<![CDATA[Jokin Sagarzazu | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 18 Dec 2018 14:26:55 +0100 hourly 1 <![CDATA[Jokin Sagarzazu | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Buruko gaitz gehiago dituzte ingurune sozial txiroetan bizi direnek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/007/001/2018-12-18/buruko_gaitz_gehiago_dituzte_ingurune_sozial_txiroetan_bizi_direnek.htm Tue, 18 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1893/007/001/2018-12-18/buruko_gaitz_gehiago_dituzte_ingurune_sozial_txiroetan_bizi_direnek.htm
Bost urtean behin egiten du azterketa hori, osasun planei begira -2020an amaituko da indarrean dagoena-. Jon Darpon sailburuak azpimarratu duenez, datuok erakusten dute osasun sisteman «gizarte haustura» bat dagoela, eta horri erantzuteko eta «berdintasuna bermatzeko» estrategiak zehaztu behar dituztela. «Ez da Euskadin soilik gertatzen den gauza bat: maila ekonomiko baxuagoa dutenek gutxiago zaintzen dute euren osasuna eta gutxiagotan jotzen dute osasun sistemara; hori kontuan hartuko dugu».

GAIXOTASUNEN EBOLUZIOA

Ohitura osasuntsuagoak

Buruko osasun arazoen prebalentziak nabarmen egin du behera azkenengo bost urteetan: %40 gizonetan eta %32 emakumeetan. Gizonen %9k eta emakumeen %17k depresio edo antsietate sintomak dituzte. Inkestan azpimarratzen denez, ingurune sozioekonomiko txiroenetan bizi diren pertsonengan nabariago da hori: ia hiru aldiz aukera gehiago dituzte eritasun horiek garatzeko.

Tabakismoa ere etengabe ari da behera egiten azken urteotan. Gizonen %20k eta emakumeen %14k erretzeko ohitura dute; Europan, gizonen %22k eta emakumeen %15ek. Baina horretan ere aldea dago gizarte ingurunearen arabera; eta gizonengan, bereziki: %10 gehiagok erretzen dute. Emakumeek, berriz, antzera.

Oro har, gizarte osoan ere murriztu da gutxienez astean behin edaten duten pertsonen kopurua. Gizonen %56k eta emakumeen %35ek egiten dute, duela bost urte baino zazpi eta bi puntu gutxiago, hurrenez hurren.

Azken urteetan obesitatea bihurtu da osasun langileen kezka iturri nagusietako bat. Gizonen %14 eta emakumeen %11 dira obesoak Araba, Bizkai eta Gipuzkoan. Europan, %16 eta %15. Alor horretan nabari da gehien klase sozialen arteko aldea: ingurune txiroetako gizonen %20 da obesoa, eta klase altuetako %8. Emakumeen artean, %16 eta %9, hurrenez hurren.

Azken urteotan, sedentarismoak sei eta zortzi puntu egin du behera. Halere, gizonen %20k eta emakumeen %27k ez dute ariketa fisiko osasungarririk egiten. Bestalde, gora egin du fruta eta barazkien eguneroko kontsumoak. Gizonen %68k eta emakumeen %77k hartzen dute. Barazkiak, berriz, %27k eta %38k.

BIZI KALITATEA

83 urteko bizia, batez beste

Azterketaren arabera, gizonen bizi itxaropenak ia urtebete egin du gora azkenengo bost urteetan: 80,3 urte da orain, Europan baino bi puntu handiagoa. Emakumeen artean, berriz, ia ez da aldaketarik egon; 86,4 urte zen, eta 86,5 da, Europan baino hiru urte handiagoa.

Oro har, beren osasuna «ona edo oso ona» dela esan dute gizonen %87k eta emakumeen %82k. Pertzepzio horrek ere badu lotura maila sozioekonomikoarekin, Darponek azaldu duenez: txikiagoa izan ahala, behera egiten du osasun onaren usteak.

Bizi kalitatean eragina duten arazorik ohikoenak, berriz, mina eta ondoeza dira; gizonen %24k eta emakumeen %33k esan dute nabari dutela halakorik. Ondoren aipatu dituzte antsietatea edo depresioa, eta mugikortasun arazoak edo eguneroko jarduerak egiteko zailtasunak. Halaber, gizonen %42k eta emakumeen %46k diote gaixotasun kronikoren bat dutela.

OSASUN ZERBITZUAK

Larrialdietara gehiago

Gizonen %93k eta emakumeen %91k esan dute pozik daudela Euskal Autonomia Erkidegoko osasun zerbitzuekin. Gizonen %10ek eta emakumeen %14k lehen mailako arretako medikuari egin diote kontsultaren bat azkenengo bi asteetan. Baina, oro har, lehen mailakoen eta arreta espezializatuen eskariak behera egin dute. Larrialdietakoek, aldiz, gora: hiru puntu inguru. Gizonen %16k eta emakumeen %18k larrialdiko arreta jaso du inkesta egin aurreko sei hilabeteetan. Ospitalizazioen kasuan, gizonen eta emakumeen %7, azken urtean.

Behaketa programetako parte hartzeari buruz, 50 eta 69 urte bitarteko emakumeen %82k mamografia bat egin dute azken bi urtean, bularreko minbiziaren detekzio goiztiarrerako; %3k ez dute behin ere egin. Kolon eta ondesteko minbiziaren detekziorako, gizonen %87k eta emakumeen %91k egin dituzte azterketak.]]>
<![CDATA[Madrilek «atzeratu» egin du etxebizitzen alokairuen prezioa mugatzeko neurria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2108/008/001/2018-12-15/madrilek_atzeratu_egin_du_etxebizitzen_alokairuen_prezioa_mugatzeko_neurria.htm Sat, 15 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/2108/008/001/2018-12-15/madrilek_atzeratu_egin_du_etxebizitzen_alokairuen_prezioa_mugatzeko_neurria.htm
Beste neurriak kontratuaren iraupenarekin dauka lotura. Orain arte, maizterrak eskubidea zuen gutxienez hiru urtera arte etxean egoteko. Orain, bost urte; edo zazpi, alokatzailea pertsona juridiko bat edo enpresa bat baldin bada. Era berean, kontratua amaitu ondoren, eta bi aldeetako inork ez badu kontrakorik esaten, beste hiru urtez luza daiteke; orain arte, urtebete. Erabaki horrekin «etxegabetzeen dramari» irtenbide bat eman nahi diotela azaldu du Jose Luis Abalos Sustapen ministroak.

Alokairuen prezioak mugatzeko asmoa ere agertu zuen PSOEk, gobernua eskuratu zuenean. Ministerioko iturriek, baina, Efe berri agentziari azaldu diotenez, datorren urtean heldu nahi diote eztabaida horri: zuzenketen bidez, dekretua lege egitasmo gisa tramitatzea erabakitzen bada; ala beste lege batean. Gobernuak uste du gaiak «azterketa zehatzago bat» behar duela, eta «denbora gehiago» arautu ahal izateko.

Podemoseko idazkari nagusi Pablo Iglesias haserre agertu da erabakiarekin eta azalpenekin. Sozialistei ohartarazi die lege dekretuak ez duela betetzen bi alderdiek 2019rako aurrekontuen akordioan jasotakoa.

Etenik gabe gora

Hego Euskal Herrian nabarmen garestitu da alokairuaren prezioa azken urteetan. Batez beste, 983 eurokoa da Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Urtebetean, ia %8 igo da; eta bost urtean, %19. Gipuzkoan gehien: ia %23 urtebetean, eta, begirada lau urte atzera botaz gero, %38. Nafarroan %15,4 garestitu da urtebetean, eta 705 eurokoa da batez besteko prezioa.]]>
<![CDATA[Kontseiluak kritikatu du Euskararen Legean urrats sendorik egin ez izana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1895/008/001/2018-12-14/kontseiluak_kritikatu_du_euskararen_legean_urrats_sendorik_egin_ez_izana.htm Fri, 14 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1895/008/001/2018-12-14/kontseiluak_kritikatu_du_euskararen_legean_urrats_sendorik_egin_ez_izana.htm
Iaz sortu zuten lantaldea eta horko kideak apirilaren 17an bildu ziren lehen aldiz. Orain arte aditu eta gizarte eragileen iritziak biltzen aritu dira, eta txosten bat egitekoak dira gogoeta horiekin. «Atzeratuta bada ere, ekin zioten lanari, sei hilabeteko epean proposamena aurkeztu behar zutelakoan. Baina oraindik ez dakigu zer gertatzen den batzorde horretan».

Iruñean eginiko agerraldi batean, Paul Bilbao idazkari nagusiak gogorarazi du azken urteetan Kontseiluak hainbat proposamen helarazi dizkiela gobernuari eta parlamentuari, besteak beste, euskararen lege berri baten oinarriak non egon beharko liratekeen adieraziz. Halaber, gogora ekarri ditu urteotan herritarrek sortu dituzten «proiektuak eta tresnak», eta egin dituzten mobilizazioak, «bidezko aldarrikapenak egiteko». Kontseiluak aurten eginiko urratsak azpimarratu ditu Bilbaok. «Urte propositiboa izan da, Nafarroako ipar, hego, eki eta mendebaldeko herritarrekin egon gara eta haien iritziak jaso ditugu. euskararen lege berri baten ardatz nagusiak non egon beharko liratekeen idatziz proposatu dugu».

«Benetako» aldaketa

Alderdi politikoen erantzuna, baina, ez da Kontseiluak espero bezalakoa izan. «2015ean uste genuen aldaketaren gobernuak legearen aldaketa integrala ekarriko zuela. Guk erantzukizunez jokatu dugu hasieratik bertatik, eta gure helburua izan da alderdi horiek lege berria desadostasunen kaxatik ateratzea, lege berri baten eztabaida mahai gaineratzeko». Orain artekoak ikusita, Kontseiluak uste du ausartago jokatu behar dutela gobernua babesten duten alderdiek; eskatu die oposizioaren kritika eta indarrari men ez egiteko eta legebiltzarraren burujabetza aintzat hartzeko. «Berriz ere bik baldintzatuko al dute guztia? Zein gehiengoren zain gaude? Parlamentuak agindutakoa bidaliko al zaio parlamentuari eztabaidatzeko?».

Bilbaok gogoratu du «pare bat hilabete barru» desegingo dela parlamentua, bozetara deitzeko, eta, beraz, hurrengo legealdia gakoa izango dela. «Entzun dugu legegintzaldi honetan orubea prestatu nahi izan dela, hurrengo legegintzaldian lege berria ereiteko. Hurrengo hilabeteetan herritarrei esan beharko zaie zein izango diren hurrengo legegintzaldiari begirako erronkak».

Bilbaoren arabera, «zor» hori dute alderdiek: «Guk, berriz, jarraituko dugu erdigunean jartzen hizkuntza eskubideen, justiziaren, kohesioaren eta berdintasunaren afera, harik eta hizki larriz idatzitako aldaketa erdietsi arte».

Kontseiluko kideak gogoratu du, halaber, Europako Kontseiluaren aditu talde bat Iruñean izan zela herenegun, Hizkuntza Gutxituen Europako Gutunean 2014-2016 epeari dagozkion helburuak betetzen diren ala ez aztertzeko. Nafarroako Gobernuko eta Eusko Jaurlaritzako ordezkariekin bildu ziren, baita Kontseilukoekin ere. «Politikariek hartzen dituzten erabakien ondorioz Nafarroan euskaldunak zigortzen direla esan diegu», azpimarratu du Bilbaok.]]>
<![CDATA[PPk arnasa eman dio Darponi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/008/001/2018-12-13/ppk_arnasa_eman_dio_darponi.htm Thu, 13 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1893/008/001/2018-12-13/ppk_arnasa_eman_dio_darponi.htm
Popularren botoa zen gakoa. Irregulartasunak azaleratu zirenean, ikerketa batzorde bat sortzearen alde agertu ziren, baina Osakidetzako zuzendari ohi Maria Jesus Mujikaren dimisioaren ondoren alderdi hori leunduz joan da bere jarrera. Atzoko bozketak utz zezakeen argazki politikoak ere eragina izan du azken erabakian, Laura Garrido legebiltzarkideak iradoki duenez. Garridok argitu du PPk ez duela onartuko zenbait arduradunen jokabide okerraren ondorioz «sistema osoa zalantzan jartzea». Bere alderdiak emandako aukera baliatzeko eskatu dio Jaurlaritzari, Osakidetzaren kudeaketa eredua aldatzeko.

