<![CDATA[Joanes Etxebarria | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 08 May 2021 00:58:43 +0200 hourly 1 <![CDATA[Joanes Etxebarria | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Ez naiz kartzelatik aterako zerbait hutsetik hasteko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/008/001/2021-05-01/ez_naiz_kartzelatik_aterako_zerbait_hutsetik_hasteko.htm Sat, 01 May 2021 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1925/008/001/2021-05-01/ez_naiz_kartzelatik_aterako_zerbait_hutsetik_hasteko.htm
Hogei urtez preso. Fite errana da...

Segur dena da biziki-biziki luzea dela eta pertsonarengan eragin handiak dituela. Gertatzen dena da oraintxe bertan ez dudala dena neurtzen, nik uste. Hau bizi izan dut gure borrokan, gure herriarekiko loturan, pertsonalki ere nire harremanetan...; bizi izan dut egunerokoan. Eta, hola aitzinatu naizenez, uste dut ez naizela ohartu hainbeste urte zer den. Baina pentsatzen dut eraginak biziki sakonak direla, eta ene galdera da ateratzean nola ikusiko ditudan azken hogei urte hauek. Kontraste handiekin pentsatzen dut, kanpoarekiko.

Arrunt barnean izan naiz, nire aferetan, kideekin, hainbat gauzatan sartu naiz buru-belarri, eta urteak ez ditut zenbatu. Biziki zenbaki handiak ziren, eta uste dut zaila dela, buruak ez duela ontsa neurtzen zer den hainbeste urtez egotea kartzela baten barnean.

Espetxetik atera eta ongietorria eginen dizute.

Hori da sorpresa orain dudana nigan: pentsatzen nuen beldurtua izanen nintzela hainbeste jendek eta publikoak jakitean aterako naizela, eta biziki errazki hartzen ari naiz. Gogoa dut, gainera, ikusteko jendea, eta jende berri anitz. Aspalditik ezagutzen ditudanak hor izanen dira, aldatuak edo ez hainbeste, baina bada jende berri anitz ikusteko, eta irrikan naiz; jende berria, gazteak, badut kuriositate handia.

Koronabirusaren krisiarekin, testuinguru berezia izanen da.

Pixka bat urrunetik bizi dut; entzuten dugu telebistatik eta, baina ez dut bizi izan. Ene kezka ez da horretan. Pentsatzen dut ohartuko naizela fite; muga pasatzeko izanen ditudan trabak edo antolaketa hori guztia sentituko ditut berehala. Egin dut [COVID-19aren] testa [asteazken] goizean, trankil izateko, test negatiboa ukaiteko. Baina ez dut bizitzen zuek bezala, segur ezetz. Emazteen kartzelan nehor ez da kutsatua izan; beraz, aski lasai bizi izan dugu.

Ez dira neurri bereziak hartu?

Bai, izan dira. Haien betiko sistema gogortu dute, murrizketak ziren lekuan murrizketa gehiago egin dute. Adibidez, paseo bat egitera ateratzeko bi oren baldin bagenituen lehen, orain bat dugu. Beti egin dutena egin dute: murriztu. Hemengo zigorraren giro horretan pixka bat zigor gogorragoa izan da. Gauza gogorrak ere egin dituzte. Bisitetan berina ezarri dute, eta ez ditugu gehiago bisitariak besarkatzen ahal; hori gogorra da, eta denborarekin falta sentitzen da anitz. Baina hau murrizketen etxea da, eta, hain ohikoa da egun batetik gauzak kentzea edo murriztea, testuinguru horretan kokatu baitugu.

Parisek euskal preso batzuk hurbildu ditu, baina emazteak ez.

Ez dute nahi izan. Nahi izan balute atzemanen zuten manera bat euskaldun guztiak hurbiltzeko. Hori biziki argi dut. Eginen zuten beharbada sei hilabeteren buruan, denborarekin, beti egiten duten bezala haien etapekin, haien protokoloekin eta istorio guztiekin, baina eginen zuten. Uste dut hastapenetik erran zutela «hori ezin da», eta onartu behar izan dugu haien maneretan izatea. Ontsa da kide franko hurbildu dituztelako, baina beren maneran egin dute, eta hori ez da normala. Uste dut egitekotan egin behar zela osoki, gure bisitari eta familiengan pentsatuz. Gazi-gozoa da, berriz ere erakusten baitute nork agintzen duen, eta hori ez da goxo.

Azken urteetan zure margolanak atera izan dira kartzelarik erakusketetara.

Urte hauetan hobekien egin dudan zerbait da beti lehentasuna eman diedala harremanei, eta etxekoek anitz lagundu naute horretan. Bazekiten enetzat zein inportantea zen kontaktua ukaitea. Etxekoek zubi lan hori etengabe egin dute, etengabe. Margoekin ere sekulako lana hartu dute, hori segur. Erakusketen ondotik, anitzetan, gutunak ukaiten nituen edo etxekoek kaier bat uzten zuten, eta jendeak idazten zuen zer pentsatu zuen, nola ikusi zuen nire lana. Artista batzuek ere erran didate nola ikusten ninduten lan horretan. Biziki erantzun politak izan ditut, gainera; enetzat biziki ederra izan da, eta sorpresa bat.

Galdera klixe bat izan daiteke, baina margotzeak libre izatearen sentsazioa eman dizu?

Askatasuna izan da harremanak egiteko maneran. Nire askatasun maila ez dakit handitu duen horrek guztiak, baina harremanen mailan anitz eman dit, anitz. Sentitu naiz biziki inguratua eta presente kanpoan ere. Gauza biziki ederra izan da; azkenean, jendea ezagutu dut erakusketa batetik edo bestetik, eta gero proiektuak etortzen ziren nik xerkatu gabe ere. Bizitasun handia eman dit horrek. Askatasuna beharbada beste zerbaitetan da, baina harremanak eta bizia, bai.

Badakizu oraindik aitzineko bizia nolakoa izanen den?

Harrera elkartearekin kontaktua egina dut jadanik, eta segituko dugu. Badakit laguntza hor dudala: etxekoekin segur, Harrerarekin, lagunekin... Hori martxan da jadanik. Laguntza psikologikoa behar badut, jadanik mintzatu naiz Etxerat-eko psikologo batekin, eta erran dit hor izanen dela behar izanez gero. Ez naiz kartzelatik aterako zerbait hutsetik hasteko. Dena aldatua da, eta aldi berean dena berdin da segur aski; segida bat izanen da niretzat. Administrazioak trabak ezartzen ahal ditu beti, baina ez nau batere kezkatzen.

Presondegi barnean giro berezia bizi duzu egun hauetan?

Duela hilabete eta erdi arribatu ziren Saioa Sanchez eta Leize haren alaba. Ez gara elkarrekin egoten ahal egunero, amen moduluan daudelako, baina kartzelak baimendu digu astean bi aldiz elkar ikustea. Ostegunean [herenegun] izanen da gure azken bisita; hori zailena izanen da, ziur. Beste presoekin aski harreman ona izan dut, eta pentsatua dut jendea agurtzea, sinpleki: agurtu, nire afera guztiak banatu, eta gero korrika joanen naiz ateak irekiko dituztelarik.

Sentitzen ari naiz ongietorriaren giroa, ateratzen naiz biziki inguratua eta badakit parekoek ontsa ikusten dutela hori. Niretzat inportantea da ikus dezaten hogei urteren buruan ere ez gaituztela moztu gure bizitik, gure jendeetatik.]]>
<![CDATA[Ospitalea, autonomia bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/008/001/2021-02-25/ospitalea_autonomia_bila.htm Thu, 25 Feb 2021 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1885/008/001/2021-02-25/ospitalea_autonomia_bila.htm
2013. urtean aldatu zen erietxearen kudeaketa, zuzendaria atzemateko zailtasunek eraginik. Hitzarmen bat egin zen Olueko ospitalearekin (Biarno), zuzendaritza komunak ziurta zezan Maulekoa kudeatzeko zuzendari bat izatea, Oluetik igorria. Baina lekuko langileekin komunikazio arazoak ziren. Obren xedea aldatzeko arrazoietan, defizit baten berri eman du zuzendaritzak; Mauleko osasun langileek eta hautetsiek ez zuten horren berririk lehenago. Orain, zuzendaritza komuna bera dudan ezarria da.

Erietxe zaharkitua berritzeko ideian, medikuntza zerbitzuan, bi estai pentsatuak ziren: bat, medikuntza zerbitzurako, eta bestea, jarraipen eta ahalmen-berreskurapen zerbitzurako, apartamentu terapeutiko batekin. Bestalde, gela gehienak ohe bakarrekoak izan behar ziren, bi salbu, eta proiektuaren bertsio berrian denak bikoitzak izanen lirateke. Frederic Lecerne Olueko ospitaleko zuzendariak finantza arazoak aipatu ditu hastapeneko xedea murriztu izana esplikatzeko: «Obrei gehitu emendakin batzuk ez dira finantzatzen ahal: ospitalean ez da dirurik horretarako». 2024ari begira egin kalkuluetan, zazpi milioi euroko defizita aitzin ikusten du Maule eta Olueko zuzendariak, orain arte «dena ontsa» zihoan arren Christian de Gaye medikuaren erranetan.

Oluetik urruntzen

Eskualdeko Osasun Agentzia argiki mintzatu da azken urteetako zuzendaritza komunaren alde, departamenduko zuzendari Maritxu Blanzacoren ahotik: «Maule Olueko dispositiboan sartu zen bakarrik ezin zuelako. Ez zen gehiago zuzendaririk, eta nehork ez zuen bere burua aurkezten. Autonomian, buxet aldetik, ezin luke aitzina jo». Onartzen du, halere, satisfaziorik ez izateak «egiatik zerbait» ukan behar duela. Bere egiturak «batzuen eta besteen nahiari» kasu eginen diela hitzeman du, lurraldearentzat «onena» kausitzeko.

Mauleko ospitalea Olueren menpekotasunetik ateratzeko gaitasuna duen egitura erietxeko zaintza batzordea da, bederatzi pertsonaz osatua; batzordeburua, Louis Labadot Mauleko auzapeza, arrunt autonomiara itzultzearen aldekoa da, horretarako Oluerekin den partaidetza gelditu behar bada ere: «Zuzendaritza komuna gelditzea arrisku bat da, arrisku neurtua, baina uste dut hartu behar dela. Orain bozkatzen bagenu, gehiengoak horren alde bozka lezake, nire ustez».

Erabakirik ez dute hartu oraindik, baina lantalde bat gogoetan ari da. Labadot bezala, ospitaleko zaintza batzordeko kide da Michel Ibarra Ezpeizeko auzapeza ere, Euskal Elkargoko ordezkari gisa. Haren ustez, informazioa eskas da trenkatu ahal izateko: «Datuak eskas ditugu. Autonomia zergatik ez? Baina zer dirurekin? Zaila da mintzatzea jakin gabe».

Ospitalearen egungo finantza zehatzak eskas dituzte; Olueko zuzendariari eskatu dizkiote, heldu den bilkuran aztertzeko. Halere, obren tamaina aldatzeak duda sortu dio Ibarrari: «Ez dut ulertzen nola abiatu diren tamaina horretako obrak eta gero gibel egin. Zergatik xahutu da dirua gero xede tipiago batera bideratzeko?». Bildu dituzten datu batzuen arabera, kudeaketa arazo gehiago ere agertu dira. Labadot: «Iduri luke Mauletik pagatzen direla Olueko langile batzuk, baina ez dugu oraino konfirmaziorik».

Baiona begi bistan

Dimisioa aurkeztu arte ospitaleko mediku koordinatzaile zenak, Christian de Gayek, ahobizarrik gabe dio ospitaleko langile gehienek nahiago dutela Oluerekin baino Donapaleu eta Baionako ospitaleekin lan egin. Oraingoz, ez da eztabaidagai ere zaintza batzordean: Olueren zuzendaritzapean segitu ala ez deliberatzera mugatuko dira. Baina gero joanen da galdera. Eskualdeko Osasun Agentziak, bederen, hala eskatzen du. Maritxu Blanzaco: «Maulek beste erietxe batekin segitu nahi badu, ez dugu gauza handirik errateko. Aldiz, autonomia ez zaigu bideragarria iduri, eta gaurko konfigurazioan ez luke izaterik».

Michel Ibarrak ez du iritzirik jakinarazi nahi bere izenean edo Euskal Elkargoaren izenean, «Baionako ospitalearen iritzirik ere ez baita kontsultatu oraino». Gainera, azpimarratu du elkargoak ez duela eskumenik ospitaleen kudeaketan aritzeko. Beste lan bilkura bat ukanen dute eskuratuko dituzten informazioak partekatzeko, eta ospitaleko zaintza batzordea berriz bilduko da martxoaren 3an.]]>
<![CDATA[Euskararen Internet ataria xede]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/006/001/2020-12-05/euskararen_internet_ataria_xede.htm Sat, 05 Dec 2020 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1898/006/001/2020-12-05/euskararen_internet_ataria_xede.htm Ongietorri.eus euskaltzaletasuna sendotzeko ekosistema komunikatiboa deitzen da graduondo edo master hondarrerako egin duen ikerketa. Konfinamendua iragarri zelarik gaia aldatu behar izan zuen, terrenoko gai bat egin xede zuelako, eta itxialdiak berak ekarri dio ikerketarako pasta.

Konfinamenduaren testuinguruan, dena etxean egin behar zelako, errealitatea agerian gelditu dela iduri zaio Gorriri: «Euskararen ikuspuntutik uste dut agerian eman dituela eskas batzuk; besteak beste, etxea ez dela gehiago euskararentzat babesleku edo aterpe goxo bat eta etxean ere gabezia asko baditugula». Eskolarekin paraleloa egiten du, garai batean «euskararen ukazio espazio» zena gaur egun «enklabe» bilakatu dela uste baitu. Eskolaz kanpo, berriz, deus guti euskaraz, Interneten bezala.

Eskaintzaren ahuleziak

Etxean euskal kulturaz gozatzeko, euskara ikasteko edo euskaraz kontsumitzeko aukera guti dela ondorioztatu du ikerketaren ondorioetan. Euskararen inguruan Ipar Euskal Herriko 32 webgune eta horietatik 1.072 artikulu azterturik, datu bat azpimarratzen du lanak: bi herenek egilearen sustapena egiten dute nagusiki, elkarte batek bere lana publikoki aurkezteko, adibidez. «Zer erran nahi diot nik Euskal Herriari?» galderatik abiatzen dira gehienak, Eneko Gorriren ustez. Instituzio publikoak, hezkuntza, kultura, helduen alfabetatzea, euskara elkarteak, aisialdiak eta euskal hedabideak aztertu ditu gisa horrez.

Egoera berezian eskaintza berezia ere izan da sarean, konfinamenduak kanpaina bereziak ekarri baititu; irakaskuntzan edo helduen euskalduntzean batzuk, Euskal Elkargoak, Mintzalasai elkarteak edo Eusko Jaurlaritzak beren ekarpenak ere egin dituzte. Horietarik batzuk hurbiletik ezagutu ditu Gorrik, ikerketaren egilea izateaz gain, euskalgintzako militante eta euskara teknikaria ere baita. «30 proposameneko zerrendak egiten genituen. Aukera bulimiko bat eskaintzea, baina, uste dut ez dela aukera hoberena», trenkatu du.

Interneten zentratua da ikerketa, nahiz egileak berak onartu «iraultza bat» ez dela «sekula Interneti esker» egin. «Eta badakigu tresna horrek ez duela deus irauliko». Hainbat hizkuntzalariren iritziari segika aritu da, hala ere, euskararen iraupena zenbakizko eremuan «ere» jokatzen dela diotelako. «Inprimategiaren iraultzan euskarak posizionatzen jakin duen bezala behar du jakin iraultza numerikoan posizionatzen, etorkizun bat nahi baldin badu». Alta, hutsaren parekoa iduri zaio «euskararen unibertso numerikoa» gaur egun.

