologikoen eta politikoen arteko lehia gerta daiteke. Hor dago Frantziako eta Ipar Euskal Herriko udal hauteskundeen lehen itzulian gertatu zena.

Garaizarren iritziz, bi hilabete barru egoera zein izango den jakin gabe ere, gaur egungo joerari eusten bazaio, hauteskundeak egingarriak izan daitezke: «Bizitza normalizatu samarra egongo da: jendeak bidaiatuko du, hondartzara joango da... Askatasun gehiago izango dugu, eta hauteskundeak oso garrantzitsuak dira».

Uste du egokiagoa dela hauteskundeak uztailean planteatzea eta, atzeratzekotan, iraileko lehen egunetara atzeratzea, «gero egoera okerragoa izan daitekeelako». «Bestela», jarraitu du, «hurrengo urtera arte utzi beharko lirateke, horrek dituen ondorio politikoekin».

Erabakiak, dena den, ez luke behin betikoa eta mugiezina izan behar, unean uneko egoerari egokitu beharrekoa baizik. Beharko balitz, baita bertan behera uzteko modukoa ere, Garaizarren arabera: «Zerbait gertatuko balitz ekainean, gaitzaren ugaltze tasa [R0] igotzen hastea esaterako, hauteskundeak bertan behera utzi, eta kito».

Izurritearen bigarren olatuaren beldur da. «Dauden ikerketa apurrek diote jende gutxi kutsatu dela, eta ziurrenik izango da izurritearen beste agerraldi bat», azaldu du. «Ez dakigu handiagoa izango den edo ez».

EHUko Mikrobiologia katedradunarentzat Hego Koreako hauteskundeak dira eredua. Hauteskundeen aurretik lehen arretarako zerbitzuak indartu behar direla uste du, eta PCR eta antigorputzak atzemateko probak orokor- tu. Baita, norbait gaixotuz gero, harekin harremana izan duten pertsonak jarraitzeko bitartekoak jartzea ere.

Ezohiko kanpaina

Kanpaina ez litzateke arrunta izango. Egia da azken urteetako hauteskundeetan salbuespena direla ekitaldi jendetsuak. Kanpainak asko oinarritzen direla premia eta lehentasun ezberdinak ikusarazteko agerraldi txikiagoetan, ikus-entzunezko komunikabideei begira gehienak. Hala ere, COVID-19aren garaiko kanpainak sarean oinarrituta egon beharko lukeela uste du Garaizarrek, eta ekitaldi publikoak egitea eragotzi beharko litzatekeela.

Hauteskunde egunak jendearen arteko kontaktua handitzen du. Jende asko behartzen du leku beretik, hauteslekuetatik, pasatzera. «Horregatik, posta bidez bozkatzea bultzatu beharko litzateke», nabarmendu du mikrobiologoak. «Prozedura guztiak erraztu beharko lirateke, jakina».

Bozketa eguna ere ez litzateke arrunta izango. Garaizarrek hartu beharreko hainbat neurri zerrendatu ditu, Hego Korean eta beste herrialde batzuetako hauteskundeetan ikusiak eta ikasiak: hauteslekuak etengabe desinfektatzea; aireztatzea; sarreran jendeari tenperatura neurtzea; maskarak eta eskularruak banatzea; herritarrek eskuak gelarekin garbitzea, bai sarreran, bai irteeran; jende kopurua mugatzea; segurtasun distantzia zaintzea; mahaiko kideak babestea, biserak ere erabiliz; jendeari bozkatzeko ordu tarteak ezartzea; eta edukiontzi bereziak jartzea, bozkatu eta gero maskarak eta eskularruak bota ahal izateko.

Hego Korean, berrogeialdian zeudenek ere izan zuten botoa emateko aukera. Halako kasuetarako neurri bereziak hartu beharko lirateke, haientzat ordu zehatzak jarriz, sarrera eta irteera leku ezberdinak prestatuz... «Ez dakit hori egokia den hemen; hobe postaz», Garaizarren iritziz. «Berriro diot, asko erraztu beharko lukete posta bidez botoa emateko aukera».]]>
<![CDATA[«Erantzukizun garrantzitsua dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-05-09/erantzukizun_garrantzitsua_dut.htm Sat, 09 May 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-05-09/erantzukizun_garrantzitsua_dut.htm
Euskal Herriaren enbaxadore sentitzen zara?

Hitz potoloa dirudi, baina bai. Txekiako euskaldun bakanetakoa naiz, eta, ziur, euskara irakasle bakarra. Erantzukizun garrantzitsua dut.

Zer da atzerriko unibertsitate batean euskara irakurlea izatea?

Bere funtzio nagusiak izan behar du euskara, euskal kultura eta Euskal Herria ezagutaraztea. Ikasleek normalean ez dituzte ezagutzen ez euskara, ez euskal kultura eta ezta Euskal Herria ere; eta, ezagutzen badituzte, oso gutxi. Jakin-mina piztu behar diezu, eta, ikasturtea bukatzen dutenean,egin dezatela zerbait euskararen eta euskal kulturaren inguruan.

Ikasle gehienek ez dituzte ezagutzen euskara, euskal kultura eta Euskal Herria? Orduan, zergatik aukeratzen dituzte?

Denetarik dago. Gehienek benetan zer den jakin gabe ematen dute izena. Lehen egunean orri zuri bat ematen diet, euskaraz, euskal kulturaz eta Euskal Herriaz zer dakiten idatz dezaten. Batzuek oso gutxi idazten dute; beste batzuek hutsik bueltatzen dute.

Zenbat ikasle dituzu?

Brnon 30, eta Pragan hamabost bat.

Zure ikasgaiak hautazkoak dira. Nolako ikasleak dituzu? Zer ari dira ikasten?

Denetarik dago. Gehienek filologia edo hizkuntzalaritza ikasten dute, eta badakite zerbait hizkuntzei eta euskararen bakartasunari buruz. Gramatika, egiturak, lexikoa, jatorria, teoria... jakin nahi dituzte. Hala ere, ikasgaia hautazkoa da, eta edozein etor daiteke.

Eta zer esaten dute euskara ezagutzen hasten direnean?

Hasieran mundu bat zabaltzen zaie. Hitzak politak iruditzen zaizkie; gramatika eta lexikoa ikasten hasten direnean, ordea, oso zaila dela diote. Haien gainean egon behar duzu, motibatzen, ez erortzeko.

Txekiera jakiteak errazten du euskara ikastea ala ez?

Ez, hizkuntza eslaviarra da. Hutsetik hasten dira.

Txekiera ere hizkuntza zaila dela esaten dute.

