<![CDATA[Jon Rejado | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 19 Sep 2019 12:54:04 +0200 hourly 1 <![CDATA[Jon Rejado | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Sabai gabeko merkantzia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/010/001/2019-09-08/sabai_gabeko_merkantzia.htm Sun, 08 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1917/010/001/2019-09-08/sabai_gabeko_merkantzia.htm
Prezioen bilakaera horiek ulertzeko giltza batzuk azaldu dituzte etxebizitzaren merkatua aztertu duten hiru adituk: Jaime Palomera Bartzelonako Unibertsitateko ikerlari eta hiri horretako Maizterren Sindikatuko kidea; Nekane Jurado ekonomialaria; eta Jon Leonardo, Deustuko Unibertsitateko Hiri Soziologiako katedraduna.

ETXEBIZITZA MERKATUAREN

BEREZKO EZAUGARRIAK





Etxebizitza, eskubide bat izateaz gain, salgai bat bihurtu da. Baina merkatuko beste produktuek ez dituzten ezaugarriak antzeman dizkiote adituek. Palomerak nabarmendu du etxebizitza eskaria ez dela «malgua». «Aulki bat behar izanez gero, aukera asko daude merkatuan, eta ez eskuratzea ere erabaki dezakezu; etxearekin, baina, ez dago aukera hori: bizitzeko funtsezko behar bat da». Hautua are gehiago mugatzen dituzten aldagaiak ere badaude; leku jakin batean egotea, kasurako: lanagatik, familiagatik, eskolagatik...

Kokapenean jarri ditu begiak Leonardok. «Leku jakin batean dagoen etxebizitza bat nahi dugu». Gaineratu du espazioa «bakarra eta ordezkaezina» dela. Horrek eragiten du merkatua «oso espekulatiboa» izatea, eta «presio estrukturala» eragiten du etxebizitzen eta lurraren balioan. Halaber, azaldu du leku batzuetan eraikitzeko espazioa urria izateak ere eragin dezakeela prezioan.

Halere, Juradok uste du ekonomiari lotutako ikuspuntua gainditu behar dela. «Etxebizitza espazio soziala da, non ezagutzak eta gaitasun sozialak igortzen diren». Ardatz hori aintzat hartu behar dela adierazi du, bestela azken hamarkadetan ezarri den «diseinu neoliberalean» erortzeko arriskua dagoelako.

ETXEBIZITZAREN BURBUILA,

PROZESUAREN GAINBEHERA





Juradok uste du burbuila ulertzeko atzera begiratu behar dela. 1985ean eta 1994an, Espainiako Gobernuak (PSOE) bi lege onartu zituen alokairuen sektorea «guztiz» liberalizatu eta jabetza lehenesteko. Maizter izatea garestitu zuen. «Logikoa da, beraz, askok jabetzara jo izana». Garai hartan etxegintza ekonomiaren sustatzaile nagusien artean sartu zuten.

Juradok gaineratu du egoera horretan bankuek «negozio bikaina» abiarazteko aukera izan zutela. Horren giltza batzuk xehatu ditu: bankuek zorpetzea sustatu zuten; bankuak edo horien inguruko enpresak ziren lurren jabeak eta eraikitzaileak; maileguak epe luzera eman zituzten, ez ordaintzekotan etxebizitzarekin geratzeko aukerarekin... «1988tik 2003ra arte EAEko etxebizitzen prezioa %1.550 igo zen; OCDEko gorakada handiena izan zela baiezta daiteke».

2008tik aurrera heldu zen prezioen burbuilaren gainbehera. Edonola ere, Palomerak azaldu du lehen urteetan ez zirela «asko» jaitsi: «Gerora ere garesti mantendu zituzten artifizialki: tasatzaileek, bankuek... Ez zitzaien komeni zenbaki gorri are larriagoak izatea». Palomerak zehaztu du egun bankuak etxebizitzak saltzen ari direla, Europako Banku Zentralaren kredituak baliatu ahal izateko.

Palomerak uste du gertatutakoak gertatuta administrazioak bankuen mesederako araudia egiten jarraitzen duela. Adibide gisa jarri du Higiezinen Kredituen Legea -ekainetik dago indarrean-: «Auzitegiek aitortutako gai batzuk jaso ditu, baina funtsezkoa ez dute aldatu: etxegabetzeetan kaleratuaren zorra mantenduko da».

ALOKAIRU ESKARIAK, GORA;

HORIEN ERRENTEK, EZ





Krisi ekonomikoaren testuinguruan alokairu eskariak gora egin zuen. Etxebide Etxebizitzaren Euskal Zerbitzuko datuen arabera, 2017ko eskaeren %82k alokairua galdegin zuten: 46.493 guztira. Joera baten berri ematen dute datuok: gero eta eskatzaile gutxiagok jotzen dute jabetzara, eta gero eta gehiagok alokairura.

Palomerak nabarmendu du alokairuaren eskaria igo arren prezioak ez zirela igo krisiaren lehen urteetan. Alegia, eskaria eta eskaintzaren arteko korrelazioa ez zen gertatu. Are gehiago, prezioak jaitsi egin ziren. 2008an, EAEko hilabete bateko batez besteko alokairua 968 eurokoa zen, eta 2014an, 844 eurokoa. Espainiako Estatu osoan gertatu zen hori.

Juradok eta Palomerak azaldu dute egoera 2012an aldatzen hasi zela: inbertsiogileak ohartu ziren alokairuaren merkatua «urrezko arrautzen oilo berria» zela.

ARAUDI ALDAKETAREKIN

PREZIOEK GORA





Palomerak eta Juradok gogora ekarri dute Espainiako Gobernuak bi arau aldatu zituela 2012an hilabete gutxitan, PP agintean zela: Barne Zerga Erregimena, eta Hiri Alokairuen Legea. Alokairuen merkatua «dinamizatzeko» neurri gisa aurkeztu zituen Mariano Rajoy garai hartako gobernuburuak. Palomeraren eta Juradoren iritziz, horretarako balio izan zuen, baina alokairuarekin dirua irabazi nahi zutenek dinamiza zezaten: ordutik, maizterrak kaleratzea errazagoa da, kontratuak epe laburragoetan berrikus daitezke...

Horrekin batera, inbertsio funts handiei zabaldu zien atea, Socimi sozietateen bitartez: higiezine inbertitzeko sozietate kotizatu anonimoak. «Horiek paradisu fiskalen pareko abantailak dituzte», azaldu du Juradok. Funtsek Socimien bitartez alokairu etxebizitzak eskuratzen dituzte, nahierara kudeatzeko. Horren beste aldagai batzuk ere badaudela zehaztu du, build to rent formula (alokatzeko eraikita) kasurako: eraikin osoak erosi, alokairuan jartzeko.

Palomeraren ustez, funts horiek krisiaren aurretik bankuek zuten lekua hartu dute. Urte gutxian alokairuko parkearen %5 eskuratu dute, eta uste du «arraste eragina» izan dutela: prezioak igo ostean, higiezin agentziek hori bera egitea ekarri dute, eta, azkenik, jabe txiki eta ertainek ere. «Alokairuen %5 izan arren, errentak sistematikoki igo ditzakete: zergetan abantailak dituzte, eta epe laburrean arriskatzeko kapital handiagoa».

Leonardok gaineratu du merkatu horretan eragile berriak sartu direla: turistak hartzeko pisuak. Horren albo ondorioak ekarri ditu gogora: «Auzoetan krisiak, herritarren lekualdatzeak eta bestelakoak. Estatuan alokairua merkatu librearen ordezkoa da, eta arau berberen arabera mugitzen da».

ALOKAIRUTIK JABETZARA





Jaime Palomeraren ustez, alokairuen prezio igoeraren ondorioz, herritar batzuk jabetzara bultzatuta daude. Azaldu du egun «pentsaezina» dela krisiaren aurreko etxebizitza erosketa mailara heltzea, baina zorpetzeko moduan ez dauden herritarrak etxea erostera joko dutela, alokairuen prezioak gora egiten jarraitzen badu.

Leonardok ere aipatu du alokairutik jabetzarako mugimendu hori. Haren ustez, herritarrek alokairura jotzen dute merezi baldin badie, errenta kontuan hartuta. Edonola ere, erantsi du ariketa matematiko horrek ez duela kasu guztietarako balio. Izan ere, maileguen baldintzak gogortu dituzte: «Erostea aukeratu ahal izango dute lan egonkorra duten herritarrek, eta prezioaren %20 ordaintzeko adina diru aurreztuta daukatenek».

