<![CDATA[Jokin Sagarzazu | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 17 Oct 2019 07:50:23 +0200 hourly 1 <![CDATA[Jokin Sagarzazu | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Kalean bizirik, instituzioetan ahul]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2016/007/001/2019-10-16/kalean_bizirik_instituzioetan_ahul.htm Wed, 16 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/2016/007/001/2019-10-16/kalean_bizirik_instituzioetan_ahul.htm
«Alderdi independentistek kale itsu batean dauden sentsazioa daukate», azpimarratu du Miquel Rierak, El Punt Avui egunkariaren zuzendariaren ondokoak. Egoera «are okerragoa» da, Miquel Macia NacioDigital-eko zuzendariaren ustez: «Paralizatuta daude. Planik gabe: konturatu dira ez dutela ezer lortuko bide legaletik; eta legezkoa ez den bidetik jotzen badute, ezinezkoa dela guztiz». Antzera pentsatzen du Luis Maurik, El Periódico de Catalunya-ko zuzendariaren ondokoak. Haren ustez, epaiak «alde guztiei» balio beharko lieke «autokritika» egiteko: «Amaierako puntua jartzeko prozesua ulertzeko orain arte egon den moduari, eta prozesuari erantzuteko egon denari».

Hiruretako inork ez zuen sorpresarik hartu Gorenaren epaiarekin. «Zigorrak leundu dituztela saldu nahi izan dute sedizioa egotzita, baina, funtsean, oso antzekoak izango lirateke matxinada leporatuz gero», adierazi du Maciak. Rierarentzat ere, epaileek ez dute inolako malgutasunik izan. «Aurreko egunetan esaten zenaren kontrara, epaia basatia izan da. Katalunian oso zabalduta dago estatu mendekua izan den sentsazioa».

El Punt Avui-ko zuzendariordearen arabera, epaimahaiak bere argudioak «harilkatu» ditu Giza Eskubideen Europako Auzitegiari begira. «Tarte handiena eman diote bermeen atalari, jakin bazekitelako horri erreparatuko diola Estrasburgok, eta hori ondo lotuz gero, nahi zuten zigorra jar zezaketelako».

Baina hirurek uste dute orain kaleetara eta instituzioetara begiratzeko garaia dela auzitegietara baino gehiago. Maurik uste du «logikoa»dela epaiak independentisten artean sortu duen haserrea. «Eskubide osoa dute, baina beste herritarren eskubideak aintzat hartu behar dituzte gizarte hausturarik egon ez dadin». Protestetan parte hartzen duten guztiak ez direla independentistak nabarmendu du. «Horregatik diot Madrilek ere hausnartu beharko lukeela bere jarrerari buruz».

Maciaren arabera, berriz, protestek agerian uzten dute independentismoaren «indargune nagusia». «Sanchezen gobernuak denbora darama esanez hau sufle bat dela: adineko jendea baino ez dela mobilizatzen. Bada, protestek justu kontrakoa erakutsi dute: prozesu historiko oso luze baten jarraipena gertatzen ari da». Horrekin ados dago Mauri: «Konponbidea edozein izanda, gatazka ez da desagertuko, baina herritar denek ulertzeko modukoa izan behar du».

Horren harira, Rierak nabarmendu du Espainiako Barne ministro Fernando Grande-Marlaskak mobilizazioak «kriminalizatzeko» eginiko ahaleginek ez dutela ezertarako balio izango. «Jendetza izugarri bat dago atzean. Hau [Gorenaren epaia] ez da ezeren amaiera; prozesua ez dago hilda. Kalean ikusten ari gara, eta ikusiko da azaroaren 10eko [Espainiako Gorteetarako] hauteskundeetan».

Kontraesanak

Baina hil hurren ez dagoen arren, Maciak uste du «oso ahul» dagoela alderdi politikoen mailan. «Independentistak beldurrak jota daude; ez dira gai mobilizazioetara deitzeko ere». NacioDigital-eko zuzendariaren arabera, orain Junts per Catalunya eta ERCren estrategia nagusia da egungo autogobernu «elbarri eta boterez hustuari» eustea. «Uste dute marra batzuk igarotzen ez badituzte, Madrilek ez duela autonomia indargabetuko, baina hori uste beatifiko bat da».

«Neurri batean» ideia horrekin bat dator El Punt Avui-ko zuzendariaren ondokoak. Azaldu du independentistek epaiaren ostean «batasun irudia» eman nahi dutela, baina hori «nahiko ahul» dagoela. Gainera, uste du mobilizazioen aurrean Kataluniako Gobernuak hartzen duen jarrerak «kontraesanak» areagotu ditzakeela. «Ez da logikoa protestara deitzea eta gero mossoen bitartez erreprimitzea. Kontua da momentu batzuetan ez dagoela batere argi hemengo Polizian zeinek agintzen duen», azaldu du Rierak, begirada Madrilen jarrita.

Rierak aipatutako «batasun ahularen» irudiarekin bat dator Macia. «Batasuna bai, baina zertarako? 2017an oso goian utzi zen listoia, zeruan, eta orain oinarriei gutxiegi iruditzen zaie beste guztia». NacioDigital-eko zuzendariak uste du instituzioetan bizi den «lidergo faltak» eragina izan dezakeela kaleko mobilizazioetan. «Gerta daiteke atzera egitea eta esperoan geratzea, baina ez da desagertuko».

Maurirentzat, orain «independentisten arteko hegemonia dago jokoan». Katalunian ere bozak aurreratzeko aukera aipatu da azken egunetan; Rieraren arabera, «ez dago mahai gainean». Maciak ez du baztertzen aukera hori. «ERCn uste dute epaiari eman behar zaion erantzuna hori dela, hurrengo urtean deitzeak arrisku gehiago izan ditzakeelako. Gobernuak ez ditu aurrekontuak onartzen 2017tik, eta erorikoa handiagoa izan daiteke denbora pasatzen utziz gero». Maciak uste du Madrilgo gobernuak «blokeoan» mantendu nahi duela Kataluniako prozesua, eta egoera horretan bi direla arriskuak: gehiengo independentista galtzea, edo mantentzen bada, ezin egituratzea.

Maurik uste du 2020ko udaberrian-edo egingo direla hauteskundeak. «Inkestak alde dituenean erabakiko du Torra presidenteak botoia noiz sakatu; alegia, Puigdemonten Junts per Catalunyak erabakiko du». Maurirentzat, «ona» litzateke bozak egitea. «Modu horretan argituko litzatekeelako nor den alderdi nagusia independentisten artean eta, agian, balioko lukeelako euren jarrera malgutzeko: orain arte ea nor erradikalago aritu dira lehian». ]]>
<![CDATA[Erantzun irmo eta bateratua galdegin dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1880/009/001/2019-10-15/erantzun_irmo_eta_bateratua_galdegin_dute.htm Tue, 15 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1880/009/001/2019-10-15/erantzun_irmo_eta_bateratua_galdegin_dute.htm Erreferenduma ez da delitua lelopean. Protestetara joandako askok txistuak eta sukalde tresnak eraman zituzten, harrabotsa egiteko. Ekintza horietan, erabakitzeko eskubidearen aldeko euskal plataformako kideek azpimarratu zuten errepresioa ez dela bidea eta konponbidea «elkarrizketatua eta politikoa» izan behar dela. «Bidegabekeriaren aurrean, beti elkartasuna. Oztopoen aurrean, irudimena eta ahalegin kolektiboa».

Erantzun bateratua. Horixe Donostian eginiko elkarretaratze jendetsuan Gure Esku-ko bozeramaile Amalur Alvarezek nabarmendu zuen ideia. Euskal Herritik erantzun «zabal eta irmo bat artikulatzeko» deia egin zuen; Auzitegi Gorenaren erabakiak ez diela soilik Kataluniako herritarrei kalte egiten azpimarratu zuen. «Guztion oinarrizko eskubide eta askatasunei eragiten die». Protestara joandakoek Hernani kalearen eta Bulebarreko kioskoaren arteko espazioa bete zuten, haietako askok ikurrinak eta esteladak eskuetan. Preso politikoen askatasunaren eta independentziaren aldeko mezuak oihukatu zituzten, eta Altsasuko gazteen askatasuna galdegin zuten. Donostian bezain jendetsuak izan ziren Hego Euskal Herriko beste hiriburuetan eginiko elkarretaratzeak, eta antzeko mezu eta aldarriak zabaldu zituzten. Gasteizen, Andre Maria Zuriaren plazan bildu ziren, eta Iruñean, udaletxearen aurrean. Bilbon, Zazpikaleetatik udaletxerako bidea egin zuten. Jendetza bildu zen Donostiako Bulebarrean. Jon Urbe / Foku Atzokoaz gain, mobilizazio gehiago iragarri dituzte aste honetarako. Gure Esku-k manifestazioa antolatu du larunbaterako, Donostian -ez du zehaztasun gehiago eman-. Gehiengo sindikalak -ELA, LAB, Steilas, ESK, Etxalde eta Hiruk- elkarretaratzea egingo du bihar Bilboko Arriaga plazan, 11:30ean. Horrez gain, kontzentrazioetara deitu dute ostiralerako, enpresetan eta industrialdeetan. Ernai ezker abertzaleko gazte antolakundeko kideak, berriz, ostegunean mobilizatuko dira, hiriburuetan.

Gure Esku-ren arabera, «demokraziaren aurkako eraso larria» da Auzitegi Gorenak atzo kaleratutako epaia. Uste du ebazpenak «ate handi bat» zabaltzen duela «eskubide zibil, politiko eta kolektiboak kriminalizatzeko. «Kriminalizazio hau erabat onartezina da». Gure Esku-k azaldu duenez, oinarrizko eskubideak erabiltzea ezin da delitua izan herrialde demokratiko batean. «Alderantziz, botere publikoen ardura da haien erabilera bermatzea».

Salaketaz gain, «elkartasuna eta berotasuna» adierazi die epaiaren «bidegabekeriaren ondorio larriak pairatu behar dituztenei eta haien senideei». «Besarkada estu bat zuentzat. Aske nahi zaituztegu». Erabakitzeko eskubidearen alde Katalunian ari diren talde eta eragileei babesa agertu die, eta berretsi du lanean jarraituko duela Euskal Herrian ere eskubide hori «legeztatua» eta «erabilia» izan dadin. «Ebazpen honen aurrean, gure helburua berretsi baino ezin dugu egin. Ez dugu atzera egingo. Aurrera egingo dugu herri gisa, eta aurrera, beti, Kataluniarekin». Gasteizen eginiko elkarretaratzea. Juanan Ruiz / Foku Auzitegi Gorenaren epaiak ez du ezustean harrapatu taldea, eta egoeraren larriaz ohartarazi du. «Hilabete luzeetan aurreikusi duguna berretsi du Espainiako Estatuak: larrialdi demokratiko batean gaude». Prozesu judiziala hasieratik amaierara arte ez dela justua izan salatu du: «arbitrariotasunez beteta» egon dela, «funtsik gabeko akusazioetan» oinarritu dela, eta behin-behineko espetxealdiarekin presoen eskubideak urratu direla. Gogoratu du Nazio Batuen Erakundeko Atxiloaldi Arbitrarioei buruzko lantaldeak gauza bera esan zuela. Horiek hala, «epaiketa politiko» horren «amaiera justu bakarra» absoluzioa dela berretsi du, eta nabarmendu du aldarri hori bera egin dutela Kataluniako, Euskal Herriko eta nazioarteko «milaka ahotsek».

Beldurraren estrategia

Gure Esku-k ohartarazi du Espainiako Estatuak «beldurra» zabaldu nahi duela herritarrek gal dezaten «burujabetza asmoak lortzeko itxaropena». Helburu hori izango luke atzo kaleratutako epaiak, eta, oro har, prozesu subiranista abiatu zutenetik galdeketaren aldekoen aurka Espainiako Estatuak erabilitako errepresioak. Euskal Herrira itzuliz, Altsasuko auziko epaia jarri du estrategia horren adibide gisa Gure Esku-k.     ]]>
<![CDATA[HARAGIAREN BEKATUAK]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1899/002/001/2019-10-13/haragiaren_bekatuak.htm Sun, 13 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1899/002/001/2019-10-13/haragiaren_bekatuak.htm
Haragiaren kontsumoa, osasunerako arrisku faktorea izateaz gain, ingurumenerako ere bada. NBE Nazio Batuen Erakundearen IPCC Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Taldearen azken txostenaren arabera, planetarentzat kaltegarriak diren gas emisioen %25 sortzen dute abeltzaintzak eta abereen bazka ekoizteko nekazaritzak, ziklo osoa kontuan hartuta —produkzioarekin eta garraioarekin loturiko guztia —. Gainera, deforestazioaren arrazoi nagusienak dira bi jarduera horiek —erabilgarria den lurraren %60tik gora hartzen dute—, ur gezaren %50 inguru erabili behar dute, eta ibai eta itsasoen kutsadura arrazoi nagusienetako bat dira.

Merke eta asko

Konparazio baterako: haragia lortzeko behar diren baliabideak askoz ere handiagoak dira begetalak lortzeko behar direnak baino. NBEren FAO Elikadura eta Nekazaritza Erakundeak azaldu duenez, haztegi industrial batean hazitako txahal haragi kilo bat produzitzeko, adibidez, 27 kilo karbono dioxido (CO2) igortzen dira airera, 15.000 litro ur behar dira, eta 6.000 metro koadro lur, animalia hori elikatzeko pentsua ekoizteko. Dilisten kasuan, aldiz, kopuru bera lortzeko, behi haragiarentzako produzitzen den CO2-aren erdia igortzen da airera, eta heren bat ur eta lur behar da.

«Egungo haragi produkzioa ez da iraunkorra. Gehiago esango nuke: ez da beharrezkoa, eta absurdoa da ikuspuntu praktiko batetik: ez dugu zertan hainbeste kontsumitu; nire ustez, ez genuke haragirik jan behar, alternatibak baditugulako. Gainera, immorala da guztiz, animalien sufrimenduagatik». Bartzelonako Pompeu Fabra Unibertsitateko Centre for Animal Ethics-eko zuzendaria da Nuria Almiron. Berak argi du txosten zientifikoez eta osasunari buruzkoez gain haragiaren kontsumoari buruzko eztabaidan ikuspuntu etikoa txertatzea ezinbestekoa dela. Zalantzarik ez du: «Animalia horien bizi baldintzak ikusiko balituzte, pertsona guztiek utziko liokete haragia jateari».

Hori gertatuko balitz hainbat espezie desagertuko liratekeela diote Almironen ikuspuntuarekin bat ez datozenek. Sara Lorda albaitari eta Biolurreko teknikariak ez du horrela pentsatzen. «Animaliarik gabeko mundu bat nahi dugula? Ez noski. Kontua da nola nahi ditugun animalia horiek». Abeltzaintza ekologikoan aditua da, eta gertutik ezagutzen ditu abereen bizi baldintzak; horien ondorioek gizakien osasunean duten eragina nabarmendu du berak. «Izugarria da egiten ari garena: beren inguru naturaletik atera ditugu, eta ez ditugu behar bezala elikatzen, oso kalitate txarrekoa da ematen zaien pentsua: animalia berehala gizendu nahi da, eta horrek lotura handia dauka gero gurera iristen diren gantz aseekin-eta. Haragi merkeago bat lortzeko, abereen eta gure osasunari kalte egiten ari gara».

Almironen aldean, halere, Lordak uste du eztabaida ez dela «abeltzaintza bai, abeltzaintza ez». «Nire ustez, produzitzeko modua da gakoa», azpimarratu du. «Animalien sufrimenduaren planteamendu etikoarekin ados egonda ere, ez dut uste denok haragia jateari utziko diogunik: arazoari irtenbide bat bilatu nahi badiogu, ez dut uste hori denik soluzioa, gaur-gaurkoz behintzat».

Lordak gogoratu du «jende asko» bizi dela abeltzaintzatik; gizakia animalia orojalea dela, eta haragia jateko ohitura oso zabaldua dagoela. Horrekin lotuta, azpimarratu du baliabide ekonomiko gutxiago dutenek haragi gehiago jaten dutela —herrialde garatuetan, bereziki—, eta hori dela haien dieten oinarria. Adituaren ustez, puntu horietan jarri beharko litzateke arreta aurrera begira. «Nire ustez, gutxiago produzitu beharko litzateke, ekoizleei ahalik eta kalte gutxien eginez; adibidez, prezioak igoz, kalitatearekin batera. Eta haragi gutxiago jan beharko genuke, horretarako alternatibek kontsumitzaileen erosahalmena gehiago garestitu gabe». Berdin pentsatzen du Perez Rodrigo nutrizionistak. «Garestiagoa balitz, gutxiago kontsumituko litzateke, eta horrek eragin zuzena izango luke pertsonen osasunean eta ingurumenean».

Haren ustez, okela jan gabe «arazorik gabe» bizi daiteke gaur egun, baina, horretarako, «informazio asko» behar dela uste du. Horren harira, gogoratu du haragiek «balio biologiko oso handiko proteinak» dituztela, bitamina «interesgarri» ugari, eta, bereziki, burdin kantitate «garrantzitsua». Horiek jatorri begetaleko eta esnekietako proteinekin ordezka daitezke, baina «kontu handiz» jardun behar dela ohartarazi du; nagusiki, behar bereziak dituztenek edota egoera berezietan daudenek: haurtzaroan, haurdunaldietan...

Perez Rodrigoren arabera, kontsumoa «neurrira ekartzea» izango litzateke «egokiena»: haragi gorriak deiturikoak, adibidez, astean behin edo bitan jatea —500 gramo gehienez—, «kalitatekoak» izan daitezen zaintzea, eta kozinatzeko moduan arreta jartzea, frijituak eta errekiak saihestuz. Halaber, haragi eraldatuen kontsumoa «erabat saihestu» edo «nabarmen murriztu» beharko litzateke, haren ustez —urdaiazpikoak, odolkiak, haragi gazituak eta ketuak, eta saltsak, besteak beste—. «Ikerketek haragi gorria jarri dute jo puntuan, eta oilaskoa, indioilarra eta gisakoak gehiago kontsumitzen hasi gara, baina prozesatua edo eraldatua bada, ez da ona».

Hain justu, horretan jarri du arreta OME Osasunaren Mundu Erakundeak bere azken txostenetan. Tabakoaren, amiantoaren eta plutonioaren talde berean sartu du haragi eraldatua; koloneko edo ondesteko minbiziaren eragile nagusien artean jarri du. OMEk datuetan zehaztu du gaixotasun horiek garatzeko arriskua: egunero 50 gramo janez gero %18 areagotzen dela dio. Perez Rodrigo bat dator ikerketok diotenarekin; dena den, uste du elikagai bati arreta osoa jarri ordez elikadurari osotasunean begiratu behar zaiola. «Garrantzitsuena da gure elikadura gure bizi ohituretara egokitzea. Egun, desoreka handiak ditugu: oro har, oso sedentarioak gara, eta kaloria asko kontsumitzen ditugu». Baina, bereziki, jakien kalitatearen inguruan «hausnarketa sakona» egin behar dela azpimarratu du, eta, zehazki, kontrol neurrien inguruan. Instituzioei egin die deia. «Euskal Herrian jaten den haragi gehiena kanpotik ekartzen da. Kontrolek neurtzen dute osasunerako kaltegarria den ala ez; ez dute esaten kalitatezkoa den ala ez».