Legebiltzarrean batzorde bat sortzeko aukera itxi arren, beste ikerketa ildo batzuk zabalik daude. Batetik, EAEko Arartekoak urtea amaitzerako du txosten bat egitekoa. Bestetik, esparru judizialean, EAEko fiskal nagusi Carmen Adanek ikerketa bat abiatu du, eta uztail arteko epea izango du horretarako. Azaroaren 21ean jakin zen Mujika deitu duela deklaratzera. Osasun Saila, berriz, bi ikerketekin «kolaboratzeko» prest agertu da.

Mediku espezialisten probak daude zalantzan. Anestesia arloko oposizioekin azaleratu zen auzia, uda aurretik: azterketa egin baino lehen, notarioarengana jo zuten hautagai batzuek, eta idatzita utzi zuten nortzuek gaindituko zuten proba. Asmatu egin zuten. Susmopean hogei espezialitate baino gehiago daude, sindikatuen arabera. Osakidetzak barne ikerketa bat egin zuen; zortzi ikertu zituen, eta lautan ikusi zituen «akatsak». Hiru espezialitatetako azterketak berriro egitekoak dituzte, eta beste bat behin-behinean eten dute.

Azaro erdialdean egin zuten auziari buruzko agerraldia legebiltzarrean Mujikak eta Jon Darpon Osasun sailburuak. Besteak beste, proposatu zuten aldaketak egitea hautaproben sisteman: epaimahaietan kide gutxiago egotea eta haiek zozketa bidez hautatzea. Osakidetzan bertan egiturazko aldaketak egingo dituztela iragarri zuten: Giza Baliabideen Zuzendaritzaren barruan, hautaproben arloa sortuko dute. Neurriak ezagutarazi eta hiru egunera, Osasun Sailak zabaldu zuen Mujikak dimisioa eman zuela.

EAJ: «Autokritika egin dugu»

Ikerketa batzordea eratzearen kontrako erabakiarekin, benetan zer gertatu den jakiteko aukera galdu dela azaldu du Rebeka Ubera EH Bilduko legebiltzarkideak. PPkoei esan die «alferrik» dela ikerketaren aldeko diskurtsoak egitea, ondoren batzordea osatzearen kontra bozkatzen badute. Eta EAJri galdetu dio nola zehaztuko diren Osakidetzan izan diren irregulartasunen ardura politikoak gertatutakoa ez bada legebiltzarrean ikertzen.

EAJko Kerman Orbegozok EH Bildukoari erantzun dio bere alderdiak eta Jaurlaritzak «autokritika» egin dutela, «arazo» horiek aitortuta. Oposizioko taldeei leporatu die, halaber, «akusazio oso larriak» egitea, errugabetasun printzipioa aintzat hartu gabe. Gaineratu du alderdi horien «asmo bakarra» EAJren izena zikintzea dela eta horretarako «erabili» nahi zutela ikerketa batzordea. LEPari buruz, berriz, azaldu du«gardena» izan zela eta «legearen berme guztiekin» egin zela, baina «arazoak» sortu zirela.

«Egun, oraindik, ez dakigu zer gertatu zen», azaldu du, haatik, Cristina Makazaga Elkarrekin Podemoseko legebiltzarkideak. Haren esanetan, Jaurlaritzak bere «baliabideak eta energiak» bideratu du Osakidetzan jazotakoa «ezkutatzen saiatzeko».

PSE-EEko Natalia Rojoren arabera, aldiz, ez dago ikerketa batzorde bat sortzeko beharrik, fiskaltza auzia ikertzen ari delako. Haren iritziz, garrantzitsuena da LEPentzako berme sistema bat garatzea.

ESK sindikatuak, berriz, salatu du batzordea sortzeko bozketa «berandu» egin dela, eta alderdiei galdetu die ea zergatik atzeratu duten hainbeste. PPren jarrera aldaketarekin «harridura» agertu du. Ohartarazi du, halaber, irregulartasunak jakinarazi zirenetik atzo arte Osasun Sailari «aukera eman» zaiola iragarritako neurrien bidez «eskandalu hau modu faltsu batean ixteko».]]>
<![CDATA[Hiru gaztetik bat aritzen da apustuetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/004/001/2018-12-06/hiru_gaztetik_bat_aritzen_da_apustuetan.htm Thu, 06 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1889/004/001/2018-12-06/hiru_gaztetik_bat_aritzen_da_apustuetan.htm
Azterketaren zuzendari Manuel Gonzalez de Audikanak azpimarratu duenez, 15 urtetik aurrerako gazteengan hasten da «nabaria» izaten apustuan aritzeko ohitura, eta hori Interneten «erabilerarekin eta abusuarekin» lotu du. «Arazo berri baten aurrean gaude, eta okerrera egin dezake joera horrek», ohartarazi du Juan Jose Aurrekoetxea Eusko Jaurlaritzako Osasun Publikoko eta Adikzioen zuzendariak. Osasun Publikoaren Planean horri aurre egiteko neurriak jasotzearen alde azaldu da.

1981ean hasi zituzten gazteen menpekotasunei buruzko ikerketak Deustuko Unibertsitatean, eta atzo Bilbon aurkeztutakoan —bederatzigarrenean— gehitu dute apustuei buruzko analisia, lehenengo aldiz. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako 12 eta 22 urte arteko 6.007 gazteri galdetu diete: Bigarren Hezkuntzako, Batxilergoko eta Lanbide Heziketako 43 ikastetxetakoak.

Orain artekoetan bezala, azken inkestan ere legezko zein legez kanpoko drogen kontsumoak neurtu dituzte: oro har, egungo gazteek duela hamar urtekoek baino gutxiago hartzen dituzte substantzia horiek; baita tabakoa eta alkohola ere, ikertzaileek azpimarratu dutenez.

Errezetarekin zein ez

Legez kanpokoen artean, kalamua kontsumitzeko ohitura dutenen kopuruak ere behera egin du, baina handitu egin da behin probatu dutenena. Ikerketaren arduradun Gonzalez de Audikanak nabarmendu egin du substantzia horrek euskal gizartean duen «gehiegizko ospe ona», eta ohartarazi du «arriskutsua» izan daitekeela, bereziki gaztetxoengan.

Alkoholaren, tabakoaren eta kalamuaren ondoren, botika lasaigarriak —legezkoak bereziki, baina baita legez kanpokoak ere— kontsumitzen dira gehien gazteen artean, inkestaren arabera. %17k hartu dituzte inoiz: %3k azken hilabeteetan, eta %7k azken urtean. Alkohola, berriz, %59k kontsumitu dute azken urtean —7 puntu jatsi da sei urtean, eta 15 puntu 11 urtean—; tabakoa, %35ek —ez dute zehaztu aldea—; eta kalamua, %31k —2,5 puntu gehiago duela sei urte baino, baina 10 gutxiago duela 11 urte baino—.

Komunikabideei emandako laburpenean ez da azaltzen zer eboluzio izan duen botika lasaigarrien kontsumoak azken urteetan. Gonzalez de Audikanak azpimarratu du emakumeen artean «ohikoagoa» dela horiek hartzea, baina ez du datu zehatzik eman.

Dena den, «salbuespena» lirateke datu horiek, ikerlariak azaldu duenez; legezko zein legez kanpoko droga kontsumoa ohikoagoa baita mutilengan, baita tabakoarena ere. Soilik horretan azaltzen da sexuaren aldagaia, komunikabideei banatutako txostenean behintzat. Neska gehiagok probatzen dute tabakoa, baina egunekoan ohikoagoa da mutilen artean: %16k erretzen dute, eta nesken %12k. Azken urteetako eboluzioa ez dute jaso, baina behera egin duela azaldu dute.

Beste drogen kontsumoak ere behera egin du. Kokainarenak, adibidez: %4k hartu dute (2006an, %7k). Antzeko neurrian jaitsi da anfetaminena —%4k hartu dute—, eta jarraian estasiarena (%4), LSDarena (%3), basearena (%2), onddo psikotropikoena (%2,3), ketaminarena (%2) eta heroinarena (%1).

Internet eta jokoa

Ikerketaren aurkezpenean, Gonzalez de Audikanak agerian utzi du lotura bat dagoela gazteek Interneten aritzeko duten ohituraren eta joko apustuen artean. Inkestaren emaitzetan oinarrituta, azaldu du hiru ordu baino gehiago aritzen direla sarean egunero, eta azken urtean %7k jokatu dutela inoiz dirua Internet bidez: %5ek, hamar aldiz baino gehiagotan. «Zifra txikia irudi dezake, baina horrek esan nahi du ikasgela bakoitzean haur bat dagoela ludopata bihur daitekeena». Karta jokoetan dirua jokatzeko ohitura ere nahiko zabalduta dagoela azaldu du: %24k egin dute hori azken hilabeteetan.

Inkestaren arduradunak azaldu duenez, gazteek Interneten «hara-hona» ibiltzeko duten joerak zaildu egiten du gurasoek-eta praktika horiek kontrolatzea. Era berean, apustu etxeen publizitate «inbasio» bat dagoela nabarmendu du. Era berean, azpimarratu du teknologien «adikzioak» lotura duela eskola porrotarekin, eta eskola porrotak, drogen kontsumoarekin.]]>
<![CDATA[Gipuzkoak 869 toki gehiago izango ditu zerbitzu sozialetan erabiltzaileentzat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/010/001/2018-12-05/gipuzkoak_869_toki_gehiago_izango_ditu_zerbitzu_sozialetan_erabiltzaileentzat.htm Wed, 05 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1874/010/001/2018-12-05/gipuzkoak_869_toki_gehiago_izango_ditu_zerbitzu_sozialetan_erabiltzaileentzat.htm
2018-2021eko eperako Gizarte Zerbitzuen Mapan jaso dituzte asmo horiek; prentsaren aurrean aurkeztu dituzte Markel Olano diputatu nagusiak eta Maite Peña Gizarte Politikakoak. Esan dutenez, mapa berri horren bitartez, foru gobernuak bete egingo du EAEko Gizarte Zerbitzuen Legea. Azpimarratu dute inbertsio horien helburua dela «bizitza duin bat eskaintzea gizarteko sektore ahulenei», eta uste dute baliabide berriekin xede horretara gerturatuko direla.

Arloz arlo egin asmo dituzten «hobekuntzak» azaldu ditu diputatu nagusiak. Mendekotasunean, Pasaiako Adinberri zentroa martxan jartzea —zahartzearen eta mendekotasunaren Gipuzkoako «erreferentziazko zentroa» izan nahi duena—, egoitza berri bat sortzea Irungo Arbes auzoan, eta Lasarte-Oriakoa handitzea.

Eremu soziosanitarioan, Olanok iragarri du egoitza unitate berri bat sortuko dutela, eta lau laguntza etxebizitza zabalduko dituztela alor horretan «defizitarioen» diren eskualdeetan. Desgaitasunean, leku kopurua handituko dutela esan du, «zahartzearen eraginari aurre egiteko».

Gizarte inklusioari dagokionez, asmoa agertu du Behe Bidasoan eguneko zentro bat zabaltzeko, eta zerbitzu soziosanitario bat Donostian. Babesik gabeko adingabeen kasuan, Olanok azaldu du emantzipazio programak «indartuko» dituztela.

