<![CDATA[Joanes Etxebarria | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 14 Aug 2020 04:47:03 +0200 hourly 1 <![CDATA[Joanes Etxebarria | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Aldaketa izanen da Maule gobernatzeko maneran»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/010/001/2020-07-19/aldaketa_izanen_da_maule_gobernatzeko_maneran.htm Sun, 19 Jul 2020 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1857/010/001/2020-07-19/aldaketa_izanen_da_maule_gobernatzeko_maneran.htm
Bigarren itzuliko emaitzak entzun bezain laster, Internazionala entzun zen herriko etxe aitzinean. Ondotik, Marseillaise.

Iniziatiba ez dut nik hartu, baina ez dut deus himno nazionalaren kontra. Ni frantsesa naiz, eta himnoa ongi joaten zait. Internazionala, berriz, kamarada baten iniziatiba izan da. Internazionalista naiz, baita ere: opresioaren kontrako herrien borroka ene ildoan da. Biziki ederra da Internazionala! (Irriak) Badakit euskaraz ere kantatzen dela. Marseillaise-k nire inguruko batzuk ofenditu ditu, hitz bortitzak direlako eta abar... Nire aldetik, arazorik ez. Euskal Herria eskualde txiki bat delako, Frantzia ene herria da, herritar frantziarra naiz.

Errejent izan zara urteetan, erretreta hartu arte. Bada lotura bat Marseillaise-rekin, errepublikazale zaren heinean.

Nire ikasle tipiei Marseillaise ere irakatsi diet: programan zegoelako eta naturala iduri zitzaidalako. Nire errejent iragana zinez inportantea da, lagundu nauelako balore batzuk garraiatzen: tolerantzia, askatasuna eta bakea. Eta askatasun eta bake ideia horiek gure himno nazionalean presentzia badute. Haurrei balore unibertsal horiek transmititzen saiatu naiz, proselitismorik egin gabe, kasu egin behar baita burmuin gazteekin. Ofizioa zinez maitatu dut, baina, eskola publikoaren garapena ikusten dudalarik, badira maite ez ditudan gauzak. Gobernu desberdinen ondorioz, irakaskuntza publikoaren garapena ezkorra izan da, nire ustez. Ikastolak sortzea normala izan da azkenean, Estatu frantziar zentralizatzaileak dena egin duelako euskarak presentziarik ez dezan ukan eskola publikoan. Euskaldun bati ezkondua naiz, eta eskola publikoan euskara mintzatzea debekatua zitzaion. Errepublikaren oinarrizko hutsegitea izan da 'hizkuntza gutxituak' deitzen ditugunak bridatzea. Euskararen eztabaida horietan, nire errejent iraganak ene alde egiten du, Ikas-Biren hastapenak begi onez ikusi nituelako. Sufriarazi nau entzuteak euskal kultura eta hizkuntzaren geroarentzat pisu bat izanen naizela entzuteak. Maule kulturen bidegurutze bat da espainol, portuges, euskaldun eta frantziar artean... Festibal multikulturala egin nahi dut hori goratzeko.

Besta horretan kultura desberdinak maila berean izanen dira?

Lekuko taldeak biltzea da ideia: espainol edo latinoak, portugesak, euskal taldeak... Sinergiak sortzea da ideia, Maulen denak elkarrekin gaudelako. Baina ez dugu deus finkatu; kultura batzordeak bere gain ukanen du hori antolatzea. 2021 urtean zerbait ona gerta daiteke, eta bakoitzak bere lekua atzemanen du, kultura bakoitzak. Bat edo bestea ostrazismoz baztertu gabe.

Zer neurri hartuko duzu euskararentzat?

Argi izateko, funtzioa hartu berri dut, eta ezinbestekoa den egoera akta ere berriki egin dut. Orain iragana bada ere, hauteskundeetako kanpaina denboran entzun izan da ez nauela arranguratzen euskal hizkuntzaren eta kulturaren geroak. Hori hala dela ukatzen dut. Bistan da ikastolaren, gau eskolaren eta euskararen aldeko elkarteen diru laguntza guztiak mantenduko ditut. Seinale elebidunak ez ditut aldatuko, edo bai: soilik euskaraz diren horietan frantsesa ere gehituko dut, autobus geltoki bat euskaraz soilik delako, adibidez, hor frantsesezko izena gehituko dut; umore doi batekin diot hori. Baina arrangurarik ez; Louis Labadot ez da izanen, entzun den bezala, euskararen lurperatzailea.

Mixel Etxebestek erran zuen ere zu auzapez izanez Maule ez zela gehiago Euskal Herrian izanen, Euskal Elkargoari erreferentzia eginez.

Euskal Elkargoaren eta oro har elkargo guztien kontrako postura ukan dut, orokorki, erabakiguneetatik urruntzen gaituztelako. Euskal Herriari atxikia naiz, eta beste nornahi bezain euskal herritarra naiz. Euskal Elkargoaren ideia borrokatu nuen: bere edukia eta bere dimentsioa. Baina orain sortua da, eta Euskal Elkargoarekin lan egin behar dut, sufragio unibertsalean horretarako ere hautatua izan naizelako. Bistan da herri arteko kontseiluan egonen naizela. Airean den beste galdera bat da zer lau zuberotar hautetsi izanen diren kontseilu iraunkorrean. Delibero hori uztailaren 23an hartu beharko du lurralde poloak [Zuberoako hautetsiez osatua], eta ni kontseilu iraunkorrerako hautagaia izanen naiz Maule eta Zuberoako interesak ordezkatzeko. Euskal Elkargoak izan behar luke, edo beharbada jadanik hala da, lurralde osoko sinergiak biltzen dituen gunea. Erran izan da ez dela zatiketa politikoak agerian uzteko lekua; hori hala bada, emanen zaidan rola beteko dut. Aldiz, zatiketa politikoek lekua baldin badute, ikusiko dugu, eta zerbait erranen. Orain arte, bi ordezkari zuberotar presidente ordeak ziren, eta beren orientazio politikoak ez zuen arazorik eragiten; erran da orain Maule komunistek gidatuko dutela —drama balitz bezala—, baina Maule eta Zuberoari atxikia naiz eta interes horien defentsan aritu nahi dut. Dena den, ez naiz isilik egonen. Zatiketa politikoak baldin badira, gertatu arau konponduko ditugu.

Ostiralean egin zen Elkargoaren lehen bilkura hautetsi berriekin. Lehen hitza zuk ukan duzu, kide zaharrena zarelako.

Besteak beste, erran dut Maule, ni auzapez izendaturik ere, Euskal Herrian egonen dela. Uste dut dena argi utzi dudala: eskualde honekiko dudan atxikimendu azkarra, egiten dizkidaten auziak eta Zuberoako eta Mauleko interesak defendatzeko dudan kemena.

Ondotik, presidente berria bozkatu duzue.

Hautagaien deialdia egin dut kide zaharrena nintzelako, eta, menperatzen ez ditudan arrazoi desberdinengatik, hautagai bakarra izan da: Etxegarai jauna. Batzuek hautagai izatea galdetu zidaten, eta pentsatu dut zinez ez zela egokia, ez dudalako Maule eraman nahi burura joanen ez den estrategia batera. Bozkatu dugu, 232etarik 148 boz eskuratu ditu, beraz pentsa daiteke batzuk ez direla bere lanaz hain kontent. Beste eztabaidetan, bestalde, uste dut hitza hartu dudala behar zenean eta kanpaina denboran erran dudanari fidela izan naizela.

Itzulia egina duzunez, nolako herriko etxea atzeman duzu?

Aitzinkontua uztailaren 27an aurkeztua izanen da. Aukera tipiak ditugu, eta autofinantzarako aterabideak zinez guti dira. Gure programa usu baldintzazkoan deklinatua zen, dudak genituelako, eta hobe zen. Programako puntu batzuk tratatuak izanen dira, baina ez segidan. Bide berritzeetan programa desberdinak pentsatu ditugu, baina jadanik lehen fasea plantan ezartzeko zailtasunak badira. Aldi oro, erran genuen bezala, herritarrengana itzuliko gara gauzak argitzeko. Herri baten aitzinkontua zintzoa, orekatua eta bereziki sekula ez baita defizitarioa izan behar, horrek ondorioak dituelako. Finantzak ez dira erran izan den bezain sanoak. Finantza batzordea bilduko delarik eztabaida pizten bada, gauza deserosoak erraten ahalko ditugu; lehen susmoak bagenituen, orain, aldiz, badakigu. Eztabaida baketsua bada, ez ditugu aipatuko kexatzen dituen hainbat gauza. Baina badira egiazko zailtasunak, ukatu ezin direnak. Halere, Maulen hobeki bizitzeko egin daitekeena oro egin nahi dugu.

Diozu finantzak ez direla sano, baina hautetsien kalte ordainak %15 emendatu dituzue.

Kalte ordainen emendatzearena gezurra da, kazetari batzuek hala aipatu badute ere. Ez da emendatzerik, ez da deus. Lurralde arauen betetzea besterik ez dugu egin: lege bat pasatu da Senatuan eta Asanblea Nazionalean behartzen gaituena tasa gorena hartzera. Galdera ez zaie egin gauza bera egin duten Zuberoako beste herriei. Ez da hautetsien kalte ordainen emendatzerik, eta ideia hori hedatzen dutenek kasu egin behar lukete.

Mixel Etxebestek zioen hiriaren kudeaketa ez dela kolore politikoaren araberakoa. Komunista bat auzapez izateak zerbait alda lezake edo ez?

Errana dut apolitikorik ez dela: bera eskuinekoa da, eta ni, ezkerrekoa, kito. Komunista bat bizi komunari interesatzen zaion norbait da; beraz, auzapez komunista batekin, aldaketa da kudeaketa jendeekin eginen dela. Anitzen ametsa da parte hartzea. Jendeak, elkarteak kudeatzea... Kudeaketa autokratikoa baino aisa zailagoa da. Ez dut erraten egun batetik bestera aldatuko denik. Hasteko, zerbitzu administratiboekin mintzatuko naiz, gure engaiamenduen behatoki bat plantan ezartzeko: herritarrak bilduko lituzke, eta, ikusten badute ez dugula hitza betetzen, erranen digute, eta guk esplikatuko diegu zergatik. Ez dakit bihar jende andana bat bilduko denetz behatoki horretan, ez dakit nagusiak eta langileak bilduko dituenetz... Ekonomiaren garapenaz hausnartuko duen talde bat ere plantan ezarriko dut, enpresaburu batek gidatua, baina hori guztia emeki-emeki jinen da. Aldaketa hori izanen da: gobernatzeko manera. Erraza da norbere bulegoan egotea nahasmendu ekonomiko eta sozialez babesturik; terrenoko errealitatearekin harreman zuzena ukaitea segur aski askoz zailagoa izanen da.

Erran nahi luke delibero batzuk herriko kontseilutik kanpoko biltzarretan hartuko direla?

Bai; gehiengoaren ideiarekin bat doalarik, bai. Proiektu batzuk koadro argi batean berrikusi, hobetu ala moldatu badaitezke, zergatik ez? Aurreko agintaldian ere bilkura batzuk egin ziren herritarrekin, Mauleko plaza baten berritzeko, baina ez guk ulertzen dugun maneran. Proiektu egingarriak eginen ditugu, bistan dena, gure eskalakoak.]]>
<![CDATA[Maule ezkerrera itzuli da]]> https://www.berria.eus/albisteak/183525/maule_ezkerrera_itzuli_da.htm Sun, 28 Jun 2020 19:34:45 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/albisteak/183525/maule_ezkerrera_itzuli_da.htm <![CDATA[Lantegi handiak zabalik, eta ertainak presiopean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1894/010/001/2020-03-24/lantegi_handiak_zabalik_eta_ertainak_presiopean.htm Tue, 24 Mar 2020 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1894/010/001/2020-03-24/lantegi_handiak_zabalik_eta_ertainak_presiopean.htm
Ipar Euskal Herrian hegazkingintzan ari den beste enpresa handi bat da Dassault Aviation; Angeluko lantegian (Lapurdi) 970 pertsona ari dira. Joan den astean itxi bazuten ere, berriz irekitzea aipagai izanen da biharko langile batzordean. «Parisko agintariek berriz irekitzea nahi dute», Christophe Brise CGTko ordezkariaren erranetan. LABeko industria arduradunak, Heren Muruagak, honako hau gehitu du: «Enpresa handiek boterea dute, eta erabakiak haiek hartzen dituzte».

Enpresa ertainak itxiak dira neurri handi batean, hilabete bukaera arte gutxienez: Zuberoako bi enplegatzaile handienek, Artzainak eta Lopitz taldeetako enpresa desberdinek ateak itxi zituzten joan den astean; Arberatzeko MFA, Mugerreko BMS Circuits eta Urruñako Signature ere geldituak dira. Baina CGTko ordezkariaren arabera, agintariak presioa ezartzen ari dira berriz irekitzeko. Baina bi sindikatuetako ordezkariek diote zaila dela segurtasun neurriak errespetatuz lana berriz hastea.

Lantegien desinfekzio neurriak ere hartu dituzte enpresa gehienetan, baina, Briseren ustez, ez du zentzurik: «Erran digute atzo, gaur eta bihar desinfektatuak izanen direla, baina beharbada ostegunean lanera itzuliko dira birusa duten batzuk». Garbiketa lanetan ari direnen baldintzak salatu ditu: «Haien lana ez da baloratua, eta, gainera, neholako babes neurririk gabe egiten dute».

Lana uzteko eskubidea

Osasun arriskuagatik lana uzteko eskubidea baliatzera dei egiten dute sindikatu gehienek, lantegiak irekitzeko presioa goraka doan heinean. Bokaleko (Lapurdi) ADA altzairutegian hamahiru langilek koronabirusaren susmopean izanik, beste langile batzuek eskubide hori baliatu nahi lukete. Baina Brisek jakin duenez, egoera berezia bizi dute, «giza baliabideen zerbitzua itxia delako, etxetik ari baitira. Ezin dute errekurtsorik ezarri, ez dakite zer egin». Eskubide hori anitz aipatzen dute sindikatuek, baina lana uztearen ondorioak ez dira hain argi oraino. «Ondorioak izaten ahal dira epaitegietan, baita kanporaketak ere», Muruagaren ustez. Horregatik aholkatzen dute eskaera horiek idatziz egitea eta segurtasun neurriak zertan betetzen ez diren zehaztea.