Proposamen bat da ikerlanean egiten dena: ongietorri.eus izeneko atariarena. Eduki berriak sortzea beharrezko ikusten badu ere, jadanik badena ezagutarazteko tresna gisa ere pentsatua da ataria: Gorrik hipotesi gisa aitzinatzen du, adibidez, euskaraz ikasten duten 13.000 bat haurretatik %5 edo %10ek soilik ezagutzen dutela Kanaldude telebista katea. «Alta, tokian eta tokiko euskaran euskara hutsez sortutako sekulako altxor bat da», haren ustez; «badira ipuinak haurrentzat, hitzaldiak helduentzat, badira hamaika gauza zinez interesgarri, baina Kanaldude ez da iristen behar lukeen tokira».

Adibide gehiago aipa litzake, hala nola ipuinen inguruan Kanboko gurasoek egiten duten lanketa berezia, hedapenik abantzu ez duena. «Guraso alferra edo erdalduna bazara, batzuetan nahi zenuke ireki Youtube eta haurrari 30 segundoko bideo bat erakutsi, ipuin bat goxo-goxoan». Diagnostikoa egin du: Interneteko bilatzailean «marrazki bizidunak euskaraz» bilatuz, edo «aides aux devoirs en basque», lehen hamar arrapostuetan «deus» ez da agertzen. Egiten duen proposamenarekin, berriz, erabiltzaileak bere profila zehaztearekin «lau klik eginez xerkatzen duena atzematea da ideia».

Bi zangoren gainean

Jose Luis Alvarez Enparantza Txillardegi-ri hartu kontzeptuarekin ikusten du egingarri Interneteko ataria Eneko Gorrik: bi zangoren gainean, instituzioak eta mugimendu sozialek elkarlanean egina. Mintzalasai elkartea sortu aitzineko diagnostiko beretik abiatzen da, bakoitzaren indarrak eta ahuleziak kontuan hartu behar direla azpimarratzeko: «Instituzioetan badira baliabideak gauzak egiteko, humanoak eta ekonomikoak, baina sormen eta ausardiarik ez. Hori bada elkarteetan, baina baliabiderik ez».

Hego Euskal Herriko dinamika ere aipagai du ikerlariak, lau hamarkadaren ondotik instituzioak eta herri mugimenduak, «proiektu batzuetan», eskuz esku lan egiten hasiak direlako, «nahiz batzuetan pixka bat artifiziala» izan. Ipar Euskal Herrian 30 urteren ekonomia egiten ahal litzateke, haren ustez, «segidan elkarlanera pasatuz. Onartuz desberdinak garela, anbizio, lan molde desberdinak ditugula euskararentzat, baina une batzuetan bilduz proiektu komun batzuk garatzeko».

Ereduak badira, zerbait goiti beheiti, haren proposamenetik hurbiltzen direnak: Eranafarroa edo Elaidi Nafarroan; Bizkaian, Katalunian, edo Quebecen ere beste batzuk. Proiektua gauzatzeko urratsak zeintzuk diren galdeturik, instituzioak eta herri mugimenduak elkarlanean aritzea ez da gainditu beharreko oztopo bakarra Gorrirentzat: «Heldutasunera heldu behar da horretarako. Iduri zait inportantea dela noiztenka erdigunean zer defendatzen dugun ematea, eta ez nor garen». Zailtasuna, haren ustez, «errekuperazio politikoaren kontra joatea da» eta kontziente da ez dela «naturala».

«Mundu ideal batean» mugimendu sozialek bat eginen lukete proposamenarekin, Gorriren erranetan: instituzioek beren interesa erakutsiko lukete eta 2021eko irailean abian litzateke proiektua, elkarlaneko denbora iraganik. Mundu errealean nora helduko den ikusiko da.]]>
<![CDATA[«Orok ezagutzen dute hartza, baina ez euskal hartza»]]> https://www.berria.eus/albisteak/188209/orok_ezagutzen_dute_hartza_baina_ez_euskal_hartza.htm Mon, 12 Oct 2020 17:55:24 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/albisteak/188209/orok_ezagutzen_dute_hartza_baina_ez_euskal_hartza.htm Ziunta jokoaren galdera batek piztu zion hartzaren inguruko kuriositatea. Informazio doi bat bilatu kuriositatez, eta, azkenean, ikasketetako memoriaren gaitzat hartu zuen hartza Iker Üthürraltek (Mitikile, 1997). Lehen parte teorikoa liburu bilakatu du Dakit argitaletxeak: Hartzaren figura euskal kulturan (Dakit). Bigarren partea praktikara eraman zuen bere ikasleekin, sekuentzia pedagogikoa baita, eta laster argitaratu nahi luke.

Hartza polemika iturri delarik, zergatik hautatu duzu gai gisa memorioa idazteko?

Duela bizpahiru urte Esloveniako hartzak berriz sartu baitituzte, segur egoera ez dela aisa, baina hatsarretik nahi nuen hartza ikertu kulturalki. Ez nuen sartu nahi oraingo gatazka edo tentsio horietan, hori ez zen helburua; bakoitzak baditu bere ideiak, eta ni laborantza mundutik aski hurbil naizenez aitama aldetik... XX. mendean gelditu naiz, hortik aitzineko hartz istorioak bazter uzten ditut, badaezpada ere...

Liburuan erraten dudan bezala, ziunta jokoan galdera bat ikusi nuen duela bizpahiru urte: santagraztarrek nola deitzen dute hartza? Eta arrapostua «aitañi» [aitatxi] zen. Geroztik, kuriositatea piztu, eta jakin nahi nuen zergatik deitzen zuten hala, baina sobera barnatu gabe... Gero Roslyn Franck amerikarrak egin tesia atzeman nuen: loturak egiten zituen hartza gure arbaso gisa eta Sardeiniako populu batzuekin. Iragan urtean memoria bat egin behar nuenez, gaia xerkatzen ari nintzelarik hartzaren ideia jin zen berriz. Ikusten nuen hartza eskoletan guti aipatzen dela, ikusiz hartzari buruzko istorio anitz itzulpenak direla. Euskarazko jatorria duten dokumentu edo testuak ez dira hainbeste haurrei egokituak. Memoriaren lehen parte teorikoan ikerketak egin ditut, eta bigarren partean sekuentzia pedagogikoa sortu dut hartzari buruz. Ahetzen irakasle bainintzen eta inguruko inauteriek hartzaren pertsonaia baitute, proiektu handi bat muntatu nuen ikasleekin.

Hartzarekiko harreman kulturala kanbiatu da?

Segur ere, bai. Orain, Euskal Herrian, ene ustez nehork ez du sinisten hartza gure arbasoa dela. Baina, ene liburuan atzematen ahal den bezala, gai hori Txomin Peillenek ikertu zuen. Halere, 1980ko hamarkadan santagraztarrek istorio hori aipatu zuten; oraino sinisten zutela ez dut erraten ahal, ene ustez ez, baina ez du hain aspaldi hartzak bazuen lotura bat euskaldunekin. Aspaldidanik ukan du, eta herexak utzi ditu, inauterietan bezala. Baina herexa guti baratzen da, halere.

Zure lanaren bigarren partea xede pedagogikoa da.

Ikasgai anitzeko sekuentzia pedagogiko bat sortu dut, proiektu bat. Erran nahi du hartza, bi hilabetez, egun oroz eta bazter orotan aipatzen entzunen dutela. Beharbada pisu izaten ahal da zenbaitendako... Artean, zientzietan, historian eta geografian, euskaran -literaturan eta testu dokumentuak aztertuz-, numerikoan... landu dugu.

Erran nahi du teoriatik praktikara eraman duzula?

Halako proiektuekin hastapenetan interesgarriena da haurren jakitateetatik partitzea. Galdegin nuelarik zer zekiten hartzari buruz, ez gauza handirik: prefosta eztia maite duela, Winnie hartzaren moduko erreferentziak, handia dela... Haientzat ez zen hurbileko kabala; alta, Ahetzetik 150 edo 200 kilometrora hartzak badira. Banekien batzuk Biarnoko [Okzitania] bortuetara joaten direla eskiatzera, Cauteretsen hartz eraso batekin lotura egin nuen, eta hori bazekiten. Baina ez zuten inauterietako hartza ezagutzen; euskarazko testuetan -guti dira-, ez dute ezagutzen, ez kantu batean, ez deus ere. Hartza orok ezagutzen duten kabala da, baina euskal hartza ez zuten ezagutzen.

Inauterietan agertzen den hartza ere proiektura ekarri duzu.

Bai, Ahetzeko inauterietan ez dute hartzaren pertsonaia, baina ondoko herrietan bai: Arbonan, Donibane Lohizunen, Uztaritzeko inauteriak Hartzaro deitzen dira... Hartzaren eguna bazter orotan da, eta ari nintzen nolaz ez zuten ezagutzen.

Laborari seme zara, maskaradetan parte hartu duzu hartzak presentzia bazuelarik... Hartzaz zer zenekien, eta ikerketa egitean zer ikasi duzu?

Banuen zerbait informazio, baina segur halako ikerketa batekin barnatzen dituzula ezagutzak. Laborantzaren aldetik ez dut barnatu, inguruan aski entzuten dut aipatzen. Kulturalki segur aldiz gauza anitz ikasi dudala; Zuberoako hartzaren inguruan ezagutza anitz banuen, baina ez hainbeste inguruko hartzei buruz, entzuna banuen ere hartza bazela Lapurdin, eta Arizkungoa eta Iturengoa [Nafarroa] famatuak dira. Zuberoako maskaradetan ez da bortxaz interesgarriena, irri eginarazteko pertsonaia baita oroz gainetik.

Beste inauterietatik zer da gehien interesatu zaituena?

Ikustea jadanik hartza zenbat herritan baden, hainbeste urruntasunekin Bizkaia, Nafarroa, Lapurdiko inauterietan edo Zuberoako maskaradetan, nolaz hartza orotan baden? Hori da gauza. Arizkunen inauterietako pertsonaia nagusia da, hartzaren iratzartzearekin. Oinarrizko gauzetara itzultzen gara: erran nahi baita inauteriak direla bedatsearen heltzea eta negua gibel uztea, bizia arra partitzen da hartza bere loalditik iratzartzen den ber denboran. Inauterietan hori da hartza, eta interesgarri da ikustea oraino badela bazter orotan. Zuberoan ez dakit izan denetz lehen edo ez, hori ez dakigu, baina hartzak ez du haboro rol hori. Agosti Xahok xehetasun batzuk utzi zituen, erranez hartzaren pertsonaia bazela, baina herexa guti da.

Haurrei hartzaren inguruko sinboloak interesatzen zaizkie?

Maite dute bai sinboloa eta bai mitologia. Mundu magiko bat bezalakoa da; ez da errealitatea edo egun orotako gauzak, istorioak dira. Mitologia eta sinesmenak usu maite dituzte. Ene ustez, behar litzateke Euskal Herriko dokumentu zaharretan bermatu eta zerendako ez haurrendako liburu edo tresnak sortu. Ene ustez, materiala falta da, domaia da. Erran didate ene sekuentzia interesgarria dela, zeren hartza ez baita hainbeste zabaldua. Nik sortutakoan bermatuz beste zerbait sortzea nahi nuke: irakaskuntza liburu bat hartzari buruz, eta, zerendako ez, esperimentazio bat eginez gela batean. Nik egin dut, baina erdizka, COVID-19arengatik. Moztua izan nintzen interesgarriena heldu zelarik: Junes Cazenaven ipuina egokitu nuen batura; parte hori ez dut praktikan ezarri ahal izan. Beste irakasle batek landu nahi badu, nahi nuke libre utzi.]]> <![CDATA[Agintaldi hastapena, euskarari]]> https://www.berria.eus/albisteak/188208/agintaldi_hastapena_euskarari.htm Mon, 12 Oct 2020 17:44:28 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/albisteak/188208/agintaldi_hastapena_euskarari.htm Batzuetan, intentzioak ele hutsez iragartzen dira; beste batzuetan, gauzatuz ezagutarazten dira. Ipar Euskal Herriko Hitza-k mezu elektroniko bidez ukan zuen Ortzaizeko Herriko Etxearen delibero baten berri: batere galdetua izan ez zen diru laguntza bat eskaintzen zion astekari horri, euskarazko beste hedabideei bezala. Zerrenda bereko hamabost hautetsi berrik osatzen duten kontseilu berrituak nahi zuen «lehen urtetik hasi erakusten sostengua euskaraz ari diren eragileei; lekuko prentsari ere nahi genion sostengua erakutsi», Xantxo Lekunberri zinegotziaren erranetan, ideia hori «naturalki jin» zaie.

Euskal hedabideekin egin bezala, euskarazko irakaskuntzan ari diren zenbait egiturari ere laguntza eman die Ortzaizek: Euskal Haziak, Ikas-Bi, Seaska. Oraingoan lagundu dituzten hedabide gehienek bezala, irakaskuntzako eragile orok ez zuten aitzineko herriko etxearen laguntza ukaiten: hedabideetan Irulegiko Irratiak eta irakaskuntzan Ikas-Bik soilik eskuratzen zuten herriaren ekarpena.

Aurtengo urratsa elkarteen arteko «harmonizazio» gisa definitzen du Lekunberrik. Diru aldetik, oreka bat bilatu dute; aitzineko urteetan, adibidez, Izpurako klinikaren kudeatzaile zen Luro fundazioari eskaintzen zitzaion «aski emaitza handia» ez da berritu, ospitale publikoa bilakatu baita. Hor eman ez den dirua beste elkarteei eman diete, besteak beste.

Kontseilu berritua da, Jean-Marc Ozafrain buru duena, aitzineko auzapeza eta haren zerrenda osoa «uzkaili» eta hamabost kontseilari berriek osatua. 2020ko diru laguntzak hauteskundeetatik landa -martxo hondarrean- bozkatzekoak zituzten hastapenean, baina konfinamendua gertatu da. Aitzinetik finkatua zen aitzinkontua baliatu dute, baina banaketa manera desberdinez antolatuz.

«Emeki-emeki» hasi dira herriko etxearen ibilmoldean sartzen, eta sortu dituzten batzordeen artean elkarteez arduratzen den bat da, herriko eta kanpoko elkarteen artean diru laguntzak banatu dituena. Batzordeko kide Xantxo Lekunberrik dio orain arteko laguntzak berriz ikusi dituztela. «Orain arte ez zen baitezpada irizpide finkorik; ematen zen hola, nahi zen elkarteari. Aurten bide bertsua segitu dugu, salbu gehitu ditugula sostengatu nahi genituen elkarteak».

Ildo politiko baten seinalea

Ildo politikoa aski argi da, hizkuntza aldetik bederen. «Zinez euskararen alde ari diren arlo guztietan entseatu gara, batzuetan sinbolikoa bada ere, erakusten herriko etxeak sostengatzen dituela», erran du Xantxo Lekunberrik. Kanpainatik jadanik talde berriaren kolorea iragarria zenez, hautetsiaren arabera «ez zen sorpresa bat» halako deliberoak hartzea, laguntzarik galdetu ez duten egitura batzuentzat hala izan bada ere.

Baina «argi eta garbi da Ortzaizeko herriko etxe berriaren hizkuntza euskara dela: hautetsi bat izan ezik, denak euskaldunak dira, eta batzorde guztietan euskarak «badu bere lekua, frantsesak bezala», gehitu du hautetsiak. Egiten ari diren webgunea ere elebiduna izanen dela iragarri du, bide beretik.