Gizarte zaharkitua

SIIS dokumentazio eta azterketa zentroak eginiko diagnosi batean oinarritu ditu erabaki horiek aldundiak. Ikerketa horren emaitzak xehatu ditu Maite Peña Gizarte Politikako diputatuak. Oro har, txostenean azpimarratzen da bazterketa egoeran daudenentzako baliabide eskaerak «asko» handituko direla datozen urteetan, «bereziki egoera kronifikatuan dauden pertsonen arretarengatik». Peñak azaldu duenez, hurrengo lau urteetan Gipuzkoan 80 urtetik gorako herritar kopurua egonkortu egingo da, 1936ko gerrako urteetan eta ondoren izandako jaiotza tasa txikiarengatik eta bizitza itxaropenaren handitzeagatik; hala, «igoera moderatu» bat aurreikusten dute (% 2,7) mendekotasun egoeran daudenen kopuruan.

Desgaitasunak dituztenen kasuan, halaber, etxebizitzetatik egoitza zerbitzuetara mugitzeko joera nagusituko da, «familia babesa murriztu egingo baita». Eta adingabe atzerritarren kasuan, berriz, azterketak dio «epe motzean» handitu daitekeela migratzaile gazteen kopurua.]]>
<![CDATA[Nafarroako Gobernuak erdira murriztu nahi du pobrezia tasa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/010/002/2018-12-05/nafarroako_gobernuak_erdira_murriztu_nahi_du_pobrezia_tasa.htm Wed, 05 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1885/010/002/2018-12-05/nafarroako_gobernuak_erdira_murriztu_nahi_du_pobrezia_tasa.htm
Besteak beste, enpleguaren alorrean, gobernuak helburu gisa jarri du errenta bermatua jasotzen dutenen % 50ek lan bat lortzea hamabi hilabete baino lehen, eta gainerakoek bi urte baino lehen. Etxebizitzaren alorrean, aurreikusten du eskubide subjektibo gisa aitortzea, etxebizitza lege berri baten bidez. Hezkuntzarenean, helburu jarri du eskola uzte goiztiarra % 8tik beherakoa izatea -egun % 11,3 da Nafarroan-.

Azken hogei urteotan Nafarroako Gobernuak landu duen lehen Gizarteratze Plana da -aurrekoa 1998koa da-. Laparrak azpimarratu duenez, gizarte eragileekin batera landu dituzte neurriak. Gobernua babesten duten taldeek txalotu egin dute plana. Oposiziokoentzat, aldiz, «kea» baino ez da; kritikatu dute Laparrak ez dituela gastuak zehaztu.]]>
<![CDATA[Euskaraz, kontzientzia hartzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2622/004/001/2018-12-04/euskaraz_kontzientzia_hartzeko.htm Tue, 04 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/2622/004/001/2018-12-04/euskaraz_kontzientzia_hartzeko.htm
Azpeitia da herri euskaldunenetako bat, baina, komunikabideen kontsumoari dagokionez, ez da askorik nabari: ez prentsa idatzian, ez telebistan. Beristainek azaldu duenez, adinekoek -eta ez soilik haiek- argudiatu ohi dute «zailtasunak» dituztela euskaraz irakurtzeko, baina bera ez dago ados horrekin.

Ezta Julene Frantzesena Uztarria-ko eta Urola Kostako Hitza-ko kazetaria ere. Uste du ohiturak alda daitezkeela, «aldatzeko» daudela, eta, zenbaitek, gainera, aldatu dituztela: Uztarria-ren adibidea jarri du. «Herrian gehien irakurtzen den komunikabidea», erosleen artean adin guztietakoak dituena, eta harpidedun gehienak 50 urtetik gorakoak dituena: «Euskaraz izatea, beraz, ez da arazoa. Euskaraz alfabetatua ez zegoen jende asko euskaraz irakurtzera jarri du Uztarria-k. Beraz, ahal da».

Zergatia bilatzeko orduan, «edukien faktorea» azpimarratu du Frantzesenak. Azpeitian, beste herri ugaritan bezala, tokiko informazioak «harrera oso ona» du, dioenez. «Herriko eta eskualdeko albisteak irakurtzeko orduan, espainolezko komunikabideetara jotzen zuten. Orain ez, ezta adinekoek ere».

Horrekin bat dator Eneritz Albizu, Natul euskara taldeko kidea. Gazteez mintzo da: uste du Azpeitikoentzat ez dela aldaketarik egon, beti izan dutela «erreferente» kazeta hori, komunikabide idatziak irakurtzen dituztenek behintzat: «Haien artean ez dago hain zabalduta 'hau periodikuen [espainierazkoan] irakurri dut' esatea; hori gehiago entzuten zaio adin bateko jendeari. Baina kontua da orain ez dela idatzizko prentsarik irakurtzen ia».

'Periodiku'-tik egunkarira

Hirurek nabarmendu dute gazteek Internet bidez jasotzen dituztela albisteak. «Baita tokiko informazioa ere», Frantzesenak dioenez. Egunean 5.000 bisita inguru izaten dituzte Uztarria-ren webgunean; Azpeitian 15.000 pertsona inguru bizi dira. Horrez gain, tabernetan ere paperezkoak oso harrera ona duela dio. «Eskutik eskura ibiltzen dela esaten digute».

Papera-Internet dikotomiari buruz, Albizuk uste du «oso euskaltzaleak» egiten direla harpidedunak gaur egun, edota euskarazko komunikabideen egoera zein den dakitenak. Horren bitartez, mahai gainera atera nahi izan du «kontzientzia hartzearen gaia». Azpeitia «oso herri euskalduna» izanik, hangoentzat euskaraz bizitzea «oso normala» da. Baina horrek «paradoxa» batzuk uzten ditu, «hutsune» batzuk, Albizuren arabera. «Batzuetan, badirudi pertsona batzuk konturatu ere ez direla egiten erdarazko produktuak kontsumitzen ari direla. Euskarazkoaren beharrik ez dute nabari. Eta, gainera, ez dira jabetzen euskarazko komunikabideen egungo egoeraz; uste dute normal-normal funtzionatzen dutela, besteen antzera. Baina herri euskaldun batean ez badira kontsumitzen euskarazko komunikabideak, non eta zeinek kontsumituko ditu?».

Onarpen keinua egin dute beste bi elkarrizketatuek. «Euskaraldiarekin antzeko zer edo zer gertatzen ari da Azpeitian. Jende pila batek izena ez du eman, euskaraz bizi denez, behar hori ez duelako sentitzen», azaldu du Frantzesenak. «Txapa ikusi, eta euskaraz eskatu didate normalean espainieraz aritzen diren batzuek», azaldu du Beristainek. «Eta saiatu naiz BERRIA saltzen, baina haiek periodikue nahi dutela, eta ezetz. Egun hauetan ere ez dira animatu».

Frantzesenaren iritziz, Euskaraldiak balio badu, halakoetarako balilo behar du. «Baina horrek aldaketa handia eskatzen du. Buenos dias esateari utzi eta egun on esaten hasteak ez du batere ahaleginik eskatzen ia. Beste kontu bat da komunikabidea aldatzea. Horrek, besteak beste, konpromiso handi bat hartzea eskatzen du». «Baita euren burua euskaltzale duten askoren kasuan ere», gaineratu du Albizuk: «Ez dakit Azpeitian zenbateraino ohartzen den jendea euskararen egoeraz». «Gu oasi baten bizi gara, nolabait», erantsi du Beristainek.

Baina zerk alda ditzake ohitura horiek? Albizuk gogora ekarri du Euskaldun Egunkaria ixteak nolako «elkartasun uholdea» sortu zen Azpeitian. «Nik uste dut batzuetan susto bat hartu behar dugula». Beristain ados dago horrekin: «Euskarazko komunikabideak eduki nahi ditugu, baina gero ez gara jabetzen erosten ez badugu ezin dutela funtzionatu». «Hemen, gauza batzuk galdu arte ez gara konturatzen», gaineratu du Frantzesenak. «Dirua ematen dugu ez ixteko, baina ez diogu jarraipenik egiten. Salbatzaile kontzientzia dugu, baina bestelakoa izan behar luke gure jarrerak», gehitu du Beristainek. «Eta badago diru laguntzen kontua ere: jende askok uste du horrekin nahikoa dela», azaldu du Frantzesenak.

Hilberriak Interneten

Hizketaldiaren beste tarte batean, ohiturei erreparatu die Beristainek: haiei buelta emateko moduei, zehazki. Bera, adibidez, ohartu da adinekoek informazio jakin batzuengatik erosten dutela espainierazko prentsa, eta beste edukiei ez dietela kasurik egiten ia. Kioskoan ez ezik, etxean ere ikusi du hori. «Orduan, bururatu zitzaidan amari tableta egokitzea informazio hori -hilberriak- Internet bidez irakurtzeko. Orain, egunkari bakarra du etxean: euskarazkoa. Deseatzen egoten da, noiz iritsiko zain. Ez du bestearen falta sumatzen. Lehen, esaten zuen zailtasunak zituela, ez zuela ulertzen; orain, ez. Gainera, harentzat sekulako satisfazioa da euskaraz irakurtzea».

Albizuk ere lortu zuen gurasoen etxean. Espainierazkoa zen kontsumitzen zuten kazeta bakarra; han bizi zenean, BERRIAren harpidedun egin zen. Gurasoak ohartu ziren «gustura eta eroso» irakurtzen zutela eskualdeko informazioa, eta orain Urola Kostako Hitza-ren harpidedun dira. «Ohiturak aldatzea zaila izaten da, baina posible da». Egunotan Albizuk praktikara eraman duen beste «ariketa» bat izan da lagunei-eta Interneteko sare sozialen bidez bidalitako albisteen estekak soilik euskarazko komunikabideenak izatea. «Harrera oso ona izan du».

Eta kalean? Tabernetan-eta zein komunikabide kontsumitzen da Azpeitian? «Nik arazorik ez dut izaten euskarazkoak topatzeko», azaldu du Beristainek. «Ni, ordea, konturatu naiz leku batzuetan kendu egin dutela», gaineratu du Albizuk. Argudioa: ez dela irakurtzen. «Nik esaten diet bestea kentzeko; orduan irakurriko dela euskarazkoa. Hori izan daiteke bideetako bat: eskatzea, insistitzea». Albizuk gogoratu du tabernetan BERRIA irakurgai jartzeko kanpaina bat hasi dutela Uema Udalerri Euskaldunen Mankomunitateako herrietan -tartean Azpeitian-, eta espero duela horrek ere balio izatea tabernariek-eta ikusteko bezeroek euskarazkoak nahi dituztela.

Eta telebistetan? Kasu horretan zalantzarik ez dute hirurek: espainierazkoak, eta kate jakin bat, gainera. «Nik uste dut hala izaten dela etxeetan ere; agian, irratia euskaraz entzuteko ohitura handiagoa da, baina telebistaren kasuan ez, albistegiak eta kontu jakin batzuk kenduta», azaldu du Albizuk. Hautu hori zergatik egiten duten galdetzeko ariketa egin dute, eta azaldu dute ez dietela erantzun argirik ematen. «Aipatzen da euskarazko telebista produktuen kalitatea, edota espainierazkoen kopia txarrak direla... Ez dut uste kalitate kontua denik», dio Albizuk. «Batzuk lotsatu egiten dira gogoratzen diezunean zer kate daukaten jarrita telebistan», adierazi du Frantzesenak. «Uztarria-ren azken zenbakian, galdera hori bota dugu: delako kate hori zergatik den Azpeitian gehien ikusten dena».]]>
<![CDATA[Urkullu: «Euskararen aldeko sare erraldoi bat josi dugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/006/002/2018-12-04/urkullu_euskararen_aldeko_sare_erraldoi_bat_josi_dugu.htm Tue, 04 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1905/006/002/2018-12-04/urkullu_euskararen_aldeko_sare_erraldoi_bat_josi_dugu.htm
Euskaraldia ofizialki atzo bukatu zen, Euskararen Nazioarteko Egunean. Koordinazioan aritu diren erakunde eta eragileek gaur eguerdian egingo dute ariketa sozial horren balorazioa, Donostiako Tabakaleran. Atzo, Jaurlaritzak Kursaal jauregian egin zuen bere ekitaldia. Lehendakariarekin batera, han izan ziren sailburu denak, foru eta udal instituzioetako hautetsi ugari eta kulturaren eta euskalgintzaren ordezkaritza zabal bat. «Euskarak bizigarri bat behar zuen, eta hori izan da Euskaraldia. Euskararen aldeko sare erraldoi bat josi dugu», azpimarratu zuen Urkulluk.