Hizkuntza zaila da, gramatika oso korapilatsua du, eta, beraz, ikasleek badakite zer den hizkuntza zail bat, prest daude dena ulertzeko, eta ez dira harritzen hainbeste gauza ikasi behar direla ikusita. Esaten dute txekiar askok ez duela txekiera menderatzen.

Zer neurritaraino ikasten dute euskara? Zer maila dute?

A1 ozta-ozta. Eskola bakarra da astean, ordu eta erdikoa. Enborreko ikasgaiak dituzte, lan pila bat... Ez da erraza maila lortzea. Ez dira iritsiko euskara ikastera, baina helburua izan behar du ikasturtea bukatutakoan balioa ematea euskarari eta hizkuntza gutxituei.

Bukatu eta gero jarraitzen dute euskara ikasten?

Esaten dute gustatuko litzaiekeela, baina gero ez dakit jarraitzen duten.

Euskal zinema, kultura eta abar irakasten dituzu. Bada atxikimendua pizten dien euskal sortzailerik?

Zineman, Handia ikusi genuenean, aipatu zizkidaten Txekiako halako pertsonaiak. Beti bilatzen dute loturaren bat Txekiarekin.

Ondo moldatu al zara hango bizimodura eta elikadura ohituretara?

Oso ezberdina da. Elikadura ez da oso ugaria; haragia eta zopa jaten dituzte batez ere. Euskal Herriko elikagaien aniztasuna eta kalitatea da faltan gehien sumatzen dudana. Hemen, haragitik kanpo, kalitatea asko jaisten da.

Kulturak garrantzi handia du?

Oso antzerkizaleak dira. Asko familian edo bikotean asteburu guztietan joaten dira antzerkia ikustera. Ohikoak dira kontzertuak eta musika kalean. Ekitaldi pila bat egiten dituzte urtean zehar. Gustatzen zait.

Euskal Herrira bueltatzeko asmorik bai?

Horixe izango da pandemia bukatutakoan egingo dudan lehen gauza. Luzera begira, ziurrenik bai, Euskal Herrian lan egiteko. Etxean inon baino hobeto egoten da.

Zer nolako neurriak hartu dituzte koronabirusaren kontra?

Konfinamendua arindu dute: kalera atera gaitezke, baina maskararekin, eta gutxieneko tartea utzi behar dugu elkarren artean.

Zorrotzak dira neurriekin?

Betetzen ez badituzu, isuna jartzen dizute.

Jendeak betetzen ditu?

Bai. Jendea oso arduratsua da, kulturalki halakoak direlako edo beren iraganagatik.

Ba al dago balkoietako poliziarik?

Zer da hori?

Balkoietatik kalean dauden herritarrak zelatatu eta batzuetan iraintzen eta salatzen dituztenak.

Hemen ez diote elkarri errieta egiten; bakoitzak badaki zer egin behar duen, eta bere bizitza egiten du.]]>
<![CDATA[Poroek gordetako elikadura]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/038/001/2020-05-08/poroek_gordetako_elikadura.htm Fri, 08 May 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1943/038/001/2020-05-08/poroek_gordetako_elikadura.htm
Era horretako ikerketa zabal bat kaleratu berri dute. Europako Neolito garaiko 24 aztarnategitako 246 ontzitako arrasto organikoak ikertu dituzte. Ardatz nagusi batekin: Ozeano Atlantikoa. Hari begira dauden kostaldeko herrialdeetako aztarnategiak ikertu dituzte, Portugalen hasi eta Normandiaraino (Frantzia), Baltiko mendebaldeko batzuk ere barne hartuta. Helburua: jakitea zer prestatzen zuten zeramikazko ontzietan Neolitoaren hasieran, aldaketa garaian, nekazaritza eta abeltzaintza zabaltzen ari zirenean, duela 7.000-5.000 urte.

Euskal Herriko aztarnategi bakarreko arrastoak ikertu dituzte, Kobaederrakoak (Kortezubi, Bizkaia), baina hango datuak ez dituzte aintzat hartu, emaitzak kaskarrak izan zirelako, kontserbazio eskasagatik.

Bi ondorio, ezuste bat eta hipotesi bat lortu dituzte, besteak beste, ikerketan. Ondorioak: alde batetik, esnea uste baino lehenago kontsumitzen zela Iberiar penintsulan; bestetik, Europan zenbat eta iparralderago, orduan eta esne gehiago hartzen zutela. Ezustea: itsasoari begira bizi ziren gizakiak izanda ere, arraina, itsaskiak eta krustazeoak jaten zituztela jakinda ere, ontzietan ez dutela haien arrastorik topatu. Hipotesia: garai hartan jada iparraldean esne gehiago kontsumitzen zutela ikusteak agian eragina izan duela laktosarekiko intolerantziaren bilakaeran, gaur egun zabalduagoa baita Europako hegoaldean iparraldean baino.

Miriam Cubas izan da ikerketaren arduraduna eta koordinatzailea. Oviedoko Unibertsitateko (Asturias, Espainia) Historiaurreko irakaslea da, Aranzadi Zientzia Elkarteko ikertzailea, Historiaurreko Arkeologia Saileko kide. Aranzadin ikertzen du. Fellows Gipuzkoa laguntza (talentua duten ikertzaileak erakartzeko) eman zion 2017an Gipuzkoako Foru Aldundiak. Eskarmentua du Euskal Herriko aztarnategietan, eta espero du laster kaleratuko dela San Adriango (Gipuzkoa) ontziei buruz egindako ikerketa.

Cubas aditua da Neolito garaiko zeramiketan. Kantauri aldekoak ikertu zituen bere tesian: lehengaiak, zer-nolako buztina erabiltzen zuten, halako ontziak egiteko zer nolako ezagutza teknologikoa behar zuten...

Baina, zertarako erabiltzen zituzten? Hori jakin nahi zuen. Ez bakarrik Kantauri aldean, eta, horregatik, Europa aintzat hartuko zuen proiektu bat planteatu zuen, Ozeano Atlantikoaren kostaldekoa. Urte asko behar izan zituen abian jartzeko. 2015ean lortu zuen, Europako Batasunaren Marie Curie beka baten bidez.

Zeramika ezagunak

Ez dira zeramika berriak edo ezezagunak. Lehendik induskatuak eta ikertuak zeuden, batzuk 1990eko hamarkadan. «Baina ez horrela», argitu du Cubasek. «Lehen formak eta apaingarriak aztertu zituzten, baina hau ez. Guk analisi berri bat aplikatu diegu, guztiei berdina, elkarrekin alderatu ahal izateko».

