<![CDATA[Jon Artano Izeta | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 20 Aug 2019 07:38:17 +0200 hourly 1 <![CDATA[Jon Artano Izeta | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Deserosoak gara, Habanako akordiotik sortutako erakundea garelako»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/012/001/2019-06-19/deserosoak_gara_habanako_akordiotik_sortutako_erakundea_garelako.htm Wed, 19 Jun 2019 00:00:00 +0200 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1938/012/001/2019-06-19/deserosoak_gara_habanako_akordiotik_sortutako_erakundea_garelako.htm
Galdera deserosoak eginaz abiatu dute bidea, eta 2021eko hondarrean amaituko dute, txosten bat aurkeztuz. «Giza eskubideen urraketa larriak eta horien erantzukizun kolektiboak argitu, eta gatazka eragin zuten baldintzak eta testuingurua azaltzea» da Egiaren Batzordearen zeregina, «biktimen aitorpena eta bizikidetza sustatzeko». Egia judiziala barik, egia historikoaren bila ari da 400 laguneko lantaldea. Denen buru egiten du Francisco de Rouxek.

Urte erdi barrena da ofizialki lanean hasi zinetela. Inaugurazio ekitaldia oso handia izan zen, 2.000 gonbidatu inguru, baina Ivan Duque presidentea ez zen joan, presidenteordea ere ez, bakerako mandataria ere ez... Gatazka osterako kontseilaria baino ez zen agertu gobernua ordezkatuz. Eta berandu. Zer iruditu zitzaizun?

Beti sentitu izan dudana. Errepublikako presidentetzak eta gobernuak errespetua badigula, baina konfiantzarik ez. Deserosoak gara bake prozesuaren bihotzean gaudelako, Habanako akordiotik sortutako erakundea garelako. Gobernuko alderdiari, eta gobernuari berari, oso deserosoa zaie egia oinarri duen prozesu bat. Aurrekontua %40 murriztu digute...

Batzordeari informazio militarra ematearen aurka agertu zen indar armatuetako sektore bat. Traba hori gainditu al duzue?

Bai, batzordearen eskumena da estatuko edozein erakunderen informazioa eskuratu ahal izatea, eta, zorionez, ireki dizkigute artxiboak.

Egiaren Batzordeak unean uneko bataila politikoez haraindi aritu behar duela esan izan duzu. Dena dela, azken aspaldian bataila politiko hori Bakerako Justizia Bereziaren aurka egin dute bake akordioaren aurkako indarrek, gobernua buru. Horretaz ezin abstraitu, ala?

Bada... Bakerako Justizia Bereziak itzuri egin dio debate politikoari, argi eta garbi utzi dute zuzenbidea dutela beren esparrua. Eta guk ere ez dugu katramila politikoan nahastu nahi, politikariek jomugan hauteskundeak dituztelako. Dena dela Bakerako Justizia Bereziarekin harreman estu-estua dugu, erakunde hori ezinbestekoa da trantsizio justizia, justizia konpontzailea izan dezagun. Kolonbiako bake akordioa inpunitate negoziazioa izan zela inork senti ez dezan. Desagertuak Bilatzeko Unitateak ere zentraltasuna du guretzat, erakunde horiekin elkarlanean sortuko dugu egia historikoa, egia politikoa, eta egia etikoaren oinarria.

Iragan astean egin duzue lehen elkarrizketa saio publikoa zuen lana sozializatzen hasteko.

Bai, eragile publiko guztiak elkarrizketan jarri nahi ditugu, erantzun samurrik ez duten galderak eginaz: Zergatik erailtzen dituzte lider sozialak Kolonbian? Zer egin behar du estatuak hilketa horiek eragozteko? Zer lotura du paramilitarismoak? Zer lotura dute narkotrafikoak eta gatazkak? Nola kendu zizkieten zazpi milioi hektarea nekazariei? Herriak ikusten ditu arazo horiek. Kontua da kilometro bateko sakonera duten arazoak direla, eta 100 metrora iritsi orduko konturatzen direla auzia oso konplexua dela, eta interes ekonomikoak eta politikoak daudela tarteko. Esaten dute: 'Hobe honetaz hizketan segitzen ez badugu. Bego horretan...' Baina guk gaztigatzen diegu bere horretan utziz gero arazoa gaiztotu egiten dela. Horregatik segitzen dugu elkarrizketa askatzaile bat akuilatuz, eta biktimak jarriz ardatzean.

Nola jartzen dira biktimak ardatzean?

Haiei entzunez. Gure taldeko zati handi bat herrialdean barreiatuta dago biktimei entzuten. Egiaren Etxeak sortu ditugu, hogei Kolonbia osoan. Bizi izan dugun tragedia izugarria izan da. 280.000 pertsona baino gehiago hil zituzten gerran, eta 230.000 zibilak ziren. Bereziki da mingarria lider sozialen sarraskia. Joan diren hiru hamarkadatan 4.756 erail dituzte.

Habanako akordioan «egia, justizia, erreparazioa eta ez errepikatzea» bermatzea adostu zen. Gatazka, baina, errepikatzen ari da. 2018an lider sozialen aurkako erailketak asko hazi dira, 200 inguru hil dituzte…

Beren herriak babestuz lehen lerroan zeuden pertsonak, nekazarientzat lurra exijituz, legez kanpoko meatzaritza salatuz, herri indigenen eta emakumeen eskubideak aldarrikatuz... eta orain hilda daude! Ezin duzue irudikatu ere egin zer litzatekeen Kolonbia Mario Calderon eta Elsa Alvarado bizi balira; Jose Antequera, Antonio Galan, Lucho Arango, bizi balira! Maistren eskubideen alde aritzeagatik alaba helduta zuela erail zuten Ana Cecilia Duque! Eta erail dituzten kazetariak eta buruzagi indigenak... tragedia erabatekoa da: gehien balio zuen jendea hiltzen dute. Zerk sortu zuen zurrunbilo hori? Zergatik? Horiek dira batzordeak erantzun beharreko galderak.

Bake prozesuaren aurkako jarrerek oso indartsu diraute. Zergatik dago, adibidez, lider sozialen heriotza axola ez zaionik?

Elkar hiltzeari utz diezaiogun lan egin dut 70eko hamarkadatik, eta barren-barrenean sentitzen dut gizabanakoaren balioa hustu egin zaigula. Egiazko krisi espirituala da; ez erlijiosoa. Herri gisara, eta norbanako moduan, dugun duintasunaren haustura. Eta ez da atzo goizeko kontua, 1998an Barrancabermejan apaiz nintzela jesuiton parrokiako 34 mutiko erail zituzten modurik ankerrenean. Hiletak egin genituenekoa ez zait ahaztuko. Iltzatuta geratu zitzaidan egun hartan sentitu nuen bakardadea. Non zen Bogota? Non hirietako jendearen babesa? Inor ere ez zen izan gure alboan. Egun gutxitara beste sarraski bat egin zuten gertuan 70 lagun baino gehiago erailez, eta handik gutxira beste bat Karibeko mendialdean... Kolonbiarrok 2.000 sarraski baino gehiago ikusi genituen telebistaz, Netflixeko pelikula bat balira bezala, eta herrialdeak ez zuen erreakzionatu.

Erreakzio hori gabe azaleratu al daiteke egia?

Guk aterako duguna ez da batzordekideon egia, herri osoarena baizik. Kolonbiaren egia erditzen lagunduko duten emagin sentitzen gara. Espainiako presidentearekin bildu ginenean han egiaren batzorde bat sortzeko dituzten zailtasunez aritu zitzaigun. Guk esan genion egiari ez zaiola beldurrik izan behar; aitzitik, egia ezinbestekoa dela herri moduan geure burua erreskatatzeko, geure burua ulertzeko. Orain hurrena, Tom Koenigs Alemaniako diputatu kementsuak berretsi zigun ustea. Kontatu zigun nola Alemaniak 40 urte egin zituen isilik, bere egia propioaren bila, 80ko hamarkadara arte. Sei milioi judu erail zituztela onartu zutenean hasi zela aldaketa. Autoestimua berreskuratzeko kriminalen gizarte bat izan zirela onartu behar izan zutela. Horrek ekarri ziela beren handitasuna berreskuratzea, eta bateratzea, eta kultur loraldia. Geuk ere geure egia onartu beharra dugu harrotasuna berreskuratzeko.]]>
<![CDATA[Estrategiarik hilgarriena berpiztu da Kolonbian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2030/002/001/2019-05-31/estrategiarik_hilgarriena_berpiztu_da_kolonbian.htm Fri, 31 May 2019 00:00:00 +0200 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/2030/002/001/2019-05-31/estrategiarik_hilgarriena_berpiztu_da_kolonbian.htm The New York Times-ek argitara ateratakoa. Hildako kopuru handiena lortzeagatik sariak agindu dizkiete soldaduei. 2000ko hamarkadan milaka errugabe hilarazi zituen eskema berriz indarrean jarri dute. «Lehengora itzuli gara», dio ofizial batek AEBetako kazetaren erreportajean. Beste bik ziurtatu dute emaitzak hobetzeko «edozer» egiteko agindu dietela. Armadako barne agiriak argitara atera dira. Horietako batean, komandanteei «emaitzak bikoiztea» exijitzen diete.

«Erreportajea leitzean, ezinezkoa da positibo faltsuez ez pentsatzea», ebatzi du Gustavo Gallon, Kolonbiako Legelarien Elkarteko presidenteak. «Kezkagarriena publikatutako dokumentu batean ageri dena da: agintariek ez dutela %100eko ziurtasunik eskatzen operazioak abiarazteko informazioan; %60-70 nahikoa dela. Alegia, %30ean erratzea ametigarria dela, inplizituki esanaz zibilak hiltzeak ez duela axola».

Parerik gabeko armada

«Gaur-gaurkoz, mundu osoko indar armatuen artean zaila da aurkitzea giza eskubideei dagokienez Kolonbiakoek adinako trebakuntza eta kontzientzia duenik». Juan Manuel Santosek martxoan kaleratu duen La Batalla por la paz (Bakeagatik bataila) memoria liburuko pasartea da. Santos Defentsa ministro zela lehertu zen positibo faltsuen eskandalua. 2016ko Bakearen Nobel saridunak liburuko 598 orrialdeetatik pare bat pasatxo eskaini dizkio auziari, ministerioan egin zuen jarduna zurituz. Analista asko bat datoz: Santosek armadako buruzagitzan aldaketa bultzatu zuen, eta joera indartu zuen FARCekiko negoziazioan jeneral batzuk inplikatuz. Zortzi urteren ostean, baina, Alvaro Uribe bueltan da boterean: haren alderdi Zentro Demokratikoak irabazi ditu legebiltzarrerako hauteskundeak; eta haren hautagaiak, Ivan Duquek, presidentetza. Eta aldaketa jarri dute abian indar armatuetan.

Iazko abenduan Duqueren gobernuak armadako goreneko aginte postuetan jarri zituen zibilen erailketetan nahastutako bederatzi jeneral. Human Rights Watch erakundeak gogor kritikatu zuen erabakia: «Jeneral hauen kontrako ikerketa serioak bultzatu behar lituzkete agintariek, eta ez kargu garrantzitsuenak eman». Nicacio Martinez izendatu zuen gobernuak militarren komandante buru, eta Martinez ez da besoak antxumatuta geratu. The New York Times-en arabera, urtarrilean armadako 50 jeneral eta koronel nagusiak bildu zituen Martinezek, eta operazioetako emaitza bikoizteko agindua eman zien, ahoz eta idatziz. Urteko lehen lauhilekoan %33 handitu da armadak borrokan hildakoen kopurua, eta %52 atxilotuena, Colombia Reports erakundeak zehaztu duenez.

The New York Times-ekin hitz egin duten ofizialek diote aginduak indarrean jarri ahala hasi zirela ekintza susmagarriak sumatzen. Dimar Torres FARCeko kidearen hilketak izan du eraginik handiena iritzi publikoan. Duela hilabete pasatxo hil zuten soldadu batzuek, eta gorpua lurperatzen ari zirela harrapatu zituzten Torresen bila ari ziren herritarrek. Defentsa ministroak zabaldu zuen Torresen eta soldaduen arteko borroka bat izan zela, eta armak istripuz tiro egin zuela. Herritarrek grabatutako bideoek gezurtatu zuten bertsio ofiziala. «Buruan tiroa zuen, eta genitalak moztu eta paparrean jarri zizkioten soldaduek. Auzotarrengatik ez balitz, lurperatuta legoke, eta hamaikagarren desagertua zatekeen Dimar!», nabarmendu du Sandra Ramirez FARCeko senatariak.

Eremuko ardura militarra duen Villegas jeneralak herritarrei barkamena eskatu zien ekitaldi publiko batean, «barren-barreneko samina» azalduz. Gobernuari ez zitzaion gustatu Villegasen agerraldia, eta Defentsa ministroak azalpenak eskatu zizkion. Gero, Villegas jeneralaren aurkako audio mezu iraingarri bat heldu zen komunikabideetara, ustez hierarkia nagusiagoko beste militar batena: «Joan zaitez gerrillarekin hainbeste min eman badizu haietako bat hil izanak! [...] Koldarra, hipokrita, prakarik gabeko santoszale alaena!»

Bonba periodistikoa

Bistan da militarren artean denak ez daudela eroso, osterantzean ez baitziren argitara aterako agintaritza berriaren aginduak. Kostatakoa izan da, dena den, argitaratze hori. Kolonbiako astekari garrantzitsuenak, Semana-k, duela zenbait astetatik zituen armadaren estrategiaren gogortzea frogatzen zuten agiriak eta hainbat ofizialen lekukotasunak, baina aldizkariaren jabeek, presidentetza jauregiko aholkulariekin bilera bat izan eta gero, publikazioa atzeratzea erabaki zuten. Bien bitartean, kazetariarekin mintzatutako militarrak urduri jarri ziren, eta The New York Times-eko berriemailearengana jo zuten. Nick Caseyk, astebete eskasean, informazioa bildu, kontrastatu, eta publikatu egin du.

Armadaren ildo (zahar)berriez erreportaje bat Kolonbian kaleratu ez zezaten egindako ahalegina ekaitz perfektu bilakatu zaio Duqueri. The New York Times-ek igandearekin eta ingelesezko edizioaren azalean atera zuen erreportajea, eta erreakzio eztanda eragin. Eskuin muturreneko uribistek The New York Times-en eta Caseyren beraren aurka jo dute, oso gogor. Bai Casey, bai Federico Rios argazkilaria Kolonbiatik joan dira, «segurtasun arrazoiengatik». Duque presidenteak esan du «sinesten lanak» ematen dizkiola erreportajeak. Defentsa eta Atzerri ministroek, berriz, gutun bat bidali dute egunkarira argitaratutako informazioa «alderdikoia, partziala, eta desitxuratua» dela salatzeko. Ukazioak ukazio, armadak argitara atera den inprimaki polemiko bat erretiratu du, eta Duque presidenteak «zenbait sektoretan sortutako zalantzak uxatzeko, aditu independenteek osatutako batzorde bat» sortu du armadako prozedurak «konstituzioari eta giza eskubideei» atxikitzen direla ziurtatzeko.

Neurriek ez dute kezka baretu ez Kolonbian, ez AEBetan: The New Tork Times-ek editorial gogorra kaleratu du Duqueren gobernuari «bake akordioa sabotatzea» leporatuz, eta kongresuko ia 80 kide demokratak gutuna bidali diote Mike Pompeo AEBetako Estatu idazkariari, hark Duque estutzeko «Habanan hitzartutakoa bete dezan». Horri denari, koka soroen hazkunde esponentzialagatik Trumpek Duqueri berriki egindako errieta publikoak erantsi behar zaizkio.

Martinezen aurkako frogak

«Leialtasun ontza batek inteligentzia libra batek baino gehiago balio du», txiokatu zuen Nicacio Martinez armadako buruak. Bera da armadara aldaketa ekarri duena. Ukatu egin du The New York Times-ek frogatutakoa, eta positibo faltsuak izan zirenik ere ezbaian jarri du: «Positibo faltsuen kontu hori gertatu zen edo ez agintariek argituko dute». 2000ko hamarkadan Martinezen agindupean zen brigadak ustez egindako 23 exekuzio ikertzen ari da fiskaltza. Jeneralak komunikatu batean zehaztu du bere aurkako auzibiderik ez dagoela, eta urte haietan ez zuela borroka operazioen ardurarik izan, bere jarduna erabat administratiboa izan zela.

Haatik, Associated Press agentziak Martinezi buruzko dokumentazioa eskuratu du; agirien arabera, 2005ean zortzi ordainketa behintzat egin zituen «emaitza bikainak» izan zituzten operazioetarako informazioa emateagatik. Hainbat zibil erail zituzten operazio horietan, tartean 13 urteko neskato bat.

Sinar Alvarado: «Kazetaritzak irabazi du» ]]>
<![CDATA[«Kazetaritzak irabazi du»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2376/003/001/2019-05-31/kazetaritzak_irabazi_du.htm Fri, 31 May 2019 00:00:00 +0200 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/2376/003/001/2019-05-31/kazetaritzak_irabazi_du.htm
Pasatu dira egun batzuk eskandalua lehertu zenetik. Zer gogoeta darabilzu?

Kazetaritzak irabazi duela esango nuke. Istorioa atera egin da, eta, gainera, berez izango zukeen baino eragin handiagoa izan du, botereak neurriz kanpo erreakzionatu duelako.

Salaketa larria da.

Oso larria da. Kolonbia oso herri biolentoa da, giza eskubideen urraketak sarri dokumentatu ditugu... Eta positibo faltsuena historia hurbileko larrienetakoa da. Ikerketa zuhurrenetan 3.000 erailketa zenbatu dituzte, baina 10.000 ere izan ziren beste zenbaiten arabera.

Zer moduz daude zure lankideak?

Ondo daude, herrialdetik urrun, hori bai. Nik ez diet galdetu non dauden, eta haiek ez didate esan... Kazetariok Kolonbian paranoiko samarrak gara: mesfidati izaten ikasi dugu telefonoak eta sare sozialak erabiltzean. Badakit itzuli eta lanean segitzeko irrikaz daudela, baina, zuhurtziagatik, ekaitza baretu arte zain egongo dira.

Zer ikasgai atera duzu?