Industria indartsu bat

Baina haragiaren kontsumoa nola iritsi da gaur egungo mailara? Argi du Almironek: «Merkatuaren logikak ekarri gaitu hona: kapitalismoak, agian, ez du arazo hau sortu —aurretik ere jaten genituen-eta animaliak, eta gaizki tratatzen— , baina zalantzarik ez dago larriagotu egin duela egoera». Haren ustez, azken urteetako txostenak «oso agerian» uzten ari dira gaur egungo dietak ez direla «jasangarriak», eta horretan jarri behar dela arreta; erakundeen jarrera salatu du: «IPCCren eta halakoen txostenetan seinalatzen dira egoeraren erantzuleak, baina aholkuetan ez dituzte aipatzen haien izen-abizenak. Konturatu dira dietaren gaia ezin dela saihestu, baina haragiaren industria dute kontra. Oso-oso indartsua da, eta gobernuen gainetik dago».

Lordak 1940-1950eko hamarkadan jarri du fokua, 1936ko gerraren eta II. Mundu Gerraren osteko garaian. Orduan zegoen goseteari bizkor aurre egiteko, eta produkzioa merkatzeko helburuarekin, abeltzaintza intentsiboak «sekulako hazkundea» izan zuen, azaldu duenez. «Eraginkortasunaren izenean, utzi egin zitzaion animalien bizi erritmoak errespetatzeari, eta haien elikadura pentsuetan oinarritzen hasi zen, bizkorrago hazteko eta guk jan genitzan». Haragiaren industriak zer garapen izan duen ikusita, argi du ondorioa: «Egungo prezioak ez dira errealak; ezinezkoa da kalitatezkoa eta osasuntsua izatea».

Perez Rodrigok ere garai hartara egin du jauzia. Aurretik haragia hartzea «luxua» zela gogoratu du: «Ezkontza menuetan oilaskoa jartzen zen». Gerraostean, nabarmen aldatu zen egoera, eta produkzio gastuak beheratu heinean, pertsona batek haragia jan gabe elikadura defizitak izan zitzakeen ustea zabalduz joan zela dio. «Eta horretan gaude gaur egun, nahiz eta jakin hori ez dela horrela».

Almironek izena jarri dio horri: adikzioa. «Animalia proteinaren menpeko egin gaituzte, eta kontsumitzen dugun horren erdia ere ez dugu behar». Ikerlariaren arabera, estatuek badute zer esana egoerari buelta emateko. Gogoratu du IPCCren txostenean, adibidez, adituek aholkatu dutela elikagaien prezioan kontuan hartzeko produkzioak osasunean eta ingurumenean eragindako kalte askotarikoak. Almironek ez du gaizki ikusten neurria, baina uste du «ausartago» jotzeko garaia dela. Haragiaren industria «berrantolatu» behar dela dio, «animaliarik gabeko industria bat izan dadin». «Baina ez planteamendu ezinezko eta futuristekin. Helburu hori lortzeko, bi gauza behar dira: batetik, pedagogia, eta, bestetik, egungo finantzaketa bideak elikaduraren beste alor batzuetara bideratzea».

Haragia zergapetzearen proposamenarekin bat dator Perez Rodrigo. Uste du «osagarri» bat izan daitekeela beste produktu batzuk lehenesteko. «Eskuragarriagoak izan beharko lukete frutak eta barazkiek, bereziki garaian garaikoek eta etxetik gertu ekoiztutakoek». Azpimarratu du instituzioek nekazari horiei laguntza gehiago eman eta «informazio eta kontzientziazio kanpaina gehiago» egin beharko lituzketela.

Horrekin loturik, kontsumitzaileengan jarri du arreta Biolurreko teknikariak. Nabarmendu du barazkien kalitateari buruz kontzientzia handiagoa dagoela haragiari buruzkoan baino. «Lurreko pestiziden inguruan oso zabalduta dago kezka, baina abeltzaintzaren kasuan ia inork ez dio bere buruari galdetzen animalia horiek zer jaten duten, nola ekoizten den pentsu hori, zer kalitate duen... Ezjakintasun handia dago».

Abeltzaintza ekologikoa?

IPCCk uda honetan kaleratu duen txostenak dio egungo ereduarekin ezin dela gehiago jarraitu, eta abeltzaintza intentsibotik estentsibora eta ekologikora trantsizioa egitea gomendatu diete agintariei. Almiron kritiko azaldu da proposamen horrekin, eta «falazia» bat dela dio. «Gaur egungo kontsumo mailari eutsi nahi bazaio, ezinezkoa da egungoa ez den beste produkzio modu molde bat». Besteak beste, zehaztu du horri eusteko nahikoa lur ez litzatekeela egongo munduan, «horretan soilik bada ere» abeltzaintza intentsiboaren aldekoen argudioekin bat eginez.

Abeltzaintza ekologikoa deiturikoa ere kritikatu du, «bere horretan kontraesana» dela iritzita. «Saldu nahi dizkigute metodo tradizional erromantizatu batzuk, non animaliek ez duten horrenbeste sufritzen, gutxiago hiltzen dituzten, baina abeltzaintza ekologikoa deiturikoa ere praktika esplotatzaile bat da, eta, beraz, indarkeriazkoa. Animaliek berdin-berdin amaitzen dute kosifikatuak, manipulatuak eta, azkenean, hilda. Esplotazio bihozbera ez da existitzen: ezinezkoa da».

Abeltzaintza ekologikoa kontzeptuarekin ere zalantza ugari ditu Lordak, horretan aditua dela agertu arren bere aurkezpen txarteletan. Nabarmendu du abeltzaintza estentsiborako leku urria duten herrialdeetan —bereziki Europa iparraldean— sortu eta garatu den deitura bat dela. «Baina, funtsean, han eta hemen abeltzaintza ekologiko intentsiboa egiten da». Euskal Herriko kasuan, Lordak gogoratu du abeltzain txikiek kanpoko ekoizle handien aurka lehiatu behar dutela, eta errentagarritasuna lortu nahi badute modu intentsiboan baino ezin dutela jokatu. «Behiak larreetan-eta dituzte, baina buru gutxiago: etekina lortzeko, metodo intentsiboak erabili behar dituzte, eta oso zalantzazkoa den pentsuarekin-eta elikatu behar dituzte».

Eusko Label, Kilometro 0 eta antzeko etiketak dituzten haragiez ari da Lorda. «Kalitate handiagokoak» izan arren —«eta, beraz, osasuntsuagoak»— araudiek «harago» egin beharko luketela uste du; bereziki, ingurumenari begira. «Agian ez gara ohartzen, baina behar baino handiagoa da gure larre eta mendietan dugun abere karga». Ikerlariak azaldu duenez, lur eremu horiek ez dira gai, besteak beste, animaliek sortzen duten nitrogenoa —«beren elikadurarekin lotura zuzena duena»— asimilatzeko, eta, lurrak erabilezin bihurtzeaz gain, ibaietan amaitzen dute osagai kimiko horiek. Lordak bezala, argi du Perez Rodrigok ere: «Ingurumena zaindu eta gure elikadura osasuntsua izatea nahi badugu, aurrena abereena zaindu behar dugu».]]>
<![CDATA[Umeak haurtzaindegian dituztenek ez dute izango hamasei asteko baimena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/012/001/2019-10-04/umeak_haurtzaindegian_dituztenek_ez_dute_izango_hamasei_asteko_baimena.htm Fri, 04 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1879/012/001/2019-10-04/umeak_haurtzaindegian_dituztenek_ez_dute_izango_hamasei_asteko_baimena.htm
Bi baldintza horiekin «benetako kontziliazioa» bultzatu nahi dutela azaldu zuen atzo Beatriz Artolazabal Lan eta Gizarte Politiketarako sailburuak. Haren esanetan, erantzukidetasuna eta haurrekiko harremana estutzea da guraso baimenak luzatzearen helburua, eta horrekin bat datoz neurriok.

LAB sindikatuak, berriz, salatu du familien «erabakitzeko eskubidea urratzen» dutela, eta haur hezkuntza «zaintza zerbitzu gisa» hartzea egotzi dio Jaurlaritzari. Horrekin loturik, gogoratu du «eskubide unibertsala» dela hezkuntza, eta kritikatu du gaur egun Jaurlaritzak ez duela bermatzen haur eskolak doakoak izatea. «Iruzurtzat» jo du egitasmoa.

Egun, zortzi astekoak dira bigarren gurasoen baimenak Hego Euskal Herrian, eta Espainiako Estatuak ordaintzen ditu. Dekretua onartuko balitz, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan beste zortzi aste hartu ahal izango lituzkete erditu ez direnek, guraso ez-biologikoek —adopzioen kasuetan—, guraso bakarreko familietakoek, edota subrogazio bidezkoek.

Umea jaiotzen denetik, hamabi hilabete izango lituzkete baimena hartzeko. Beste baldintza batzuk bete beharko dituzte: bi gurasoen baimenek ezingo dute denboran bat egin, eta langile autonomoak behartuta egongo dira haurra zaintzen emandako denboran pertsona bat kontratatzera, haien lanpostuan ordezko gisa aritzeko.

Jaurlaritzak urri erdialdean onartu nahi du dekretua, beraz, oraindik aldaketak izan ditzake. Artolazabalek ez du zehaztu langile bat kontratatzeko debekua haurraren zaintza lanetarako bakarrik ote den, edota orokorrean etxeko lanetarako kontratuetan ere ezarriko duten. Soilik zortzi asteko baimena hartzen dutenek baldintza horiek bete behar dituzten ere ez du argitu.

Sailburuak azaldu duenez, baimenaren lehen zortzi asteak Espainiako Gizarte Segurantzak ordainduko ditu, eta gainontzeko zortziak, Jaurlaritzak; langileak eszedentzia moduan hartu beharko ditu aste horiek. Artolazabalek zehaztu duenez, neurriak 25 milioi euroko kostua izango du 2020. urtean.

Hala, Jaurlaritzak aurrea hartu nahi dio Espainiako Gobernuari, eta bere gain hartuko du horrek dakarren kostua. Madrilek ere luzatuko ditu gurasotasun baimenak, baina modu progresiboan egin nahi du hori. Aurtengo martxoan kaleratutako dekretu batean aurreikusi du bi urte barru hamasei astera luzatzea baimenok.

Langile publikoen kasuan ere egin du urratsa Jaurlaritzak. Irailetik Euskal Autonomia Erkidegoko instituzioetako funtzionarioek hemezortzi asteko baimena har dezakete —orain arte amek zuten aukera hori—. Enplegu publikoa arautzeko lege proiektutik kanpo utzi du neurria Jaurlaritzak, eta dekretu bidez onartu du; sindikatuek propagandatzat jo dute.]]>
<![CDATA[Haurrak haurtzaindegira eramaten dituztenek ezingo dute hartu 16 asteko gurasotasun baimena]]> https://www.berria.eus/albisteak/171974/haurrak_haurtzaindegira_eramaten_dituztenek_ezingo_dute_hartu_16_asteko_gurasotasun_baimena.htm Thu, 03 Oct 2019 19:10:50 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/albisteak/171974/haurrak_haurtzaindegira_eramaten_dituztenek_ezingo_dute_hartu_16_asteko_gurasotasun_baimena.htm <![CDATA[Franco berehala hobitik ateratzeko trabarik ez du Madrilek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/008/001/2019-10-01/franco_berehala_hobitik_ateratzeko_trabarik_ez_du_madrilek.htm Tue, 01 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1874/008/001/2019-10-01/franco_berehala_hobitik_ateratzeko_trabarik_ez_du_madrilek.htm
Gorenak atzo jakinarazi zituen duela astebete emandako epaiaren argudioak, eta haiek funtsezkoak dira Madrilgo epaitegi batean dagoen auzibide bat indargabetzeko eta beste oztopo batzuk gainditzeko. Jose Yusti Bastarreche epaileak —memoria historikoaren aurka azaldu izan da jendaurrean— behin-behinean eten zituen diktadorea hobitik ateratzeko lanak, lanaren tamaina dela eta. Gorenak ebatzi du exhumazioak ez duela legea urratzen, «obra txikia» delako.

Bigarren urratsa langileak mausoleoan sartzea litzateke, baina beneditarrak aurka azaldu dira. Epaileek, halere, gogoratu dute eraikinaren jabea estatua dela, ordena erlijioso horrek kudeatu arren. Espainiak eta Vatikanoak 1979an sinatu zuten konkordaturen arabera, estatuak ezin du esku hartu gurtzarako leku batean, baina Gorenak azpimarratu du arau hori beste lege batzuen menpe dagoela: desobiratzea arautzen duen legea, adibidez, konstituzionala dela ebatzi du.

Horrez gain, gobernuak eginiko eskabide bati erantzunez Vatikanoak esana du Justiziak adierazitakoa beteko duela. Betorik egongo balitz, baimen judizial bat jasoko luke gobernuak, epaileek idatzi dutenez.

Erabakia irmoa da; Espainiako Auzitegi Konstituzionala eta Europako Giza Eskubideen Auzitegiak dira Francoren familiari geratzen zaizkion ate bakarrak, eta iragarri du helegitea aurkeztu duela, bere oinarrizko eskubideak urratu zaizkiola iritzita. Konstituzionalak ez du zertan lekualdatzea behin-behinean eten auzia aztertu bitartean, baina senideek hori eskatuko dute.

Hurkoren bat hobiratzeko eskubideaz, Gorenak azpimarratu du ez dela «mugarik gabekoa», gainerako legeen menpe dagoela eskubide hori, eta gaineratu du Francoren kasuan ez dela «izaera pribatuko» ekintza hutsa. «Hildakoaren izaera publikoak, oinarrian politikoak, eta haren hobiaren ezaugarriak [estatuaren jabetzarenak] erabakigarriak dira [erabakian]».

Halaber, epaimahaiak baztertu egin du gorpuzkiak Almudenako katedralera eramatea familiak eskatu zuen moduan. «Segurtasun arrazoiak» aipatu ditu; besteak beste, Madril erdialdean eta leku turistiko batean dagoelako. Hala, El Pardo auzoko Mingorrubioko hilerrira eramatearen alde egin du. Adierazi du gobernuak familiari aukera eman ziola Almudena ez den beste toki bat aukeratzeko, baina hark ez ziola erantzun. Gobernuak prest dauka mausoleo bateko hilobi bat hilerri horretan; han dago lurperatuta diktadorearen emazte Carmen Polo.]]>
<![CDATA[Oraingo jai eredua duten azken Kilometroak egingo dituzte Zarautzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/007/001/2019-09-26/oraingo_jai_eredua_duten_azken_kilometroak_egingo_dituzte_zarautzen.htm Thu, 26 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1891/007/001/2019-09-26/oraingo_jai_eredua_duten_azken_kilometroak_egingo_dituzte_zarautzen.htm
Eredu berriari buruzko azalpen askorik ez zuten eman: «Zirkuituaren logika apurtuko da, gune tematikoagoak izango dira... eta Gipuzkoako ikastola guztien artean partekatuko da». Amasa-Villabonan eta Zizurkilen egingo dute datorren urteko Kilometroak, Zubimusu ikastola laguntzeko.

Aurten, Zarautzen, hiru gune prestatu dituzte. Eta Ni, Hi, Hura... ikastola mundura! leloari jarraituz, jarri diete izena bakoitzari. Ni izenekoa Malekoian egongo da, eta «hain gazte ez diren beti gazte horientzat» pentsatuta dago. Besteak beste, musika talde hauek arituko dira goizean: Skasti, Pottors eta Klito eta Optika; eta arratsaldean, Joseba Irazoki.

Hi gunea ikastolan egongo da, batik bat haur eta familientzat pentsatuta dago. Eta Hura gunea Mollarrin kokatu dute; han, Sonakay, Ene Bada, Ane Guria, Mac Onak eta Bad Sound arituko dira. Beti bezala, gune guztietan egongo da jan-edana, eta baita kale animazioa ere, txaranga, batukada eta abarrekin.

«Denentzako jaia»

7,7 kilometro izango ditu ibilbideak. «Denok egiteko moduko zirkuitua izango da», nabarmendu zuen atzo Nerea Altxuk, ekitaldiaren koordinatzaileak. Jaia prestatzean, arauz kanpoko funtzionaltasuna dutenak kontuan izan dituztela gogoratu zuen: besteak beste, DYAren laguntza jasoko dute Mollarriko gunera igotzeko.

Horrekin lotuta ere, egitaraua prestatzeko kontuan hartu dituzten irizpideak azpimarratu zituzten antolatzaileek: «Feminista, inklusiboa, prebentiboa eta jasangarria izango da jaia». Besteak beste, ibilbidean puntu moreak jarriko dituzte, eta eraso sexistei aurre egiteko protokolo bat izango dute. Salbatore Mitxelenako zuzendari Belen Muruak, berriz, azaldu zuen «pedagogia aurrerakoien ildoan» egon dela beti ikastolen sarea, eta behar horiei lotuta berritu nahi dutela Zarauzko eraikina: jaian lortutako dirua horretara bideratuko dute. ]]>
<![CDATA[Franco Erorien Haranetik ateratzea baimendu du Auzitegi Gorenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1907/002/001/2019-09-25/franco_erorien_haranetik_ateratzea_baimendu_du_auzitegi_gorenak.htm Wed, 25 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1907/002/001/2019-09-25/franco_erorien_haranetik_ateratzea_baimendu_du_auzitegi_gorenak.htm
Administrazioarekiko Auzietako 4. Salak bi erabaki hartu behar zituen atzo: batetik, Francoren gorpuzkiak Erorien Haranetik ateratzeari buruzkoa, eta, halaber, diktadorearen momia Espainiako Gobernuak erabakita duen hilerrian lurperatzeri buruzkoa, Madrilgo El Pardo auzoko Mingorrubio hilerrian -han dago diktadorearen emazte izandako Carmen Polo, mausoleo batean-. Bigarren puntu horrekin ere ez zegoen ados familia, eta horrek eman ditu zailtasun juridiko handienak. Azkenean, magistratuek gobernuaren irizpidea babestu dute, aho batez.