Ikerketa sistema nahiko berria da, «Iberiar penintsulako bi aztarnategitan baino ez da erabili». Cubasek eta lankideek San Adriango aztarnategiko ontziei ere aplikatu diete. Teknologia berriek material zaharrari buruzko datu eta ikuspegi berriak izatea ahalbidetzen dute. «Indusketa zaharrei metodo berriak aplikatzen dizkiegu, eta informazio asko lortzen dugu», azaldu du Cubasek. Jose Migel Barandiaranen material asko berrikusten ari dira.

Teknika horiek lortzen dute lipido gehiago ateratzea gero eta zaharragoak diren zeramiketatik: «Duela gutxira arte, zeramika nahiko berrietatik bakarrik ateratzen ziren, duela 5.000 bat urtekoetatik; orain, aldiz, duela 18.000 urteko zeramiketatik ateratzea ere lortu da».

Cubasek zuzendutako ikerketa taldeak analisi biomolekularrak eta isotopikoak aplikatu dizkie zeramikazko ontziei. Hasteko, ontzien barruko aldea garbitzen dute, kutsadurak saihesteko. Koadro bat zehazten dute, eta bertatik lagin txiki bat jaso, «bi gramokoa». Zeramikaren hautsa da, funtsean. Hauts orri disolbatzaile organiko batzuk aplikatzen dizkiote, gero lipidoak aztertzeko.

Cubasen esanetan, lipidoek zeramiketan oso ondo kontserbatu ahal izateko ezaugarriak dituzte: «Ez dira uretan disolbatzen. Lurperatuta daudenean euria eginda ere edota hezetasun handia egonda ere, lipidoak ez dira desagertzen». Disolbatu daitezke, ordea, disolbente organikoen bidez.

Karbono-13 isotopoa

Hautsetik lipidoak identifikatzeko hainbat prozesu egiten dituzte laborategian. Lipidoak ezin dituzte zuzenean aztertu, eta horretarako deribatizatu egiten dituzte. «Elikadura industrian erabiltzen diren protokolo berak erabiltzen ditugu: gasen kromatografia eta masa espektrometria», zehaztu du Cubasek. Horrela, lipidoaren konposizio molekularra identifikatzen dute.

Azterketa molekularraz gain, isotopikoa ere egiten diete lipidoei. Karbono-13 isotopoa baliatzen dute horretarako.

Europako isurialde atlantikoko 24 aztarnategitako 246 ontzi aztertu eta gero, animalia ezberdinen -hausnarkariak eta ez hausnarkariak- gantzak aurkitu dituzte. Landareen arrastoak eta erleen argizaria ere bai.

Ontzietan esne arrastoak topatu dituzte. Berez, jakina da Neolito garaian Europako zenbait lekutan esnea hartzen zutela, Europako iparraldean batez ere. «Baina ez zen jakina Iberiar penintsulan duela hainbeste urte hartzen zutenik», nabarmendu du Cubasek. «Betidanik onartu da esnearen sarrera eta kontsumoa geroagokoak zirela, ez zirela lehen Neolitokoak Iberiar penintsulan».

Ozeano Atlantikoaren kostaldean zenbat eta gorago, orduan eta esne arrasto gehiago aurkitu dituzte ontzietan. Baltiko aldean, Frantzia iparraldean eta Erresuma Batuan gehiago, Euskal Herrian, Galizian, Espainian eta Portugalen baino.

Uste dute horrek zerikusia duela eskualde bateko eta besteko ganaduarekin: Europako iparraldean behiak ziren nagusi; hegoaldean, berriz, ardiak eta ahuntzak, aztarnategietako hezurren arabera. Hipotesia da, gaur egungo teknologiarekin ez baitira gai bereizteko zer animaliarenak diren ontzietako esne arrastoak. «Espero dugu urte batzuk barru bereizi ahal izatea».

Cubasen hipotesietako bat da Europako iparraldean esne gehiago kontsumitzen zutela, baldintza klimatikoengatik gantz eta D bitamina premia handiagoa zutelako.

Esne kontsumoaren ezberdintasunei lotuta, beste hipotesi bat dute: laktosarekiko intolerantziaren gaur egungo joerek zerikusia izan dezaketela garai hartako esne kontsumoarekin, edo ulertzen lagundu dezaketela. «Europa ipar-mendebaldean zabalduago daude helduei esnearen laktosa liseritzea ahalbidetzen dieten mutazio genetikoak, hegoaldean baino», dio Oliver Craig Yorkeko Unibertsitateko (Erresuma Batua) arkeologoak; ikerketan parte hartu du.

«Egia da gaur egun bateko eta besteko mutazio genetikoak alderatuz gero antzeko joerak ikusten direla, baina, jakina, ezin dugu duela 7.000 urte gertatu zen zerbait gaur egun gertatzen denera estrapolatu», argitu du Cubasek. «Asmoa litzateke joera hori denboran zehar aztertzea, ikusteko ea joerak aldaketarik duen historiaurrean».

Intolerantziak ikertzen

Elikagaiekiko intolerantziena ikerketa lerro garrantzitsua bihurtu da. Aurkitu nahi dute historiako zer garaitan sortu ziren. Cubasek berak ikerketa bat abian du Suediako Upsalako Unibertsitatearekin elkarlanean: zeramiketan esnekiei buruz lortutako emaitzak alderatu egingo dituzte garai hartako gizakien aztarnetako mutazio genetikoekin.

Esnearen kasuan, Cubas eta lankideak lan asko egiten ari dira ikusteko ea arrastoak esnearenak diren edota esne hartzituarenak: gazta, gaztanbera eta gurina. «Izan ere», zehaztu du, «horrek esnearen manipulazio maila eta garai hartako gizakien teknologia maila erakutsiko lizkiguke».

Kostatik gertuko aztarnategiak eta ontziak ikertu badituzte ere, ez dute arrain arrastorik topatu, Baltikoko mendebaldeko aztarnaren batean salbu. Horixe izan da Cubasen frustraziorik handiena: «Azalpenik ez dut. Nire jatorrizko hipotesia justu kontrakoa zen. Lehen zeramika hauek aldakortasun handia izango zutela uste nuen: ontzi batzuk haragiarentzat, besteak esnekientzat eta baita itsasoko elikagaientzat ere». Emaitza harrigarria da, kostatik gertuko aztarnategietan arrainen eta itsaskien arrastoak azaldu baitira. «Badakigu jaten zituztela. Ez zituzten ontzietan prestatzen.» Alegia, ikerketaren arabera, janari bakoitza modu ezberdin batean prestatzen zuten.]]>
<![CDATA[«Iraganean dago etorkizunean gertatuko denaren giltza»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2219/030/001/2020-05-01/iraganean_dago_etorkizunean_gertatuko_denaren_giltza.htm Fri, 01 May 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2219/030/001/2020-05-01/iraganean_dago_etorkizunean_gertatuko_denaren_giltza.htm Journal of Ecology aldizkarian 2019an argitaratutako artikulu onenaren saria eman diote Maria Leundari (Beasain, Gipuzkoa, 1990). Duela milaka urteetako landareen fosilak ikertu zituen, talde batekin batera, Huescako Pirinioetako (Espainia) koba bateko izotzetan. Garai hartako basoen gorabeherak zehaztu zituzten. Hori da saritutako artikuluaren muina. Gaur egun Bernako Unibertsitatean lan egiten du, Landareen Zientzia Institutuan, mendiko aintziretako sedimentuak ikertzen. Unibertsitate garrantzitsua da biologia eta ekologia ikerketetan.