Sare sozialetan norbaiti irakurri diot kazetaritza ausart eta independenteak bizitzak salba ditzakeela. Eta kasu honi bagagozkio, hala izan daiteke. Kazetaritzak auzi hau iritzi publikoari azaleratu ez balio, pentsa dezakegu agindu horiek indarrean segitu eta biktima zibilak eragingo lituzketela. Noiz, eta herrialdea FARCekin sinatutako akordioa betetze horretan nahi eta ezinean ari denean.

Zer iruditu zaizu agintarien erreakzioa?

Hasieran, arduragabekeria handiz jokatu zuten gobernuaren alderdiko [Zentro Demokratikoko] kide batzuek. Maria Fernanda Cabal senatariak, adibidez, Nick Caseyren aurka jo zuen FARCentzat lan egiten duela esanaz. Ohikoa du tipo horretako jarduna, frogarik gabe salaketak egitea, alegia; Caseyren erreportajean, aldiz, badaude frogak. The New York Times-ek ez du piezarik argitaratzen behar bezala egiaztatu gabe. Oso zorrotzak dira horretan, inork auzitara eraman ez ditzan eta kazetaren izen ona zaintzeko.

Armadak esan du polemika eragin duen dokumentua erretiratuko duela.

Iritzi publikoan sortutako asaldurak behartu ditu atzera egitera. Dena dela, ez da dimisiorik egon, ez dute goi mailako ofizialik kendu. Aldiz, zabaldu denez, ofizialak galdekatzen ari dira, kazetariekin nortzuek hitz egin duten deskubritu nahian.

Nolakoa da ikerketa-kazetaritza lana Kolonbian?

Oso arriskutsua. Joan diren 42 urteetan ia 160 kazetari erail dituzte. Garai batean, ia hilero erailtzen zuten bat. Gaur egun, hilketak ez dira, zorionez, hain ohikoak, baina eguneroko kontua dira gu kikiltzeko presioak bai legez kanpoko taldeenak bai estatuko agintarienak, baita mehatxuak ere... Narkotrafikoaren boterea ere noranahi heltzen da.

Estrategiarik hilgarriena berpiztu da Kolonbian ]]>
<![CDATA[«Chavismoa indartu egiten da gobernua estu hartzen duten bakoitzean»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/019/001/2019-05-05/chavismoa_indartu_egiten_da_gobernua_estu_hartzen_duten_bakoitzean.htm Sun, 05 May 2019 00:00:00 +0200 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1888/019/001/2019-05-05/chavismoa_indartu_egiten_da_gobernua_estu_hartzen_duten_bakoitzean.htm
Zer iritzi duzu Juan Guaidok eta Leopoldo Lopezek gidatutako altxamendu saialdiaz?

Pailazokeria bat izan zen, iruzur bat. Goizeko lehen orduan larri ginen. La Carlota basean altxamendua egiten ari zirela zabaldu zuten, baina soldadu taldea oso txikia zela ikusi genuen, eta, gero, argi geratu da gehienak engainatuta eraman zituztela. Indar Armatu Bolivartarrak erabateko kohesioa dute konstituzioarekin, eta Nicolas Maduro komandanteburuarekiko leial dira. Kolpe saialdia huts egite bat izan zen, baina egia da tematuta daudela ildo horretan. Erabakiak [Donald] Trump, [Mike] Pence, [Mike] Pompeo, [Elliott] Abrams eta [John] Bolton jaunek hartzen dituzte.

Hipotesi asko haizatu dira asteartekoa azaltzeko.

Indar armatuen barnean aginte handiko figuren babesa espero zuten. Esperoan jarraitzen dute.

Etxe Zuritik esan zuten Maikel Moreno Auzitegi Goreneko buruarekin, zerbitzu sekretuetako arduradunekin, eta zenbait jeneralekin adostua zegoela kolpea. Vladimir Padrino Defentsa ministroa ere jakinaren gainean zela. Zer sinesgarritasun du bertsio horrek?

Barregarria litzateke, hain tragikoa ez balitz. Demagun Pompeok esandakoa egia dela, Maduro herrialdetik joateko prest zela eta azken-azkenean errusiarrek eragotzi zutela ihesa. Hori hala balitz, zertara joan ziren Lopez eta Guaido Carlotako basera, mukizapiez Maduro agurtzera?

Orduan, oposiziokoek eta Etxe Zuriak chavismoaren agintari gorenetako inorekin ez al dute hartu-emanik izan?

Nik ez dakit nori, baina, seguru asko, eskaintzak egiten ariko dira. AEBetako inteligentzia zerbitzuek militarrak errekrutatzen dihardute mundu osoan, batik bat Latinoamerikan, beren aldeko kolpeak eman ditzaten. Gringoak belarrira xuxurlatzen aritzen dira, jeneralak erosi eta beren komenentziara erabiltzeko. Hori ez da albiste.

Begibistakoa da Guaidok liztor-habia astindu duela. Zergatik ez dute atxilotu?

Horri botere judizialak eta fiskaltzak erantzun behar diote. Gobernuak, presidenteak, ez ditu atxiloketak agintzen. Dena dela, esan beharra daukat justizia eske sumatzen ditudala herritarrak, inpunitatea amaitu dadin zain.

Lopez etxeko atxiloalditik irten eta Espainiako enbaxadorearen egoitzan babes hartuta da orain.

Justiziatik ihesi dabilen morroi batek periplo diplomatikoa egin zuen, hainbat enbaxadatatik pasatuz, eta ez zitzaion ezer gertatu. Bai kontu xelebrea diktadura batean gertatzeko, ez? 2002ko kolpearen ostean, Venezuelako eskuineko agintariek jarraitzaileei dei egin zieten Kubako enbaxada setiatzeko, han agintari chavistak zeudela zabalduz! Ura eta argindarra moztu zizkieten, eta mehatxu egin zieten alfonbrak jan beharko zituztela esanaz. Horrelako pasarteek argi erakusten dute iraultza bolivartarraren aldartea baketsua dela, eta oposizioko agintariek jokabide faxistak dituztela, tamalez.

Zer diozu Espainiaren jarreraz?

Atzerri politika Trumpen menera jarri dute. Nazioarteko zuzenbide publikoan aurrekari iluna ezarri zuten Guaidoren presidentetza onartuz; horrelako aitorpenak lurralde jakin bateko kontrola zuten gobernuekiko egiten dira. Hanka sartze hori da Pedro Sanchezen Azoreetako argazkia.

Lopezen jardun politikoa mugatuko dutela esan dute.

Berandu. Espainiako enbaxadorearen etxea Lopezen eta Guaidoren alderdi Voluntad Popularren egoitza da jada. Gauza bera egin genezake guk Madrilgo gure enbaxadan: [Carles] Puigdemont hartu, eta handik jarraitu dezala manifestazioak deituz independentziaren alde... Espainiak bere erregeordetza balitz bezala jokatzen du Venezuelarekin.

Asteburu honetan, Herri Boterearen Elkarrizketarako jardunaldietara deitu du Madurok, «batailaren erdian egindako okerrak zuzentzeko plan bat» diseinatzeko. Zein dira oker horiek?

Asko dira, baina gehiagotan asmatu dugu. Ekonomia da zailtasunik handiena, eta hori aldatzeko gai izan behar dugu, AEBen jazarpenaren gainetik. Herritarrek kexa segida luze-luzea izan dezakete hainbat konturekin, baina duintasunik ez dute galduko. Kontzientzia maila hori ez balego, gure iraultza hondoa jota legoke. Asteartean milaka lagun bildu ginen Miraflores jauregia babesteko. Zer pentsatuko ote dute oposizioarekiko akritikoa diren medioak baino kontsumitzen ez dituztenek? Nola azaldu herritarren bat-bateko erreakzio hori?

Oposizioak mantra gisa darabil Kubako agenteek itzelezko agintea dutela Venezuelako Gobernuan. Zer elkarlan duzue Kubarekin segurtasun gaietan?

Kubatarrak? Non daude kubatarrak? Hara, ni ez naiz espioitza filmen zalea. Eremu militarrean atzerritarrek izandako eraginaz ari bagara, nabarmenena chavismoa sortu aurretik AEBek hemen Tiunan izandako misio militarra da adibiderik handiena.

Zenbaterainokoa da higadura hainbeste denboran talka politiko betean egonik?

Chavismoa indartu egiten da gobernua estu hartzen duten bakoitzean. Aste honetan, adibidez. Chavismoa da Venezuelako politikaren ardatza, eta, azkenaldian, baita munduko politikarena ere! Nola liteke hainbeste herrialde daudenean gurea baino barne produktu gordin handiagoarekin, petrolio ekoizpen handiagoarekin, guk ditugunak baino askosaz ere defizit demokratiko handiagoekin, plazan jendea urkatzen dutenak? Horietako demokraziak eta giza eskubideek ez dute inporta itxura denez.

Oposizioak ba al du aukerarik gobernua eskuratzeko?

Ez dut uste lor dezakeenik; are gutxiago, orain ari diren bidetik. Venezuela ez da AEBen hatzaparretan eroriko, horixe baita Guaidoren proiektuak ezkutatzen duena. Herrialde hau muin-muinean da antiinperialista. Oposizioko agintariek eta herritarrek Abramsen ahotik jakiten dute nolakoa izango den chavismo ondorengo balizko Venezuela hori, Abramsek ematen dituelako Guaidok deituko omen dituen boz horien inguruko azalpenak. Eskandalagarria da.]]>
<![CDATA[«Venezuelako armada enigma bihurtuta dago, eta inork ez daki hor barneko berri»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/016/001/2019-03-26/venezuelako_armada_enigma_bihurtuta_dago_eta_inork_ez_daki_hor_barneko_berri.htm Tue, 26 Mar 2019 00:00:00 +0100 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1872/016/001/2019-03-26/venezuelako_armada_enigma_bihurtuta_dago_eta_inork_ez_daki_hor_barneko_berri.htm Cerro-etako auzoak ere gogoan geratu zitzaizkidan. Oso gertu zeuden erdigunetik, baina ez zuten bat egiten; Chavezek [1999-2013 arteko presidenteak] aldatu zuen hori». Kontakizuna oroitzapenekin gatzpipertzen abila da Jon Lee Anderson (Long Beach, AEB, 1957). Sarritan itzuli izan da Venezuelara estreinako aldi hartatik; oraingoan, bi aste inguru daramatza Caracasen, The New Yorker aldizkariarentzat lanean. Hamaika gatazka eremutan aritutakoa da erreportajegintzan, baina Latinoamerika du lan eremu naturala. Harena da Che Guevara: A Revolutionary Life (Che Guevara: bizitza iraultzaile bat; 1997), Argentinan jaiotako gerrillariaz idatzi den biografiarik entzutetsuenetako bat —lan horri esker aurkitu zituzten Cheren gorpuzkinak Bolivian—.

Itzalaldia bertatik ezagutu duzu; zer gorputzaldi utzi dizu?

Izua lurruntzen hasi da argindarra asfaltokoei [erdi mailako klasekoei] berriz martxan jarri dietenean, baina latza izan da. Argirik gabe fortunatu izan naiz lehen ere; beti gerratan, ordea, bi aldiz izan ezik: Port-au-Princen lurrikararen ostean, eta New Orleansen Katrina pasatu eta gero.

Zertan da duelu politikoa?

Guaidok [oposizioko buruak] mugan [laguntza sartzeko saiakeran] galdu zuen indarra, baina, herrialdera itzultzean, adoretsu jokatuz, atzera irabazi du galdutakoa.

Iniziatiba berreskuratu du…

Bai. Pertzepzio borroka bat da hau: bi buruzagien gaitasun dema imajinario kolektiboan. Objektiboki, Venezuelak urteak daramatza krisian. Gobernua ez da gauza izan jendearen beharrizanei erantzuteko. Orain, ordea, jokalari berri bat agertu da; abstrakzio bat da, baina erreala ere bai, aldi berean, nazioartean babesa duelako. Denak haren arrastora sartuz gero, krisia konponbidean jar dezakeenaren ziurtasun-antza eman die herritarrei. Horregatik iruditzen zait Maduro [presidentea], existentzialki besterik ez bada, estu hartuta daukala. Madurok, ordea, indarraren erabilera kontrolatzen du; horregatik daude denak indar armatuei begira.

Zer inpresio egin dizu Juan Guaidok?

Aurrez uste nuena baino hobea. Gaztea da, eta hori akatsa edo bertutea izan daiteke. Haren kasuan bertutea dela uste dut, fresko baitator. Potroak ditu, eta hori oso inportantea da hemen. Oso inportantea. Ausardia erakusteak asko balio du Venezuelan. Ahulgunea, berriz, Trumpen administrazioarekiko gehiegizko gertutasunean du. Horrek indarra xurga diezaioke. Google News-en Venezuelari buruzko goiburuak bilatuz gero, bakanen batean agertuko da Guaido, baina gehienetan Elliot Abrams, John Bolton, Mike Pence eta Marco Rubio agertuko zaizkizu; haien txotxongiloa dirudi.

Irakurri dizugu «maniobratze politiko bikaina» izan dela Guaido agertu izana oposizioa batzen eta herrialde askoren babesa lortzen. Maniobratze horretan, zer meritu du Guaidok berak?

Mugimendua ez da, noski, espontaneoa izan, baina ezin zaio protagonismo osoa kendu; zeitgeist-a gorpuztu duela uste dut. Abila da. Berezko trebezia politikoa du, karisma, jendetasuna; nabarmena da hori. Eta azkar eboluzionatzeko gaitasuna ere badu, agian gaztea delako, edo venezuelarra delako; venezuelarrak oso argiak dira, eta showman ezpalekoa da demagogiarako joera ere badu, dena esanda. Hemengo kreolek duten estrako dohain bat da hori, Andeetako menditarrek ez dutena, adibidez. Chavezek bazuen. Madurok ez du Chavezek adina karisma, baina magnetikoa da buruz buru.

Nicolas Maduro aipatu duzunez, gobernu kabinetean aldaketak iragarri ditu. Zer etorkizun barrundatzen diozu?

Hara, New Yorkeko downtown-era joaten bazara, arrakeroak ikusiko dituzu hiru karten jokoa egiten, zenbait kale bazterretan mahaitxo bana hartuta. Objektiboki, badakizu timatzaileak direla, baina urtez urte hara joan eta han jarraitzen dute. «Nola arraio hel diezaiokete amu horri?», pentsatzen duzu. Hemengo gobernuak bere burua berrasmatzeko antzeko gaitasuna duela uste dut. Zenbat erreferendum? Zenbat batzar konstituziogile? Zenbat hauteskunde asmatu dituzte? Ez dakit zer egin dezakeen Madurok. Txisteratik untxi bat ateratzen badu...

Geratzen al da untxirik?

Ez dut uste, baina auskalo!

Indar armatuak aipatu dituzu lehen. Oposizioak dio 1.000 kidek desertatu dutela; hain garrantzitsua al da kopurua?

Ez, baina bada kontuan hartzekoa. Denok dakigu erakunde armatuak desertzioa galarazteko egituratuta daudela; krisiak pitzadura bat sortu du hor, baina oso txikia.

Geopolitikan ere danbada eragin du Venezuelak.

Bai, ultraeskuineko arrano saldo bat iritsi baita boterera munduaren alde honetan, AEBetan aurrena. Munduko jokalekua serioago jarrita dago.

Prest al daude azkenera arte estutzeko?

Batzuetan, gertakarik larrienak bufoien jolasekin hasten dira; historia hurbilak hori erakutsi digu. 2002an, lagun batek esan zidan: «Jon, Bush junior eta enparauak Irak inbaditzeko azpikerian ari dira!». Afganistanen nengoen ni garai hartan, gutxi-asko helburu logiko batean; Al-Qaedaren erasoa handik heldu zelako. Baina Irak? «No way!» [Ezinezkoa!] erantzun nion lagunari. Urtebetera, Iraken ziren gure tropak. Ordukoak gizartearen zati handi bat jarri du inbasio eta esku hartzeen aurka Mendebaldeko herrialde askotan, baina AEBak ez nituzke saldo horretan sartuko. Trump [AEBetako presidentea] oso belizista da hizketan, baina praktikan, bigun hutsa da. Berehalako gratifikazioan ohitutako tipo bat da, klik eta txio. Agintari horien jokamoldeak espero ez ditugun ondorioak ekar ditzakete.

Militarren jarrera erabakigarria dela esaten da.

Indar armatuen zati bat oposizioaren alde lerratuko balitz, gerra pitz liteke hemen. Hori gertatzeko aukerez arrastorik ez dugu, ordea, Venezuelako armada enigma bihurtuta dagoelako; inork ez daki hor barneko berri. Ikuskizunaren gizartean gaude, iritzi uholdeak ito beharrean bizi gara, baina militarrek, ohiko adierazpen formalez gain, ez dute ezertxo ere esaten; besteek esaten dute ustez militarrek zer pentsatzen duten.

Sinesten duzu Venezuelara mugan barrena laguntza sartu nahi zuen —nahi duen— koalizioaren intentzioen purutasunean ?

Purutasuna? Ez, ez. Kalkulua egin zuten. Okerra, bistan denez. Nik ez dut ezertan sinesten gaur egun; ez dut federik han zebilen inorengan. Erabateko ikuskizuna izan zen.

Hitzez hitz esan du hori Madurok.

Arrazoi du. Kolonbiako mugan jarri duten laguntza humanitario horrekin, zenbat venezuelarri eta zenbat egunez lagundu diezaiekete? Herritarren %20, sei egunez? Herritarren %16, hiru egunez? Mesedez! Benetan venezuelarrei lagundu nahi dienak larrialdi plan serio bat izan behar du; plan handi bat, oso handia. Oso handia. Hau desastre hutsa da, eta milioika venezuelarrek egin dute alde. Mugako ekinaldi hartan ez zegoen seriotasunik. Fenomeno berri baten beste agerpen bat da hau. Botere politikoa mediatizatzen ari da, eta hemengo politikan isuri da hori guztia. Mugako ikuskizun mediatiko horrekin, Venezuelako indar armatuen kohesioa pitzatu nahi izan zuten; gerta zitekeen soldaduek armak utzi eta Kolonbiarantz abiatzea anaitasunean, baina ez zen gertatu, hau bizitza erreala delako, arraioa! Dena dela, gogoetan ariko dira armadan, esanez bezala «noren alde egin behar dugu ataka honetatik onik ateratzeko?».

Hemengo opositoreek eta AEBek behin eta berriz diote kubatarrek agintzen dutela Venezuelako barne politiketan. Zer uste duzu zuk?