Diktadorearen senitartekoek argudiatu zuten eskubidea dutela Francoren gorpuzkiak non hobiratu aukeratzeko, beste edozein herritarrek bezala, eta proposatu zuten El Pardo-Mingorrubikoa ez zen beste leku bat: Madrilgo Almudenako Katedraleko kriptan familiak betirako berea duen hobia. Espainiako Gobernuak, baina, aukera hori baztertu egin zuen, argudiatuta Espainiako hiriburuko erdigunean dagoela, eraikinak interes turistikoa duela eta edozeinek bisita dezakeela, kriptarako sarbidea ez baitago mugatua. Hortaz, eta Memoria Historikoaren legeari jarraikiz, erantzun zuen hori ez zela leku egokia diktadore bat hobiratzeko, eta bereari eutsi zion. Estatuaren abokatuak, halaber, azaldu zuen gobernuaren erabakiak ez dituela diktadorearen familiaren eskubideak urratzen, eta azpimarratu zuen senitartekoek aipatzen duten eskubideak bateragarria izan behar duela Memoria Historikoaren legearekin.

Jorge Rodriguez Zapata izan da epaimahaiko presidentea, eta Celsa Pico, Jose Luis Requero, Pilar Teso, Segundo Sanz eta Pablo Lucas magistratuek osatu dute magistratuen taldea. Azken horrek idatziko ditu ebazpeneko argudioak, eta datozen egunetan kaleratuko ditu. Atzo, erabakiaren berri eman zuten soilik.

Francoren familiaz gain, Francisco Franco Fundazioa, Erorien Haraneko edo Cuelgamuroseko beneditarrak -haiek kudeatzen dute hango mausoleoa, 1936ko gerran hildakoak omentzeko egina- eta Erorien Haranaren Defentsarako Elkartea aurkeztu dira auzibidean: diktadorea hobitik ateratzearen aurka azaldu dira denak. Haiek aurkeztutako helegiteak, baina, ez dituzte atzo jakinarazitako ebazpenean aztertu. Dena den, magistratuek auziaren funtsari buruzko erabaki bat eman dute, eta beste epaientzako oinarria izan liteke.

Atzo, epaileak bilduta egon ziren orduetan, hainbat lagunek elkarretaratze bat egin zuten auzitegi aurrean, memoria historikoaren elkarteek deituta, Ni Valle, ni Almudena (Ez Haranean, ezta Almudenan ere) lelopean. Bildu zirenek «garaipen partzialtzat» jo zuten Gorenaren erabakia, eta frankismoko «beste hobi guztiak» zabaltzeko eskatu zuten.

Auzibidea ez da amaitu

Gobernuak iazko abuztuaren 24an hasi zuen hilotza Erorien Haranetik ateratzeko bidea, lege dekretu batekin. Horretarako, Memoria Historikoaren legearen bi puntu aldatu zituen. Sanchezek bere kabuz abiatu zuen prozesua, baina Kongresuaren babesa jaso zuen irailean; PP eta Ciudadanos abstenitu egin ziren.

Gobernuak asmoa iragarri zuenetik, diktadorearen zazpi bilobek hamaika helegite eta alegazio aurkeztu dituzte. Besteak beste, Jose Yusti Bastarretxe epailearen -publikoki azaldu da memoria historikoaren aurka- laguntzarekin trabatu nahi izan dute prozedura: «Hilobiaren 2.000 kiloko estalkia altxatu behar duten beharginen segurtasuna» argudiatu zuen magistratuak aurreko «estatuburua» hobitik ateratzeko lanak eten zituen ebazpen batean.

Auzia zabalik dago, eta ikusteko dago Gorenaren epaiko argudioek nola eragin lezaketen lurpetik ateratzeko prozeduran. Baliteke, gainera, prozesua gehiago luzatzea; izan ere, diktadorearen familiak Auzitegi Konstituzionalera joko duela iragarri du, eta ez du baztertzen Europako auzitegietara iristea. Senideen abokatuak azaldu duenez, azken epaia kaleratu arte hobitik ateratzeko lanak eteteko eskatuko du Konstituzionalean.

Gobernua, hasteko prest

Gobernuak uste du burutu ditzakeela hilotza hobitik atera eta gero hobiratzea. Yusti epailearen auzibidea eta Gorenaren epaia itxita ez dauden arren. Dena prest du, eta, haren ustez, Espainiako Eliza katolikoko buruen baimena baino ez luke behar hasteko. Erorien Haraneko beneditarrak gorpua ateratzearen aurka azaldu dira, baina gobernuak Vatikanoaren babesa du horretarako; Vatikanoak urtarrilean adierazi zuen Espainiako Estatuaren eta diktadorearen familiaren arteko auzibide bat zela, eta epaitegiek esandakoa beteko zuela.

Gorenaren ebazpeneko argudioen arabera, ikusteko dago ea gobernuak aukera duen Franco azaroaren 10eko Espainiako Gorteetarako bozak baino lehen ateratzeko hobitik, ala ea gaia gobernu berriaren esku geratuko den.

Carmen Calvo jarduneko presidenteordeak esan du «lehenbailehen» egingo dutela, «bozen kanpainatik aldentzeko». «Pozik» agertu da PSOEren gobernuak «toki publiko batetik» atera dituelako Francoren gorpuzkiak, eta modu «txukun batean eta bermeak betez» egin duelako.

Gutxienez Memoria Historikoaren legea indarrean denetik (2007) izan dute Espainiako gobernuek Franco hobitik ateratzeko auzia Espainiako mahaiaren gainean. Jose Luis Rodriguez Zapateroren (PSOE) agintaldian (2004-2011) ireki zuten horretarako aukera; lehenik, Memoria Historikoaren legearekin, eta, gero, Erorien Haranaren etorkizunari buruz osatu zen adituen taldearen lanarekin (2011). Horien arabera, handik atera behar da diktadorea.

Mariano Rajoyren agintaldian ez zen egin urratsik, «kontsentsu falta» argudiatuta. 2018ko ekainean, oposizioan zeuden alderdiek gobernutik bota zuten Rajoy, zentsura mozio baten bidez, eta haren lekua hartu zuen PSOEko Pedro Sanchezek; handik bi astera iragarri zuen Franco lurpetik aterako zutela. Gobernuak argudiatu zuen diktadorearen gorpuzkiak ohorezko toki batean egoteak «errespetu falta» adierazten ziela 1936ko biktimei: «Demokrazia ez da bateragarria Francoren memoria goresten duen hilobi batekin».

Sanchezek aurtengo martxoan jarri zuen gorpuzkiak Erorien Haranetik ateratzeko eta El Pardora eramateko data: ekainaren 10a. Gorenak eten egin zuen erabakia, epaia kaleratu arte. Hilerri horretan, gobernuak prest du hilobi bat, familiaren mausoleoan.]]>
<![CDATA[Espainiako Auzitegi Gorenak Francoren gorpuzkiak hobitik ateratzea babestu du]]> https://www.berria.eus/albisteak/171516/espainiako_auzitegi_gorenak_francoren_gorpuzkiak_hobitik_ateratzea_babestu_du.htm Tue, 24 Sep 2019 19:10:41 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/albisteak/171516/espainiako_auzitegi_gorenak_francoren_gorpuzkiak_hobitik_ateratzea_babestu_du.htm
'Ez Haranean, ezta Almudenan ere' lelopean memoriaren aldeko hainbat elkartek Madrilen Gorenaren aurrean egin duten bilkura. / F. Alvarado, EFE Jorge Rodriguez Zapata izan da epaimahaiko presidentea, eta Celsa Pico, Jose Luis Requero, Pilar Teso, Segundo Sanz eta Pablo Lucas magistratuek osatu dute magistratuen taldea. Azken horrek idatziko ditu ebazpeneko argudioak, eta datozen egunetan kaleratuko dituzte. Gaur, erabakiaren berri eman dute soilik. Francoren familiaz gain, Francisco Franco Fundazioa, Erorien Haraneko edo Cuelgamuroseko beneditarrak -haiek kudeatzen dute hango mausoleoa, 1936ko gerran hildakoak omentzeko- eta Erorien Haranaren Defentsarako Elkartea aurkeztu dira auzibidean: gorpuzkiak hobitik ateratzearen aurka azaldu dira denak. Haiek aurkeztutako helegiteak, baina, ez dituzte gaur ezagutarazitako ebazpenean aztertu. Dena den, auziaren funtsari buruzko erabakia eman dute magistratuek, eta beste epaientzako oinarria izango da. Gaur, epaileak bilduta egon ziren orduetan, hainbat lagunek elkarretaratze bat egin dute auzitegiaren aurrean, memoria historikoaren elkarteek deituta, Ni Valle, ni Almudena (Ez Haranean, ezta Almudenan ere) lelopean. Han bildutakoek «garaipen partzialtzat» jo zuten Gorenaren erabakia, eta frankismoko «beste hobi guztiak» zabaltzea eskatu zuten. Auzibidea ez da amaitu Gutxienez Memoria Historikoaren legea indarrean denetik (2007) egon da Francoren gorpuzkien auzia Espainiako gobernuen mahaiaren gainean. Jose Luis Rodriguez Zapateroren (PSOE) agintaldian (2004-2011) ireki zuten horretarako aukera; lehenik Memoria Historikoaren legearekin eta gero Erorien Haranaren etorkizunari buruz osatu zen adituen taldearen lanarekin (2011). Horien arabera, handik atera behar da diktadorea. Mariano Rajoyren agintaldian urratsik ez zen egin, «kontsentsu falta» argudiatuta. Oposizioan zeuden alderdiek zentsura mozio baten bidez gobernutik bota zuten Rajoy 2018 ekainean, eta haren lekua hartu zuen PSOEko Pedro Sanchezek; handik bi astera iragarri zuen Francoren gorpuzkiak aterako zituztela. Diktadorearen gorpuzkiak ohorezko toki batean egoteak 1936ko biktimei «errespetu falta» egiten ziela argudiatu zuen gobernuak: «Demokrazia ez da bateragarria Francoren memoria goresten duen hilobi batekin». Sanchezek aurtengo martxoan jarri zuen gorpuzkiak Erorien Haranetik atzeratzeko eta El Pardo-Mingorrubioko hilerrira eramateko data: ekainaren 10a. Gorenak eten egin zuen hori, epaia kaleratu arte. Han, gobernuak prest ditu hilobi bat eta lurperatze unitate bat. Madrilgo El Pardo auzoko Mingorrubioko hilerrira eraman nahi ditu gorpuzkiak gobernuak, hango mausoleo batera; Carmen Polo diktadorearen emaztea izandakoa dago han / ARMH Memoria Historikoa Berreskuratzeko Elkartea Hilotza Erorien Haranetik ateratzeko bidea iazko abuztuaren 24an hasi zuen. Gobernuak lege dekretu bat onartu zuen. Horretarako, Memoria Historikoaren Legearen bi puntu aldatu zituen. Sanchezek bere kabuz abiatu zuen prozesua, baina Kongresuaren babesa jaso zuen, irailean; PP eta Ciudadanos abstenitu egin ziren. Gobernuak asmoa iragarri zuenetik, diktadorearen zazpi bilobek hamaika helegite eta alegazio aurkeztu dituzte. Besteak beste, memoria historikoaren aurka publikoki azaldu den Jose Yusti Bastarretxe epailearen laguntzarekin trabatu nahi izan dute prozedura. «Hilobiaren 2.000 kiloko estalkia altxatu behar duten beharginen segurtasuna» argudiatu zuen magistratuak, aurreko «estatuburua» hobitik ateratzeko lanak eten zituen ebazpen batean. Auzibide hori zabalik dago, eta ikusteko dago Gorenaren epaiko argudioek nola eragin dezakeen horretan. Baliteke, gainera, auzibidea gehiago luzatzea; diktadorearen familiak Auzitegi Konstituzionalera joko duela iragarri du, eta ez du baztertzen Europako auzitegietaraino iristea. Gobernua, hasteko prest Yusti epailearen auzibidea eta Gorenaren erabakia behin betikoa ez diren arren, gobernuak uste du egin ditzakeelahobitik ateratzea eta ondorengo hobiratzea. Dena prest du, eta, haren ustez, Espainiako Eliza katolikoko buruen baimena baino ez luke behar hasteko. Erorien Haraneko beneditarrak hobitik ateratzearen aurka azaldu badira ere, gobernuak Vatikanoaren babesa du horretarako; Espainiako Estatuaren eta diktadorearen familiaren arteko auzibide bat zela adierazi zuen Vatikanoak urtarrilean, eta epaitegiek esandakoa beteko zuela. Gorenaren ebazpeneko argudioen arabera, ikusteko dago zer aukera izango duen gobernuak azaroaren 10eko Espainiako Gorteetarako bozak baino lehen aterako dituen gorpuzkiak ala gaia gobernu berriaren esku geratuko den. Carmen Calvo jarduneko presidenteordeak esan du «lehenbailehen» egin dutela hori, «hauteskunde kanpainatik aldentzeko». «Pozik» agertu da Francoren gorpuzkiak «toki publiko batetik» atera dituelako PSOEren gobernuak, eta modu «txukun batean eta bermeak betez» egin duelako hori.]]>
<![CDATA[Zabortegitik hondartzara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/014/001/2019-09-14/zabortegitik_hondartzara.htm Sat, 14 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1913/014/001/2019-09-14/zabortegitik_hondartzara.htm hiritartu dira gehienak: kale katuak, arratoiak, usoak, kaioak... Azken horiek hondartzetara gerturatu dira uda honetan; Donostiako Udalak jakinarazi du herritar ugariren kexak jaso dituztela. Baina herritarrek utzitako elikagai eta zaborren bila jo dute kaioek; hondakin ontzietan eta hondartzetan dauden arrastoek deitu dute hegazti horien arreta. Udalak azaldu duenez, San Markoko zabortegia (Errenteria, Gipuzkoa) ixteak eragin du hori, kaioek han omen baitzuten elikatzeko gune nagusia; orain, Gipuzkoako hiriburuan bezala, gertuko herri eta hirietan egiten dute geldialdia janari bila.

Donostiako Ekologia zinegotzi Enrique Ramosek (PSE-EE) azaldu duenez, udala aztertzen ari da zer egin hegazti horien «ugaritzea» saihesteko. «Sistema bat» jarri nahi dute hurrengo urteko udaldirako, hondartzan eta hiriko beste zenbait gunetan dauden herritarren «segurtasuna» bermatzeko, kaioek hirigunera gerturatzeko agertu duten «ausardia» dela eta. Bi helburu izango lituzke neurriak: kaioak uxatzea eta horien zenbatekoa kontrolatzea. «Usoekin egiten dugun moduan». Aitortu du, hala ere, oraindik ez dakitela nola.

Kaioekin usoekin bezala jardungo dutela esateak «ezagutzarik eza» islatzen du, Juan Arizaga Aranzadi zientzia elkarteko ornitologia departamenduko zuzendariaren arabera. Azaldu du usoen kopuru «itxi eta kontrolatu» bat dutela Donostian, eta hori gainditzen denean batzuk harrapatu eta sakrifikatu egiten dituztela. «Usoen populazioa egonkorra da, ez dira hiri edo herrietatik aldentzen». Kaioak, aldiz, hegazti migratzaileak direla gogoratu du: «Hirietan egun edo ordu batzuk egiten dituzte, eta alde egiten dute. Fluxu horiek kontrolatzea ezinezkoa da. Beraz, kaio batzuk harrapatzeak eta sakrifikatzeak ez luke ondoriorik izango».

Usoen kasuan, enpresa pribatu batek du horren ardura Donostian. Aurten amaitu da udalak harekin zuen kontratuaren luzapena, eta lehiaketa publikora atera dute lan hori. Gipuzkoako hiriburuan urtean 1.000 uso inguru harrapatzen dituzte, lau alditan, eta gasa erabilita hiltzen dituzte ondoren, udalak debekatuta baitauka pozoia erabiltzea edo animaliak odolustea.

Beasainen ere, arazoekin

Kaioekin, Donostian izandako antzeko arazo bat izan zuten Beasainen (Gipuzkoa) iaz. Sasietako zabortegia itxi ondoren, herrira jaisten hasi ziren, eta herritarren kexak ugaritu egin ziren, animalia horietako batzuen «tamainagatik» eta agertu zuten «jarrera oldarkorragatik». Udalak eta Sasietako Mankomunitateak, lehenik, tiro hotsak simulatzen dituen gas kanoiekin uxatzen saiatu ziren, baina neurriak ez zuen arrakastarik izan, eta, azkenik, belatzekin lortu zuten kaioak hirigunetik aldentzea. 2013an ere agertu ziren, eta orduan ere kontratatu zuten zerbitzu hori.

Arizagak azaldu duenez, horiez gain beste teknika batzuk erabiltzen dira hegaztiekin: soinu seinaleak, arantza metalikoak eta elektrikoak, uxagarri kimikoak —desatsegina edo arriskutsua den usainen bat hedatzen duten sistemak—, eta beste batzuk. Baina, adituaren arabera, kontrol sistema eraginkorrena animaliei janarira iristeko bideak ixtea da. «Jakirik ez badute, nekez gerturatuko dira hiriak bezala berez desatseginak dituzten inguruetara».

Kexen neurria

Aranzadikoak azaldu duenez, beste animalia batzuek eta bereziki gizakiek utzitako hondakinak jateko ohitura dute kaioek. «Animalia oportunistak dira». Gune populatuetan, zabortegiak izaten dituzte elikatzeko leku aproposenak. Gipuzkoakoak itxi izana eragina izaten ari dela onartu du Arizagak, baina azpimarratu du «gutxi batzuk» baino ez direla joaten janari bila hiri eta herrietara.

Aranzadiko ikerlariak azaldu du herritarrentzat eta animalientzat arazoak hasten direla «hiritartu» den espezieren baten presentzia «nabarmenegia» denean. Baina hori udaletan jasotzen diren kexek markatzen dutela kritikatu du, ez ikuspegi zientifiko edo objektibo batek. «Donostian kaioak ugaritu direla esan dute, baina hori ez da egia; egonkortuta dago gure kostaldetik pasatzen direnen populazioa. Are gehiago: azken 5-10 urteetan nabaritu dugu behera egin duela».

Era berean, Arizagak gogoratu du kaioak hondartzetan eta portuetan ikustea «ohikoa» dela, hori baita haien «habitat naturala», hezeguneekin batera. Udan eta bereziki arratsaldeko azken orduetan hondartzetan kaio gehiago ikustearen arrazoi nagusia, beraz, han pilatzen den zaborra dela azpimarratu du.

Horri aurre egiteko «irtenbide bat» izan liteke hondakinak biltzeko ontzien diseinua aldatzea, kaioek horiek hautsi eta barruan dagoena jaten dutelako orain. Arizagarentzat, dena den, neurri eraginkorrena «kontzientziazioa» da, eta animalia horiekin «elkarbizitzen jakitea». «Zaborrekin kontu handia eduki behar da, eta ez zaie jaten eman behar; udal ordenantzek debekatu egiten dute, gainera. Baina askotan errazagoa da usoekin egiten dena egitea: pertsona bati isun bat jarri beharrean, animaliak harrapatzea eta hiltzea».