Bi sindikatuetako ordezkariek bat egiten dute neurri bikoitzen «zentzugabekeria» salatzeko orduan: etxean konfinatuak izan behar eta ehunka langileko enpresak irekitzea ez zaie bateragarri. «Italian ez bezala, prebentzioan ari behar genuke»: Muruagaren ustez, «olatua gainean ukaitea itxoin gabe».]]>
<![CDATA[Uraren kudeaketa, eztabaida ahantzia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1940/008/001/2020-03-07/uraren_kudeaketa_eztabaida_ahantzia.htm Sat, 07 Mar 2020 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1940/008/001/2020-03-07/uraren_kudeaketa_eztabaida_ahantzia.htm
Ur edangarriaren kudeaketa mosaiko konplexua dela argiki erakusten du artikulu hau ilustratzen duen infografiak: ur konpainia publikoa duten herriak, herrien arteko sindikatuak, eta zerbitzua enpresa pribatuei azpikontratatzen dieten herriak badira lurraldean zehar. 72 herri dira ur konpainia publikoa dutenak (osoki publikoa ala zerbitzuaren parte bat azpikontrataturik) eta 60 kudeaketa enpresa pribatuen esku utzia dutenak; horiek, nahi balute, kudeaketa publikora pasatzeko hautua egin lezakete lehendik izenpetu kontratua bukatzera doalarik.

Luzeak badira ere, Euskal Elkargoa sortu aitzineko herri elkargoek, sindikatuek ala herriko etxeek enpresa pribatuekin sinatu kontratuek iraungitze data badute. Zazpi sektoreetako hautetsiek (lehengo herri elkargoak), kudeaketa kontratuak bukatzean, Ipar Euskal Herriko ur konpainia publikoaren kudeaketaren hautua egin lezakete. Kontsultatuak izanen dira gutxienez beren iritzia eman dezaten, joan den urte bukaeran Zuberoako hautetsiek egin zuten bezala 25 herritako ur edangarria kudeatzen duen Lagun enpresaren kontratua agortzera zihoalarik.

Baina hautetsi gehienak, Zuberoan argi gelditu zen bezala, ez dira uraren gaiaz jabetu edo bereziki informatu. Beren iritzia emateko bozkan, adibidez, hautetsiek ez zuten kasu egin Elkargoak berak Espelia kabineteari manatu zion azterketaren emaitzari; txosten horren ondorioek ur konpainia publikoaren aldeko hautua gomendatzen zuten, eta azpikontratu pribatu bidezko kudeaketa «gutien egokitua» zela gehitzen zuen. Horren alde jo zuten, halere, hautetsi gehienek. 128 boz izan ziren enpresa pribatu baten esku uztearen alde, 16 kontra eta 28 abstentzio. Beren ur konpainia duten herriek gisa berean segituko dute, baina aldaketarik ez da izanen enpresa pribatuak kudeatzen dituen herrietan ere.

Interes apalaren beste seinalea da Elkargoko uraren batzorde iraunkorreko azken bilkuretan hiru auzapez baizik ez zirela bildu, hauteskundeen ondorioz omen. Hauteskundeak izan aitzin ere, ez ziren trumilka joaten. Batzorde horretan biltzen dira hainbat elkartetako kideak ere, CADE ingurumenaren defentsa elkartekoak horien artean. Pascal Burgues elkarteko kidearen ustez deliberoak aitzinetik hartuak bezala dira: «Ohartzen gara azpikontratu pribatuez iritzia eskatzen zaigula deliberoa jadanik hartua delarik. Hori ikusi dugu kasu batean eta pentsatzen dugu sistemak horretara jotzen segituko duela». Haren erranetan, «usaintzen» hasiak dira enpresa pribatuekin kontratuak bukatu arau, sistema horren alde egiten segituko dela.

Baiona adibide

CADEko kidearen arabera, entzun ohi dute «ez dugula gaitasuna zerbitzu publiko gisa aritzeko eta kudeaketa talde pribatuen esku utzi behar dela», baina Baionako konpainia publikoak kontrakoa frogatzen du, bere ustez: «Eskualdeko ur edangarri unitaterik handienetarikoa da Errobiko lantegia. Bada gaitasuna». Eskala handiko konpainia bat sortzekotan, gainera, Ipar Euskal Herriko eskola desberdinetan aski ingeniari formatzen direla gehitzen du, «gaitasuna dutenak ur edangarriaren koadroan misio bat asumitzeko». Bestalde formazio sistemaren «ekosistema aberasteko» balioko luke, Burguesen arabera, kudeaketa publikoaren alde jotzeak eskolen garapena ekarriko lukeelako.

Hauteskunde garaiko neurri zorrotzekin, ardurak dituzten hautetsiek ez dute beren agintaldiko lanaz hitz egiteko zuzenik; horregatik ez da mintzatu oraingoan Serge Arcouet, Elkargoaren esku izan aitzin Baionako ur konpainia publikoaren ardura zuen hautetsia. Baina Hitza-ri 2017an egin adierazpenekin argitu zuen lurraldeko kudeaketa desberdinak elkartzearen beste zailtasun bat: «Hitz garrantzitsua, aldaketa honetan, elkartasuna da. Baionan, herri elkargo handi honen alde bozkatu dugu, nihaurek sostengatu dut, kostaldeko ala barnealdeko lurraldeek zerbitzu berak ukan ditzaten. Ez da erraza, diferentzia handiak daudelako prezioan, adibidez. Barnealdean, ur kontsumitzaile anitz laborariak dira; horiek kontsumitzaile handiak dira, eta prezioari zinez atxikiak dira. Prezioen bat-egitea eztabaida garrantzitsua izanen da, eta kasu egin behar dugu barnealdekoak ez daitezen zigortuak izan». Prezioak orekatu beharra aipatzean, Jean-Rene Etxegarai Elkargoko buruak argi utzi zuen «prezio apaltzeak nekez» gertatuko direla, ur sareen mantentze gastu handia delako.

Gaur egun diferentzia handiak dira prezioetan, eta, harmonizazioa aipatzen bada ere, ez da gai zerrendan oraino. Mauleko adibide bat aipa daiteke, hiri berean ur konpainia publiko bat eta enpresa pribatu bat baitira kudeatzaile, sektoreka: 150 metro kubiko kontsumitzeagatik, pribatuan 450 euro pagatzen dira eta publikoan 276 euro.

Gastuetan, berriz, Pascal Burguesentzat pribatuena da garestiena: «Kolektibitateak enpresaren esku uzten duelarik sareen kudeaketa, ohartzen gara usu ez direla behar bezala zainduak, zerbitzuaren kalitate aldetik ez dela kudeaketa publikoan baino hobea eta gastua handiagoa dela, garestiago dela. Eta azken finean kontratua bukatzean inbestitu behar da zeren eta enpresak kolektibitateari kargu hori uzten dio ez duelako ur sarea behar bezala zaindu».

Baionako ur konpainiak arrazoi ematen diela uste du CADE elkarteko kideak, «zerbitzu hobea eta merkeagoa» eskaintzen duelakoan. Parisko adibidea ere aipatzen du Burguesek kudeaketa pribatuaren eragina aztertzeko: «Kuriosoa da hemen interesik ez izatea. Parisen interesa eragin du, eta izan daiteke adibide bat. Frantziako herririk handienetarikoa da, ordezkaritza pribatua utzi eta konpainia publikora pasatu dena. Deigarria izan behar luke hautetsientzat, baina ez». Haren ustez, sinple da konprenitzea logika: «Enpresek kontuak lehen lehenik akziodunei eman behar dizkiete, ez administratuei, logika ekonomiko bat da. Baina ura bezalako ontasunekin ez litzateke logika ekonomikorik izan beharko».

Hautetsien hautuak, gainera, epe luzeko ondorioak dituela begi bistakoa da elkarteko kidearen ustez, duela urte anitz enpresa pribatuekin izenpetuak izan diren kontratu gehienak, aurten eta 2027 artean bukatuko direlako. Pascal Burgues: «Erran nahi du kolektibitatea eta jende guztiak engaiatuak direla agintaldiaz harago doan epe batentzat. Hautu horrek ondorio larriak ditu. Baina hautetsi gehienek nahiago dute pribatu bati azpikontratu bat sinarazi hogei bat urterentzat eta horren ardura ez hartu».

Aldaketarako parada

Erran bezala Zuberoako hautetsien gehiengoak, Euskal Hirigune Elkargokoen gehienek ere, 25 herri zuberotarrentzat kudeaketa azpikontratu bidez luzatzea deliberatu zuten. Hego Lapurdin ere berdin, Agur enpresari utziz ur edangarriaren kudeaketa eta Suez enpresari ur zikinena.

Aurten, beste eskualde batzuetako kontratuak bukatuko dira: Errobi-Aturri poloko hamabost herriren ardura duen Suez enpresarena edo Bidaxune inguruetako zazpi herrietako ura kudeatzen duen Saur enpresarena besteak beste. Gehiago ere izanen dira Lapurdin aurten, 2023an Amikuzen eta 2027an Ospitalepea herriko azpi-kontratu pribatua.

Aldi oro, hirigune elkargoan deliberatuko da kontratuak berrituko direnez edo -posible baita- Ipar Euskal Herriko ur konpainia publikoaren esku utzi nahi denez uraren kudeaketa. Epe desberdinek lurralde bakoitzera eramanen dituzten eztabaida zatikatuak tempo ona edo txarra ekarriko dutenez argitu gabea da Burgues, baina argi du «ura libre» izan behar litzatekeela «nornahirentzat». Ondoko belaunaldientzat ere: «Gaur egungo administratuek badute ur on eta merkearen zuzena, baina biharkoek ere».]]>
<![CDATA[Espartinaren hiriburua jokoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1922/008/001/2020-02-28/espartinaren_hiriburua_jokoan.htm Fri, 28 Feb 2020 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1922/008/001/2020-02-28/espartinaren_hiriburua_jokoan.htm
Elkegarairen erranetan, oro har Mixel Etxebestek «iraganeko egiteko manera» du, eta, haren ustez, «ezin da gisa horrez oro manatu eta oro gorde». «Autoritarismoa» egozten dio Louis Labadotek ere. Agintaldia baldintza zailetan joan dela gehitu du komunistak: «Elkarrizketarik ez, batzorderik ez eta aurrekontuen aldebakarreko lanketa, parte hartzea onartu gabe». Ezkerreko bi hautagaiek salatu dute gardentasunik eza publikoak behar luketen datuekin.

Mixel Etxebestek demografia aipatu du bere bilanaz galdetzean, Maulek 104 biztanle berri zenbatzeaz kontent: «Lanean ari ginen, inbertsio anitz egiten eta prefosta ez da beti aisa denei ulertaraztea eta zabaltzea. Helburu hartu genuen Maule dinamizatzea, eta ez dugu dena guretzat hartuko, baina sorpresa da ikustea Mauleko jendetzea goiti ari dela».

Espartina ikur

Lehengo industria oparoaren ikur izana berriz itzuli da Mauleko plazara: espartingintza. Herriko Etxearen ideia batek Euskal Elkargoaren babesa eta espartin egile gehienen kexua piztu ditu: eraikin bat berritu eta turismo bulegoaren ondoan Espartinaren Etxea egitea da proiektua, bere museo, fabrikazio tailer eta salmenta gunearekin. Labadoten zerrendak bost espartin egilerekin idatzi du xedearen kontrako testua, diru publikoz berritu gune batean espartinak saltzea konkurrentzia desleialtzat joz: «Ez dugu industrialekin bat egiten demagogiaz, baizik eta gogoetarekin bat egiten dugulako. Arrunt ados naiz erraten dutenarekin, espartinaren industriaren heriotza ekar lezakeelako».

Hiriaren izena marka bilakatzearen kontra bozkatu zuen herriak. «Guk badugu arrazoinamendua aspaldidanik egina», dio Etxebestek; egile guztiek zapata zola inportatzen dutelako bozkatu zen Mauleko espartina markaren kontra, ez delako osoki Maulen egina. Mixel Etxebest: «Inportazioak trabatuko dira gunean dena ekoitziz». Horretarako, lekuko espartin egile bat eta kanpoko beste bat ariko dira, dionaz, ondoko hilabeteetan egitekoa den tailerrean.

Espartina -inportaziorik gabe- burutik buru Maulen egitea «izugarri ideia ona» zaio Elkegarairi, eta, haren arabera, «ez bakarrik espartinendako». Baina gehitu du ekoizpenaren adar oso bat garatzekotan denborarekin eta «absolutuki» egileekin egin behar litzatekeela: «Gasnaren adibidea hartzen dut; hemen ez da gasna biologikorik, eta nik politikoki nahi nuke garatzea. Muntatuko dut nik zerbait ekoizleak gabe? Ez dut uste; alta, ideia ona da». Museo edo interpretazio zentro baten aldekoa da EH Bairen sostengua duen hautagaia, baita Labadot ere: gisa horretako gune baten sortzea proposatu zuen herriko kontseiluan 2000. urtean, hautetsia baitzen orduan ere.

Agerria hotela

Agintaldi hastapenean, berriz, hotel bat zen auzapeza eta oposizioko hautetsiak parez pare ezarri zituen beste xede handia. Norbanakoek eta herriko etxeak sindikatu misto bat osatu zuten Mauleko hotel bakarra Agerria apezetxe ohian plantatzeko. CGT langile sindikatuko ordezkariarekin Louis Labadotek behin eta berriz salatu izan du interes pribatuak dituen gunea berritzeko herriko langileak baliatu izana. Orain, Agerriako 2018ko diru kontuak azpimarratu ditu: urteko negozioa 432.000 eurokoa izan zen, eta gastuak, 680.000 eurokoak.

Izar bateko hotel eta jatetxearen abiatze urteak gorabeheratsuak izanik, hiru hautagaiek bat egiten dute hoteleko kudeatzaile lanetan hasi berri den bikoteari sostengua emateko. Etxebestek azpimarratu badu ere Agerriaren inguruko eztabaidak baretu direla, Labadot eta Elkegarai optika berean dira: hauteskundeetan nagusi aterako balira, biek nahi dituzte azken kontuak aztertu, ondotik erabakiak hartzeko. Azken kontuak «gordetzen» zaizkielako, Elkegarairen erranetan.