Ez dela hainbesterako. Ez dira giltzarri, nahiz eta baduten eragina. Irlan eskarmentu handia dute bizirik irauten, eta, Venezuelak ez bezala, kohesioa eta gobernatzen jarraitzeko formula aurkitu dute. Ekonomikoki ez, baina gainontzean herrialde sozialista egonkor bat da.

Kubak etorkizuna du jokoan Venezuelan…

Bete-betean. Eta Marco Rubiok eta enparauek apustu handia egin dute behingoagatik Kuba harrapatzeko. Ez al da harrigarria? Obamak Gerra Hotza atzean utzi behar dugu esan zuenetik hiru urte baino ez dira pasatu.

Barack Obamak jarri zizkion, ordea, lehen zigorrak Venezuelari.

Badakit. Baina Kubarekin ezpata lurperatu zuen, eta orain, Monroe doktrina defendatuz, hor azaldu da John Bolton [Etxe Zuriaren segurtasun aholkularia].

Venezuelan, noren kontra doa denbora?

Oso goitik begiratuz gero, balantzak eskuineranzko joera du. Eskuinak ditu ekimena eta psike kolektiboaren indarra, eta nahi edo ez inguruko herrialdeak horrantz doaz azkenaldian. Gobernua desabantailan dago. Apustu egin behar banu, esango nuke oposizioak aukera gehiago dituela, baina hain da zaila irudikatzea nola iritsiko diren garaipen horretara... Lortuko al dute odolik isuri gabe? Beldurgarria eta kontrolagaitza litzateke.]]>
<![CDATA[«AEBek diseinatutako plana etapaz etapa ari da betetzen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/012/001/2019-01-31/aebek_diseinatutako_plana_etapaz_etapa_ari_da_betetzen.htm Thu, 31 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1855/012/001/2019-01-31/aebek_diseinatutako_plana_etapaz_etapa_ari_da_betetzen.htm
Zer ari da gertatzen Venezuelan?

Atzerritik, AEBetatik sustatutako estrategia bat erabiliz, herritarrek aukeratu ez dugun presidente bat inposatzeko ahaleginean ari dira.

Ezagutzen al duzu Juan Guaido?

Ez. Tira, diputatu nintzenean, noizbait hitz egin genuen, baina Guaidok ez du ibilbide deigarririk egin politikan... orain arte.

Zein da oposizioaren bide orria?

Nicolas Maduro presidentea agintetik botatzea. Azpimarratu beharra dago Maduro iragan maiatzaren 20an egindako hauteskundeak irabazi zituelako dela presidente. Hauteskunde horietan hiru hautagaitza arrunt desberdin izan ziren, eta hautespen unibertsal, zuzen eta sekretu bidez aukeratu zuen herriak, gehiengoz, Maduro. Horregatik du berak presidente izateko zilegitasuna, eta egunotan bera ordezkatzeko egiten ari diren saiakera estatu kolpe ahalegin bat da.

Zergatik dio oposizioak boz haiek ez zirela garbiak izan?

Parte ez hartzea erabaki zuten, oposizioko hiru agintari ezgaituta zeudelako, auzibideak zituztelako, edo zigor administratiboak. Argudioa baino gehiago, aitzakia izan zen. Hara: bere burua errepublikako presidente izendatzen duen Guaido horrek, adibidez, ez zuen inolako eragozpenik presidentegai aurkezteko; ez zuen hala egin.

Venezuelan gertatzen ari den guztian zer rol dute AEBek?

Ekinaldiaren lehen lerroan daude: hori da berritasuna. Eta horrek aparteko mehatxua dakar Venezuelarentzat. Beti egon izan dira gobernua ezegonkortzeko ahaleginen gibelean. Orain, baina, publikoki ari dira, ezkutatu gabe, beren indar ekonomiko eta militarra erabiliz Maduro kentzeko. Oposizioko kideak eta AEBetako funtzionarioak iaztik aritu dira batzarrak egiten, eta estatubatuarrek gidari direla diseinatu dute plan hau... etapaz etapa betetzen ari dira plana, bide batez esanda. Gure herrialdearen baliabideak arpilatzen ari dira, eta Guaidoren esku utziko dituzte. Guaido bera ari da gure presidente legitimoaren eskumenak usurpatzen.

Gobernuak, fiskalburuak, Auzitegi Gorenak, armadak… estatu-kolpe saiakera salatu dute. Zergatik ez da kalean chavismoaren erreakziorik sumatzen?

Chavismoa era antolatuan mobilizatzen da. Urtarrilaren 23an bertan hiru mobilizazio handi egin zituen Caracasen. Eta, geroztik, barnealdean egunez egun egiten ari den mobilizazioekin, bere indar politikoa erakusten ari da chavismoa. Mugimendu baketsu eta demokratikoa da gurea, eta bere kideok diziplina gaitasun handia dugu; probokazioetan ez erortzeko kontzientzia garatzetik datorkigu hori. Ez gara zakur borroketan hasiko. Horixe nahi baitu oposizioak. Chavismoak ez du sekula jarrera belizistarik izango.

Nazioarteak izan duen erreakziotik zerk eman dizu arreta?

AEBen presioak. Zorionez, Nazio Batuen Erakundea osatzen duten herrialde gehienek ez diete men egin Estatu Batuen aginduei. Aldiz, tamalgarria da garrantzi historiko, politiko eta ekonomiko handia duten herrialde zenbaitek hartu duten bidea. Urtarrilaren 23an Venezuelan piztutako gatazka politikoari irtenbide bat emateko elkarrizketaren alde agertu zen Europa. 48 orduren buruan, iritzia aldatu, eta legez kanpoko ultimatum trauskil bat eman diote Venezuelako Gobernuari bozetara dei dezan... Europako Batasunak ez du autoritaterik horretarako, inondik inora!

Astea amaitu orduko, Europak zilegitasuna aitortuko dio Guaidori. Zein jokaleku aurreikusten duzu epe ertainera?

Tristea da Europako Batasunak bere esku zuen bitartekari lanari uko egin izana. Venezuelarron arteko elkarbizitza sustatu behar lukete Europatik. Hori da hemen gehienok nahi duguna. Zorionez, Mexikoko eta Uruguaiko gobernuen jarrera heldu eta errespetuzkoak ere entzun ditugu; Lopez Obradorren eta Tabare Vazquezen gobernuek proposatutako bidea da alternatibarik egokiena. Madurok sarritan egin du elkarrizketarako gonbita. Oposizioarekin mahai bueltan jarri, eta akordioa lortzen saiatu behar genuke, herritarron arteko gerra eragozteko. Edo are okerragoa litzatekeen AEBen eraso militar bat eragozteko.

Oposizioa estatu kolpea egiten ari dela diozue, baina hala ere haiekin biltzeko prest zaudete?

Azken bost urteotan sarritan eseri izan gara negoziatzera, beti gobernuaren ekimenez. Dominikar Errepublikan akordio garrantzitsu bat lortzeko zorian izan ginen. Eztabaidatutakoaren %90ean ados geunden, arlo jakin batzuetan: instituzioen errekonozimendua, bozen prozesuetarako bermeak, agenda ekonomiko nazional bat... AEBek eragotzi zuten akordioa. Maiatzeko hauteskundeetan oposizioko alderdi guztiek parte har zezaten hitzarmena prest genuen, ados geunden alde guztiak, baina Etxe Zuriak parte ez hartzera behartu zituen.

Oraintxe bertan, gauzak dauden bezala, oposizioa elkarrizketarako prest izan daitekeela uste al duzu?

Oposizioaren barnean bada gutxienez sektore bat, inportante samarra, ez duena gerrarik nahi. Talde horretakoei ez zaie ondo iruditzen Estatu Batuen misilei esker ezartzea presidente bat. Izan diren elkarrizketa prozesu guztietan egon naiz, eta badakit batzuei ez zaiela ondo iruditzen egunotan gertatzen ari dena... oposizio osoarekin hitz egin ezin baldin bada, agian sektore abertzaleenarekin, helduenarekin bilatu beharko litzateke elkarlana.

Badirudi gobernuak oso zaila duela gauzak lehengora ekartzea... munta handiko kontuetan men egin gabe, behintzat.

Konfrontazioak labirinto batera eraman gaitu, eta herrialde agintaritzari dagokio, bai gobernuari eta bai oposizioari, labirinto honetatik ateratzeko mekanismoak bilatu edo sortzea. Horretarako, oposizioak autonomia berreskuratu behar luke, Washingtondik, edo Bogotatik, edo Madrildik datozkien aginduen arabera jokatu beharrean. Eta gobernuak ere jarrerarik irekiena behar luke hitz egiteko, hori bai: gure proiektu historikoaren oinarriei uko egin gabe, pixkanaka eta demokratikoki eraiki ditugulako, eta bidean hauteskundeak irabaziz. Egia da gure prozesu iraultzailearen sorburuan herri matxinada bat eta geroago matxinada militar bat izan zirela, baina bozak irabaziz iritsi ginen gobernura, eta hauteskundeak irabaziz mantendu gara. Odol gehiago isurtzea nahi ez genuelako egin genien uko armei, eta kontsekuente izan gara orduz geroztik.

Zein litzateke egoera leuntzen hasteko lehen urratsa?

Lehendabizi, Maduroren zilegitasuna aitortu behar lukete, eta autoizendapenaren erokeria horri uko egin... hitz batean, konstituzioari errespetua eduki. Konstituzioaren barnean edozertaz hitz egin genezake; badira erremintak halako gatazkak konpontzeko. Nazio akordio bat lortzen saiatu beharra dago atzerritik muntatu duten erasoa eraisteko.

Zertan izango da krisi hau hemendik aste gutxira?

AEBek diseinatutako plana bere batean doa. Gobernua zigortu dutela diote, baina herritarrek ordainduko dute. Diodanez, etapak aurreikusitako hurrenkeran betetzen ari dira: formalitateak lehendabizi, nazioarteko erakundeetara jotzea eta abar; gero enbargoa dator, eta horretan ere hasi dira, atzerrian ditugun gure baliabideak lapurtzen; eta, geroxeago, presioa handituko dute, enbargo komertziala ezarriz, adibidez... Zu eta biok hizketan ari garen bitartean, AEBetako Gobernua PDVSAri ostutako baliabideak Guaidoren esku jartzen ari da, Ingalaterrako Bankuak Venezuelako banku zentralaren urre erreserbak konfiskatu ditu... Eta, jakina, Trump jaunak esan duen moduan, esku hartze militarra ere erabil lezakete. Benetako mehatxua da hori. Eta hor Europaz gogoratzen naiz, gurekiko harreman estuak izan dituzten herrialde horietaz: Portugalek, Espainiak, Italiak... zer egingo lukete Venezuelan atzerriko armada bat sartuko balitz? Edo bonbardatuko balute? Nola zurituko lukete? Herrialde honek ez du inor mehatxatu, ez dago gerran...

Indar armatuetako kideek Madurori bizkarra eman diezaioten ahaleginean ari da oposizioa.

Iaz armada printzatzeko hiruzpalau ahalegin egin zituzten, gutxienez. Porrot egin zuten. Erantzun instituzional irmoa eman izan dute militarrek, bortxakeria erabili gabe auzitara eraman dituzte gaizkileak. Barne bakea hautsi nahi dutenei aurre egin izan diete beti. Gure independentziaren eta bakearen jagole dira.

Nola jar lezake gatazka konponbidean gobernuak?

Ausardia, kemena, inteligentzia eta sormena erabiliz. Iparramerikarren erasoaren gaineko garaipenik handiena bakea izango da. Herrialdea suntsitzea, defendatzeko bada ere, ez da sekula garaipen bat izango iraultzaileontzat. Bakea nahi dugu, duintasuna izango duen bake bat, gure independentzia errespetatuko duen bake bat.]]>
<![CDATA[«Gobernuak ez du motiborik ezer ospatzeko; eta guk ere… askorik ez»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2287/026/001/2018-11-25/gobernuak_ez_du_motiborik_ezer_ospatzeko_eta_guk_ere8230_askorik_ez.htm Sun, 25 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/2287/026/001/2018-11-25/gobernuak_ez_du_motiborik_ezer_ospatzeko_eta_guk_ere8230_askorik_ez.htm
Kazetaria zara ikasketaz. Zein titulu jarriko zenioke urteurrenari?

Bada esperantzarik oraindik. Hori alde baikorra nabarmendu nahiko balitz. Aldiz... bizi izaten ari garena laburbildu beharko banu, Latza doa jarriko nuke.

Zerk sortzen dizu da kezkarik handiena?

Hainbat kontu… Estatua ez da ari gerra sortu zuten arazoak konpontzeko lanean, baztertuta dauden eskualdeetan ez dute akordioaren onurarik ikusi ere egin. Bestalde, Bakerako Justizia Berezia boikotatzen ari dira. Sistema horren bidez, gerran aritutako alde guztiek beren egia kontatzeko konpromisoa adostu genuen. Guk hasieratik onartu dugu biktimekiko erantzukizun hori, baina orain uribismoak estatuko indar armatuentzat aparteko epaimahaia sortu nahi du. Estradizioari atea ireki diote. Gure 76 kide eta hogei senide erail dituzte...

Zure kide batek esan digu: «Guk estatua borrokatzen genuen, baina ez genuen ezagutzen. Orain ari gara horretan».

Ikasketa prozesuan ari gara. Eta harrigarriena izan da deskubritzea kongresukide askori gizarte arazoak ez zaizkiela axola. Bake prozesua ere ez zaie inporta, esan gabe doa, baina gehiago erasan nau haren boto emaileen arazoekiko ezaxolak. Oligarkiaren jarreraren berri bagenuen, baina gauza bat da horiek irudikatzea, eta bestea, elkarren aldamenean aritzea.

FARCeko buruzagioi egiten dizueten kritika da oinarrizko militanteekin hartu-emana galdua duzuela… Zu joaten al zara gerrillari ohiak dauden gizarteratze herrixketara?

Aldi oro joaten naiz. Astelehenetik ostegunera Kongresuan buru-belarri, eta asteburuero lur eremuetara.

Gerrillari ohiak dauden gune gutxi batzuetan proiektuak loratzen ari dira, eta ilusioa sumatzen da; gehienak, ordea, jendez erdi hustuta daude, etsipenak hartuta…

Denoi gertatzen zaigu hori... Lur eremuetan dauden kideek eta hemen gaudenok berdin sentitzen dugu. Baikortasunetik begiratu nahi izanez gero bada itxaropenik, batik bat ez diegulako geure helburuei uko egin. Baina begi bistakoa da zailtasun itzelak ditugula, eta horrek frustrazioa sortzen du. Neuri ere sortzen dit! Hitzemandakoa bete dezaten lortu ez dugulako. Dena den, ez zait bidezkoa iruditzen FARCekoon artean elite-oinarria bereizketa egitea. Kongresuan gauden guztiok kideek aukeratu gintuzten. Nire bizi helburua ez da hemen betikotzea, ezta hurrik eman ere!

Akordioak Egiaztatzeko Batzordean hiru zineten FARCen ordezkari, eta beste biak orain ez daude. Jesus Santrich espetxean sartu dute…

Atzo izan nintzen kartzelan, Jesus bisitatzen —New York-eko epaile batek narkotrafiko delitu bat egozten dio, eta bera estraditatu edo ez ari da ebazten Kolonbiako justizia—. Jo eta ke ari gara, lan juridikoa eta politikoa eginaz haren aurkako salaketa azpijokoa dela ikusarazteko. Bera irmo dago; horregatik iraun zuen 40 egunez gose greban. Ez du utziko estradita dezaten.

Hirukotea Ivan Marquezek osatzen zuen. FARCen zuzendaritzako kidea da, eta Kongresuan behar luke zuekin batera, baina ezkutatu egin da, beste hainbat buruzagi bezala… Dagoen lekutik ezagutarazi duten azken gutunean Santrichen estradizioa bake prozesuaren behin betiko porrota litzatekeela esan du. Zer irizten diozu?

Atzera-bueltarik ez lukeenik ez dut esango, baina kolpe izugarria litzateke. Traizioa bai akordioari, bai gure militantziari. Ez dugu bakea sinatu buruzagiek kartzela gringo batean amai dezaten. Gu ez ginen errenditu, eta hori denek argi izan behar dute.

Kevin Whitaker AEBen enbaxadoreak Habanako akordioa deformatzeko egiten duen presioa ere salatu du Marquezek.

Eta arrazoi du horretan, AEBek ez dute etsi nahi Santrich estraditarazi arte.

Eta zer deritzozu Marquez eta FARCeko beste buruzagi zenbaitek ezkutatzeko hartutako erabakiari?

Bake prozesuak daraman sigi-sagaren ondorio da. Estatuak emandako hitza bete izan balu, ez zuketen inola ere alde egingo. Marquez arriskuan dago, haren iloba nahastu baitute Santrichen auzian. Ez gara inozoak, denok dugu urte askotako eskarmentua gerrillan, eta Marquez zegoen gizarteratze gunearen jiran estatuko indarrek egindako mugimenduek ez zuten ezer onik iragartzen. Horregatik ezkutatu zen. Ez dute lider jakinen bat jokoz kanpo utzi nahi, alderdia kolpatu nahi dute. Errezelo txarra dute askok, hurrena haren aurka joko ote duten beldurra…

Gerra garaian, FARCeko propaganda taldean aritu zinen, aldizkariak eta ikus-entzunezkoak sortzen… Ez al da irudiaren alor hori, hain justu, malkarrena egiten ari zaizuena gaur egun?

Gerra ez da tiroka bakarrik egiten. Botereak eskura dituen bitarteko guztiez, eta gezurra erabiliz, prestigioa kendu digu. 60 urtean gaiztoak izan gara, gaitz ororen kulpanteak. Estigma hori ezin da goizetik gauera kendu.

Zer iritzi duzu Ivan Duque presidenteaz?

Gaitza izango da datorrena... Bakearen kontra egin zutenek boterea eskuratu dute; Kongresuaz gain, fiskaltza ere kontrolpean dute. Baina Duquek ere gaitza izango du, Kolonbia aldatu egin baita. Gure herriaren historian inoiz gertatu gabekoa ikusi dugu hauteskundeetan: hautagai alternatibo batek [Gustavo Petro ezkertiarra] zortzi milioi boto lortu zituen, bi milioi pasatxo baino ez zizkion atera Duquek. Oligarkia, lehenengoz, izutu zen. Eraldaketa horrek ematen digu esperantza, Kolonbia ez da lehengoa.