Askotarikoak izaten dira herritarren kexak: batzuek lotura dute hiriaren itxurarekin eta azpiegiturarekin. Begi bistakoak izaten dira: kaioen gorotzak eraginda, horma eta eskultura zikinak, kable karraskatuak, herdoila, kalteak hodietan eta teilatuetan... «Baina ezin da esan esanguratsua denik. Hori soilik gerta daiteke errunaldietan, denbora batez leku batean geratzen direlako, baina Donostian eta Euskal Herrian oro har ez da gertatzen, hemengo baldintzak ez direlako horretarako egokiak eta kaioen igarobide bat delako euskal kostaldea».

Kaioen gorotzarekin lotuta, arazorik larrienak harriei, landareei edo zelaiei eragiten dizkiete; gainean geruza zuri gogor bat eratzen du, eta, kopuru handitan, itogarria izan liteke azpian harrapatzen dituen izaki bizidunentzat. Herritarren osasunarekin zerikusia dutenak izaten dira kezkagarrienak, animaliak gaixotasunen edo bizkarroien eramaile izan daitezke eta. Kasu horretan ere, Arizagak argi du. «Ez dugu gaixotasunen transmisioaren frogarik».]]>
<![CDATA[Skolae hezkidetza programak jaso du Hondarribia Berdintasun Hiria Saria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/011/001/2019-09-06/skolae_hezkidetza_programak_jaso_du_hondarribia_berdintasun_hiria_saria.htm Fri, 06 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1879/011/001/2019-09-06/skolae_hezkidetza_programak_jaso_du_hondarribia_berdintasun_hiria_saria.htm
Ekitaldiaren antolatzaileen arabera, Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Saileko kargudunik ez zen izan ekitaldian, gonbidatuta zeuden arren. Cristina Uriarte sailburuak ere, adibidez, ez zion gonbidapenari erantzun. Hondarribian bizi da. Ohikoa denez, Emakundeko ordezkariak izan ziren ekitaldian. Denis Itxaso Gipuzkoako Kultura diputatua (PSE-EE) egon ez zen arren, Jaizkibeleko kideei adierazi zien igandeko desfilera joango dela babesa ematera. Hondarribiko EAJko ordezkaritza ere espero zuten ekitaldian, baina ez zen agertu. Albiste litzateke, orain arte ez baitute inoiz jeltzaleek Jaizkibelen ekitaldi batean parte hartu. Eta nabarmentzeko modukoa da haien falta: izan ere, jeltzaleek agintzen dute Hondarribian. Oraingoz, hurbilketa urratsak espaloira mugatu dira; iaz hainbat buruzagi jeltzale egon ziren Jaizkibel txalotzen, baina gainerako agintari eta ordezkariak egoten diren lekutik aparte. Abotsanitz eta EH Bilduko zinegotzi eta kideen babesa beti izan dute.

Etzikoa prestatzeko, azken entsegua egin zuen atzo konpainia parekideak, eta etenaldi batean egin zuen sari banaketa. Jaizkibelekoen arabera, lehen aldiz iragarri dute ekitaldia Hondarribiko Udalaren webgunean.

Sarituek konpainiaren zapia jaso zuten; bosgarren urtea da saria ematen dutena. Epaimahaia osatu dute Garbiñe Biurrun epaileak, Xabier Lapitz kazetariak, Maddalen Iriarte kazetari eta EH Bilduko legebiltzarkideak, Iñigo Lamarca legelari eta EAEko ararteko ohiak, Nieves AlzaTxingudi saskibaloi taldeko presidentea izandakoak eta Batukada Feministako kide Ainara Sarasketak eta Arantxa Vicedok. Ekitaldian Bidasoko hezkuntza komunitateari egin zioten dei hautu parekidearen aldeko eragileek; «ausardia» eskatu zioten gaia lantzeko.]]>
<![CDATA[Krisialdiak ekarritako oinarriekin hazten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/002/001/2019-09-04/krisialdiak_ekarritako_oinarriekin_hazten.htm Wed, 04 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1917/002/001/2019-09-04/krisialdiak_ekarritako_oinarriekin_hazten.htm MERKATU LIBREKOAK

Gutxiago egin, baina garestiago saldu





Azken urteetako datuek erakusten dutenez, etxebizitza berrien eraikuntzaren hazkundea moteldu egin da Hego Euskal Herrian. Krisiaren aurretik (2.000-2008ko epean), batez beste, 8.000 etxebizitza berri inguru eraiki ziren urtero Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan. Baina Eusko Jaurlaritzaren Etxebizitza Sailaren arabera, 2011-2016ko epean, nabarmena izan da jaitsiera: urtero, 3.000 etxebizitza berri inguru egin ziren hiru herrialdeetan. Moteltzea bereziki Araban jazo da. Hori are nabarmenagoa izan da Nafarroan. Datu bat: 2006an, 6.200 etxe berri egin ziren; 2016an, 560.

Hala ere, krisialdiaren lehenengo urteekin konparatuta, azkenengo bost urteetan hazkunde txiki bat egon da Hego Euskal Herri osoan, eta egonkortu egin da etxebizitza berrien eraikuntza; 2009ko antzeko kopuruetara iritsi da, gutxi gorabehera: urtero, 5.000-6.000 lau herrialdeetan. Aldaketa nagusia banaketan egon da: aurreko hamarkadan, Araban eta Nafarroan eraiki ziren gehienak; azkenengo urteetan, Bizkaian eta, bereziki, Gipuzkoan.

Ipar Euskal Herrian, antzekoa izan da bilakaera. INSEE Frantziako Estatistika eta Ekonomia Ikerketen Institutuaren arabera, 1991tik 2001era urtero ia 2.000 etxebizitza berri eraiki zituzten Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan. 2001etik 2011ra, berriz, nabarmen egin zuen gora kopuru horrek: 31.000 etxebizitza berri hiru herrialdeetan. 2010eko hamarkadako lehenengo bost urteetako datuei erreparatuta, kopurua egonkortu egin dela erakusten dute: 2.800 etxebizitza berri urtero hiru herrialdeetan: ia hamarretik bat (%88) Lapurdin. Lurraldeen arteko desoreka hori gutxienez 1990eko hamarkadatik gertatzen da Ipar Euskal Herrian.

Hegoaldean, bizitegi berrien eraikuntza moteldu bada ere, ez da gauza bera gertatu salmentekin. INEk Espainiako Estatistika Institutuak eman berri ditu aurtengo datuak. Iaz iritsi zen merkatua krisia sortu zeneko mailara. Izan ere, 2008. urteko lehen sei hilabeteetan, 13.800 etxebizitza salerosi ziren lau herrialdeetan, aurten bezalatsu. Krisiaren garairik okerrenean, 2013an eta 2014an, 8.200era jaitsi ziren. Ordutik hona, beraz, %65 handitu dira salerosketak.

Badago, ordea, desberdintasun handi bat 2008ko eta egungo etxebizitza merkatuen artean: orduan, etxebizitza salduen ia erdiak (%47,8) berriak ziren. Azken urteetan, ordea, bostetik bat baizik ez dira berriak. Beste joera bat nagusitzen ari da: salerosi diren babes ofizialeko etxeen kopurua ere behera ari da egiten.

Egonkortzeko joerarik erakusten ez dutenak prezioak dira. Urteko lehen hiruhileko datuek erakusten dute etxeek 2015ean hasitako garestitze prozesuarekin jarraitzen dutela: Nafarroan, %4,9 hazi ziren, eta Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, berriz, %5,8. Edonola ere, oraindik asko falta da 2008ko prezioetara iristeko. Orduan baino %38 merkeago daude Nafarroan, eta Hegoaldeko beste hiru lurraldeetan, %25 merkeago.

BABES OFIZIALEKOAK

Desoreka handiak herrialdeen artean





Babes ofizialeko etxebizitzen kasuan ere moteldu egin da horien eraikuntza eta salmenta. Euskal Herrian, etxebizitza babestuen edo etxebizitza sozialen batezbestekoa %12,2 da. Europako Batasuneko batezbestekoaren gainetik: %8,5 da EBn; Finlandiaren (%16) eta Poloniaren artean (%10) kokatuko litzateke Euskal Herria. Espainian, berriz, %2 da babes ofizialeko etxebizitzen parkea,eta Frantzian, %17. Euskal Herrian, baina, alde nabarmenak daude herrialdeen artean. Hego Euskal Herrian daude bizileku gehien-gehienak; Iparraldean, oso eskasa da etxebizitza sozialen parkea, eta Lapurdin biltzen da ia osoki.

Azken urteetako bilakaerari dagokionez, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan %36 gutxitu da gisa horretako etxebizitzen eraikuntza, krisialdiaren ostean. Eusko Jaurlaritzaren datuen arabera, 2003-2009ko epean, babes ofizialeko 32.500 etxebizitza eraiki zituzten hiru herrialde horietan. 2010-2016ko seiurtekoan, berriz, 20.830.

2000ko hamarkadan, etxebizitza babestuen eraikuntza Arabako lurraldean zentratu zen batik bat, eta Gasteizen ia esklusiboki. Jaurlaritzak sustatutako etxebizitza publikoaren guztizkoaren % 42 han egin zen. Hurrengo hamarkadaren hasieran (2010-2016ko datuak), berriz, Bizkaian metatu ziren Jaurlaritza eraikitzen hasitako etxebizitza gehienak: guztizkoaren % 56. Eta Araban, %10 baino ez -%32ko jaitsiera-. Azken urteetan, Gipuzkoan eraikitzen ari dira gehienak; 2016an, Jaurlaritzak babestutako etxebizitzen erdiak baino gehiago han egin ziren.

Nafarroaren kasuan, %38 gutxitu da babes ofizialeko etxebizitzen eraikuntza, krisiaren ostean. Horien guztien %68 Iruñerrian metatzen dira, eta %19 Erriberan. Antzera gertatzen da Ipar Euskal Herrian. Euskal Elkargoak emandako datuen arabera (2019koak), etxebizitza sozialen %77 Baionan daude, eta Lapurdin, %99,5: guztira, 7.105 etxebizitza. Nafarroa Beherean eta Zuberoan ezdeusa da bizitoki sozialen kopurua: 35.

Frantziako Estatuko lege baten -Duflot legearen- eraginez, udalerri bateko etxebizitzen %25ek izan behar dute sozialak, 100.000 biztanleko aglomerazio batean dauden 3.500 biztanletik gorako herrien kasuan. Ipar Euskal Herrian, Lapurdin soilik betetzen du baldintza hori, baina Baionak bakarrik betetzen du legea.

HAMARRETIK BAT HUTSIK

Ipar Euskal Herrian hazten; Hegoaldean, gutxitzen





Azken urteetako bilakaerak beste bi joera erakusten ditu. Batetik, Ipar Euskal Herrian, hutsik dauden etxebizitzen kopurua handitzen ari da etengabe. 2000. urtetik %37 hazi dira Lapurdin; Nafarroan Beherean, %56; eta Zuberoan, %44. Hegoaldean, berriz, inor bizi ez diren etxeak gutxitzen ari dira. Krisialdia hasi zenetik, Araban %10 jaitsi da kopuru hori; Bizkaian, %8; Gipuzkoan, %21; eta Nafarroan, %14 gutxiago.

Euskal Herrian, oro har, hamar etxebizitzatik batean ez da inor bizi egunerokoan. Etxe hutsen artean, bigarren etxebizitza gisa aitortutakoak ere hartu behar dira kontuan. Herrialde batetik bestera alde nabarmena dago, nolanahi ere: etxe huts gehien Araban eta Lapurdin daude, baina horrek bi errealitate ezberdin islatzen ditu: etxe hutsak, erabilerarik ez dutenak; eta etxe hutsak, bigarren etxe gisa edota aisialdirako erabiltzen direnak.

Aisialdirakoetan, Lapurdiko datuak dira nabarmenak: bost etxetik bat baino gehiago erabiltzen dituzte aisialdirako. Ez eskualde guztietan berdin. Lapurdiko Itsas Hegikoa da Euskal Herri osoko ehunekorik handiena. Eskualde horretan daude, adibidez, Donibane Lohizune, Getaria eta Urruña. Gainerako eskualdeetan gutxiago dira bigarren etxeak: BAM Baiona-Angelu-Miarritze eremuan, adibidez, %19 dira, batez ere Miarritzeren eraginagatik -%41 dira bigarren etxeak-.

Euskal Herri osoan, oro har, kostaldean gehiago ageri dira era horretako etxeak. Gipuzkoan, adibidez, Urola Kostak du proportziorik handiena, tartean baitago Zarautz -bost etxetik bat da bigarrena-. Bizkaian, hori gertatzen da Mungia-Plentzia inguruan: Bakio eta Gorliz daude eskualde horretan; Bakion, erdiak baino gehiago dira bigarren etxeak. Lea Artibain ere sumatzen da joera hori, batez ere Lekeition -hirutik bat dira bigarren etxeak-.

Barnealdeko eskualdeetan, gutxiago dira aisialdirako etxebizitzak. Etxe hutsak ageri dira askoz gehiago eskualde horietan, Nafarroako mugen inguruan eta Araba hegoaldean batez ere. Adibidez, Baztanen: %32 etxetan ez da inor bizi; %25 hutsik daude. Bizkaian, Enkarterrin dago etxebizitza hutsen ehunekorik handiena: Karrantzan, esaterako, %25. Gipuzkoan, Urola Kostan eta Debabarrenean: Mutrikun, adibidez, %23, eta Eibarren, %12.

Bihar: Etxebizitzaren eskubide subjektiboa.]]>
<![CDATA[Hego Euskal Herriko adingabeek Poliziaren baimena beharko dute Iparraldera joateko]]> https://www.berria.eus/albisteak/170485/hego_euskal_herriko_adingabeek_poliziaren_baimena_beharko_dute_iparraldera_joateko.htm Thu, 29 Aug 2019 14:57:21 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/albisteak/170485/hego_euskal_herriko_adingabeek_poliziaren_baimena_beharko_dute_iparraldera_joateko.htm <![CDATA[Jaurlaritzak dio pobreak ugaritu arren hobetu egin dela beren pertzepzioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/007/001/2019-08-29/jaurlaritzak_dio_pobreak_ugaritu_arren_hobetu_egin_dela_beren_pertzepzioa.htm Thu, 29 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1893/007/001/2019-08-29/jaurlaritzak_dio_pobreak_ugaritu_arren_hobetu_egin_dela_beren_pertzepzioa.htm
Azterketa horren arabera, lau urtean %7 egin du gora pobrezian bizi direla uste dutenen kopuruak, eta, azken hamarkadan, %46. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako biztanleen %6 daude horrela: 130.965 herritar. Duela lau urte baino 9.000 gehiago, eta 2000. urtean baino 25.000 gehiago.

EH Bilduk uztailean salatu zuen Jaurlaritzak egina zuela lau urtean behin kaleratzen duen azterketa, baina Beatriz Artolazabal sailburuak ez zuela ohi bezala ezagutarazi, ezkutatu egin zuela. Herenegungo data daukan ohar baten bidez eman ditu orain hor azaltzen diren datu batzuei buruzko azalpenak, baina azterketa osorik ez du jarri Irekian, Jaurlaritzaren webgune nagusian; beste batean topa daiteke.

Oharrean, Jaurlaritzak inkestako datuetatik azpimarratu du laguntza publikoak jaso arren pobreziatik atera ezin diren 70.348 pertsona daudela, eta horien %80k ez dutela bere burua «oso pobre» ikusten. 2008tik —hori neurtzen hasi ziren lehen urtetik— izandako portzentajerik altuena dela azpimarratu du: urte hartan %78,7 ziren.

Horrekin batera, azaldu du behar gorrian dauden gehienek (%60,8k) ez dutela bere egoera horrela ikusten; «oinarrizko beharrei aurre egiteko edo nahiko eroso bizitzeko moldatzen» direla aitortzen dutela. Jaurlaritzak dio portzentaje hori %44 izan zela krisi ekonomikoaren urteetan, eta aurretik %30en bueltan zegoela.

Halaber, gobernuak gaineratu du pertzepzio subjektibo horrek oinarri objektiboak dituela, baina hori neurtzen duten hamahiru adierazleetatik lauk baino ez dute hobera egin 2008tik: elikadura arazo larriekin loturikoek, eta ur, argi eta telefono hornidurak. Oro har, oinarrizko gastuei aurre egin ezin dietenen kopuruak %83,7 egin du gora hamar urtean.

Jaurlaritzak iragarri du irailaren 25ean «bilera tekniko» bat egingo duela inkestaz aritzeko —ez du zehaztasun gehiago eman—, eta adierazi du gobernuaren lehentasuna dela gizarte babesaren sistemako oinarrizko baldintzak mantentzea eta azken bost urteotan finkatutako enplegua sortzeko politikekin jarraitzea.]]>
<![CDATA[Norabide bakarreko kalean]]> https://www.berria.eus/albisteak/170270/norabide_bakarreko_kalean.htm Sun, 25 Aug 2019 15:09:32 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/albisteak/170270/norabide_bakarreko_kalean.htm Etxartetarrekin edozeri buruz hitz egitean, beti azaltzen da hitz bat: kultura. Jakin-mina, gose hori, euren aurrekoengandik jaso dutela gogoratu dute, eta azpimarratu kulturak izan beharko lukeela «beste mundu bat irudikatzeko» elikagai nagusia.]]> Iruñeko San Jose plazatxoan jarri du hitzordua aitak. Haurtzaroko jolastoki izan zuen leku hura, eta orduko txantxa bat gogoratu nahi izan dio semeari. Izkina batean dagoen kalean sartu dira biak. Salsipuedes. Hori du izena. Irteerarik ez du, edo, hobeto esanda, sartzen den leku beretik atera behar da. Mutur batean dagoen moja karmeldarren komentura iritsi dira, eta Aitor Etxartek gogoratu du han frankismo garaian ematen zituztela mezak, euskaraz eta erdi ezkutuan. Handik atzera, irteerara edo sarrerara berriz. Han dagoen eraikinaren aurrean egin dute beste geldiune bat; Eusko Bazterra elkartea zegoen tokian, euskaltzale antifrankisten topagune izandakoan. Aita-semeak orainaren iraganetan egin dute paseoa norabide bakarreko kale horretan, han dauden eraikinen historian arakatuz irteera berriak aurkitu nahian. Gero, plaza zeharkatu, eta katedralaren alboko atean eseri dira. Luze jarraitu dute hizketan, denboran atzera-aurrera, kanpai hotsek amaiera behartu duten arte.

Atsegin duzue iritziak ematea eta eztabaidatzea, baita zuen artean ere. Etxeko sukalde giroa galtzen ari da, zuen ustez?