Beste gisako ostatua da Irabarneko jauregia, baina hortik ere kudeaketa publikoaren salaketa bera jalgi dute oposizioko hautetsiek: aisialdi gune zena azpikontratu pribatu bidez kudeatzen da azken urte luzeetan. Enpresa pribatuen gisako kudeaketa salatu du Louis Labadotek: «Lehen zuzendaria kanporatua izan zen, eta haren kalte-ordainak hiriak pagatu zituen. Bigarren zuzendaria kanporatua izan zen, eta zuzendaritzak onartu zuen arau kontrako kanporatzea izan zela. Beste langileak kanporatuak izan dira baldintza zailetan ere».

Hor ere datuak aztertu ditu hautagai abertzaleak: hamar urtez «kasu egin ez izanaren» ondorioz, Elkegaraik laburbildu duenez, 400.000 euroren zorrak pagatu beharko ditu herriak ondoko urteetan: «Ondoko agintaldia zilo horrekin hasiko dugu. Agerriako finantzetan ere ez da aisa orekatzea, eta, erortzen bada, herriak badu milioi bateko bermea ezarria maileguentzat».

Bestalde, osasungintzak ere leku handia du eztabaida publikoan, Maulen mediku eskasia agerikoa baita. Mixel Etxebest, auzapez izateaz gain, ospitaleko presidentea da, eta aterabide bila hasia da bere zerrendakide Christian De Gaye medikuarekin batean, besteak beste. Hautatua balitz, ondoko bizpahiru urtetan lehentasun gisa hartuko luke osasungintza Etxebestek, nahiz berez herriaren eskumena ez izan.

Bozkatzaileak erakartzeko, proposamen zehatzetan ere hasiak dira bi hautagai ezkertiarrak. Futbol taldearentzat zelai sintetiko baten diruztatzea Labadoten zerrendan, edo ikasketa teknologikoetan ari direnen formakuntza barnatzea Elkegarairen zerrendan. Biek argiki adierazi dute auzapezez aldatu beharra, baina bozen lehen itzulian soilik zentraturik. Bigarren itzulirako hurbiltze posibleez galdeturik, ez dute oraino deus argitu.

Ezagutu hiru hautagaiek euskararekiko duten harremana eta hizkuntza sustatzeko duten borondatea: Euskara bai, baina neurri zehatzik ez]]>
<![CDATA[Euskara bai, baina neurri zehatzik ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2047/009/001/2020-02-28/euskara_bai_baina_neurri_zehatzik_ez.htm Fri, 28 Feb 2020 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/2047/009/001/2020-02-28/euskara_bai_baina_neurri_zehatzik_ez.htm
Zein da euskararekin duzun harremana eta zer neurri har daiteke herri batean euskararen alde?

MIXEL ETXEBEST Auzapez eta hautagaia

«Maule ez dut ikusten aitzindari euskararen gaiarekin»

«Maule Maule da, ez gara ez Muskildi ez Urdiñarbe. Ez dut erranen abertzale bozak so egin behar direla jakiteko zenbat euskaldun baden, baina, baldin bada %15 euskaldun Maulen, jadanik anitz da. Nik ez dut ikusten herri bat gizartetik aparte gauzak egiten. Horretan bermatzen naiz gauzak egiteko. Euskalduna naiz, eta euskaraz ari naiz posible delarik, baina eskaera soziala ez da horretan. Baditugu bi langile euskaldun: bat herriko etxean eta bestea mediatekan: behar litzateke zenbatu zenbat jende ari zaien euskaraz eta zenbat frantsesez. Badira ere lau langile beren nahiz prestatzen direnak euskarara, baina bat langileen arduradun izateko bada inor ikusi gabe... Herriak pagatzen ditu euskara ikasteko beren lan denboran; nik plazer dut haiekin aritzea, edo amiñi bat kitzikatzea ea zertan diren, baina ez dut sentitzen... Beharbada guri da aitzinean izatea, uste dut hala ari garen, beharbada ez aski.

»Dena den Maule ez dut ikusten aitzindari; mera euskaldun bat eta plangintzak bai, baina arrastakoak tiratzeko badira herriak Muskildi eta Urdiñarbe bezala haboro plantatuak direnak. Maule, herririk handiena, nik ez dut sentitzen. Ene zerrendakoek ere errespetua badidate, baina ez da harago joan behar. Aitzineko zerrendarentzat nik negoziatu nuen ikastolako haur mauletarrentzat laguntza bat, baina aski entzuten dut ikastola ez dela Maulen. Komunistak azkar dira hemen Labadoten lanari esker, eta horiek ez dute euskaldun bozkatuko».

BEÑAT ELKEGARAI Hautagaia

«Jende batzuendako oraino euskara entzutea eraso bat da»

«Uste dut argiki behar dugula erran tabu hori erori behar dela. Jende batzuendako oraino euskara entzutea eraso bat da, eta domaia da. Gure zerrendan uste dut partekatzen dugu aberastasuna dela bi hizkuntza ukaitea. Denetan horrela ikusten da hori, salbu hemen, eta hori ez dut konprenitzen. Enetako ate zabal bat da mundura. Guk baliatzen dugu hemen [Elkar enpresan] gero eta gehiago, lanean ere bai, gure artean eta beste lantegiekin.

»Aipatu dugu taldearekin batzorde estra-munizipala egin nahi dugula sail horretan lan egiten edo interesa dutenekin. Ikusten baitugu, adibidez, jende anitz AEKn direla. Ikusi behar da nola lagundu -sos aldetik, beharbada-, baina baita nola baliatu gero ere. Sinpleki nola egiten dugu egun oroz euskara baliatzeko. Prefosta zenbaitek ez dute nahi ikasi, ez dute nahi entzun; eta hori konprenitzen dut, bakoitzak bere historia. Baina behar dugu erran klarki ondoko belaunaldientzat zer egiten dugun. Nahikeria baldin bada, zer egiten dugu ondoko belaunaldiendako? Konkretuki, ikerketa bat eginen dugu ikusteko zenbat jende baden interesaturik eta jakiteko zer sos zama ezartzen dugun laguntzeko».

LOUIS LABADOT Hautagaia

«Ez dut ukan euskara ikasteko xantza, nire historiagatik»

«Lekuko bardo batek euskararen ehorzle deitu ninduen behin. Ez dut ukan euskara ikasteko xantza, nire historiagatik. Nire aitatxi-amatxiak hona jin ziren ainara gisa [Nafarroa Garaitik eta Aragoitik Maulera espartingintzan aritzera heldu zirenei erraten zaie ainarak]. Maule gauza anitzen bidegurutzea da, eta nehork ez zuen euskara mintzatzen ene inguruan; beraz, ez dut euskara ikasi. Nire ama espainola da, eta aita, bearnotarra; ni, horren emaitza. Baina euskarari atxikia naiz, eta ikasten ere hasi nintzen; garai hartako auzapezak axuant izendatu ninduen, eta ezin nituen biak egin: euskara gau eskolan ikasi eta axuant izan. Nire onetan ari ez diren batzuek diote ez nauela arranguratzen, baina Mauleko herriko kontseiluan betitik ikastolaren aldeko diru laguntzak lasaiki bozkatu ditut, nahiz eta Errepublikaren eskola zale amorratua naizen. Ikastola Maulen zen garaian ahaleginak egin genituen baldintza ahalik eta hoberenak izan zitezen, nahiz ez ziren terribleak. Egoitza hura herriak uzten zion ikastolari. Ez dut dena menperatzen, baina uste dut tolerantzia ondasun baliosa dela, eta irekiak izan behar dugula».]]>
<![CDATA[Biltzeko deia beste lan sektoreei]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/003/001/2020-01-25/biltzeko_deia_beste_lan_sektoreei.htm Sat, 25 Jan 2020 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1889/003/001/2020-01-25/biltzeko_deia_beste_lan_sektoreei.htm
Bidean «lumak galtzen» direla onarturik ere, ez dira amore eman nahian batere. CGT sindikatuko Peio Dufau, tren gidaria: «Enpresa barnean biziki azkarra da mugimendua, historikoa ere bai, sekula ez baita horrelakorik ikusi. Horren parean, arazoa da jendartea ez dela aski mobilizatu». Manifestazioa hasi gabe egin ohi duten biltzarrean, burdinbideetako langileek joan den astean deliberatu zuten grebarekin aurrera segitzea, baina momentu azkarretara mugatuz: egun oroz egin beharrean, astean hiru egunez greba eginez.

Anitz aipatu dira elkartasunez egin diren diru kutxak; horietan oihartzun handikoa, bi milioi euro gainditzen dituen Info'Com CGT kutxa. Frantzia mailakoa da, baina Dufauk dioenez diru horren parte bat iritsi zaie -30.000 euro zerbait gorabehera-. «Garrantzitsua da, motibatzen du segitzeko. Halere, ez du ordezkatzen galtzen dugun diru guztia», ohartarazi du Labatek, eta beste sindikatuetan horrekin ados dira. Fargallek kalkulu laster bat egin du, grebalariak larriki zenbatuz eta diru zama zatituz: «Zenbat iritsiko zaigu? Hogei euro hilabete hondarrean? Ongi da, sinpatikoa da, baina finantza elkartasuna gainditu behar dugu karrikako elkartasun bila, denak joan gaitezen proiektu horren kontra».

Estrategia desberdinak

SNCFko langileek aho batez aipatzen dute beste lan sektoreen inplikazioa ezinbestekoa dela hein honetan. Baionan, joan den astean, agerikoa zen irakaskuntzan mugimendua indartzen hasia dela. Hala zioen, funtsean, Donibane Garaziko Nafarroako lizeoan irakasle den Amaia Bolokik ere: «Konplikatua ikusten da greba iraunkorrean sartzea, baina aste guztiz baziren grebalariak gure ikastetxeetan. [Manifestazioa hasi aitzineko] hezkuntzako biltzarrean erran da hezkuntzak behar duela pixka bat erreleboa hartu ez uzteko burdinbideetako langileak bakarrik».

Burdinbideetako langile anitzek aipagai zuten lehen mailako irakasleen beharra, eta Fargallek ere bai: «Ezinbestekoa iduri zaidan sektorea hezkunde nazionalarena da: eskola batean irakasle guztiek greba egiten badute, nola eginen dute gurasoek haurrak zaintzeko? Badute blokeatze gaitasun izugarria, gurea baino handiagoa». Estrategia ez da bera, halere. Snuipp-FSU sindikatuko Cecile Sendarainen ustez, «greba iraunkorraren estrategiak oraingoz ez du funtzionatzen irakaskuntzan. Gurea puntuala da, momentu azkarretan zentratuz. Uste dut, dena den, ekintzak asmatu behar direla ikusiak izateko, mugimenduari ikusgarritasun handiagoa emateko».

Beste lan sektoreen mentsaz damuturik, analisia egin du LABeko kideak: «Macronek ongi ulertu du hori: sektore batzuk baztertu nahi ditu gu bakarrik uzteko». Dufauk, horretarako, laguntzeko kemena agertzen du: «Aitzineko egunetan, joan naiz kolegio batzuetara irakasleekin hitz egitera. Kolegio batean izan eta biharamunean kolegio hori itxia zen». Informazioa emateko eta antolatzen laguntzeko nahia jakinarazi nahi du.

Donibane Garaziko ikastetxeak, bestalde, saretzen hasiak dira astelehen eguerdi oroz elkartuz. «Bertan deliberatzen ditugu momentu azkarrak eta ekintza lokalak, mugimendura parte hartzera deituz aldi berean», argitzen du Sendarainek, gehituz ostiral honetarako «eskola hila» egiteko deia zabaldua zutela. Mediatizazio eskasak gordetzen du, bere ustez, irakasleen mobilizazioa: «Ez dugu kausitzen jakitea ere zer gertatzen den Frantzia mailan; alta, maila lokalean badira ekinaldi anitz». Segidarako «politikariei postura argiak hartzea» eskatu beharko zaiela dio, «beharbada hauteskundeak horrekin jokatuko» direlakoan.

Esperantzarako seinaleak

Mugimendu sozialen segidarako borroka irabazteak, elkarrizketatu guztien ustez, inportantzia handia du. Dufauren esanetan, alta, anitz ez dira grebara lotu «ez dutelako sinesten irabazten ahal dugula eta ez dutelako sinesten beren grebak indar bat egiten duela». Erreforma honekin ezarri nahi den gizarte ereduarekiko «duintasun kontu bat da borrokatzea eta ez egotea deus erran gabe», Bolokiren ustez. «Badakigu sektore pribatuek -bankuek eta asurantza etxeek- pagatu dutela Macron plantan emateko, eta orain badute ordaina. Haien helburua ez da soilik erretreta: gizarte segurantza eta beste urratsak ere izanen dira» gehitu du Dufauk. Labaten ustez, halere, «badira esperantzarako seinaleak; berantean sartzen dira, baina sartzen dira beste sektoreak ere».]]>
<![CDATA[OIP elkartearen iraupena jokoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2145/010/001/2019-11-23/oip_elkartearen_iraupena_jokoan.htm Sat, 23 Nov 2019 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/2145/010/001/2019-11-23/oip_elkartearen_iraupena_jokoan.htm
Elkarteak badu adar bat Baionan lanean segitzen ahalko duena, oinarritua baita. Baina Lapurdiko presondegiarekin egiten duten lana ere kaltetu eginen da, Danielle Mesple lekuko militantearen erranetan: «Segur da Frantzia mailako OIP arriskuan bada gure lotura hori hauts daitekeela. Beharbada atzeman daiteke beste elkarteekiko harremana presoekiko lana segitu ahal izateko, baina argi da ez lukeela eragin bera».

Behatokia ez da, beste elkarte batzuk bezala, presondegi barnera sartzen. Presoak bisitatzera joaten direnekin lotzen ditu harremanak, barneko egoeraren berri ukaiteko eta informazioak zabaltzeko. Mesple: «Batzuek —arras gutxik— ez dute deus jakin nahi, badira deus aldatuko ez dugula erraten digutenak; baina, usu, erraten dugularik pertsonen eskubideak eta duintasuna ziurtatzeko gaudela hor, gure lana estimatua da».