ADMINISTRAZIOEN

ESKU HARTZEA





Hiru adituek ondorioztatu dute merkatuak ez duela balio etxebizitza arautzeko. Palomerak eta Juradok gogor egin dute arautzeko beharrik ez dela diotenen kontra. Haien ustez, Espaniako Estatuak esku hartzen du etxeen merkatuan, baina ez herritarren alde. Adibideak zerrendatu dituzte: etxebizitza erosteagatik desgrabatzeko aukera -2006. urtera arte ezin izan zen halakorik egin alokairuarekin-; jabetza pribatuko tituluak; lurraren araudia; hipoteka sistema, alokairuaren arautzea... «Merkatuak beti daude araututa, eta eraikuntza enpresen eta interes jakin batzuen aldekoa da etxebizitzarena», azpimarratu du Palomerak.

Merkatuan esku hartzeko modu hori etxebizitza eskubide sozialaren alde bideratzeko eskatu dute hiru adituek, eta, aldi berean, politika publikoetarako inbertsioa handitzeko.

Leonardoren iritziz, administrazioak «ausart» izan behar luke esku hartzean. Lur eremua eskuratzeko zailtasunen aurrean, zenbait neurri proposatu ditu, batzuk «ulertzen zailak» badira ere: jabetza eskubidearen estatus juridikoa aldatzea, baita etxebizitzarena ere; finantza merkatua moldatzea, eta banku publiko bidez «beste modu bateko» finantzaketa eskaintzea; zerga bidez zigortzea etxebizitza inbertsio eta atxikitzea; eta diruz lagundutako etxebizitza politika publikoak sustatzea, baita alokairuan ere.]]>
<![CDATA[Asko ez da beti ona]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/006/001/2019-09-07/asko_ez_da_beti_ona.htm Sat, 07 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1917/006/001/2019-09-07/asko_ez_da_beti_ona.htm
2011n Gasteizko hiriak 2.691 hektarea hartzen zituen, INEren arabera, eta 111.403 etxebizitza zeuzkan: alegia, hektarea bakoitzeko 41. Urte hartan bertan, Donostiak 67 etxebizitza zituen hektareako, Iruñeak 79 eta Bilbok 143. Unai Fernandez de Betoño EHUko irakasle eta hirigintza eta lurralde antolaketan adituak azaldu du dentsitatea alda daitekeela, hiriaren ezaugarrien araberakoa dela; hala ere, gaineratu du auzo bat iraunkorra izan dadin gutxieneko dentsitate bat behar duela. «Gaur egun, esaten da hektareako gutxienez 100 etxebizitza izatea komeni dela; agian, 90 edo 80, hiriaren arabera, baina ez hori baino askoz gutxiago».

Fernandez de Betoñok zehaztu du hirigintza politikak modu askotan izan daitezkeela okerrak; Gasteizko «proba bankuaren» kasuan, akatsa gehiegi zabaldu izana dela uste du. Horrek hainbat arazo ekarri ditu, eta, konpondu ezean, areagotu egingo direla ohartarazi dute adituek. «Arkaiatetik ibilaldi bat eginez gero, erraz ikus daiteke zein izan den hirigintza planifikazio oker baten eragina», hausnartu du Fernandez de Betoñok. Salburuko eremu horretan azpiegitura guztiak eginda daude: errepideak, argiztapena, estolderia... Baina orube gehienak hutsik daude, sastrakaz beteta, kasu batzuetan hesituta, eta horien artean daude etxebizitzak, han-hemenka.

Ekonomiko eta soziala

Horrela eraiki izanaren kalteak maila askoan geratzen dira agerian, Itziar Aguado EHUko irakaslearen eta giza-geografian eta hirigintzan adituaren ustez. Batetik, kostu ekonomikoa aipatu du: «Zenbat balio du eremu horretara argindarra eramatea? Estolderia? Garraio publikoa? Hondakin bilketa? Garbiketa?». Ekonomikoaz gain, denbora gastua ere badela erantsi du: hango bizilagunek egunero erdigunera, lanera, erosketetara joateko behar duten denbora. «Kostu guztiak gehituko bagenitu, agian errentagarriagoa litzateke bizilagunak beste etxe batzuetara mugitzea».

Fernandez de Betoñok zein Aguadok «kalte soziala» ere aipatu dute. Betoñok egonkortuta ez dauden auzoetako bizilagunengan jarri du arreta: «Eremu horietan bizi direnen bizi kalitatean eragiten du, zuzenean». Aguadok eragin eremua zabaldu du, eta ezbaian jarri du hirigintza politikaren oinarrietako bat: etxebizitza berrien ehuneko handi bat babes ofizialekoa izan behar izatea. «Etxebizitza eskubidea bermatzen laguntzeko neurria izan daiteke, baina segregazioa ari da sortzen».

Gogora ekarri du, oro har, hiriaren kanpoko aldean baino ez direla eraikin berriak egin. Bada, horrek hiru segregazio mota eragiten dituela, maila batean edo bestean. Bat: segregazio ekonomikoa, auzo berrietan dagoelako alokairu sozial gehiena. Bi: adinaren araberakoa, jende gaztea mugitzen delako hara. Hiru: hein handi batean aurrekoekin lotua, «migratzaile estatusaren araberako segregazioa». «Jasangarritasuna nahasketarekin lotuta dago: espazioaren erabilerak, herritarren nahasketak... Eraikin oso bat etxebizitza sozialetara bideratuz, segregazioa sustatzen da».

Gasteizko ezaugarri nagusietako baten gainean ere eztabaidatu beharko litzatekeela hausnartu dute bi adituek: berdeguneak. «Pertsonen neurrikoa ez den eskala batean eraiki da. Horren parke handiak behar ditugu auzoen barruan? Edo txikiagoak izan beharko lirateke?», hausnartu du Aguadok. Fernandez de Betoñok eztabaida hori zilegi dela gaineratu du, aukera guztiak argudiatu badaitezke ere: «Gozamena da espazio berdeak egotea, baina hausnartu behar da beste zer eragin izan ditzaketen: segurtasuna, auzoaren trinkotasuna baldintzatzea...».

Aurreko hausnarketa «hirigintza inklusiboarekin» eta «genero ikuspegia garatzen ari den hirigintzarekin» lotuta dagoela azaldu du Aguadok. Espazioen arteko distantziak handitzeak mugikortasunean eragiten du zuzenean. «Askotan sustatzen ari da gizonek antolatutako hirigintza bat, gizonentzat pentsatua».

Iraganetik, etorkizunera

Fernandez de Betoñok gogora ekarri du dentsitate txikiko auzoak ez direla berriak. Jose Angel Cuerda Gasteizko alkate zen garaian, Lakua auzoa eraiki zuten, eta, han ere, dentsitate txikia izan zen hasieratik. Auzo hori astiro eraiki zuten, ordea. Alfonso Alonso alkate zenean, hirigintza plan orokorra aldatu zuten. Salburuan eta Zabalganan aurreikusita zegoen etxebizitza kopurua eta hedadura handitu zituzten. Auzo horiek, Lakua ez bezala, urte gutxian eraiki zituzten, egonkortzeko aukera eman gabe.

Agintari politikoek aitortu dute auzo berrietan arazo bat dagoela. Dentsitate txikia zuzentzeko plangintzan aldaketak egin dituzte: familia bakarreko eraikinak plangintzatik kendu, solairu gehiagoko eraikinekin ordezkatu... Itziar Aguadoren ustez, ez da nahikoa. «Dentsitatea igotzea ondo dago, baina ez litzateke beste lekuetan eraiki behar hutsik dauden orubeak betetzen diren arte». Fernandez de Betoñok gaineratu du hori egiteko bideak mahai gainean daudela. «Eraiki gabeko orubeen izendapena aldatzea falta da, horietan ez eraikitzeko».

Lurren deskalifikazioa eztabaidagai dago egun. 2018an hori egiteko proposamen bat egin zen, udalak eskatutako ikerketa batean. Ikerlanean proposatu zuten 26 eremutako lur urbanizagarrien kalifikazioa moldatzea; eremu horietan 1.978 etxebizitza eraikitzea aurreikusten zen aurreko planean. Proposamen horrek talka egin du orube horien jabe batzuen asmoekin. Gasteizko hegoaldean dago eremu horietako bat, Mendizabala eta Armentia artean, hiriko auzo aberatsenetako batzuen ondoan.

Hori eztabaidatu bitartean, Gasteiz hegoaldean, Aretxabaleta herriaren inguruan, eraikuntza lanak suspertu dira. Orube gehienetan ez dago garabirik, baina errepideak eta espaloiak eraikita daude jada.

Bihar: Prezioen gorakada.]]>
<![CDATA[Publikoa, bultzada zain]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/012/001/2019-09-06/publikoa_bultzada_zain.htm Fri, 06 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1917/012/001/2019-09-06/publikoa_bultzada_zain.htm
Hainbat aditu galdera horiei erantzuten saiatu dira, egungo egoeraren nondik norakoen berri izateko: Javier Buron Cuadrado, Eusko Jaurlaritzako Etxebizitza sailburuorde ohia eta Bartzelonako Udaleko Etxebizitza kudeatzailea; Aitziber Etxezarreta Etxarri, EHUko Ekonomia Aplikatuko Saileko irakaslea; eta Ion Martinez Lorea NUP Nafarroako Unibertsitate Publikoko Soziologiako irakaslea.