AITOR ETXARTE: Zalantzarik ez. Hor badago kontu demografiko, fisiko, material bat. Nire garaiko familiak askoz ere ugariagoak ziren. Halabeharrez, etxean bazegoen masa kritiko nahikoa, besteak beste eztabaidatzeko eta borrokatzeko. Etxean oso eztabaida zaleak izan gara beti.

HEDOI ETXARTE: Politika oso autoritarioa denean, etxea funtsezkoa da: bizirik irauteko toki bat da. Beste garai batzuetan, izan daitezke elkarteak, edota lagunekin, ezagunekin, kideekin dauzkazun solasak. Eta giro horietan beti da eskertzekoa kuriositatea, gauzak zalantzan jartzea, lehen espiritu kritikoa deitzen zen hori.
A.E: Eta entzutea. Geroz eta gutxiago egiten dugun ariketa bat da. Hori gabe ez dago haririk, ez dago gozamenik. Publikoki hitz egitea, familia giroan bada ere, askatasuna praktikan jartzea da, azken finean. Kant-ek esaten zuen ez dagoela askatasunik ez bada publikoa. Kontua ez da norberari bere kontzientzian zer bururatzen zaion, baizik eta zer esateko gaitasuna onartzen zaion pertsona horri, edota zer kontsideratzen den legitimoa esatea. Hori negoziatu egiten da beti, talde guztietan, baita familietan ere.

H.E.: Paradoxa bat: bizi gara garai batean non, printzipioz, eduki askotara irits gaitezkeen, baina, aldi berean, gero eta baliabide teknologiko gehiago dauzkagu gure arteko diferentziak gainetik kentzeko; sare sozialetan, adibidez, pertsona bat blokeatzeko, ez jarraitzeko... Gainera, mundua hobea balitz bezala bizi da disidentzia ez entzunda. Adibide paradigmatiko bat da kondenarena, errealitate bat ez aztertzeko eta ez ulertzeko. Kondenaren dinamika hori ikusi dut ustez balio askatzaile eta progresistak dituzten pertsonetan ere. Aplika dezake, adibidez, ateo batek erlijioa duen pertsona baten aurrean. Gailentasun morala erabiltzen du, aurrean duen pertsona hori erlijiora zerk eraman duen ez aztertzeko. Jarrera horrek sarritan eramaten zaitu mundua ez ulertzeko modu errekonfortanteetara. Eta, oro har, harreman txikienetik harreman publikoenera, ahalik eta konformidade handiena bilatzera entzuten dituzun iritzi horietan.
Hedoi eta Aitor Etxarte, bizkarrez

A.E.: Fikzioak aipatu dituzu. Gure haurtzaro eta nerabezaroan gai batzuk debekatuta zeuden, tabu ziren. Bagenekien bazirela mugak. Orain, aldiz, badirudi gauza guztiei buruz hitz egin daitekeela, eta jakintza gabe ere behartuta dagoela edonor iritzia ematera, pentsatuz, gainera, iritzia norberarena dela eta askatasun osoz ari dela. Baina hor ez dago inolako nitasunik. Dagoena da besterik gabe errepikapen infinitu bat diskurtso hegemonikoena. Ezinbestean iritzia eman behar den sentsazioa oso zabalduta dago; ez dakigunaz ere bai. Ez dago gutxieneko zuhurtasunik esateko «honetaz ez dakit» edo «entzuten zaitut, gehiago dakizulako»; elkarrizketa batean ezinbesteko ezaugarriak dira horiek.

Galtzaileekin zorretan

Emakume bat falta da elkarrizketa honetan: Pilar Berezibar, ama eta amona. Biek aitortu izan duzue funtsezkoa izan dela zuen prestakuntza intelektualean. 2017ko abenduan hil zen, eta haren eskelan bi aipu azaltzen dira. Bata, Bitoriano Gandiagarena; bestea, Walter Benjaminena. Zer adierazi nahi zenuten?

A.E.: Hor dituzu? Irakurri, irakurri.

Gandiagarena: «Nik badakit ez naizela arbola bat edo harri bat edo pauso batzuk gauaren erdian. Baina ezerk ez dit burutik kenduko holako zerbait ere banaizela». Eta Benjaminena: «Etsaigoa eta sakrifizio ahalmena arbaso esklabotuen memoriatik elikatzen dira, ez iloba liberatuen idealetik».

A.E.: Gure ama oso pertsona espirituala zen, eta hori ulertzeko modu oso animista zuen, garai hartan hiriko jatorria ez zuten euskaldun askok bezala. 1936ko gerra izan zen haren haurtzaroa, eta belaunaldi horrek ezagutu zuen Pio XII.ak eta Vatikanoak frankismoaren alde izandako jokaera, oso esplizitua. Traizioa, abandonua sentitu zuten. Komunitate kristau euskaldunean fenonemo oso larria izan zen hori, eta horrek ahalbidetu zuen gerora etorriko ziren bestelako fenomeno asko. Roncalli Joan XXIII.a aukeratu zutenean, askorentzat ate bat zabaldu zen. Gure amak kontsolamendu handia aurkitu zuen hor eta kulturan. Hil arte gosez irakurtzen zituen egunkaria eta pasatzen genion euskarazko edozein liburu, eta ez zen eskolara joandako pertsona: langile klaseko emakumea zen, gure aita bezala, eta jakin-min izugarrikoa. Pentsatzen zuen jakintzak pertsona hobeak egingo gintuela. Belaunaldi hartako jende askoren sentimendua zen hori. Jakin-min horren atzean bizi-mina zegoen, beste mundu bat irudikatzeko nahia, eta hori transmititu zigun.

"Nafarroan Portugalen eredua izan dugu. Egin dira aldaketa batzuk, baina puntu nagusiak ez dira zalantzan jarri" Aitor Etxarte

H.E.: Praktika zehatza zegoen haren jarreran. Egunkariarekin lotuta, nola hautatzen zituen albisteak, eskelak, elkarrizketak, nola mozten zituen, nola gordetzen, zergatik eta, adibidez, biloba batek halako abeslaria gogoko zuelako. Horrek asko esaten du digitalitateak kendu digun materialtasunaren inguruan. Belaunaldi baten ordezkari gisa ikusten ditut nik Pilar eta Emiliano Etxarte. Jakintzaren maila asko biltzen zituzten. Eguneroko praktikak ematen duena, gorputzean arrastoak uzten dituena. Horrez gain, bazuten kulturarekin eta zehatzago literaturarekin eta musikarekin oso harreman intentsoa, zentzu handi batean inputatua, garai hartan besterik ez zutelako.

Egungo gizarteak garrantzia ematen die transmisio horri eta, oro har, zaharrei?

H.E.: Belaunaldi horrek jakin zuen transmititzen gauza bat oso zaila dena: edadeko jendea haurra ere izan zela. Gaurko munduak promes bat egiten dizu: beti gazte bizi zaitezkeela; aldi berean, zaharrak mespretxatzen ditu.

A.E.: Safranskik, Nietzscheren gorabeherak-eta aipatzen dituenean, esaten du garai hartan gazte guztiek nahi zutela zahar agertu, horrek ematen ziela zilegitasuna posizio bezala, antropologikoki. Gaur esango genuke kontrakoa gertatzen dela, inork ez duela zahar agertu nahi, irrigarri izateraino. Sakralizatu egin da neurririk gabe haurtzaroa, eta penalizatu erabat zahartzaroa. Okerrena da adinak ematen dituen jakintza ezberdin horiek zenbateraino errekara botatzen ari garen.
H.E.: Asko poztuko ninduke erretreten protesten bidez zabalduko balitz ahots bat 70 urtetik gora duen jendearen iritzientzat. Bestela, badirudi edadeko jendea etorkinak eta ijitoak bezalakoa dela. Musulmanari egingo diogu elkarrizketa islamari buruz atentatu bat dagoenean, baina ez diogu galdetuko zer pentsatzen duen ekonomiaz, geografiaz ala poesiaz. Edo edadeko jendearen iritzia jakin nahi dugu soilik erretretari buruz, eta badugu erromanikoari buruz pasio handia duen jendea, kirolari ohia izandakoa, etxekoandre izan direlako azoka berera 60 urtez joan direnak...

Aitor, Hedoiren lehen liburuko poema batzuk itzuli zenituen gaztelaniara. Anekdotatik harago, zer esan nahi du horrelako ariketa batek zuen arteko harremanean eta ezagutzan?

A.E.: Beti izan gara oso hurbil intelektualki. Nik asko ikasi dut Hedoirekin. Beti trukatu ditugu gauzak, irakurri dizkiogu elkarri testuak-eta, gureak eta besteenak. Ate asko ireki dizkit. Oso naturala da gure arteko kolaborazioa, eta errespetu handikoa.

H.E.: Nire bizitzan konstante edo ardatz diren autore askorengana iritsi naiz iritsi naizen moduan Aitorrengatik jaso ditudalako. Besteak beste, berak ez daukalako irakurle gisa irakurle askok eduki dezaketen sektarismoa. Wagnerrekin gertatu zait, Hannah Arendtekin...

Kulturaren plaza?

«Sektarismotik» aldentzeko beharra aipatu duzu, Hedoi. Zer esan nahi duzu?

H.E.: Ez nuke eklektizismoaren defentsa handirik egin nahi. Uste dut inkoherentziaren apologiaren garaian bizi garela. Hori egin gabe, uste dut irakurketa osatuak egiteko joan behar dugula ahalik eta iturri aberatsenetara, eta horretan berreskuratu behar dugula XX. mendea eraldatu zutenen jarrera, ez zena batere-batere dogmatikoa. Harrituta geratuko ginateke Lenin zein heterodoxoa zen bere irakurketetan eta hizketaldietan. Eta, hura bezala, haren ingurukoak. Adibidez, Lunatxarskik Hezkuntza Departamentuan zituen eztabaidak. Irudi luke gaur egun halako beldur bat dagoela deskubrituko ote dugun gauza asko izan daitezkeela uste dugun baino konplexuagoak, ala ez.
Aitor Etxarte eta Hedoi Etxarte, Redin kalean, IruÃfÂfÃ'ÂfÃfÂ'Ã'±ean
A.E.: Goethek, Italiarako bidean egiten duen egunerokoan, behin eta berriro aipatzen du «honetaz ez dakit ezer», «hilko naiz jakin gabe»... Eta zertaz ez zekien! Jakintza kantitate izugarria maneiatzen zuen, eta oso modu dialektikoan. Hannah Arendtek gauza bera. «Ez naiz iritsiko, ez naiz iritsiko...». Honekin esan nahi dut askoz apalagoak izan behar dugula gure jakintzarekin. Hau da, edozer gauzak ez duela balio uler dezakegun gutxi horretara iristeko. Eta edozer gauzak ezin duela balio izan kulturgintzara iristeko.

Ahalegin gutxiagorekin egin eta kontsumitzen al da kultura?

A.E.: Gaur egun dagoen anabasa -askatasuna deitzen dioguna- da plazerean oinarritutako autokontsumoa. Kontrarioak bilatu behar ditugu, iturri ezberdinak kontrastatu. Ingurukoen irakurketak ikusita, konturatzen zara ildo bat hartzen dugula, eta ildo kontsolagarri, ezagun eta batere sorpresa gabeko horretan jarraitzen dugula, aurretik dakiguna baieztatzeko. Baina kulturgintzak lotura handiagoa du kezkarekin. Pentsamendua beti da sormen publiko bat. Eta ez dago pentsamendurik ez badago elkarrizketarik; publikoa, ez nork bere buruarekin daukana. Eta nola ikusten duzue euskal kulturgintza gaur egun?

H.E.: Krisi handi batean gaude, eta, oro har, krisi hori ukatzen pasatzen dugu denbora handia. Euskal kultura zera da ia-ia, euskal kulturan ari direnen eta oso gertukoen aktibitate bat. Eta hori da beste batzuekin dagoen aldea. Egon da ziklo bat euskal artea dei diezaiokegun horrek nolabaiteko autonomia izan duena beste arte nazional batzuekiko. Gaur egun ez dauka autonomiarik, eta ez dauka homologatzeko gaitasunik ere. Estandarrean ez gaude, eta alternatiboan ere ez. Adibidez, heriotza tasa handiko liburugintza bat daukagu. Haur literaturan hasten direnetatik zenbatek segitzen dute helduen literaturan? Egun inork ez dauka planik, erakunde publikoek ez daukate, eta herri mugimenduek ere ez; ez beraiek egiteko, ezta erakundeei bete dezaten esateko ere. Kontrarioek esan izan diguten fikzio horretan bizi gara. Ez badago politika nazional bat publikoa, ez da egongo inolako aldaketarik.

Ardura merkatuarena al da?

H.E.: Merkatuari buelta eman zaio askotan eta modu askotan, kapitalismotik atera gabe kultur politiketan. Duela 40 urtekoarekin alderatuta, egun Iruñera euskarazko autore dezente etortzen dira, elkarteek edo udalak gonbidatuta. Zenbat jende doa? Izan gaitezen zintzoak behingoz: gure langa oso-oso baxu dago. Batzuetan pudorea ematen du jendea gonbidatzeak; bertigoa ematen dizu baietz esateak. Etorriko dira hamabi lagun entzutera? Ibon Rodriguezek egin du, nire ustez, aurtengo disko liluragarrienetako bat; irudipena daukat duela bi-hiru hamarkada etorri balitz Gaiarre antzokiaren erdia beteko zuela.

A.E.: Zalantzarik ez eduki. Niri beste adibide batzuk etorri zaizkit burura. Euskaldunok kantura iristen garenean, Txoria txori: ez dago besterik azken bolada honetan. Eta pentsa zer kantagintza historikoa dugun, ikaragarri zoragarria. Beste adibide bat: gure saiakerako pentsalari handienetariko batek -Joxe Azurmendik- hanka bat kanpoan du aspaldi. Oharkabean pasatuko da, oharkabean pasatu da orain arte. Eta hirugarren adibide bat: nazioartean kolonialismoaren debatea dagoenean gori-gorian, azterketak inoiz baino sakonagoak direnean, iritsi da Elkanoren urteurrena, eta hemen denok beste aldera begira.

"Euskal kulturgintzan krisi handi batean gaude, eta hori ukatzen pasatzen dugu denbora handia" Hedoi Etxarte

H.E.: Hori gertatzen da gaur egun eskolatik hainbeste euskaldun atera eta eskoletan hainbeste irakasle dauden garai hauetan. Hori ez da Barcina anderearen errua.

A.E.: Jakina ezetz. Nire ustez, euskarazko sorkuntza oso modu endogamoan eta konfliktiboan bizi da; hautsi egin dira erabat zubi asko; besteak beste, kulturgintzan lan egiten dugun pertsona askoren artean. Milaka pertsonak kobratu dugu eta kobratzen dugu hilabete bukaeran gure ofizioarekin euskarak loturaren bat duelako. Non daude? Ez daude inon, inoiz. Losurdok esaten du mendebaldeko marxismoak beti gutxietsi duela estatua. Hemen beti kontra aritu gara, baina garbi dago administrazioek eta herri mugimenduek -egun gobernantza esaten den horren barnean- adostu behar dutela plan bat, edo bestela ez da egongo transmisiorik.

Gaurko ghettoak

Aitor, hezkuntzari lotuta egin duzu zure ibilbide profesional guztia. Baduzu arantzarik?

A.E.: Asko eskatu zaio hezkuntza sistemari euskalgintzaren eta herrigintzaren ikuspuntutik, eta kulturgintzatik oro har. Eta esango nuke inolako bermerik gabe eta tresnarik gabe eskatu zaiola. Irakasleak dira tresna nagusia, baina ez dugu inoiz plan integralik eduki kulturgintzara eramateko eta kulturgintzatik ekartzeko. Hau da, maisu-maistra hutsak izatera kondenatu dugu geure burua eta kondenatu gaituzte, inork ez duelako anbizio handiagoko helbururik jarri. Hor galdu dugu aukera historiko izugarria, eta jarraitzen dugu galtzen zeren eta irakasle askok pentsatzen dute ez direla kultur eragileak, beraien lanak ez duela ezagutzarekin loturarik, hezkuntzarekin soilik duela lotura. Uste dut guztion sentsazioa dela hemen gauza askotan huts egiten ari garela.

Hedoi, ardurarik baduzue guraso belaunaldi berriek?

H.E.: Bai. Dena den, eta ikastolen adibidea hartuta, oso ezberdina da proiektu edo mugimendu sozial baten sortze fasean partaide izatea ala martxan dagoenean. Dituzun intzidentzia aukerak oso txikiak dira. Baina, horrez gain, badago alde handi bat duela hiru-lau hamarkadarekin konparatuta: kontsumitzaile gisa bizi ditugu berdin artea, kultura eta hezkuntza: kexak jartzen ditugu, edo eskolaz aldatzen gara ez badizkigute ematen nahi ditugun zerbitzuak.

A.E.: Hezkuntza da, dudarik gabe, merkatu global honetan dagoen merkantzia handienetarikoa. Merkatuan posizionatzeko geroz eta gehiago behar dira berrikuntzak. Baina ez berrikuntza aztertuak, adostuak, bestelako mundu justuago, askeago eta demokratikoago bat bilatzen dutenak. Nahi dena da berrikuntza besterik gabe ikastetxe bat erakargarriago egiteko. Auskalo prozesu hau noraino hel daitekeen, baina izugarri arriskutsua da. Hezkuntza eragile asko bat egiten ari dira dinamika horrekin, konturatu gabe berrikuntzak ezinbestekoak direla baina lehenik eta behin helburuak eta norabidea markatu behar direla.

Etiketak diozue. Segregazioa aipatzen da azkenaldian.

H.E.: Hezkuntzan ghettoak sortzen ari dira gure sisteman, behean, goian eta tartean daudenen artean. Eta bilatzen dena da kasu gehienetan seme-alabak zuretarrekin egotea eta bestearekin ez nahastea, eta bestea izan daiteke kasu batzuetan erdalduna, euskalduna, etorkina, ijitoa ala dena delakoa. Gure hezkuntza sistema gure jendartearen isla da. Oso eredu segregatuetara goaz. Gasteiz izan daiteke adibide paradigmatiko bat. Sansomendiko institutuan, ikasleen %70 ijitoak dira, eta gertuko D ereduko institutuan ez dira %1 ere. Hezkuntza izan da, kakotx askorekin, bake territorio bat gerra ez dadin sortu, baina hori aldatzen ari da.

A.E.: Nafarroan oso garbi izan da beti euskaldunok eta euskaldun komunitatea oso bigarren-hirugarren-laugarren mailakoak ginela, ez genuela eskubiderik ezta hezkuntza sistema arautu eta konbentzional bat edukitzeko ere. Eta orain ez gara konturatzen bestelako komunitateak ere baditugula, eta horiekin jokaera bera garatzen ari garela. Birpentsatzekoa den dinamika bat da, eta euskalgintzatik. Katalunian garbi ikusi dute katalanez egiten den kulturak bilgune izateko gaitasuna eduki behar duela eta erakarri behar dituela bestelako kultura minorizatuak, eta horiei ahotsa eman behar dietela testuinguru horretatik. Hori gurera ez da iritsi. Egia da hemen eztabaidak beste ezaugarri batzuk dituela soziologikoki eta soziolinguistikoki, baina zenbait tokitan egin liteke.