Nolako bultzada emango dio sariak zure ibilbideari?

Argitu nahi dut meritua ez dela nirea, jende askoren lana, ahalegina eta buruhausteak daude atzean. Ez dakit sariak zer ekarriko duen, baina oso pozik gaude.

Meritu gehiago dauka paleoekologiari buruzko artikulu bati emateak?

Ekologia ikerketei eman izan dieten sari bat da. Askotan oso zaila da era honetako aldizkarietan paleoekologiari buruzko artikuluak sartzea, ekologoek gaur egungo ikerketak nahi baitituzte. Beraz, artikulua argitaratzea eta saria jasotzea oso ona da, bai guretzat, bai ta paleoekologiarentzat.

Paleoekologia: zure kasuan, duela milaka urteko landareen fosilak ikertzea, orduan izan zuten bilakaera ikertzeko, eta etorkizunean, aldaketen aurrean, izan dezaketena aurreikusteko.

Iraganean klima aldaketa pila bat gertatu da, klima sistema dinamiko bat baita, eta ikertzen dugu aldaketa horiek landareetan zer nolako eragina izan zuten. Atzera egiten dugu, jakiteko etorkizunean zer gerta daitekeen edo ekosistemek nola erantzun diezaioketen klima aldaketari. Ezin dugu erabat ziurtatu, baina datuekin eta eredu klimatikoekin egiten dituzte aurreikuspenak.

Garrantzitsua da aldaketen ikuspegi zabala ematea?

Bai. Garrantzitsua da eskala zabalean, milaka urtean, zer gertatu zen jakitea, etorkizunean gerta daitekeena aurreikusteko. Zeren, normalean, ikerketa ekologikoen eskala bost, hamar edo 30 urtekoa izaten da, asko jota.

Paleoekologia behar beste hartzen al da aintzat klima aldaketari aurre egiteko?

Ez. Ikerketa garrantzitsu asko ari dira gaur egun gertatzen dena neurtzen, etorkizunean zer gertatuko den jakiteko; baina milaka urteko ikuspuntuak garrantzi handia dauka aldaketa horien ikuspegi zabal bat izateko, eta ez da behar bezala aintzat hartzen. Iraganean dago etorkizunean pasatuko denaren giltza.

Iraganarekin alderatuta, bada faktore erabakigarri bat: gizakia klima aldaketa azkartzen ari da. Estrapolazioak egitean, nola bereizten da gizakiaren eragina?

Eredu askotan egiten dute bereizketa, gizakiaren eraginarekin eta eraginik gabe. Kurbak oso ezberdinak dira, jakina.

Natura interpretatzen duzue?

Neurri batean, bai. Historialariek, iragana ikertzeko, artxiboetara edo liburuetara jotzen dute, besteak beste. Gu, ordea, mendira joaten gara, eta naturako artxiboak ikertzen ditugu: aintziretako sedimentuak, izotz kobak, glaziarrak, kobetan sortzen diren espeleotemak... Sedimentuak eta izotza sortu eta metatu egiten dira, eta, metatu ahala, garai hartako ingurumen baldintzen informazioa gordetzen dute.

Zein adierazle ikertzen dituzu?

Sedimentuetan eta izotzetan metatutako polena eta landareen makrofosilak. Makrofosilak dira begi hutsez ikus ditzakezun landare aztarnak: hostoak, haziak, loreak, azikulak... Zailagoa da mendiko aintziretako sedimentuetan kontserbatzea, baina izotzetan primeran irauten dute.

Zer proba egiten dizkiezue fosil horiei? Karbono-14 proba?

Lehen gauza adina jakitea izaten da, eta karbono-14 probarekin jakin dezakegu. Horretarako, materia organikoa behar dugu, eta landareen makrofosilak dira onenak.

DNA ere atera daiteke?

Orain, DNA lortzeko metodoak hobetzen ari gara. Nahiko berria da. Fosil horien DNA nahiko degradatuta egoten da, zaila izaten da egoera onean edo ez hain degradatuan aurkitzea, gero ondorio batzuk atera ahal izateko.

Saritu duten artikuluan, Pirinioetako izotz koba bat ikertu zenuten: Armeñakoa, Erdiko Pirinioan, Cotiella mendiaren ekialdeko maldan [Huesca, Espainia]. Nola jakin zenuten haren berri?

Kobetan eta izotz kobetan espeleologoek hasten dute lana. Haiek gabe, ez gara ezer. Horrelako kobaren bat aurkitzen dutenean, esaten digute. Koba on bat aurkitzeko pila bat bisitatu behar da.

Zein da Cotiellako kobaren aberastasuna?

Materia organikoaren geruza pila bat duela. Landareen makrofosilez josita dago: pinuen azikulak, landareen hostoak, haziak...

Nola ikertzen da 2.200 metrora dagoen kobazulo bat?

Dirua baldin badago, materiala helikopteroz igotzen da. Armeñara mandoekin igo genuen: espeleologiako materiala, sokak, eskailera, sorgailua, zulagailua, barautsak, poteak, janaria, ura...

Zenbat eguneko landa lana izan zen?

Hiru egunekoa bakarrik; ikerketak, ordea, hiru urte inguru iraun zuen. Kanpamentu moduko bat prestatu genuen. Koba hau ez da hain zaila: hamar metroko putzu bat dauka, baina rappel egiten erraz jaits daiteke, eta segituan iristen da izotz biltegira. Lan egiteko baldintzak ez dira oso erosoak: 0 gradu inguru, sekulako hezetasuna, ordu pila bat lanean... Pentsa, alarma jartzen genuen jan egin behar genuela gogoratzeko. Hala ere, gustura egiten dugu lan.

Koba ikertzen jarraitzen duzue?

Urtean behin joaten gara. Tenperatura sentsoreak jarri ditugu koba askotan, aldaketak ikusteko.

Armeñako izotza oso azkar ari da urtzen.

Bai, erabat urtuta ikusiko dugu.