Erabileraz eta diru laguntzez harago ere, euskararen alde egin daitezkeen urrats gehiago egiteko manera ikertzen ari dira ortzaiztarrak, beste herri batzuekin batean: aitzineko agintaldietatik jadanik euskaltzaleak ziren herriekin eta azken hauteskundeetan agertu berriekin; Itsasurekin, adibidez. Berriki Uztaritzen juntatu ziren herri horiek, beste batzuetako ordezkariekin, Europako Hizkuntza Gutxituen Ituna zer heinetan plantan ezartzen ahal duten aipatzen hasteko. Abiapuntua baizik ez da, Lekunberriren erranetan: «Gogoetetan hasiak gara; zer eginen dugun zuzen ezin dugu erran, ez baitugu gaia aski jorratua, baina eginahalak oro eginen ditugu herrian euskarari behar duen lekuaren emateko».]]> <![CDATA[Multinazional bat pagadietara so]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/014/001/2020-10-03/multinazional_bat_pagadietara_so.htm Sat, 03 Oct 2020 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1920/014/001/2020-10-03/multinazional_bat_pagadietara_so.htm
Egur kantitateek dituzte bazterrak asaldatu: ekologistek, oihanzainek, ofizioko profesionalek eta arduradun politiko batzuek bat egin dute proiektuaren kontrako kolektibo batean: Touche pas à ma forêt (Ez hunki ene oihana). Xedea neurri handikoa baita: Pirinioetako pagadietatik 50.000 metro kubiko segatu nahi lituzkete. Komertziorako kalitateko pagoa da datu horretan aipatua, baina, hori kausitzeko, gehiago moztu behar litzateke: 200.000-250.000 metro kubiko, kalitate oneko egur guti ateratzen baita Pirinoetatik —zuhaitzak oro ez dira aski lodiak, eta bakoitzetik ez da egur oro baliagarri zurerako—.

Kantitatearen berri ukaitean dute kontrako boza altxatu, pago merkatu bat sortzearen ideia bera ona baita eragile guztien iritziz. Baina Snupfen Solidaires sindikatuko ordezkari eta ONF erakunde publikoan oihanzain Ramuntxo Teletxearen esanetan, «ez da aski lehengai Pirinioetan halako kantitatea ateratzeko». Gaur egun mozten dena baino bi edo hiru aldiz gehiago moztuko litzateke.

Kudeaketa iraunkorra xede

Lannemezango Herri Elkargoa pagoarentzako bide berriak ikertzen ari zelarik jin zen Florian Italiako enpresa segeria industrialaren xedea aurkeztera. 2019ko abenduan aurkeztu zen herri elkargoaren sostenguarekin, eta, geroztik, Okzitania eskualdeak ere finantzatzeko nahia agertu dun Oihanak dituzten herrietako elkarteak ere (Cofor) baiezkoa eman dio, berme batzuk eskatuz, Milou Castan Atharratzeko hautetsi eta Cofor elkarteko departamenduko presidenteak dioenez. «Itun bat izenpetu genuen, eta zehaztu dugu ados garela ONFren kudeaketa sistema plantan ezartzen bada». ONF da oihan publikoen kudeatzailea. Ondoko urteetarako kudeaketa plana aurkeztu du, eta herri bakoitzak delibera lezake sinatu ala edo ez. Bide bera nahi luke elkarteak enpresarekin.

Castanek hirugarren ikerketa bat egitea eskatu du —bi egin ziren, baina emaitzak ez ziren «aski zehatzak», haren gustuko—, jakiteko Pirinioetan aski baliabide badenetz eta oihanaren kudeaketa iraunkorrarekin bateragarria den.

Kolektiboan antolatutako eragileentzat, argi dago ez dela posible. Teletxea: «Pirinioetako egur erreserba azkarki deskapitalizatu dugu azken hamarkadetan. Halere, oihana orekatzen dugu, baina egur lodienak kenduak izan dira. Kalitate handiko egur gehiena jada atera dugu». Sindikatu bereko Come Pettier oihanzainaren ustez, «oihana pobretua aterako litzateke, eta soilik diametro txikiko pagoak geldituko lirateke».

Oihana epe luzean kudeatzen denez, oihanzainek argitu dute moztu ondotik 30-40 urte behar dituztela pagoek «loditu eta ontzeko». Ondorioz, Pirinioetako gune gutitan daude tamaina oneko zuhaitzak, «biodibertsitate handiko guneetan», Teletxearen arabera, eta biderik ez dutenak.

Eredu ekonomikoa

Florianen eredu ekonomikoak ere galdera anitz eragiten ditu. Christian Lapassade enpresaburuak urtean 6.000-10.000 metro kubiko pago segatzen ditu, urteen arabera, besteak beste Iratiko oihaneko zuhaitzekin. Kantitate horietan ari den bakarra da. Lapassadek argi du: «Ez dituzte bolumen horiek atzemanen, ez bada oihana xehakatuz. Mendi zinez goretan gelditzen dira zuhaitz ederrak, baina ustiatzeko ezinezkoak dira, ezin delako haraino iritsi. Pagoa mozteko, behar dira xendak egin, dinamita baliatu; mendiko ustiapena konplikatua da». Enpresaburuak zehaztu du pago gutxi saltzen duela —haritzarekin eta egur erretxinadunekin ere ari da—, eta ulergaitza zaio xedea: «Nehork ez du pagorik nahi. Pixka bat saltzen diegu arabiarrei eta txinatarrei, baina Frantzian ez dugu bezerorik».

Florian taldeko lantegien hiru laurdenak ekialdeko herrialdeetan dira, Lapassadek dioenez, eta gehitu du eredu ekonomiko desberdinean jokatzen duela: «Zer soldatarekin ari dira? Aski da Europan diren soldata desberdintasunak ikustea... Nik gutieneko soldatan ari den langile batentzat 2.000 euro pagatzen ditut karguekin. Beraz, nazioarteko merkatuan talde hori lanjerosa da».

Eremu anitz erakunde publikoen esku dira, eta multinazionalak ezinbesteko du haiekin tratua egitea 50.000 metro kubiko segatzeko. Castanek ziurtatu du bere elkartearen sostenguak lekuko profesionalen errespetua duela berme: «Galdegin ditugun bermeetan da bigarren transformazioa [hondarrak berotzeko egur gisa, biomasa edo papera egiteko baliatzea] lekuan lekuko sarean ziurtatzea, lekuko enpresak lagundu eta lanpostuak sortzeko».

Multinazionalak Lannemezango Herri Elkargoa eta Okzitaniako eskualdea konbentzitu ditu, besteak beste, postuak hitzemanez: ehun bat lanpostu sortuko lituzkete segerian eta oihanetan mozketak eginen lituzketenak zenbatuz. Teletxearen ustez, lanpostu horiek ez lirateke hain duinak: «Mundu zaharreko errezetak dira: sirena kantua da sortuko diren lanpostuena, baina asma daiteke postu horiek baldintza txarrekoak izanen direla. Nahi duten adina egur ez dago, gure ustez, eta hamar urteko programa bat dute, baina, hamar urteren buruan baliabideak ustiatuak direlarik, segeria zerratu eta joanen dira, eta oihanaz futitzen dira».

Oihanaren defentsa elkarteak eta oihangintzako profesionalen sindikatuak biltzen dituen SOS Foret Pyrenees kolektiboak gutun bat igorri zien otsailean Pirinioetako instituzioei, ohar honekin: «Florian lantegiak eskatzen duen egur kantitateak arriskuan ezarriko luke Pirinioetako pagadien ondarea, eta biodibertsitatean kalte garrantzitsuak eragin. Lekuko egitura industriala eta artisautza ahultze edo desagertze bidean ere ezarriko luke».

Mauleren urratsa

Mauleko Herriko Etxeak segeriaren kontrako delibero bat bozkatu zuen. Louis Labadot, auzapeza: «Iratiko oihana hunkia litzatekeenez, beste hautetsiekin harremanetan sartu gara. Inguruko herriak ez dira oraino agertu, baina gure argudioekin espero dugu laster arranguratzen hasiko direla». Ipar Euskal Herriko hautetsien belarrietara heldu da xedearen oihartzuna, nahiz eta oraino arrapostu guti entzun —Euskal Elkargoko hautetsiek ez diete ihardetsi Hitza-ren galderei—. Teknikari baten erranetan, elkargoko hainbat hautetsiren alorrak hunkitzen ahal lituzke xedeak, sekula gauzatuko balitz. Oposizioa piramide azpitik abia daiteke, Labadoten ustez: «Elkargoa osatzen dute zuberotar hautetsiek ere, eta xedearen kontrako kolektiboaren argudioak heldu zaizkie. Etxean gertatuko da. Kontzientzia hartu beharko lukete».

Mobilizazioak berehala hasiko dira, proiektuaren aurkako kolektiboak antolaturik: hilaren 10ean hiri batzuetan ibilaldi bat eginen dute, eta hurrengo egunean deialdi bateratua egin dute Lannemezanera joateko, segeria egin nahi luketen gunera.]]>
<![CDATA[«Aldaketa izanen da Maule gobernatzeko maneran»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/010/001/2020-07-19/aldaketa_izanen_da_maule_gobernatzeko_maneran.htm Sun, 19 Jul 2020 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1857/010/001/2020-07-19/aldaketa_izanen_da_maule_gobernatzeko_maneran.htm
Bigarren itzuliko emaitzak entzun bezain laster, Internazionala entzun zen herriko etxe aitzinean. Ondotik, Marseillaise.

Iniziatiba ez dut nik hartu, baina ez dut deus himno nazionalaren kontra. Ni frantsesa naiz, eta himnoa ongi joaten zait. Internazionala, berriz, kamarada baten iniziatiba izan da. Internazionalista naiz, baita ere: opresioaren kontrako herrien borroka ene ildoan da. Biziki ederra da Internazionala! (Irriak) Badakit euskaraz ere kantatzen dela. Marseillaise-k nire inguruko batzuk ofenditu ditu, hitz bortitzak direlako eta abar... Nire aldetik, arazorik ez. Euskal Herria eskualde txiki bat delako, Frantzia ene herria da, herritar frantziarra naiz.

Errejent izan zara urteetan, erretreta hartu arte. Bada lotura bat Marseillaise-rekin, errepublikazale zaren heinean.

Nire ikasle tipiei Marseillaise ere irakatsi diet: programan zegoelako eta naturala iduri zitzaidalako. Nire errejent iragana zinez inportantea da, lagundu nauelako balore batzuk garraiatzen: tolerantzia, askatasuna eta bakea. Eta askatasun eta bake ideia horiek gure himno nazionalean presentzia badute. Haurrei balore unibertsal horiek transmititzen saiatu naiz, proselitismorik egin gabe, kasu egin behar baita burmuin gazteekin. Ofizioa zinez maitatu dut, baina, eskola publikoaren garapena ikusten dudalarik, badira maite ez ditudan gauzak. Gobernu desberdinen ondorioz, irakaskuntza publikoaren garapena ezkorra izan da, nire ustez. Ikastolak sortzea normala izan da azkenean, Estatu frantziar zentralizatzaileak dena egin duelako euskarak presentziarik ez dezan ukan eskola publikoan. Euskaldun bati ezkondua naiz, eta eskola publikoan euskara mintzatzea debekatua zitzaion. Errepublikaren oinarrizko hutsegitea izan da 'hizkuntza gutxituak' deitzen ditugunak bridatzea. Euskararen eztabaida horietan, nire errejent iraganak ene alde egiten du, Ikas-Biren hastapenak begi onez ikusi nituelako. Sufriarazi nau entzuteak euskal kultura eta hizkuntzaren geroarentzat pisu bat izanen naizela entzuteak. Maule kulturen bidegurutze bat da espainol, portuges, euskaldun eta frantziar artean... Festibal multikulturala egin nahi dut hori goratzeko.

Besta horretan kultura desberdinak maila berean izanen dira?

Lekuko taldeak biltzea da ideia: espainol edo latinoak, portugesak, euskal taldeak... Sinergiak sortzea da ideia, Maulen denak elkarrekin gaudelako. Baina ez dugu deus finkatu; kultura batzordeak bere gain ukanen du hori antolatzea. 2021 urtean zerbait ona gerta daiteke, eta bakoitzak bere lekua atzemanen du, kultura bakoitzak. Bat edo bestea ostrazismoz baztertu gabe.

Zer neurri hartuko duzu euskararentzat?

Argi izateko, funtzioa hartu berri dut, eta ezinbestekoa den egoera akta ere berriki egin dut. Orain iragana bada ere, hauteskundeetako kanpaina denboran entzun izan da ez nauela arranguratzen euskal hizkuntzaren eta kulturaren geroak. Hori hala dela ukatzen dut. Bistan da ikastolaren, gau eskolaren eta euskararen aldeko elkarteen diru laguntza guztiak mantenduko ditut. Seinale elebidunak ez ditut aldatuko, edo bai: soilik euskaraz diren horietan frantsesa ere gehituko dut, autobus geltoki bat euskaraz soilik delako, adibidez, hor frantsesezko izena gehituko dut; umore doi batekin diot hori. Baina arrangurarik ez; Louis Labadot ez da izanen, entzun den bezala, euskararen lurperatzailea.

Mixel Etxebestek erran zuen ere zu auzapez izanez Maule ez zela gehiago Euskal Herrian izanen, Euskal Elkargoari erreferentzia eginez.

Euskal Elkargoaren eta oro har elkargo guztien kontrako postura ukan dut, orokorki, erabakiguneetatik urruntzen gaituztelako. Euskal Herriari atxikia naiz, eta beste nornahi bezain euskal herritarra naiz. Euskal Elkargoaren ideia borrokatu nuen: bere edukia eta bere dimentsioa. Baina orain sortua da, eta Euskal Elkargoarekin lan egin behar dut, sufragio unibertsalean horretarako ere hautatua izan naizelako. Bistan da herri arteko kontseiluan egonen naizela. Airean den beste galdera bat da zer lau zuberotar hautetsi izanen diren kontseilu iraunkorrean. Delibero hori uztailaren 23an hartu beharko du lurralde poloak [Zuberoako hautetsiez osatua], eta ni kontseilu iraunkorrerako hautagaia izanen naiz Maule eta Zuberoako interesak ordezkatzeko. Euskal Elkargoak izan behar luke, edo beharbada jadanik hala da, lurralde osoko sinergiak biltzen dituen gunea. Erran izan da ez dela zatiketa politikoak agerian uzteko lekua; hori hala bada, emanen zaidan rola beteko dut. Aldiz, zatiketa politikoek lekua baldin badute, ikusiko dugu, eta zerbait erranen. Orain arte, bi ordezkari zuberotar presidente ordeak ziren, eta beren orientazio politikoak ez zuen arazorik eragiten; erran da orain Maule komunistek gidatuko dutela —drama balitz bezala—, baina Maule eta Zuberoari atxikia naiz eta interes horien defentsan aritu nahi dut. Dena den, ez naiz isilik egonen. Zatiketa politikoak baldin badira, gertatu arau konponduko ditugu.

Ostiralean egin zen Elkargoaren lehen bilkura hautetsi berriekin. Lehen hitza zuk ukan duzu, kide zaharrena zarelako.

Besteak beste, erran dut Maule, ni auzapez izendaturik ere, Euskal Herrian egonen dela. Uste dut dena argi utzi dudala: eskualde honekiko dudan atxikimendu azkarra, egiten dizkidaten auziak eta Zuberoako eta Mauleko interesak defendatzeko dudan kemena.

Ondotik, presidente berria bozkatu duzue.

Hautagaien deialdia egin dut kide zaharrena nintzelako, eta, menperatzen ez ditudan arrazoi desberdinengatik, hautagai bakarra izan da: Etxegarai jauna. Batzuek hautagai izatea galdetu zidaten, eta pentsatu dut zinez ez zela egokia, ez dudalako Maule eraman nahi burura joanen ez den estrategia batera. Bozkatu dugu, 232etarik 148 boz eskuratu ditu, beraz pentsa daiteke batzuk ez direla bere lanaz hain kontent. Beste eztabaidetan, bestalde, uste dut hitza hartu dudala behar zenean eta kanpaina denboran erran dudanari fidela izan naizela.