Aitor eta Hedoi Etxarte hizketan Aitor, zuk esana da zuen kalean «los hijos de la vasca» zinetela, deitura hori zenutela. Hedoi, Iruñean euskaldunak baskoak zarete orain ere?

H.E.: Ez nuke jakingo esaten. Momentuaren arabera, pertsonaren arabera... Nik garbi daukat euskaldunok ez daukagula Gasteizen edo Donostian eduki dezakegun zilegitasuna. Orain badaude euskaldunak Nafarroako elitean, baina zenbatek irakurtzen dute euskarazko prentsa? Zenbatek daukate kezka Angel Erroren edo Onintza Enbeitaren zutabeen inguruan egon diren eztabaidekin? Bestalde, Bruselan flandriarrak halako bi edo gehiago gara euskaldunak Iruñean; han, film guztiak azpidazten dituzte.

A.E.: Nafarroako hegemonia politikoaren eta kulturalaren oinarria gerrarik gabeko gerra bat da, errepresio itzelarekin garatu zena. Clausewitzek esaten zuen gerran lortzen diren etekinen kudeaketa dela politika, eta horrek hiru-lau belaunaldi irauten duela. Ebidentea da hori hemen. Euskarak egun Nafarroan duen posizioak lotura handia du horrekin. Gu gara azpiratuak. Auzoko ijitoek jarri ziguten deitura aipatu duzu. Orduan bazegoen jende xumearen artean elkarrenganako errespetuaren kultura. Nik uste dut jende arruntak, herriak gaitasun handia duela bestearen kulturarekin interesatzeko. Baina hori bultzatu behar da, eta uste dut gauza asko gaizki ari garela egiten.

H.E.: Hor bazegoen kuriositatezko giro bat. Nire auzoan bulgariar batzuek denda bat dute, Ongi Etorri idatzita daukan kartel handi bat duena. Nik Bulgariako poeta bat baino ez dut ezagutzen: Vaptsarov -Bulgariako Gabriel Aresti-edo-. Aurrekoan, hari buruz aritu ginen hizketan. Ez da gezurra esaten badugu besteen artearen ezagutzaren bidez, eta gehiago, gainera, kapitalismoa basatia den tokietan, oraindik, amonaren garaian bezala, kulturak balio duela transzendentziarako: jendeak badakizki poemak, abestiak... Segur aski marokoar batekin izan dezakezun solasaldia oso ezberdina izango da Txukrik kontatzen dituenak ezagututa. Eta horrek bide eman diezaguke guri ere Aresti eta beste hainbat gauza ezagutarazteko haiei. Bide hori egin behar da ez multikulturalismoarengatik, baizik bizikidetza demokratikoagatik eta bestearen onartze soilagatik.

Aldaketaren mugak

Nafarroako politika. Azken lau urtekoa kontua hartuta: hau al zen aldaketa?

H.E.: Horrekin lotuta, nik memoriaren gaia aipatu nahi dut. Badago Nafarroako eta EAEko erakundeen partetik guztia epaitzeko beren buruari jarritako obsesio moduko bat. Irudipena daukat hori egiten dutela egin behar dutena ez egiteko. Memoria demokratikoa ezin da egin diskurtso etereo horien bidez: biolentzia guztien kontra-eta. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Europan errelato demokratikoa errelato antifaxista bat da: berdin da eskuinekoa zaren ala ezkerrekoa. Hemen, esaten denean 1936ko gerran garbitu zituztenak demokrazia eta askatasuna defendatzen ari zirela, gezurra esaten ari dira. Batzuk hilko ziren sozialismoan sinesten zutelako, Euskadi independente bat nahi zutelako, anarkistak zirelako... Beste herrialde batzuetan esplikatzen da hil zituztela proiektu politikoak lehian zeudelako, hemen ez.

A.E.: Aldaketaz pare bat gauza. EH Bildu Gipuzkoan eta Donostian agintean egon zenetik urte batzuk pasatu behar izan dira horri buruzko azterketa interesgarrienak irakurtzeko. Apaltasun ariketa bat egin behar dugu. Amerikako Estatu Batuen independentziako protagonistak ere gerora konturatu ziren momentu historiko horretan zer egon zen jokoan. Nafarroako aldaketarena momentu politiko konkretu bat izan zen, gerratik hona Nafarroa patrimonializatu dutenen kontrako herri oldarraldi moduko bat. Horrela esplika daiteke hasierako bultzada. Gero, noraino iritsi den? Konstatazio bat da politika neoliberaletan marjina geroz eta txikiago dela edozein sektoretan politika ezberdinak egiteko. Eta honek luzerako emango luke. Europako bi adibide. Bata, Grezia: ikusi dugu nola bukatu den. Eta bestea, Portugal. Nafarroan, neurri batean, Portugalen eredua izan dugu. Hau da, politika sektorial batzuetan egin dira hala-holako aldaketa batzuk, baina puntu nagusi guztiak ez ditu inork zalantzan jarri. Honek ispiluaren aurrean jartzen gaitu, gure mugak erakusten dizkigu.
]]>
<![CDATA[NORABIDE BAKARREKO KALEAN]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1964/002/001/2019-08-25/norabide_bakarreko_kalean.htm Sun, 25 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1964/002/001/2019-08-25/norabide_bakarreko_kalean.htm Salsipuedes. Hori du izena. Irteerarik ez du, edo, hobeto esanda, sartzen den leku beretik atera behar da. Mutur batean dagoen moja karmeldarren komentura iritsi dira, eta Aitor Etxartek gogoratu du han frankismo garaian ematen zituztela mezak, euskaraz eta erdi ezkutuan. Handik atzera, irteerara edo sarrerara berriz. Han dagoen eraikinaren aurrean egin dute beste geldiune bat; Eusko Bazterra elkartea zegoen tokian, euskaltzale antifrankisten topagune izandakoan. Aita-semeak orainaren iraganetan egin dute paseoa norabide bakarreko kale horretan, han dauden eraikinen historian arakatuz irteera berriak aurkitu nahian. Gero, plaza zeharkatu, eta katedralaren alboko atean eseri dira. Luze jarraitu dute hizketan, denboran atzera-aurrera, kanpai hotsek amaiera behartu duten arte.

Atsegin duzue iritziak ematea eta eztabaidatzea, baita zuen artean ere. Etxeko sukalde giroa galtzen ari da, zuen ustez?

AITOR ETXARTE: Zalantzarik ez. Hor badago kontu demografiko, fisiko, material bat. Nire garaiko familiak askoz ere ugariagoak ziren. Halabeharrez, etxean bazegoen masa kritiko nahikoa, besteak beste eztabaidatzeko eta borrokatzeko. Etxean oso eztabaida zaleak izan gara beti.

HEDOI ETXARTE: Politika oso autoritarioa denean, etxea funtsezkoa da: bizirik irauteko toki bat da. Beste garai batzuetan, izan daitezke elkarteak, edota lagunekin, ezagunekin, kideekin dauzkazun solasak. Eta giro horietan beti da eskertzekoa kuriositatea, gauzak zalantzan jartzea, lehen espiritu kritikoa deitzen zen hori.

A.E: Eta entzutea. Geroz eta gutxiago egiten dugun ariketa bat da. Hori gabe ez dago haririk, ez dago gozamenik. Publikoki hitz egitea, familia giroan bada ere, askatasuna praktikan jartzea da, azken finean. Kant-ek esaten zuen ez dagoela askatasunik ez bada publikoa. Kontua ez da norberari bere kontzientzian zer bururatzen zaion, baizik eta zer esateko gaitasuna onartzen zaion pertsona horri, edota zer kontsideratzen den legitimoa esatea. Hori negoziatu egiten da beti, talde guztietan, baita familietan ere.

H.E.: Paradoxa bat: bizi gara garai batean non, printzipioz, eduki askotara irits gaitezkeen, baina, aldi berean, gero eta baliabide teknologiko gehiago dauzkagu gure arteko diferentziak gainetik kentzeko; sare sozialetan, adibidez, pertsona bat blokeatzeko, ez jarraitzeko... Gainera, mundua hobea balitz bezala bizi da disidentzia ez entzunda. Adibide paradigmatiko bat da kondenarena, errealitate bat ez aztertzeko eta ez ulertzeko. Kondenaren dinamika hori ikusi dut ustez balio askatzaile eta progresistak dituzten pertsonetan ere. Aplika dezake, adibidez, ateo batek erlijioa duen pertsona baten aurrean. Gailentasun morala erabiltzen du, aurrean duen pertsona hori erlijiora zerk eraman duen ez aztertzeko. Jarrera horrek sarritan eramaten zaitu mundua ez ulertzeko modu errekonfortanteetara. Eta, oro har, harreman txikienetik harreman publikoenera, ahalik eta konformidade handiena bilatzera entzuten dituzun iritzi horietan.

A.E.: Fikzioak aipatu dituzu. Gure haurtzaro eta nerabezaroan gai batzuk debekatuta zeuden, tabu ziren. Bagenekien bazirela mugak. Orain, aldiz, badirudi gauza guztiei buruz hitz egin daitekeela, eta jakintza gabe ere behartuta dagoela edonor iritzia ematera, pentsatuz, gainera, iritzia norberarena dela eta askatasun osoz ari dela. Baina hor ez dago inolako nitasunik. Dagoena da besterik gabe errepikapen infinitu bat diskurtso hegemonikoena. Ezinbestean iritzia eman behar den sentsazioa oso zabalduta dago; ez dakigunaz ere bai. Ez dago gutxieneko zuhurtasunik esateko «honetaz ez dakit» edo «entzuten zaitut, gehiago dakizulako»; elkarrizketa batean ezinbesteko ezaugarriak dira horiek.

Galtzaileekin zorretan



Emakume bat falta da elkarrizketa honetan: Pilar Berezibar, ama eta amona. Biek aitortu izan duzue funtsezkoa izan dela zuen prestakuntza intelektualean. 2017ko abenduan hil zen, eta haren eskelan bi aipu azaltzen dira. Bata, Bitoriano Gandiagarena; bestea, Walter Benjaminena. Zer adierazi nahi zenuten?

A.E.: Hor dituzu? Irakurri, irakurri.

Gandiagarena: «Nik badakit ez naizela arbola bat edo harri bat edo pauso batzuk gauaren erdian. Baina ezerk ez dit burutik kenduko holako zerbait ere banaizela». Eta Benjaminena: «Etsaigoa eta sakrifizio ahalmena arbaso esklabotuen memoriatik elikatzen dira, ez iloba liberatuen idealetik».

A.E.: Gure ama oso pertsona espirituala zen, eta hori ulertzeko modu oso animista zuen, garai hartan hiriko jatorria ez zuten euskaldun askok bezala. 1936ko gerra izan zen haren haurtzaroa, eta belaunaldi horrek ezagutu zuen Pio XII.ak eta Vatikanoak frankismoaren alde izandako jokaera, oso esplizitua. Traizioa, abandonua sentitu zuten. Komunitate kristau euskaldunean fenonemo oso larria izan zen hori, eta horrek ahalbidetu zuen gerora etorriko ziren bestelako fenomeno asko. Roncalli Joan XXIII.a aukeratu zutenean, askorentzat ate bat zabaldu zen. Gure amak kontsolamendu handia aurkitu zuen hor eta kulturan. Hil arte gosez irakurtzen zituen egunkaria eta pasatzen genion euskarazko edozein liburu, eta ez zen eskolara joandako pertsona: langile klaseko emakumea zen, gure aita bezala, eta jakin-min izugarrikoa. Pentsatzen zuen jakintzak pertsona hobeak egingo gintuela. Belaunaldi hartako jende askoren sentimendua zen hori. Jakin-min horren atzean bizi-mina zegoen, beste mundu bat irudikatzeko nahia, eta hori transmititu zigun.

H.E.: Praktika zehatza zegoen haren jarreran. Egunkariarekin lotuta, nola hautatzen zituen albisteak, eskelak, elkarrizketak, nola mozten zituen, nola gordetzen, zergatik eta, adibidez, biloba batek halako abeslaria gogoko zuelako. Horrek asko esaten du digitalitateak kendu digun materialtasunaren inguruan. Belaunaldi baten ordezkari gisa ikusten ditut nik Pilar eta Emiliano Etxarte. Jakintzaren maila asko biltzen zituzten. Eguneroko praktikak ematen duena, gorputzean arrastoak uzten dituena. Horrez gain, bazuten kulturarekin eta zehatzago literaturarekin eta musikarekin oso harreman intentsoa, zentzu handi batean inputatua, garai hartan besterik ez zutelako.

Egungo gizarteak garrantzia ematen die transmisio horri eta, oro har, zaharrei?

H.E.: Belaunaldi horrek jakin zuen transmititzen gauza bat oso zaila dena: edadeko jendea haurra ere izan zela. Gaurko munduak promes bat egiten dizu: beti gazte bizi zaitezkeela; aldi berean, zaharrak mespretxatzen ditu.

A.E.: Safranskik, Nietzscheren gorabeherak-eta aipatzen dituenean, esaten du garai hartan gazte guztiek nahi zutela zahar agertu, horrek ematen ziela zilegitasuna posizio bezala, antropologikoki. Gaur esango genuke kontrakoa gertatzen dela, inork ez duela zahar agertu nahi, irrigarri izateraino. Sakralizatu egin da neurririk gabe haurtzaroa, eta penalizatu erabat zahartzaroa. Okerrena da adinak ematen dituen jakintza ezberdin horiek zenbateraino errekara botatzen ari garen.

H.E.: Asko poztuko ninduke erretreten protesten bidez zabalduko balitz ahots bat 70 urtetik gora duen jendearen iritzientzat. Bestela, badirudi edadeko jendea etorkinak eta ijitoak bezalakoa dela. Musulmanari egingo diogu elkarrizketa islamari buruz atentatu bat dagoenean, baina ez diogu galdetuko zer pentsatzen duen ekonomiaz, geografiaz ala poesiaz. Edo edadeko jendearen iritzia jakin nahi dugu soilik erretretari buruz, eta badugu erromanikoari buruz pasio handia duen jendea, kirolari ohia izandakoa, etxekoandre izan direlako azoka berera 60 urtez joan direnak...

Aitor, Hedoiren lehen liburuko poema batzuk itzuli zenituen gaztelaniara. Anekdotatik harago, zer esan nahi du horrelako ariketa batek zuen arteko harremanean eta ezagutzan?

A.E.: Beti izan gara oso hurbil intelektualki. Nik asko ikasi dut Hedoirekin. Beti trukatu ditugu gauzak, irakurri dizkiogu elkarri testuak-eta, gureak eta besteenak. Ate asko ireki dizkit. Oso naturala da gure arteko kolaborazioa, eta errespetu handikoa.

H.E.: Nire bizitzan konstante edo ardatz diren autore askorengana iritsi naiz iritsi naizen moduan Aitorrengatik jaso ditudalako. Besteak beste, berak ez daukalako irakurle gisa irakurle askok eduki dezaketen sektarismoa. Wagnerrekin gertatu zait, Hannah Arendtekin...

Kulturaren plaza?



«Sektarismotik» aldentzeko beharra aipatu duzu, Hedoi. Zer esan nahi duzu?

H.E.: Ez nuke eklektizismoaren defentsa handirik egin nahi. Uste dut inkoherentziaren apologiaren garaian bizi garela. Hori egin gabe, uste dut irakurketa osatuak egiteko joan behar dugula ahalik eta iturri aberatsenetara, eta horretan berreskuratu behar dugula XX. mendea eraldatu zutenen jarrera, ez zena batere-batere dogmatikoa. Harrituta geratuko ginateke Lenin zein heterodoxoa zen bere irakurketetan eta hizketaldietan. Eta, hura bezala, haren ingurukoak. Adibidez, Lunatxarskik Hezkuntza Departamentuan zituen eztabaidak. Irudi luke gaur egun halako beldur bat dagoela deskubrituko ote dugun gauza asko izan daitezkeela uste dugun baino konplexuagoak, ala ez.

A.E.: Goethek, Italiarako bidean egiten duen egunerokoan, behin eta berriro aipatzen du «honetaz ez dakit ezer», «hilko naiz jakin gabe»... Eta zertaz ez zekien! Jakintza kantitate izugarria maneiatzen zuen, eta oso modu dialektikoan. Hannah Arendtek gauza bera. «Ez naiz iritsiko, ez naiz iritsiko...». Honekin esan nahi dut askoz apalagoak izan behar dugula gure jakintzarekin. Hau da, edozer gauzak ez duela balio uler dezakegun gutxi horretara iristeko. Eta edozer gauzak ezin duela balio izan kulturgintzara iristeko.

Ahalegin gutxiagorekin egin eta kontsumitzen al da kultura?

A.E.: Gaur egun dagoen anabasa -askatasuna deitzen dioguna- da plazerean oinarritutako autokontsumoa. Kontrarioak bilatu behar ditugu, iturri ezberdinak kontrastatu. Ingurukoen irakurketak ikusita, konturatzen zara ildo bat hartzen dugula, eta ildo kontsolagarri, ezagun eta batere sorpresa gabeko horretan jarraitzen dugula, aurretik dakiguna baieztatzeko. Baina kulturgintzak lotura handiagoa du kezkarekin. Pentsamendua beti da sormen publiko bat. Eta ez dago pentsamendurik ez badago elkarrizketarik; publikoa, ez nork bere buruarekin daukana.

Eta nola ikusten duzue euskal kulturgintza gaur egun?

H.E.: Krisi handi batean gaude, eta, oro har, krisi hori ukatzen pasatzen dugu denbora handia. Euskal kultura zera da ia-ia, euskal kulturan ari direnen eta oso gertukoen aktibitate bat. Eta hori da beste batzuekin dagoen aldea. Egon da ziklo bat euskal artea dei diezaiokegun horrek nolabaiteko autonomia izan duena beste arte nazional batzuekiko. Gaur egun ez dauka autonomiarik, eta ez dauka homologatzeko gaitasunik ere. Estandarrean ez gaude, eta alternatiboan ere ez. Adibidez, heriotza tasa handiko liburugintza bat daukagu. Haur literaturan hasten direnetatik zenbatek segitzen dute helduen literaturan? Egun inork ez dauka planik, erakunde publikoek ez daukate, eta herri mugimenduek ere ez; ez beraiek egiteko, ezta erakundeei bete dezaten esateko ere. Kontrarioek esan izan diguten fikzio horretan bizi gara. Ez badago politika nazional bat publikoa, ez da egongo inolako aldaketarik.

Ardura merkatuarena al da?