Ideia horri heldu zioten Bingen Zupiria Kultura eta Hizkuntza Politikako sailburuak eta Elena Laka Euskaltzaleen Topaguneko presidenteak ere. «Hainbat urtez bizkarra emanda bizi izan garen hainbat herritar lanean aritu gara Euskaraldia aurrera atera zedin. Lankidetza hori posible egiteko, zubi bilakatu dugu euskara», adierazi zuen Zupiriak. Lakarentzat, «bide berri baten hasiera» da Euskaraldia. «Norabide bat aukeratu dugu; luzea izango da, baina egin dezagun elkarrekin».

Eusko Legebiltzarrak ere ekitaldi berezi bat egin zuen atzo. Bakartxo Tejeria presidenteak agiri bat irakurri zuen: Euskaraldia «urte osora» zabaltzera deitu zuen. Gero, Kike Amonarriz soziolinguistak hizkuntza ohiturei buruzko solasaldi bat gidatu zuen legebiltzarkideekin batera.

Bizkaiko Aldundiak, berriz, Lauaxeta sariak banatu zituen. Euskaltzaindiak jaso zuen ohorezkoa; akademiak euskararen «normalizazioan eta modernizazioan» egindako «ezinbesteko lana» nabarmendu zuen Unai Rementeria diputatu nagusiak. Andres Urrutia euskaltzainburuaren arabera, Euskaraldiaren helburuak «barneratzea» izan beharko da gaurtik aurrerako helburua. Euskaltzaindiarekin batera, Lauaxeta Poesia saria saria jaso zuten Luis Gardek eta Martin Bidaurrek, eta Josu Martinezek ikus-entzunezkoena.

Frantziari eskaera

Ipar Euskal Herriko EAJ, berriz, Frantziako Gobernuari mintzatu zitzaion atzo, prentsaurreko batean, euskararen koofizialtasuna galdegiteko; bultza asmo duen konstituzioaren erreforman hori kontuan hartzeko eskatu zion Macronen gobernuari. Horrekin lotuta, jeltzaleek gogoratu zuten Euskal Elkargoak «esperimentazio proiektu bat» egingo duela.]]>
<![CDATA[Madrilek asmoa agertu du bere administrazioan euskara sustatzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1871/006/001/2018-12-04/madrilek_asmoa_agertu_du_bere_administrazioan_euskara_sustatzeko.htm Tue, 04 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1871/006/001/2018-12-04/madrilek_asmoa_agertu_du_bere_administrazioan_euskara_sustatzeko.htm
Kontseilu hori berreskuratu du Pedro Sanchezen gobernuak, Mariano Rajoyrenak (PP) «erabilerarik gabe» utzi ostean. 2007an sortu zuen haren aurreko presidente Jose Luis Rodriguez Zapaterok (PSOE). Ministerio arteko organo bat da, eta bere egitekoen artean dago administrazioaren jarduna aztertzea, eta gomendioak eta proposamenak egitea hizkuntza ofizialen erabilera bermatzeko.

Bizkaiko hiriburua eta Euskararen Eguna aukeratu dituzte lantaldearen lehen bilera egiteko. «Alde sinboliko horrekin batera, gure konpromiso irmoa agertu nahi dugu herri honen [Espainiaren] hizkuntza aniztasunarekin eta hizkuntza ofizialak sustatu eta babestearekin», esan zuen Batetek.

Azaldu dutenez, bileran euskarazko, katalanezko eta galizierazko hainbat leku izen aztertu zituzten, «ministerioek horien erabilera zuzena egin dezaten». Gonbidatu gisa, Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikako sailburuorde Miren Dobaranek eta Euskaltzaindiko presidente Andres Urrutiak parte hartu zuten, besteak beste.

Aurreko legealdian, PSOEk lege proiektu bat aurkeztu zuen Espainiako administrazioan hiztun guztien eskubideak bermatzeko. Neurri ugari zituen egitasmoak; informazioa hizkuntza denetan egotea, hiztunek edozein hizkuntza ofizial erabili ahal izatea, eleaniztunak lehenestea lanpostuetarako...]]>
<![CDATA[Urtarrilaren 16an hasiko da Cabezudoren aurkako lehenengo epaiketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/009/001/2018-12-01/urtarrilaren_16an_hasiko_da_cabezudoren_aurkako_lehenengo_epaiketa.htm Sat, 01 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1877/009/001/2018-12-01/urtarrilaren_16an_hasiko_da_cabezudoren_aurkako_lehenengo_epaiketa.htm
Sexu abusuak salatu zituen emakume bat biluzik ageri den argazki batzuk Interneten jartzeagatik epaituko dute. Emakume hori ere modelo aritu zen Cabezudorentzat urte batzuk lehenago; lekuko gisa joan zen deklaratzera epaitegira, besteek jarritako salaketen harira. Fiskalak uste du Cabezudok mendekuz edo salatzailearen jarrera aldarazteko argitaratu zituela argazkiak. Horrez gain, akusazio partikularrak beste bi delitu leporatzen dizkio argazkilariari: intimitatea urratzea eta andrea hertsatzea: jarrera aldarazten saiatzea, indarkeria fisikoaren edo psikologikoaren bitartez.

BERRIAk jakin duenez, auzibide horrekin batera beste baten ikerketa ere amaitu du instrukzio epaileak, eta epaiketa otsail-martxoetarako espero dute aldeek. Donostiako Auzitegiak laster jakinaraziko du noiz egingo diren ahozko saioak eta zer epaitegik epaituko duen Cabezudo bigarrenez. Instrukzio epaileak dokumentuak faltsutzea leporatu dio. Akusazioak lau urte eta zortzi hilabeteko kartzela zigorra galdegin du, delitu horrez gain sexu abusuekin loturiko beste batzuk egozten baitizkio, urtarrilean hasiko den epaiketan bezala. Fiskalaren iritzian, azken horiek preskribatuta egongo lirateke; hori hala, bost hilabeteko zigorra eskatu du. Defentsak, absoluzioa.

Adingabea zenean Cabezudorentzat lan egin zuen emakume batek jarritako salaketa bat dago bigarren auzi horren oinarrian. Horren arabera, argazkilariak kontratuen hasiera datak aldatzen zituen modeloek 18 urte edo gehiago zituztela erakusteko.

Cabezudoren aurkako auzi nagusian dago bi epaiketa horien jatorria: modelo lanak egindako bederatzi emakumeren salaketetan, sexu abusuengatik. Kausa horren ikerketa azken urratsetan dago; diligentzia nagusiak eginda daude, eta urte hasierarako espero dute amaitzea. Gero, auzitegiak erabaki beharko du epaiketa egin ala ez, eta zer epaitegitan. Auziaren konplexutasuna dela eta, akusazioak uste du datorren urteko irailera arte gutxienez itxaron beharko dutela epaiketarako. Bederatzi horien ostean jarritako salaketak, berriz, aparteko pieza gisa ari dira ikertzen, eta atzeratuago doaz. Beraz, horien epaiketa aurrerago egingo dute.

Gaur, elkarretaratzea

Cabezudo Martuteneko espetxean (Donostia) dago joan den maiatzaz geroztik. Auzibideak hainbat gorabehera izan ditu. Donostiako 4. Instrukzio Epaitegiaren esku egon da kasua, baina akusazioak Ana Isabel Perez Asenjo epailea salatu zuen, prebarikazioagatik eta delituak ez pertsegitzeagatik —egotzi zion Cabezudok Interneten zeuzkala artean modeloen argazkiak, eta ez zuela neurririk hartzen horren kontra—. EAEko Auzitegi Nagusiak Julian Garcia Marcos epailearen esku utzi zuen instrukzioa, baina, aurreko epaileak helegitea jarri, eta auzitegiak arrazoia eman zion. Dena den, ez diote ikerketaren ardura itzuli. Horren ostean, Perez Asenjok salaketa jarri zuen akusazioaren abokaturen kontra, bere ohoreri kalte egiteagatik: 60.000 euro eskatu dizkio kalte-ordainetan.

Cabezudoren biktimei elkartasuna agertzeko, elkarretaratzea antolatu dute gaurko Donostiako Bulebarrean, 17:00etan.]]>
<![CDATA[14-30 urteko emakumea, eta gizon ezezagun batek bortxatua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/007/001/2018-11-29/14_30_urteko_emakumea_eta_gizon_ezezagun_batek_bortxatua.htm Thu, 29 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1892/007/001/2018-11-29/14_30_urteko_emakumea_eta_gizon_ezezagun_batek_bortxatua.htm
Barne Ministerioak egin duen azterketa batean azaltzen dira datuok: 2012tik bikoiztu egin dira salaketak. Espainiako Zigor Kodean sexu askatasunaren aurkako delitu gisa tipifikatuta dauden delituen arabera sailkatu dituzte, probintziaka, eta Polizia denek emandako datuetan oinarrituz. Araban 84 kasu jaso dituzte; Bizkaian, 274; Gipuzkoan, 142, eta Nafarroan, 232. Biztanle-salaketa proportzioaren arabera, Nafarroan bildu dituzte gehienak: 36 kasu 100.000 biztanleko. Jarraian, Araba (26), Bizkaia (24) eta Gipuzkoa (20). Espainiako Estatuaren menpeko herrialdeetan, Nafarroaren gainetik Balearrak daude soilik (45 salaketa 100.000 biztanleko).

Kasuen %41ek sexu abusuekin dute lotura —Zigor Kodeko 181. eta 183.1 artikuluen definizioaren arabera—. Horrez gain, beste hamar delitu mota bereizi dituzte. Sexu abusuen ondoren, sexu erasoekin lotuta jarri dute salaketa gehien (%27,3), eta, jarraian, sarketarekin izandako sexu erasoekin (%14,3).

Bestelako datuak ere eman ditu Barne Ministerioak, baina horiek ez ditu probintziaka xehatu. Oro har, biktimen %84 emakumeak dira: eta hirutik bat, 18-30 urtekoak. Adin tarte horretakoek jasaten dituzte sexu erasorik larrienak: erasoak sexu sarketarekin.

Delitu mota horrekin loturiko salaketek izan dute, gainera, hazkunderik nabariena 2012. urtetik: %108 egin dute gora. Probokazio sexualekin loturikoak datoz gero: %92 gora. Behera egin duen kopuru bakarrenetakoa prostituzioarekin loturiko delituena izan da: %37 gutxiago.

Erasotzaileei dagokienez, kasuen %96tan dira gizonezkoak, eta 41-64 urte arteko adina dute, nagusiki. %72tan ez zuten inolako harremanik emakumezko biktimek eta erasotzaileek, eta hori nabarmenagoa da biktimak 18-30 urte artekoak direnean. Oro har, soilik kasuen %5etan ziren bikote, %8etan ziren familia kide, eta %16etan bestelako harreman bat zuten. Adinean behera eta gora egin ahala, nabariagoak dira lotura afektibo-familiarrak, baina kasu horietan ere bereziki pertsona ezezagunak izaten dira erasotzaileak.