Itzulia egina duzunez, nolako herriko etxea atzeman duzu?

Aitzinkontua uztailaren 27an aurkeztua izanen da. Aukera tipiak ditugu, eta autofinantzarako aterabideak zinez guti dira. Gure programa usu baldintzazkoan deklinatua zen, dudak genituelako, eta hobe zen. Programako puntu batzuk tratatuak izanen dira, baina ez segidan. Bide berritzeetan programa desberdinak pentsatu ditugu, baina jadanik lehen fasea plantan ezartzeko zailtasunak badira. Aldi oro, erran genuen bezala, herritarrengana itzuliko gara gauzak argitzeko. Herri baten aitzinkontua zintzoa, orekatua eta bereziki sekula ez baita defizitarioa izan behar, horrek ondorioak dituelako. Finantzak ez dira erran izan den bezain sanoak. Finantza batzordea bilduko delarik eztabaida pizten bada, gauza deserosoak erraten ahalko ditugu; lehen susmoak bagenituen, orain, aldiz, badakigu. Eztabaida baketsua bada, ez ditugu aipatuko kexatzen dituen hainbat gauza. Baina badira egiazko zailtasunak, ukatu ezin direnak. Halere, Maulen hobeki bizitzeko egin daitekeena oro egin nahi dugu.

Diozu finantzak ez direla sano, baina hautetsien kalte ordainak %15 emendatu dituzue.

Kalte ordainen emendatzearena gezurra da, kazetari batzuek hala aipatu badute ere. Ez da emendatzerik, ez da deus. Lurralde arauen betetzea besterik ez dugu egin: lege bat pasatu da Senatuan eta Asanblea Nazionalean behartzen gaituena tasa gorena hartzera. Galdera ez zaie egin gauza bera egin duten Zuberoako beste herriei. Ez da hautetsien kalte ordainen emendatzerik, eta ideia hori hedatzen dutenek kasu egin behar lukete.

Mixel Etxebestek zioen hiriaren kudeaketa ez dela kolore politikoaren araberakoa. Komunista bat auzapez izateak zerbait alda lezake edo ez?

Errana dut apolitikorik ez dela: bera eskuinekoa da, eta ni, ezkerrekoa, kito. Komunista bat bizi komunari interesatzen zaion norbait da; beraz, auzapez komunista batekin, aldaketa da kudeaketa jendeekin eginen dela. Anitzen ametsa da parte hartzea. Jendeak, elkarteak kudeatzea... Kudeaketa autokratikoa baino aisa zailagoa da. Ez dut erraten egun batetik bestera aldatuko denik. Hasteko, zerbitzu administratiboekin mintzatuko naiz, gure engaiamenduen behatoki bat plantan ezartzeko: herritarrak bilduko lituzke, eta, ikusten badute ez dugula hitza betetzen, erranen digute, eta guk esplikatuko diegu zergatik. Ez dakit bihar jende andana bat bilduko denetz behatoki horretan, ez dakit nagusiak eta langileak bilduko dituenetz... Ekonomiaren garapenaz hausnartuko duen talde bat ere plantan ezarriko dut, enpresaburu batek gidatua, baina hori guztia emeki-emeki jinen da. Aldaketa hori izanen da: gobernatzeko manera. Erraza da norbere bulegoan egotea nahasmendu ekonomiko eta sozialez babesturik; terrenoko errealitatearekin harreman zuzena ukaitea segur aski askoz zailagoa izanen da.

Erran nahi luke delibero batzuk herriko kontseilutik kanpoko biltzarretan hartuko direla?

Bai; gehiengoaren ideiarekin bat doalarik, bai. Proiektu batzuk koadro argi batean berrikusi, hobetu ala moldatu badaitezke, zergatik ez? Aurreko agintaldian ere bilkura batzuk egin ziren herritarrekin, Mauleko plaza baten berritzeko, baina ez guk ulertzen dugun maneran. Proiektu egingarriak eginen ditugu, bistan dena, gure eskalakoak.]]>
<![CDATA[Maule ezkerrera itzuli da]]> https://www.berria.eus/albisteak/183525/maule_ezkerrera_itzuli_da.htm Sun, 28 Jun 2020 19:34:45 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/albisteak/183525/maule_ezkerrera_itzuli_da.htm <![CDATA[Lantegi handiak zabalik, eta ertainak presiopean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1894/010/001/2020-03-24/lantegi_handiak_zabalik_eta_ertainak_presiopean.htm Tue, 24 Mar 2020 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1894/010/001/2020-03-24/lantegi_handiak_zabalik_eta_ertainak_presiopean.htm
Ipar Euskal Herrian hegazkingintzan ari den beste enpresa handi bat da Dassault Aviation; Angeluko lantegian (Lapurdi) 970 pertsona ari dira. Joan den astean itxi bazuten ere, berriz irekitzea aipagai izanen da biharko langile batzordean. «Parisko agintariek berriz irekitzea nahi dute», Christophe Brise CGTko ordezkariaren erranetan. LABeko industria arduradunak, Heren Muruagak, honako hau gehitu du: «Enpresa handiek boterea dute, eta erabakiak haiek hartzen dituzte».

Enpresa ertainak itxiak dira neurri handi batean, hilabete bukaera arte gutxienez: Zuberoako bi enplegatzaile handienek, Artzainak eta Lopitz taldeetako enpresa desberdinek ateak itxi zituzten joan den astean; Arberatzeko MFA, Mugerreko BMS Circuits eta Urruñako Signature ere geldituak dira. Baina CGTko ordezkariaren arabera, agintariak presioa ezartzen ari dira berriz irekitzeko. Baina bi sindikatuetako ordezkariek diote zaila dela segurtasun neurriak errespetatuz lana berriz hastea.

Lantegien desinfekzio neurriak ere hartu dituzte enpresa gehienetan, baina, Briseren ustez, ez du zentzurik: «Erran digute atzo, gaur eta bihar desinfektatuak izanen direla, baina beharbada ostegunean lanera itzuliko dira birusa duten batzuk». Garbiketa lanetan ari direnen baldintzak salatu ditu: «Haien lana ez da baloratua, eta, gainera, neholako babes neurririk gabe egiten dute».

Lana uzteko eskubidea

Osasun arriskuagatik lana uzteko eskubidea baliatzera dei egiten dute sindikatu gehienek, lantegiak irekitzeko presioa goraka doan heinean. Bokaleko (Lapurdi) ADA altzairutegian hamahiru langilek koronabirusaren susmopean izanik, beste langile batzuek eskubide hori baliatu nahi lukete. Baina Brisek jakin duenez, egoera berezia bizi dute, «giza baliabideen zerbitzua itxia delako, etxetik ari baitira. Ezin dute errekurtsorik ezarri, ez dakite zer egin». Eskubide hori anitz aipatzen dute sindikatuek, baina lana uztearen ondorioak ez dira hain argi oraino. «Ondorioak izaten ahal dira epaitegietan, baita kanporaketak ere», Muruagaren ustez. Horregatik aholkatzen dute eskaera horiek idatziz egitea eta segurtasun neurriak zertan betetzen ez diren zehaztea.

Bi sindikatuetako ordezkariek bat egiten dute neurri bikoitzen «zentzugabekeria» salatzeko orduan: etxean konfinatuak izan behar eta ehunka langileko enpresak irekitzea ez zaie bateragarri. «Italian ez bezala, prebentzioan ari behar genuke»: Muruagaren ustez, «olatua gainean ukaitea itxoin gabe».]]>
<![CDATA[Uraren kudeaketa, eztabaida ahantzia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1940/008/001/2020-03-07/uraren_kudeaketa_eztabaida_ahantzia.htm Sat, 07 Mar 2020 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1940/008/001/2020-03-07/uraren_kudeaketa_eztabaida_ahantzia.htm
Ur edangarriaren kudeaketa mosaiko konplexua dela argiki erakusten du artikulu hau ilustratzen duen infografiak: ur konpainia publikoa duten herriak, herrien arteko sindikatuak, eta zerbitzua enpresa pribatuei azpikontratatzen dieten herriak badira lurraldean zehar. 72 herri dira ur konpainia publikoa dutenak (osoki publikoa ala zerbitzuaren parte bat azpikontrataturik) eta 60 kudeaketa enpresa pribatuen esku utzia dutenak; horiek, nahi balute, kudeaketa publikora pasatzeko hautua egin lezakete lehendik izenpetu kontratua bukatzera doalarik.

Luzeak badira ere, Euskal Elkargoa sortu aitzineko herri elkargoek, sindikatuek ala herriko etxeek enpresa pribatuekin sinatu kontratuek iraungitze data badute. Zazpi sektoreetako hautetsiek (lehengo herri elkargoak), kudeaketa kontratuak bukatzean, Ipar Euskal Herriko ur konpainia publikoaren kudeaketaren hautua egin lezakete. Kontsultatuak izanen dira gutxienez beren iritzia eman dezaten, joan den urte bukaeran Zuberoako hautetsiek egin zuten bezala 25 herritako ur edangarria kudeatzen duen Lagun enpresaren kontratua agortzera zihoalarik.

Baina hautetsi gehienak, Zuberoan argi gelditu zen bezala, ez dira uraren gaiaz jabetu edo bereziki informatu. Beren iritzia emateko bozkan, adibidez, hautetsiek ez zuten kasu egin Elkargoak berak Espelia kabineteari manatu zion azterketaren emaitzari; txosten horren ondorioek ur konpainia publikoaren aldeko hautua gomendatzen zuten, eta azpikontratu pribatu bidezko kudeaketa «gutien egokitua» zela gehitzen zuen. Horren alde jo zuten, halere, hautetsi gehienek. 128 boz izan ziren enpresa pribatu baten esku uztearen alde, 16 kontra eta 28 abstentzio. Beren ur konpainia duten herriek gisa berean segituko dute, baina aldaketarik ez da izanen enpresa pribatuak kudeatzen dituen herrietan ere.

Interes apalaren beste seinalea da Elkargoko uraren batzorde iraunkorreko azken bilkuretan hiru auzapez baizik ez zirela bildu, hauteskundeen ondorioz omen. Hauteskundeak izan aitzin ere, ez ziren trumilka joaten. Batzorde horretan biltzen dira hainbat elkartetako kideak ere, CADE ingurumenaren defentsa elkartekoak horien artean. Pascal Burgues elkarteko kidearen ustez deliberoak aitzinetik hartuak bezala dira: «Ohartzen gara azpikontratu pribatuez iritzia eskatzen zaigula deliberoa jadanik hartua delarik. Hori ikusi dugu kasu batean eta pentsatzen dugu sistemak horretara jotzen segituko duela». Haren erranetan, «usaintzen» hasiak dira enpresa pribatuekin kontratuak bukatu arau, sistema horren alde egiten segituko dela.

Baiona adibide

CADEko kidearen arabera, entzun ohi dute «ez dugula gaitasuna zerbitzu publiko gisa aritzeko eta kudeaketa talde pribatuen esku utzi behar dela», baina Baionako konpainia publikoak kontrakoa frogatzen du, bere ustez: «Eskualdeko ur edangarri unitaterik handienetarikoa da Errobiko lantegia. Bada gaitasuna». Eskala handiko konpainia bat sortzekotan, gainera, Ipar Euskal Herriko eskola desberdinetan aski ingeniari formatzen direla gehitzen du, «gaitasuna dutenak ur edangarriaren koadroan misio bat asumitzeko». Bestalde formazio sistemaren «ekosistema aberasteko» balioko luke, Burguesen arabera, kudeaketa publikoaren alde jotzeak eskolen garapena ekarriko lukeelako.

Hauteskunde garaiko neurri zorrotzekin, ardurak dituzten hautetsiek ez dute beren agintaldiko lanaz hitz egiteko zuzenik; horregatik ez da mintzatu oraingoan Serge Arcouet, Elkargoaren esku izan aitzin Baionako ur konpainia publikoaren ardura zuen hautetsia. Baina Hitza-ri 2017an egin adierazpenekin argitu zuen lurraldeko kudeaketa desberdinak elkartzearen beste zailtasun bat: «Hitz garrantzitsua, aldaketa honetan, elkartasuna da. Baionan, herri elkargo handi honen alde bozkatu dugu, nihaurek sostengatu dut, kostaldeko ala barnealdeko lurraldeek zerbitzu berak ukan ditzaten. Ez da erraza, diferentzia handiak daudelako prezioan, adibidez. Barnealdean, ur kontsumitzaile anitz laborariak dira; horiek kontsumitzaile handiak dira, eta prezioari zinez atxikiak dira. Prezioen bat-egitea eztabaida garrantzitsua izanen da, eta kasu egin behar dugu barnealdekoak ez daitezen zigortuak izan». Prezioak orekatu beharra aipatzean, Jean-Rene Etxegarai Elkargoko buruak argi utzi zuen «prezio apaltzeak nekez» gertatuko direla, ur sareen mantentze gastu handia delako.

Gaur egun diferentzia handiak dira prezioetan, eta, harmonizazioa aipatzen bada ere, ez da gai zerrendan oraino. Mauleko adibide bat aipa daiteke, hiri berean ur konpainia publiko bat eta enpresa pribatu bat baitira kudeatzaile, sektoreka: 150 metro kubiko kontsumitzeagatik, pribatuan 450 euro pagatzen dira eta publikoan 276 euro.

Gastuetan, berriz, Pascal Burguesentzat pribatuena da garestiena: «Kolektibitateak enpresaren esku uzten duelarik sareen kudeaketa, ohartzen gara usu ez direla behar bezala zainduak, zerbitzuaren kalitate aldetik ez dela kudeaketa publikoan baino hobea eta gastua handiagoa dela, garestiago dela. Eta azken finean kontratua bukatzean inbestitu behar da zeren eta enpresak kolektibitateari kargu hori uzten dio ez duelako ur sarea behar bezala zaindu».

Baionako ur konpainiak arrazoi ematen diela uste du CADE elkarteko kideak, «zerbitzu hobea eta merkeagoa» eskaintzen duelakoan. Parisko adibidea ere aipatzen du Burguesek kudeaketa pribatuaren eragina aztertzeko: «Kuriosoa da hemen interesik ez izatea. Parisen interesa eragin du, eta izan daiteke adibide bat. Frantziako herririk handienetarikoa da, ordezkaritza pribatua utzi eta konpainia publikora pasatu dena. Deigarria izan behar luke hautetsientzat, baina ez». Haren ustez, sinple da konprenitzea logika: «Enpresek kontuak lehen lehenik akziodunei eman behar dizkiete, ez administratuei, logika ekonomiko bat da. Baina ura bezalako ontasunekin ez litzateke logika ekonomikorik izan beharko».

Hautetsien hautuak, gainera, epe luzeko ondorioak dituela begi bistakoa da elkarteko kidearen ustez, duela urte anitz enpresa pribatuekin izenpetuak izan diren kontratu gehienak, aurten eta 2027 artean bukatuko direlako. Pascal Burgues: «Erran nahi du kolektibitatea eta jende guztiak engaiatuak direla agintaldiaz harago doan epe batentzat. Hautu horrek ondorio larriak ditu. Baina hautetsi gehienek nahiago dute pribatu bati azpikontratu bat sinarazi hogei bat urterentzat eta horren ardura ez hartu».

Aldaketarako parada

Erran bezala Zuberoako hautetsien gehiengoak, Euskal Hirigune Elkargokoen gehienek ere, 25 herri zuberotarrentzat kudeaketa azpikontratu bidez luzatzea deliberatu zuten. Hego Lapurdin ere berdin, Agur enpresari utziz ur edangarriaren kudeaketa eta Suez enpresari ur zikinena.