Borondate politikoa

OIPren diru laguntza publikoen gainbehera aipatzean, Marcelek ñabardurak azpimarratu ditu: «Ez dakit gu isilarazteko borondate politikorik badenetz, ez nintzateke horraino joanen, baina segur da badela gu ez sostengatzeko borondate politikoa». Hainbat fase izan dira diru laguntza batzuk apalarazi eta desagerrarazi dituztenak. 2015. urteko eskualdeetako hauteskundeen ondorengoa zen lehen fasea. Eskuinera pasatu ziren eskualdeetako kontseiluen diru laguntzak galdu zituzten orduan, Marcelek oroitu duenez: «Pentsatzen dut haiek printzipioz arazo bat zutela presondegietako eskubideez axolatzen den elkarte bat laguntzeko».

Berrikiago, aspaldiko finantza iturri zen erakunde batek du gibel egin. Lurraldeen berdintasunerako agentziak 2018an jadanik apaldu zituen behatokiari eman diru laguntzak, eta aurten kendu ditu. Agentzia hori, Marcelen erranetan, «lurraldearen Kohesiorako Ministerioaren parte da. Hiriko politikaren ardura du, eta erraten digute beren aitzin kontua hiriko politiketan lehentasunezko publikoarentzat gordetzen dutela, eta presoak ez direla horien parte. Alta, badakigu, eta hainbat ikertzailek ere frogatu dute, badela lotura zuzena auzo behartsuen eta presondegien artean; baina politikariak ez dira horretan sartu nahi ere». Aurten galdu dute Itsasoz Haraindiko Ministerioaren laguntza ere, baina kasu horretan jakinarazpen ofizialik izan gabe eta azalpenik batere ukan gabe.

Irakurketa orokor bat eskaturik, bere sentimenduaren berri emanen du OIPren Frantziako zuzendariak: «Estatuak ez du kontrabotererik behar, eta ez duela, bere iduriko, bere betebeharra kontrabotere horien finantzatzea. Alta, eztabaida demokratikoaren bermea da».

Iraupena arrisku erreala izanik, OIP laguntza pribatuen eskean hasi da berriki. Bi aste eskaseko epean, 80.000 euroko diru zama bildu du. «Ez da aski izanen epe luzean ibilmoldea ziurtatzeko, baina erakusten du interesa badela», ziurtatu du zuzendariak. Badaki ekarpen pribatuena ez dela egonkortzeko bidea izanen ere: «Gure galdera nagusia da zer eredu ekonomikorekin segitu laguntza publikorik ez badugu, eta, gure kausa ez denez pribatuentzat 'salgarria', argi da estatuak behar lituzkeela ahalak ezarri».

Presoak eta eskubideak

2014tik 2019ra, 282.000 euroko diru laguntza publikoak galdu ditu Behatokiak. Alta, presoen kopurua goraka joan da arte berean. Orain, 72.000 preso lirateke Frantziako Estatuan; «bake garaietan» izan den kopururik gorena, OIPren arabera. «Argi da hazka eta traba eragiten dugula. Erraten da ez dela janaria ematen dizun eskua ausiki behar», dio Marelek, ironikoki.

Presondegien Behatokiak argitara ekartzen dituen datuak, analisiak, lekukotasunak edo txosten gotorrak (izan Dedansdehors —barneankanpoan— aldizkarian edo www.oip.org webgunean) ez dira bortxaz instituzio publiko guztien gustukoak. Presoen eskubideez informazioa zabaltzen du, gainera, batzuetan aldaketak ere eraginez.

1995etik 1998ra Beauvaisko presondegian (Frantzia) izan gertakari larriak salatu zituen, adibidez, behatokiak. Horren ondorioz, OIPk kanpaina bat egin zuen presondegiek kanpoko kontrol bat ukan zezaten; diputatu batzuek presondegiak bisitatzeko eskubidea bereganatu zuten egun batzuk berantago. 2008an, askatasunez gabetzeko guneen kontrolatzaile orokorraren figura sortu zen, hori ere Behatokiak pusatu zentzuan. Presondegietako sanotasun eskasia, presoen lan eskubideen defentsa eta beste eskubideen alde urteetako lana ere badarama elkarteak.

«Europako giza eskubideen gortera estatuaren eta presondegietako administrazioen arau hausteak eramaten dituen elkarte bat argi da are gutxiago sostengatua izanen dela», Mesple Baionako militantearen ustez. Ñabardurarik gabekoa da haren irakurketa: «OIP bete-betean eremu politikoan ari da, eta haren kontrako erreakzioa politikoa da. Traba egiten du, agerikoa da».

OIP ez bezala, Genepi elkartea presondegietara sartzeko sortu zen: presoei kurtsoak edo aktibitateak proposatzeko. Baionako presondegian, haatik, azken bost bat urteetan sartu gabeak dira elkarteko kideak. Presondegietako Behatokiari bezala, diru laguntzak moztu zizkion gobernuak Genepiri ere —zehazki, Justizia Ministerioak— duela bost urte inguru. Genepiko kide Kloe Etxamendik abisatu du «pixkanaka gauza anitz kentzen» ari direla: «Parekotasunik ezaren behatokia bezala... Jendeak ez ditu ezagutzen gauza horiek; ondorioz, ez dira ohartzen ere kentzen direla. Alta, biziki inportanteak dira».

Salaketen eraginak

Genepi ere Frantzia mailako elkartea da, baina Baionan beste bide bat hartzea pentsatzen hasiak dira. Baionako presondegiko zuzendari berriarekin bildu ziren iaz. Etxamendi: «Bera ados da sar gaitezen, biziki irekia da gure aktibitateei». Elkarteak, aldiz, erabakia du besteetan bezala Baionako presondegian ez sartzea. Kide lapurtarrek laster ezagutaraziko duten xede berri batentzat; ondorioz, beste elkarte batekin lan egitea ere ikertzen dute presoekin lan egin ahal izateko.

Duela 45 urte sortu zelarik, presondegi barnera joaten zen beste elkarterik kasik ez zen estatu mailan. Genepi elkartearen diru laguntzak kendu izanak zerikusia badu horrekin, Etxamendiren erranetan: «Lehen beldur ziren, Genepiri laguntzak moztuz gero nehork ez baitzien presoei aktibitaterik proposatuko. Geroztik badira elkarte txikiak giltzapera sartzen direnak, eta, Genepirekin ez bezala, politikarik egiten ez dutenak. Ez dute deus salatzen; guk, aldiz, egiten dugu». Genepiko kideak berriz presondegira sartu artean, adibidez, Gurutze Gorriak informatzen ditu OIPko kideak barneko egoeraz.

Baionako presondegiko zuzendari berriari jarrera aldaketa bat sumatu diote presoekin lanean ari diren elkarteek. «Iniziatiba berriak, argiagoak» onartzen dizkio OIPko kide baionarrak, nahiz duda ukan «zer heinetara komunikazioa ez ote den». Baina ziurtatzen du «baldintza prekarioetan» izanik ere aktibitate gehiago egiten dela Baionako presondegian, joan den udaberrian Graine de Liberte elkarteak eskaini baratzezaintza tailerrarekin bezala, besteak beste.

Mesplek oroitarazi du, halere, presondegiko baldintzak beti desberdinak direla: «Presoek aktibitateak ukan ditzaten, zaindariek utzi behar dituzte. Batzuetan, arbitrarioki ez dituzte ziegatik ateratzen, eta ezin dute aktibitatera joan». Gainpopulazioak ere eragina du Baionako presoen bizi baldintzetan, nahiz eta azken datuen berri ez ukan: 75 lekuko presondegian, garaien arabera, 90 eta 110 preso artean zenbatu izan dituzte.

Presondegietara elkartasuna helarazteko lan egiten duten elkarteek, Cecile Marcelen arabera, beste elkarte guztien arazo berberak dituzte: lan kontratu lagunduen desagertzea, eta, fundazioen finantzazioa apaltzearen ondorioz (ISF zerga desagertzearekin), iturri horretatik diru gutxiago kausitzea. «Elkarte mundua itotzen ari dira hainbat neurrirekin, eta, gurea bezalako batentzat, kausa ez denez zabala...». Pribatutik finantzatzeko esperantzak urriak dira, Marcelen ustez. «Estatuak ez bagaitu laguntzen, argi da pribatuaren aldetik arrunt zaila izanen dela».

Dirua da bat, borondatezko lana bestea. Etxamendik ez du lehen aldiz erraten: «Baionan ez da euskal presorik, baina badira presoak halere. Baionako kartzelan bada egitekoa».]]>
<![CDATA[Klimaren erritmoan mugitzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/008/001/2019-06-08/klimaren_erritmoan_mugitzen.htm Sat, 08 Jun 2019 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1909/008/001/2019-06-08/klimaren_erritmoan_mugitzen.htm Beti Bizi! Urgentzia klima (jatorriz, ele bitan: Beti Bizi! Climat d'urgence) liburua ere aurkeztu zuten, hamar urteko ibilbidea hitz eta argazkietan laburbiltzeko. Heldu den astean jarraituko du bestak, Baionan.

Klima aldaketa erdigunean jarri nahi duen bortxarik gabeko mugimenduaren sortzaileetan zen Jean Noel Etxeberri, Txetx. Hasieratik hona, klima aldaketari aurre egiteko neurriak ez, baina testuingurua aldatzen ikusi du: «Gauzak anitz aldatu dira. Aurten ikusi dugu klima aldaketaren kontrako mobilizazioa Frantziako Estatuan: martxak izan dira, mobilizazioak... hori berria da. Guk alimaleko indarrak egin behar genituen jendeak mobilizatzeko. Gizartea jabetzen ari da».

Kopenhageren ondokoak

NBE Nazio Batuen Erakundeak klima aldaketari buruzko 15. Nazioarteko Biltzarra egin zuen Kopenhagen, 2009an; Cop15 goi bilera. Urte berean sortu zen Bizi, hogei bat kiderekin, eta, gaur egun, 600 kidez goiti ditu. Hazkundea ez zen, aurkeztu berri duten liburuan irakur daitekeenez, Kopenhageko goi bileraren «porrotaren» ondotik eten. «Desmobilizazio egoera orokor horren alderantzizko noranzkoan zihoan garapenak» esplikazio bikoitza zuen, zehaztu dutenez: «Lurraldean finkatua izatea (...) eta Biziren funtzionamendu eta antolaketa bereziak».

Hainbat borroka gogora ekarri dituzte, urtebetetzea kari: Chronobus autobusen defentsa, AHTaren kontrako borroka, bankuen salaketa, baso berriaren defentsa... Klimaren aldaketa ardatz harturik. «Behar da sistema aldatu eta jendartearen beharrak asetzea, kapitalaren beharrak baino gehiago», nabarmendu du Mattin Ihidopek.

Hastapenetik alderdi sozialari garrantzia eman izanak argitzen du, Ihidoperen ustez, zergatik krisi ekonomikoarekin Bizik hazten jarraitu zuen beste mugimendu batzuk ahuldu edo desagertu zirelarik: «Segitu dugu azpimarratzen biak elkar lotuak direla».

Saretzean eragile

Biziren ezaugarri dira umorean oinarritu protestak —langile manifestazioetan janzki eta gorbatekin agertuz, besteak beste—, baita sinbolo batzuen erabilpen militanteak ere, berriki herriko etxeetatik Emmanuel Macron presidentearen portretak hartzeko kanpainarekin agerikoa izan den bezala. 2013an Baionako Alternatiba Herrixka egitasmoa antolatzearekin, berriz, sareak sortzeko gaitasuna ere erakutsi zuen mugimenduak, alternatiba desberdinak elkartuz, 12.000 bat pertsonaren parte hartzearekin.

Biziren bilan positiboaren parte da geroztik munduan gaindi eta bereziki Frantziako Estatuan egin diren Alternatiba herrixkak. Liburuan aipamen berezia dute Parisko Cop21 klima aldaketari buruzko goi bilerara joateko antolatu zuten Alternatiba bizikleta birak eta kontrabileraren prestaketak. Frantzia mailan garatzea hautua izan zenez galdeturik, ezetz ihardesten du Etxeberrik: «Guk indar anitz egin dugu Alternatibak Euskal Herrian ere garatzeko: izan dira Zokoan, Donibane Garazin, Donostian, Bilbon, Iruñean... Lasarten izanen da bat hilabete honetan... Baina egia da Frantziako Estatuan, Kopenhage garaian eta ondotik, klima aldaketaren gaia plazaratu dela Hego Euskal Herrian baino gehiago, Hegoaldean —baita Espainian ere— krisi ekonomikoa izugarri azkarra izan delako, eta ondorioak izan dituelako; gogoak horri begira zeuden». Mugimenduak egiten dituen gogoeta prozesuetan, Hego Euskal Herrian Frantzian baino eragin gutxiago ukan dutela ondorioztatua dute kideek, Etxeberrik dioenez.

Gehitu du, halere, azken aldian klima aldaketaren gaia gehiago aipatzen dela Hego Euskal Herrian ere: «Han sortzen balitz hemen Bizik egin duen gisa bereko mugimendu bat, han dagoen antolaketarako gaitasunarekin, Europako beste guneetan eragina ukan lezake, guk Frantziako Estatuan egin bezala».

Erradikala eta pragmatikoa

Urtemuga, nola ez, aitzina begiratzeko parada da Bizikoentzat. Gaur egun, Ihidoperen hitzetan, «mugimendua handitzen segitzeko» beharra ikusten dute. «Baina baita erradikalizatzeko ere: ez baldin bada arduradun eta agintarien partetik jiten, guk behar dugu oinarritik hasi eraikitzen beste sistema alternatibo bat».

Bere burua erradikal-pragmatikotzat definitzen du Bizik. Erradikalaren eta pragmatismoaren artean «kurtsorea kokatzen asmatzea» da gakoa, Etxeberrik ohartarazi duenez: «Etengabe mugitu behar duzun kurtsore bat da, testuingurua etengabe aldatzen delako aktualitatearen arabera, zure borrokaren ondorioekin, edo estatu eta sistemaren erantzunaren arabera. Urte batez balio duenak ez du balio urte batzuk berantago». Egokitzen ikasteko prestakuntzak balio handia du, kide historikoaren erranetan. Duela hamar urte, mugimendua sortu aitzin, Manu Robles Arangiz fundazioak eskaini formazioetan ibili ziren sortzaileak, eta gaur egun ere kideak hezten dira, berriki hamar egunez egin duten bezala.