Bitik bat, adingabea

Halaber, salatutako bi sexu erasotatik batean adingabeak dira biktimak: hurrengo adin tartekoen halako bi. Emakumeak dira, bereziki, baina, beste adin tarte batzuekin konparatuta, 18 urte baino gutxiago duten biktimen kasuan, handitu egiten dira mutilen salaketak: %22 inguru. Bereziki, adingabeen prostituzioarekin eta pornografiarekin loturiko delituetan antzekoa izaten da mutilen eta nesken salaketen kopurua. Teknologia berriekin loturiko sexu erasoen kasuan ere adingabeak izaten dira biktima gehienak: %77, 3. Delitu mota horretan ere sexuen arteko aldea txikiago izaten da.

Ohar batean, datu horiek nabarmendu ditu Save the Children erakundeak, eta Espainiako Gobernuari eskatu dio Haurren Kontrako Indarkeriaren Babeserako Legea onartzeko tramiteak «azkartzeko».]]>
<![CDATA[732 sexu eraso salatu zituzten iaz Hego Euskal Herrian]]> https://www.berria.eus/albisteak/159873/732_sexu_eraso_salatu_zituzten_iaz_hego_euskal_herrian.htm Wed, 28 Nov 2018 07:13:38 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/albisteak/159873/732_sexu_eraso_salatu_zituzten_iaz_hego_euskal_herrian.htm <![CDATA[Genetikoki eraldatutako bi haur jaio direla zabaldu dute Txinan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/014/001/2018-11-27/genetikoki_eraldatutako_bi_haur_jaio_direla_zabaldu_dute_txinan.htm Tue, 27 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1872/014/001/2018-11-27/genetikoki_eraldatutako_bi_haur_jaio_direla_zabaldu_dute_txinan.htm
Txinako Sustech Soutern University of Science and Technologyko ikerlaria da He Jiankiu. Berak jakinarazitakoa ez da ofiziala: ez da ezein aldizkari zientifikotan argitaratu. Unibertsitateak berak ohar batean adierazi du ez duela ikerketaren berri; uste du ikerlariak «modu larrian» hautsi dituela «kode etiko eta akademikoak». Youtuben jarritako bideo baten bidez eman du ezagutzera berria He Jiankiuk; Hong Kongen dago egunotan, manipulazio genetikoari buruzko jardunaldi batzuetan. Jaio diren bi haurren irudirik ez du jarri: esan du neskak direla, bikiak, -Lulu eta Nana-, eta «bikaina» dela haien osasuna.

Ikerlariak azaldu duenez, intseminazio artifizialaren bidez sortu zuten enbrioia, eta, ernaltzearen ostean, CRISPR erreaktiboak injektatu zizkioten, CCR5 genea indargabetzeko: hain justu, gene hori erabiltzen du GIB birusak sistema immunologikoan sartzeko eta hiesa garatzeko -aitak gaixotasun hori izango luke-. Gero, amaren uteroan txertatu zuten enbrioia, eta fase horretan ere hainbat azterketa egin omen zituzten; ikerlariak ziurtatu duenez, enbrioiak ez zituen aurreikusitakoa baino mutazio genetiko gehiago garatu. Jaio ostean ere egin omen dituzte probak hori hala dela ziurtatzeko.

AP agentziari eginiko adierazpenetan, ikerlariak jakinarazi du esperimentu gehiago egin dituztela eta balitekeela bere taldeak genetikoki eraldatutako haur gehiago jaiotzea. Azaldu du jakitun dagoela polemika handia piztuko duela, baina argudiatu du bere xedea dela «familia osasuntsuak izateko aukera berdintasuna zabaltzea».

«Zentzua dauka egiteak?»

He Jiankiuk esperimentu hori Europan edo AEBetan egin izan balu, legez kanpokoa litzateke, baina Txinan legeak ez dira hain zorrotzak. Herrialde horretan egin zituzten lehen probak giza enbrioiekin, 2015ean, baina han ere debekatuta egongo litzateke horiek gero emakume batean txertatzea.

Legedia izanik ere edizio genetikoaren garapenak duen muga nagusienetako bat, mundu akademikoak ere ez luke begi onez ikusiko ikerlari txinatarrak egindakoa. «Ez ditu zientziaren estandarrak betetzen. Baina benetan hala balitz ere, zoramena litzateke», ohartarazi du Asier Fullaondo EHUko Genetika irakasleak. «Teknikoki egin daiteke, baina badu zentzurik? Ez du ezer konpontzen». Fullaondok ezbaian jarri du, gainera, ikerlari txinatarraren xedea terapeutikoa denik: «Berez gaixorik ez dagoen enbrioi baten geneak aldatu ditu, haurrek etorkizunean izan dezaketen gaixotasun bat saihesteko, baina ezin du hori ere ziurtatu».

Horixe bera azpimarratu du Nerea Osinalde Biokimika irakasleak. «Helburua izan beharko litzateke heredagarria den gaixotasun bat sendatzea umea jaio aurretik. Baina berak prebentzioa, hobekuntza bat bilatu nahi izan du. Eta duda da: zer da hobekuntza? Eraldaketa genetikoen bidez ezaugarri jakin batzuk dituzten haurrak sortzea?».

Aurrera begira, halaber, aldaketa horiek pertsona horiengan sor ditzaketen bestelako eraginez ohartarazi dute bi irakasleek. «Eta aldatu dugun gene horrek beste funtzio batzuk izango balitu ikusi ez ditugunak?», galdetu du Fullaondok. «Eta heredagarria balitz hori?», gaineratu du Osinaldek. Horrekin lotuta, gurasoen babesgabetasuna azpimarratu dute. «Zein berme ematen zaizkie?».]]>
<![CDATA[Jazarpenaren subjekturik zaurgarriena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/010/001/2018-11-25/jazarpenaren_subjekturik_zaurgarriena.htm Sun, 25 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1946/010/001/2018-11-25/jazarpenaren_subjekturik_zaurgarriena.htm
Sexu erasoen kontra Irungo Zabaltza plazan eginiko elkarretaratze baten ostean izan da kazetariekin. Han ondoan zeuden beste hainbatek ere jasan dituzte abusuak gazteak zirenean. Talde bat osatzea erabaki dute, herritarrak eta instituzioak auzi honen inguruan kontzientziatzeko eta haien elkartasuna jasotzeko. Zuen ahotsak gara lelopean elkartu dira, eta, besteak beste, Bidasoaldeko Elkarte Feministaren, EHGAM Euskal Herriko Gay-Les Askapenerako Mugimenduaren eta Gehituren babesa jaso dute. «Gure elkarteetatik lan egingo dugu indarkeria mota guztiak desagertzeko. Baliteke beldurrak zuek geldiaraztea, baina gu zuen ahotsak gara orain eta beti», adierazi diete bortizkeria mota hori jasan dutenei.

Indarkeria Matxistaren Kontrako Nazioarteko Eguna dela-eta egin dute mobilizazioa. Han zeudenek zalantzarik ez dute haur zirela haiei gertatutakoak lotura estua duela horrekin. Azaldu dutenez, sistema patriarkalaren subjekturik zaurgarrienak dira adingabeak. Hamahiru urtetik beherako umeen artean, lau neskatotik batek eta zazpi mutiletik batek jasan dute noizbait sexu erasoren bat. Eta kasuen %90ean hurbileko senideren bat izan ohi da erasotzailea; gizonezkoa, gehien-gehienetan.

Horren isla ere bada sistema judiziala. Haurrei gertatutakoa legez egiaztatzeko dituzten zailtasunak salatu dituzte, eta auzitegiek jartzen dizkieten trabak. Azaldu dutenez, Euskal Autonomia Erkidegoan hamar kasuetatik bat baino ez da iristen auzitara. «Datuak ikaragarriak dira», salatu dute. «Kopuru horiek ez handitzeko», erakundeei eskatu diete adingabeen sexu abusuak detektatzeko eta horien kontra jarduteko bitartekoak eta protokoloak hobetzeko; eta, bereziki, legea aldatzeko, gisa horretako erasoek ez preskribatzeko, urteak pasatuta ere erasotzaileak epaitu ahal izateko.

«Bizitza osorako»

Azaldu dutenez, haurren aurkako indarkeria kasuetan izaten den arazo nagusia da erasoak eremu pribatuan gertatzen direla: familian, eskoletan, aisialdi edota kirol taldeetan. Horregatik, gaztetxoek, maiz, erasoak salatzeko ahalmenik gabe ikusten dute euren burua; horregatik, gehienek nagusi izan arte itxaroten dute gertatutakoa kontatzeko, edo ez dute inoiz kontatzen. «Isilean geratzen dira urteetan, beldurragatik, lotsagatik, edota eraso egin dienarekin bizi edo egon behar izaten dutelako egunero. Erasoak zigorrik gabe geratzen dira, eta egoera horrek ondorio psikologikoak eragiten dizkiete; kasu askotan, bizi osorako», azaldu dute elkarteetako kideek.

Hala gertatu zitzaion A.L.J-ri ere. Berak eta beste askok halakoei aurre egiteko izan dituzten zailtasunak azaldu ditu, eta, bereziki, erasotzaileen zigorgabetasuna nabarmendu du. «Barruan dugun minaz askatu nahi dugunean, gure aurka egin dute, eta haiek babesten dituztenak saiatzen dira gu gure sufrimenduaren errudun sentiarazten, argudiatuz guk asmatua dela dena, jakinda inoiz ezingo dugula ahaztu gertatutakoa eta gure bizitzako egun guztietan eraman beharko dugula harri hori gainean. Haiek utzi diguten harria: gu bizi osorako markatuko gaituen zauria».]]>
<![CDATA[Euskaraz jakiteko «bermea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/005/001/2018-11-22/euskaraz_jakiteko_bermea.htm Thu, 22 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1877/005/001/2018-11-22/euskaraz_jakiteko_bermea.htm
Bidearen hasiera baino ez da gaurkoa, baina, beste alderdien jarrerak ikusita, balorazio «baikorra» egin du lege egitasmoa aurkeztu duen taldeak. «Orain arte egin ditugun proposamen guztien kontra azaldu dira beste taldeak eta Jaurlaritza», gogoratu du Rebeka Ubera EH Bilduko legebiltzarkideak.

EAJk, PSE-EEk eta Elkarrekin Podemosek egitasmoa tramitatzearen alde bozkatuko dute osoko bilkuran, BERRIAri baieztatu diotenez; PPk ez du bere jarrera argitu nahi izan. Hurrengo urratsa izango da batzorde bat eratzea; han, taldeek aukera izango dute zuzenketak jartzeko, eta hala egingo dute denek; «akordio zabal bat lortzeko helburuarekin», egitasmoa aurkeztu duen taldeak eta tramitatzearen alde dauden hirurek adierazi dutenez.

EH Bilduren egitasmoak bi helburu ditu oinarrian: erakundeek bermatzea euskara ikasteko doakotasuna gutxienez B2 maila arte eta herritar guztiei, eta derrigorrezko irakaskuntza amaitzen duten ikasleek maila hori dutela ziurtatzea —EGAren aurreko maila da B2, ingelesezko First tituluaren parekoa—.

EH Bilduren arabera, Gernikako Estatutuak eta 1982ko Euskararen Legeak «argi eta garbi» diote Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako herritar guztiek dutela euskaraz jakiteko eskubidea, eta Eusko Jaurlaritzak hori ziurtatzeko behar diren neurri eta baliabideak bideratu behar dituela. «Baina gaur egun hori ez da hala gertatzen», kritikatu du Uberak. Alor ekonomikoan jarri du fokua, baina «beste modu batera ulertzeko» doakotasunaren auzia. «Euskara jakitea eskubide bat den heinean, euskara ikasteko oztopo ekonomikoak desagertu beharko lirateke eta doakotasuna ez litzateke ulertu behar laguntza sistema bat bezala, orain arte batzuek egin duten moduan; horrek asko lagunduko luke euskararen normalizazioan eta erabileran».