H.E.: Merkatuari buelta eman zaio askotan eta modu askotan, kapitalismotik atera gabe kultur politiketan. Duela 40 urtekoarekin alderatuta, egun Iruñera euskarazko autore dezente etortzen dira, elkarteek edo udalak gonbidatuta. Zenbat jende doa? Izan gaitezen zintzoak behingoz: gure langa oso-oso baxu dago. Batzuetan pudorea ematen du jendea gonbidatzeak; bertigoa ematen dizu baietz esateak. Etorriko dira hamabi lagun entzutera? Ibon Rodriguezek egin du, nire ustez, aurtengo disko liluragarrienetako bat; irudipena daukat duela bi-hiru hamarkada etorri balitz Gaiarre antzokiaren erdia beteko zuela.

A.E.: Zalantzarik ez eduki. Niri beste adibide batzuk etorri zaizkit burura. Euskaldunok kantura iristen garenean, Txoria txori: ez dago besterik azken bolada honetan. Eta pentsa zer kantagintza historikoa dugun, ikaragarri zoragarria. Beste adibide bat: gure saiakerako pentsalari handienetariko batek -Joxe Azurmendik- hanka bat kanpoan du aspaldi. Oharkabean pasatuko da, oharkabean pasatu da orain arte. Eta hirugarren adibide bat: nazioartean kolonialismoaren debatea dagoenean gori-gorian, azterketak inoiz baino sakonagoak direnean, iritsi da Elkanoren urteurrena, eta hemen denok beste aldera begira.

H.E.: Hori gertatzen da gaur egun eskolatik hainbeste euskaldun atera eta eskoletan hainbeste irakasle dauden garai hauetan. Hori ez da Barcina anderearen errua.

A.E.: Jakina ezetz. Nire ustez, euskarazko sorkuntza oso modu endogamoan eta konfliktiboan bizi da; hautsi egin dira erabat zubi asko; besteak beste, kulturgintzan lan egiten dugun pertsona askoren artean. Milaka pertsonak kobratu dugu eta kobratzen dugu hilabete bukaeran gure ofizioarekin euskarak loturaren bat duelako. Non daude? Ez daude inon, inoiz. Losurdok esaten du mendebaldeko marxismoak beti gutxietsi duela estatua. Hemen beti kontra aritu gara, baina garbi dago administrazioek eta herri mugimenduek -egun gobernantza esaten den horren barnean- adostu behar dutela plan bat, edo bestela ez da egongo transmisiorik.

Gaurko ghettoak



Aitor, hezkuntzari lotuta egin duzu zure ibilbide profesional guztia. Baduzu arantzarik?

A.E.: Asko eskatu zaio hezkuntza sistemari euskalgintzaren eta herrigintzaren ikuspuntutik, eta kulturgintzatik oro har. Eta esango nuke inolako bermerik gabe eta tresnarik gabe eskatu zaiola. Irakasleak dira tresna nagusia, baina ez dugu inoiz plan integralik eduki kulturgintzara eramateko eta kulturgintzatik ekartzeko. Hau da, maisu-maistra hutsak izatera kondenatu dugu geure burua eta kondenatu gaituzte, inork ez duelako anbizio handiagoko helbururik jarri. Hor galdu dugu aukera historiko izugarria, eta jarraitzen dugu galtzen zeren eta irakasle askok pentsatzen dute ez direla kultur eragileak, beraien lanak ez duela ezagutzarekin loturarik, hezkuntzarekin soilik duela lotura. Uste dut guztion sentsazioa dela hemen gauza askotan huts egiten ari garela.

Hedoi, ardurarik baduzue guraso belaunaldi berriek?

H.E.: Bai. Dena den, eta ikastolen adibidea hartuta, oso ezberdina da proiektu edo mugimendu sozial baten sortze fasean partaide izatea ala martxan dagoenean. Dituzun intzidentzia aukerak oso txikiak dira. Baina, horrez gain, badago alde handi bat duela hiru-lau hamarkadarekin konparatuta: kontsumitzaile gisa bizi ditugu berdin artea, kultura eta hezkuntza: kexak jartzen ditugu, edo eskolaz aldatzen gara ez badizkigute ematen nahi ditugun zerbitzuak.

A.E.: Hezkuntza da, dudarik gabe, merkatu global honetan dagoen merkantzia handienetarikoa. Merkatuan posizionatzeko geroz eta gehiago behar dira berrikuntzak. Baina ez berrikuntza aztertuak, adostuak, bestelako mundu justuago, askeago eta demokratikoago bat bilatzen dutenak. Nahi dena da berrikuntza besterik gabe ikastetxe bat erakargarriago egiteko. Auskalo prozesu hau noraino hel daitekeen, baina izugarri arriskutsua da. Hezkuntza eragile asko bat egiten ari dira dinamika horrekin, konturatu gabe berrikuntzak ezinbestekoak direla baina lehenik eta behin helburuak eta norabidea markatu behar direla.

Etiketak diozue. Segregazioa aipatzen da azkenaldian.

H.E.: Hezkuntzan ghettoak sortzen ari dira gure sisteman, behean, goian eta tartean daudenen artean. Eta bilatzen dena da kasu gehienetan seme-alabak zuretarrekin egotea eta bestearekin ez nahastea, eta bestea izan daiteke kasu batzuetan erdalduna, euskalduna, etorkina, ijitoa ala dena delakoa. Gure hezkuntza sistema gure jendartearen isla da. Oso eredu segregatuetara goaz. Gasteiz izan daiteke adibide paradigmatiko bat. Sansomendiko institutuan, ikasleen %70 ijitoak dira, eta gertuko D ereduko institutuan ez dira %1 ere. Hezkuntza izan da, kakotx askorekin, bake territorio bat gerra ez dadin sortu, baina hori aldatzen ari da.

A.E.: Nafarroan oso garbi izan da beti euskaldunok eta euskaldun komunitatea oso bigarren-hirugarren-laugarren mailakoak ginela, ez genuela eskubiderik ezta hezkuntza sistema arautu eta konbentzional bat edukitzeko ere. Eta orain ez gara konturatzen bestelako komunitateak ere baditugula, eta horiekin jokaera bera garatzen ari garela. Birpentsatzekoa den dinamika bat da, eta euskalgintzatik. Katalunian garbi ikusi dute katalanez egiten den kulturak bilgune izateko gaitasuna eduki behar duela eta erakarri behar dituela bestelako kultura minorizatuak, eta horiei ahotsa eman behar dietela testuinguru horretatik. Hori gurera ez da iritsi. Egia da hemen eztabaidak beste ezaugarri batzuk dituela soziologikoki eta soziolinguistikoki, baina zenbait tokitan egin liteke.

Aitor, zuk esana da zuen kalean «los hijos de la vasca» zinetela, deitura hori zenutela. Hedoi, Iruñean euskaldunak baskoak zarete orain ere?

H.E.: Ez nuke jakingo esaten. Momentuaren arabera, pertsonaren arabera... Nik garbi daukat euskaldunok ez daukagula Gasteizen edo Donostian eduki dezakegun zilegitasuna. Orain badaude euskaldunak Nafarroako elitean, baina zenbatek irakurtzen dute euskarazko prentsa? Zenbatek daukate kezka Angel Erroren edo Onintza Enbeitaren zutabeen inguruan egon diren eztabaidekin? Bestalde, Bruselan flandriarrak halako bi edo gehiago gara euskaldunak Iruñean; han, film guztiak azpidazten dituzte.

A.E.: Nafarroako hegemonia politikoaren eta kulturalaren oinarria gerrarik gabeko gerra bat da, errepresio itzelarekin garatu zena. Clausewitzek esaten zuen gerran lortzen diren etekinen kudeaketa dela politika, eta horrek hiru-lau belaunaldi irauten duela. Ebidentea da hori hemen. Euskarak egun Nafarroan duen posizioak lotura handia du horrekin. Gu gara azpiratuak. Auzoko ijitoek jarri ziguten deitura aipatu duzu. Orduan bazegoen jende xumearen artean elkarrenganako errespetuaren kultura. Nik uste dut jende arruntak, herriak gaitasun handia duela bestearen kulturarekin interesatzeko. Baina hori bultzatu behar da, eta uste dut gauza asko gaizki ari garela egiten.

H.E.: Hor bazegoen kuriositatezko giro bat. Nire auzoan bulgariar batzuek denda bat dute, Ongi Etorri idatzita daukan kartel handi bat duena. Nik Bulgariako poeta bat baino ez dut ezagutzen: Vaptsarov -Bulgariako Gabriel Aresti-edo-. Aurrekoan, hari buruz aritu ginen hizketan. Ez da gezurra esaten badugu besteen artearen ezagutzaren bidez, eta gehiago, gainera, kapitalismoa basatia den tokietan, oraindik, amonaren garaian bezala, kulturak balio duela transzendentziarako: jendeak badakizki poemak, abestiak... Segur aski marokoar batekin izan dezakezun solasaldia oso ezberdina izango da Txukrik kontatzen dituenak ezagututa. Eta horrek bide eman diezaguke guri ere Aresti eta beste hainbat gauza ezagutarazteko haiei. Bide hori egin behar da ez multikulturalismoarengatik, baizik bizikidetza demokratikoagatik eta bestearen onartze soilagatik.

Aldaketaren mugak



Nafarroako politika. Azken lau urtekoa kontua hartuta: hau al zen aldaketa?

H.E.: Horrekin lotuta, nik memoriaren gaia aipatu nahi dut. Badago Nafarroako eta EAEko erakundeen partetik guztia epaitzeko beren buruari jarritako obsesio moduko bat. Irudipena daukat hori egiten dutela egin behar dutena ez egiteko. Memoria demokratikoa ezin da egin diskurtso etereo horien bidez: biolentzia guztien kontra-eta. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Europan errelato demokratikoa errelato antifaxista bat da: berdin da eskuinekoa zaren ala ezkerrekoa. Hemen, esaten denean 1936ko gerran garbitu zituztenak demokrazia eta askatasuna defendatzen ari zirela, gezurra esaten ari dira. Batzuk hilko ziren sozialismoan sinesten zutelako, Euskadi independente bat nahi zutelako, anarkistak zirelako... Beste herrialde batzuetan esplikatzen da hil zituztela proiektu politikoak lehian zeudelako, hemen ez.

A.E.: Aldaketaz pare bat gauza. EH Bildu Gipuzkoan eta Donostian agintean egon zenetik urte batzuk pasatu behar izan dira horri buruzko azterketa interesgarrienak irakurtzeko. Apaltasun ariketa bat egin behar dugu. Amerikako Estatu Batuen independentziako protagonistak ere gerora konturatu ziren momentu historiko horretan zer egon zen jokoan. Nafarroako aldaketarena momentu politiko konkretu bat izan zen, gerratik hona Nafarroa patrimonializatu dutenen kontrako herri oldarraldi moduko bat. Horrela esplika daiteke hasierako bultzada. Gero, noraino iritsi den? Konstatazio bat da politika neoliberaletan marjina geroz eta txikiago dela edozein sektoretan politika ezberdinak egiteko. Eta honek luzerako emango luke. Europako bi adibide. Bata, Grezia: ikusi dugu nola bukatu den. Eta bestea, Portugal. Nafarroan, neurri batean, Portugalen eredua izan dugu. Hau da, politika sektorial batzuetan egin dira hala-holako aldaketa batzuk, baina puntu nagusi guztiak ez ditu inork zalantzan jarri. Honek ispiluaren aurrean jartzen gaitu, gure mugak erakusten dizkigu.]]>
<![CDATA[«Integrazioa betebeharrez gehitzen ari gara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/007/001/2019-08-22/integrazioa_betebeharrez_gehitzen_ari_gara.htm Thu, 22 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1857/007/001/2019-08-22/integrazioa_betebeharrez_gehitzen_ari_gara.htm
Datu ofizialek diote iazkoaren aldean Euskal Herritik migratzaile gutxiago pasatzen ari direla Afrika iparraldetik Europarako bidean. Zergatik?

Iazkoa uholde gisa irudikatu zuten, baina benetan ez zen horrela izan. Halakoak oso erakargarriak izaten dira hedabideentzat, baina, kopuruei erreparatzen badiegu, ez dira hain nabarmenak. Iazkoaren moduko kasuak une jakin batekoak izaten dira, eta ziklikoak. Ulertzera ematen da pertsona horiek hemen geratuko direla, eta ez da hala. Iaztik hona, aldaketarik ez da egon atzerrian [Espainiatik kanpo] jaio eta hemen bizi diren biztanleen kopuruan: EAEn, %10 inguru. Gehienak latinoamerikarrak dira, ez afrikarrak.

Alderik ikusten duzue zabaltzen diren mezu horien eta herritarrek dauzkaten jarreren artean?

Immigrazioa ez da arazoa euskal gizartearentzat. Pertzepzio baikorra du: hamar puntutik sei. Aurretik jartzen ditu arazo ekonomikoak eta politikoak. Bertako populazioak pentsatzen du egiturazko fenomeno bat dela migrazioa. Gainera, gehienek uste dute beharrezkoa dela, adibidez, sektore batzuetan lan egiteko eta.

Etorkinekiko ikuskera hori berbera da adin tarte guztietan?

Gazteak toleranteagoak dira, baita unibertsitate ikasketak dauzkatenak ere, eta arazo ekonomikorik ez dutenak, euskaldunak, eta ideologikoki beren buruak ezkerrekotzat jotzen dituztenak ere. Beste muturrean daude adineko pertsonak eta estatus sozioekonomiko apalekoak.

Immigranteak ez daude modu homogeneoan banatuta: eskualde eta hiri batzuetan beste batzuetan baino gehiago daude. Horren eraginik nabari duzue?

Etorkinekin kontaktu gehiago daukatenek pertzepzio txarragoa izaten dute haiei buruz. Baina ez da harreman hutsagatik izaten. Atzean egiturazko arazo bat dago: immigrante gehienek alokairu errenten arabera aukeratzen dituzte bizilekuak, eta auzo xumeetara jotzen dute. Leku horietan, bazeuden eta badaude arazo ugari: ekonomikoak, sozialak, azpiegitura alorrekoak... Testuinguru horretan, errazagoa da gatazkak sortzea edota etorri berriari buruzko pertzepzio ezkorrak piztea.

Eta, oro har, nolako «harrera herria» da Euskal Herria?

Orokorrean jarrera ona bada ere, ikusi ditugu asimilazionismoaren elementu batzuk. Immigrante guztiei ez zaie harrera bera egiten: Europatik datozenak hobeto hartzen dira, argentinarrak... «Gure antzekoak» direnak, orokorrean.

Eta «besteen» kasuan?

Ahalegin berezia eskatzen zaie integratzeko. Bertako populazioan zabalduta dago immigranteek soilik egin behar dutela esfortzua, edo egiten dutena baino gehiago egin dezaketela, ez dutela nahikoa egiten. Hala ere, ez dut uste euskal gizartea bere ingurukoak baino asimilazionistagoa denik.

Azken urteetan immigranteen bigarren belaunaldiaz hitz egiten da Euskal Herrian ere. Zer eman nahi da aditzera?

Etiketak jartzeko beste modu bat da. Kontzeptu horrekin zalantzan jartzen da pertsona horiek bertakoak direla, eta ezberdinak direla azpimarratu nahi da. Gakoa da noiz onartuko zaien integratuta daudela. Izan ere, uste bada ahalegina soilik haiena dela, gerta daiteke prozesu hori inoiz ez ematea amaitutzat. Integrazioa betebeharrez gehitzen ari gara. Bigarren belaunaldi deitutakoak hemen jaio dira, hemen ikasi dute, euskara dakite...

Zer pertzepzio dago etorkinek euskararekiko duten jarreraren inguruan?

Gure ikerketetan galdetzen dugu ea euskara galduko den immigranteen etorreragatik, eta ezetz uste du gehiengo zabal batek. Ez du ikusten mehatxu gisa.

Baina zer diote immigranteek euskara ikasteko egiten duten ahaleginari buruz?

Egia da ez dutela balorazio hain baikorra egiten kasu horretan. Immigranteek eurek aitortzen digute euskara ez dutela lehentasunen artean integratzeko orduan; lehena dutela lan egitea, eta, horretarako, gaztelaniarekin hobe dutela.

Zergatik gertatzen da hori?

Horretan ere inguruneak garrantzi handia du: non bizi diren, zein eratako lanak dituzten, norekin dituzten harremanak... Integraziorako elementuak ez dira berdinak Bilboko edo hiri handi bateko auzo xume batean bizi den pertsona batentzat ala Gipuzkoako herri batean bizi denarentzat. Edo, ni bezalakoentzat, hemen ikasketak amaitzera etorri eta unibertsitatean lan egiten duen gazte batentzat ala, adibidez, bi seme-alaba hezi eta lan prekario batean aritu behar duen emakume batentzat.

Etorkinei eskubideak aitortzekoa orduan, nolakoa da euskal gizartea?

Hezkuntza eta osasun eskubideak arazorik gabe aitortzen dizkie gizartearen gehiengo zabal batek. Hezkuntzan, dena den, sortzen dira arazo batzuk: diru laguntzak direla, edota sinbolo eta jantzi zehatz batzuk erabiltzeagatik. Baina horiek eztabaida puztuak izaten dira askotan; gatazka horiek salbuespena dira hemen.

Hezkuntza sistema publikoan segregazioarekin loturiko kasu batzuk salatu dira azkenaldian.

EAEn eskola segregazioaren arazoa ez dago etorkinekin lotuta. Azaldu direnak kasu zehatzak dira: A ereduarekin loturiko ikastetxe zehatz batzuetan, eta Gasteizen, bereziki. Eredu horretan aurretik ere bazegoen arazo hori.

Non jarri behar da begirada?

Eskola batzuetan pilatzen dira klaserik xumeenak, eta horregatik sortu da arazoa. Gizarte egituran, beheko mailetan pilatzen dira etorkinak, eta beheko mailan daudenen arazo berberak dituzte immigranteek. Haiek ez dute sortu gatazka hau. Irtenbidea egongo da ikasleak banatzeko politiketan, gurasoek hezkuntza sistemaz duten informazioan, eta laguntza ekonomikoetan, besteak beste.

Alderdi xenofoboak ugaritu dira Europan. Euskal Herrian indarra izan dezake joera horrek? Hiri batzuetan etorkinen aurkako pintaketak agertu dira eta politikari batzuek hainbat adierazpen egin dituzte diru laguntzak direla eta.