Aurten, beste eskualde batzuetako kontratuak bukatuko dira: Errobi-Aturri poloko hamabost herriren ardura duen Suez enpresarena edo Bidaxune inguruetako zazpi herrietako ura kudeatzen duen Saur enpresarena besteak beste. Gehiago ere izanen dira Lapurdin aurten, 2023an Amikuzen eta 2027an Ospitalepea herriko azpi-kontratu pribatua.

Aldi oro, hirigune elkargoan deliberatuko da kontratuak berrituko direnez edo -posible baita- Ipar Euskal Herriko ur konpainia publikoaren esku utzi nahi denez uraren kudeaketa. Epe desberdinek lurralde bakoitzera eramanen dituzten eztabaida zatikatuak tempo ona edo txarra ekarriko dutenez argitu gabea da Burgues, baina argi du «ura libre» izan behar litzatekeela «nornahirentzat». Ondoko belaunaldientzat ere: «Gaur egungo administratuek badute ur on eta merkearen zuzena, baina biharkoek ere».]]>
<![CDATA[Espartinaren hiriburua jokoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1922/008/001/2020-02-28/espartinaren_hiriburua_jokoan.htm Fri, 28 Feb 2020 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1922/008/001/2020-02-28/espartinaren_hiriburua_jokoan.htm
Elkegarairen erranetan, oro har Mixel Etxebestek «iraganeko egiteko manera» du, eta, haren ustez, «ezin da gisa horrez oro manatu eta oro gorde». «Autoritarismoa» egozten dio Louis Labadotek ere. Agintaldia baldintza zailetan joan dela gehitu du komunistak: «Elkarrizketarik ez, batzorderik ez eta aurrekontuen aldebakarreko lanketa, parte hartzea onartu gabe». Ezkerreko bi hautagaiek salatu dute gardentasunik eza publikoak behar luketen datuekin.

Mixel Etxebestek demografia aipatu du bere bilanaz galdetzean, Maulek 104 biztanle berri zenbatzeaz kontent: «Lanean ari ginen, inbertsio anitz egiten eta prefosta ez da beti aisa denei ulertaraztea eta zabaltzea. Helburu hartu genuen Maule dinamizatzea, eta ez dugu dena guretzat hartuko, baina sorpresa da ikustea Mauleko jendetzea goiti ari dela».

Espartina ikur

Lehengo industria oparoaren ikur izana berriz itzuli da Mauleko plazara: espartingintza. Herriko Etxearen ideia batek Euskal Elkargoaren babesa eta espartin egile gehienen kexua piztu ditu: eraikin bat berritu eta turismo bulegoaren ondoan Espartinaren Etxea egitea da proiektua, bere museo, fabrikazio tailer eta salmenta gunearekin. Labadoten zerrendak bost espartin egilerekin idatzi du xedearen kontrako testua, diru publikoz berritu gune batean espartinak saltzea konkurrentzia desleialtzat joz: «Ez dugu industrialekin bat egiten demagogiaz, baizik eta gogoetarekin bat egiten dugulako. Arrunt ados naiz erraten dutenarekin, espartinaren industriaren heriotza ekar lezakeelako».

Hiriaren izena marka bilakatzearen kontra bozkatu zuen herriak. «Guk badugu arrazoinamendua aspaldidanik egina», dio Etxebestek; egile guztiek zapata zola inportatzen dutelako bozkatu zen Mauleko espartina markaren kontra, ez delako osoki Maulen egina. Mixel Etxebest: «Inportazioak trabatuko dira gunean dena ekoitziz». Horretarako, lekuko espartin egile bat eta kanpoko beste bat ariko dira, dionaz, ondoko hilabeteetan egitekoa den tailerrean.

Espartina -inportaziorik gabe- burutik buru Maulen egitea «izugarri ideia ona» zaio Elkegarairi, eta, haren arabera, «ez bakarrik espartinendako». Baina gehitu du ekoizpenaren adar oso bat garatzekotan denborarekin eta «absolutuki» egileekin egin behar litzatekeela: «Gasnaren adibidea hartzen dut; hemen ez da gasna biologikorik, eta nik politikoki nahi nuke garatzea. Muntatuko dut nik zerbait ekoizleak gabe? Ez dut uste; alta, ideia ona da». Museo edo interpretazio zentro baten aldekoa da EH Bairen sostengua duen hautagaia, baita Labadot ere: gisa horretako gune baten sortzea proposatu zuen herriko kontseiluan 2000. urtean, hautetsia baitzen orduan ere.

Agerria hotela

Agintaldi hastapenean, berriz, hotel bat zen auzapeza eta oposizioko hautetsiak parez pare ezarri zituen beste xede handia. Norbanakoek eta herriko etxeak sindikatu misto bat osatu zuten Mauleko hotel bakarra Agerria apezetxe ohian plantatzeko. CGT langile sindikatuko ordezkariarekin Louis Labadotek behin eta berriz salatu izan du interes pribatuak dituen gunea berritzeko herriko langileak baliatu izana. Orain, Agerriako 2018ko diru kontuak azpimarratu ditu: urteko negozioa 432.000 eurokoa izan zen, eta gastuak, 680.000 eurokoak.

Izar bateko hotel eta jatetxearen abiatze urteak gorabeheratsuak izanik, hiru hautagaiek bat egiten dute hoteleko kudeatzaile lanetan hasi berri den bikoteari sostengua emateko. Etxebestek azpimarratu badu ere Agerriaren inguruko eztabaidak baretu direla, Labadot eta Elkegarai optika berean dira: hauteskundeetan nagusi aterako balira, biek nahi dituzte azken kontuak aztertu, ondotik erabakiak hartzeko. Azken kontuak «gordetzen» zaizkielako, Elkegarairen erranetan.

Beste gisako ostatua da Irabarneko jauregia, baina hortik ere kudeaketa publikoaren salaketa bera jalgi dute oposizioko hautetsiek: aisialdi gune zena azpikontratu pribatu bidez kudeatzen da azken urte luzeetan. Enpresa pribatuen gisako kudeaketa salatu du Louis Labadotek: «Lehen zuzendaria kanporatua izan zen, eta haren kalte-ordainak hiriak pagatu zituen. Bigarren zuzendaria kanporatua izan zen, eta zuzendaritzak onartu zuen arau kontrako kanporatzea izan zela. Beste langileak kanporatuak izan dira baldintza zailetan ere».

Hor ere datuak aztertu ditu hautagai abertzaleak: hamar urtez «kasu egin ez izanaren» ondorioz, Elkegaraik laburbildu duenez, 400.000 euroren zorrak pagatu beharko ditu herriak ondoko urteetan: «Ondoko agintaldia zilo horrekin hasiko dugu. Agerriako finantzetan ere ez da aisa orekatzea, eta, erortzen bada, herriak badu milioi bateko bermea ezarria maileguentzat».

Bestalde, osasungintzak ere leku handia du eztabaida publikoan, Maulen mediku eskasia agerikoa baita. Mixel Etxebest, auzapez izateaz gain, ospitaleko presidentea da, eta aterabide bila hasia da bere zerrendakide Christian De Gaye medikuarekin batean, besteak beste. Hautatua balitz, ondoko bizpahiru urtetan lehentasun gisa hartuko luke osasungintza Etxebestek, nahiz berez herriaren eskumena ez izan.

Bozkatzaileak erakartzeko, proposamen zehatzetan ere hasiak dira bi hautagai ezkertiarrak. Futbol taldearentzat zelai sintetiko baten diruztatzea Labadoten zerrendan, edo ikasketa teknologikoetan ari direnen formakuntza barnatzea Elkegarairen zerrendan. Biek argiki adierazi dute auzapezez aldatu beharra, baina bozen lehen itzulian soilik zentraturik. Bigarren itzulirako hurbiltze posibleez galdeturik, ez dute oraino deus argitu.

Ezagutu hiru hautagaiek euskararekiko duten harremana eta hizkuntza sustatzeko duten borondatea: Euskara bai, baina neurri zehatzik ez]]>
<![CDATA[Euskara bai, baina neurri zehatzik ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2047/009/001/2020-02-28/euskara_bai_baina_neurri_zehatzik_ez.htm Fri, 28 Feb 2020 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/2047/009/001/2020-02-28/euskara_bai_baina_neurri_zehatzik_ez.htm
Zein da euskararekin duzun harremana eta zer neurri har daiteke herri batean euskararen alde?

MIXEL ETXEBEST Auzapez eta hautagaia

«Maule ez dut ikusten aitzindari euskararen gaiarekin»

«Maule Maule da, ez gara ez Muskildi ez Urdiñarbe. Ez dut erranen abertzale bozak so egin behar direla jakiteko zenbat euskaldun baden, baina, baldin bada %15 euskaldun Maulen, jadanik anitz da. Nik ez dut ikusten herri bat gizartetik aparte gauzak egiten. Horretan bermatzen naiz gauzak egiteko. Euskalduna naiz, eta euskaraz ari naiz posible delarik, baina eskaera soziala ez da horretan. Baditugu bi langile euskaldun: bat herriko etxean eta bestea mediatekan: behar litzateke zenbatu zenbat jende ari zaien euskaraz eta zenbat frantsesez. Badira ere lau langile beren nahiz prestatzen direnak euskarara, baina bat langileen arduradun izateko bada inor ikusi gabe... Herriak pagatzen ditu euskara ikasteko beren lan denboran; nik plazer dut haiekin aritzea, edo amiñi bat kitzikatzea ea zertan diren, baina ez dut sentitzen... Beharbada guri da aitzinean izatea, uste dut hala ari garen, beharbada ez aski.

»Dena den Maule ez dut ikusten aitzindari; mera euskaldun bat eta plangintzak bai, baina arrastakoak tiratzeko badira herriak Muskildi eta Urdiñarbe bezala haboro plantatuak direnak. Maule, herririk handiena, nik ez dut sentitzen. Ene zerrendakoek ere errespetua badidate, baina ez da harago joan behar. Aitzineko zerrendarentzat nik negoziatu nuen ikastolako haur mauletarrentzat laguntza bat, baina aski entzuten dut ikastola ez dela Maulen. Komunistak azkar dira hemen Labadoten lanari esker, eta horiek ez dute euskaldun bozkatuko».

BEÑAT ELKEGARAI Hautagaia

«Jende batzuendako oraino euskara entzutea eraso bat da»

«Uste dut argiki behar dugula erran tabu hori erori behar dela. Jende batzuendako oraino euskara entzutea eraso bat da, eta domaia da. Gure zerrendan uste dut partekatzen dugu aberastasuna dela bi hizkuntza ukaitea. Denetan horrela ikusten da hori, salbu hemen, eta hori ez dut konprenitzen. Enetako ate zabal bat da mundura. Guk baliatzen dugu hemen [Elkar enpresan] gero eta gehiago, lanean ere bai, gure artean eta beste lantegiekin.

»Aipatu dugu taldearekin batzorde estra-munizipala egin nahi dugula sail horretan lan egiten edo interesa dutenekin. Ikusten baitugu, adibidez, jende anitz AEKn direla. Ikusi behar da nola lagundu -sos aldetik, beharbada-, baina baita nola baliatu gero ere. Sinpleki nola egiten dugu egun oroz euskara baliatzeko. Prefosta zenbaitek ez dute nahi ikasi, ez dute nahi entzun; eta hori konprenitzen dut, bakoitzak bere historia. Baina behar dugu erran klarki ondoko belaunaldientzat zer egiten dugun. Nahikeria baldin bada, zer egiten dugu ondoko belaunaldiendako? Konkretuki, ikerketa bat eginen dugu ikusteko zenbat jende baden interesaturik eta jakiteko zer sos zama ezartzen dugun laguntzeko».

LOUIS LABADOT Hautagaia

«Ez dut ukan euskara ikasteko xantza, nire historiagatik»

«Lekuko bardo batek euskararen ehorzle deitu ninduen behin. Ez dut ukan euskara ikasteko xantza, nire historiagatik. Nire aitatxi-amatxiak hona jin ziren ainara gisa [Nafarroa Garaitik eta Aragoitik Maulera espartingintzan aritzera heldu zirenei erraten zaie ainarak]. Maule gauza anitzen bidegurutzea da, eta nehork ez zuen euskara mintzatzen ene inguruan; beraz, ez dut euskara ikasi. Nire ama espainola da, eta aita, bearnotarra; ni, horren emaitza. Baina euskarari atxikia naiz, eta ikasten ere hasi nintzen; garai hartako auzapezak axuant izendatu ninduen, eta ezin nituen biak egin: euskara gau eskolan ikasi eta axuant izan. Nire onetan ari ez diren batzuek diote ez nauela arranguratzen, baina Mauleko herriko kontseiluan betitik ikastolaren aldeko diru laguntzak lasaiki bozkatu ditut, nahiz eta Errepublikaren eskola zale amorratua naizen. Ikastola Maulen zen garaian ahaleginak egin genituen baldintza ahalik eta hoberenak izan zitezen, nahiz ez ziren terribleak. Egoitza hura herriak uzten zion ikastolari. Ez dut dena menperatzen, baina uste dut tolerantzia ondasun baliosa dela, eta irekiak izan behar dugula».]]>
<![CDATA[Biltzeko deia beste lan sektoreei]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/003/001/2020-01-25/biltzeko_deia_beste_lan_sektoreei.htm Sat, 25 Jan 2020 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1889/003/001/2020-01-25/biltzeko_deia_beste_lan_sektoreei.htm
Bidean «lumak galtzen» direla onarturik ere, ez dira amore eman nahian batere. CGT sindikatuko Peio Dufau, tren gidaria: «Enpresa barnean biziki azkarra da mugimendua, historikoa ere bai, sekula ez baita horrelakorik ikusi. Horren parean, arazoa da jendartea ez dela aski mobilizatu». Manifestazioa hasi gabe egin ohi duten biltzarrean, burdinbideetako langileek joan den astean deliberatu zuten grebarekin aurrera segitzea, baina momentu azkarretara mugatuz: egun oroz egin beharrean, astean hiru egunez greba eginez.

Anitz aipatu dira elkartasunez egin diren diru kutxak; horietan oihartzun handikoa, bi milioi euro gainditzen dituen Info'Com CGT kutxa. Frantzia mailakoa da, baina Dufauk dioenez diru horren parte bat iritsi zaie -30.000 euro zerbait gorabehera-. «Garrantzitsua da, motibatzen du segitzeko. Halere, ez du ordezkatzen galtzen dugun diru guztia», ohartarazi du Labatek, eta beste sindikatuetan horrekin ados dira. Fargallek kalkulu laster bat egin du, grebalariak larriki zenbatuz eta diru zama zatituz: «Zenbat iritsiko zaigu? Hogei euro hilabete hondarrean? Ongi da, sinpatikoa da, baina finantza elkartasuna gainditu behar dugu karrikako elkartasun bila, denak joan gaitezen proiektu horren kontra».

Estrategia desberdinak

SNCFko langileek aho batez aipatzen dute beste lan sektoreen inplikazioa ezinbestekoa dela hein honetan. Baionan, joan den astean, agerikoa zen irakaskuntzan mugimendua indartzen hasia dela. Hala zioen, funtsean, Donibane Garaziko Nafarroako lizeoan irakasle den Amaia Bolokik ere: «Konplikatua ikusten da greba iraunkorrean sartzea, baina aste guztiz baziren grebalariak gure ikastetxeetan. [Manifestazioa hasi aitzineko] hezkuntzako biltzarrean erran da hezkuntzak behar duela pixka bat erreleboa hartu ez uzteko burdinbideetako langileak bakarrik».

Burdinbideetako langile anitzek aipagai zuten lehen mailako irakasleen beharra, eta Fargallek ere bai: «Ezinbestekoa iduri zaidan sektorea hezkunde nazionalarena da: eskola batean irakasle guztiek greba egiten badute, nola eginen dute gurasoek haurrak zaintzeko? Badute blokeatze gaitasun izugarria, gurea baino handiagoa». Estrategia ez da bera, halere. Snuipp-FSU sindikatuko Cecile Sendarainen ustez, «greba iraunkorraren estrategiak oraingoz ez du funtzionatzen irakaskuntzan. Gurea puntuala da, momentu azkarretan zentratuz. Uste dut, dena den, ekintzak asmatu behar direla ikusiak izateko, mugimenduari ikusgarritasun handiagoa emateko».