Duela bi urte BERRIAN argitaratutako elkarrizketan zeuk esana: «Kolonbia ez dago prestatuta guk, geure erakundean, emakume ahaldundu gisa irabazi ditugun eskubideak bermatzeko». Hortaz, gizartea ez dago prest… eta FARC prest dago? Hamar legebiltzarkide aukeratu zenituzten, eta bi bakarrik emakumeak…

Ari gara aurreratzen, baina zaila da. Nondik gatozen egin kontu… Iraultzaileak zein faxistak, munduko armada guztiak patriarkalak dira. Aginte-obedientzia ardatza dute oinarrian, eta agintean, ia beti, gizonezkoak daude… Gurea ere armada patriarkala izan da, eta matxista, dudarik gabe. Dena den, eta, zuzendaritzako organo gorenetan emakumerik ez bazegoen ere, bagenituen; gutxienez, barne arau batzuk emakumeon babeserako.]]>
<![CDATA[Bolsonaro: kezka eta beldurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/3018/018/001/2018-11-08/bolsonaro_kezka_eta_beldurra.htm Thu, 08 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/3018/018/001/2018-11-08/bolsonaro_kezka_eta_beldurra.htm

GAIZKA GONDRA

(San Jose, Costa Rica, 1983).

Bost urte daramatza Sao Paulon, sektore eolikoko euskal enpresa bateko zuzendari.

«Enpresa munduan oso ona da espektatiba»

«Hauteskunde gaua tristea izan zen, bikotekidea PTkoa [Langileen Alderdikoa] da, eta lur jota zegoen. Kalean etxafuegoak entzun genituen, baita tiroren bat ere. Ospakizunak pozetik adina izan zuen PTrekiko gorrototik. Beldur pixka bat ematen du ezkertiarren aurka abia dezaketen sorgin ehizak. Pandoraren kutxa ireki du Bolsonarok. Azken hilabeteotan, giroa itsustu egin da kalean: gero eta oldarkorrago ari da jendea luzaroan estali antzean egon den ideologia baztertzailea haizatzen: arrazismoa, klasismoa, militarismoa...

»Denak, ordea, ez dira hain erradikalak. Jende askok esku batez Bolsonarori botoa eman eta besteaz sudur zuloak itxi ditu. Ekonomiak, dena den, bultzada handia jasoko du, seguru. Brasilen dagoen itzelezko burokrazia arinduko duela agindu du Bolsonarok. Atzerriko enpresa batentzat kostua izugarri handia da hemen jardun ahal izateko, zerga sistemaren eta fakturazioaren konplexutasunagatik. Zergak jaisteak ere lagunduko du atzerriko inbertsioak erakarri eta herrialdea nazioartean lehiakorrago egiten enpresak erakarri eta gaiak esportatzeko.

»Ez dakigu Bolsonaro protekzionista ote den Trumpen moduan. Badirudi bi horiek lagunak izango direla, baina Sao Pauloko negozio munduak zalantza handia du zer motatako harremana izango den bi herrialdeen artekoa. Izan ere, Brasilen esportazio garrantzitsuenak nekazaritza produktuak dira, eta AEBak osatuta daude alde horretatik, eta beren nekazaritza produktuek protekzionismo mailarik handienetakoa dute».

ESTEBE ORMAZABAL

(Beasain, Gipuzkoa, 1966).

Brasilen bizi da 1998tik. Lanbide Hezkuntzako ikastetxe bateko zuzendaria da.

«Armairutik atera dira sektore atzerakoiak»

«Jendea bere benetako natura ari da erakusten. Barnealdean inoiz ez dute itxurakeria askorik egin: arrunta da bandido bom é bandido morto [gaizkile ona, gaizkile hila] entzutea edo txiste homofoboak jasan beharra.

»Antipetismoa da gako nagusietako bat. Egia da PTk bere alea jarri duela hori gerta dadin. Lularen [Luiz Inacio da Silvaren] alderdiarengan konfiantza jarri zuen jende askok sentitu du kale egin diela ustelkeria kasuengatik. Eta PTk ez du autokritikarik egin. Baina, bestalde, kanpaina mediatiko oso gogorra egon da azken urteotan, eta badirudi Brasilgo arazo guztiak PTk eragin dituela. Gainera, PSDB [Brasilgo Alderdi Sozialdemokrata], naturalki egoeraz baliatu behar lukeen alderdia, erabat deseginda dago, eskandaluak, lidergo falta... Bolsonarok aparteko momentu historiko bat harrapatu du. Eta hori pertsona bakar batek ez du egiten, interes asko daude atzetik. Bera, izatez, ezjakin hutsa da; ez da gai diskurtso artikulatu dezente bat emateko ere. Trumpen kasuaren estrategiaren antzekoa da: lau astakeria esaten ditu liderrak, jende guztia politikakeria horrek itsututa geratzen da, eta atzetik legeak onartzen dituzte. Azken hiru hilabeteotan, adibidez, Temer legeak aurrera ateratzen aritu da xorro-xorro».

ETOR ARREGI

(Arrasate, Gipuzkoa, 1968).

Porto Alegren bizi da urtarrilaz geroztik, Mundukide GKEekin lanera joanda.

«Bolsonarok historiara pasatu nahi du»

«Oraintxe, kezka eta beldurra ditugu nagusi. Lurrik Gabekoen Mugimendua [MST] landako langileen mugimenduarekin elkarlanean ari gara. Eta, hain justu, MST jopuntuan jarri du Bolsonarok. Historiara pasatu nahi du, edozer oharkabean igarotzea baino lehenago.

»Gaur egun, oraindik, erakunde publiko askok —ikastetxeek, espetxeek— familia nekazaritzatik datozen produktuak erosten dituzte. Bolsonaro hori galarazten saiatuko da MSTri min egiteko. Are larriagoa litzateke, kanpainan esan duen bezala, MSTren ekintzak terrorismo gisara tipifikatuko balituzte. Zenbait kidek mehatxuak izan dituzte dagoeneko. Pepe Mujikak [Uruguaiko presidente ohiak] dioen bezala «ez da munduaren amaiera», baikorrenek diote ikasgaia aterako dugula honetatik, baina argi dago erresistentzia garaia datorrela.

»Atzerrian proiekta dezakeen irudia gorabehera, brasildar asko identifikatzen dira Bolsonaroren balioekin. Gainera, 42 milioi ebanjeliko daude jada, eta kopurua hazten ari da. Horregatik, PTk diktaduraren mamua erabili izanak gizartean ez du eragin larririk izan. Jende asko oso gaizki dago ekonomikoki, eta beren egoera hobetzea nahi dute, berdin dio demokrazia batean edo diktadura batean izan. Kontzientzia falta handia dago, eta zapaldutako jende askok zapaltzaileari eman dio botoa».

ARANTXA JAUREGI

(Amezketa, Gipuzkoa, 1963).

Bi hamarkada inguru daramatza Rio de Janeiron. Frantses irakaslea da.

«Birkolonizazio prozesu betean gaude»

«Etsigarria da. Kanpainako azken egunetan, direnak eta ez direnak konbentzitzen ahalegindu naiz Haddadi [PTren hautagaiari] botoa eman ziezaioten. Lehengaiak dira gakoa nirekiko, petrolioa beste guztien gainetik. Petrobrasentzat [kontrol publikoa duen petrolio konpainia] egiten du lan nire senarrak, eta badakigu hango berri. 2014ko Petrobrasen aurrekontua petrolio upela 100 dolarrean zenean egin ziren, baina gero 40 eta 30ean saldu zen. Eta, hala ere, Dilma bota ahala [Dilma Rousseff, 2011-2016 arteko presidentea] komunikabide ia denak hasi ziren esaten, behin eta berriz, enpresaren ezinaz, eta, oro har, estatuaren finantza zuloa ustelkeriak eragin zuela erabat. PT hondoratzeko kanpaina mediatiko obsesibo hori gabe nekez uler daiteke Bolsonaro fenomenoa. Brasildarrei sinetsarazi diete ustelkeria PTk, eta PTk soilik, eragin duela. Ustelkeria, ordea, gaitz endemikoa da hemen. PTren juzgua eginda herrialde zintzo gisara aurkeztu nahi dute beren burua. Izen psikologikoren bat izango du estrategia horrek».

ENARA ETXART

(Donostia, 1978).

2010etik bizi da Rio de Janeiron. Nazioarteko harremanetako irakaslea da Unibertsitate Publikoan.

«Beldurra justifikatua dago»

«Jair Bolsonaroren kanpaina oldarkorrak dena azkartu du, baina hau dena Dilmaren aurkako kolpean hasi zen ernetzen. Orduan hasi zen gizarte zatiketa. Pentsamendu kritikoa lantzen dutenen eta ikerketa taldeen aurka egin dute geroztik. Eta beldurra justifikatua dago, herrialde honetan giza eskubideen defentsan aritzen direnen kontrako jazarpena oso latza da eta. Global Witness erakundeak ateratako azken txostenaren arabera, 2017an ingurumenaren defentsan ari ziren 57 ekintzaile erail zituzten Brasilen. Eta errealitate horrek okerrera egingo du, lur-jabe handien interesak defendatzen dituen diputatu taldeak eserlekuak irabazi baititu legebiltzarrean. Marielle Francoren erailketa ere ez dute argitu, eta horrek ezinegon oso handia sortu du. Kontuan izan behar da Brasilek datu beldurgarriak dituela feminizidioei eta LGBT pertsonen erailketari dagokionez.

»Atzerri politikan begi bistakoa da Temerren gobernuan abiatutako bidean jarraituko dutela: Latinoamerika eta Afrikako herrialdeekin Lularen gobernuak sustatutako lankidetza baztertu eta AEBekiko gerturatzea lortu nahiko dute.]]>
<![CDATA[Auzoan dute konponbidea…]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/014/001/2018-10-30/auzoan_dute_konponbideahellip.htm Tue, 30 Oct 2018 00:00:00 +0100 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1906/014/001/2018-10-30/auzoan_dute_konponbideahellip.htm Migratzaileen Arretarako Fundazioa elizako elkartearen lokal txiki hori da migratzaileen erreferentzia. Txokolate beroa eta ogi zatiak banatzen ari dira, goizero bezala.

«Bi milioi eta erdi pertsona atera dira Venezuelatik, gutxi gorabehera», dio Estefani Lopez irakasleak. «Lau milioitik gertu atera dira», dio Martha Lucia Marquez irakasleak. Kolonbiako Unibertsitate Nazionalean, migrazio prozesuak ikertzen ditu Lopezek. Pensar Institutuko zuzendaria da Marquez, eta berak ere aztergai du venezuelarren migrazio masiboa. Eztabaida iturri da orotara Venezuela utzi duten migratzaileen kopurua. Kolonbiara sartu direnen kopuruaz hitz egitean, aldiz, adostasun handiagoa dago. Akademiko gehienen ustez, gobernuak esandako 1.250.000 venezuelarrak baino dezente gehiago daude.

Nonahi suma daiteke venezuelarren gaztelania karibetarra Bogotako kalean. Autobusetan dabiltza litxarreriak edo jada baliorik ez duten bolivar billeteak saltzen, kale bazterretan tinto kafea edo zigarreta eskaintzen, zerbitzari, mandatari, ile apaintzaile... prostituzioan ere ari dira.

Bizkar zorroan darama bere ondasun guztia Rodrigo Jose Hernandezek: «Arropa pixka bat, agiri batzuk, 200 dolar eta zilarrezko bi hautsontzi». Errefuxiatu politiko estatusa eskatzea du xede. «Pozik nago, bilera bat lortu baitut kantzelaritzan, nire kasua aztertuko duten esperantza dut». Salbuespena da, zientoka batzuek baino ez baitute babes politikoa eskatu jazarpen ideologiko edo politikoagatik.

«Nazioarteko zuzenbideak politikoki jazarriei aitortzen die babesa eskatzeko eskubidea; krisi sozioekonomikoak eragindako migrazioekiko legedia ez da hain zehatza». Marquezen hitzak dira. Korapilo hori dela medio, Lopezek uste du Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandataria, UNHCR, diplomazia jokoetan ari dela: «Migratzaileei laguntzen ari da hemen, baina ez du errefuxiatu estatusik aipatzen; nazioartean, aldiz, esan izan du krisi humanitario batetik ihesean etortzeagatik errefuxiatu babesa eman dakiekeela».

Autobus terminaletik hurbil, migrazioaren alderdirik hitsena: El Bosque (basoa). Behinola parkea, gaur kanpamentu handi bat da. Dozenaka kanpin denda, plastiko beltzekin estaliak euritik hobeto babesteko. Zaborra eta lokatza. Udalaren aginduz, Poliziak perimetroa hesituta dauka. «Gero eta presio handiagoa egiten dute hemendik alde egin dezagun», kexu da Maicol Abreu. Makurtuta dago lurrean piztutako sua hauspotzen plastikozko xafla batez. Pertzakada ur ari da berotzen, hamabi senideko familiarentzat pasta kozinatzeko. Lana aurkitzea baino ez dute buruan: «Soldatzaileak, diseinatzaile grafikoak, mekanikariak... Denok dugu ofizioa, eta lana beltz egiteko pronto gaude! Hemendik bidali nahi gaituzte... nora joateko, baina?». 392 pertsona daude, eta, barrutiaren ertz batean, bi komun eramangarri, baina ezin dituzte erabili. Venezuelarren «kontrola eta jarraipena» egiten duten funtzionarioentzat dira komun horiek.

Oinez iritsitakoak

«Etxe honetan gauden ia denok pasatu dugu muga ibaitik, 20.000 peso [bost euro eta erdi] ordainduta», azaldu du emakume batek magalean duen haurrari kontuak egiteari utzi gabe. Kiusmayu Rivero du izena, eta senarrarekin bildu nahi du Pasto hirian (Kolonbiako hego-mendebaldea), handik Ekuadorrera igarotzeko. Kezkatuta dago: «Kontua da autobus txartela erosteko pasaportea zigilatua izatea eskatu didatela, eta nik ez dut zigilurik». Riverok, apezpikutzaren aterpetxean dauden gehienek bezala, baquiano edo mugalari bati esker lortu zuen Kolonbian sartzea.

Teresinha Monteiro aterpetxean boluntario ari den lekaimeak berretsi du hori: «Gurera etortzen diren hamar lagunetatik bakarrak, asko jota bik, izan ohi du pasaportean mugazainen zigilua. Eta gehienek bidearen zati bat, behintzat, oinez egin dute. Zapatak dena urratuak dituztela iristen dira. Taldean eta errepidetik egin ohi dute bidea, seguruago ibiltzeko, baina atzo bertan bi neska gazte heldu zitzaizkigun Tunjan lapurreta egin zietela kontatuz. Izan ere, hasieran gizonezkoak bakarrik heltzen ziren, familiei hemendik dirua bidaltzeko asmotan, baina gaur egun gehienak emakumeak dira, haurrak hartuta migratzen ari diren andreak. Hezkuntza maila apala dakarte, eta dirurik ia batere ez».

Lanerako aukera nahikorik ez dagoelako, xenofobia sufritzen dutelako eta eguraldi hotza jasangaitza zaielako, Bogotara iristen diren venezuelar gehienek ez dute bertan geratu nahi. Beste hiri batzuetara edo beste herrialde batzuetara bidaiatu nahi dute. Limako Taldeko herrialdeek elkar hartu dute NBEri laguntza eskatzeko. «Kolonbia ari da horretan buru egiten; batik bat, ezin duelako bere gain hartu milioi bat lagunen iritsierak osasun arloan eta hezkuntzan eragindako kostua», esan du Marquezek. Koordinazioa, ordea, «hitz hutsetan geratu da», Lopezen arabera: «Muga politika propioa ezarri du bakoitzak: Txilek profesional adituei baimendu die sarrera. Ekuador pasaporte eske hasi da, nahiz eta Mercosurreko hitzarmenaren eta bertako konstituzioaren aurkakoa den hori. Peruk ere antzera jokatu du».

Bogotak berandu erantzun du, eta ez dio arazoari sustraietatik heldu, ez dago estrategiarik, Marquezen iritzira: «2016ko erdialdera arte, migrazioa nabarmendu ez zedin ahalegindu zen Kolonbiako Gobernua, Venezuela herrialde laguna zelako garai hartan; FARCekin egindako bake prozesua bideratzeko giltzarri izan baitzen chavismoa. 2017ra arte ez zen taxuz erantzuten hasi». Orduan egin zuen Santosen gobernuak venezuelarren lehen errolda, eta «migratzaile askoren egoera legeztatu zuten bi urterako baimen bereziak banatuz, iritsi berriek lan merkatura eta osasunera sarbidea izan zezaten», gaineratu du Lopezek. Ivan Duque presidenteak bertan behera utzi du legeztatze prozedura. Geroztik, venezuelarrak sartzen dira, baina ez dituzte erregularizatzen.

«Migrazioak jarraituko du»

Gaitza da venezuelar migratzaileen ataka, eta ez dirudi datorrena samurragoa izango denik: «Migrazioa aurrerantzean ere izango da, eta venezuelarren kopurua hazi egingo da familiak bateratzen hasten direnean», iragarri du Marquezek. Lopez iritzi bertsukoa da: «Maduroren erregimena eroriko balitz ere, estatu kolpe bategatik edo dena delakoagatik, berreraikuntzak urte asko behar lituzke, eta joandako jendea ez da berehalakoan itzuliko. Horregatik, gizarteratzean ahalegin handiagoa egin behar lukete herrialde hartzaileek; batik bat, Andeetakoek; gehiago hitz egin behar lukete integrazioaz, eta ez hainbeste erregularizazioaz».]]>
<![CDATA[Izpirituak lagun dituzte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/012/001/2018-08-03/izpirituak_lagun_dituzte.htm Fri, 03 Aug 2018 00:00:00 +0200 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1898/012/001/2018-08-03/izpirituak_lagun_dituzte.htm
«Ikasgelako hormak miazkarazten zizkieten». Noraida Valenciak ez dauzka ahazteko nasa yuwez hitz egiteagatik beren amamari pasarazitakoak. Memoria hori du, agian, bidea egiteko erregaia, Tierradentro eskualdetik, urrunetik etortzen baita astebururo. «Egunsenti lakarrak izaten dira. Garaiz iristeko, hirurak aldera esnatu ohi naiz» kontatu du, eta gero zehaztu lauzpabost ordu egiten dituela motoz, Nevado del Huila —5.365 metro— sumendiaren magaleko mendi-bideetatik, paramo hotza zeharkatuz. Erabilera faltagatik hizkuntza arrunt herdoildua duela sentitzen du, eta jarioa berreskuratu nahi du. Ikastaroan parte hartzen duten gehienak bezala, irakaslea da, eta garbi dauka etorkizunean hezkuntza «erabat» nasa yuwez egin beharra dutela.