Akordiorako borondatea

Jaurlaritzak legea tramitatzearen aldeko irizpenean egin zituen zehaztapenei helduko diete EAJk eta PSE-EEk beren zuzenketetan, alderdi horietako iturriek azaldu dutenez. EH Bilduren egitasmoaren inguruan hainbat zalantza agertu dituzte. Adibidez, doakotasunari baldintzak jartzea proposatzen dute: ikasleei exijitzea azterketak gainditzea.

Halaber, hezkuntzaren eta administrazioko langileen alorrean, uste dute EH Bilduk egiten dituen proposamenak «dagokien esparruan» aztertu behar direla. Bi alderdiek gogoratu dutenez, Jaurlaritzak «luze gabe» hezkuntza sistemari buruzko eta administrazio langileei buruzko lege proiektuak bideratuko ditu legebiltzarrera, eta «egokiago» irizten diote horietan jasotzea euskararen ezagutzarekin loturikoak. Euskara maila egiaztatzen duten titulu eta ziurtagiriak baliokidetzeari eta egiaztatzeari buruzkoak ere lege honetatik kanpo utzi nahi dituzte.

«Guk arazorik ez dugu beste lege egitasmo batzuetan jasotzeko puntu batzuk, baina ez dugu txeke zuririk emango. Gure proposamenean esaten direnak lege horietan jasotzeak ez du esan nahi lege horiek osorik onartuko ditugula. Gainera, uste dugu balizko lege horiek egiten ez diren bitartean egokia litzatekeela lege honetan jasotzea eskubide horiek», azaldu du Uberak.

Alderdien hasierako jarreretan aldeak daudela aitortu arren, EH Bilduko legebiltzarkideak adierazi du bere taldeak akordio zabal bat nahi duela. «Jakinda denok utzi beharko ditugula alde batera gauza batzuk». Eztabaida prozesuan euskalgintzako eragileak ere kontuan hartu beharko direla azpimarratu du Uberak. Antzera mintzatu dira EAJtik. «Guk ez dugu EH Bilduren testua bere osotasunean babestuko, baina saiatuko gara erdibideko akordio bat egiten haiekin eta nahi duten guztiekin». Sozialistek, berriz, azpimarratu dute euskararen inguruan eginiko «akordio nagusietan» parte hartu dutela beti, eta borondatea dutela aurrerantzean ere egoteko. Elkarrekin Podemosentzat, berriz, EH Bilduren egitasmoa «motz» geratzen da. Andeka Larrea bozeramaileak adierazi du ez duela doakotasuna bermatzen euskara ikasteko prozesu osoan; B2 mailara arte baino ez duela ziurtatzen erabat. Uste du, halaber, doakotasuna ez dela azterketa sistema baten bidez bermatu behar, «aprobetxamendua» hartu behar dela kontuan. «Azterketa bat gainditzen ez duten ikasleei ezin zaie eskubide bat ukatu».]]>
<![CDATA[Sare berri bat euskararentzat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2898/014/001/2018-11-21/sare_berri_bat_euskararentzat.htm Wed, 21 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/2898/014/001/2018-11-21/sare_berri_bat_euskararentzat.htm
Aiaraldean (Araba), esaterako, ez dira hutsetik abiatuko. Iaz antzeko egitasmo bat egin zuten 30 egunez. Eskualdeko herri bakoitzean hainbat lagun aritu ziren astebetez euskaraz bizitzeko ahaleginetan. 2016an beste herri batzuetan sortu zituzten ahobizi eta belarriprest rolak hartu zituzten haiek ere. Emaitzak «oso positiboak» izan arren -bereziki, parte hartze datuei dagokienez-, Goiatz Urkijok uste du ez zutela «behar bezala azaldu» zein zen bakoitzaren egitekoa. «Jarrerarekin lotu beharrean, hizkuntz gaitasunarekin lotu zuten rol bakoitza: gehienek ulertu zuten euskara menperatzen zutenek ahobizi izan behar zutela eta horrenbesteko gaitasuna ez zutenek, belarriprest». Hori «zuzentzeko», hamabost trebakuntza saio egin dituzte eskualdean; Aretakoan, esaterako, hamar lagunek hartu dute parte. Euskaraldira begira, Urkijok argi du zeinek izan behar duen helburua. «Ez da iazko datuak gainditzea edo parte hartzaile kopurua izugarria izatea, ariketa ondo egitea baizik».

Eskualdean lau dinamizatzaile daude. Horietako bat da Urkijo. Laudioko Areta auzoko taldean dihardu, baina, horretaz gain,harremanetan dago Bizkaiko Arakaldo, Orozko eta Arrankudiaga-Zollokoekin ere. Auzoa izanik ere, «herri bizitza» du Aretak, Urkijok azaldu duenez, eta gaineratu du hori kontuan hartzen duen egitaraua prestatu dutela Euskaraldira begira. 11 egunetako bakoitzean ekitaldi bat prestatu dute, «herritar guztiek aukerak eta espazioak izan ditzaten dinamikan murgiltzeko»: zinema, mintzodromoa, mendi irteerak, umeentzako tailerrak eta jolasak... Baina «egunerokoan» ere eragin nahi dute; hala, herriko dantza, kirol, kultur eta bestelako elkarteek egun horietan euskaraz soilik aritzeko konpromisoa agertu dute. Azaroaren 23ko hasiera ekitaldia «xumea» izango da, baina itxierarako eskualde mailakoa bat prestatu dute: Laudion, «egun osokoa».

Ilusioa eta «aurpegi berriak»

Ikaztegietan ere (Gipuzkoa) prest dituzte Euskaraldira begirakoak. «Aspaldi» hasi zirela dio Adur Ibargurenek. «Herri txikia da gurea [500 biztanle inguru], euskalduna, eta, beste herri batzuekin konparatuta, erraza da jendearengana jotzea». Martxoan hasi ziren lanean: Tolosaldeko Galtzaundi euskara elkarteak hitzaldi ziklo bat antolatu zuen euskararen kale erabilerari buruz eskualdean eginiko ikerketa baten emaitzak azaltzeko. Ikaztegietan eginiko mahai ingurura joandakoek kezka azaldu zuten azken urteetan nabaritu duten «gaztelaniara jotzeko joerarekin»; bereziki, haur eta gazteengan. Bilera horretan, halaber, aipatu eta azaldu zuten zertan zen udazkenean egitekoa zen Euskaraldia, eta han zeudenek horri begirako batzordea sortzea erabaki zuten, «buruari buelta gehiago eman gabe», Ibargurenek zehaztu duenez.

Prestaketa lanei dagokienez, uda iritsi arteko fasea eta ondorengoa bereizi ditu. Aurrenekoan, hilean behin edo bitan biltzen ziren; hara joaten zirenek helburu zuten Euskaraldia zer zen ulertzea eta barneratzea, eta herritarrengana eta, bereziki, sektore jakin batzuetara -gazteak eta adinekoak aipatu ditu- nola heldu aztertzea. «Herrian esanguratsuak diren pertsona eta talde batzuk identifikatu genituen, eta, uda igarota, haiengana jo genuen». Haiekin osatu zuten Ikaztegietako hamaikakoa, eta bideo bat grabatu zuten, Euskaraldia eta bi rolak zer diren azalduz. «Arrakasta handia» izan zuen Interneteko sare sozialetan, Whatsapp taldeetan. «Amua izan zen herriko jendea erakartzeko, eta olatu polit bat sortu zen».

Orain «aparretan» dabiltza, Ibargurenek azaldu duenez. Izena emateko prozesua aurreikusitakoa baino hobeto doa. Ibargurenek ez du zalantzarik: hasi aurretik jada izan da «arrakastatsua» Euskaraldia. «Parte hartzea ez da berdina izango leku guztietan, baina denetan utzi du eta utziko du gauza on bat: parte hartzen dutenetako eta ez dutenetako askok hausnarketa egingo dutela euren hizkuntza ohiturei buruz».

Burlatan (Nafarroa) hasi dira hori nabaritzen jada. Hala dio Iñaki Sagardoik. «Aurreikuspenak gainditu ditugu Iruñerriko herri gehienetan: sorpresa asko hartu ditugu». Topaguneko langilea da Sagardoi, eta eskualdeko taldeak koordinatzen ditu beste lankide batekin batera. Oso ongi ezagutzen du euskalgintzaren egoera Iruñerrian, eta ikusi ditu hainbat «ezohiko» egoera. «Euskaraldiarekin lortzen ari gara euskararekin loturiko aldarrikapenetara batzen ez zen jendea -betikoa ez zen jendea; aurpegi berriak, nolabait esatearren- erakartzea». Aldeko haize hori baliatu nahi izan dute herri batzuetan euskara taldeak sortzeko. «Olatu bat sumatu dugu herri askotan; jendea ilusioz nabari dugu. Lortu dugu Iruñerriko euskararen aldeko taldeak berpiztea eta eguneratzea. Espero dugu Euskaraldiak balio izatea sare hori indartzeko».

Prestaketa lanez, Sagardoik nabarmendu du herri bakoitzak garatu duela bere «estrategia». Hitz bat azpimarratu du: «ilusioa». Hori transmititzea izan dutela helburu denek. «Irudi alaia, irekia, bateratzailea...». Azaldu du kaleko «ohiko» ekitaldi eta informazio banaketaz gain Interneteko sare sozialek ematen dituzten aukerak baliatu dituztela: horien bidez zabaltzeko kantak sortu dituzte, bideoklipak grabatu...

Horrez gain, Euskalerria irratian ere programa berezi bat egin dute; beste herri batzuetan bezala, ahobizi eta belarriprest rolak lantzeko ikastaroak egin dituzte; eta azken asteetan Euskaraldiko 11 egunak nolakoak izango diren «irudikatzen» ahalegindu dira. Lehen eta azken egunak prest dituzte jada: ostiralean, txupinazo baten bidez emango dio hasiera eskualdeko herri bakoitzak. Abenduaren 3a, berriz, «berezia» izango dela dio Sagardoik. Dinamikaren amaieraz gain, Euskararen Eguna eta Nafarroarena ere izango baita. Jaiegun hori egun osoko festa batekin ospatuko dute, Iruñean.

Beste herri batzuetan bezala, Gernika-Lumon ere (Bizkaia) egin dituzte Euskaraldiaren gisako ariketak. Urriko Euskal Jaietan izan zen hori. «Simulakro moduko bat egin genuen, egun batekoa; jendea zelan sentitu zen ikusita, konturatu ginen ez genuela asmatu egitasmoaren zabalkundean eta rolen azalpenean. Balio izan zigun lanaren indarguneak eta ahulguneak detektatzeko», azaldu du Eider Iturricastillo koordinatzaileak. Horri konponbide bat emateko antolatu zituzten, besteak beste, trebakuntza saioak. Zabalkundeari begira, azken egunetan, Interneteko sare sozialen bidez ez ezik, megafonia sistema bidez ari dira Euskaraldiaren berri ematen, etxeetako atarietan «bando moduko informazio orri batzuk» jarri dituzte, kirol ekitaldietan argazkiak atera eta eskuorriak banatu...

Instituzioak eta herritarrak

Sagardoik aipatu duen saretzearen garrantzia nabarmendu du Iturricastillok ere. Otsailean sortu zuten Euskaraldia prestatzeko batzordea Gernika-Lumon. Hamabost entitatek osatu zuten: tartean daude ikastetxeak, euskaltegiak, askotariko elkarteak, alderdi politikoak, sindikatuak eta enpresak. Eta horien bitartez joan ziren sarea zabaltzen, Iturricastillok azaldu duenez. 206 ostalari eta merkatarik bat egin dute, 52 enpresa txikik, 58 elkartek... Herriko hamaikakoaz gain, 31 taldek berena osatu dute. «Handitik txikira eta txikitik handira egin dugu lan: taldetik norbanakora, eta alderantziz».