Beste lan sektoreen mentsaz damuturik, analisia egin du LABeko kideak: «Macronek ongi ulertu du hori: sektore batzuk baztertu nahi ditu gu bakarrik uzteko». Dufauk, horretarako, laguntzeko kemena agertzen du: «Aitzineko egunetan, joan naiz kolegio batzuetara irakasleekin hitz egitera. Kolegio batean izan eta biharamunean kolegio hori itxia zen». Informazioa emateko eta antolatzen laguntzeko nahia jakinarazi nahi du.

Donibane Garaziko ikastetxeak, bestalde, saretzen hasiak dira astelehen eguerdi oroz elkartuz. «Bertan deliberatzen ditugu momentu azkarrak eta ekintza lokalak, mugimendura parte hartzera deituz aldi berean», argitzen du Sendarainek, gehituz ostiral honetarako «eskola hila» egiteko deia zabaldua zutela. Mediatizazio eskasak gordetzen du, bere ustez, irakasleen mobilizazioa: «Ez dugu kausitzen jakitea ere zer gertatzen den Frantzia mailan; alta, maila lokalean badira ekinaldi anitz». Segidarako «politikariei postura argiak hartzea» eskatu beharko zaiela dio, «beharbada hauteskundeak horrekin jokatuko» direlakoan.

Esperantzarako seinaleak

Mugimendu sozialen segidarako borroka irabazteak, elkarrizketatu guztien ustez, inportantzia handia du. Dufauren esanetan, alta, anitz ez dira grebara lotu «ez dutelako sinesten irabazten ahal dugula eta ez dutelako sinesten beren grebak indar bat egiten duela». Erreforma honekin ezarri nahi den gizarte ereduarekiko «duintasun kontu bat da borrokatzea eta ez egotea deus erran gabe», Bolokiren ustez. «Badakigu sektore pribatuek -bankuek eta asurantza etxeek- pagatu dutela Macron plantan emateko, eta orain badute ordaina. Haien helburua ez da soilik erretreta: gizarte segurantza eta beste urratsak ere izanen dira» gehitu du Dufauk. Labaten ustez, halere, «badira esperantzarako seinaleak; berantean sartzen dira, baina sartzen dira beste sektoreak ere».]]>
<![CDATA[OIP elkartearen iraupena jokoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2145/010/001/2019-11-23/oip_elkartearen_iraupena_jokoan.htm Sat, 23 Nov 2019 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/2145/010/001/2019-11-23/oip_elkartearen_iraupena_jokoan.htm
Elkarteak badu adar bat Baionan lanean segitzen ahalko duena, oinarritua baita. Baina Lapurdiko presondegiarekin egiten duten lana ere kaltetu eginen da, Danielle Mesple lekuko militantearen erranetan: «Segur da Frantzia mailako OIP arriskuan bada gure lotura hori hauts daitekeela. Beharbada atzeman daiteke beste elkarteekiko harremana presoekiko lana segitu ahal izateko, baina argi da ez lukeela eragin bera».

Behatokia ez da, beste elkarte batzuk bezala, presondegi barnera sartzen. Presoak bisitatzera joaten direnekin lotzen ditu harremanak, barneko egoeraren berri ukaiteko eta informazioak zabaltzeko. Mesple: «Batzuek —arras gutxik— ez dute deus jakin nahi, badira deus aldatuko ez dugula erraten digutenak; baina, usu, erraten dugularik pertsonen eskubideak eta duintasuna ziurtatzeko gaudela hor, gure lana estimatua da».

Borondate politikoa

OIPren diru laguntza publikoen gainbehera aipatzean, Marcelek ñabardurak azpimarratu ditu: «Ez dakit gu isilarazteko borondate politikorik badenetz, ez nintzateke horraino joanen, baina segur da badela gu ez sostengatzeko borondate politikoa». Hainbat fase izan dira diru laguntza batzuk apalarazi eta desagerrarazi dituztenak. 2015. urteko eskualdeetako hauteskundeen ondorengoa zen lehen fasea. Eskuinera pasatu ziren eskualdeetako kontseiluen diru laguntzak galdu zituzten orduan, Marcelek oroitu duenez: «Pentsatzen dut haiek printzipioz arazo bat zutela presondegietako eskubideez axolatzen den elkarte bat laguntzeko».

Berrikiago, aspaldiko finantza iturri zen erakunde batek du gibel egin. Lurraldeen berdintasunerako agentziak 2018an jadanik apaldu zituen behatokiari eman diru laguntzak, eta aurten kendu ditu. Agentzia hori, Marcelen erranetan, «lurraldearen Kohesiorako Ministerioaren parte da. Hiriko politikaren ardura du, eta erraten digute beren aitzin kontua hiriko politiketan lehentasunezko publikoarentzat gordetzen dutela, eta presoak ez direla horien parte. Alta, badakigu, eta hainbat ikertzailek ere frogatu dute, badela lotura zuzena auzo behartsuen eta presondegien artean; baina politikariak ez dira horretan sartu nahi ere». Aurten galdu dute Itsasoz Haraindiko Ministerioaren laguntza ere, baina kasu horretan jakinarazpen ofizialik izan gabe eta azalpenik batere ukan gabe.

Irakurketa orokor bat eskaturik, bere sentimenduaren berri emanen du OIPren Frantziako zuzendariak: «Estatuak ez du kontrabotererik behar, eta ez duela, bere iduriko, bere betebeharra kontrabotere horien finantzatzea. Alta, eztabaida demokratikoaren bermea da».

Iraupena arrisku erreala izanik, OIP laguntza pribatuen eskean hasi da berriki. Bi aste eskaseko epean, 80.000 euroko diru zama bildu du. «Ez da aski izanen epe luzean ibilmoldea ziurtatzeko, baina erakusten du interesa badela», ziurtatu du zuzendariak. Badaki ekarpen pribatuena ez dela egonkortzeko bidea izanen ere: «Gure galdera nagusia da zer eredu ekonomikorekin segitu laguntza publikorik ez badugu, eta, gure kausa ez denez pribatuentzat 'salgarria', argi da estatuak behar lituzkeela ahalak ezarri».

Presoak eta eskubideak

2014tik 2019ra, 282.000 euroko diru laguntza publikoak galdu ditu Behatokiak. Alta, presoen kopurua goraka joan da arte berean. Orain, 72.000 preso lirateke Frantziako Estatuan; «bake garaietan» izan den kopururik gorena, OIPren arabera. «Argi da hazka eta traba eragiten dugula. Erraten da ez dela janaria ematen dizun eskua ausiki behar», dio Marelek, ironikoki.

Presondegien Behatokiak argitara ekartzen dituen datuak, analisiak, lekukotasunak edo txosten gotorrak (izan Dedansdehors —barneankanpoan— aldizkarian edo www.oip.org webgunean) ez dira bortxaz instituzio publiko guztien gustukoak. Presoen eskubideez informazioa zabaltzen du, gainera, batzuetan aldaketak ere eraginez.

1995etik 1998ra Beauvaisko presondegian (Frantzia) izan gertakari larriak salatu zituen, adibidez, behatokiak. Horren ondorioz, OIPk kanpaina bat egin zuen presondegiek kanpoko kontrol bat ukan zezaten; diputatu batzuek presondegiak bisitatzeko eskubidea bereganatu zuten egun batzuk berantago. 2008an, askatasunez gabetzeko guneen kontrolatzaile orokorraren figura sortu zen, hori ere Behatokiak pusatu zentzuan. Presondegietako sanotasun eskasia, presoen lan eskubideen defentsa eta beste eskubideen alde urteetako lana ere badarama elkarteak.

«Europako giza eskubideen gortera estatuaren eta presondegietako administrazioen arau hausteak eramaten dituen elkarte bat argi da are gutxiago sostengatua izanen dela», Mesple Baionako militantearen ustez. Ñabardurarik gabekoa da haren irakurketa: «OIP bete-betean eremu politikoan ari da, eta haren kontrako erreakzioa politikoa da. Traba egiten du, agerikoa da».

OIP ez bezala, Genepi elkartea presondegietara sartzeko sortu zen: presoei kurtsoak edo aktibitateak proposatzeko. Baionako presondegian, haatik, azken bost bat urteetan sartu gabeak dira elkarteko kideak. Presondegietako Behatokiari bezala, diru laguntzak moztu zizkion gobernuak Genepiri ere —zehazki, Justizia Ministerioak— duela bost urte inguru. Genepiko kide Kloe Etxamendik abisatu du «pixkanaka gauza anitz kentzen» ari direla: «Parekotasunik ezaren behatokia bezala... Jendeak ez ditu ezagutzen gauza horiek; ondorioz, ez dira ohartzen ere kentzen direla. Alta, biziki inportanteak dira».

Salaketen eraginak

Genepi ere Frantzia mailako elkartea da, baina Baionan beste bide bat hartzea pentsatzen hasiak dira. Baionako presondegiko zuzendari berriarekin bildu ziren iaz. Etxamendi: «Bera ados da sar gaitezen, biziki irekia da gure aktibitateei». Elkarteak, aldiz, erabakia du besteetan bezala Baionako presondegian ez sartzea. Kide lapurtarrek laster ezagutaraziko duten xede berri batentzat; ondorioz, beste elkarte batekin lan egitea ere ikertzen dute presoekin lan egin ahal izateko.

Duela 45 urte sortu zelarik, presondegi barnera joaten zen beste elkarterik kasik ez zen estatu mailan. Genepi elkartearen diru laguntzak kendu izanak zerikusia badu horrekin, Etxamendiren erranetan: «Lehen beldur ziren, Genepiri laguntzak moztuz gero nehork ez baitzien presoei aktibitaterik proposatuko. Geroztik badira elkarte txikiak giltzapera sartzen direnak, eta, Genepirekin ez bezala, politikarik egiten ez dutenak. Ez dute deus salatzen; guk, aldiz, egiten dugu». Genepiko kideak berriz presondegira sartu artean, adibidez, Gurutze Gorriak informatzen ditu OIPko kideak barneko egoeraz.

Baionako presondegiko zuzendari berriari jarrera aldaketa bat sumatu diote presoekin lanean ari diren elkarteek. «Iniziatiba berriak, argiagoak» onartzen dizkio OIPko kide baionarrak, nahiz duda ukan «zer heinetara komunikazioa ez ote den». Baina ziurtatzen du «baldintza prekarioetan» izanik ere aktibitate gehiago egiten dela Baionako presondegian, joan den udaberrian Graine de Liberte elkarteak eskaini baratzezaintza tailerrarekin bezala, besteak beste.

Mesplek oroitarazi du, halere, presondegiko baldintzak beti desberdinak direla: «Presoek aktibitateak ukan ditzaten, zaindariek utzi behar dituzte. Batzuetan, arbitrarioki ez dituzte ziegatik ateratzen, eta ezin dute aktibitatera joan». Gainpopulazioak ere eragina du Baionako presoen bizi baldintzetan, nahiz eta azken datuen berri ez ukan: 75 lekuko presondegian, garaien arabera, 90 eta 110 preso artean zenbatu izan dituzte.

Presondegietara elkartasuna helarazteko lan egiten duten elkarteek, Cecile Marcelen arabera, beste elkarte guztien arazo berberak dituzte: lan kontratu lagunduen desagertzea, eta, fundazioen finantzazioa apaltzearen ondorioz (ISF zerga desagertzearekin), iturri horretatik diru gutxiago kausitzea. «Elkarte mundua itotzen ari dira hainbat neurrirekin, eta, gurea bezalako batentzat, kausa ez denez zabala...». Pribatutik finantzatzeko esperantzak urriak dira, Marcelen ustez. «Estatuak ez bagaitu laguntzen, argi da pribatuaren aldetik arrunt zaila izanen dela».

Dirua da bat, borondatezko lana bestea. Etxamendik ez du lehen aldiz erraten: «Baionan ez da euskal presorik, baina badira presoak halere. Baionako kartzelan bada egitekoa».]]>
<![CDATA[Klimaren erritmoan mugitzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/008/001/2019-06-08/klimaren_erritmoan_mugitzen.htm Sat, 08 Jun 2019 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1909/008/001/2019-06-08/klimaren_erritmoan_mugitzen.htm Beti Bizi! Urgentzia klima (jatorriz, ele bitan: Beti Bizi! Climat d'urgence) liburua ere aurkeztu zuten, hamar urteko ibilbidea hitz eta argazkietan laburbiltzeko. Heldu den astean jarraituko du bestak, Baionan.

Klima aldaketa erdigunean jarri nahi duen bortxarik gabeko mugimenduaren sortzaileetan zen Jean Noel Etxeberri, Txetx. Hasieratik hona, klima aldaketari aurre egiteko neurriak ez, baina testuingurua aldatzen ikusi du: «Gauzak anitz aldatu dira. Aurten ikusi dugu klima aldaketaren kontrako mobilizazioa Frantziako Estatuan: martxak izan dira, mobilizazioak... hori berria da. Guk alimaleko indarrak egin behar genituen jendeak mobilizatzeko. Gizartea jabetzen ari da».

Kopenhageren ondokoak

NBE Nazio Batuen Erakundeak klima aldaketari buruzko 15. Nazioarteko Biltzarra egin zuen Kopenhagen, 2009an; Cop15 goi bilera. Urte berean sortu zen Bizi, hogei bat kiderekin, eta, gaur egun, 600 kidez goiti ditu. Hazkundea ez zen, aurkeztu berri duten liburuan irakur daitekeenez, Kopenhageko goi bileraren «porrotaren» ondotik eten. «Desmobilizazio egoera orokor horren alderantzizko noranzkoan zihoan garapenak» esplikazio bikoitza zuen, zehaztu dutenez: «Lurraldean finkatua izatea (...) eta Biziren funtzionamendu eta antolaketa bereziak».

Hainbat borroka gogora ekarri dituzte, urtebetetzea kari: Chronobus autobusen defentsa, AHTaren kontrako borroka, bankuen salaketa, baso berriaren defentsa... Klimaren aldaketa ardatz harturik. «Behar da sistema aldatu eta jendartearen beharrak asetzea, kapitalaren beharrak baino gehiago», nabarmendu du Mattin Ihidopek.

Hastapenetik alderdi sozialari garrantzia eman izanak argitzen du, Ihidoperen ustez, zergatik krisi ekonomikoarekin Bizik hazten jarraitu zuen beste mugimendu batzuk ahuldu edo desagertu zirelarik: «Segitu dugu azpimarratzen biak elkar lotuak direla».

Saretzean eragile

Biziren ezaugarri dira umorean oinarritu protestak —langile manifestazioetan janzki eta gorbatekin agertuz, besteak beste—, baita sinbolo batzuen erabilpen militanteak ere, berriki herriko etxeetatik Emmanuel Macron presidentearen portretak hartzeko kanpainarekin agerikoa izan den bezala. 2013an Baionako Alternatiba Herrixka egitasmoa antolatzearekin, berriz, sareak sortzeko gaitasuna ere erakutsi zuen mugimenduak, alternatiba desberdinak elkartuz, 12.000 bat pertsonaren parte hartzearekin.