«Gu ez gatoz inori esatera zer egin behar duten, baina bai erakustera guk zer egin genuen, interesgarri iruditzen zaiena hartu eta aplikatu dezaten». Basauriko euskaltegiko arduraduna da Arkaitz Zarraga (Bilbo, 1972). «75.000 hiztun inguru ditu nasak eta, gutxi gorabehera, ezagutza %25ekoa da». Hamarkada gutxian azkartu da galera, transmisio etenagatik. Zarragarekin batera, Ane Ortega (Bilbo, 1961) aritu da; Begoñako Andra Mari unibertsitate eskolako irakaslea da. «Nasak herri harroa dira, konfiantza handikoa, eta ondo antolatua. Geure borrokan eurenaren elementu propioak errekonozitu dituzte. Nasa yuwea bezala, euskara hizkuntza isolatua izateak eta linguistikoki gaztelaniatik urrun egoteak gurekiko konfiantza hartzen lagundu die».

Sua ikasgelaren erdigunean

Ibai koxkor baten gaineko zubia zeharkatu behar da iristeko, eta uraren murmurioa entzuten da ingurune osoan. Idilikoa da parajea: zelaia, fruta arbolak han-hemenka, eta, erdian, eraikin eder bat. Tulba esaten diote. Lastozko teilatu pikoa du, baina hormarik ez; zutabeak soilik perimetroan. Bere baitara kiribilduz doan eserleku ilara bat dago teilatupean, eta erdigunean, sua. Heliodoro da Tulban agintzen duena, thê'h wala edo xamana delako. Haren esanetara, arima garbitzeko errituak egin ohi dituzte ibaian ikasle eta irakasleek.

Taurino Cometa da diplomaturako beteranoenetako bat: «Zortzi urterekin hasi nintzen gaztelania ikasten, eskola zapaldu nuenean». Cometak badaki nondik datozen eta nora nahi duten joan: «Ez dugu izan hizkuntza irakasteko estrategiarik, pedagogiarik. Gurea ahozko kultura da; duela 50 urtera arte ez da testu idatzirik egon. Egin kontu: egitasmo honen modukorik ez da hemen inoiz egon, inoiz! Historikoa da». Badaki, halaber, bidea ez dutela txistua joaz egingo, eta egoeraren diagnosia errazteko datu gordin pare bat aipatu ditu: «1.000 ikasle daude ikastetxe honetan, eta horientzat 60-70 bat irakasle; bada, irakasle horietatik guztietatik hiruk baino ez dute hitz egiten nasa yuwez... Eta beste herrietan antzekoa da egoera, edo kaskarragoa. Irakasle dezenteren aldetik erresistentziak daude, eta ikasle gehienek, berriz, ez dute nasa yuwez hitz egiten, lotsa ematen dielako. Aldaketa politiko bat behar dugu, eta horrantz ari gara tipi-tapa».

Abiapuntua gaitza izanagatik, biziberritzeak abiada hartu du azkenaldian. Bost urte dira jada Ortega estreinaz etorri zenetik, eta mudantza handia sumatu du aurten. «Ahalduntze prozesu bat gertatu da, kontzientzia hartze bat». Zarragak ere antzeman dio: «Jendeak orain harro esaten du seme-alabei irakasten diela. Kalean ere nabari da, paisaia linguistikoan adibidez. Eta garrantzitsuena: murgiltze eskolek, ikastolen modukoek, gero eta ikasle gehiago dituzte. Baita nasategiek ere; orain arte 60ren bat ikasle izan dituzte Toribion, eta aurten 500 baino gehiagok eman dute izena».

Joan-etorriko lezioa

Ikasleekiko hartu-emanean, gurera ekartzeko moduko lezioa ere jaso dute irakasleek. «Hizkuntza ikasteko motibazioaz pentsarazi didate», ekin dio Ane Ortegak. «Benetan hau zeri buruz da? Hizkuntza bat da, bai, baina gehiago ere bai: hizkuntza da, kultura, identitatea, herria... Hemen oso argi dute hori, eta, batzuetan, irudipena dut gurean lotura hori ahulduta dagoela. Garrantzitsua da euskarak balio instrumentala izatea, jakina, baina ezin dugu ahaztu euskara guretzat komunitatea ere badela, herria, mundua ulertzeko modu bat, geure modua».

«Nahiz eta zurien moduan jantzi, hizkuntza da nasa izatearen funtsa». Ruda baikor dago datorren testuinguruekin: «Lehen, batzarrak erabat gaztelaniaz ziren; orain, aldiz, hasiera-eta nasa yuwez egiten ditugu. Zaharren hizkuntza dela esan ohi ziguten; baina orain ez... Poliki, baina irabazten ari gara».

Bisitariak konbentzimendu bat darama diplomaturako ikasleak agurtzean: nasa talde honek erabakimena eta borondatea, behintzat, baditu. Gainera, berek esan ohi dutenez, «izpirituak gure alde ditugu». Agurtu aurretik, azken galdera Rudari: «Elefantea? Kar-kar-kar... Elefantea da zimurtutako handia».]]>
<![CDATA[Azalberrituta... baina lehengoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/016/001/2018-06-21/azalberrituta_baina_lehengoa.htm Thu, 21 Jun 2018 00:00:00 +0200 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1905/016/001/2018-06-21/azalberrituta_baina_lehengoa.htm El sonajero (txintxirrina) esaten diote Kolonbian gobernu berria osatu aurretxoan sortzen den zurrumurru giroari. Abian da kabineterako aukeratu litzaketenen izen dantza, eta horren zain daude denak, 2.0 uribismoak zein eite izango duen kalibratzeko. «Hiru talde handi ditu inguruan Duquek», azaldu du Ariel Avila Bakea eta Adiskidetzea fundazioko ikertzaileak. «Batetik, ultraeskuineko fanatikoak, hor daude eliztar ebanjelikoak eta; bestetik, haren gertueneko zirkulua dago, liberalagoa, zentristagoa; azkenik, eskuineko teknokrata saldoa. Badirudi erradikalenei ministerio batzuk emango dizkiela. Kulturarako faboritoetako bati, hauxe entzun diot: «Duquek gobernatuko du, baina ez dezagun ahaztu gure buruzagia Uribe dela».

Astelehen ilunabarra, hauteskundeen biharamuna, Bolivar plazan. 300en bat lagun bilduta, Uribe faxista, zeu zara terrorista! oihukatzen, kongresuaren ateetan. Barruan bake prozesuari torpedo bat bota diote, beste bat. «Bakerako Justizia Bereziaren arautegia Santosen aroa amaitu aurretik onartu behar zuten, baina atzeratu egin dute. Hara hor Duqueren lehen erabakia». Rodrigo Uprimny prestigio handiko legelaria da, eta NBErentzat egiten du lan. «Hankabiko arriskutsu asko ditu Duquek jiran, baina argi printzak ere badira: hauteskundeetan mobilizatutako herri bat agertu da, aurrez sekula ez zuen hainbesteko indarrik erakutsi zentro-ezkerrak; irabazlearen hauteskunde gaueko hitzaldia eta geroztik jarritako txioak, denak, neurritsuak eta adostasunerantz egindakoak izan dira; eta, tira, bere eskasean Kolonbiako egitura instituzionalak beti mantendu izan du botere banaketa, eta kontrapisu horiek aurrerantzean ere funtzionatuko dute; funtzionatuko ahal dute!».

Hain justu, botere banaketa da hainbatek arrisku gorrian dakusana. Igandean irabazi zuen botere exekutiboa Alvaro Uriberen Zentro Demokratikoak, eta legegilean ordezkari gehien duen alderdia da. Judiziala bezatzeko ere badute plan bat: SuperGortea. Justizia sistema atakan jarri dute joan den hilabeteetan azaleratu diren ustelkeria kasuek. Abagunea baliatuz antolamendua eraldatzeko proposamena egin du uribismoak. Goi mailako sei auzitegiak bakarrean bildu, eta magistratuak gobernuak izendatu ditzan nahi dute. «Ustelkeria erauzi eta kostua txikitzea lortu nahi dutela diote; baina egiazko arrazoia da Uribek epaileak atzetik dituela, eta jazarpen horretatik libratu nahi du», arrazoitu du Avilak. Uprimnyk ez du uste hain muturreko proposamena gauzatuko dutenik, «baina justiziaren antolamenduan eskua sartuko dutela, seguru da».

Mundu bat izango du begira Duquek, abuztuaren 7an, presidente xingola janztean. Eta lanik zailena ezingo du gerorako utzi: hainbeste kritikatu duten bake prozesua. «Dilema bat du horretan», hasi da Uprimny. «Ez dut uste orain arteko dena eraitsi nahi duenik, bere koalizioko askok bezala; prozesuari eutsi nahiko dio, baina bere eginaz». Oreka lan gaitzak egin beharko ditu: «Funtsezko aldaketak egin, eta akordioa konpondu duela sinetsarazi nahiko die botoa eman diotenei , baina, aldi berean, FARCen adostasuna hautsi gabe».

Avilaren ustez, ikusi egin beharko da nola gauzatzen dituzten agindutako «zuzenketa» horiek, «nahiko modu lausoan azaldu dute-eta orain arte». Jokaldia, gainera, doblea edo ezer ere ez lortzekoa izango da. Habanan ELNrekin negoziatzen ari da Santosen gobernua, eta ez dirudi Duquerentzat oso jokaldi errentagarria denik, besterik gabe, negoziazio mahaitik altxatzea. Astelehenean ekingo diote seigarren elkarrizketa zikloari. Mahai hartan lortzen dena FARCekin sinatutakoaren patuari lotua dago.

Aitabitxia eta dizipulua

Duque umea zenetik ezagutzen du Uribek, Duqueren aita -ministro ohia- laguna baitzuen. 2011n egin zuten lan elkarrekin lehendabizikoz. Ordurako presidentetza Santosen esku utzia zuen Uribek, eta NBEk deitu zuen, Gazara laguntza zeraman Askatasunaren Flotillari Israelek egindako erasoa ikertzeko batzordean aritu zedin. 34 urte zituen orduan Duquek, bederatzi zeramatzan Washingtonen Amerikarteko Garapenerako Bankuan, eta Uribe txundituta utzi zuen gaztearen gaitasunak. Bi urte geroago fitxatu zuen Zentro Demokratikorako. Eta azken lau urteotan elkarren ondoan eseri dira senatuan.

Estrategia garailea zurkaizteko norbait berria, gaztea, behar zuela jabetu zen Uribe, eta Duque hautatu zuen. Ikuskizun dago orain azalean ez ezik mamian ere mudantzarik onartuko ote duen. «Kolonbia aldatu egin da berak [Uribek] agintea utzi zuenetik», azpimarratu du Avilak. «Gaurko uribismoa ere ez da 2002ko uribismo ahalguztiduna. Lehen itzulian irabazi zuen Uribek, ez zegoen kritika hotsik bere aurka. Oraingoan %54az gailendu dira, eta jakitun dira gertutasun ideologikoagatik baino gehiago uribismoa oztopatzeko eman diola jende askok botoa Gustavo Petrori».

Maitatu ala gorrotatu

Uriberekin ez dago epelkeriarik; kolonbiar erdiek jainkotua dute eta beste erdiek ezin dute ikusi ere egin. «Igande gauean inork ez zuen Whatsappeko taldean idazteko grinarik, eta oraindik ere isilik gaude, aho zapore txarra utzi digu». Azalean tatuatua darama Doris Tejada-k Uriberen garairik ilunenak kendu ziona, Oscar Alexander semearen aurpegia. Antiokiako politikariak oldarraldi militar etengabea bere gobernuaren ardatz bihurtu zuen. 4.000 gizon gazte inguru bahitu, exekutatu eta borrokan hildako gerrillariak balira bezala aurkeztu zituzten urte haietan; positibo faltsuak esaten diete kasu horiei. 4.000 horietako bat da Oscar Alexander, eta bere gorpuzkirik ez du berreskuratu oraindik Dorisek. Bogotako Bakearen Museoan Dorisi eta Soachako Amen elkarteko beste zenbait emakumeri Carlos Saavedrak egindako argazki erakusketa dago: Madres Terra. Positibo faltsuen amak lurperatuta ageri dira erretratuetan. «Duquek lortu du bestela nekez erakarriko zuten boto emaile klase bat erakartzea» ]]>
<![CDATA[Egoera gaitza, irtenbidea gaitzagoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1992/024/001/2018-06-17/egoera_gaitza_irtenbidea_gaitzagoa.htm Sun, 17 Jun 2018 00:00:00 +0200 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1992/024/001/2018-06-17/egoera_gaitza_irtenbidea_gaitzagoa.htm
Ramirezen bulegoan milaka liburu daude; apaletan, idazmahaietan, besaulkietan... azken urteotan sorkuntzan aritu da, Nikaraguako idazlerik oparoenetakoa baita. Denetik argitaratu du: nobela beltza, ipuinak, haurrentzakoak... ordenagailuko pantailan irekia duen testua, baina, beste genero bat da... «Egunotan gertatzen ari den guztiaren akta jasotzen ari naiz. Zurrunbilo hau taxuz azaltzeko premia izango dugu; bai nikaraguarrei bai munduari».

Galtzada-harriz galtzada-harri

Hogeita lau zentimetro luze eta hogeita bi zabal. Pisuan ia hamar kilo eta erdi. Galtzada-harriz eraiki dute Nikaraguako historia modernoa. Anastasio Somozaren ustelkeriaren sinbolo dira: 1972an Managua suntsitu zuen lurrikararen ondotik, diktadoreak erabaki zuen galtzada-harriz berreraikitzea kaleak. Familiarena zen galtzada-harriak ekoizten zituen fabrika bakarra, eta familiako beste enpresa batek ekoitzitako zementua erabili zuten. Sandinistek galtzada-harri horiek harrotuz egindako barrikadak erabili zituzten garaipen militarra lortzeko. Eta askapenaren ikur bihurtu zituzten. 40 urte geroago galtzada harriak lehen bezain estrategikoak dira erreboltarako. Barrikada-labirinto bat da Managua. Ortega-Murillo agintarien aurkako herritarrek jarri dituzte protesta egiteko eta errepresiotik babesteko.

Hain justu, tranque-ak (barrikadak) dira Ortega-Murilloren obsesioa. «Tranque-ek giza eskubideak urratzen dituzte eta gatazka honen sorburu dira». Agintari bikoteak barrikada horiek lehenbailehen kentzea nahi du, eta gai horixe baino ez zuen eztabaidatu nahi elkarrizketa mahaian. Azkenean, baina, gertatutako hilketa eta giza eskubideen urraketak argitzeko NBE Nazio Batuen Erakundea, EB Europako Batasuna, eta AEE Amerikako Estatuen Erakundea Nikaraguara gonbidatzea onartu dute. Eliza bitartekari dela, gobernuko eta gizarte zibileko ordezkariek eztabaidan jarraitzea adostu dute bortxatzailea geratzeko neurri bila. «Zinismoa» leporatu dio Marlin Sierra-k Ortegari. «Hildakoen omenez minutu bateko isilunea eskatzen zuten une berean poliziak eta paramilitarrak gaztetxo ehizan zeuzkaten, egunero bezala». Cenidh Nikaraguako Giza Eskubideen Zentroko zuzendaria da Sierra, eta egunotan gertatzen ari direnak Somozaren garaiko gehiegikeriekin konparatu ditu: «Torturak, bahiketak, exekuzio estrajudizialak... Costa Rican izan ginen abenduan, eta hangoei iragarri genien: presio heltze bat da Nikaragua, eta, eztanda eginez gero, ez dugu jakingo nola geratu».

«Manifestariei tiroka ekitea, gure etxeetan indarrez sartzea, jazarpena... Aspalditik ezagutzen ditugu guk». Francisca Ramirez nekazarien mugimenduko liderra da, eta urteetan ia bakarrik aritu da Ortegaren agintekeria salatuz. «Managua erdigunean, eta egun-argiz, egiten ari diren berbera egiten aritu zaizkigu 2014tik; hirigunetik urrun, ordea, komunikabiderik ez zen gure kontrakoak grabatzeko». Ozeanoen arteko kanala eraikitzeko landa lurrak desjabetzeari ekin zion gobernuak, eta, ordutik, laborarienak izan dira Ortegaren aurkako protesta nagusiak... Apirilaren 18ra arte. «Nazioartetik esku-hartzerik ez badago, zerbait beldurgarria gerta daiteke hemen».

Denak dira kontziente egoera oso beltza izan arren are beltzagoa izan daitekeela, arma asko baitago herritarren esku 1980ko gerraz geroztik. «Hori da azkena nahi nukeena: gerra zibila» azpimarratu du Sergio Ramirezek, «Ia 50.000 hildako behar izan genituen diktadura eraisteko... Uste dut nahikoa odol isuri dela. Aldaketa bai, baina armarik gabe izan dadila». Orain arte armada gatazkatik at mantendu da, errepresioan parte hartu gabe. Askoren ustez, atzera bueltarik gabeko pausoa litzateke Ortegak armada kalera ateratzea lortuko balu.

Nola askatu korapiloa?

Carlos Alberto Perez analista politikoa da, eta, haren ustez, nekeza izango da aterabide adostu bat: «Ortegak erabat desaktibatu du oposizioa agintean daramatzan hamaika urteotan. Hauteskundeetako aurkariak txotxongiloak dira; horregatik ez dago orain alternatiba politiko egituratu bat. Herria ia osorik altxatu da zapaltzailearen aurka, baina norekin negoziatu behar du Ortegak? Botere guztia zentralizatu du familiak, eta orain ez du parekorik aurkitzen». Hauteskundeak aurreratzea da manifestarien eskaera; Ortegak, ordea, ez du horrelakorik onartu gaur-gaurkoz. Julio Lopez Campos FSLNko agintari historikoak La Prensa Managuako egunkariari esan dio presidentea ez dagoela etsitzeko, hori pentsatzen duenak ez duela «Daniel ezagutzen», eta «luze» euts diezaiokeela dagoenean: «Herritarren gehiengoa beldurtia dela uste du, eta erresistentzia ahultzen saiatzen ari da izua ezarriz kaleetan».