ZERTARAKO?





Aitziber Etxezarretak azaldu du etxebizitza politikek etxebizitza eskubideari erantzun behar diotela: «Eskubide unibertsal moduan ulertuta, baita etxebizitzarako sarbide moduan ulertuta ere». Horrez gain, eskubidearen fokua gizabanakotik zabalduz «gizarte kohesionatu bati» erantzun behar diola gaineratu du. «Segregazioaren aurka egin behar du; bestela, badakigu nola jokatzen duen merkatu libreak». Hori lortzeko hiriaren gune guztietan etxebizitza sozialak egon beharko liratekeela azaldu du. Donostia jarri du adibide, azken urteetan etxe babestuak Loiolako Erriberan eta Txomin Enean soilik eraiki direla eta: «Hiriaren gune guztietan egin behar dira».

Ion Martinezek etxebizitzaren funtzio sozialarekin bat egin du. Gogora ekarri du etxebizitza sarri funtsezkoa dela «bizitzako helburu pertsonalak» garatzeko. Edonola ere, etxebizitza eskubidearen bigarren alor bat gehitu du: salerosgai gisa. Martinezek uste du egungo politika publikoetan ikuspuntu horrek lehentasuna izan duela, ikusita eraikuntzari lotutako sektoreak sustatzeko baliatu dela: «Sektore publikoan erretorika bat egon da horren alde: zorpetzearen diskurtsoa, ekonomiari laguntzekoa».

PARKE PUBLIKOA, TXIKITUZ

URTE BATETIK BESTERA





Hego Euskal Herrian babes publikoko etxebizitza parkea ez da handitzen ari. Are gehiago, gero eta txikiagoa da. Horren atzean Espainiako Gobernuaren hautu politiko bat dago: babes publikoko etxebizitzek izendapena galtzen dute denboraren joanarekin. Hau da, babes ofizialekoa izanda erositako etxe bat merkatu librean sal daiteke, epe jakin bat pasatu ondoren. Horrek eragin handia du egungo egoeran; adibidez, Hegoaldeko administrazioek 180.000 etxe baino gehiago sustatu dituzte, baina 2017rako horien laurden bat pribatuak ziren: 45.689. Are, urteen joanarekin 54.000 etxebizitza publiko baino gehiago pribatu bilakatuko dira. Hots, babes publikoko etxebizitza gisa jaio zirenen erdiak parke publikotik aterako dira.

Eusko Jaurlaritzak 2003. urtean jarri zion konponbidea horri. «Urte batzuetan nekez lortzen genuen behar beste eraikitzea, galtzen genituen etxebizitzak ordezkatzeko», gogoratu du Buronek. 2003an irizpide hori eten zuten: ordutik aurrera diru publikoz sustatutako etxebizitza guztiek babes ofizialeko izendapena mantenduko zuten, betirako. «Bitarteko tipo juridiko bat ezarri genuen: zuzenbide pribatukoak dira oraindik, baina baldintzekin, sare publikotik atera ez daitezen». Alegia, etxe horiek saldu nahi dituztenek administrazioak zehaztutako baldintzetan eta prezioan egin beharko dute.

Nafarroan ez da halakorik egin oraindik. Jabetzara bideratutako etxebizitza publikoak 30 urteren buruan merkatu pribatura pasatzen dira. Alokairu publikokoak, aldiz, hamabost urteren buruan, oro har. Ipar Euskal Herrian pausoa eman da babespeko etxebizitzak merkatu pribatura pasatzeko; Frantziako Gobernuak iaz onartutako lege batek errazten du prozesu hori.

ALOKAIRUA EDO JABETZA?





Etxebizitza eskubidea bermatu ahal izateko, Etxezarretak, Martinezek eta Buronek adierazi dute alokairuaren aldeko apustu handiagoa egin beharko litzatekeela. «Herritar guztiei etxebizitza duin bat bermatzeak ez du esan nahi jabetzan eskaini behar zaienik». Azkenaldian aldaketa antzematen ari dela gaineratu dute, baina ez «behar bestekoa». Hegoaldeko administrazioek sustatutako ehun etxebizitzatik zazpi bideratzen dira alokairura: 157.766 etxebizitza jabetzara bideratu dira, eta 10.846, alokairura.

Etxezarretak uste du jabetzaren aldeko apustu horren atzean gizartean antzemandako lehentasuna egon daitekeela. «Egoerak behartuta aldatzen ari bada ere, badago jabetzaren aldeko zerbait errotua gure inguruan». Dena den, Buronen iritziz, hori alda daiteke. «Kulturak sortu egiten dira». Gogora ekarri du egungo jabetzaren kultura ez dela «naturala»; Jose Luis Arrese frankismoko lehen Etxebizitza ministroaren hitzak ekarri ditu gogora: «Jabeen Espainia bat nahi dugu, ez langileena». Izan ere, frankismoan jabetza sustatzeko politiken goraldia gertatu zela azaldu du, eta gaineratu du egungo egoera oso bestelakoa litzatekeela 1970eko hamarkada amaierako politikariek alokairuaren alde egin izan balute. «Dena den, horretarako dirua jarri beharko litzateke mahai gainean».

Ion Martinez kritikoa izan da administrazioek jabetzaren alde egindako apustuarekin, horren bitartez etxebizitza eraikuntzaren gorakada ere ahalbidetu delakoan. «Mezu argia zabaltzen zen sektore publikotik: 'Erosten duzun horrek gero eta gehiago balioko du', 'Ez galdu aukera'...». Mezu horiekin batera, gobernuek enpresak «akuilatu» zituzten eraiki zezaten, eta herritarrak «etxebizitzaren gorakadaren ziklo ekonomikora» eraman zituzten.

SEKTORE PRIBATUAN ERAGIN

ADMINISTRAZIO PUBLIKOTIK





Etxebizitza politika berriekin batera, duela urte batzuk pentsaezinak ziren lan ildo batzuk heldu dira: etxebizitza hutsei kanon bat ezartzea, premia handia dagoenean behin-behineko desjabetzeak aztertzea... Alegia, administrazioek merkatu pribatuan esku hartzeko pausoa eman dute, eta bi eskubideren arteko talka sortu da: etxebizitza eskubidea eta jabetza pribatua. «Beti egongo da gatazka, baina lortu behar da guztioi zentzuzkoak iruditzen zaizkigun irizpideak jartzea», hausnartu du Buronek. Horri gehitu dio bilakaera bat dagoela, irizpide komun horiek zehaztean. «Duela hamar urte etxebizitza hutsen kanona oso polemikoa zen, baina gaur egun ez da hala».

Ion Martinezek beste alor batean jarri du begirada: alokairuko prezioen gorakada. «Aurreko legegintzaldiaren aurretik egindako ikerlanetan, besteak beste prezioen kontrolarekin arazoa zegoela antzeman genuen». Azaldu du prezioek gorantz jarraitu dutela, Nafarroako Gobernuak alokairu sozialeko etxebizitza parkea %70 handitu badu ere. «Bi arima dituen eskubide batekin egiten dugu topo, berriz: eremu soziala eta merkatuaren aldea». Alegia, erakunde publikoek neurri «interesgarri eta ausartak» sustatu arren, uste du merkatuaren kontrolari buruz hitz egitean hitz lausoetara jotzen dela. «Eufemismoak erabili ohi dira kasu horietan: 'Komeniko litzateke saiatzea...'. Etxebizitza eskubidearen bi arimen arteko tentsioaren aurrean, ideia da etxebizitza merkatuan eragozpenik ez sortzea».

Berriki hainbat hiri agertu dira hedabideetan merkatu pribatuan sartzeagatik: Berlin, Paris, New York... Alokairu pribatuaren prezioa mugatzea edo izoztea erabaki dute. Etxezarretak azaldu du Euskal Herrian ezin dela halako erabakirik hartu: batetik, eskumenen banaketa dela eta, eta, bestetik, «oso zaila» izango litzatekeelako horrelako hautu bat argudiatzea merkatuen aurrean. «Oso interesgarria iruditzen zait; ikusiko dugu zer gertatzen den, eta ea aurrekari ona ezartzen duten».

ETORKIZUNEKO ERRONKAK:

PARKEA HANDITZEA





Etxebizitza eskubidearen pisua handitzeko formulei erreparatzean, hiru adituak bat datoz: etxebizitza parkea handitu beharko litzateke. Aitziber Etxezarretaren iritziz, eskumenak dituzten administrazio guztiek heldu beharko liokete gaiari. «EAEko Etxebizitza Legeak dio etxe bat esleitzen saiatuko dela, baina etxerik ez badago, laguntza ekonomikoa izatera mugatzen da». Ordea, EHUko irakasleak aitortu du etxebizitza parkea handitzea zaila dela.