Etxeberriren hitzetan, beste giltza antolaketa da: «Gobernantza kolektiboak pisu handia du: lau urte oroz, zazpi hilabete hartzen ditugu bilan sakon bat egiteko eta ibilbidea markatzeko. Gero, bada 40 pertsonaz osatu koordina bat ere —hogei emazte eta hogei gizon—, lantalde guztietako kidez eta biltzar nagusian hautatu ordezkariez osatua, hamabost egun oroz biltzen dena eta kurtsorea etengabe bideratzen duena».

«Kurtsorea» kokatzearen erronka, azken denboretan, bereziki garraioetan edo klimaren lurralde planean dute, Etxeberriren arabera: «Zer bataila egin behar dugun gogoetatzen ari gara momentu hauetan. Gauza aski azkarrak izan behar dute beharrezko diren aldaketen neurrian izateko, baina aldi berean sobera 'muturreko neurriak' badira, ezin dira kausitu».

G7ko kideen gailurra Miarritzera (Lapurdi) heltzearekin, Ihidopek zera adierazi du: «Bistan da behar dela eduki aldetik erakutsi hemen, Euskal Herrian, beste gizarte eredu bat entseatzen garela egiten. Hau ez dela Frantzia, Euskal Herria dela, eta badela beste errealitate bat; besteak beste, beste hizkuntza bat. Entseatuko gara klimaren gaia ere azaleratzen, gisa batez edo bestez».

Baina, kurtsorearen metaforari jarraikiz, azpimarratu du «tranpan ez erortzea» dela erronka, «aitzinetik idatzia den film txar bat bezala baita G7a: badira manifestazio baketsuak, badira bortizkeriak, bortizkeriari erantzuteko beste manifestazioak... Hala ere, G7a iragaten da, eta aste batzuen buruan testuingurua ez da aldatu». Horretan utzi beharreko indarrak neurtzeko premia ikusten du, haren ustez «esperantzetatik urrun gelditzeko arriskua» hor baita. Bizik hausnartuko du, beraz, nola parte hartuko duen estatuburuen gailurrean, «sistema elikatuz» baino gehiago, «eraginkorrena zer den xerkatuz».

...besta ere bai

Ospakizunek gogoetarako parada eskainiko dute, baina festarako ere baliatuko dute urteurrena. Ekainaren 14tik 16ra ospatuko dute urteurrena, Baionan estreinatu berri den Patxa plazan. Biziko kideen hitzaldiak, geroari behakoak, larunbat gaueko kontzertuak edo igandeko bazkariak iragarriak dira, besteak beste. Mugimendua aurkezteko paradaz baliatuko dira larunbat goizean, «poteo militantearen» aitzakiarekin Biziko 21 lantaldek beren lana aurkeztuko baitute, interesa pizteko asmoz. Zehaztasun gehiago ez, ordea, «familia giroan» eginen den ekintzarentzat: igande goizerako iragarri dute, mugimenduaren izpirituan. «%100 bortxa gabeko desobedientzia zibileko ekintza alai eta aldarrikatzailea». Antolaketarako deia ere egin dute, 50 bat laguntzaile behar baitituzte.

«Mugarri bat pausatzen da, hamar urtez eta gehiagoz segitzeko nahiarekin». Ihidopek borrokarako deia ere zabaldu du. «Borroka horretan ez baikara sekula aski, eta bakoitzak parte hartzen ahal baitu bere heinean, izan egunero, hilabetean behin edo ahal delarik. Baina ekarpen guztien artean lortzen ahal dugu, emeki-emeki, erronka horri erantzuten». Hori berretsi du Etxeberrik ere: «Guk ez diogu jendeari erran nahi zer den ona. Guk gure estrategia garatzen dugu uste dugulako batailak irabazteko balio duela, eraginkorra dela».]]>
<![CDATA[Azken bat bideko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/026/001/2019-05-09/azken_bat_bideko.htm Thu, 09 May 2019 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1924/026/001/2019-05-09/azken_bat_bideko.htm
Mado Etxegoinberri lehenetik azkena arte izan da antolatzaileetan. Igandeko besta nagusian, txartelen salmentako buru ezaguna da. Urte osoan, berriz, beste batzuekin, itzaleko langilea. Hatsarrea gogoan du: «Urdiñarben beti gazte anitz izan da. Besta batzordean ginen; gero, ezkondu, eta nahi genuen zerbait antolatu herriko bestetarik kanpo. Eguneko besta bat antolatu nahi genuen, zaharrak eta gazteak boti eta dohainik». Onartzen du lehen urteetan ez zuela azken hamarkadako arrakasta, baina, halere, 1.500 edo 2.000 bat pertsona biltzen ziren: «Zuberoako besta batendako ez genuen sekula hainbeste jende ikusi».

Lehena lekuko kantariekin antolatu zuten —Niko Etxart, Anje Duhalde, Jojo eta Ramuntxorekin besteak beste—, eta, azken urteetan, mundu zabaleko eta musika estilo desberdinen agertoki bilakatu da Urdiñarbeko plaza. Jean-Charles Sans antolatzaile bilakatu zenerako, kanpoko lehen taldeak Müsikaren Egünean agertuak ziren. Preseski horiek zuten taldera erakarri: «Kanpoko taldeek erakartzen ninduten bereziki. Gogoetatzen genuen hemengo taldeen arabera zer ezartzen ahal genuen parean trukeak eragiteko, elkarrekin aritzeko».

Taldetik managerrera

Bosgarren urtean hasi ziren, Mado Etxegoinberriren erranetan, kanpoko taldeak jiten. Garai hartakoak ditu oroitzapen «azkarrenak», musikari irlandar eta korsikarrei lotuak: «Bidaiaren truk jiten ziren, eta astea iragaiten zuten hemen. Gu ordu hartan ez ginen bidaiaz joaten; jin zirelarik guretzat zabaltzea zen. Bizi ginen haiekin: gure adiskideak ziren aste batez». Berantago, tziganoak, gospel taldeak, txekiarrak eta gehiago izan ziren. Ingelesez kiskun-kaskun ari ziren bere erranetan, baina «hizkuntza ez zen muga». Hartu-emanak maila desberdinetakoak ziren, Sansen arabera; beretzat, usu musika mailakoak: «Jotzera jin zen talde irlandar batek jakin-mina piztu, eta biolina jotzeko gogoa eman zidan, adibidez. Talde horretako kide batek flauta bat eman zidan; guk txirula nola jotzen dugun erakusten genion».

Jean-Charles Sans azken urteetan antolaketatik urrundua zen «arrazoi desberdinengatik», baina arrazoietarik bat taldeen profesionalizazioa izan zela dio: «Azken urteetan, taldearekin ez, harremanak managerrekin lotzen ziren. Hori kudeatzea ez zen hain erakargarria niretzat». Etxegoinberrik bat egiten du: «Orain oren batzuetarako heldu dira, paga eta kito! Abantzuan ere pagatzen ditugu». Bide berri horretan ere, talde interesgarriak ikusi dira azken urteetan, antolaketara lotu azken belaunaldiko Beñat Etxegoinberriren erranetan: «Juana eta Ddidduek [Etxeberri] programazioa hartu zutelarik kanbiatu zen net; ezagutzen dute musika, ezagutzen dituzte estiloak oro... Lehenekoei konparatuz, gauza berriak ekarri dituzte, hori segur».

Dohainik, baina ez merke

Müsikaren Egünaren sartzea dohainik izan da beti. «Jendeak ahal dira oren batendako jiten, joaten eta arra jiten». Mado Etxegoinberrik ontsa badaki diru laguntzak beharrezkoak zirela helburu hori betetzeko eta kanpoko taldeak jinaraztearen gastuak estaltzeko: «Lehen, aski sinple zen; orain, dosier alimala prestatu behar da, sei hilabete lehenago aitzinkontua finkatu, zein talde jinen den eta haien aurkezpena egin...».

Kontseilu Orokorraren eta beste instituzioen laguntzak kausitzeko baldintzak aldatu dira hatsarretik, Etxegoinberriren erranetan: «Festibal baten kasuan, badira baldintzak: hiru egun antolatu, sartzea pagarazi...». Kontuan hartuz, gainera, herriko etxearen laguntzarik gabe ari zirela, sartzea dohainik mantentzea bera lan handia izan da.

Jean-Charles Sansen hitzetan, «bi sos kausitzeko esker txarreko lan hori» beharrezkoa zen sartzea dohainik mantentzeko. Berak laguntza eskaeretan ez du «sudurra sartu», baina badaki «lan ikaragarria» zela, «permanenterik gabe gainera, zinez langile baten lana izan zitekeelarik urte osoan». Izan dira, gainera, festibalak euri erauntsi izugarriekin, Urdiñarbeko plazan uholdeak izateraino. «Urte batez euria egiten ahal zuen, baina ondokoan bilan positiboa zen... Bazen oreka bat oro har», argitu du bere aldetik Sansek.

Azken bat eta aitzina

Azken festibala iragartzeko esku orrian Bil Xokoa elkartearen hitzak argi dira: «Ez da urrentze bat, beste zerbaiti lekua uztea baizik». Festibalak dimentsio handia hartu du, eta, Beñat Etxegoinberrik dionaz, «azken bi urteetan bilkuretan sei edo zazpi ginen; ez aski halako festibal handi baten antolatzeko». Bere belaunaldikoak ez dira elkartera hurbildu lekukoa hartzeko: «Nik enbeia nuke segitzea, baina badakit gauza txipiago batera joanen garela. Ez beharbada festibal bat egiteko, baina zerbait bai», ziurtatu du.

Azkena izateaz «hunkitua» bada ere, diskurtso bera du Jean Charles Sansek ere: «Gauza orok bukaera bat badu, eta, dena den, beste zerbait eginen dugu». Mado Etxegoinberri 30 urte hauetako boluntarioak ere ez du nostalgia nagusitzen utzi nahi bere azken aipamenean: «Besta ederra zen, bai, baina konfiantza egiten diegu besteei. Norbaitek zerbait plantatuko du, eta gu joanen gara besta egitera».]]>
<![CDATA[Murgiltze eredua babesteko gutun bat bidaliko dio Elkargoak Parisi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/011/001/2019-04-26/murgiltze_eredua_babesteko_gutun_bat_bidaliko_dio_elkargoak_parisi.htm Fri, 26 Apr 2019 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1879/011/001/2019-04-26/murgiltze_eredua_babesteko_gutun_bat_bidaliko_dio_elkargoak_parisi.htm Ipar Euskal Herriko Hitza-k jakin duenez: Jean Rene Etxegarai lehendakariak gutun bat bidaliko dio Jean Michel Blanquer Hezkuntza ministroari. Ohartaraziko dio estatuak «mugarri bat» jarri duela euskarazko irakaskuntzari buruz.

EEP Euskararen Erakunde Publikoak ere gisa bereko gutun bat bidalia du Parisera. Oraingo eskutitzean, Etxegaraik ministroari ohartaraziko dio murgiltze sistema ez dela «inposizioa», eta hiru herrien eskariari uko egin izanak «arriskuan» jar dezakeela «sail publikoko irakaskuntza elebidunaren sistema osoa». Etxegaraik nabarmendu du beste hamazazpi eskolatan ezarria dutela euskarazko esperimentazioa, eta garapen hori geldiarazteak kalte egingo diela ikasleei: «beste ikasketa sailetara» joan beharko dutela, publikoak ez diren ikastetxeetara.

Murgiltze ereduak eskoletako gurasoen oniritzia duela azaltzeko, Etxegaraik bi datu emango dizkio Hezkuntza ministroari: Irisarrin, aita-amen %84k eman diote onespena euskarazko murgiltzea ezartzeari, eta Ainhoan, %95ek. Eskaria gero eta handiagoa baita, Biga Bai eskola elebidunetako gurasoen elkarteko ordezkari Marie Andree Oureten erranetan. «Inportantea da sistema zabaltzea. Gurasoek ere ikusten dute, gero eta eskola gehiagotan galdetzen baitute eredu bera hedatzea. Aitzinamendu gaitza da sistema elebiduna hobetzeko».

Informazio okerra

Gobernuaren jokabideak kezka eragin du. Oureten ustez, ministroaren ezjakintasuna dago oinarrian. «Erakusten du ez duela dosierra ontsa ezagutzen. Ez da sekula inposatzen ez elebiduna, ez murgiltzea: beti familien hautua da». Beñat Arrabit EEPko presidenteak berretsi du argudio zentzugabeak direla: «Bistan da egiten ditugun gauza guziak legearen babesean egiten ditugula. Espero dut ezjakintasuna baizik ez dela». EEPk, Pirinio Atlantikoetako Departamenduak eta Akitania Berria Eskualdeak elkarrekin bidali diote gutuna Parisi. Euskal Konfederazioak uste du «maila politikoan» urrats gehiago behar direla, eta Parisen hitzordu bat eska dezala galdegin dio Etxegarairi.

Ouretek zentzugabetzat jo du gobernuaren jarrera: «Ez dugu ulertzen nolaz Euskal Herrian ez diren plantan ezartzen uzten esperimentazioak, eta Korsikan dei egin den heldu den sartzean murgiltze eskola batzuen irekitzeko».]]>
<![CDATA[Caubeten gisara jolasten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2025/032/001/2019-04-13/caubeten_gisara_jolasten.htm Sat, 13 Apr 2019 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/2025/032/001/2019-04-13/caubeten_gisara_jolasten.htm Titika-rekin batean, Xübükoren maneran txanbela joko du Juan Mari Beltranek, eta, haren ustez, ez da arras egokia izendapen hori: «Ez dakit batzuek modernitatea ondo-ondo ulertzen duten zer den». Haren ustez, Pierra Caubet Xübüko txanbelari eta kantaria abangoardiako musikaria baitzen.