Ondorioztatu zenuten duela 5.700-4.200 urte mendi pinuak (Pinus uncinata) eta urkiak (Betula) gaur egun baino 200-400 metro gorago zeudela, kobaren parean, 2.250 metrora.

Zuhaitzak edo basoa noraino iristen diren jakitea garrantzitsua da, ekosistemak oso ezberdinak baitira basoekin edo larre alpetarrekin. Basoen fluktuazioak nolakoak izan ziren ikertu genuen duela 5.700 urtetik 2.200 urtera, izotz biltegiaren adin tartean. Duela 5.700 urte basoa gaur egun baino dezente hedatuago zegoen, eta baso muga kobaraino iristen zen. Gorago ere bai, ziurrenik.

Beste ondorioetako bat izan zen klima aldaketarengatik basoek altueran gora egingo dutela, eta landare artiko-alpinoetan eragin kaltegarria izan dezakeela.

Hori ikusten da. Beste ikerketa batzuek erakusten dute ia mendikate guztietan basoak altueran gora egiten ari direla. Izan ere, goian tenperatura jada ez da hain hotza. Basoak igotzeak eragina du beste espezie batzuetan, elkarren konpetentzia handitzen baita. Tontorretan bizi direnek ezin dute gorago egin, eta desager daitezke.

Bernako Unibertsitatean ari zara lanean, doktoretza osteko ikertzaile gisa. Zer ikertzen duzu?

Mendiko aintziretako sedimentuak ikertzen ditut. Bertan kontserbatzen diren alertzeen azikula fosilekin lan egiten dut. Fosiletatik DNA ateratzen dut, eta aztertzen dut iraganeko klima aldaketek nola eragin zuten alertzeen aniztasun genetikoan. Aldaketa klimatikoaren aurrean, espezie bat genetikoki zenbat eta anitzagoa, orduan eta baliabide gehiago edukiko ditu ingurumen berri batera egokitzeko.

Zure ikertzaile ibilbidea egonkortu da edo kolokan dago oraindik ere, beste ikertzaile gazte askoren kasuan bezala?

Ez dakit noizbait egonkortuko den. CSICen [Espainiako Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusia] lau urteko doktoretza beka bat izan nuen, eta Ekologia Institutu Piriniarrean lan egin nuen. Iazko maiatzean tesia bukatu nuen eta irailean Bernan hasi nintzen. Hemen oso gustura nago, baina kontratua 2021ean bukatzen da. Orduan, auskalo. Beste galdera ikur handi bat. Batek daki honetan jarraitu ahalko dudan.]]>
<![CDATA[Kudeaketa txarraren testa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2241/031/001/2020-05-01/kudeaketa_txarraren_testa.htm Fri, 01 May 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2241/031/001/2020-05-01/kudeaketa_txarraren_testa.htm
55 ikertzaileak badira nor. EHUko hainbat sailetakoak, Ikerbasquekoak, Achucarro zentrokoak eta Biofisika, Biocruces eta Bioaraba institutuetakoak. Larrialdi egoeran haien jakintza, denbora eta baliabideak ikerketara bideratu zituzten. Ez dituzte denbora eta dirua sobera izaten. Gizartetik urrun egotea leporatzen zaion Akademia, gizartearen zerbitzura.

Testa egiteko sistema berria eta berritzailea aurkeztu, eta ez zuten txalo ofizialik jaso. Ez Eusko Jaurlaritzarena, ez Osakidetzarena eta ezta —gertutasunagatik eta erantzukizunagatik, are larriagoa—, EHUko agintariena ere. EHUk ez du jendaurrean babestu erakundeko ikertzaileek bideratutako aurrerapen bat, testaren berri eman zuen prentsa oharrean EHUren babesa izan zutela bazioen ere. Eman eta zabal zazu. Eusko Jaurlaritzak ez du babestu unibertsitate publikoak elkarlanean egindako aurrerapen bat. Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako herritar guztien unibertsitateak, haien zergekin ordainduak. Euskadi, auzolana.

Bada unibertsitatean testaren berri izan eta ez zuela aurrera egingo esan zuenik, Osakidetzarekin izandako harreman historikoetan oinarrituta. Bazekien zerbait.

Testaren bultzatzaileen lehentasuna ez da izan laudorio ofizialak jasotzea, haien lana erabilgarria izatea, erabiltzea, baizik; baina atentzioa ematen du guztia erakusleiho bihurtzera eta saltzera ohituta daudenek halako lorpen bati gutxieneko aitortzarik ez egiteak. Urkulluk, Murgak eta Tapiak, esaterako, Maier enpresa bisitatu zuten test berritzaileen berri izan eta lau egun geroago, osasun langileak babesteko biserak ekoizten hasi zelako. Urkulluk goraipatu egin zituen enpresaren konpromisoa eta altruismoa, eta langileen «ekarpen boluntarioa». «Lankidetza publiko-pribatua» ere bai, bide batez. Txintik ez testa garatu zuten ikertzaileei buruz.

Txaloak eta laudorioak ez dira garrantzitsuena, baina hasieratik ikerketarekiko izandako gutxiespenak gerora egindako bide nekeza eta antzua hobeto ulertzen laguntzen du.

Testa eraginkorra da. Hamar positibotik bederatzi atzematen ditu. Osakidetzak erabiltzen duena baino eraginkorragoa ere izan da proba batzuetan. Espainiako Karlos III.a Institutuak ontzat jo zuen, baina Eusko Jaurlaritzak balizko balidazio klinikoan katramilatu du bere burua bi astean, testak ez erabiltzeko. Madrilen, ostera, hango Unibertsitate Complutentseak garatutakoak berehala erabili dituzte zahar etxeetan. Ez al da zilegi test horiek lehenbailehen erabiltzea halako larrialdi egoera batean? Are gehiago PCR testa ez zaienean egin behar izan duten guztiei? Ezta osasun zerbitzuetako langilee guztiei?

PCR testa garatu duen taldearena ez da izan salbuespena. Hor dago Biogunek bere laborategiak erabiltzeko egindako eskaintza ere. Ez zuten erantzunik jaso. Biogunerena jakin da. Gauza bera gertatu zaien beste batzuena ez.

Gertatua ez da berria. Euskalgintzak eta herri mugimendu askok, esaterako, badakite zerbait erakunde ofizialetatik eta horien kontroletik kanpo auzolanean sortutako ekinbideek jasan behar izan duten gutxiespen historikoaz. Kasu honek badu horretatik zerbait. Ez da herri mugimendu bat izan, ikertzaile talde bat baizik, eta larrialdi egoera batean.