Ipar Euskal Herrian, «bestela» izan da prozesua, Ziburuko (Lapurdi) Ladix Lanouguerre-Arrosagarayren arabera. Azpimarratu du hango instituzioek Euskaladiari eman dioten erantzuna «oso ezberdina» izan dela. Euskal Elkargoak babestu duen arren, Herriko Etxe «askok» -tartean, Ziburukoak- «beste alde batera» begiratu dutela salatu du. «Gure poltsikoetatik ordaindu behar izan dugu kanpaina». Euskaraldia «euskal munduko jendeak» sustatu duen dinamika dela dio. Eta hori antolakuntza aldetik nekeza izan arren, euskaldunen arteko harremanak indartzeko balio izan duela nabarmendu du. «Euskaraldiak badu gauza on bat: euskal munduko jendea -ikastoletakoa, elkarteetakoa eta beste- batzeko balio izan duela; espero dut herrietan euskara taldeak sortzeko balio izatea».

Bihar: Elkarrizketa Arrate Illaro Euskaraldiko koordinatzaileari. ]]>
<![CDATA[Bidea marraztu zuten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/006/001/2018-11-14/bidea_marraztu_zuten.htm Wed, 14 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1917/006/001/2018-11-14/bidea_marraztu_zuten.htm EGIA

Pertsonala eta kolektiboa



2016ko urtarrilaren 8tik martxoaren 4ra, Egian Euskaraz Bizi Nahi Dugulako egitasmoa gauzatu zuten Donostiako auzo horretan, Lutxo Egia artistaren performancea eredu hartuta. «Pentsatu genuen garaia zela jauzi bat egiteko. Handia zen erronka, ez baita erraza jai edota kultur ekintzetatik halako aktibismo puntu batera pasatzea», azaldu du Aitziber Gurutzeaga Bagera euskara elkarteko kideak.

Zazpi aste iraun zuen egitasmoak. Parte hartzaileek Euskaraz bizi nahi dugulako leloa zuten txapak eraman zituzten, identifikazio gisa. Taldeka banatu ziren, eta pertsona bakoitza astebetez aritu zen euskaraz, edonon eta edonorekin: izan etxe azpiko dendariarekin, tabernariarekin, lagun eta senideekin, euskaraz egiten zuenarekin edo ulertzeko gai zenarekin. «Ordukotik, ohitura on batzuk geratu zaizkit», azaldu du Andoni Altuna Trebeska dantza taldeko kide eta egitasmoko parte hartzaileak.

Aurretik, TELP ikastaroak prestatu zituzten: euskaraz egin ahal izateko oztopoak sortzen direnean, zein jarrera hartu eta nola jokatu ikasteko. Horietako batean izan zen Altuna: «Buruak klik egiten dizu. Konplexuak eta beldurrak galtzen dituzu: testuinguru batzuetan badirudi errespetu falta dela gazteleraz ez hitz egitea, eta ikasi nuen hori gainetik kentzen».

Euren bizipenak eta hausnarketak idazteko koaderno batzuk erabili zituzten parte hartzaileek, eta antolatzaileek ondorioak jaso zituzten gero. Haietako askok azpimarratu zuten «jabetze edo ahalduntzearen kontua», Gurutzeagak dioenez. «Gehienek adierazi zuten euskaldunok zein erraz pasatzen garen beste hizkuntzara, eta horretaz ohartu behar dugula». Altunarentzat, «oso garrantzitsua» da halako egitasmoek nolako «dimentsio pertsonala» duten. «Hau ez da euskaltzaletasuna indartzeko kontu soil bat. Esperientzia pertsonal indartsu bat da, oso aberasgarria, jarrera aldaketa bat dakarrena: ordutik hona, asko nabaritu dut nire egunerokoan, nire harremanetan; sinergiak sortzen dira...».

Egiako egitasmoa ez zen bere horretan amaitu. «Esperimentu» horrek jarraipena izan zuen: Donostiako Piratak, Añorgako auzokideek... Beste herri batzuetara ere zabaldu zen. Gurutzeaga: «Ederrena izan zen gero etorri zirenek Egiakoa findu eta berenera egokitu zutela».

LASARTE-ORIA

Kalea laborategi



Lasarte-Orian (Gipuzkoa) lau urtean behin egiten zuten Euskararen Maratoia: xede zuten 40 orduz euskaraz aritzea, baina txiki geratu zitzaien erronka; besteak beste, herrian euskararen ezagutza «nabarmen handitu» delako. Hori eta euskararekin lotura duten hainbat talde eta erakunderen urteurrena zela aprobetxatuz, erabaki zuten beste helburu bat jartzea: Baietz 40 egun euskaraz.

Iñaki Arruti euskara teknikariak azaldu duenez, hiru iturri izan zituzten: Donostiako Egia auzokoa, hizkuntza ohiturak aldatzeko Soziolinguistika Klusterrak-eta eginiko ikerketak, eta hizkuntzaren asertibitatea lantzen laguntzeko Ferran Suay eta Gemma Sangines ikerlariek sortutako materialak.

Ahobizi eta belarriprest rolak sortu zituzten, izen horiekin -Euskaraldian erabiliko dituztenak, hain justu-, eta identifikazio txapak sortu zituzten, Egian bezala. 16 urtetik gorako 2.000 pertsonak eman zuten izena -18.000 biztanle ditu Lasarte-Oriak-. «Parte hartzearena izan zen emaitza onaren aldagai bat, eta bestea, bi rolena: soziolinguistikaren eta ikerketa mundutik zetozen kontzeptu horiek -beste izen batzuekin, noski- sozializatu genituen».

Horrekin batera, prestaketa lan handia egin zutela gogoratu du Arrutik: «Herriko euskaltzaleok inoiz egin ez genuen bezalakoa». Sare handi bat josi zuten erakundeekin, elkarteekin, norbanakoekin... «Jende dinamizatzailea behar genuen, eta sortzaileak. Asmatu genuela uste dut: iruditeriarekin, leloarekin: Irten armairutik. Sinbologia indartsua du horrek, eta oso ondo lotzen zaie euskaldunon arazoei».

«Asebeteta» geratu ziren parte hartzearekin. «Ikusi zen energiarekin, sentsazio eta bizipen onekin... Uste dut gogo lokartu bat esnatu genuela». Baina ez zuten «usteekin» konformatu nahi, eta, egitasmoarekin batera, ikerketa bat egin zuten; EHUko irakasle Pello Jauregi arduratu zen horretaz. «Emaitzek balio erantsia eman zioten egitasmoari. Nik dakidala Europan ez da inoiz egin halako praktika soziolinguistiko bat, hainbeste jenderekin, inplikazio maila horrekin. Laborategi batean frogatuta zegoena eraman genuen herri mailara, atera genuen plazara, bisualizatu genuen, eta ikerketa batean jaso».

AGURAIN

Espazioak irabazten



Agurainen (Araba) bazuten 15 ordu euskaraz jaia, irratsaio baten inguruan egiten zutena, abenduaren 3an, Euskararen Egunean. Baina ohartu ziren egun horretatik harago ez zuela «emaitza adierazgarririk», Amaia Gartzia parte hartzaileak azaldu duenez. Herritar batzuk bildu ziren, eta «hizkuntz pedagogian oinarritutako egitasmo berri bat» proposatu zuten: 75 orduz euskaraz.

Azaroaren 8tik 11ra egin zuten, baina urte osoan aritu ziren prestaketa lanetan, herriko eragileekin eta elkarteekin, ostalariekin, enpresekin... 17 urtetik gorako 3.600 biztanle ditu Agurainek, eta 200 bat pertsonak eman zuten izena; horiek bultzatu zuten jende gehiagok parte hartzea. «Konfiantza giro bat sortu zen, eta nabarmenak izan ziren emaitzak».

Aste horretan eginiko lanaren emaitzak nabari dira egun, Gartziak azaldu duenez: «Euskararentzako pertsonak eta espazioak irabazi ditugu herrian. Nik taberna batean lan egiten dut, eta jendeak dinamika horrekin identifikatzen nau: kafesne bat eskatzeko behar diren lau hitzak egiten dizkit behintzat. Nabari da jendeak esfortzua egiten ari dela aurreiritziak kentzeko eta lotsa galtzeko».

Gartziaren ustez, halako egitasmoek behar dute «herrian herrira egokitutako pedagogia lan bat». «Agurainen egin genuenak oinarri oso sendoak jarri zituen. Gurea bezalako herri batean ez dut imajinatzen aurreko lanketarik gabeko Euskaraldia». Horri begira, uste du balioko duela «espazio gehiago irabazteko eta daudenak sakontzeko».

ARRIGORRIAGA

Konpromisoa da gakoa



«Biztanle piloa gara euskaldunak, baina oso eskasa da erabilera. Gure artean harremanik ez dugu ia», azaldu du Leire Sagastizabal Abarrak euskara taldeko kideak. 12.000 biztanle ditu Arrigorriagak (Bizkaia): 4.000 euskaldun eta 3.500 euskaldun hartzaile, baina erabilera ez da %10era iristen.

Arrigorriagan egin zuten dinamikaren oinarrian dago aurretik elkarte horrek antolatutako TELP ikastaro bat, Gemma Sanginesena. Askotariko jatorria zuten pertsonak elkartu ziren, eta helburu komun bat ezarri zuten: euskararen erabilera sustatzea herrian. Ikastaroak balio izan zien «aurreiritziei aurre egiteko», eta, bereziki, «jarrera aktiboago» bat izateko.

Hortik jaio zen Baietz 365! egitasmoa. Nik bai eta Nirekin bai rolak sortu zituzten, eta identifikazio txapak. Azaroaren 10ean hasi zuten eta abenduaren 3an bukatu, nahiz eta gero ere jendeak jarraitu zuen ikur horiek erabiltzen.

Balorazioa egitean, «emaitza positiboak eta ez hain positiboak» nabarmendu ditu Sagastizabalek. Onak: «Lortu genuen jendea hurbiltzea, eta, egun batzuetan behintzat, nabaritu genuen euskara gehiago entzuten zela herrian. Ondorioztatu genuen hori zela bidea eta hortik jarraitu behar genuela». Alde ez hain ona, berriz: inplikazio maila ez zela berdina izan talde guztietan. «Gazteen artean txapa pila bat banatu genituen, baina gero kalean ez genuen horrenbeste nabaritu». Dendari eta tabernarien artean, ordea, bai, sumatu zuten inplikazio handiagoa. «Langile euskaldunak edo euskaraz entzuteko prest zirenak identifikatu zirenez, jende gehiagok hitz egiten zien euskaraz». Sagastizabalen arabera, baina, identifikazioarekin batera langile horiek agertu zuten «konpromisoa» izan zen gakoa. «Uste dut Euskaraldian gehiago findu dela konpromisoaren alor hori».

BAM

Terapia kolektibo bat



2017ko azaroan, hiztun multzo batek BAM dinamika abiatu zuen Baiona-Angelu-Miarritze hiri eremuan, «Lapurdiko lurralde erdaldunenean», Eneko Gorrik euskara teknikaria eta egitasmoko kideak nabarmendu duenez. Euskaldunen %10 mobilizatzea lortu zuten: 806 ahobizi eta belarriprestek euskaraz bizitzeko ariketa egin zuten zazpi egunez.