Kantari eta dantzari familia batean sortu zen Pierra Caubet Xübüko, 1913an. Dominika Rekalten aitaren osaba zen artista: «Altzain ez genekien txanbela jotzen zuenik ere. Nehork ez zekien deus ere». Jabier Lakuntza Iruñeko gaiteroak bere berri ukan zuen Parisko Euskal Etxean eta grabaketa batzuekin ezagutarazi zizkion Zuberoako azken txanbelariaren doinuak Juan Mari Beltran musikari eta ikerleari: «Harriturik geratu ginen jotzeko estilo hori entzutean. Caubetek erabiltzen zuen eskala Bizkaiko eta Gipuzkoako albokarien antzeko gauza zen tesituran».

Laborari xumea zen, Rekalten erranetan: «Bazuen zerri ordots bat, zezen bat eta beharbada bi edo hiru hektarea lur, lau oilo...». Elizan kantatzen entzun zuen «boz gora, ozen batekin». Caubeten musika, kantua bezala, «lehengo manerari» lotua dela diote batzuek eta besteek. Kantatzeko manera berezia zuela diote, baina, Beltranen erranetan, «belarria ohitua zeukan musika tonalean, musika akademikoan» ere. Hargatik proposatu zioten, berak uko egin bazuen ere Euskal Herrira itzultzeko, Parisko Garnier operan kantari gisa sartzea.

Doinuetan libre

Kantari edo txanbelari gisa Xübükoren berezitasunak argitzeko anekdota bat aipatu du Beltranek: Pierra Caubeten grabaketekin disko bat argitaratu zen, 1978an. Iruñean aurkeztu zutelarik, antzokian entseguetan ari zirela, Caubet kantatzen hasi zen, «eta kantu bat bukaturik txalorik ez zen entzuten, bigarrena kantatu eta txalorik ez... Berak zuzenean pentsatu zuen 'hau jendeari ez zaio gustatzen'», kontatzen du. Oholtzatik joan zen, «ez harrokeriaz», baizik eta publikoaren gustuko zerbait behar zelakoan bere musika eta kantuen partez. Beltranek esplikatu duenez, jendeak «ez zeukan inongo erreferentziarik jakiteko Caubetek [kantua] bukatu zuen edo ez», horregatik ez zen txalorik.

Kantuan bezala musika tresna ahoan zuelarik, doinuarekin «jolasten» omen zen artista, Beltranen erranetan: «Zer-nolako malgutasuna zuen hitz egiterakoan bere tresnarekin, nota bakoitzari bere balioa emanez. Erritmo hain aberatsa! Gaur egungo belarrietarako zaila egiten zaigu», gehitu du, metronomoaren soinua imitatuz.

Garai hartan, Zuberoako azken txanbelaria zena ez zen bere inguruan ezagutua izan. Gaur egun, txanbela jotzen duen zuberotar taldeko kidea da Andre Guiresse. Caubet hil eta ondoko urtean, 1989an, iruindar irakasle batekin hasi ziren musika tresna horrekin. Geroztik, Xübükoren grabaketak eta filmaketak entzun eta ikusirik, «agitzen da gure artean ber moldean aritzea, baina ez dugu sekula kanpoan agerrarazi. Berak txanbela jotzen zuen, kantuan ari zen bezala, eta kantatzeko manera doi bat kanbiatu da. Estudio baten gaia da». Izan pastoraletan edo karriketako animazioetan, Guiressek dioenez, «oraingo musika eta oraingo kantuak» ematen dituzte.

Gaur Xübükoren estilora hurbilduko da Jean Mixel Bedaxagar, eta harentzat ere lana izan omen da prestatzea: «Beretzat bide erraza ez da izan. Nik ez nituen pieza horiek ezagutzen, berekin [Caubetekin] ikasi ditut. Baina Jean Mixelek kantu gehienak ezagutzen zituen beste modu batean emanda», zehaztu du Beltranek. Altzaiarrak eman kantu batzuk hiru garaitan grabatu dira (Iruñeko gaiteroek, Juan Mari Beltranek eta Marcel Bedaxagarrek grabaturik), eta kantu beraren hiru bertsio entzuten dira. «Zeresanik ez, esaten duelarik kantatuko duela Xarmegarri bat badut eta joko duela Xarmegarri bat badut; ia-ia bi kantu diferente dira, nahiz eta antzeman bera dela», Beltranen iritziz.

Emanaldian jolasaren bidea ikertuko dute aipatu txanbelari eta kantariek, Txanbezpel taldearekin batean. Dominika Rekalt Titika-k, berriz, bere testuekin josiko du lehen partea: «Bere etxe ondoko ostatuan zen usu, eta ostatutik entzuten omen zen haren emaztea oihuka, hartaz gaizki erraka. Garai hartan, emazte batek gizonari gaina hartzen bazion, ez zen egiazko gizona. Zerbait idaztea galdetu didate, eta emazteari galderak eginen dizkiot». Kantuetako «matxito frustratuen» hitzekin balantzan.]]>
<![CDATA[Iturri zaharretik ur berria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/033/001/2019-04-06/iturri_zaharretik_ur_berria.htm Sat, 06 Apr 2019 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1879/033/001/2019-04-06/iturri_zaharretik_ur_berria.htm
Tailerrei, adibidez, leku handia emanen diete: «Garrantzi berezia ukanen dute bai gunean, bai komunikazioan». Larunbateko egun osoan izanen dira. Aitzineko belaunaldiak eztabaida guneari jadanik leku berezia eman zion, eta tailer izaerarekin gogoeta eta eskuz egin lanak uztartuko dira aurten. «Parte hartzaileek jarrera aktiboa izanen dute tailerretan», laburbildu du Irati Fernandez festibaleko kideak. Musikak ere leku zentrala ukanen duela adierazi du antolatzaileak, eta gehitu «talde gehienak» Euskal Herrikoak izanen direla.

Belaunaldi berriak «ardura gisa» sentitu du historia luzeko katean festibal berria antolatzea. Jende anitzentzat EHZ «garrantzitsua izan da eta izaten segitzen du». Baina Fernandezek gehiago azpimarratzen du alde «biziki positiboa»: jende anitz festibalari lotua dela, eta ez direla hutsetik hasten; «badira hainbat urte gibelean, eta hori segitzen da».

Itsasuko Goxoki gaztetxean egin zuten «hil ala biziko» biltzar nagusitik ateratzean, talde dinamizatzaile berriak bere egin zituen EHZren «balio historikoak»: «Ideien trukea, eztabaida, sormena eta ilusioa bide», zioten orduan. Hiru egunen antolaketa handiaz eta horrek dakarren balizko arriskuaz galdeturik, «betiko kezka» gisa aipatu du Fernandezek, eta gehitu eztabaidatu dutela, baina ez dutela erantzunik. Lehengo antolatzaileekin bildu ziren, eta adostuarekin abiatu dira.

Barnealdearen hautua

Gaur, Hazparneko Ttattola gaztetxean (Lapurdi) biltzar nagusia eginen dute, 15:00etan. Bertara gomita egiteko igorri agirian, honela azaltzen zuten festibala Irisarrin antolatzeko hautua: «Gure asmoa da kultura herriaren zentrora ekartzea, eta Ipar Euskal Herri barnealdera». Besteak beste, azpiegiturez baliatzeko nahiak motibatu ditu Garroa inguruko pentzeetatik herri batera mugitzera. EHZ barnealdean egitearena, berriz, eztabaidak ekarri duen beste ondorio bat da. Fernandez: «Eztabaidatu da festibala non egin, kostaldean ala barnealdean... Guk pentsatzen dugu kostaldean badela eskaintza kultural anitz, eta barnealdean beharbada gutxiago, baina bada dinamika, bada gogoa gauzak antolatzeko; gu dinamika horretan sartzen gara festibalarekin».

Iturri zaharretik edan dute, baina «herriaren zentrora» joatea ez da Heletako (Nafarroa beherea) esperientziari lotua: «Baditugu 22, 23, 24 urte, ezagutu dugu Heleta, baina ez baitezpada biziki ongi. Ez genuen erreferentziatzat hartzen, nahiz eta segur aski izanen dituen antzekotasunak».

Irisarriko Herriko Etxearekin bezala herritarrekin eta lekuko elkarteekin harreman ona ukan dute, eta hasi dira lanean. Heldu den astean herritarrekin bilkura publikoa eginen dute, baina abiatzetik badute «sentsazioa» biziki ongi hartua izan dela.

Bistan da lantaldeak lanean hasiak direla. Urtarrilaz geroztik «jende berria sartu da, sartzen ari dira, eta beste lantalde batzuk ere sortzen ari dira», Fernandezen erranetan. Iturriko ur berriaren parte da, adibidez, lantalde teknikoari egokitu zaion zama handia, herria festibalari teknikoki antolatu beharra. 500 laguntzaile beharko dituzte «festibala ongi ateratzeko». Izen emateak etzi hasiko dira, programazioa salatzen hasiko diren egunean berean. Ohikoa bilakatu den bezala, aurresalmentak orduan hasiko dira, eta hainbat epe izanen dira hemendik ekainera arte.]]>
<![CDATA[Mendiko suak, eztabaidan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/013/001/2019-03-05/mendiko_suak_eztabaidan.htm Tue, 05 Mar 2019 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1898/013/001/2019-03-05/mendiko_suak_eztabaidan.htm
Ipar Euskal Herrian mendian sua piztu nahi duenak herriko etxeari baimen eskaera bat egin behar dio; tokiko batzorde batek aztertzen du, eta auzapezari oniritzia ematen dio. Baimena ukan duenak sua pizten duen egunean Polizia, suhiltzaileak eta auzapeza deitu behar ditu, jakin dezaten noiz eta non abiatzen diren suak.

«Aurreko asteko asteartean aro bikaina zen; 500 dei inguru jaso genituen. 290 bat su piztu ziren azkenean», esplikatu du Arnaud Kurutxet mendiko suen ardura duen suhiltzaile komandanteak. Urriaren 15etik eta martxoaren 30era zerbitzua indartzen badute ere, ez dira aurtengo erritmoarekin denera heltzen. Hobe, nonbait, suhiltzailearen ustez: «Horrek berez erregulatzen du su kopurua. Asteartean, 290 surekin, hemezortzi esku hartze egin genituen. Usu suaren arduradunarekin mintzatu, itzaltzen lagundu, eta afera plegatua da. Arras ezohikoa da sute bat abiatzea».

Sarako (Lapurdi) Ibanteli mendian gertatu zen, halere, orain bi aste: 190 hektarea oihan joan ziren ketan. Herriko auzapezak salaketa ezarri zuen «sute kriminalak» izan zirela erranez. Departamenduko suhiltzaileen arduradunaren ustez, baimenik gabeko su horiek kalte egiten diote mendiko suen famari: «Laborari anitzek prozedura segitzen dute, eta domaia da su basa horiek mendiko suen fama txartzen baitute». Haren erranetan, geroz eta gutxiago dira, baimenik gabeko su pizleei isun eta zigor handiak ezartzen zaizkielako.

Etienne Arotzarena Su Aski taldeko kidearen erranetan, baimenak ez dira aski suak kontrolatzeko, eta osasunaren argudioa ere aipatu du: «Kea arnastea ez da ona; hori denek dakigu, eta ke horiek mikro partikulak botatzen dituzte. Jartzen duzu mahai bat baratze batean, eta handik ordubetera eskua pasatzean ohartuko zara birikek zer irensten duten. Irudi zaigu, halere, osasun publikoarekin zerikusia baduela».

Aterabideak eskas

Su Askiko bozeramaileak berak aitortu du suaz aparteko aterabideak garestiegiak direla. Kolektiboak antolatu egun berezi batean aurkeztu zuten, adibidez, gune lanjerosetara ere igor daitekeen robot bat; baina oraingoz sobera garestia da, Arotzarenaren arabera. «Ongi ikertuz, baina, aterabide batzuk atzematen ahal dira. Laborarien esku utzi behar da egingarria zer den edo ez den, baina borondatea behar da».

Kolektiboaren ustez, gainera, toki guztiek ez dute merezi garbituak izatea: «Bioaniztasunari ere tokia utzi behar zaio». ELB sindikatuko bozeramaile Panpi Sainte Mariek ez du baztertzen «hain emankorrak edo baliagarriak ez diren» gune batzuk oihanari uztea. Baina hamar bat urtez Zuberoako herri batzuetan ikusiarekin ziurtatu du oihanak segidan gaina hartzen duela mendia garbitzen ez bada: «Kabalak igorriz ere, ez baldin bada sua edo mekanika baliatzen, oihanak segidan hartzen ditu bazterrak». FDSEA sindikatuko Ipar Euskal Herriko buru Patrick Etxegaraik gehitu du sua logika batekin baliatzen dela: «Sekula ez dute laborariek mendi guztia errearazten. Aldizka egiten dute: lehenik, patar bat; gero, beste bat... Badakite nola egin behar den».

Su Askik, aurtengo su kopuru handia aipatzean, iraganeko jardunbideak oroitarazi ditu: «Urtero egin ordez, lehen bospasei urtetatik egiten ziren, eta zati txikiago batzuk, ongi aukeratuak». Horrekin ez da ados Etxegarai: «Mendiak bospasei urtetarik garbitzen baldin badira, gero alimaleko suteak egiten dira; hori ez da soluzioa». Portugalen edo berriki Korsikan izan direnak «ez baditugu ikusi nahi», mendiko suak beharrezkoak dira, FDSEAko buruaren ustez. Ohartarazi du garbiak diren lurretan sua ez dela aise kurritzen.

Suen kontrako argudioetan, lurraren higadura ere bada. «Ur zaparrada handiak erortzean lurra gehiegi lehortua bada, urak du lurra eramaten uholde eta beste eraginez». Hori hala dela ez du ukatu Sainte Mariek: «Sasoi hauetan ez da euri gaitzik. Erre diren lehen guneetan lehen landareak ateratzen hasiko dira, eta horiek lurra geldiaraziko dute. Higadurarik ez da izanen».

Arotzarena jakitun da suarekin mendiak garbitzea aspaldiko ohidura dela, baina uste du laborantza garatu den ber gisan hori ere ikertzeko garaia dela. Baina mendiko suek estatuaren onarpena badute. Su Askik igorri gutunari erantzunez, prefetak erran zuen suak ezinbestekoak direla «mendiaren zaintza lanetarako eta artzaingorako».