Orain erabiliko dituzte ikertzaileek garatutako testak, baina 5.000 pertsonako lagin aleatorio batean. Ez da modurik eraginkorrena. Testak egiteko lehentasuna izan beharko lukete oinarrizko zerbitzuetako langileek, birusak kalte handien egiten dienak —edadetuak—, sintomak dituztenek eta sor daitezkeen kutsatze fokoetako herritarrek. Hala ere, testa diseinatu dutenek ontzat jo dute, lehen urrats gisa, testa martxan jartzeko, hori eta gero testaren erabilera gehiago zabalduko delakoan. Eusko Jaurlaritza, Osasun Saila eta Osakidetza beren jokabidea zuzentzen hasi direla dirudi. Bazen garaia.]]>
<![CDATA[«Kanpoko laguntza gabe, haur asko hezkuntza sistematik eroriko lirateke»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/038/001/2020-04-26/kanpoko_laguntza_gabe_haur_asko_hezkuntza_sistematik_eroriko_lirateke.htm Sun, 26 Apr 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1942/038/001/2020-04-26/kanpoko_laguntza_gabe_haur_asko_hezkuntza_sistematik_eroriko_lirateke.htm
Nor da Mamen Alonso? Nola aurkeztuko zenuke zeure burua?

Pertsona normala naiz. Aktiboa, hori bai. Betidanik izan ditut nire idealak, eta defendatzen saiatu naiz. Ez dakit jaso nuen heziketagatik den, baina sentibera naiz gehien sufritzen dutenenekiko.

Gurasoen eraginez?

Bai. Horri buruz hitz egiten zen. Heziketa kristaua eta katolikoa jaso nuen, baina eboluzionatu egin dut. Gaztetan borroka dezente egin nuen diktaduraren kontra, Cristianos por el Socialismon... Inoiz ez naiz alderdiren batekoa izan, baina gertatzen ari zenaren kontra borroka egiten nuen, protestetan parte hartzen nuen. Ez naiz etxean eserita geratzekoa.

Bizitza hezkuntzari eman diozu, baina hezkuntzan aritzeko gogoa berandu sortu zitzaizun.

Mojen eskola batean egin nituen oinarrizko ikasketak. Gero administrazioa ikasi nuen, akademia batean. Eraikuntza enpresa batean hasi nintzen lanean, baina ez zitzaidan gustatzen. Utzi egin nuen ezkondu nintzenean. Orduan ia denek uzten zuten, eta enpresak ere hori egitea gomendatzen zizun. 28 urterekin hiru seme-alaba nituen. Konturatu nintzen ezin nintzela etxean egon. Seme-alabak ikastolan hasi zirenean, ikasteari ekin nion, unibertsitatean sartzeko. Irakasle ikasketak egin nituen aurrena, pedagogia terapeutikoa gero.

Bazegoen pedagogia terapeutikoan lan egiteko aukera? Non hasi zinen?

Aurrena, Aspacen, garuneko paralisia dutenekin; gero, Gureak-en eta Atzegin, adimen urritasuna zutenekin; eta, azkenik, Gautenan, Gipuzkoako Autisten Elkartean, 1985 inguruan.

Zer-nolako lana egiten zenuten?

Irakasle bat eta begirale bat egoten ginen bost haurrekin. Komunikazioa, autonomia pertsonala eta gaitasun sozialak lantzen genituen, autonomoak izan zitezen.

Oroitzapen onak dituzu?

Bai. Umeak asko maite nituen. Hala ere, gogorra zen duela 35 urte ume autistekin lan egitea. Kasu asko oso sakonak ziren, urritasun intelektualen bat zuten, eta batzuetan erasokorrak ere baziren.

Gautena aitzindaria izan zen autistekin egindako lanean.

Hemendik kanpo miresten gintuzten, harri eta zur geratzen ziren egiten genuena kontatutakoan.

Orduan autistak zentro berezietan egoten ziren. Noiz egin zenuten jauzi eskoletara?

1990eko hamarkadan, asko hitz egiten hasi zen normalizazioaz, autistak ikastetxe arruntetan egoteko beharraz. Gautena gela iraunkorrak sortzen hasi zen eskoletan. Eskolek leku bat uzten zuten, eta hara joaten ziren begirale bat, irakasle bat eta autismoa zuten bost haur. Helburua zen haurren bizitza normalizatzea eta gainerako haurrek autismoa zutenak ezagutzea. Atsedenaldian elkarrekin jolasten ziren, elkarrekin bazkaltzen zuten eta ikasgairen bat ere batera ematen zuten. Garai korapilatsuak izan ziren, jendeak ez baitzekien zer zen autismoa zuen haur bat.

Nekatu zinen?

Momentu batetik aurrera nekatzen eta erretzen hasi nintzen. Utzi egin nuen.

Nora joan zinen?

Donostiako Asuncion eskolara. Pedagogia terapeutikoko gela bat sortzea proposatu zidaten.

Zer-nolako gela sortu zenuen?

Hezkuntza premia bereziak zituzten nerabeen gela bat zen. Urritasun intelektualen bat zuten. Horietako askok bazterketa sozial arriskua zuten, hautsitako familietakoak ziren, harrera etxeetakoak... Ezin zituzten eskola arruntak hartu, eta programa indibidualak egin behar ziren. Gauza funtzionalak erakusten genizkien, bizitzan laguntzeko.

Asuncion eskolan hartu zenuen erretiroa. Hala ere, hezkuntzan lanean jarraitu zenuen. Zuk zeuk eta bi irakaslek Hazi eta Ikasi sortu zenuten 2009an, eskola orduak bukatutakoan, arratsaldeetan, haurrei laguntzeko.

Donostiako bi auzotan hasi ginen, Amaran eta Bidebietan, zortzi edo bederatzi boluntariorekin. Gure kontura ari ginen, eta lagun batek erregistratzeko gomendatu zigun. 2010ean hasi ginen elkarte gisa, Hazi eta Ikasi.

Eskola orduak bukatu eta zer gertatzen zen?

Eskolatik 17:00etan ateratzen ziren, baina haien gurasoak lanean ari ziren, eta haurrek ez zeukaten inor haietaz arduratzeko, laguntzeko. Garai hartan haur dezente egoten ziren horrela. Lankide batek giltzaren haurrak deitzen zien, etxeko giltzak soinean eramaten baitzituzten. Guk familiaren hutsunea bete nahi genuen. Gehienak egoera sozioekonomiko kaskarra duten familiak dira.

Hasierako asmoa lotuagoa zegoen gizarte laguntzari edo hezkuntzari?

Hasieran, denbora laburrean, gizarte laguntzari. Harrera leku bat sortu nahi genuen, baina harrera zentroekin hasi ginenean, konturatu ginen hezkuntzan sakondu behar genuela, etxeko lanak egiten lagundu behar geniela.

Zer esan zizueten ikastetxeek?