Barrikadetan, ordea, ez dute amore emateko asmorik. «Gaudenok erabakimen osoz eta kontzienteki gaude», azaldu dio BERRIAri UNAN unibertsitatean gotortutako ikasleetako batek. Zapi batez estali du aurpegia argazkirako. Psikologia ikaslea da, baina erizain gisara ari da boluntario, eta «drama handiak» ikustea egokitu zaio. Auzoek ezkutuka emandako botikak txukun-txukun ditu apailatuta, «jakiak ere ekartzen dizkigute, baina azkenaldian geure aurrean probarazten diegu dakartena, jenero pozoitua iritsi izan baitzaigu». Campusetik atera gabe hilabete t'erdi daramate, «estresa oso handia izan arren inork ez du atzerapausorik emango. Hildako gehiegi izan dira dagoeneko».]]>
<![CDATA[Bake akordioaren geroa dago jokoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1861/014/001/2018-05-26/bake_akordioaren_geroa_dago_jokoan.htm Sat, 26 May 2018 00:00:00 +0200 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1861/014/001/2018-05-26/bake_akordioaren_geroa_dago_jokoan.htm
Gertatu daitekeenaren atezuan daude atzerrian ere. Atzo iritsi zen Bogotara hamar europarlamentarik osatutako talde bat, EAJko Izaskun Bilbao buru dutela, hauteskundeei bertatik jarraitu eta alderdi guztiekin biltzeko. Mezu ofiziala bat da: «Gertatzen dena gertatzen dela, Europak, orain arte bezala, indar guztiarekin jarraituko du bake prozesua laguntzen», baina begi bistakoa da ezinegona egon, badagoela Bruselan.

Duqueren adina eta Petroren mokasinak

Justin Trudeau Kanadako lehen ministroarekin eta Emmanuel Macron Frantziako presidentearekin konparatzen du bere burua Ivan Duquek, aurkariek eskarmenturik ez duela aurpegiratzen diotenean. «Bai, baina Trudeauk eta Macronek ez dute Alvaro Uriberen hatsa garondoan gau eta egun», bota zion telebistaz emandako azken debatean Humberto de la Calle presidentegai beteranoenak. Duque 41 urteko ekonomista bat da, azkarra, hizlari ona, AEBetan ikasia. Aholkulari izan zen Juan Manuel Santosen gobernuarentzat, eta gero senatari. Kito. Horixe zen bere kapital politiko guztia, harik eta Alvaro Uribek aukeratu zuen arte. Orduz geroztik, bera da, beste lau hautagaien aurretik, Nariño etxeko giltzak eskuratzeko aukera gehien dituena.

«Nire izena Gustavo Petro da, eta zuen presidentea izan nahi dut!». Esaldi horrekin borobiltzen ditu bere agerraldi guztiak, bai plazan bai telebistaz. Gaztetan M-19 taldeko gerrillari eta gerora Bogotako alkate izan zen gizonak ezkerreko indarrak batzea lortu du. FARC Herriaren Indar Alternatibo Iraultzaileak ez dio babesik eman, eta nahi ere ez, era horretako adierazpen batek eman baino askoz gehiago kenduko bailioke. Duela pare bat hilabete, FARCek hamarnaka mila boto batzuk baino ez zituen lortu legebiltzarrerako hauteskundeetan, eta Colombia Humana koalizioko hautagaia tentuz ibili da farianoekiko distantzia uzteko.

Pablo Beltran ELN Nazioa Askatzeko Armadako komandanteak bai, horrek Petrorekiko gertutasuna adierazi du iritzi artikulu batean, baina apenas izan duen oihartzunik. ELN elkarrizketetan dabil Santosen gobernuarekin, Habanan, eta aldebakarreko su-etena eman du asteburu honetarako.

Eskuineko hautagaiek eta medioek etengabe jo dute Petroren aurka, baita erabili ohi dituen zapatengatik ere; Salvatore Ferragamo etxeko mokasin italiarrak kritikatu dituzte. Erasorik ohikoena, ordea, hauxe: «Gustavo Petrok Kolonbia Venezuela bihurtu» eta «erregimen castrochavista» ezarri nahi duela. Haatik, Bogotako alkate ohia gogor mintzatu da Venezuelarekiko egungo egoeraz. «Chavez diktadorea izan zen galdetzen badidazu, ezetz erantzungo dizut; Madurori buruz galdetuz gero, baietz», esan zion Newsweek aldizkariari. Are: Petrok dio «akats historiko larria» izan dela Venezuelak, Boliviak, eta oro har Latinoameriako progresismoak hazkunde ekonomikoa lehengaien erauztean oinarritu izana erabat, eta nekazaritza ekologia eta energia berriztagarriak oinarri izango dituen paradigma ekonomiko berria proposatzen du.

Bigarren posturako lehia

Inkestei sinestera, Duque eta Petro pasatuko dira bigarren itzulira; «inkestei sinestea, ordea, asko sinestea da, batik bat herrialde honetan» dio, serio, Oscar Castelblanco Libre Unibertsitateko irakasleak. «Ivan Duquek ziurra du presidentetza, baldin eta bigarren itzuliko lehian Petro badu aurkari. Buruz burukoan Vargas Lleras edo Fajardori aurre egin behar badio, berriz, askoz gaitzagoa izango du».

Uribek aldeko asko baititu, baina baita kontrakoak ere. «Hain justu, hor dago gakoa: nor pasatuko da bigarren itzulira Duquerekin?». Boto asmoa neurtu duten ikerketa guztietan, abantaila handia dute Duquek (%35-40) eta Petrok (%25-29). Baina, Castelblancoren arabera, «oso inozoa» izan beharra dago «German Vargas Lleras %6an geratuko dela pentsatzeko». Vargasek bake prozesua errespetatzeko konpromisoa hartu du, baina joera errebisionista sumatu zaio behin baino gehiagotan. Santosen presidenteorde izan da azken legegintzaldian; ibilbide politiko joria du, agintari leinu batekoa baita, Kolonbiako agintarien artean ohikoa den gisan —presidente izan zen haren aitaita, Carlos Lleras Restrepo—, eta, batez ere, «inkestetan agertzen ez den zerbait du, zientifikoki neurgaitza dena: alderdien makineria». Izan ere, nekazaritza eremuetan alderdien egiturek maneiatzen dute botoa, Castelblancoren hitzetan: «Ahaztu debateez eta sare sozialez. Pentsamendu feudala da han nagusi, eta tokian tokiko buruzagi politikoek ondo josita dituzten egiturek dute agintea. Horretan, Vargas da bost hautagaietan indartsuena; horregatik, bigarren postua lehiatzeko moduan egon daiteke».

Auzitegi Konstituzionalak datozen hamabi urtetarako blindatu du bake akordioa, Habanan hitzartutakoa estatuaren konpromisoa dela interpretatuz, eta ez gobernu batena. Alabaina, kongresuan gehiengoa izanez gero, badago azpilana egiterik, orain arte gertatu den bezala. Uribismoak nahikoa luke egitasmo legegile bat bake prozesua amildegi ertzera eramateko. Duquek kanpainan behin eta berriz agindu du narkotrafikoa delitu politikoen zakutik atera nahi dutela. Neurri hori indarrean jartzeak akordioan jasotako onurak galtzea lekarkieke FARCeko buruzagiei, eta seguru asko AEBetara estraditatzea.

Periferiakoen beldurra

Etzi hasiko da erabakitzen Kolonbiako bake prozesuaren geroa, eta territorioetan Bogotari so daude, ikaraz. «Oldarraldi bortitza datorkigu segurtasun demokratikoaren izenean; eraso militarra, eta blokeo ekonomiko oso gogorra komunitateei». Yuri Quintero nekazaria da, eta Alderdi Berdeko diputatua. Nekazarien ordezkari da Putumayoko legebiltzarrean, Kolonbiako hegoaldean, Ekuadorko mugan. Estatuak historikoki abandonatutako beste departamentuetan bezala, Putumayon beldur dira hauteskundeek zer ekar dezaketen. «Egia da barealdia etorri zela FARCeko kideak joan zirenean, baina geroztik beste talde armatuak sartu dira, eta borrokan ari dira narkotrafikoaren kontrolagatik. Oso kezkatuta gaude. Estatuak milaka familia konbentzitu zituen koka landareak erauzteko, eta diru pizar batzuk eman dizkie, baina ez da heldu laguntzarik koka ordezkatuko duten laboreak bideragarri egiteko, eta bideak ez dituzte hobetu... Eskuina jo eta ke ari da nekazariak kriminalizatu nahian. Atzera lehengo garaietara ekarriko dituzte».]]>
<![CDATA[«Uribismoak lubakietan mantendu du bere erretorika»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1853/015/001/2018-05-26/uribismoak_lubakietan_mantendu_du_bere_erretorika.htm Sat, 26 May 2018 00:00:00 +0200 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1853/015/001/2018-05-26/uribismoak_lubakietan_mantendu_du_bere_erretorika.htm ¡Pacifista!. «Gatazkaren istorioak, sorburuak eta eraginak hirietako gazteei ezagutaraztea da gure misioa», azaldu digu Diego Alarcon zuzendariak (Bogota, Kolonbia, 1986). Bertan ari diren profesionalek komunikabide eredu propio bat asmatu dute, herrialdea alderik alde zeharkatuz, «gerra egon bazegoela barneratuta izan arren, beren egunerokoan inoiz gatazka hori sentitu ez zuen belaunaldiari hitz egiteko». Gaur egun, erreferente dira bake prozesuari buruzko informazioan.

Zer dago jokoan biharko hauteskundeetan?

Bake akordioa bera, nagusiki; eta Alvaro Uribe boterera itzultzea ere bai. Bi faktore horiek uztartzen dituena Kolonbiak bizi duen polarizazioa da.

FARCekin akordioa itxita eta ELN Nazioa Askatzeko Armadarekin negoziazio betean. Presidentea aukeratzeko hauteskundeok Kolonbiako historiako etapa berri bateko lehendabizikoak dira? Zertan igartzen da hori?

Hiriguneetatik urrun dauden eskualdeetan nabarmentzen da gehienbat; lurralde askotara lehendabizikoz iritsiko dira hautetsontziak, oraintsu arte gatazkan baitzeuden. Politikarien jardunean, aldiz, ez dago aldaketarik! Batik bat uribismoak lubakietan mantendu duelako bere erretorika; FARCeko kideek legea urratzen jarraitzen dutela, kartzelara joan behar luketela… Eta, beren jarrera indartzeko, zilegitasuna kentzen diete bake prozesuaren lorpenei.

Zein dira lorpen horiek?

Azken bost urteotan, bortxakeriak eraildakoen kopurua %91 jaitsi da. Ospitale militarrak hutsik egon dira hilabeteetan, ELNrekin borrokak berpiztu ziren arte.

Bakearen aldekoek asmatu al dute hori guztia kapitalizatzen?

Kontua da, baina, bakea ez dela jadanik lehen mailako bandera politiko bat komunikaziorako, Zentro Demokratikoa alderdikoentzat izan ezik. Horiek bai, horiek begi-ninian dute akordioa, eta FARCek alderdia sortu eta hauteskundeetan parte hartu izan... Gainontzekoek ez dute diskurtsoaren ardatzean jarri.

Zergatik ez?

2016ko urriaren 2ko plebiszituko porrotagatik. Prozesuaren aurkako mugimendua indartu egin zen; geroztik, aldarrikatzen dute akordioak ez duela zilegitasunik. Prozesuaren aldeko indarrek muinean bertan hartu zuten kolpea; geroztik, nahiago dute plebiszitua ez aipatzea, ahulgune dute eta. Prozesua babestu eta konpromisoak betetzeko konpromiso garbia adierazi duten hautagaiek ere -De la Callek, Fajardok eta Petrok- ez dute bakegintza beren diskurtsoaren zutabe nagusi bihurtu.

Zer gertatuko da Ivan Duque presidente aukeratzen badute?

Historiarekin konpromiso bat izango luke, eta bi aukera: batetik, Uriberen oihartzun izaten jarraitu, eta bake hitzarmenak aldatzea; horrek gatazka berpizteko arriskua ekarriko luke. Beste aukera bere kabuz pentsatu eta ekitea litzateke, Kolonbiak bizi duen garaiaren neurriko politikak ezarriz eta behin betiko itxiz Latinoamerikako gerrilla zaharrenarekin izandako gatazka.

Ezkerrak lehendabizikoz presidentetza irabazteko esperantza du Gustavo Petrorekin. FARCekin akordioa hitzartu izanak ba al du eraginik egoera horretan?

Ez, ez dut uste. Petrok hamarkadak daramatza karrera politikoa eraikitzen. Are gehiago: aurkariek bere kontra erabili dute akordioa, gerrillari izan zela oroitaraziz bere izen ona galarazteko. Petro izan da, seguru asko, politikaririk zorrotzena herrialdeak dituen desafioak identifikatu eta irtenbide berritzaileak proposatzen: aldaketa klimatikoa, ekoizpen sistemaren transformazioa, gizarte garapena…

Ba al du presidente izateko aukerarik?

Ez dut uste... Aukera handirik ez, behintzat.]]>
<![CDATA[Eraitsi edo erakutsi?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1841/016/001/2018-05-16/eraitsi_edo_erakutsi.htm Wed, 16 May 2018 00:00:00 +0200 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1841/016/001/2018-05-16/eraitsi_edo_erakutsi.htm dzziut barrura. Horretarainoko kirtenkeria ikusita nago ni». 1988an iritsi zen estreinakoz Medellinera Josu Odriozola (Bilbo, 1962). 18 urte bete berritan Bermeoko atunketari batean sartu zen marinel eta, Kolonbiara gazterik iritsi arren, ordurako ozeanoak eta hiru kontinentetako itsasertzak ezagutzen zituen. Medellin desberdina iruditu zitzaion: «Atoan jabetu nintzen gustatuko zitzaidala; hemen sumatzen zen boltaje-ak harrapatu ninduen». Harrezkero, joan-etorrian ibili izan da Kolonbiaren eta Euskal Herriaren artean; azken hamar urteotan, ordea, bertan egonkortu da.

Odriozolak ez du sinesten alkatearen borondatean: «Bihar goizean Sheratoneko edo Four Seasons-ekoak bulegora joan eta hogei milioi dolar eskainiko balizkiote Monaco erosi nahi dutela-eta, mantsoagatik sinatuko luke; kontua da ez diotela aterabide komertzialik ikusten etxe horri». Odriozolak bere ikuspuntua arrazoitu du: «Ovni eraikina ere Escobarrena zen, eta horrek lehen bezain distiratsu dirau: apartamentuak eta bulegoak errentan, eta azpialdean Mondongos jatetxea, hiriko ezagunenetakoa. Dallas ere hogei urte pasa egon zen txikituta, dinamitatu zutenetik, baina kate handi batek berritu eta luxuzko hotela ireki du oraintxe dela urtebete». Ovni eta Dallas estatuak Escobarri atzemandako eraikinak dira. «Narkotrafikoari esker eraikitako guztia eraitsi behar badute, El Poblado auzo osoa bota behar lukete».

Drogak eta parranda

«Hasieran higuina ematen zidan, baina iritzia aldatu dut pixkanaka: gure historiaren parte bat da, eta ezin dugu geure historia ahaztu, ahaztuz gero errepikatu egin genezake-eta». Alejandro Garcia (Medellin, Kolonbia, 1989) harreragilea da 2012tik motxiladun bidaiarientzako Maloka ostatuan. Pablo Escobarren tour-ei buruz galdezka joaten zitzaizkionean, «ulergaitza» egiten zitzaion hasieran. Erdibideko jarrera hartu du. «Bezeroek galdetuz gero, ematen diet informazioa, baina nik ez diet eskaintzen; egia da, ordea, hamarretik zazpik egiten dutela ditxosozko narko-tour-a».

Aberatsen auzoa da El Poblado, betidanik. Medellinek bizi duen metamorfosiak itxuraldatu egin ditu, ordea, Lleras parkearen jirako kaleak. «Duela zazpi urte, apenas zegoen ostaturik; orain, besterik ez dago!». Kolpetik hasi ziren etortzen gringo gazteak. «Prostituta, droga eta parranda bila zetozen. Eta neurria galdu zen. Ostatu bakoitzaren atarian hiruzpalau tipo egon ohi ziren, kokaina eta marihuana saltzen». Orain ere ez da zaila kokaina lortzea: «12.000-15.000 pesotan [lau euro inguru] oso hauts ona lor daiteke. Atzerritarrei hiru edo lau aldiz gehiago kobratzen diete, baina merke zaie hala ere».

Kontua da, baina, turista profila ere aldatuz joan dela. Max Arbelaez taxilariak El Pobladoko turistekin lan egiten du gehienbat: «Lehen, festa festaren gainean egiten zuten, eta ez ziren auzotik ateratzen. Orain, irteten dira beste hiria ikustera. Gustatu egiten zaie, gainera, kontrastea: auzo europar-txukun-polit honetatik atera eta muinoetako adreiluzko comuna-tara joatea. Gero eta turista gehiago datoz. Lehen ez ziren familia osoak etortzen; orain, bai».

Alvarezen taxia hartu, eta Monaco eraikinera. Taxilariak ez omen du lehenago narco-tour-ez pentsatu; ez du jakin erantzuten ondo edo gaizki iruditzen zaizkion: «Zer nahi duzu esatea? Monacora eramateko eskatu didazu, eta, horri esker, pesito batzuk irabaziko ditut… Beraz, orain ondo iruditzen zait, kar, kar, kar».

Caliko kartelak 80 kilo dinamita zeramatzan auto-bonba bat zartarazi zuen bertan, 1988ko otsailean. Oskolak lizuna eta zikinkeria pilatu ditu, baina hor nonbait eusten dio. Monaco etxea oso hondatuta dago barrutik, leherketak eragindako kalteez gain, guaquero-ek [altxor bilatzaileak] gruyere gazta bat bezala utzi zutelako. Abendurako lurrarekin berdindu nahi dute. Federico Gutierrez alkateak Medellingo kartelaren biktimen omenez parkea eraikitzeko proiektua bultzatu du: «Sinbolizatzeko ongiak gaizkia gainditu duela urte askoko borrokaren ostean ».