Javier Buronek gobernu ardurak izan zituen Javier Madrazo sailburu izan zen garaian, eta argi du zein izan beharko litzatekeen bidea. «Ez dago formula magikorik: etxebizitza politikak epe luzerako dira, jarraitutasuna behar da, inbertsioa, eta lan egin, lan egin...». Gaineratu du zabuka ibiltzeak ez diola mesederik egiten etxebizitza politikari. Hori dela eta, alokairua gehiago sustatu beharko litzatekeen arren, ez dator bat EAEko Etxebizitza Legeak jaso duen puntu batekin: sustapen publikoko etxebizitza guztiak alokairukoak izan beharko dute. «Badaude beste formula batzuk herritarrak nahas daitezen lortzeko: eraikinetan, auzoetan...»

Antzera mintzatu da Ion Martinez, baina beste ikuspuntu batetik. Haren iritziz, administrazioek lan egin beharko lukete aurreiritziak desagerrarazteko. «Lortu behar da alokairu sozialeko etxebizitzak ez lotzea bazterkeriarekin». Azkenik, Buronek nabarmendu du oso garrantzitsua dela lan egiteko eredu bat izatea: «Jaurlaritzak abiarazi dituen etxebizitza politikak hobetu daitezke, baina eredu bat du, eta hori asko da».

Bihar: Etxebizitza prezioen gorabeherak.]]>
<![CDATA[Teilarik ez, eta laguntza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/006/001/2019-09-05/teilarik_ez_eta_laguntza.htm Thu, 05 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1917/006/001/2019-09-05/teilarik_ez_eta_laguntza.htm
Ipar Euskal Herrian aitortu zen lehenengoz eskubide subjektiboa. 2008. urtean, DALO legea sartu zen indarrean Frantzian; etxebizitzari lotutako eskubideei buruzkoa zen. «Lege aski berritzailea izan zen», azaldu du Peio Etxeberri Aintxartek, EH Baiko etxebizitza taldeko kideak. «Hor sortu zen lehen aldiz egiazko eskubide indibidual bat etxebizitzaren inguruan; herritarrek aukera zuten esateko: 'Estatuak aitortu egin behar dit eskubide hori'».

Legea indarrean jarri zutenean, aurreikusi zen 600.000 pertsonak balia zezaketela eskubide hori. Roxana Eleta De Filippis Havreko (Frantzia) Unibertsitateko Soziologia irakasleak zenbatetsi du 2010eko lehen hiruhilekora arte 140.000 eskaera aztertu zirela Frantziako Estatuan. Horietatik 43.052 aintzat hartu zituzten, eta, guztira, 12.366 etxebizitza publikotarako sarbidea eskaini zieten. Ipar Euskal Herrian apenas izan zuen eraginik, Etxeberrik gogora ekarri duenez.

Etxeberrik azaldu du DALO legea indarrean dagoela oraindik, baina praktikan erabilera gutxi duela: «Inork ez du ezer egiten, edo arras gutxi, ez baitu errealitatean ezer aldatzen». Are gehiago, uste du lege horrek etorkizunean are erabilgarritasun txikiagoa izango duela. Emmanuel Macron presidenteak 2018an sustatutako etxebizitza legeak ateak ireki dizkio etxe sozialak saltzeari; hau da, alokairutik jabetzara pasatzeari. Etxeberriren arabera, Miarritzen alokairuko etxebizitza sozial bakoitzeko 400 eta 500 eskari artean daude. «Pentsa zer zailtasun egongo den egun dauden etxebizitza sozialak saltzen badira».

Araba, Bizkai eta Gipuzkoako egoerak parekotasun handiak ditu Ipar Euskal Herrikoarekin. Eusko Legebiltzarrak 2015ean onartutako legean eskubide subjektiboa egikaritzeko bi modu zehaztu zituzten: alokairuko etxebizitza duin bat eskainiz, edo, lehen aukera posible ez balitz, diru laguntza bat emanez. Administrazioek alokairu publikoko parke mugatua dutenez, laguntza ekonomikoa aitortu dute askotan: 250 euro.

Lege berriarekin, «atzera»

Gasteizko Kaleratzeak Stop taldeko kide Arturo Val del Olmo kritikoa da EAEko lege hori izaten ari den garapenarekin. Adibide bat jarri du: eskubide subjektiboaren onuradun izateko baldintzak duela lau urte onartu zituzten, eta ordutik ez dituzte moldatu. «Eskubidea baliatzeko baldintzak ez dituzte gaurkotu, legeak hori esan arren; 2015ekoak mantendu dira, behin-behinekoak». Are gehiago, azaldu du legea «atzerakoia» dela, etxe bat alokatzeko dagoen beste laguntza batekin alderatuta: etxebizitzarako prestazio osagarria. Legeak gehienez 250 euroko laguntza bermatzen duela azaldu du. Nabarmendu du, ordea, zenbait aldagai gorabehera etxebizitzarako prestazio osagarria 325 eurora ere hel daitekeela.

Nafarroan aitortu dute beranduen etxebizitzarako eskubide subjektiboa. 2018ko abenduan argitaratu zuten lege hori, eta 2019an sartu zen indarrean; hainbat arauditan eragiten du, eta bi urteko epea xehatu du araudi horiek guztiak bateratuko dituen testua argitaratzeko. Angel Larrea Nafarroako PAH hipotekak kalte eginikoen plataformako kidearen ustez, ikusteko dago nola garatzen den. Baina argi dago eskubide hori diru laguntza gisa irudikatu dutela, jaiotzatik bertatik. «Jakinda etxebizitza parke publikoa ez dela nahikoa beharrei erantzuteko, horren ordez prestazio ekonomikoa finkatzen du», jaso du legeak.

Laguntza hori, familiei zein gazteei zuzenduta, alokairuaren erdia ordaintzeko bideratuko da. Horretarako, ordea, baldintza batzuk bete beharko dituzte laguntza eskatzen dutenek eta alokatuko dituzten etxeek: Nafarroako etxebizitza zerbitzuan urte bat eman izana; kasuaren araberako gehienezko diru sarrerak ez gainditzea; eta aukeratutako hileko alokairua 650 euro baino merkeagoa izatea. Aldagai horien arabera, laguntza 200, 250, 300 eta 350 euro artekoa izan daitekeela azaldu du Larreak.

Merkatu pribatuan talka

Euskal Herrian aitortutako etxebizitzarako eskubide subjektiboak, edozein dela herrialdea, merkatu librera bideratzen ditu onuradunak kasu gehienetan. Peio Etxeberri kritikoa da: «Egoitzak ez direlarik existitzen, eskubidea izateak ez du ezer aldatzen: diru laguntzak eman dira, baina ez dira aski egoitza lortzeko, ez alokairuan, ez erosketan».

Arturo Val del Olmok hausnartu du laguntzen diru kopurua ez dela nahikoa merkatu pribatuan etxebizitza duin bat eskuratzeko. Gogora ekarri du etxebizitza sozialetan bizi diren familiek ezin dutela errentaren %30tik gora ordaindu. «Legeak kontraesanak ditu. Aintzat hartu beharko dira alokatzen dutenen baldintzak; bestela, onuradunek Caritasera joan behar izatea sustatzen da».

Larreak iragarri du Nafarroan egoera bertsua izango dela: «Eskubidea aitortua duen norbaitek agian ezin izango du baliatu, 650 eurotik beherako alokairua lortu ezinik». Diruaz gain, alokatzaileen baldintza «gogorrak» nabarmendu ditu, baita «irizpide pribatuak» ere. «Guraso bakarreko familiek, migratzaileek eta abarrek zailtasun handiagoak dituzte alokairu bat lortzeko, bermatutako errenta izan arren».]]>
<![CDATA[Eguneroko bizitza, adabakiz josita]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-08-28/eguneroko_bizitza_adabakiz_josita.htm Wed, 28 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-08-28/eguneroko_bizitza_adabakiz_josita.htm El Diario de Burgos jasotzen zuten, baina aspaldi da ez dagoela». Adibide txiki horrekin irudikatu du Trebiñuko enklabearen egoera Juan Carlos Aguillok, Argoteko nekazariak. Hango herritarrak Arabakoak dira egunerokoan, baina Burgoskoak (Gaztela eta Leon, Espainia) juridikoki. Celia Villanueva Trebiñuko landa eremuko taxi gidariak argi hitz egin du: «Burgosekin dudan harreman bakarra administratiboa da, eta zergekin lotutakoa; hango bizitza politikoari buruz ez dut arrastorik». Villanuevak azaldu du egoera hori landa eremuak berez duen egoerari gehitzen zaiola, eta, hori kudeatzeko moduaz aritzean, «adabaki» hitza erabili du maiz.