Ondo iruditu zitzaien, jakina. Ikastetxe askorekin aritzen gara elkarlanean. Premia handiena duten ikasleak antzeman eta proposatzen dizkigute. Ikasle bakoitzaren gabezia akademikoak esaten dizkigute, eta familiekin harremanetan jartzen gaituzte.

Hazi eta Ikasik sekulako hazkundea izan du. Zein dira elkartearen zenbakiak?

Donostiako lau auzotan lan egiten dugu: Amaran, Antiguan, Bidebietan eta Egian. 7 eta 14 urte bitarteko 240 haur eta neraberi baino gehiagori laguntzen diegu, eta 150 boluntario ditugu. 30 ikastetxerekin ari gara elkarlanean. Haurrak astean bitan etortzen dira, ia bi ordu egitera. Talde berezi bat ere badaukagu, dislexia eta ikasteko zailtasun bereziak dituztenei laguntzeko.

Edukiak irakastea bezain garrantzitsua al da ikasle horiek motibatzea?

Bai. Horregatik, boluntarioek harreman estua dute haurrekin. Normalean boluntario batek bi haurrekin lan egiten du gehienez.

Errebelde asko al dituzue?

Orain ez, lehen gehiago. Baten bat bidali dugu, taldea aztoratzen zuelako. Saiatzen gara jarrera txarrak izan ez ditzaten.

Eskoletako martxari jarraitzeko dituzten arazoak beste arazo batzuen ondorio dira?

Haur bat emozionalki ondo ez badago, zaila da eskolan kontzentratzea. Etxean arazoak baldin badaude, haurrek guztia nabaritzen dute, eta eskolan ondorioak ditu.

Lan terapeutikoa ere egiten duzue?

Ez ditugu hartzen arazo psikologikoak-eta dituztenak. Ez gaude prestatuta haiei laguntzeko.

Hezkuntzan oinarritzen zarete, baina lotura estuak sortuko dira boluntarioen eta haurren artean.

Harreman afektiboak sortzen dira, batez ere haur txikienen eta boluntarioen artean. Ez gara sartzen haur bakoitzak etxean bizi duen egoeran, ez dugu jakin nahi izaten; baina sarritan nabaritu egiten dugu, eta tutoreekin hitz egin behar izaten dugu horretaz.

Gehienak etorkinen seme-alabak dira?

Bai, %80 inguru. Prozesua errepikatu egiten da: aurrena ama etortzen da, eta seme-alabak amonarekin uzten ditu, jatorrizko herrialdean; gero, seme-alabak ekartzen hasten da; eta haur horiek amarekin bakarrik daude, edo amak hemen duen bikotekide berriarekin. Eta bikotekide horren seme-alabekin. Herrialde berri batean, hezkuntza sistema berri batean, batzuetan ikasturtearen erdi-erdian iritsita, ikaskide berriekin, hizkuntza berri batean edo bitan... pentsa. Oso zaila da halako egoera batera egokitzea.

Ahalegin berezia egin behar izaten duzue ikasle horien euskarazko gaitasuna indartzeko?

Bai. Haur bat txikitan etortzen denean, oso erraz ikasten du euskaraz, baita etxean euskaraz egiten ez badiote ere. 8-9 urtekoak, ordea, ikasturtearen erdian etortzen badira, oso zaila egiten zaie. Euskara menderatzen ez badute, gainerako ikasgaiak ere ez. Euskara da gainerako guztia ulertzeko tresna. Horrek ezintasun handia eragiten die, eta ikasleen porrota ere eragiten du. Ikasle horien murgiltzea asko zaindu behar da.

Gehienak eskola publikoetakoak dira?

Bai, %80tik gora.

Segregazioa badago?

Bai, jakina.

Hazi eta Ikasi egongo ez balitz?

Ez dakit haur horiek hezkuntza sisteman aurrera egingo luketen. Kanpoko laguntzarik gabe, asko erori egingo lirateke. Hezkuntzak sekulako ezberdintasunak sortzen ditu. Saiatzen gara gutxienez DBH bukatu dezaten, bestela ez baitaukate ezer.

Eskolan huts egitea bizitzan beste arazo batzuk izateko abiapuntua izan daiteke?

Hala ikusten dugu. Eragin handia dauka autoestimuan. Asko porrot batetik bestera ibiltzen dira. Ilusio handia egiten digu gure ikasle izandakoak etortzen direnean eta esaten digutenean lanbide bat ikasi dutela.

Ziurrenik, bizitu behar izan duten guztiagatik, haur azkarrak izango dira.

Oso azkarrak dira, baina hainbat baldintzak bat egiten dute eta lehergailu bat sortzen da.

Berez sistemak berak aurre egin beharko liokeen arazo bat konpontzen ari zarete?

Sistemaren zulo bat estaltzen ari gara. Administrazioak egin beharko luke. Esan izan dut Jaurlaritzako Hezkuntza sailburuarena joan behar dudala, egiten duguna azaltzeko.

COVID-19 izurritearen eraginez eskolak itxi zituzten eta ikasleak etxera bidali. Etxean ari dira ikasten. Zein egoeratan daude zuen laguntza jasotzen zuten ikasleak?

Bai. Guraso guztiei deitu diegu, ea laguntza behar duten galdetzeko. Hamabostekin ari gara lanean. Kezkatuta gaude, guztiek ez baitituzte baliabideak Internet bidez ikasteko, ez baitakite interpretatzen eskolatik eskatzen dietena eta ez baitakite euskaraz. Guraso guztiei deitu diegu, ea laguntza behar duten galdetzeko. Hamabostekin ari gara lanean.

Gehiago izan daitezke arazoak dituztenak?

Bai. Batzuek ez dute erantzun.

Eta irailetik edo urritik aurrera, zer? Ikasturte hasiera gogorra izan daiteke.