Biziren bilan positiboaren parte da geroztik munduan gaindi eta bereziki Frantziako Estatuan egin diren Alternatiba herrixkak. Liburuan aipamen berezia dute Parisko Cop21 klima aldaketari buruzko goi bilerara joateko antolatu zuten Alternatiba bizikleta birak eta kontrabileraren prestaketak. Frantzia mailan garatzea hautua izan zenez galdeturik, ezetz ihardesten du Etxeberrik: «Guk indar anitz egin dugu Alternatibak Euskal Herrian ere garatzeko: izan dira Zokoan, Donibane Garazin, Donostian, Bilbon, Iruñean... Lasarten izanen da bat hilabete honetan... Baina egia da Frantziako Estatuan, Kopenhage garaian eta ondotik, klima aldaketaren gaia plazaratu dela Hego Euskal Herrian baino gehiago, Hegoaldean —baita Espainian ere— krisi ekonomikoa izugarri azkarra izan delako, eta ondorioak izan dituelako; gogoak horri begira zeuden». Mugimenduak egiten dituen gogoeta prozesuetan, Hego Euskal Herrian Frantzian baino eragin gutxiago ukan dutela ondorioztatua dute kideek, Etxeberrik dioenez.

Gehitu du, halere, azken aldian klima aldaketaren gaia gehiago aipatzen dela Hego Euskal Herrian ere: «Han sortzen balitz hemen Bizik egin duen gisa bereko mugimendu bat, han dagoen antolaketarako gaitasunarekin, Europako beste guneetan eragina ukan lezake, guk Frantziako Estatuan egin bezala».

Erradikala eta pragmatikoa

Urtemuga, nola ez, aitzina begiratzeko parada da Bizikoentzat. Gaur egun, Ihidoperen hitzetan, «mugimendua handitzen segitzeko» beharra ikusten dute. «Baina baita erradikalizatzeko ere: ez baldin bada arduradun eta agintarien partetik jiten, guk behar dugu oinarritik hasi eraikitzen beste sistema alternatibo bat».

Bere burua erradikal-pragmatikotzat definitzen du Bizik. Erradikalaren eta pragmatismoaren artean «kurtsorea kokatzen asmatzea» da gakoa, Etxeberrik ohartarazi duenez: «Etengabe mugitu behar duzun kurtsore bat da, testuingurua etengabe aldatzen delako aktualitatearen arabera, zure borrokaren ondorioekin, edo estatu eta sistemaren erantzunaren arabera. Urte batez balio duenak ez du balio urte batzuk berantago». Egokitzen ikasteko prestakuntzak balio handia du, kide historikoaren erranetan. Duela hamar urte, mugimendua sortu aitzin, Manu Robles Arangiz fundazioak eskaini formazioetan ibili ziren sortzaileak, eta gaur egun ere kideak hezten dira, berriki hamar egunez egin duten bezala.

Etxeberriren hitzetan, beste giltza antolaketa da: «Gobernantza kolektiboak pisu handia du: lau urte oroz, zazpi hilabete hartzen ditugu bilan sakon bat egiteko eta ibilbidea markatzeko. Gero, bada 40 pertsonaz osatu koordina bat ere —hogei emazte eta hogei gizon—, lantalde guztietako kidez eta biltzar nagusian hautatu ordezkariez osatua, hamabost egun oroz biltzen dena eta kurtsorea etengabe bideratzen duena».

«Kurtsorea» kokatzearen erronka, azken denboretan, bereziki garraioetan edo klimaren lurralde planean dute, Etxeberriren arabera: «Zer bataila egin behar dugun gogoetatzen ari gara momentu hauetan. Gauza aski azkarrak izan behar dute beharrezko diren aldaketen neurrian izateko, baina aldi berean sobera 'muturreko neurriak' badira, ezin dira kausitu».

G7ko kideen gailurra Miarritzera (Lapurdi) heltzearekin, Ihidopek zera adierazi du: «Bistan da behar dela eduki aldetik erakutsi hemen, Euskal Herrian, beste gizarte eredu bat entseatzen garela egiten. Hau ez dela Frantzia, Euskal Herria dela, eta badela beste errealitate bat; besteak beste, beste hizkuntza bat. Entseatuko gara klimaren gaia ere azaleratzen, gisa batez edo bestez».

Baina, kurtsorearen metaforari jarraikiz, azpimarratu du «tranpan ez erortzea» dela erronka, «aitzinetik idatzia den film txar bat bezala baita G7a: badira manifestazio baketsuak, badira bortizkeriak, bortizkeriari erantzuteko beste manifestazioak... Hala ere, G7a iragaten da, eta aste batzuen buruan testuingurua ez da aldatu». Horretan utzi beharreko indarrak neurtzeko premia ikusten du, haren ustez «esperantzetatik urrun gelditzeko arriskua» hor baita. Bizik hausnartuko du, beraz, nola parte hartuko duen estatuburuen gailurrean, «sistema elikatuz» baino gehiago, «eraginkorrena zer den xerkatuz».

...besta ere bai

Ospakizunek gogoetarako parada eskainiko dute, baina festarako ere baliatuko dute urteurrena. Ekainaren 14tik 16ra ospatuko dute urteurrena, Baionan estreinatu berri den Patxa plazan. Biziko kideen hitzaldiak, geroari behakoak, larunbat gaueko kontzertuak edo igandeko bazkariak iragarriak dira, besteak beste. Mugimendua aurkezteko paradaz baliatuko dira larunbat goizean, «poteo militantearen» aitzakiarekin Biziko 21 lantaldek beren lana aurkeztuko baitute, interesa pizteko asmoz. Zehaztasun gehiago ez, ordea, «familia giroan» eginen den ekintzarentzat: igande goizerako iragarri dute, mugimenduaren izpirituan. «%100 bortxa gabeko desobedientzia zibileko ekintza alai eta aldarrikatzailea». Antolaketarako deia ere egin dute, 50 bat laguntzaile behar baitituzte.

«Mugarri bat pausatzen da, hamar urtez eta gehiagoz segitzeko nahiarekin». Ihidopek borrokarako deia ere zabaldu du. «Borroka horretan ez baikara sekula aski, eta bakoitzak parte hartzen ahal baitu bere heinean, izan egunero, hilabetean behin edo ahal delarik. Baina ekarpen guztien artean lortzen ahal dugu, emeki-emeki, erronka horri erantzuten». Hori berretsi du Etxeberrik ere: «Guk ez diogu jendeari erran nahi zer den ona. Guk gure estrategia garatzen dugu uste dugulako batailak irabazteko balio duela, eraginkorra dela».]]>
<![CDATA[Azken bat bideko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/026/001/2019-05-09/azken_bat_bideko.htm Thu, 09 May 2019 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1924/026/001/2019-05-09/azken_bat_bideko.htm
Mado Etxegoinberri lehenetik azkena arte izan da antolatzaileetan. Igandeko besta nagusian, txartelen salmentako buru ezaguna da. Urte osoan, berriz, beste batzuekin, itzaleko langilea. Hatsarrea gogoan du: «Urdiñarben beti gazte anitz izan da. Besta batzordean ginen; gero, ezkondu, eta nahi genuen zerbait antolatu herriko bestetarik kanpo. Eguneko besta bat antolatu nahi genuen, zaharrak eta gazteak boti eta dohainik». Onartzen du lehen urteetan ez zuela azken hamarkadako arrakasta, baina, halere, 1.500 edo 2.000 bat pertsona biltzen ziren: «Zuberoako besta batendako ez genuen sekula hainbeste jende ikusi».

Lehena lekuko kantariekin antolatu zuten —Niko Etxart, Anje Duhalde, Jojo eta Ramuntxorekin besteak beste—, eta, azken urteetan, mundu zabaleko eta musika estilo desberdinen agertoki bilakatu da Urdiñarbeko plaza. Jean-Charles Sans antolatzaile bilakatu zenerako, kanpoko lehen taldeak Müsikaren Egünean agertuak ziren. Preseski horiek zuten taldera erakarri: «Kanpoko taldeek erakartzen ninduten bereziki. Gogoetatzen genuen hemengo taldeen arabera zer ezartzen ahal genuen parean trukeak eragiteko, elkarrekin aritzeko».

Taldetik managerrera

Bosgarren urtean hasi ziren, Mado Etxegoinberriren erranetan, kanpoko taldeak jiten. Garai hartakoak ditu oroitzapen «azkarrenak», musikari irlandar eta korsikarrei lotuak: «Bidaiaren truk jiten ziren, eta astea iragaiten zuten hemen. Gu ordu hartan ez ginen bidaiaz joaten; jin zirelarik guretzat zabaltzea zen. Bizi ginen haiekin: gure adiskideak ziren aste batez». Berantago, tziganoak, gospel taldeak, txekiarrak eta gehiago izan ziren. Ingelesez kiskun-kaskun ari ziren bere erranetan, baina «hizkuntza ez zen muga». Hartu-emanak maila desberdinetakoak ziren, Sansen arabera; beretzat, usu musika mailakoak: «Jotzera jin zen talde irlandar batek jakin-mina piztu, eta biolina jotzeko gogoa eman zidan, adibidez. Talde horretako kide batek flauta bat eman zidan; guk txirula nola jotzen dugun erakusten genion».

Jean-Charles Sans azken urteetan antolaketatik urrundua zen «arrazoi desberdinengatik», baina arrazoietarik bat taldeen profesionalizazioa izan zela dio: «Azken urteetan, taldearekin ez, harremanak managerrekin lotzen ziren. Hori kudeatzea ez zen hain erakargarria niretzat». Etxegoinberrik bat egiten du: «Orain oren batzuetarako heldu dira, paga eta kito! Abantzuan ere pagatzen ditugu». Bide berri horretan ere, talde interesgarriak ikusi dira azken urteetan, antolaketara lotu azken belaunaldiko Beñat Etxegoinberriren erranetan: «Juana eta Ddidduek [Etxeberri] programazioa hartu zutelarik kanbiatu zen net; ezagutzen dute musika, ezagutzen dituzte estiloak oro... Lehenekoei konparatuz, gauza berriak ekarri dituzte, hori segur».

Dohainik, baina ez merke

Müsikaren Egünaren sartzea dohainik izan da beti. «Jendeak ahal dira oren batendako jiten, joaten eta arra jiten». Mado Etxegoinberrik ontsa badaki diru laguntzak beharrezkoak zirela helburu hori betetzeko eta kanpoko taldeak jinaraztearen gastuak estaltzeko: «Lehen, aski sinple zen; orain, dosier alimala prestatu behar da, sei hilabete lehenago aitzinkontua finkatu, zein talde jinen den eta haien aurkezpena egin...».

Kontseilu Orokorraren eta beste instituzioen laguntzak kausitzeko baldintzak aldatu dira hatsarretik, Etxegoinberriren erranetan: «Festibal baten kasuan, badira baldintzak: hiru egun antolatu, sartzea pagarazi...». Kontuan hartuz, gainera, herriko etxearen laguntzarik gabe ari zirela, sartzea dohainik mantentzea bera lan handia izan da.

Jean-Charles Sansen hitzetan, «bi sos kausitzeko esker txarreko lan hori» beharrezkoa zen sartzea dohainik mantentzeko. Berak laguntza eskaeretan ez du «sudurra sartu», baina badaki «lan ikaragarria» zela, «permanenterik gabe gainera, zinez langile baten lana izan zitekeelarik urte osoan». Izan dira, gainera, festibalak euri erauntsi izugarriekin, Urdiñarbeko plazan uholdeak izateraino. «Urte batez euria egiten ahal zuen, baina ondokoan bilan positiboa zen... Bazen oreka bat oro har», argitu du bere aldetik Sansek.

Azken bat eta aitzina

Azken festibala iragartzeko esku orrian Bil Xokoa elkartearen hitzak argi dira: «Ez da urrentze bat, beste zerbaiti lekua uztea baizik». Festibalak dimentsio handia hartu du, eta, Beñat Etxegoinberrik dionaz, «azken bi urteetan bilkuretan sei edo zazpi ginen; ez aski halako festibal handi baten antolatzeko». Bere belaunaldikoak ez dira elkartera hurbildu lekukoa hartzeko: «Nik enbeia nuke segitzea, baina badakit gauza txipiago batera joanen garela. Ez beharbada festibal bat egiteko, baina zerbait bai», ziurtatu du.

Azkena izateaz «hunkitua» bada ere, diskurtso bera du Jean Charles Sansek ere: «Gauza orok bukaera bat badu, eta, dena den, beste zerbait eginen dugu». Mado Etxegoinberri 30 urte hauetako boluntarioak ere ez du nostalgia nagusitzen utzi nahi bere azken aipamenean: «Besta ederra zen, bai, baina konfiantza egiten diegu besteei. Norbaitek zerbait plantatuko du, eta gu joanen gara besta egitera».]]>
<![CDATA[Murgiltze eredua babesteko gutun bat bidaliko dio Elkargoak Parisi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/011/001/2019-04-26/murgiltze_eredua_babesteko_gutun_bat_bidaliko_dio_elkargoak_parisi.htm Fri, 26 Apr 2019 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1879/011/001/2019-04-26/murgiltze_eredua_babesteko_gutun_bat_bidaliko_dio_elkargoak_parisi.htm Ipar Euskal Herriko Hitza-k jakin duenez: Jean Rene Etxegarai lehendakariak gutun bat bidaliko dio Jean Michel Blanquer Hezkuntza ministroari. Ohartaraziko dio estatuak «mugarri bat» jarri duela euskarazko irakaskuntzari buruz.

EEP Euskararen Erakunde Publikoak ere gisa bereko gutun bat bidalia du Parisera. Oraingo eskutitzean, Etxegaraik ministroari ohartaraziko dio murgiltze sistema ez dela «inposizioa», eta hiru herrien eskariari uko egin izanak «arriskuan» jar dezakeela «sail publikoko irakaskuntza elebidunaren sistema osoa». Etxegaraik nabarmendu du beste hamazazpi eskolatan ezarria dutela euskarazko esperimentazioa, eta garapen hori geldiarazteak kalte egingo diela ikasleei: «beste ikasketa sailetara» joan beharko dutela, publikoak ez diren ikastetxeetara.

Murgiltze ereduak eskoletako gurasoen oniritzia duela azaltzeko, Etxegaraik bi datu emango dizkio Hezkuntza ministroari: Irisarrin, aita-amen %84k eman diote onespena euskarazko murgiltzea ezartzeari, eta Ainhoan, %95ek. Eskaria gero eta handiagoa baita, Biga Bai eskola elebidunetako gurasoen elkarteko ordezkari Marie Andree Oureten erranetan. «Inportantea da sistema zabaltzea. Gurasoek ere ikusten dute, gero eta eskola gehiagotan galdetzen baitute eredu bera hedatzea. Aitzinamendu gaitza da sistema elebiduna hobetzeko».

Informazio okerra

Gobernuaren jokabideak kezka eragin du. Oureten ustez, ministroaren ezjakintasuna dago oinarrian. «Erakusten du ez duela dosierra ontsa ezagutzen. Ez da sekula inposatzen ez elebiduna, ez murgiltzea: beti familien hautua da». Beñat Arrabit EEPko presidenteak berretsi du argudio zentzugabeak direla: «Bistan da egiten ditugun gauza guziak legearen babesean egiten ditugula. Espero dut ezjakintasuna baizik ez dela». EEPk, Pirinio Atlantikoetako Departamenduak eta Akitania Berria Eskualdeak elkarrekin bidali diote gutuna Parisi. Euskal Konfederazioak uste du «maila politikoan» urrats gehiago behar direla, eta Parisen hitzordu bat eska dezala galdegin dio Etxegarairi.

Ouretek zentzugabetzat jo du gobernuaren jarrera: «Ez dugu ulertzen nolaz Euskal Herrian ez diren plantan ezartzen uzten esperimentazioak, eta Korsikan dei egin den heldu den sartzean murgiltze eskola batzuen irekitzeko».]]>
<![CDATA[Caubeten gisara jolasten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2025/032/001/2019-04-13/caubeten_gisara_jolasten.htm Sat, 13 Apr 2019 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/2025/032/001/2019-04-13/caubeten_gisara_jolasten.htm Titika-rekin batean, Xübükoren maneran txanbela joko du Juan Mari Beltranek, eta, haren ustez, ez da arras egokia izendapen hori: «Ez dakit batzuek modernitatea ondo-ondo ulertzen duten zer den». Haren ustez, Pierra Caubet Xübüko txanbelari eta kantaria abangoardiako musikaria baitzen.