Gorrik azaldu duenez, egindako lanak agerian utzi zituen hainbat «lorpen eder eta frustrazio sano». Alde positiboari begiratuta, nabarmendu du balio izan zuela «basamortuko euskaldunak saretzeko», norbera bere hizkuntza ohiturez jabetzeko, euskara gehiago erabiltzeko bideak urratzeko, eta erabilera espazio berriak ezagutzeko. Baina kritiko ere azaldu da: «Ez zen aski luzea izan denboran, lurraldean ez aski zabaldua, eta epe luzean ez da aski eraginkorra izan». Dena den, ilusioz begiratzen dio Euskaraldiari. «Lehen ahalegin hari esker, konbentzituak gara BAMekin bideratu ez duguna Euskaraldiarekin lortu beharko dugula».

Irakaspenei buruz, bat nabarmendu du Gorrik: «Koherentzia hartzearena». «Antolaketa lanetan aritu izan ginenetako askok autoterapia kolektibo gisa bizi izan genuen». Azaldu du euskalgintzan buru-belarri lanean ari diren euskaltzaleei ere balio izan ziela frantsesez zein eroso bizi diren ohartzeko. «Borroka gure baitan hasten dela jabetzeko». «Ipar Euskal Herrian, lehen hitzak euskaraz, asertibitatea, elkarrizketa asimetrikoak, eusle eta halakoak zirkulu murritz batzuetan baizik ez dira ezagutuak, eta jende askok ez du bere euskalduntasuna molde problematikoan bizi. Edo beste molde batera erranda, ez dira haien hizkuntza ohituren pisuaz kontziente».

Gorrik uste du hori hala dela, hein handian, euskararen transmisiora bideratu direlako «energia guztiak» azken mende erdian, eta ez erabilerara. «Horretarako esparruak irekitzea dagokigu orain». Eta horrekin dauka lotura, haren ustez, BAMek utzi zuen irakaspen nagusietako batek: «Norbanakotik kolektibora jauzia egitean ez ditugu bakarrik gure hizkuntza ohiturak aldatzen, gure ingurunea moldatzeko gaitasuna martxan ezartzen dugu».

BAMen beste ekarpen nagusia izan zen, Gorriren arabera, herritarrek, euskalgintzak eta instituzioek elkarrekin lan egiteko «beharra». «Konturatzea eskala horretan batek ezingo duela ezer lortu besteak gabe. Interdependentzia hori aitortzea, kultura desberdintasunetik at elkarrekin aitzinatzeko nahia aldarrikatzea, eta bakoitzari funtzio bat onartzea izan daiteke lehen urratsa».

Bihar: Elkarrizketa Pello Jauregiri.]]>
<![CDATA[Jaurlaritzak 1.000 euro jasotzen ditu egunero 'mozal legearen' isunen bidez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/4637/010/001/2018-11-09/jaurlaritzak_1000_euro_jasotzen_ditu_egunero_mozal_legearen_isunen_bidez.htm Fri, 09 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/4637/010/001/2018-11-09/jaurlaritzak_1000_euro_jasotzen_ditu_egunero_mozal_legearen_isunen_bidez.htm mozal legea deiturikoa, PPren gobernuaren ekimenez; Espainiako Estatuaren menpeko herrialde guztietan du eragina araudi horrek, eta, bi urte eta erdian, 13.782 isun jarri dituzte Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, Ertzaintzak eta Udaltzaingoak: hamabi zigor eguneko. Ordutik hona, berriz, 1,2 milioi euro jaso ditu Eusko Jaurlaritzak —1.002 euro egunero—, Segurtasun Sailaren arabera.

Ertzaintzak jarri ditu salaketa gehienak —%70 inguru—, eta Udaltzaingoak besteak. Urteen artean ez dago alde handirik: 5.448 isun 2016an, eta 247 gehiago 2017an. Gipuzkoan jarri dituzte gehienak, baina, biztanleen proportzioari dagokionez, Araba dago goian: Gipuzkoan, batez beste, 2.660 salaketa urteko; Bizkaian, 2.350; eta Araban, 570. Aurtengoei buruzko daturik ez dute eman, baina bai urtarriletik urriaren 10era arte jasotako diruari buruzkoa: 397.109 euro.

Salaketa gehienak droga kontsumo eta salerosketa txikiei buruzkoak dira, baina antzeko pisua dute —hirutik bat, iaz— kaleko protestekin, desobedientzia edota autoritateari errespetu falta leporatutako kasuekin loturikoek.

Mariano Rajoyren gobernuak bere aurreneko agintaldian Espainiako Kongresuan zuen gehiengoa baliatuta atera zuen aurrera Herritarren Segurtasunerako Legea —hori du izen ofiziala—, oposizioko talde guztien iritziaren kontra eta kaleko protesten artean. Zigor Kodearen erreformarekin batera heldu zen lege hori, eta, finean, ordura arte faltatzat jotzen ziren jokabide batzuk arau-hauste administratibotzat hartzea ekarri zuen. Hala, epaileen esku hartzerik gabe, administrazioak berak ezartzen ditu zigorrak: isun ekonomikoak.

2016ko ekainean, Eusko Legebiltzarrak konpromisoa hartu zuen lege hori ez aplikatzeko; PPk ez beste talde guztiek babestu zuten, baina Jaurlaritzak argudiatu du Ertzaintzak eta Udaltzaingoak ez dutela eskumenik hori egiteko, eta, beraz, legea betetzera «derrigortuta» daudela. Agintera heldu berritan, PSOEren gobernuak hitzeman zuen legea aldatuko zuela —ez indargabetuko—, EAJren proposamen bat aintzat hartuz. Urriaren 9an hasi zuten bide hori; batzorde bat sortuko dute Espainiako Kongresuan.]]>
<![CDATA[Trena denengana iristen ez denean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1990/006/001/2018-11-07/trena_denengana_iristen_ez_denean.htm Wed, 07 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jokin Sagarzazu https://www.berria.eus/paperekoa/1990/006/001/2018-11-07/trena_denengana_iristen_ez_denean.htm
Maier King da ekintza horretan parte hartu zutenetako bat. Azaldu duenez, aurreko egunetan jarri ziren harremanetan Donostiako geltokiko arduradunekin, egin nahi zutenaren berri emateko eta mugikortasun arazoak dituztenentzako trenak zer ordutan pasatuko ziren jakiteko. «Esan ziguten egun horretan bik baino ez zutela aukera hori eskainiko; zehaztutako orduan joateko, eta igoko ginela. Han inguruan zegoen langile gazte batek, baina, ohartarazi zigun ezingo genuela hori egin».

Eta trena iritsi zen: gurpil aulkian zihoazen hiru pertsonak ahalegindu ziren sartzen, baina, «arazo teknikoengatik», plataforma ez zen lurrera iritsi, «iristen ez delako». «Hiru-bost bat minutuz» egon ziren nasan esperoan, konponbide baten zain. Han zeuden segurtasun enpresa bateko langileak. «Interesatzen zitzaien gauza bakarra zen guk handik alde egitea, trenak aurrera egin zezan». Pultsuan jaso nahi izan zituzten aulkiekin batera: 150etik gora kilo pertsona bakoitzeko. «Eta guk, ezetz; agerikoa zela arriskua denontzat, eta horiek ez zirela moduak eta baldintzak. Trenera igoko ginen, bai, baina nola jaitsiko ginen hurrengo geltokian? Eta gero berriz igo nahiko bagenu?».

Haien eta segurtasun langileen arteko tentsioa handituz joan zen. Itxi egin zuten mugikortasun urrikoek igotzeko trenak duen ate bakarra, beste ateek zabalik jarraitzen zuten bitartean. Bidaiari bati hanka harrapatuta geratu zitzaion atea ixten ari zen bitartean, beste bati euritakoa erori zitzaion trenbidera... «Han gertatzen ari zena ezin genuen sinistu. Gainera, handik ez ziren pasatu treneko begiratzailea, makinista, estazioko burua... Inor ez; segurtasun langileak baino ez».

Eta trenak alde egin zuen. Protesta egiten ari zirenak «legez kanpo» atxiki zituzten, eta «mehatxu» egin zieten esanez haien aurkako salaketa bat jarriko zutela, «trena gelditzeagatik». Bitartean, geltokiko arduradunik ez han. Iritsi ziren ertzainak, eta «harrituta» geratu ziren gertatzen ari zenarekin. «Haien jarrera eta tratua segurtasun langileena eta Renfekoena baino askoz ere ulerkorragoa izan zen». Ekintzan parte hartu zuten guztiak identifikatu zituzten. Eta salaketa jartzeko aukera mahai gainean izan duen arren, Renfek, azkenean, ez du halakorik egingo, kazeta honi baieztatu dioenez. «Guri ez digute ezer esan», kexatu da King.

BERRIAk eginiko galderei erantzunez, Renfeko komunikazio bulegoak azaldu du protesta egin zutenek jokatu zutela «oker», eta segurtasun langileek «bermatu» zutela haien eta gainontzeko bidaiarien «segurtasuna». «Jakin bazekiten ezin zutela trenera igo, eta horretan tematu ziren, ateak-eta trabatuz». Horrekin batera, adierazi du ekintza horrekin «kalte egin» zietela garraiobidearen erabiltzaileei eta zerbitzuari.

Ahal Dugu-k prestatu zuen ekintza. Aldirietako langileak grebara zeuden deituta egun horretarako. Joanes Fiel da alderdi horretako arduraduna arauz kanpoko funtzionaltasunen bat dutenen alorrean. Azaldu duenez, ez zuten espero gertatu zena gertatzea, Renfekoek horretan saiatzea leporatu arren. «Greba eguna dela eta, langileekin bat egin, eta arazo hau ikusgai egin nahi genuen. Gure asmoa zen Irundik Alegiaraino bidaia egitea, eta jasotzea zer oztopo dituzten estazioetan-eta». Fielek berretsi egin du Kingek esandakoa: aurretik hitz egin zutela geltokiko arduradunekin, ez zituztela «ezustean harrapatu», ordubete lehenago iritsi zirela estaziora... «Eta, hala ere, gertatu zena gertatu zen. Izugarria da».

Zerbitzu «penagarria»

Ahal Dugu-ko kideak azpimarratu duenez, irisgarritasun arazoez gain bestelakoak ere ikusi dituzte aldiriko trenen funtzionamenduan. «Gipuzkoan ezaguna da tren horien egoera penagarria dela aniztasun funtzionala duten pertsonentzat, adinekoentzat eta pertsona guztientzat oro har».

Renfek azaldu duenez, irisgarritasun arazoei aurre egiteko plan bat daukate 2016tik, baina ezin izan dute osorik aurrera eraman «Espainiako Gobernuaren aurrekontuen menpe daudelako», eta, Donostiako geltokiaren kasuan, «azken 20 urteetan estazio berri bat egiteko proposamenak direla-eta». «Geltoki honen arazoak ez dira berriak, eta hori badakite greba egun batean ekintza hori egin zutenek».

Kingentzat, baina, sakonean dagoena ez da soilik ekonomikoa. «Berritu dituzte tiketak erosteko makinak, eta aulkietan goazenok ez gara iristen, oso altu daudelako; horrek erakusten du interes falta eta utzikeria», azpimarratu du. «Badakigu zaharkituta daudela trenak eta estazioak, eta horiek inbertsio handiak eskatzen dituztela. Baina Renfekoak oso berandu iritsi dira gai hauetara; Lurraldebusen eta Euskotrenen aspaldi hasi ziren, nahiz eta hobetzekoak dituzten».

Adibidez, plataformen sistema: «Hobe da atea eta lurra altuera berean egotea; gure moduko pertsona askok arazoak dituzte plataforma jaisteko botoia sakatzeko, eta laguntza eskatu behar dute». Edota gurpil aulkietan doazenak gune jakin batean joan behar izatea: «Autobusetan, esaterako, gertatzen da bik batera ezin dugula joan». Fielek azpimarratu duenez, elbarritasunen bat dutenek halako «hamaika» egoerari egin behar izaten diete aurre egunean zehar. «Eta besteok ez gara ohartzen: bada garaia».]]>