Astegun buruzuria da, baina ordu laurden eskasean bi mikrobus gelditu dira eraikinaren hesiaren aurrean, eta dozena eta erdi turista lepoa luzatzen eta argazkiak ateratzen hasi dira. Mathias Naonedekoa da (Okzitania), 27 urte ditu, eta oso pozik dago tour-arekin, gidariari esker ez zekien kontu asko ikasi duelako. «Escobarren heriotzari buruz, bertsio ofizialaz gain dauden kondairak gustatu zaizkit gehiena».

Pablo Escobar auzoa

«270 etxebizitza berri eraiki eta Moravia-ko zabortegian bizi zen jendeari eman zizkion; hemen, denek maite dute patroia». Yamile Correak 35 urte ditu, eta anaia tematu zelako aldatu zion izena bere ile-apaindegiari. «Chaplin izen ederra zen, baina, El Patrón jarri eta Escobarren oroigarriak saltzen hasi ginenetik, primeran doakigu!», aitortu du.

Ile-apaindegiaren parean dago auzoaren ikono bihurtu den murala: bi metro handi eta Aquí se respira paz (Hemen bakea arnasten da) esaldia. Hiriko beste auzoetan debekatuta daude Escobarren irudia duten kartelak. Akordatzerako gerturatu da Yeison, argazkia ateratzeagatik 3.000 peso eskatuz (euro bat eskas). «Gu arduratzen gara irudia zaintzeaz, eta alkatetzak ez digu laguntzarik ematen; gainera, zeuen segurtasunaz ere arduratzen gara».

Ordu erdi inguruko ibilia baino ez dago Pablo Escobar auzotik Memoriaren Etxea museora. Sinbolikoki, baina, antipodetan daude. Museoaren pareko banku batean jarrita dago Enrique. Berriketan hasi, eta kontatu du aseguru saltzaile izan dela 35 urtez, betiko lantokitik bota zuten arte. Museotik cuadra bakarrera bizi da, baina ez da sekula barrura sartu. Alkateak «garai bateko gaizkileek eraikitako sinboloak eraisteko» abiatu duen gurutzadaz galdetuta, serio erantzun du: «Garai batekoak? Garai batekoak bakarrik balira! Oraindik lanean ari da Oficina [Oficina de Envigado, Medellingo erakunde narkotrafikatzaile garrantzitsuenetako bat]; egitura kriminala bizirik dago, eta Escobarren garaiko sikario handiena izar mediatiko bihurtu da.». Sententzia bota, jaiki, eta adio esanda aldendu da Enrique.]]>
<![CDATA[«Escobarri buruzko serieen kontrakontakizuna sortzen ari gara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/017/001/2018-05-16/escobarri_buruzko_serieen_kontrakontakizuna_sortzen_ari_gara.htm Wed, 16 May 2018 00:00:00 +0200 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1873/017/001/2018-05-16/escobarri_buruzko_serieen_kontrakontakizuna_sortzen_ari_gara.htm
Ulstergo unibertsitatean Bake eta Gatazka ikasketak eginak ditu Adriana Valderramak (Bogota, 1973), eta espezialista da justizia trantsizionalean. 2016tik zuzentzen du Memoriaren Etxea, iraganari aurrez aurre begiratzeko Medellinen sortutako museoa. Hainbat serie eta pelikulek kriminalitatearen xarma hedatu dute, eta horri aurre egitea «oso gaitza» dela dio. Zailtasun gehiago ere aipatu ditu: «Kolonbiako egoera bakarra da: gatazka bizirik dela ari gara memoria eraikitzen, gurean gerra ez baita amaitu».

Zer iritzi duzu narcotour fenomenoaz?

Saltzeko produktu erraza da, Pablo Escobarrena Hollywooden tipoko istorioa delako. Gazteek maite dituzten emoziozko elementu guztiak dituzu: autoak, armak, emakume ederrak, drogak... Narcotour-ak antolatzen dituztenek etekintxoa ateratzen diote ikuskizunaren industriak elikatutako mitoari, emozio dosi hori emanez bila datozenei.

Beste ertzetik ari gara gu; gure erakusketan, Pablo Escobar ez da protagonista. Pablori aurre egin ziotenak eta ez ziren bat edo bi izan, ehunka baizik: horiek dira heroiak. Pablok erail eta desagerrarazitako horiek ez dituzue ezagutzen; ez dira azaltzen pelikuletan.

Nola erreakzionatu du Medellinek narkoarekin lotutako boom turistikoarekin?

Jendea oso deseroso dago; seinale ez gaudela prest gai honi zintzoki aurrez aurre begiratzeko. Askorentzat, Escobar aitatzea kantoiko bonba autoa oroitaraztea da, urlia akabatu zutenekoa... Garai haiek oso bizirik daude memorian, eta itzulera ez da gozoa. Badugu beste hesi bat, denok biltzen gaituena, eta ez da inor libro: nork ez zuen lagun mafiosoren bat izan? Nork ez zuen senideren bat izan traqueto [trafikatzaile] batekin zebilena?

Denbora behar dugu horri aurre egiteko. Izan ere, Pabloren narkotrafikoari ez ikusiarena egin genion. Oraintxe hasi gara horretaz hizketan. Baliteke ikus-entzunezkoen narko kultura erauntsi horrek hautsi izana isiltasuna.

Zer iritzi duzu narko ondarearen eraikin sinbolikoak eraisteaz?

Monaco eraikinaz ari bagara [Escobarren etxebizitza], asmoa ez da eraistea, esku hartze bat egitea baizik, memorial bat sortzeko. Leku horri esanahia aldatzea eta herritarrei irekitzea da ideia, egingo den proiektuan biktimek-eta parte hartuko dutela bermatuz.

Nolako bilakaera izango du iraganarekiko gogoetak datozen urteotan?

Gero eta kanpotar gehiago etorriko dira, bake akordioak gatazka-osteko herrialde irudia eman baitio Kolonbiari, eta kanpotarrek beti bilatuko dute Escobar. Pentsa zer nolako kultur eskaintza duen Berlinek, baina jendeak Topographie des Terrors-era joan nahi izaten du [Gestapo eta SSren egoitzan eraikitako museoa].

Medellinek duen itzelezko berdintasun falta zuzentzen asmatuko bagenu! Gazteei aukerak emango bagenizkie delinkuentziara jo beharrik izan ez dezaten, kontuan hartuko bagenitu... Belaunaldi berri bat sortzeko aukera legoke, zeinak desberdin pentsatuko lukeen narkotrafikoaz, legez kanpokoaz, hurkoaren biziaz. Izan ere, indarkeria erabiltzeko moduak aldatu dituzte, baina, sakonean, jarrerak ez dira hainbeste aldatu.

Politika publikoak aldarrikatzen dituzu egiturazko aldaketa sozioekonomikoak bultzatzeko… Zer behar da transformazio kulturalean eragiteko?

Gure filmarentzat ez da samurra izango erabateko arrakasta lortzea, baina misioa oso argi daukagu: hiriaren ondare kultural bihurtuko diren memoriak eraikitzea. Netflixen eta enparauen kontrakontakizuna sortzen ari gara.

Zein dira kontakizun onargarriak eta zein ez?

Kontakizun onargarriak dira biktimekin lan eginez sortzen diren heinean. Guk egiten dugun guztiak askotarikoa eta erabat barneratzailea izan beharra dauka, funtzionatuko badu; hori da modu bakarra etorkizunean bortxakeria ernatuko duten kontakizun motak ez ereiteko.]]>
<![CDATA[Gerrak aurrean eramanak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1853/016/001/2018-03-14/gerrak_aurrean_eramanak.htm Wed, 14 Mar 2018 00:00:00 +0100 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1853/016/001/2018-03-14/gerrak_aurrean_eramanak.htm
Yordan Ordoñezek (Pradera, Kolonbia, 1987) 13 urte zituen gerrarako gonbita egin ziotenean, 2000. urtean. «FARCeko komandante bat gerturatu zitzaidan, eta diskurtsoa egin zidan berarekin lanera joan nendin. Esan nion ez zitzaidala interesatzen». Zazpi hilabete geroago, AUC talde paramilitarra sartu zen zonaldera, eta gerrilla bota zuen. «Herri bakoitzean zortzi-hamar lagun jartzen zituzten zaintzan: urbanoak esaten genien. Nire adineko mutilak ziren, eta lagunak egin ginen».

ELNk haurrak errekrutatzen jarraitzen du, eta, azkenaldian, paramilitarismo berriak areagotu egin du joera hori. Nazioarteko zuzenbide humanitarioak galarazi arren, Kolonbiako talde armatu guztiek errekrutatu dituzte adingabeak. Baita armadak ere. Una guerra sin edad (Adinik gabeko gerra) txostenak fenomenoaren ikuspegi historikoa eta gerrara eramandako gaztetxoen esanak biltzen ditu. Berriki argitaratu du Kolonbiako Memoria Historikoaren Zentro Nazionalak, eta eskura dago sarean. Ikerketaren arabera, FARC izan da adingabe gehien errekrutatu dituen taldea: dokumentatutako ia 17.000 kasuen %54. Paramilitarrak ageri dira gero (%27), eta ELN ondoren (%10).

Ordoñez lagun berriekin ibiltzen hasi eta ezarian sartu zen taldean. «Egun batean pistola bat eman zidaten, zer gerta ere, arazorik balego zerekin erantzun izan nezan... Horrela eta horrela erabiltzen da esanez jarri zidaten eskuan». Handik lasterrera, eskaintza formala egin zioten: «'Gurekin hator, ezta, Yordan?'. Eta ezetz nik. 'Hara, guk ez haugu behartuko, baina egin kontu, egunen batean gu joan eta gerrilla etortzen bada... garbituko haute!'. Arrazoi zuela konturatu nintzen, eta listo, horrela egin nintzen para».

Moduak eta arrazoiak

Errekrutatzeko moduak aldatu egin dira denboran. Nekazari-girotik sortutako gerrilla izaki, FARCek lotura estua izan du hasieratik kontrolpean izandako eremuarekin. Familia osoak batu zitzaizkien, eta zurtz geratutako umeentzat ere harrera talde izan zen. Urteen poderioz, FARCek estatua ordezkatu zuen, eta nerabeak egitura militarrean sartzea soldaduska moduko bat zen. Beste upel bateko sagardoa da ELN. Kubako iraultzak erradikalizatutako hiritarrek sortutako taldeak ez zuen halako batasunik lortu inguruarekin, eta, ondorioz, gaztetxoek ez zuten berez taldera sartzeko joerarik. Paramilitarismoak errekrutatzeko era propioa ekarri zuen: gazte samaldak erakarri zituen soldata eskainiz.

Gaztetxoek askotariko motibazioak dituzte talde armatuetan sartzeko. Bat zera da: arma eta uniformeen eta, batik bat, horiei lotutako aginpidearen erakarpena. Senideren baten hilketa mendekatu nahia ere bai. Eta ohikoa den beste arrazoi multzo bat etxeko giroari dagokio: tratu-txarrak, abandonua, gosea... Izan ere, haurrak errekrutatzeko moduek eboluzionatu egin dute, baina bada aldatu ez den zerbait: soldadugaien zaurgarritasuna. Kanoi bazka izango diren umeen jatorria: denak datoz egoera gordinetatik. Askotan kalean daude, eskolatik kanpo, muturreko pobrezian... Txostenean jasotako neskato baten aitortza: «Nik hiru aukera nituen: Granadara joan eta prostituta sartu, koka biltzen hasi, edo haiekin joan. Eta uste nuen haiekin joatea zela duinena».

Gerraren inguruan hazi eta hezitako gaztetxoak dira. Noiznahi ikusiko dituzte pasadan gizon-emakume armatuak, eta baliteke familiartekoren bat paramilitarra izatea edo armadan egotea; akaso futbol partidak jokatuko dituzte ilunabarretan herri inguruan dauden elenoekin... Edo, agian, ikasgelaraino etorriko zaie taldera sartzeko gonbita. Talde guztiek eskolara sartzeko joera dute. Armadak ere egiten ditu umeak limurtzeko saioak. Garai batean, operazio zibiko-militarrak esaten zitzaien. Soldaduek opariak ematen dizkiete, jostailuak, musika... Hartu-eman bata sortzen dute, haurrak erabili ahal izateko. 2008tik galarazita daude gisa horretako ekintzak, eta armadak ukatu egiten du eskoletan sartzen denik. Baina lehengoan dihardute. Hala diote lider sozialek, herriaren defendatzailearen ikerketek eta NBEren txostenek.

«Mukizu asko pozarren joaten dira, aurki nagusi izango direlakoan... Mantsoagatik kentzen dizkiete haizeak!». Ordoñezek ez dauka ahazteko AUCkide bihurtzeko prestakuntza fasea. «Bizpahiru ordu egiten genuen lo egunean. Fusila eta gainerako trepetak hartuta, 50 kilo pasa, gelditu ere egin gabe mendian gora eta behera hilabete osoan. Muga fisiko eta psikologikoraino eraman gintuzten». Baita mugatik harago ere: «Mutiko bat itota hil zen; gizajoa asmatikoa zen». Hautespen natural moduko bat egitea izan ohi da entrenamenduen helburua, «onenak gera zitezen». Taldera sartzeko trebakuntza bera da heldu zein nerabeentzat. Eta talde barruan ere ez dago bereizketarik: zeregin berdinak, eta zigorrak ere bai. Nerabe eta haurrek emozioei eusten ikasi behar izaten dute. Beldurrak ezkutatu, maitasuna ezkutatu, zalantzak ezkutatu... «Ahultasuna gorde egin behar da; bestela, susmagarria zara», laburbildu du Ordoñezek.

Ihesa eta jendarteratzea

«FARCeko borrokalariak iraultzaile profesionalak dira, behin betiko garaipena lortu arte». FARCeko estatutuek argi uzten zuten: kideen konpromisoak ez zuen epemugarik; betirako zen. 2006an, Alvaro Uribe presidentearen agintaldian, 31.000 paramilitar desmobilizatu ziren. Ordoñezek jarraitzea erabaki zuen, eta Aguilas Negras taldean sartu zen. Berehala damutu zitzaion: «Erabaki okerra hartu nuela konturatu nintzen. Ordura arte, oinarri ideologikoa genuen, iraultzaren aurkako taldea ginen, komunista kutsua zuen oro ezabatzea zen gure egitekoa; baina, bat batean, lehentasuna dirua zen. Eta horretarako gerrillekin konpontxo egin behar bazen, bada, egin egingo zuten, eta kito! Ez nuen horretan segi nahi, baina ez ziguten joaten utzi nahi; eskulan kualifikatua ginen, hasiberrien ondoan».

Gehiago ezin zuela jakin zuenean, ihes egingo zuela esan zion taldearen buruari. «Laguna nuen, hamaika aldiz borrokatu ginen elkarrekin, eta ordubeteko abantaila agindu zidan nire desertzioa salatu aurretik». Lasterka batean abiatu zen mendian gora.

Gerratik datorrenarentzat, jendartera iristea ez da samurra. Ezin lanik lortu. Lotarako lekurik xumeena ere ez diote alokatu nahi... Duela gutxira arte, gobernuak ez zuen laguntza psikosozialik ematen. Gaur egun, terapeuta bakoitzak 40 pertsona ditu ardurapean.

«Garrantzitsua da gerran izan ez direnek gure bizipenak ulertzea eta gu barkatzea. Baina bada hori baino lehenagoko lanik: guk geuk geure buruari barkatzea. Eta norbere buruari barkatzea da lanik zailena». Ordoñezek lortu du bakea.

Goizeko ordu bietan esnatzen da egunero, hiruretako lan txanda hasteko. Espainiako energia konpainia batentzat aritzen da, teleoperadore. Utzi egin nahi du, eta badu plan bat horretarako. Turismo proiektu bat jarri du martxan, gerrako beste beterano gazte batekin: «Ibilaldiak eskainiko ditugu, orain arte gatazka zela-eta atzerritarrei erakutsi ezin izan zaizkien lekuak erakusteko. Horrez gain, solasaldiak antolatuko ditugu, gerrillari eta paramilitar ohiekin eta biktimekin». Datorren astean egingo dute lehen txangoa.]]>
<![CDATA[«Ulertzen ez zuten mundu batera eroan zituzten»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2139/017/001/2018-03-14/ulertzen_ez_zuten_mundu_batera_eroan_zituzten.htm Wed, 14 Mar 2018 00:00:00 +0100 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/2139/017/001/2018-03-14/ulertzen_ez_zuten_mundu_batera_eroan_zituzten.htm Una guerra sin edad txostena (Adinik gabeko gerra).

Ideia topiko bat: talde armatu bat etxalde batera sartu da, eta derrigorrean daramate bertako semea edo alaba.

Hori ere gertatu da, baina ez da ohikoena; gure estatistiken arabera, kasuen %11 izan da. Zenbait eskualdetan, familiek entregatu beharreko haur-kuotak ere ezarri izan dituzte taldeek. Dena dela, inor indarka eramaten ez badute ere, errekrutatzea beti da behartua. Inguruabarra izan behar da kontuan: zer janik ez duelako, etxean jo egiten dutelako, ikasteko aukera izango duela uste duelako, armatutako gizonek sortzen dioten liluragatik... edo denen konbinazioagatik erabaki dezake umeak taldera batzea. Baina umeak «nik nahi dudalako noa» baldin badio ere, erantzukizuna helduena da. Zanpatuak izan ohi dituzte eskubide oinarrizkoenak, eta taldeak horretaz baliatzen dira. Gehienetan, gainera, errekrutatzea mutikoa edo neskatoa taldera batu baino lehenago hasten da, gerran ari direnek ondo pentsatuta baitituzte umeengana gerturatzeko pertsuasio sistemak: eskoletan sartuz, konfiantza irabazteko opariak eginez ...

Zergatik da hain inportantea taldeentzat umeak errekrutatzea?

Beti daudelako troparako gizon-emakume premian.

Umea, ordea, ez da heldua...

Baina helduen eginkizun ia denak egin ditzake. Haur indigenak, esaterako, oso abilak dira oihanean: egunez zein gauez ibiliko dira, oinutsik hala behar bada; zailduta daude. Janari gutxirekin eta ibaitik zuzenean edanez molda daitezke. Neskato bat, berriz, egokia izan daiteke informazio garraiorako, etsaiek ez baitiote arriskugarri iritziko...

Estatuko indarrek errekrutatutako hiru adingaberen kasuak baino ez dituzue dokumentatu. Zergatik?