Trebiñuko barrendegia Arabako bihotzean dagoen eremua da. 1.850 herritar inguru daude erroldatuta, ia 280 kilometro koadroko eremuan, bi udalerritan banatuta: Trebiñuko konderria eta Argantzon. Erroldatze datuek, ordea, ez dute errealitatea islatzen, Enrique Barbadillo Trebiñuko konderriko alkatearen ustez (EAJ). «Trebiñuko udalerrian 1.300 pertsona baino gehiago daude erroldatuta, baina hemen bizi direnak 3.300 inguru izango dira: erroldatutakoak baino 2.000 gehiago». Horiek guztiak Gasteizen erroldatuta daudela gaineratu du.

Horrek bigarren eragin bat duela azaldu du Maria Eugenia Galarretak, Trebiñuko bizilagun eta udaleko zinegotziak. «Trebiñun ez dago langabeziarik; egoera horretan dauden ia guztiak Gasteizen erroldatzen dira, Lanbiden izena emateko». Horren ondorioz, udalari ukatu izan diote luzaroko langabeak kontratatzeko laguntza.

Adabakiak aipatzean, errolda da Trebiñuko herritar askok baliatzen duten lehena, eguneroko bizitza errazteko. Juan Carlos Aguillok adibide bat jarri du: «Nekazarien erdiak bananduta daudela pentsa liteke», azaldu du, barrez. «Bat Trebiñun erroldatuta dago, eta beste bat Gasteizen; biak ere Gasteizen bizi dira, baina bietako batek behintzat hemen erroldatuta egon behar du, nekazaritza jardunerako laguntzak izateko, besteak beste».

Celia Villanuevak aipatu du hiriburuetan erroldatzea ohikoa dela hirien inguruko landa eremuko biztanleen artean. Ordea, nabarmendu du dena zailtzen duela bi erkidegoko administrazioen artean egoteak. Hor agertzen da Gaztela eta Leongo, Burgosko, Arabako eta EAEko administrazio publikoek egoerari aurre egiteko lortutako adabakien zerrenda.

Hezkuntzak banatuta

Abuztuan, Trebiñuko barrendegiko herri askotako kaleetan urte osoan bizi ez den giroa antzeman daiteke. Etxebizitza bat duten garai bateko bizilagunak eta haien familiak, bigarren etxea bertan dutenak... Gazte taldeak ikusi ahal dira, han-hemenka. Urte osoan ez da hain ohikoa hori ikustea, bizilagunek azaldu dutenaren arabera. Are gehiago, azaldu dute gero eta urriagoak direla enklabeko gazteek osatutako lagun taldeak. Aguillok eman du gakoetako bat: «Seme-alabek Gasteizen ikasten dute, eta han dituzte lagunak; beraz, lagunekin atera nahi dutenean, ez dira Trebiñura joaten, Gasteizera baizik, autobusa hartuta».

Azaldu dute euskara dela ikasleek Gasteizera jotzearen arrazoia. Argantzon Ikastolak euskaraz irakasten du. Ordea, Arabako eskola publikoan euskaraz ikasten dutenak bi lekutara joan daitezke: Gasteizera, Adurtza Ikastolara; edo Langraiz Okako ikastetxe publikora. Derrigorrezko ikasketak dirauten bitartean, Eusko Jaurlaritzak jartzen du garraioa. Hortik aurrera, familiek beren kabuz kudeatu behar dute seme-alabak nola garraiatu. Hor, Arabako landa eremuan ez dagoen arazo gehigarri bat agertzen da. «Dulantzin [Araba] bizi den ikasle batek garraiorako diru laguntza bat eska dezake, baina guk ezin dugu horrelakorik egin».

Trebiñuko hamar ikasletik sei inguru Arabara joaten dira, egunero, ikastetxe publiko batean euskaraz ikasi ahal izateko. Trebiñuko Udalak, Aguillo alkate eta Villanueva alkateorde zirenean, hori saihesteko bide bat bilatu zuen: Trebiñuko ikastetxe publikoan euskaraz ikasi ahal izatea eskatu zuten. Garai horretan, Bierzoko (Gaztela eta Leon, Espainia) ikastetxeetan galizieraz irakasten hasi ziren, Galiziarekin zuten gertutasunagatik. Gaztela eta Leondik ezetz esan zieten. Trebiñuko egoera «ezberdina» zela. Aukera galdua izan zela uste du Villanuevak: «Ikastetxeak komunitatea sortzeko balio du, gazteek tokiko jendearekin lotura izan dezan».

Barbadillok etorkizunerako lan ildoen artean sartu du hezkuntza. «Trebiñuko ikastetxean euskaraz irakastea lortu behar da. Lortu behar dugu eskola herri egiteko modua izatea». Celia Villanuevak gaineratu du Trebiñuko ikastetxean Lehen Hezkuntza baino ez dela ematen. Beraz, amaitzean, Mirandan (Burgos, Espainia) jarraitu behar dute. «Batzuk Gasteizera doaz, itunpekoetara, baina hirira egokitu behar dute, euskara ikasten hasi...».

Medikutik, errepideetara

Adabakiak gainontzeko zerbitzu publikoetara zabaltzen dira. Osasun zerbitzua da horietako bat. Trebiñun zein Argantzonen osasun etxea dago. Gaztela eta Leongo Juntaren ardurapean daude. Dena den, espezialista batengana jo behar izanez gero, aukera ematen diete Gasteizera edo Burgosera joateko. Aguillok adibide bat jarri du: «Bizilagun bati aldakako protesi bat jartzeko ebakuntza egin behar ziotela eta, medikuak aukera eman zion leku batera edo bestera joateko».

Villanuevak gaineratu du inon ez dagoela idatzita zerbitzu hori eman behar denik. «Osasun arreta ematen digute Gasteizen, baina ez dago inolako hitzarmenik, ez ezer». Are gehiago, anbulantzien zerbitzua garai batean bezala mantentzen da. «Txagorritxu ospitalera joan behar badut suspertze saioetara, Palentziako bat bidaltzen dute, egun horretan bertan Arabako Mendialdetik datorren bat etxe aurretik pasatu arren».

Barbadillok gogora ekarri du aurreko legegintzaldiaren amaieran zenbait hitzarmen lotu zituztela Burgosko eta Arabako diputazioek: hezkuntza, genero indarkeria, berdintasun politikak, larrialdiak, babes zibila... Edonola ere, horietan azpiegiturek baldintzatutako zailtasunak daude. Larrialdietan, kasurako, 112ra deitzen den lekuaren arabera Arabako, Burgosko edota Errioxako (Espainia) larrialdi zerbitzuko komunikazioak hartuko du deia.

Maria Eugenia Galarretak, Trebiñuko bizilagun eta udaleko zinegotziak, nabarmendu du genero indarkeriaren kontrako akordioak hutsune handiak dituela. Gogora ekarri du indarkeria matxista pairatu duen emakume bat Arabako etxe batera mugitu ahalko dela, baina soilik hilabete baterako. «Eraso matxista jasanda luzerako egoitza bat beharko banu, Burgos edo Salamancara bidaliko nindukete».

Villanuevak gaineratu du lan egitean adabaki fisikoak ere jasan behar dituela: administrazio ezberdinen ardurapean dauden errepideetan jarritakoak. Hain zuzen ere, Trebiñuko enklabea amaitzen denean, errepidearen kolorea bera aldatu egiten da. «Elurra egiten duenean, Gasteizko mendatearen alde bat elurtuta dago, eta bestea garbitua dute: gauza txikiak dira, baina gertatzen zaizkizunean ohartzen zara egoeraz».

Muga ikusezinek ere baldintzatu dute nekazarien lana. «Lursaila bi probintzien artean duten nekazariek tentuz jokatu behar dute; inoiz, laguntza gabe geratu izan dira». Are, gehitu du ohikoa dela laguntza gabe geratzea Arabako zatian dagoen laboreagatik, nekazaria Trebiñun, Burgosen, erroldatuta baitago. «Abeltzainen kasua ere zaila da, txertatze kanpainak ezberdinak direlako probintzia bakoitzean».

Epe laburrean konponbide zaila ikusten diote egoerari herritarrek. Garai batean, Gaztela eta Leongo politikariekin ere nolabaiteko «jarrera aldaketa» antzeman zuten, baina uste dute garai bateko «gotortzea» dagoela. Guztiek irtenbide bera aipatu dute: borondate politikoa, adabakiak amaitu ahal izateko.