Ez dakigu guk zer egin ahalko dugun. Horretaz aparte, arrakala handiagoa izango da. Ez dakit nola egingo duten. Guk dauzkagun haurrengan pentsatzen dut, Lehen Hezkuntzako hirugarren mailan irakurtzen eta idazten ez dakitenengan. Hori gaztelaniaz. Euskaraz gutxiago. Pentsa zer-nolako aldea egongo den ikasle batzuen eta besteen artean.]]>
<![CDATA[«Aurreikuspen metatuak fidagarriak dira» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2216/038/001/2020-04-24/laquoaurreikuspen_metatuak_fidagarriak_diraraquo.htm Fri, 24 Apr 2020 00:00:00 +0200 Jakes Goikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2216/038/001/2020-04-24/laquoaurreikuspen_metatuak_fidagarriak_diraraquo.htm Susceptible, Infected, Recovered] eredu hobetu bat erabili dugu. Gaixotasun guztiaren eredu bat sortzen saiatzen da: kutsatze denbora, sintomak agertzeko denbora, kutsatuen kopurua, sintomarik gabekoena, pertsona batek zenbat kutsatzen dituen, ospitaleratuak, sendatuak... Ekuazio diferentzialetan oinarritutako eredu bat da, eta dinamika aurreikusten du. Aurrea hartzen du, joerak antzematen ditu. Hutsetik hasi zarete? Beste herrialde batzuetako ereduak hartu eta egokitu dituzue? BCAMen, zorionez, ia eremu guztiei buruzko adituak dauzkagu. COVID-19aren eredu makroa egiteaz arduratu den ikertzailearen espezialitatea izurriteen modelizazioa da. Ebolaren eta dengearen ereduak egin izan ditu. Eredu estatistikoarekin, lehendik bazegoen eredu batetik abiatu gara, baliozkotzat jotako batetik, batez ere Txinako datuekin. Jakina, egokitu egin dugu EAEko datuekin lan egiteko. Eredu on eta baliagarri bat egiteko, funtsezkoak dira ereduari ematen zaizkion datuen zehaztasuna eta kalitatea, ezta? Bai, eta horixe da ereduak sortzen saiatzen ari garen guztion arazoa. Datuak aldatuz joan dira, osasun protokoloak aldatuz joan baitira. Datu batek esanahi ezberdina du egun batean edo bestean, baina alarma egoera bat da, eta gauzak diren modukoak dira. Ereduak etengabe hobetzen ari zarete? Bai. Datu berriak iristen zaizkigun bakoitzean, ereduak probatzen ditugu, aurreikuspen berriak egiteko. Ereduak ebaluatu egiten ditugu, errealitatea ikusi eta gero, egin beharko lituzketen aurreikuspenen arabera. Asmatzen ari zarete? Ai ene... Ikuspegiaren arabera. Datuak zenbat aldatzen ari diren ikusita, aurreikuspen metatuak nahiko onak dira, fidagarriak; egunez eguneko aurreikuspenak, aldiz, ez dira hain onak. Batez ere izurritearen hasieran. Lehen aipatu duzu egun bateko 30 ZIU kasuen aurreikuspenaren adibidea. Zehaztasun horretaraino iristen zarete? Bai, jakina. Saiatzen gara Osakidetzari aurreikusten zenbat ospitaleratu eta zenbat ZIU kasu izango dituen eskualde bakoitzean. Esan diezaiokegu, esaterako, eskualde batean hamabost ospitaleratu izango dituela, hamar laguneko akats tartearekin. Batzuetan gehiago asmatu dugu, besteetan gutxiago. Iragarritakoaren batezbestekoa gertatutakotik gertu dago? Datu metatuetan bai. Test gutxi egiten ari dira, sintomarik gabeak daude... Eragin zuzena du kalkuluetan. Aintzat hartzen saiatzen zarete? Sintomarik gabekoen kasuan, Diamond Princess gurutzaontzian bidaiari guztiei egin zizkieten testak, eta datu bat eman dezake sintomarik gabekoez. Italiako eskualde batean ere test asko egin dituzte, eta kalkulatu daiteke sintomarik gabeko zenbat dauden. Gutxi gorabeherako kalkuluak dira, jakina. Eta gaixotasunaren inkubazio epea? Nola baldintzatzen ditu zuen kalkuluak? Aintzat hartzen dugu, baina ez dago hain argi. Arazoetako bat da sekulako literatura pila dagoela, eta zaila dela jakitea zer den fidagarria eta zer ez. Inkubazio epea garrantzitsua da. Orain ikusten ari gara itxialdiarekin kutsatuen kopurua azkar jaisten ari dela, eta horrek zerbait esaten digu inkubazio epeaz. Atzerapen bat badago, hildakoen kopuruan ikusten da: kutsatuen kopurua jaisten ari da, baina hildakoen kopurua oraindik ez. Hildakoen kopuru ofizialek dioten baino jende gehiago hiltzen ari da koronabirusagatik, aurreko urteetako hildakoen datuak aintzat hartuz gero. Horiek ere aintzat hartzen dituzue? Osakidetzak ematen digun hildakoen kopurua erabiltzen ari gara. Eusko Jaurlaritza jarduera ekonomikoari eustearen aldekoa zen. Aintzat hartu zenuten horrek zer eragin izan zezakeen izurritearen bilakaeran? Zer zioten aurreikuspenek? Oso zaila da. Ereduak aintzat hartzen du noiz hartu diren erabakiak, eta horren arabera emaitza batzuk edo besteak ematen ditu. Baina gu ez gara sartzen erabaki politikoetan. Ezin dugu esan ereduak zer emango lukeen erabaki hori hartuko ez balitz. Erabaki politiko bat dago, eta zuek baloratzen duzue erabaki politiko horrek zer eragin izan dezakeen. Bai, horixe. Hau eginez gero, gerta daiteke hau gertatzea. Beti modu hipotetikoan. Baina Eusko Jaurlaritzak eskura zituen jarduera ekonomikoari eusteak izurritearen bilakaeran izango lituzkeen ondorioei buruzko hipotesiak? Ez da hain erraza. Kontuz ibili behar da honekin. Momentu batean berrogeialdia jarri zen indarrean, eta emaitzak denbora bat pasatu eta gero ikusten dira. Gero erabaki zuten industria ixtea. Horren eragina denbora batera ikusten da. Horraino esan dezaket. Itxialdia arintzeaz hitz egiten ari da. Itxialdia arinduta, gorakadarik aurreikusten duzu gaixotuen, ospitaleratuen eta hildakoen kopuruan? Oraindik neurriak ez dira ezagunak, eta ezin da jakin. Normalean, itxialdia arintzen baldin bada, kutsatuen kopurua ere igoko da, baina ez dakigu zenbat, ez baitakigu sintomarik gabeko zenbat dauden. Ziurgabetasun handia dago. Matematikak eta adimen artifiziala izurritearen aurreikuspenekin lotzen dira batez ere, baina gaixoak antzemateko ere erabiltzen ari dira. Adibiderik? Matematikari batzuk lanean ari dira pertsonen biriken erradiografien bidez jakiteko ea koronabirusak gaixotu dituen. Lan asko egiten ari da, adimen artifizialean oinarrituta, ahotsaren bidez diagnostikatzeko: sistemak antzeman dezake ahotsaren edo eztularen bidez ea gaixo zauden edo ez. Berez, hori testek egiten dute. Testen osagarriak dira? Bai. Testek baino akats gehiago egingo dituzte, jakina, baina lehen galbahe bat izan daitezke. ]]>