Ez delako erraza informazioa biltzea indar publikoek errekrutatutako nerabeez. Ukatu egiten dute eta, bistan denez, ez dute egin ezin dezaketen zerbaiten erregistrorik. Baina badakigu zein den armadaren jokabidea. Zuzeneko harremana izan nahi du umeekin. Eskoletara jo ohi dute, sarritan informazio bila; batik bat neskengana hurbiltzen dira. Lotura horrek umeak markatuta uzten ditu, eta, sarritan, estigmak ondorio beltzenak dakarzkie .

«Errekrutatzen dituztenetik, adingabeak biktimak dira, baina biktima izaera hori lausotu egiten da, herritarren aurka bortxakeria erabiltzen dutelarik». Txostenetik hartua.

Talde armatu bateko kideak, 18 urte betetzen dituenean, biktima izaera juridikoa galtzen du. Jurisprudentzian, ez da gauza bera delitu batzuk 14 urte bete aurretik edo ostean egitea... Legeak marrak ezarrita ditu, normala da, baina, gatazkan gertatu dena ulertzeko ezin da zuria-beltza dikotomia erabili; jendearen memoriak grisak izan ohi dira sarriago. Eta gertatzen da norbanakoa biktimario bihurtzea, biktima izateari utzi gabe.

Talde armatuek ez al dute umeen erabileraren muga etikorik?

Mugak egon badaude, baina ez dituzte errespetatzen. Talde guztiek ezarri dute soldadugaientzako gutxieneko adin bat: ELNk 16 urtean jarria du langa, eta FARCek 15ean zuen; eta paramilitarrek zein armadak, 18an. Baina denek hautsi dute araua, sistematikoki.

Nola bilakatzen dituzte umeak gerlari?

Paramilitarismoaren oinordekoek, adibidez, eginaz ikasarazten diete sarritan; aurreneko egunean arma bat eman eta ekintzara bidaliz. Zuzenean. Gerrilari taldeetan, berriz, bizpahiru hilabeteko entrenamendua izan ohi dute gutxienez, eta pisu handia du prestakuntza ideologikoak. Armak erabiltzen irakasten diete beti-beti; hori da oinarrizkoena.

Gaur egun, nor ari da haurrak errekrutatzen?

ELN eta paramilitarrak ere bai, gero eta gehiago. Armadak ere, jasotako lekukotzen arabera, ez dio utzi umeak erabiltzeari.

Gaztetxo izanik gerrara eraman zituzten hainbat lagun ezagutu dituzu. Zer dute komunean?

Ulertzen ez zuten mundu batera eroan zituztela. Harrigarria da pertsonek baldintzarik gogorrenetara egokitzeko duten gaitasuna, baina ez debaldekoa. Isiltzen ikasi behar da. Ez zekiten lagunak hiltzen ikusiko zituztenik, ez zekiten maitemindu egingo zirenik eta beren kuttunarekiko harremanaz azalpenak eman beharko zizkiotenik komandanteari. Ez zekiten hilotzen gainetik ibili beharko zutenik. Ez zekiten azeri-gizonaren berri...

Nor da azeri-gizona?

Eskarmentu gabeko gaztetxoak zaintzan daudela baliatuz, gauez kanpalekuan isil-gordeka sartu eta borrokalariei banan-banan zintzurra ebakitzen dien armadako kideari esaten diote horrela gerrillariek.

Nola partitu behar da haurrak gerrarako erabiltzearen ardura?

Maila desberdinean bada ere, erantzukizuna denona dela barneratu behar dugu. Errekrutatzearen zuzeneko ardura, jakina, talde armatuena da. Baina baldintza sozial, kultural, politiko eta ekonomiko jakin batzuek sortu dute gatazka, eta horrek eragin du umeen eskubideen urraketa. Ume batentzat, oso zaila da Kolonbian haztea. Oso zaila.]]>
<![CDATA[Kardiografia demokrazia eri bati]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1837/018/001/2018-03-10/kardiografia_demokrazia_eri_bati.htm Sat, 10 Mar 2018 00:00:00 +0100 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1837/018/001/2018-03-10/kardiografia_demokrazia_eri_bati.htm Timochenko-ri bihotz irekiko ebakuntza bat egin zioten asteazkenean. Osatze prozesuak luze joko du. Espainiako gerran girotutako nobelak irakurtzeari emana dago orain komandante ohia, klinikan, eta alderdiak presidente hauteskundeetarako hautagaia galdu du.

«Presidentetzarako lehia erabat baldintzatuko duelako da garrantzitsua biharkoa», dio Egoitz Gago politologoak. Kolonbiako presidentetzarako hauteskundeek hiru itzuli izan ohi dituztela diote sarri Bogotako kazetariek. Eta lehen itzulia, estraofiziala, kongresurako hauteskundeetakoa izaten da. Herritarrek, izan ere, kongresukideak aukeratzeaz gain, presidentegaien entresaka egiteko aukera dute bihar. «Bai eskuineko eta bai ezkerreko indarrek presidentegai bana aukeratzeko barne galdeketak antolatu dituzte», azaldu du Gagok. «Barne lehia horiek legebiltzarrekoak baino ikusmin handiagoa piztu dute». Bake ikasketetako doktorea da Gago santurtziarra, eta urteak daramatza Kolonbiako prozesua ikertzen, Bogotako Jorge Tadeo unibertsitatean. Biharko barne galdeketen emaitzaz zalantza gutxi du: «Eskuinekoa [Ivan] Duquek irabaziko du; eta ezkerrekoa, [Gustavo] Petrok».

Uriberen ahala

Behin betiko akordioa sinatu eta, ohartzerako, abiatua zen hauteskunde kanpaina Kolonbian. Inkestak argitaratzeari ekin zioten. Faboritoen artean, hainbat abizen: Petro, Fajardo, Vargas… Eta idazpuru hauxe: «El que diga Uribe» (Uribek proposatzen duena). Hara hor presidente ohiaren ahala zer den: bere onespena izango zuen hautagaia faboritoen artean zen, nor izango zen jakin aurretik ere. Azkenik, Ivan Duque gaztea aukeratu du Uribek. Eta Duquek hurrengo presidentea izateko abagune ederra du.

Nariño jauregiko giltza eskuratzeko borrokan gandorra erakutsi duten beste hirurak beteranoak dira. German Vargas Lleras da bat, Santosekin presidenteorde izandakoa. Sergio Fajardo da bestea, bere burua «ideologietatik at» kokatzen duena, Medellingo alkate ohia. Eta hirugarrena, berriz, Gustavo Petro, M-19 gerrillan ibilitakoa —1990ean desmobilizatu zen—. Whatsappez bolo-bolo dabilen meme batean Kolonbiako historiako lider miretsienetako biren ondoan ageri da Petro, «Berak lortuko du» esaldia azpian duela. Beste bi politikariak Gaitan eta Galan dira; presidente izateko bidean zirela hil zituzten biak, 1948an Gaitan eta 1989an Galan. Beste magnizidio bat probablea denik ez zuen inork uste, joan den astera arte… Ultraeskuindar talde batek Petro zihoan autoa inguratu zuen Cucuta hirian, atzo zortzi. Auto barruan Petrorekin zihoazenek, mugikor bat erabiliz, zuzenean erakutsi zuten erasoa sare sozialetan. Hainbat inpaktu izan ziren Petroren pareko leihoan. Gisa horretako erasoak eskuin muturreko politikariek antolatu dituztela salatu dute. Eta Barne ministroak ere onartu du «hautagaiak ere badirela bultzatzaileen artean». Petroren etorriak jende gaztea erakarri du, eta boto asmoan nagusi izan da hainbat astez. Eta, hala eta guztiz ere, analista gehienen ustez, «ezinezkoa» du irabaztea, herrialdeko eliteek baliabide oro erabiliko dutelako hori eragozteko.

Muturreko joerak

Petroren aurkakoa ez da izan segada bakarra. FARCeko hautagaiak behin baino gehiagotan hartu zituzten harrika, harik eta estatuak beren «segurtasuna» bermatzen ez zuela-eta kanpaina aldi baterako eten zuten arte. Gago irakasleari nabarmena iruditzen zaio, dena den, «polarizazioa handitu» egingo dela presidente hauteskundeak gerturatu ahala. Esan ohi da plebiszituak bitan zatitu zuela herrialdea. Izatez, ordea, arrakala bat baino gehiago eragin zituen erreferendum hark: baiezkoa eta ezezkoa parean geratu ziren, bai, baina bi multzo horien batura gainditu zuten bozkatu ez zutenek. Eta arrakala hori bestea bezain sakona da… Etsipenak eta eszeptizismoak mendean dituzte kolonbiar gehienak. Bihar ere, abstentzioa %60 ingurukoa izango da, ohi bezala. Joko politikoaren gaineko indiferentzia larri hori ez da, ordea, hautazkoa bakarrik…

«Botoa eman ezin duen ehunka mila lagun dago landa eremuan», Externado Unibertsitateko Laura Rincon ikerlariaren arabera. «Ez dute hauteslekuetaraino joaterik, urrunegi dituztelako, edo ezin dute bidaiaren kostua ordaindu». Kolonbiako landaguneetan hautesleku bakarra jarri ohi dute 2.148 kilometro karratuan; ia Bizkaiaren azalera da hori. Horrelako egoerak zuzendu eta parte hartze politikoa zabaltzeko neurri zehatzak ditu Habanako akordioaren bigarren puntuak. Klientelismoa, boto salerosketa eta beste arazo endemiko batzuk leuntzeko erabakiak ere adostu zituzten hitzarmenean, baina ez dituzte bete. Alderdi politiko tradizionalek eragotzi dute erreforma, «castrochavismoa» lekarkeela argudiatuz.

Horizonte desberdinak

Ondoezak jota ospitaleratua izan baino bi egun lehenago, Timochenkok berak aitortu zuen «emaitza kaskarrak» espero dituztela biharko hauteskundeetan. «Boikot finantzarioa eta mediatikoa» egin dietela azpimarratu zuen. Egia da estatuak ez diola alderdiari kanpainarako dagokion dirurik eman duela egun batzuk arte. Alabaina, boto kopurua zeinahi dela ere, farianoek gutxienez hamar eserleku izango dituzte kongresuan, bake itunak kuota hori bermatzen dielako datozen bi legegintzaldietarako.

FARCeko zerrendak gerrillari ohiek eta zibilek —sindikalistak, giza eskubideen aldeko ekintzaileak, unibertsitateko irakasleak…— osatu dituzte; eserlekua bermatua dutenak, ordea, denak dira armak utzitakoak. Gagoren arabera, zibilen eta militarren arteko banaketa hori «agerikoa eta normala» da, eta «borroka armatutik borroka politiko hutsera igarotzen diren talde guztiei gertatzen zaie». Gagoren iritziz, hauteskunde ondorenean buruzagitza finkatuko dute, eta hor «politikari izateko trantsizioa burutu duten gerrillariak» egongo dira. «Baina orain itzal txikiagoa duten zibil batzuk ere sartuko dira gidaritzan».

FARCeko kideek sarri esaten dute hauteskunde hauek —eta maiatzekoak— lehendabiziko urratsa baino ez direla. Eta urratsa txikia izanik ere, egitea dela garrantzitsuena; bide berri baten hasiera delako. Gainontzeko alderdi eta hautagaientzat, berriz, bihar hasiko da azken esprinta, Nariño jauregira lehendabizi iristeko. Eta, inkestek asmatzen badute, lasterketa horretan eskuinetik doazenek haizea alde izango dute, hiru alderdi kontserbadore nagusiek kongresuaren gehiengoa lortuko baitute.]]>
<![CDATA[Erkin ekin dio]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/015/001/2018-01-30/erkin_ekin_dio.htm Tue, 30 Jan 2018 00:00:00 +0100 Jon Artano Izeta https://www.berria.eus/paperekoa/1875/015/001/2018-01-30/erkin_ekin_dio.htm fariano-ak. Zerbait bazekiten antolatzaileek, aukeratutako parkinean ez baita milaka lagun kabitzen.

Amodioa eta gorrotoa hatz koskoetan tatuaturik ditu Catalina Morak. Eta mailua eta igitaia bularrezurrean. Zazpigarrena da FARCen Bogotako kongresurako zerrendan. «Ilusioz gainezka nago, nahiz eta kaleko lana ez den samurra, gure kontra eraiki duten giroagatik». Hiriburuan iraultzaileen kanpaina gidatzen ari den unibertsitateko kideen saldokoa da, irakaslea ogibidez.

Iragarritakoa baino ordubete geroago ekin diote bi aurkezlek giroa berotzeari, oihuka: «Non zaudete, Usmekoak!? Cazuca gainekoak!?». Bere historiako lehen kanpaina aurkezteko Ciudad Bolivar aukeratu du FARCek, Bogota hegoaldeko auzo txiroa. Tiradizo txikia izan du deialdiak. Azkenerako, ordea, itxuratu da plaza, eta hasi dira hizketan. Luciano Marin Arango Ivan Marquezek ustelkeria eskandaluak zerrendatzen dihardu.

Arrosa gorria, alderdiaren ikurra, estanpatua duten elastikoak daramatzate entzuleek. Iconozcoko gizarteratze gunetik autobusez etorritako gerrillari ohi batzuk daude, eta unibertsitario dezente. Alisson Bonillak 18 urte ditu, filosofia ikaslea da, eta «duela hiru hilabete» sartu zen FARCen, «fede handia» duelako «herritarren aldaketarako ahalmenean». Bozekiko anbibalente mintzo da: «Esperantza dut. Baina, zintzotasunez, gaudenak gaude... ez gara hainbeste. Aldaketa nahi duten gazte denak ere ez daude hemen, askok Gustavo Petroren alde jo dute». M-19 gerrillako kide ohiak hautagaitza propioa aurkeztu du.

Boto kutxena baino lehenagoko kezkak dituzte, ordea, FARCekoek. «Sufritzen ari garen jazarpena da grabeena; etxekoak kezkatuta dauzkat», azaldu du Bonillak. Astebete eskas da, auzo honetan bertan, subfusilak zeramatzaten hiru kaputxadunek Leydy Poblador militantea bahitu eta jipoitu zutela. Hautagaien aurkako heriotza mehatxuak egin zizkioten, aske utzi aurretik. 37 gerrillari ohi asasinatu dituzte bake akordioa izenpetu zutenetik. Kolonbian inork ez du ahaztu Union Patrioticaren (UP) aurkako genozidioa. Borroka armatuaren alternatiba gisa sortu zuten alderdi hori desmobilizatutako gerrillariek 1985ean. Milaka kide erail zituzten paramilitarrek eta estatuko indarrek. Sergio Velazquezi (58 urte) begiak busti zaizkio, emaztea eta semearekin etxetik alde egin zuen egunsentia oroitzean. «Latza da heriotzari ihes egin beharra desberdin pentsatzeagatik. Berriz gerta daiteke, beldurra sumatzen da, baina segitu beharra dago; nik ez diot sekula utzi militatzeari».

Velazquezek bezala, UPn militatzeagatik alde egin behar izan zuen Imelda Dazak ere; 26 urteko erbestealdia pasatu zuen Suedian. FARCen presidenteordegai moduan ari da oholtzatik: «Halamoduzko demokrazia haize berritzera gatoz, parte hartze politikoa blokeatu duen horma eraistera. Ahotsa izateko, armak beharrezko izan ez daitezen».

Hitzaldiko burrunbarik ez da aditzen kale bat iparralderago. Auzoak ohiko larunbat bateko itxura du. Hori dio mitinera bidean doan Daniel Rodriguezek. «54 urte ditut, eta, hermano, hemengoa badakigu zer den… 200.000 pesotan [58 euro] erosten dituzte botoak. Uribistek, eta santistek, eta alderdi tradizional denek». Diru asko da hori auzoan; «hileko errenta 300.000 edo 350.000 da», zehaztu du Ivan Pinilla mekanikariak. Badaki hemengo berri, «etxadi hau geuk sortu genuen duela 30 urte; orube zikin bat baino ez zen orduan». Ciudad Bolivar (700.000 biztanle), Bogotako gainontzeko aldiriak bezala, esponentzialki hazi da azken hamarkadatan landa eremuetatik etorritako migratzaileekin, asko gerrak desplazatuak. Habanako akordioei ezetz bozkatu zion gehiengoak metropoliaren hegoaldeko auzo pobreetan, baita Ciudad Bolivarren ere. Irabazi, edonola ere, abstentzioak irabazi ohi du hemen. «Nortasun agiria dudanetik, sekula ez dut bozkatu», dio Pinillak, eta «hauek [FARCengatik] ez dira hobeak. Ez ditut ikusi jendearekin hizketan... Lau autotzarretan etorri, auzoko biltokian batzarra egin, eta ospa!».

'Timochenko', oholtzan

Rodrigo Londoño Timochenkok hartu du hitza: «Gaurtik, errepublikako presidente izateko hautagai naiz. Eta trantsizio gobernua gidatuko dut, bakean eta justizia sozialean oinarritutako Kolonbia berri bat sortzeko». Hitzaldia sarritan eten behar izan du atseden premian. Ez da Habanatik itzuli zaharra. Han artatu ohi dute bere osasun arazoez, eta ezagun du ez dagoela sasoirik onenean. Komandante ohia grabatzen ari diren dozenaka kamerarien gibelean txor-txorrean ari dira alderdiaren harreman arloan aritzen diren batzuk. Izenik ez aipatzeko baldintzan onartu du batek «oso jende gutxi» etorri dela. «Auzokoa inortxo ere ez; denak FARCeko kide petoak dira. Bakea sinatu genueneko entusiasmoa lurrundu da askorengan. Ez dugu boto asko lortuko. Baina lortzen duguna, gutxi bada ere, ona izango da. Oinarriak jarri eta haztea da kontua, zortzi-hamar urtera begira».

FARCi bizkar emanda ari dira gainontzeko hautagai eta alderdi ezkertiarrak, herritar askok gerrilla ohiari dion gorrotoaz jakitun. Inkestek ez diote ematen %2tik gorako emaitzarik. Iraultzaileak, ordea, landaguneetan indarra erakutsiko dutela sinetsita daude. Boto kopurua zeinahi dela ere, datozen bi legegintzalditan, gutxienez hamar eserleku izango dituzte; bost senatuan (102tik) eta beste bost ordezkarien ganberan (166tik). Hala baitago jasota bake akordioan.]]>