Laborariak ere ez ditu konbentzitu Su Aski-k. Sortu eta bi urtera, kolektiboaren argudioek ez dituzte, itxura guztien arabera, su egileak hunkitu. Eztabaida eta elkarrizketak izan direla azaldu du FDSEAko bozeramaileak. Etxegarairen ustez, orain ez da mintzatzeko momentua: «Sasoia bukatzean eginen dugu bilana, baina gauzak bero direno eta denak inkiet direno, ez da momentua».

Sainte Marie ELBko ordezkariak, berriz, uste du azalpenak bereziki herritarrei eman behar zaizkiela: «Esplikatu behar da urte berezia zela, eta mintzatu behar da herritarrekin, esplikatzeko bazterrak suak eta hazkuntzak moldatuak dituela. Gudu bat bezalakoa da; naturak hartzen du laborariak uzten dion lekua».

Suhiltzaileek mendiko suen sasoia bukatzean -martxo hondarrean, zerbait gorabehera- eginen dute aurtengo bilana. Mendia garbitzen dutenek argi dute aspaldiko datu handienak izanen direla, baina heldu den urtean gutxiago erre beharko dutela.

Ehunka hektarea baso erre ditu suak]]>
<![CDATA[Ahate hazleek ELB sindikatua diruz laguntzeko kanpaina abiatu dute]]> https://www.berria.eus/albisteak/161847/ahate_hazleek_elb_sindikatua_diruz_laguntzeko_kanpaina_abiatu_dute.htm Tue, 22 Jan 2019 16:50:33 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/albisteak/161847/ahate_hazleek_elb_sindikatua_diruz_laguntzeko_kanpaina_abiatu_dute.htm <![CDATA[Bi ikuskera laborantzaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/013/001/2019-01-19/bi_ikuskera_laborantzaz.htm Sat, 19 Jan 2019 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1898/013/001/2019-01-19/bi_ikuskera_laborantzaz.htm
Azken sei urteak nola joan dira?

PATRICK ETXEGARAI: Laborantza Ganberan anitz dosier bada. Hemen Euskal Herrian, ardi eta behi sailak dira bi ekoizpen handienak; bistan dena, prezioak ez dira guk nahi dugun bezala goiti joaten, baina egun guztiz behar da borrokatu.

BEÑAT MOLIMOS: Sei urtez ikusi dugu ELBk mobilizatu duela gai batzuen itzulian; ahate krisia izan da azkena eta aipagarriena. Mobilizatzeko ahal hori erakutsi eta bere eragina ere ukan du, laborari txikien defentsan aritu baita sindikatua, eta kausitu baitu ahate sanoak ez hiltzea. Bestalde, haragitako behietan, FNSEAk nahi zituen 30 behiz behetikoentzat laguntza guztiak kendu, eta ELBren borrokaren bidez hamarretara ezarria izan dela. Irabazi handia izan da kopuru txikiak zituzten mendiko etxalde txikiendako.

P. E.: 30 behien istorio horrekin ELBk duela sei urte ere argumentu bera atera zuen... Ez da hala: guk, FDSEAn, hemen departamenduan, beti zazpi behiren heina defendatu dugu. Zerendako? Egun hiru behirekin ere hunkitzen ahal dira laguntzak, baldin badituzu hamar UGB [Europako laguntza berrietan, behi batek neurri bat balio du, zazpi ardik neurri bat]. Gero, ahate sailean, eritasunekin, guk marexalen gomendioak segitzen ditugu. Gu ere ahate sanoen hiltzearen kontra gaude, baina departamendu eta eskualdeko beste etxalde guztietan hala egina zen, eta delibero hori, protokolo hori, Confederation Paysannek [ELB konfederazioko kide da] baieztatu zuen Frantzia mailan. Gure lana zen diruaren xerka joatea laborarien laguntzeko, eta ahate krisi horretan 252 milioi euro erdietsi ditu FNSEAk hazleen laguntzeko.

Pauen bada Laborantza Ganbera ofiziala, Donapaleun antena bat duena. Duela hamalau urte, ELBkoek EHLG sortu zenuten. Zergatik parte hartu hauteskunde hauetan?

B. M.: Parte hartzen dugu ikusteko ELBk defendatzen duen modeloak zer errepresentazio duen. Aurten egin dugu hautua Euskal Herriko lista bat muntatzea [Confederation Paysanneko biarnesekin ere aurkeztu izan dira], guretzat gaur egun gauzak Euskal Herri mailan baitira agitzen. Ikusi dugu Euskal Elkargoak laborantzaren ardura hartu duela eta hori kontuan hartuz behar genuela antolatu hemen.

ELBk proposamen bat egin zion Euskal Elkargoari. FDSEAn nola ikusten duzue elkargoak eskumen hori hartu izana?

P. E.: Eskumena har dezan biziki kontent gara, hautetsiak laborantzaz arduratzen direlarik biziki gauza ederra baita. Gero behar da ikusi zeren egiteko. ELBk galdegiten duelarik erakunde publiko bat, guk erraten dugu Donapaleun behar dugula denek elkarrekin lanean ari: ELB, EHLG, hautetsiak... Ez da beste erakunde baten beharrik.

B. M.: Erabakiak Pauen hartuak badira, erabakiak hartzeko manera bera baldin bada, ber funtzionamendua izateko ez, ez du balio... Oraingo funtzionamenduarekin beti alde batera joanen da. Guk egitura publiko berri horrekin hori dugu ikusten: ber heinean izan gaitezen; izan FDSEA edo ELB, laborariak ordezkatzen ditugu.

P. E.: Kalapitan aritzeko leku bat bada, ez du balio lekuan ezartzea.

Mendiko laborantza kartsuki defendatu du FSDEAk azken urteetan, diru laguntzen arazoak aipatuz besteak beste.

P. E.: Europako diru laguntzak berritu ziren 2015ean. Nik FDSEAn defendatzen dut ardi saila eta mendi eskualdea lehenik. Stephane Le Foll ministroa zenean, hark hitzeman zigun hazkuntza eta mendi eskualdea lagunduko zituela; bon, departamendu honetan mendiko eskualdeak diru laguntzen erreforma horrekin ez du galdu, baina ez du irabazi anitz ere. 2015eko laguntza horrek hiru urte baditu eta ez da oraino plantan emana; batean software bat ez da martxan eta hau eta hura...

B. M.: Patrickek erraten duelarik laborantza guztien sostengatzaile dela, nik erran nezake mendiko laborantzaren sostengua ez dugula hala ikusi. Momentu batez Le Follek plantan ezarri zuen neurri bat lehen 52 hektareak lagunduz (50 eurotan bakoitza) eta laguntzak emendatuz hiru urtez, ehun euro arte. Hori seinale azkarra zen etxalde tipi eta ertainendako. Sistema zen primak hunkitzen zituzten denei hartzen zitzaiela %20, neurri hori pagatzeko; FNSEAk hori blokeatu zuen momentu batean zereal ekoizleek edo laguntza anitz hunkitzen zutenek ihardukitze bat egin baitzuten. Orain laborariek hunkitzen dute bakarrik 50 euro hektarea bakoitzeko, bana besteko etxaldeek 1.500 edo 2.000 euro galtzen dute laguntza eskas horrengatik.

P. E.: Beñatek berriz ere aipatzen du FNSEA eta FNSEA... FNSEA Parisen da, ni FDSEAren Euskal Herriko presidentea naiz, eta dosier horretan, mendi eskualdeari buruz, ehun euroren proposamenaren alde nintzen. Gero Parisen ez badira denak segituak... Baina bozka hauetan ene eta gure posizioak ditut ematen, eta bistan da mendiko laborantzari buruz ELBren gauza berak ditugula.

Zertan desberdintzen dira bi sindikatuak?

B. M.: Funtzionamenduan bi sindikatuen arteko diferentzia da gurean lekuko laborariek dituztela gauzak maila nazionalera iganarazten, eta FDSEAn maila nazionalean hartu erabakiak direla aplikatzen terrenoan. Gure indarra horretan da: hemengo berezitasunak kontuan hartzen ditugu eta entseatzen gara maila nazionalean [Frantzian] berezitasun horiek kontuan hartuak izatea.

P. E.: Ez naiz akort. Gure lehen borrokak gure sindikatuan dira, maila nazionalean, gure posizioak defendatuz eta anitz dosierretan erreusitzen dugu. Ardi sailean bada 125 milioi euroko laguntza bat FNOk erdietsi zuena [FNSEAren ardi saila, hiru euskal herritar dituena administrazio kontseiluan]. Lan hori ez da ELBk egina, guk erdietsi laguntza bat da, eta badira beste etsenplu franko.

Diskurtsoan ez zarete hain urrun idurian...

B. M.: Iduri zait FDSEAren diskurtsoan beti entzuten dugula laborantza guztien alde direla, eta uste dut ez dela laborantza guztien alde izaten ahal. Zeren eta errealitatean ikusten dena da terrenoan modelo batek edo besteak gaina hartzen diola besteari. Diferentzia uste dut horretan dela, guk defendatzen duguna zinez laboraria dela, laboraria bere egun guztietako bizian ontsa senti dadin eta bere ofizioaz bizi dadin. Laborantza iraunkor eta herrikoia dugu aitzinean ematen praktiketan: kasik hemengo etxalde guztietan praktikatzen den laborantza modelo hori.

P. E.: Laborantza guztiak defendatzen ditugularik erran nahi du ekoizpen guztiak; eta Euskal Herrian atzematen dira kasik ekoizpen guztiak: behi esnedunekin ari direnak, behi haragidunekin, ardi sailean, izan oilaskoekin, ahateekin, urdeekin ala edozein... laborantza guztiak defendatzen ditugu izan daitezen zirkuitu laburrak ala luzeak... denak. Euskal Herrian badira merkatuak etxe ekoizpenendako eta zirkuitu luzeek ere badute beren lekua. Oraino xantza dugu halere etxalde guztiak errateko maneran heinekoak direla, ez da alimaleko etxalderik ikusten oraino.]]>
<![CDATA[Iratzarri dute hartza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/032/001/2019-01-15/iratzarri_dute_hartza.htm Tue, 15 Jan 2019 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1881/032/001/2019-01-15/iratzarri_dute_hartza.htm
Gorriak eta beltzak. Herri gutxitan bezala, gazteria handia baitute besteak beste, dantzarietan bi aitzindari talde plantatu dira. Beltzak beltzetan dira: erran nahi baita kauter eta buhameen aldean. Horren adibide hoberena da Xabi Etxegoinberri, Entseinari beltza eta Buhame Gehiena dena aldi berean.

Dantzariak beti lehenak dira prestaketa lanetan hasteko. Urte eta erdi lehenago biltzen hasi ziren. Azkenean, dozena bat dira arropekin ari direnak, erdi gorri erdi beltz. «Graala» da, «ametsa», maskarada bat egitea Barreixen dantzari ibilbidean, baina «estres bat ere bada: badakizu jendeek zure zangoak xeheki so eginen dituztela, baina zerbait gaizki bada, aitzina jo eta hobeki ondokoan».

Dantzarietan zerbait aldatzen ari dela senti daiteke. Aurtengo aitzindari troparen trebatzaileetan ziren Peio Bedekarratz eta Iban Etxegoinberri, Beritza konpainiako dantzariak -Üda Batez ikuskizuna, besteak beste-. Maritxu Negeluak laburtu du: «Ageri da Zuberoan beste ingurumen bat badela dantza munduan». Agerikoa da fisikoki gogorra dela dantzari ofizioa, baina, aurten, balletetako dantzarien maneran, luzaketak egiten ere hasi dira: «Iduri zait gauzak ontsa egin direla», trenkatu du lehen halakorik egiten ez zuen Kantiniersak. Teknika landu dute, eta lehenago dobleak ez baziren sartzen, «ez zuen inporta», dio Negeluak: «Orain, teknika anitz landu dugu, eta hori ontsa da, zehaztasun txikietan baita diferentzia egiten dantzari batetik bestera».

Behin maskarada bat ikusi duenak badaki ikuslearen begiradak zorrozten direla aitzindarien dantzetarako, zer erranik ez banaka ari direlarik. Beltz eta gorriek, haatik, ez dituzte dantza berak ematen aurten: Godalet dantza, Gabota eta «ohikoak» gorriek; beltzek, berriz, sotil dantza adibidez. Negelua kontent da beltzetan aritzeaz: «Godalet dantza ez dut batere maite; bakarka agertzean hori da txarrena: godaletari so zara, eta ez dakizu noiz zartatuko den», dio, ulertu arren beste batzuen gustukoa izatea.

Belagileak

Berritasunetan, belagileen edo sorginen talde berria da agian aipagarriena. Beñat Etxegoinberrik hastapeneko bilkuretan parte hartu zuen, deliberatzeko «maskarada zertara eraman nahi» zuten. Neska talde euskaldun bat bazutela jakinik, haientzat asmatua izan da naturarekin hertsiki lotua den taldea. «Nahiago ditut neskak haien artean ikusi eta ez mutilen artean haiek bezain basa izan nahiz. Ez dira mutilen itzalean, eta kargu inportantea badute». Berrikuntzen aldekoa da Maiana Barreix ere: «Neskak behar dira beltzerian» haren ustez, eta joan den igandean «jendeak maitatu duela» iruditu zaio.

Berritasunekin kausitu dutelakoan da Negelua ere, ohartaraziz gaitzena dela «ez originala egitea originala egiteko». Pitxu hiltzen denean, aurten ez dira medikuak izanen berpiztuko dutenak, belagileak baizik. Sinbologiari eutsi nahian, berriz, hartzak -Esloveniatik ekarriak, nola ez- belagileek iratzarriko dituzte igandez igande, dantzari beltzek indartuko duten zopa dela medio.

Gazteak inguratuak izan dira inauterien prestaketan. Dantzentzat bezala beste sailetan: belagileen taldea asmatzeko eta idatziak lantzeko, arropak egiteko edo kauteren predikuak idazteko, besteak beste. Azken lan horretan, Jean Jacques Etxeberri bere burua «Kabana zahar» gisa definitzen duen herritarra ari da Patrick Lousteaurekin batean. 1977ko eta 1982ko maskaradetako Kauter burua izan zen, eta, geroztik, predikuak idazten laguntzen aritu da 1993an, 2006an eta aurten ere. Kabanaren predikua eta bere taldekideen jokoa aldatzen ikusi ditu: «Ari gara antzerkian haboro eta basakerian gutxiago agian. Garaian basago ziren, baina oroek euskara konprenitzen zuten», trenkatu du.