Bihar: Euskal Herriko enklabe eta esklabeak (III): Jeztaze.]]>
<![CDATA[«Gasteizko Udalak etxebizitza plan integrala egin behar du»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/010/001/2019-08-20/gasteizko_udalak_etxebizitza_plan_integrala_egin_behar_du.htm Tue, 20 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1864/010/001/2019-08-20/gasteizko_udalak_etxebizitza_plan_integrala_egin_behar_du.htm
Zeintzuk izan dira jaso dituzuen kexa nagusiak?

Urtero dugu nabarmentzen den gairen bat. Duela urte batzuk etxebizitzen lurren plusbalioarekin lan handia izan genuen, eta, iaz, udaltzainen grebak eragindako isunen gorakada.

Etxebizitzarekin lotutako hainbat gai izan dira azkenaldian: Santo Domingo kaleko bizilagunak, Olarizu eta Aretxabaletako okupazioak...

Etxebizitzarekin lotutako txosten asko ez genituen ireki. Dena den, uste dut hori dela gure erronka nagusietako bat: etxebizitzaren arazoari aurre egitea, eta neurriak hartzen hastea. Egoera ezin da egun batetik bestera konpondu.

Zein da egoera Olarizun eta Aretxabaletan? Udalak erosi eta eraitsi nahi zituen etxebizitza batzuk okupatu dituztela eta, inguruko bizilagun batzuk kexatu dira. Ordea, okupatzaileak kaleratuz gero, babesgabetasun egoera handiagoan geratzeko arriskua dute.

Olarizun bizi diren etxebizitza jabe batzuk oso kezkatuta daude, segurtasun falta sentitzen dutelako: bizikidetza okertzen ari dela. Okupatzaileekin ere elkarrizketatu ginen. Etxebizitza arazo bat dago, baina Gasteizko baliabide sozialak topera daude.

Zer egin dezake udalak horri irtenbidea emateko?

Batetik, udalak okupatzaileak sartzea nahi ez bazuen, hasieratik arazoa prebenitzea zuen. Bestetik, ez dut babesten etxebizitza horiek okupatuta egotea, baina uler dezaket. Ulertzen ez dudana da horiek guztiak kanporatzea, etxebizitzak eraisteko. Kasuak banaka aztertu behar dira, irtenbiderik egokiena emateko. Arazo latza da, eta aurre egin behar diogu.

Santo Domingo kaleko bizilagun batzuk kexak jarri dituzte. Eraikina uztera behartu zituen Gasteizko Udalak, egiturazko arazoak zituelako, baina ez dira gai hobekuntzak ordaintzeko.

Udalak entzun behar ditu bizilagun horien eskaerak, eta arreta jarri behar du horien egoeran. Orain arte, udalak argudiatu du Santo Domingoko atari horietako bizilagun guztiek betebeharrak eta eskubideak dituztela, gainontzeko herritarrek bezala. Dena den, betebeharrei erantzun ezin dieten pertsonak daude. Saiatu dira, baina ezin dute gehiago egin.

Zein izan daiteke konponbidea?

Udalaren eta bizilagunen arteko elkarlana. Horretan ari gara lanean. Egikaritza subsidiarioa eskatu dute bizilagun batzuk, adibidez. Agian, kasuz kasu aztertu beharko litzateke, eta ezer ez egitearen ondorioak aztertu. Hustu zituzten etxebizitzen inguruko atariren bat ere ez dago ondo. Egoera zabalduz gero, ondorio latzak ekar ditzake.

Gogorarazi izan duzu Gasteizko Udalak badituela erabiltzen ez dituen etxebizitzak.

Datu zehatzak falta zaizkigu, baina asko dira. Udalak argudiatu du ez daudela egoera onean, eta inbertsioa beharko luketela egokitzeko. Lehentasunen arabera antolatu omen dituzte lanak, inbertsio gutxi behar dutenekin lanean hasteko. Gure ustez, esku hartze integrala behar da. Udalbatzan azaldu genuen etxebizitza plan integrala behar dela. Horren arabera, ekintzak egin ahalko dira, baina ordena batekin.

Etxebizitzarekin lotutako arazoak igo daitezke, alokairuen prezioen gorakadarekin batera?

Etxebizitza beharra eta arazo sozialak ez datoz beti eskutik. Pertsona askok lana dute, bizitza normalizatu bat, baina ez dituzte behar besteko diru sarrerak alokairu bat ordaintzeko: merkatu pribatuko prezioen gorakada, fidantzak, bermeak... Merkatu pribatuan ezin da esku hartze handirik egin, baina Etxebizitza Legeak giltza batzuk ematen ditu, udaletan planak egitea, adibidez.

Txostenean jaso dituzue euskara erabiltzeko aukera ez izateagatik izandako kexak ere.

Urtero, bi edo hiru kexa jasotzen ditugu horrekin lotuta. Udalbatzan azaldu nuen badaudela zeharkako gai batzuk: euskararen erabilera udal barruan, adibidez. Kontuan izan behar da kexa batzuk Hizkuntza Eskubideen Behatokira heltzen direla; aurki bilduko gara haiekin. Dena dela, gai horrekin lotutako kexa gutxi jasotzen ditugu; izan daiteke, agian, kontzientzia gutxi dagoelako eskubide horren inguruan.

Udaltzainen greba aipatu duzu aurretik, lan ituna negoziatzen ari zirela isunak nabarmen ugaritu zirelako. Zer gertatuko da ireki zenituzten txostenekin?

Hilabete horiek erotzekoak izan ziren. Ofiziozko txosten bat hasi genuen, eta horri atxiki genizkion herritarren kexak. Bere garaian, ordaintzeko eskatu genien: arau haustea egon bazegoen. Oraindik ez dugu ebatzi txostena.

Zergatik?

Botere desbideraketa egon zitekeela hausnartu zuen Martin Gartziandiak, eta gu bat gatoz horrekin. Udaltzainek ahalmen bat dute, helburu bat erdiesteko: trafiko segurtasuna bermatzea... Ahalmen hori beste asmo batekin erabiliz gero, lan baldintzak hobetzeko, botere desbideraketa legoke. Arazoa da zaila dela hori frogatzea.

Bizikleta, oinezko eta autoen arteko elkarbizitzarekin lotutako kexarik jaso al duzue?

Oinezkoen aldetik, batez ere. Bizikidetzarekin lotutako gaia da. Agian, patinete elektrikoak arautzeko prozedura balia daiteke horri heltzeko. Gasteizen, espaloian ibil daitezke bizikletak, eta ez dugu gaizki ikusten, baina trafiko legearen kontrakoa da. Bizikidetzarekin lotutako beste gai asko daude, ordea: bizilagun batzuek jasan behar duten zarata, txakurrak... Gai horietan pedagogia egiten saiatzen gara.]]>
<![CDATA[«Ez dugu lortzen 'elementu magiko' hori; zerbait falta da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-08-10/ez_dugu_lortzen_elementu_magiko_hori_zerbait_falta_da.htm Sat, 10 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-08-10/ez_dugu_lortzen_elementu_magiko_hori_zerbait_falta_da.htm Blusen eta nesken pasadizoak, kontatzeko modukoak direnak. «Etorkizunean horrekin segitu; dagoeneko badugu zer idatzi».

Nolakoa izan da pasadizo horiek guztiak biltzeko prozesua?

Ahozko istorio asko daude. Txikitatik ibili naiz mundu horretan. Aitarekin bizi izan nituen; orduko gertaera asko ditut kontatzeko. 2011n, Bereziak kuadrillarekin ere, liburu bat argitaratu genuen, antropologiaren ikuspuntutik; harrera ona izan zuen. Honekin bildutako dirua Gurutze Gorriarentzat izango da.

Aita blusa zenuen. Zainetan daramazu, beraz?

62 urte bete ditut, eta aurten ere atera naiz, egunero. Bereziak blusa eta neska kuadrillak 40 urte bete ditu. Alegia, ospatzeko urtea da!

Aurretik beste kuadrilla bateko blusa jantzi izan duzu, ordea.

1978an atera nintzen lehengoz blusa kuadrilla batean, Azkenak izenekoan. 1980ko hamarkadaren amaierara arte egon nintzen, eta gerora Bereziak kuadrillan sartu nintzen. Lehen urte horretan soldaduskan nengoen, Cordoban [Espainia].

Eta soldaduskatik atera zinen jaietara etortzeko?

Jose Angel Cuerdak, garai hartako alkateak, gutun bat bidaltzen zuen blusa kuadrilletan parte hartzen genuen gasteiztarron kuarteletara. Hiriarentzat egitasmo kulturalak sustatzen zituen elkarte bateko kideak ginela, eta baimena emateko.

Liburu honi ere ikuspuntu antropologikoa eman diozu?