Arriskua beti dago hor. Baina gure datuen arabera, ez dugu ikusten hori gertatzeko aukerarik. Diskurtso publikoetan indar handia daukate halako mezuek, eta hemen ere politikari eta komunikabide batzuk baliatu dira horietaz testuinguru zehatz batzuetan. Halakoekin kontu handiagoa izan beharko lukete.]]>
<![CDATA[Mediterraneoa, gertuago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/006/001/2019-08-15/mediterraneoa_gertuago.htm Thu, 15 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1917/006/001/2019-08-15/mediterraneoa_gertuago.htm
Nagusiki, beroan nabarituko da aldaketa. Iragarpenen arabera, mende amaierarako, tenperatura maximoek lau-bost gradu egingo dute gora, eta minimoek, hiruzpalau. Udan, ohikoagoak izango dira 35 gradutik gorako egunak eta 20tik gorako gauak. Neguak ere, beroagoak eta lehorragoak. Eta horrekin, aldaketa asko. «Klima aldaketaren gakoetako bat da tenperatura, atmosferaren dinamika aldatzen baitu. Dena dago elkarri lotua», azpimarratu du Aitor Zulueta Eusko Jaurlaritzako Klima Aldaketako zuzendariak.

Gaur egun, eta batez besteko historikoa kontuan hartuta, gradu bat igo da tenperatura Euskal Herriko barnealdean eta mendialdean, eta eragina nabari da. Adibidez, eurian. Aurreikuspenen arabera, urte osoan gutxiago egingo du: neguan urritu, eta udazkenean maizagoa izango da. Udan, erdira murriztuko dira euri egunak, baina ekaitz gogorragoak izango dira. Euri jasak ugarituko dira: %5-20 gehiago. Zuluetak azpimarratu du mendialdean izango dela nabariagoa.

Diagnosi horrekin bat dator Maribel Gomez, klima aldaketari egokitzeko RedNels Nafarroako udal sareko koordinatzailea. Tafalla aldean uztail hasieran izandako ekaitza jarri du adibide gisa. «Muturreko gertakaria izan zen, eta ezin izan zuten aurreikusi. Geroz eta ohikoak izango dira halakoak». 2007an, 2011n eta 2014an Baztanen eta Ipar Euskal Herrian izandako uholdeak ere gogoratu ditu. «Orain, denbora gutxiagoan gertatzen dira halakoak: hiru urtean behin, gutxi gorabehera».

Olibondoak Araban

Adituek diote beroak eta ekaitzek eragin nabarmena izango dutela Euskal Herriko barnealdeko eta mendialdeko natura ondarean: aldatu egingo direla hainbat ekosistema. Eta horien ondorioak, besteak beste, nekazaritzan eta abeltzaintzan nabarituko direla.

Zuluetak uste du beroaldi eta lehorteen eraginez egungo nekazaritza eredua eta laboreak aldatu beharko direla. Barnealdean ugariagoak eta gogorragoak izango dira ekaitzak, eta zoruen materia organikoak galtzea eta lurra gazitzea ekarriko dute. «Lur horiek geroz eta txarragoak izango dira nekazaritzan eta abeltzaintzan aritzeko».

Arabako Errioxako mahastiak aipatu ditu adibide gisara. Haren ustez, klima aldaketaren eraginez, oraingo tokietatik «mugitu» egin beharko dituzte, «goragoko eremuetara» eraman; eta mahastiak zeuden lekuetan, esaterako, olibondoak jarri. Gari edo garagar lekuen kasuan, uste du aldatu egin beharko dela landatzeko garaia. «Nekazari eta abeltzainek egonkortasuna nahi dute, baina aldaketak datoz. Neurriak hartzen hasi behar gara denon artean».

Mahastiekin zer gertatuko den irudikatzeko, beste adibide bat jarri du Gomezek: pagoak. Hego isurialdean eta Pirinioetan jadanik hasi da desagertzen behe eremuetan, eta 1.000 metrotik gora hasi da azaltzen. Mugimendu horiei aurre egiteko, uste du «ahalegin berezia» egin behar dela lekuan lekuko espezieak beren latitudeetan euts diezaioten. «Horretarako, errotik aldatu beharko litzateke egun daukagun basogintza eredua».

Basoak arriskuan

Adituek azaldu dutenez, lurra lehortzeak eta basoek gora jotzeak eragina izango dute abeltzaintzan ere: larre batzuk «mugitu» egin beharko dituzte, eta beste batzuk «desagertzeko arriskuan» jarriko ditu klima aldaketak, bereziki hegoaldekoak. Ordea, ipar isurialdeko larreek, Nafarroa Beherekoek eta Zuberoakoek bereziki, hobeto eutsiko diote, Gomezen ustez.

Baso kudeaketan ere aldaketak espero dituzte bi adituek. Ohartarazi dute izurriteak eta gaixotasunak ugaritu egingo direla. Pinuen adibidea jarri du Zuluetak, xingola marroiarena. Aitortu du «lotura zuzena» dagoela onddo hori zabaltzearen eta klima aldaketaren artean. «Onddoa duela urte batzuk hasi zen agertzen, eta azken urtean neguko egoera atmosferikoagatik nabarmendu da: tenperatu altuak eta euri gutxi».

Bada beste adibide bat: ezpeldiak. Baztanen «ia akabatu» egin dira, Asiako tximeleta batek erasanda. Gomezek ohartarazi du kanpoko agente patogeno eta biologikoen erasoak geroz eta ugariagoak izaten ari direla basoetan eta landaguneetan. «Aurre egiteko, prebentzio neurriez eta erne egoteaz gain, praktika ekologikoagoak landu beharko lirateke».

Zuluetak ere uste du «berandu baino lehen» aldatu beharko dela basogintza ulertzeko era. «Daukagun ereduak, pinuaren eta eukaliptoaren monolaborantzarenak, ez du balio. Orain ikusi ditugu ondorioak. Espezie bati kaltea egin, eta sektorea jausi egin da».

Bat dator Gomez, eta nabarmendu du aurrera begira «kontu handia» izan beharko dela hemengoak ez diren espezieak landatzean. «Ura hain beharrezkoa ez duten espezieak lehenetsi behar dira; beste batzuk sartuz gero, itzala eta hezetasuna sortzeko gai direnak, hemengo bioaniztasuna garatzen laguntzen dutenak; denak lotura baitauka».

Ibaietan, adibidez. Egungo basogintza ziklo hidrikoan «kalte handiak» eragiten ari dela azpimarratu dute bi adituek. Zuluetak azaldu duenez, pinua eta eukaliptoa landatu eta berehala mozteko espezieak direnez -zorua atmosferarekin lotura etengabean egoten da-, ura hartzeko gaitasuna galtzen du lurrak, prozesua gutxika egitea ahalbidetuko lukeen biomasarik ez duelako. «Atmosferatik itsasorako bidea azkarragoa egiten du. Duela ez asko, hamar-hamabost eguneko prozesua zen, eta orain, bi egunekoa. Euri kantitate antzekoak ditugu, baina gutxiago dugu eskuragarri, berehala galtzen dugulako; eta ibaien ur emariak ere txikiagoak dira ekaitzak ez daudenean. Ditugun mendi zoruak, gainera, ez dira gai ekaitzen urak hartzeko, eta uholdeak gertatzen dira».

Hortaz, Zuluetarentzat, funtsezkoa da zorua babestea. «Zoruak hartzen du karbonoa eta kudeatzen du ura». Biomasa behar da horretarako, eta «egokienak» baso mistoak eta luzarokoak dira. «Agian, horrek ez du bat egiten basogintzako sektore ekonomikoaren helburuekin, baina bilatu beharko da era: adibidez, konpentsazioak ematea pinua eta eukaliptoa ez diren beste espezie batzuk landatu eta zaintzeagatik».

Basoarekin lotutako beste bi arriskuri buruz ohartarazi du Gomezek: luiziak eta suteak. Baterako zein besterako babes eremuak handitu behar direla dio. «Ibaien urak ingeniaritza bidez bideratzeko ideia birpentsatu beharko genuke». Suteak prebenitzeari dagokionez, abeltzaintzaren garrantzia nabarmendu du. «Itzuli beharko ginateke hedadurazko abeltzaintzara, abeltzaintza ekologiko eta jasangarriagora. Horrek, besteak beste, mendiak garbi mantentzen lagunduko luke».

Hegazti gutxiago

Klima aldaketak hainbat ekosistema aldatzea ekarriko du, eta horrek, halaber, animaliengan eragin zuzena izango du. Hala ohartarazi dute bi adituek. Jada hasiak dira aldaketa batzuk nabaritzen. «Kanpoko animalia batzuk gurean dauzkagu, eta hemengo hainbat galtzen ari gara». Hegaztien kasua nabarmendu du Zuluetak. «Gure basoetako hegaztien aniztasuna asko murriztu da; eta kopuru aldetik ere gutxiago ditugu».

Igarobideko hegaztietan ere nabari dituzte joera berriak, ustez klima aldaketak eraginak. «Duela 30 urte Euskal Herritik pasatzen ziren hegazti batzuek beste ibilbide bat hartzen dute orain, eta pasatzen ez ziren beste batzuek hemen egiten dute egonaldia». Baso eta hezeguneetako espezie galera aipatu du aldaketa horren arrazoi nagusien artean, eta, horrekin lotuta, intsektuena. «Espezieen %40 inguru galdu dugu».

Bioaniztasunaren galera barnealdeko eta mendialdeko ibaien kudeaketarekin lotu dute bi adituek. «Orain arte, ubidea kudeatu da, baina arro osoa hartu behar da kontuan», ohartarazi du Gomezek. Zuluetak azaldu du barnealdean ohitura izan dela ibaiertzeko landaredia eta zuhaitzak moztea, laboreak jartzeko. Horrek «eguzkiaren menpe» jarri ditu ibaiak, uretako oxigeno kopurua igo du, eta ibaietako bioaniztasuna gutxitu. Ohartarazi du galera hori areagotu egin daitekeela. «Erriberetako landarediak funtzio garrantzitsua du, uraren tenperatura orekatzen baitu; hori gakoa da bioaniztasunari eusteko eta kalitate oneko ura emateko: bai edateko, bai nekazaritzarako».

Aldaketa horiek guztiak ikusita, ekiteko garaia dela uste dute adituek: «Argi izan behar dugu klima aldaketa etorri dela eta hemen geldituko dela luzarorako», adierazi du Gomezek. Horrekin bat dator Zulueta: «Ez gara konturatzen biziaren zikloak oso luzeak direla. Orain martxan jar ditzakegun neurrien ondorioak ez ditugu nabarituko ehunka urtera arte. Gizakiok ez gaude errealismo asko onartzeko prest. Baina planetak jarraituko du, gurekin edo gu gabe».

Bihar: Bioaniztasuna.]]>
<![CDATA[Errezeta «kutsagarri» bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/004/001/2019-08-09/errezeta_kutsagarri_bat.htm Fri, 09 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1877/004/001/2019-08-09/errezeta_kutsagarri_bat.htm
Klima aldaketa eta lurra deituriko txostena egin du IPCCrentzat lanean ari den zientzialari taldeak. Klima larrialdiari aurre egiteko 2016ko Parisko Akordioaren ondoren agindutako hiru ikerketetako bigarrena da atzo ezagutarazitakoa. Aurreneko txostenean, ikerlariek azpimarratu zuten tenperaturaren igoera 1,5 gradura mugatu behar dela mende bukaerarako. Irailerako aurreikusita dago hirugarren txostena, ozeanoei buruzkoa. IPCCren azterketak oinarri gisa erabiliko dituzte estatuetako agintariek, klimari eta ingurumenari buruzko hurrengo negoziazioetan. Hurrengoan abenduan izango da, Santiagon (Txile).

Lurrean jarri du arreta atzo plazaratutako ikerketak. Degradatzen ari dela dio, batez ere gizakien jarduerengatik, eta horrek eragina duela, klima aldaketan ez ezik, baita gizakien elikaduran ere. Munduko lur erabilgarriaren %72 —izozpean ez dagoena— hartzen du gizakiak bere beharrak —elikadurakoak eta bestelakoak— asetzeko, eta ur gezaren %70 lehen sektoreko jardueretarako. IPCCrentzat errealitate hori ez da iraunkorra; hala, «nahitaezkoa» iruditzen zaio hainbat sektoretan aldi berean eragingo duten «berehalako» neurriak hartzea. Bereziki, lur horiek ustiatzeko moduetan eta hortik lortzen diren jakien kontsumo ereduetan.

IPCCk gogoratu du lurrak funtzio garrantzitsua betetzen duela klima sisteman, eta horren erabilera arduratsu batek «potentzialitate handia» duela klima krisia mugatzeko. Ikerlarien arabera, kudeaketa horretako gakoetako bat izango da karbono isuriak mugatzea.

Lurrak, asebeteta

Berotegi efektua eragiten duten gasak dira klima aldaketaren eragile nagusiak. Erregai fosilek eta industriak eragiten dituzte nagusiki. Baina gizakiak sortutako gas isurien %23 lurraren ustiapenari dagozkio: bereziki nekazaritzan erabilitako ongarri kimikoek eta abeltzaintza intentsiboarekin loturiko metano eta nitrogeno oxidoek eragindakoak. Horri gehituz gero elikagaien produkzio sistemarekin zerikusia duten beste emisio batzuk —elikagaien transformazio prozesuekin loturikoak, garraioarekin, hondakinekin...—, %37ra hel daiteke gasen kopurua. Isuri horiek gutxitzeko beharra azpimarratu du IPCCk.

Era berean, ikerlariek ohartarazi dute murrizten ari dela lurraren prozesu naturalek karbono dioxidoa xurgatzeko duten ahalmena. Industriak eta erregai fosilek sortzen dutenaren heren baten parekoa da ia (%23). Lurrak gaitasun mugatua du prozesu hori egiteko; saturazio puntu bat du, eta, horra heltzean, funtzio hori betetzeari uzten dio. Hori gertatzen da, bereziki, landaredia gabeko lurretan eta uholdeek higatuetakoetan, besteak beste.

Atmosferako karbonoa xurgatzeko ahalmena areagotzeko, beraz, IPCCko ikerlariek gomendatu dute bestelako basogintza bat sustatzea; adibidez, baso berriak sortuz, daudenak handituz eta helburu horretarako egokiagoak diren espezieak landatuz; egurretik sortutako produktuak berrerabiltzea ere proposatu dute, eta harrizko zoruetan karbonoaren kudeaketa egokiago bat ahalbidetzen duten moduak bilatzea.

Elikadura arriskuak

Karbonoa xurgatzeko ahalmenean ez ezik, berotze efektuak eragin zuzena du lurraren produktibitatean ere: labore motak mugatu eta gutxitzen ditu. Hala, ikerlariek ohartarazi dute klima larrialdiak «elikadura segurtasuna» ere arriskuan jartzen duela. Elikagaien ekoizpen ahalmena kaltetzeaz gain, lurren degradazioak ere badakar jakiak eskuratzeko aukera murriztea, horien kalitatea txartzea eta ekoizpenaren egonkortasuna kolokan jartzea.

Horiek hala, eta populazioak behar duen elikagaien kopurua bermatzeko, IPCCk beharrezkotzat du, besteak beste, alferrik galtzen den jaki kopurua murriztea. Nabarmendu du egun ekoizten diren elikagaien herenak hondatzen direla. Azpimarratu du gainprodukzioa dagoela, eta banaketan desoreka handiak daudela mundu mailan.

Bestalde, gaineratu du ezinbestekoa dela elikadura ohiturak aldatzea. Eguneroko dieta bi elikagai motetan oinarritzera deitu du. Batetik, jatorri begetaleko elikagaiak jateko aholkatu du: barazkiak, frutak, zerealak eta lekaleak. Horiek ahalik eta gertuen ekoiztea eta garaian-garaikoak kontsumitzea gomendatu du. Bestetik, animalia jatorriko elikagaiak jatera deitu du, horiek ere era iraunkorrean eta berotegi efektua eragiten duten gas isuri urriko sistemetan ekoitzitakoak direnean. Neurri horiek hartuz gero, bioenergia sortzera bideratu ahalko liratekeen lur sailak horretara biderkatuko lirateke, IPCCren arabera, eta elikadura arriskua murriztuko litzateke.]]>
<![CDATA[Feministek salatu egin dituzte sexu erasoak saihesteko Ertzaintzak eman dituen aholkuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/006/001/2019-08-08/feministek_salatu_egin_dituzte_sexu_erasoak_saihesteko_ertzaintzak_eman_dituen_aholkuak.htm Thu, 08 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1874/006/001/2019-08-08/feministek_salatu_egin_dituzte_sexu_erasoak_saihesteko_ertzaintzak_eman_dituen_aholkuak.htm
Eskuorri horietan Ertzaintzak eskatzen du, besteak beste, ez elkartzeko ezezagunekin itsu-itsuan, halako hitzorduak leku ezagunetan egiteko, eta horien berri emateko adiskideren bati. Halaber, gauez leku bakartietatik edo argi gutxi dutenetatik bakarrik ez ibiltzea aholkatzen du.

Gasteizko jaiak hasi direnetik hiru erasoren berri izan dute. Udalak elkarretaratze bat antolatu du gaurko, 13:00etan; mugimendu feministak atzo arratsaldean egin zuen. Herenegun gauean, txosnak hamar minutuz itxi zituzten. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi duenez, igandean gasolindegi baten kanpoaldean izandako erasoaren egilea atxilotu zuen Ertzaintzak herenegun gauean, eta epaileak hura espetxeratzeko erabakia hartu zuen atzo.

Bestalde, Ertzaintzak 23 urteko gizon bat atxilotu zuen herenegun Bilbon, emakume bati ukituak egitea egotzita. Emakumeak salatu duenez, paseoan zihoan Bilboko Abandoibarra etorbidean; publizitate banatzaile bat hurbildu zitzaion, eta bularra igurtzi zion. Emakumeak jarrera hori aurpegiratu zion gizonari, eta hark «mehatxuzko» jarrera agertu zuen. Andreak 112ra deitu zuen, laguntza eske, eta Ertzaintzak gertaeren tokian bertan atxilotu zuen gizonezkoa.

Espetxealdia, luzatuta

Aurreko astean Bilbon izandako talde bortxaketa dela-eta behin-behinean preso dauden bi gazteen espetxealdia aztertu zuen atzo instrukzio epaileak, eta luzatzea erabaki zuen. Beste lau inputatuak baldintzapean aske daude.

Bilboko Konpartsek, berriz, jakinarazi dute sexu erasoen aurkako mezuak jarriko dituztela Aste Nagusiko txosnetan, «argi geratzeko inon ez dela eraso sexistarik onartuko eta erasotzaileak ez direla ongi etorriak izango». Horrez gain, aurreko urteetako protokoloa indarrean izango da.

Donostiako mugimendu feministak, berriz, elkarretaratze bat egin zuen atzo arratsaldean, emakume adingabe batek igandean jasan zuen erasoa salatzeko; eguerdian, Donostiako udalbatzarrak gauza bera egin zuen. Erabateko irmotasunez gaitzetsi zuen erasoa, eta babesa eta elkartasuna adierazi zizkion biktimari. Igandeko erasoari dagokionez, Ertzaintzak 18 urteko gizon bat atzeman zuen herenegun. Epaileak behin-behinean espetxeratzea erabaki du.]]>