Maskaradak bisitatzen dituen herrietako istorioekin prestatu prediku umoretsuak kabanak berak idaztea da normalena, baina, azken urteetan, itzaleko lanak egin dituztenak izan dira beste herrietan ere. «Zergatik parte hartzen dugun?», galdetu du Etxeberrik, ihardetsi aitzin: «Lotsa bat bada bakarrik uzten baditugu frantsesera lerratzen ahal direla. Uste dugu guk parte hartuz ez direla lerratuko». Iduri baitzaio «pobrezia» badela belaunaldi berrietan, «hitzen aldetik edo ohartzeko istorio bat zertan ahul den».

Arizaleetan, berriz, euskararen erabilpenak sorpresa baikorra ekarri du. Maiana Barreix: «Urdiñarben euskara oroek konprenitzen dute; espero dut ausartuko direla mintzatzera. Hori da helburu handiena, inportanteena enetako». Igandeetako ibilbidean indartuko dute taldeko giroa.

MASKARADAK ARGAZKITAN

Badira bizpahiru argazkilari zuberotar urte oroz maskarada edo pastoraletan direnak, argazki tresna eskuetan. Horietan da Eliane Hegiaphal, hilaren 6an Urdiñarbeko gazteen lehen maskaradako argazkiak egiten ari izan zena. Haren argazkietan, ikusgai dira aurtengo pertsonaia batzuk eta joan den asteko giroa. Hegiaphalek erakusketak egin izan ditu, Zuberoako ihauterietako irudiekin besteak beste, eta Interneten ere ikusgai dira haren hainbat argazki, helbide honetan: https://kalostra.jalbum.net/.
BARRIKADAK. Ohikoa da goizeko barrikadetan bidea oztopatzea, batzuetan dantzariei lekua uzteko, bestetan beltzeriak hala nahi baitu. / HELIANE HEGUIAPHAL
BELTZAK. Beltzen taldean kauterak, belagileak eta buhameak badira. Aurten, Entseinari beltza da buhame nagusia. / ELIANE HEGUIAPHAL
DANTZARIAK. Urdiñarben, beste herri gutxitan bezala, dantzari beltzak eta gorriak badira. Irudi honetan, bi zanaltzainak buruz buru. ELIANE HEGUIAPHAL
PREDIKUA. Kabana Handiaren predikua momentu azkarra da, kezka doi bat pizten duena, herriko istorioen aipamena egiten baitu. / ELIANE HEGUIAPHAL
BELAUNALDIAK. Herri anitzetan begi bistakoa da belaunaldi gazteetan maskaradarekiko atxikimendu handia badela. / ELIANE HEGUIAPHAL
BARRIKADA HAUSTEA. Goizeko barrikadak egiazko barrikadak omen ziren lehenago, datzariek jauzika gainditu beharrekoak. / ELIANE HEGUIAPHAL ]]>
<![CDATA[Ahatezainak auzitan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/019/001/2018-10-23/ahatezainak_auzitan.htm Tue, 23 Oct 2018 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1893/019/001/2018-10-23/ahatezainak_auzitan.htm
Hegaztien gripeari aurre egiteko neurri sortaren artean, DDPP Herritarren Babeserako Departamenduko Zuzendaritzak hegaztiak modu prebentiboan hiltzea agindu zuen iazko apirilean, eritasuna zabaldu ez zedin. ELB laborari sindikatuak neurri horiei buru egitea erabaki zuen; hiru etxaldeetan lehenik —Barkoxen, Domintxinen eta Gabadin—, eta Bidaxuneko ahate haztegian ondotik.

Mobilizazio jendetsuak egin ziren etxaldeen aitzinean, analisien arabera eritasunik ez zuten hegaztien hiltzea oztopatzeko, eta horregatik epaituko dituzte orain Xabalgoiti eta Sainte Marie. «DDPPko agenteen eginbeharra trabatzea eta hazkuntzen egoitzetara sartzea oztopatzea» leporatzen diete. Herritarren mobilizazioak poliziak eta albaitaritza zerbitzuak etxaldeetara sartzea oztopatu zuen, eta, hazleek egin analisietan hegaztiak sano zeudela frogaturik, azkenean ez zituzten kabalak hil.

Anne Marie Mendiburu abokatuaren erranetan, «absurdoaren epaiketa» izanen da azaroaren 5ekoa. Haren ustez, «osasun zerbitzuen agintariak eta hazkurri industriako ordezkariak» epaitu beharko lirateke, «birusa [haiek] zabaldu zutelako». Jean Michel Berho Domintxaineko (Zuberoa) ahate hazleak oroitarazi du laborantza industriala garraioetan oinarritzen dela: «Ahateak ekialdeko herrialdeetatik ekartzen dituzte, galkatuak izateko berriz garraiatzen dituzte, eta hortik hiltegietara. Nahi bagenitu eritasunak barreiatu, ez genuke beste gisaz eginen». Oroitarazi du 2016ko urtarriletik Pirinio Atlantikoetako Departamenduko prefeta abisatu zutela, arazoa kamioietan zegoela errateko.

Erresistentzia eskubidea

«Hautetsien, kontsumitzaileen, eta gizarte zibilaren erresistentziak posible egin du neurri arras zozo bat —nire hitzak neurtzen ditut— ez dadin gauzatua izan», adierazi du Mendiburu abokatuak. Laborantzaren ikusmolde baten alde egiten saiatuko direla ere gaineratu du.

Sainte-Marieren erranetan, herritarren «erresistentziarako eskubidea» ere defendatuko dute Pauen. ELB sindikatuko arduradunaren ustez, «beste leku guztietan hil badituzte ere, hemengo erresistentziari esker ez da hala izan, eta erresistentzia eskubide hori aldarrikatzen dugu». Horregatik, sostengurako deialdi zabala egin dute azaroaren 5erako, 14:00etan, Paueko auzitegian hasiko den epaiketara joateko.

Anartean, auzipetuei babesa erakusteko, pertsona ezagunak biltzen hasiak dira laborariak. Hiru pertsona joanen dira 2017ko apirileko mobilizazioen aniztasuna erakustera: Mixel Etxebest Mauleko auzapez eta Euskal Elkargoko lehendakariordea, mobilizazioetan parte hartzeagatik «diru laguntzak galdu dituen» hautetsia ELB sindikatuaren erranetan; Periko Legasse kazetaria, kontsumitzaileen ordezkari gisa; eta ELBren partaidea den Frantziako Confederation Paysanne sindikatuko idazkari nagusia, Laurent Pinatel.]]>
<![CDATA[Laborantza eta elikaduraren erakunde publikoa eskatu du ELBk]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1871/013/001/2018-10-02/laborantza_eta_elikaduraren_erakunde_publikoa_eskatu_du_elbk.htm Tue, 02 Oct 2018 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1871/013/001/2018-10-02/laborantza_eta_elikaduraren_erakunde_publikoa_eskatu_du_elbk.htm
Jean Rene Etxegarai Euskal Elkargoko lehendakariak zuzenean entzun ahal izan zuen ELBren eskaera, atzo Euskal Herriko Laborantza Ganberak Ainhize-Monjolosen (Nafarroa Beherea) duen egoitzan egin zen ekitaldian. Haren alboan ziren Mixel Etxebeste laborantzako lehendakariordea eta Martine Bisauta trantsizio ekologikorako lehendakariordea.

Panpi Sainte Marie ELBko kideak elkarlana eskatu zien Euskal Elkargoko buruei, Europako Batasuna, Akitania eskualdea eta Pirinio Atlantikoak ez bezala, laborantzako politikak finkatzen ahal dituzten instituzioetan hurbilena duten egitura delakoan. «Guk partaideak izan nahi dugu, zinez», adierazi zuen laborariak. «Pazientzia» eskatu zien Etxegaraik, jadanik lanean hasiak direla segurtaturik.

Beñat Molimos EHLGko lehendakarietako batek azaldu zuenez, laborantzaren eta elikaduraren erakunde publikoak hiru biltzar izango lituzke: batetik, ordezkaritza instituzionala eta profesionala, bertan bilduta Frantziako Estatua, elkargoak, laborantza sindikatuak, prestakuntza eta ikerkuntza erakundeak, departamenduko laborantza ganbera ofiziala eta EHLG; bestetik, etxaldeekin loturan diren ordezkariak, eta, azkenik, gizarte zibilaren ordezkaritza. Laborantza eta elikadurarekin lotura duten gai guzietan kontzertazio eta aholkularitza gunea izatea nahiko lukete.

Lurrarekin kezkatuta

Lur funtsen kudeaketa publikoa lehentasuntzat jo zuten Etxegaraik, Etxebestek eta Bisautak, eta onartu, orain arte instituzioen artean abiatu badira ere, gerora sindikatuak eta kontsumitzaileak ere sartuko direla gogoetan.

Gai hori izan zuen Maryse Cachenault laborariak ere bere hitzaldian, Kanboko Marienia eremuan laborantza lurrak kenduko dituen hirigintza plana, eta beste herrietan garatzen ari diren gisa bereko proiektuak salatuta. Ohar garbia egin zien arduradun politikoei: «Ez da onargarria, eta espero dugu Euskal Elkargoak ez duela pasatzen utziko».]]>
<![CDATA[«Guk egiten duguna estatuak egin behar luke»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2168/003/001/2018-04-04/guk_egiten_duguna_estatuak_egin_behar_luke.htm Wed, 04 Apr 2018 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/2168/003/001/2018-04-04/guk_egiten_duguna_estatuak_egin_behar_luke.htm
Gehiegikeriaren biktima zarela sentitzen al duzu?

Uste dut baietz. Pentsatzen nuen justizia independentea zela, eta ikusi dut ezetz. Konfiantza nuen justizian, baina orain kostatzen zait fidatzen segitzea. Justizian konfiantza badut, baina ez haren ordezkariengan.

Justizia, batetik; eta ordezkari politikoak, bestetik.

Politikak justizia baliatzen du hobendun ekartzeko kontra doazkionak. Migranteen gaiaz harago, bada arazo larri bat egun, demokrazia zer den ikusirik.

Miarritzen EtorkiZUna kanpaina iragarri zenuten.

Etortzeko eskaera gogotik onartu dut, Roiako ibarraren eta Euskal Herriaren arteko lotura egiteko. Erakutsi nahi dugu elkartzen ari garela Frantziako alde guztietan, eta anitz garela. Eta ez dugula amore emanen, elkartasunak segitzen duela.

Elkartasun keinu ugari ageri dira, baina ez dute kausitzen ildo politikoak mugitzea.

Hori da denek gogoan duguna. Baditugu gobernu itsuak, errealitateari uko egiten diotenak. Horrek ematen du beldurra. Gobernuak kontra-produktiboak diren ekintzak burutzen ditu: zein gizarte eraikitzen ari dira Europako gobernuak? Nik etxeko atea ireki nien migranteei, baina beste edonori ireki niezaiokeen. Hor ahulenak migranteak dira, eta iduri zait gure gizartearen ispiluak direla: agerikoa da azkarrena nola tematzen den ahulenaren kontra, gobernuak zer nolako mespretxuarekin tratatzen dituen. Bakarrik dauden adingabeei egiten zaien harrera txarra, lan mundura sartzeko zailtasunak, ahulenen kriminalizazioa... gizarte honen ispilua dira. Uste dut migranteen aldeko borrokak batasuna lortuko duela, denak elkartzen gaituelako; ahulenak bai, gutxienez.

Zure eskualdea, Lapurdi bezala, mugan dago. Elkartasunerako leku garrantzitsuak dira?

Leku horietan dira arazo gehien. Oraingoz, Euskal Herrian ez da Roia ibarrean bezainbat arazo, eta espero dut horretara ez iristea. Han 5.000 biztanle gara, eta 500 bat polizia ditugu, denak zenbaturik —aire eta mugetako polizia, armada, jendarmeria...— iduri du okupaziopean gaudela. Aurpegiaren arabera kontrolak egiten edo autoak automatikoki miatzen dituzten ibar batean bizitzea zaila da; estatua lerratzen ari da. Baina interesgarria da lurralde desberdinetako jendea elkartzea borroka komunetan.

Elkartasuna ageri den bezala, eskuin muturreko diskurtsoa ere gora doala dirudi.

Bada eskuin muturreko diskurtsoaren presentzia bat, baina nork du gizartea biziarazten? Roia ibarrean eskuin muturreko talde bat sortu da, baina ez dute ezer egiten, ez bada gorrotoa eta nahasmendua eragin. Gu saiatzen gara arazo bat pragmatikoki konpontzen, migranteak gizaki gisa hartzen: gure parekoak dira. Gizartea biziarazten dutenak ez dira arrazistak, gorrotoa dutenak, baizik eta elkarbizitzarako nahia dutenak. Eskuin muturrekoek ez naute beldurtzen, denaz beldur direlako, haien buruaz ere bai, ez dute konfiantzarik geroan... Haien diskurtsoa soilik oposizioan da, ez da eraikitzailea. Gu saiatzen gara elkartzen, ideiak bilatzen, arazo bati erantzuten. Horregatik da borroka polita, bizitzaren eta geroaren aldekoa delako.

Elkartasun mugimendu alternatiboek eskain dezakete gutxieneko harrera duina?

Elkarte anitz diru laguntzarik gabe ari dira lanean; horregatik zaila da. Niretzat, berdin: nire etxaldean 250 pertsona ukaitera iritsi naiz, oihal etxeetan; beraz, ez ziren baldintza onenak. Hori gertatzen da estatu edo gobernu batek migranteen harrera elkarte eta herritarren esku uzten duelarik. Zaila da dozenaka adingabe ukatea etxean, konplikatua da laborari bat jurista eta gazteen zentro bateko zuzendari bilakatzea... Guk egiten duguna estatuak egin beharko luke, baina ez du egiten.

Roia ibarraren eta Euskal Herriaren arteko partaidetza sare zabalago baten parte ote da?

Bai, bistan da. Harremanak baditugu Italian, Belgikan, Alemanian... Europaren irudi sozial bat ematen dugu. Europak ezin du migrazioen mugimendua kudeatu, baina herritarrak hor daude.]]>