Aurreko liburuan landu nuen hori: erritualak, totem elementua... Landa lanarekin ari nintzela, 2010ean, El Correo egunkariaren azalean agertu nintzen: purua eskuan, tontoarena egiten. Ikasle batek, argazkia handitu, eta unibertsitateko korridoreetan jarri zuen. Dekanotzan azalpenak eman behar izan nituen. Oraingo liburua friboloagoa da.

Sarreran, baina, egungo egoerari buruz hausnartzen duzu, eta zailtasunez hitz egiten duzu...

Elementu magikoa falta da orain. Blusek eta neskek zezenetara joateko eta itzultzeko bidea egiten zuten garai batean. Gaur egun, zezen plaza ordezkatuko duen leku horren bila ari gara.

Saiakerak egon dira...

Pilota, herri kirolak... Blusa eta Nesken Batzordea eta Gasteizko Udala lan egiten ari dira, baina ez dugu lortzen elementu magiko hori. Zerbait falta da. Iñaki Herrerak, urteetan Blusa eta Nesken Batzordeko presidentea izandakoak, ondo laburbildu du: «Leku batera goaz, baina ez gara heltzen, eta egon ez garen leku batetik itzultzen gara».

Horrek nolabait eragiten du?

Garai batean jendetza joaten zen zezenetarako ibilaldiak ikustera. Egun ere jendea joaten da kalejira ikustera, baina ez garai batean beste.

Jaiaren «neurrigabekeriaz» hitz egiten duzu liburuaren sarreran.

Oreka behar da jaietako neurrigabekeriaren eta onartu ezin den gehiegikeriaren artean. Beti defendatu dut mundu guztian, berdin dio non, bi garai daudela: egunerokotasuna eta ezohiko garaia, hots, jaiak. Horiei lotuta dago neurrigabekeria, munduko leku bazter guztietan, eta egitura komunak dituzte.

Zeintzuk?

Botereari kritika egiten zaio, betiere unean uneko egoeretara egokituta; frankismoaren azken txanpan, kuadrillen pankartak ziren horren adierazle. Horrez gain, ohiko egunetan baino gehiago jaten eta edaten da. Horietako batzuk egokituz joan dira, gizartearekin batera.

Liburuan hainbat adibide jartzen dituzu: Zerriaren Eguna...

Adibide asko dira aldaketa horien erakusgarri. Duela hainbat urte, jaia gizonena zen, eta gizonentzat. Gaur egun, kuadrillen barruan ez dira onartzen garai bateko jarrerak: generoagatik, sexu hautuagatik... Garai batean askoz alkohol gehiago edaten zen egun baino. Orain alkoholik gabeko garagardoa ere eskatzen dute batzuek, adibidez.

Aipatutako guztia aipatuta, zer da zuretzat blusa edo neska izatea?

Nire aitak jaien hiru ardatz aipatu zizkidan, eta horiek edozein garairako balio dute. Batetik, lagunekin ondo pasatzea, kalean disfrutatzea eta adiskidetasuna bizitzea. Bestetik, alaitasun hori transmititzea kalean dauden pertsonei: gurpil aulkian dagoen amonarekin dantza egitea...

Eta hirugarrena?

Kuadrilla batean ibiltzea ez baliatzea besteenganako errespetua galtzeko. Hori egiten duena ez da inoiz izango blusa edo neska ona.]]>
<![CDATA[Far Westetik izarretaraino]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2029/029/001/2019-08-09/far_westetik_izarretaraino.htm Fri, 09 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/2029/029/001/2019-08-09/far_westetik_izarretaraino.htm
Mendizabalak hamaika abentura bizitzeko aukera ematen du: John Wayne sentitzetik, dozenaka pelikulen protagonista sentitzera arte. Hirigunetik urrun egon arren, jendetza biltzen da han, hango eskaintza zabalarekin gozatzeko. Goizetik gauera arte. Txurro saltoki eta jantokietan olioa berotzen jartzen dutenetik su festaren bolbora usaina guztiz desagertzen den arte.

«Zailtasun bakarra aurrekontua neurtzea da; zurrunbiloan sartzen zarenean, zaila da ateratzea», hausnartu du Garciak. Izan ere, Mendizabalako ferian sartzea denboran harrapatuta geratzea bezalakoa da, hein batean. «Eta non tokatu zaizun galdetzen duzunean, zer esango diezu?», galdetu du tonbola bateko arduradunak. «Antojitos tonbolan», abestu dute, mekanikoki, haren aurretik pasatzen ari diren dozenaka lagunek.

Oihanetik eta meategira

Haurren artean ikusmin handia piztu du La selva encantada (Oihan sorgindua) atrakzioak. Errusiar mendi txiki bat da, eta Tarzanen pelikula zaharretatik aterata daudela ematen duen pertsonaiak eta animaliak ditu. Efektuak nahi badituzu, sakatu botoia esaldia dago idatzita kartel batean. «Sakatuko dugu, aita? Sakatuko dugu?». Galdetu du, urduri, Ane Salazarrek, ilaran zain dagoen bitartean. «Ados! Zure ustez zeintzuk izan daitezke efektu horiek?», erantzun dio aitak. Fantasiazko hamaika azalpen hasi ditu orduan.

Feriaren beste aldean dagoen haurrentzako atrakzio batek muturreko esperientzia bat eskaintzen du. 8D du izena. «Fisikaren mugak gaindituko ote dituzte, ezagutzen ditugun dimentsioez harago», barre egin du Fernando Saezek. Kabina itxi batean sartu dira umeak, eta, han, errealitate birtualerako betaurrekoak jantzita, bidaia zirraragarri bat hasi dute. Meategi baten barruan. Bagoian sartuta, burdinbide zaharren gainean, Indiana Jones sorgindutako tenpluan bezala. Kabina mugitu egiten da, irudien gorabeherekin batera. Gurasoek, atrakziotik at, umeak ikus ditzakete pantaila batean. «Ez dakit Indiana Jones ote den, baina Gran Hermano-ren kutsua hartzen diot», bota du Saezek.

Sarreraren beste muturrean daude nagusientzako atrakzioak. Rocket 360 izeneko batek ikusmina piztu du; lehen urtea du Gasteizen. «Pertsona irabiagailu» gisa definitu du jaitsi berri den gizon batek. Gazte ilara luzea dago astinduaren zain, eta batzuek ez dute lehen aldia. Ilusioz hitz egiten dute. «Ematen du askatuz gero izarretaraino helduko zarela».]]>
<![CDATA[«Ezin da egon musikarik gabeko jairik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-08-09/ezin_da_egon_musikarik_gabeko_jairik.htm Fri, 09 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-08-09/ezin_da_egon_musikarik_gabeko_jairik.htm
Zer da zuretzat Urrezko Zeledon saria jaso izana?

Hedegile kaleko gasteiztar batentzat, hemengo jaiak maite ditudan heinean, oso handia da. Ezustean hartu ninduen izendapenak; eskerrak eman baino ezin dut egin.

Aurten musikak berebiziko garrantzia izan du izendapenetan.

Joselu Anaiei eman diete, bai. Talde horretako Jose Luis Ruiz de Gordoa laguna dut, gainera. Jesus Guridi kontserbatorioko musika irakaslea izan da urteetan, nirekin batera.

Zer lotura dute musikak eta jaiak?

Musikarik gabeko jai batzuk? Ezinezkoa da hori. Ezin da egon musikarik gabeko jairik. Musika bizitzaren onena da. Modu askotan bizi izan dut hori: Udal Musika Bandarekin klarinetearekin, Udaleko Txistulari Bandarekin, Aldundiko Musika Bandarekin...

Erretiratu zinen arte.

Hala da, eta orain jotzen dut nik nahi dudalako, nik nahi dudanean. Eta hori horrela denean ateratzen dira ondoen gauzak.

Hain da handia aldea musika ogibide moduan jotzearen eta zaletasun gisa jotzearen artean?

Errotiko aldea dago! Aitortu behar dut lanean ere oso ondo pasatu dudala txistuarekin, eta musika jotzen. Baina ordainpeko musikaria izateak bazuen bere alde txarra.

Zein?

Mendira hiru egunerako joateko plana egin ondoren deitzen zizuten: «Pertsona hau etorriko da, eta jo beharko duzu». Orain, baina, nahi dudana jotzen dut, nahi dudanean, nahi dudanarentzat. Askoz hobea da hori.

Musika zainetan daramazu. Zure aitak Aldundiko Bandan ere jo zuen, atabalari gisa.

Musikaria zen aita. Udal Bandan ere klarinetea jo zuen urteetan. Aita musikaria izateak alde ona zuen, baita txarra ere. Egunero errepasatu behar nuen lezioa harekin, eta ez baldin banekien...

Noiz izan zenuen argi zure bidea musikari izatea zela?