Kantari eta dantzari familia batean sortu zen Pierra Caubet Xübüko, 1913an. Dominika Rekalten aitaren osaba zen artista: «Altzain ez genekien txanbela jotzen zuenik ere. Nehork ez zekien deus ere». Jabier Lakuntza Iruñeko gaiteroak bere berri ukan zuen Parisko Euskal Etxean eta grabaketa batzuekin ezagutarazi zizkion Zuberoako azken txanbelariaren doinuak Juan Mari Beltran musikari eta ikerleari: «Harriturik geratu ginen jotzeko estilo hori entzutean. Caubetek erabiltzen zuen eskala Bizkaiko eta Gipuzkoako albokarien antzeko gauza zen tesituran».

Laborari xumea zen, Rekalten erranetan: «Bazuen zerri ordots bat, zezen bat eta beharbada bi edo hiru hektarea lur, lau oilo...». Elizan kantatzen entzun zuen «boz gora, ozen batekin». Caubeten musika, kantua bezala, «lehengo manerari» lotua dela diote batzuek eta besteek. Kantatzeko manera berezia zuela diote, baina, Beltranen erranetan, «belarria ohitua zeukan musika tonalean, musika akademikoan» ere. Hargatik proposatu zioten, berak uko egin bazuen ere Euskal Herrira itzultzeko, Parisko Garnier operan kantari gisa sartzea.

Doinuetan libre

Kantari edo txanbelari gisa Xübükoren berezitasunak argitzeko anekdota bat aipatu du Beltranek: Pierra Caubeten grabaketekin disko bat argitaratu zen, 1978an. Iruñean aurkeztu zutelarik, antzokian entseguetan ari zirela, Caubet kantatzen hasi zen, «eta kantu bat bukaturik txalorik ez zen entzuten, bigarrena kantatu eta txalorik ez... Berak zuzenean pentsatu zuen 'hau jendeari ez zaio gustatzen'», kontatzen du. Oholtzatik joan zen, «ez harrokeriaz», baizik eta publikoaren gustuko zerbait behar zelakoan bere musika eta kantuen partez. Beltranek esplikatu duenez, jendeak «ez zeukan inongo erreferentziarik jakiteko Caubetek [kantua] bukatu zuen edo ez», horregatik ez zen txalorik.

Kantuan bezala musika tresna ahoan zuelarik, doinuarekin «jolasten» omen zen artista, Beltranen erranetan: «Zer-nolako malgutasuna zuen hitz egiterakoan bere tresnarekin, nota bakoitzari bere balioa emanez. Erritmo hain aberatsa! Gaur egungo belarrietarako zaila egiten zaigu», gehitu du, metronomoaren soinua imitatuz.

Garai hartan, Zuberoako azken txanbelaria zena ez zen bere inguruan ezagutua izan. Gaur egun, txanbela jotzen duen zuberotar taldeko kidea da Andre Guiresse. Caubet hil eta ondoko urtean, 1989an, iruindar irakasle batekin hasi ziren musika tresna horrekin. Geroztik, Xübükoren grabaketak eta filmaketak entzun eta ikusirik, «agitzen da gure artean ber moldean aritzea, baina ez dugu sekula kanpoan agerrarazi. Berak txanbela jotzen zuen, kantuan ari zen bezala, eta kantatzeko manera doi bat kanbiatu da. Estudio baten gaia da». Izan pastoraletan edo karriketako animazioetan, Guiressek dioenez, «oraingo musika eta oraingo kantuak» ematen dituzte.

Gaur Xübükoren estilora hurbilduko da Jean Mixel Bedaxagar, eta harentzat ere lana izan omen da prestatzea: «Beretzat bide erraza ez da izan. Nik ez nituen pieza horiek ezagutzen, berekin [Caubetekin] ikasi ditut. Baina Jean Mixelek kantu gehienak ezagutzen zituen beste modu batean emanda», zehaztu du Beltranek. Altzaiarrak eman kantu batzuk hiru garaitan grabatu dira (Iruñeko gaiteroek, Juan Mari Beltranek eta Marcel Bedaxagarrek grabaturik), eta kantu beraren hiru bertsio entzuten dira. «Zeresanik ez, esaten duelarik kantatuko duela Xarmegarri bat badut eta joko duela Xarmegarri bat badut; ia-ia bi kantu diferente dira, nahiz eta antzeman bera dela», Beltranen iritziz.

Emanaldian jolasaren bidea ikertuko dute aipatu txanbelari eta kantariek, Txanbezpel taldearekin batean. Dominika Rekalt Titika-k, berriz, bere testuekin josiko du lehen partea: «Bere etxe ondoko ostatuan zen usu, eta ostatutik entzuten omen zen haren emaztea oihuka, hartaz gaizki erraka. Garai hartan, emazte batek gizonari gaina hartzen bazion, ez zen egiazko gizona. Zerbait idaztea galdetu didate, eta emazteari galderak eginen dizkiot». Kantuetako «matxito frustratuen» hitzekin balantzan.]]>
<![CDATA[Iturri zaharretik ur berria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/033/001/2019-04-06/iturri_zaharretik_ur_berria.htm Sat, 06 Apr 2019 00:00:00 +0200 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1879/033/001/2019-04-06/iturri_zaharretik_ur_berria.htm
Tailerrei, adibidez, leku handia emanen diete: «Garrantzi berezia ukanen dute bai gunean, bai komunikazioan». Larunbateko egun osoan izanen dira. Aitzineko belaunaldiak eztabaida guneari jadanik leku berezia eman zion, eta tailer izaerarekin gogoeta eta eskuz egin lanak uztartuko dira aurten. «Parte hartzaileek jarrera aktiboa izanen dute tailerretan», laburbildu du Irati Fernandez festibaleko kideak. Musikak ere leku zentrala ukanen duela adierazi du antolatzaileak, eta gehitu «talde gehienak» Euskal Herrikoak izanen direla.

Belaunaldi berriak «ardura gisa» sentitu du historia luzeko katean festibal berria antolatzea. Jende anitzentzat EHZ «garrantzitsua izan da eta izaten segitzen du». Baina Fernandezek gehiago azpimarratzen du alde «biziki positiboa»: jende anitz festibalari lotua dela, eta ez direla hutsetik hasten; «badira hainbat urte gibelean, eta hori segitzen da».

Itsasuko Goxoki gaztetxean egin zuten «hil ala biziko» biltzar nagusitik ateratzean, talde dinamizatzaile berriak bere egin zituen EHZren «balio historikoak»: «Ideien trukea, eztabaida, sormena eta ilusioa bide», zioten orduan. Hiru egunen antolaketa handiaz eta horrek dakarren balizko arriskuaz galdeturik, «betiko kezka» gisa aipatu du Fernandezek, eta gehitu eztabaidatu dutela, baina ez dutela erantzunik. Lehengo antolatzaileekin bildu ziren, eta adostuarekin abiatu dira.

Barnealdearen hautua

Gaur, Hazparneko Ttattola gaztetxean (Lapurdi) biltzar nagusia eginen dute, 15:00etan. Bertara gomita egiteko igorri agirian, honela azaltzen zuten festibala Irisarrin antolatzeko hautua: «Gure asmoa da kultura herriaren zentrora ekartzea, eta Ipar Euskal Herri barnealdera». Besteak beste, azpiegiturez baliatzeko nahiak motibatu ditu Garroa inguruko pentzeetatik herri batera mugitzera. EHZ barnealdean egitearena, berriz, eztabaidak ekarri duen beste ondorio bat da. Fernandez: «Eztabaidatu da festibala non egin, kostaldean ala barnealdean... Guk pentsatzen dugu kostaldean badela eskaintza kultural anitz, eta barnealdean beharbada gutxiago, baina bada dinamika, bada gogoa gauzak antolatzeko; gu dinamika horretan sartzen gara festibalarekin».

Iturri zaharretik edan dute, baina «herriaren zentrora» joatea ez da Heletako (Nafarroa beherea) esperientziari lotua: «Baditugu 22, 23, 24 urte, ezagutu dugu Heleta, baina ez baitezpada biziki ongi. Ez genuen erreferentziatzat hartzen, nahiz eta segur aski izanen dituen antzekotasunak».

Irisarriko Herriko Etxearekin bezala herritarrekin eta lekuko elkarteekin harreman ona ukan dute, eta hasi dira lanean. Heldu den astean herritarrekin bilkura publikoa eginen dute, baina abiatzetik badute «sentsazioa» biziki ongi hartua izan dela.

Bistan da lantaldeak lanean hasiak direla. Urtarrilaz geroztik «jende berria sartu da, sartzen ari dira, eta beste lantalde batzuk ere sortzen ari dira», Fernandezen erranetan. Iturriko ur berriaren parte da, adibidez, lantalde teknikoari egokitu zaion zama handia, herria festibalari teknikoki antolatu beharra. 500 laguntzaile beharko dituzte «festibala ongi ateratzeko». Izen emateak etzi hasiko dira, programazioa salatzen hasiko diren egunean berean. Ohikoa bilakatu den bezala, aurresalmentak orduan hasiko dira, eta hainbat epe izanen dira hemendik ekainera arte.]]>
<![CDATA[Mendiko suak, eztabaidan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/013/001/2019-03-05/mendiko_suak_eztabaidan.htm Tue, 05 Mar 2019 00:00:00 +0100 Joanes Etxebarria https://www.berria.eus/paperekoa/1898/013/001/2019-03-05/mendiko_suak_eztabaidan.htm
Ipar Euskal Herrian mendian sua piztu nahi duenak herriko etxeari baimen eskaera bat egin behar dio; tokiko batzorde batek aztertzen du, eta auzapezari oniritzia ematen dio. Baimena ukan duenak sua pizten duen egunean Polizia, suhiltzaileak eta auzapeza deitu behar ditu, jakin dezaten noiz eta non abiatzen diren suak.

«Aurreko asteko asteartean aro bikaina zen; 500 dei inguru jaso genituen. 290 bat su piztu ziren azkenean», esplikatu du Arnaud Kurutxet mendiko suen ardura duen suhiltzaile komandanteak. Urriaren 15etik eta martxoaren 30era zerbitzua indartzen badute ere, ez dira aurtengo erritmoarekin denera heltzen. Hobe, nonbait, suhiltzailearen ustez: «Horrek berez erregulatzen du su kopurua. Asteartean, 290 surekin, hemezortzi esku hartze egin genituen. Usu suaren arduradunarekin mintzatu, itzaltzen lagundu, eta afera plegatua da. Arras ezohikoa da sute bat abiatzea».

Sarako (Lapurdi) Ibanteli mendian gertatu zen, halere, orain bi aste: 190 hektarea oihan joan ziren ketan. Herriko auzapezak salaketa ezarri zuen «sute kriminalak» izan zirela erranez. Departamenduko suhiltzaileen arduradunaren ustez, baimenik gabeko su horiek kalte egiten diote mendiko suen famari: «Laborari anitzek prozedura segitzen dute, eta domaia da su basa horiek mendiko suen fama txartzen baitute». Haren erranetan, geroz eta gutxiago dira, baimenik gabeko su pizleei isun eta zigor handiak ezartzen zaizkielako.

Etienne Arotzarena Su Aski taldeko kidearen erranetan, baimenak ez dira aski suak kontrolatzeko, eta osasunaren argudioa ere aipatu du: «Kea arnastea ez da ona; hori denek dakigu, eta ke horiek mikro partikulak botatzen dituzte. Jartzen duzu mahai bat baratze batean, eta handik ordubetera eskua pasatzean ohartuko zara birikek zer irensten duten. Irudi zaigu, halere, osasun publikoarekin zerikusia baduela».

Aterabideak eskas

Su Askiko bozeramaileak berak aitortu du suaz aparteko aterabideak garestiegiak direla. Kolektiboak antolatu egun berezi batean aurkeztu zuten, adibidez, gune lanjerosetara ere igor daitekeen robot bat; baina oraingoz sobera garestia da, Arotzarenaren arabera. «Ongi ikertuz, baina, aterabide batzuk atzematen ahal dira. Laborarien esku utzi behar da egingarria zer den edo ez den, baina borondatea behar da».

Kolektiboaren ustez, gainera, toki guztiek ez dute merezi garbituak izatea: «Bioaniztasunari ere tokia utzi behar zaio». ELB sindikatuko bozeramaile Panpi Sainte Mariek ez du baztertzen «hain emankorrak edo baliagarriak ez diren» gune batzuk oihanari uztea. Baina hamar bat urtez Zuberoako herri batzuetan ikusiarekin ziurtatu du oihanak segidan gaina hartzen duela mendia garbitzen ez bada: «Kabalak igorriz ere, ez baldin bada sua edo mekanika baliatzen, oihanak segidan hartzen ditu bazterrak». FDSEA sindikatuko Ipar Euskal Herriko buru Patrick Etxegaraik gehitu du sua logika batekin baliatzen dela: «Sekula ez dute laborariek mendi guztia errearazten. Aldizka egiten dute: lehenik, patar bat; gero, beste bat... Badakite nola egin behar den».

Su Askik, aurtengo su kopuru handia aipatzean, iraganeko jardunbideak oroitarazi ditu: «Urtero egin ordez, lehen bospasei urtetatik egiten ziren, eta zati txikiago batzuk, ongi aukeratuak». Horrekin ez da ados Etxegarai: «Mendiak bospasei urtetarik garbitzen baldin badira, gero alimaleko suteak egiten dira; hori ez da soluzioa». Portugalen edo berriki Korsikan izan direnak «ez baditugu ikusi nahi», mendiko suak beharrezkoak dira, FDSEAko buruaren ustez. Ohartarazi du garbiak diren lurretan sua ez dela aise kurritzen.

Suen kontrako argudioetan, lurraren higadura ere bada. «Ur zaparrada handiak erortzean lurra gehiegi lehortua bada, urak du lurra eramaten uholde eta beste eraginez». Hori hala dela ez du ukatu Sainte Mariek: «Sasoi hauetan ez da euri gaitzik. Erre diren lehen guneetan lehen landareak ateratzen hasiko dira, eta horiek lurra geldiaraziko dute. Higadurarik ez da izanen».

Arotzarena jakitun da suarekin mendiak garbitzea aspaldiko ohidura dela, baina uste du laborantza garatu den ber gisan hori ere ikertzeko garaia dela. Baina mendiko suek estatuaren onarpena badute. Su Askik igorri gutunari erantzunez, prefetak erran zuen suak ezinbestekoak direla «mendiaren zaintza lanetarako eta artzaingorako».

Laborariak ere ez ditu konbentzitu Su Aski-k. Sortu eta bi urtera, kolektiboaren argudioek ez dituzte, itxura guztien arabera, su egileak hunkitu. Eztabaida eta elkarrizketak izan direla azaldu du FDSEAko bozeramaileak. Etxegarairen ustez, orain ez da mintzatzeko momentua: «Sasoia bukatzean eginen dugu bilana, baina gauzak bero direno eta denak inkiet direno, ez da momentua».

Sainte Marie ELBko ordezkariak, berriz, uste du azalpenak bereziki herritarrei eman behar zaizkiela: «Esplikatu behar da urte berezia zela, eta mintzatu behar da herritarrekin, esplikatzeko bazterrak suak eta hazkuntzak moldatuak dituela. Gudu bat bezalakoa da; naturak hartzen du laborariak uzten dion lekua».

Suhiltzaileek mendiko suen sasoia bukatzean -martxo hondarrean, zerbait gorabehera- eginen dute aurtengo bilana. Mendia garbitzen dutenek argi dute aspaldiko datu handienak izanen direla, baina heldu den urtean gutxiago erre beharko dutela.

Ehunka hektarea baso erre ditu suak]]>