Industria maisu izateko ikasten ari nintzenean. Irakasle batek galdetu zidan: «Moraza, zuk zer egin nahi duzu etorkizunean: hemen ikasten ari zarenarekin jarraitu, edo zure musikarekin?». Hurrengo egunean, argi esan nion: «Nire musikarekin». Matematikekin aspertu egiten nintzen, eta musikarekin ondo moldatzen nintzen!

Auroroak —jaiak kalez kale iragartzen dituzten kantariak— berreskuratzen laguntzeagatik ere eman dizute saria.

Gasteizen desagertuta zeuden, baina Arabako Errioxan eta Nafarroan bazirauen ohiturak. Ricardo Sanez de Herediak aipatu zidan gai hori, Andre Maria Zuriaren Kofradiako abadeak, eta hor hasi ginen lanean. 2009an, zerbait xumea egin genuen, eta, gerora, pisua hartuz joan da. Ordutik, urtero arduratu gara musikaz eta hitzak egiteaz.

Abuztuaren 4ko Farolen Arrosarioarekin ere lotura handia duzu... Ez al dizu Gasteizko ohitura batek ere ihes egiten?

Ez al dut esan oso gasteiztarra naizela? [Barrez]. 18 urte ingururekin hasi nintzen joaten Farolen Arrosariora. Herritar gisa joan ez naizen bakarretan lanean nengoelako zen, Udal Txistulari Bandan. Orduan prozesioaren buruan joaten nintzen, udal ordezkariekin batera.]]>
<![CDATA[Itzal txikien pean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/030/001/2019-08-08/itzal_txikien_pean.htm Thu, 08 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1955/030/001/2019-08-08/itzal_txikien_pean.htm Ssssssshhh… danba! Unai Fernandez de Garibaik, amaren sorbaldetatik, San Migelgo dorrean jarri ditu begiak. Edurnek eta Zeledon Txikik lurrerako bidea hasi dute suziriaren eztandarekin batera. Bien itzal txikiak plaza zeharkatuz joan dira, jendetza Zeledonen kantaren doinuaren konpasean mugitu bitartean. Milaka besok egin diete harrera. Milaka hatz erakusle haiengana zuzenduta. Milaka esku agur egiten. Milaka haur, haien egun handiarekin gozatzeko irrikan.

Ekilore zelai baten moduan biratuz joan dira plazan bildutakoen buruak, Edurne eta Zeledon Txikiren hegaldiari jarraitzeko. Jendetza bildu da plazan, eguzkiak erruz jotzen badu ere. «Bete-betean asmatu zuten iaz txikien jaitsiera Andre Maria Zurira mugitu zutenean; Plaza Berria txiki geratu zen aspaldi», hausnartu du Miren Mujikak, Unairen amak. «Falta den bakarra da plazako iturriak piztea, freskatzeko tarte bat izateko». Inguruko tabernak eskari horri erantzuten saiatzen ari dira. Muztioak, zukuak, eta, batez ere, ura ari dira ateratzen.

Gasteizko haurrek euren egun handia ospatu zuten atzo, abuztuaren 7an, goizean goizetik. Horietako askok eguerdiarekin batera hasi zituzten ospakizunak, Edurne eta Zeledon Txikiren jaitsierarekin batera. Marvellous Diagne, neskaz jantzitako umea, biziki ari da gozatzen plazan, lagunez inguratuta. «Lehen urtea dut jaitsieran; lagunek kontatu izan didate nolakoa den, baina ez nuen halakorik espero». Haren amak azaldu du eskolako familiak elkartu direla plazan. Monumentuaren eta Zapatagile kalearen artean jarri dira jaitsiera ikusteko, eguneko bi protagonista nagusien itzalen ibilbidearen erdi-erdian.

Plaza zerutik zeharkatu ondoren, Edurnek eta Zeledon Txikik lurretik egin dute San Migelgo balkoirako bidea. Ikusleek korridore bat egin diete, bidea erraz egin dezaten. «Haurrentzat ez ezik, nagusi askorentzat ere zoragarria da egun hau; plazer handia da jaitsiera bat bizi ahal izatea puru usainik gabe, zikinkeriarik gabe eta bultzadarik gabe», esan du Maite Gobeok. Ez du haurrik, baina senarrarekin joan da plazara, uneaz gozatzeko. Zeledon Txikiren eta Edurneren oihuek moztu dute hausnarketa. «Txikien egun handia da hau, dantzatzeko, salto egiteko, eta primeran pasatzeko», entzun da aldarria, bozgorailuetatik. «Egun bat nagusiei erakusteko blusa eta neska txikiok etorkizun handia dugula».

Eguneko garai handia hamabietan hasi arren, Zeledon Txikik eta Edurnek lehenago ekin diote. 11:00etan agurra dantzatu diote Andre Maria Zuriari, San Migelgo balkoian. Endika Saez de Adanak ikusleen artetik jarraitu die bien mugimenduei: bien jauzi bakoitzean jauzi ohartezin bat eginez, biak makurtzean modu hautemanezinean makurtuz. Jare Dantza Taldeko kidea da Saez de Adana, eta agurra irakatsi die Paula Rubiori eta Gonzalo Aranegiri, Edurne eta Zeledon Txiki irudikatu dituzten haurrei. «Otsailean hasi ginen, astean behin, eta azken asteetan azken ukituak egin ditugu».

Loreak eta eskaintza zabala

Zeledon Txikiren eta Edurneren eskariari segituz, umeek biziki gozatu dute haien egunean. Batzuk ohitura betez, egunaren lehen orduetatik. Tradizioarekin bat, askok loreak jarri dizkiote Andre Mariaren irudiari. «Non jarriko ditugu loreak, bertan dauden horien ondoan?», galdetu dio Mitxelko Lobok Amaiurri, bere alabari. «Bai», erantzun dio. «Orain etorriko da amama loreekin eskaileretatik, eta segituan jarriko ditugu».

Gasteizko haurrek beren eguna ospatzeko tartea izan zuten Andre Maria Zuriaren plazatik urrun ere. Hainbat ume hiriguneko kaleetan galdu ziren erraldoi, buruhandi, zaldi eta txoten konpartsaren atzetik. Beste batzuk Aihotz plazara igo ziren, Eidaberen Garbijai ikuskizunarekin disfrutatzeko. Gargantuak betekada hartu zuen Peñafloridako kondearen plazan, ehunka haur irentsita. «Hasieran beldurra ematen zion, baina orain... Ez dakit noiz helduko garen bazkaltzera», kexatu da Mikel Gonzalez, irribarretsu, semea Gargantuaren ipurditik atera eta ilarara korrika egin bitartean.

Prado parkeak ere jendetza hartu zuen, eguneko beroa indi gaztainondo eta zumarren itzalpean emateko. Dozenaka jolas daude jaietan bertan: puzgarriak, tailerrak... «Birziklatutako gaiekin prestatutako jolasek tarte aparta eman digute familia osoa elkarrekin aritzeko», azaldu du Fernando Arroiabek. Amari eta semeari begiratu die: uztaiak ari dira botatzen lurrean sartutako eski makila batzuetara, haietan sartzeko asmoz. Hiru urte inguru ditu txikienak, eta ez du asko iraun uztailak jaurtitzen. Bi helduek arreta galdu dutenean, akuilu-makuiluen bila joan da, korrika. «Fernando, lot iezaiozu ondo gerrikoa, eroriko da bestela», eskatu du amonak. Haren atzetik joan da aita, lasterka, txikiaren itzala harrapatzeko.]]>
<![CDATA[«Tragoren bat hartzera ateratzen naizenean ere jagoten arituko naiz»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-08-06/tragoren_bat_hartzera_ateratzen_naizenean_ere_jagoten_arituko_naiz.htm Tue, 06 Aug 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-08-06/tragoren_bat_hartzera_ateratzen_naizenean_ere_jagoten_arituko_naiz.htm
Zer helburu nagusi duzu jaietan, Segurtasun zinegotzi gisa?

Lehenik eta behin, herritarren segurtasuna bermatzea dugu helburu, prebentzioaren ikuspuntutik. Guztiek jaiak normal bizi ahal izatea nahi dugu.

Zer egingo duzue horretarako?

Hirigunean zaintza lanak prestatu ditugu, jendeak egin dezan egin behar duena: jaiez disfrutatu, eta ondo pasatu. Alkohol eta droga kontrolak egingo ditugu, baimenik gabeko salerosketen kontrola... eta arreta berezia jarriko dugu eraso matxisten aurka. Horrez gain, jaietan Ertzaintzarekin protokolo bat dugu, segurtasuna bermatzeko.

Aurten, berrikuntza gisa, Ertzaintzaren eta Udaltzaingoaren postuak polizia etxe berean kokatu duzue, Olagibel kalean. Zergatik?

Gasteizko Udalak eta Eusko Jaurlaritzak lankidetza hitzarmena sinatu zuten, iaz, Ertzaintzaren eta Udaltzaingoaren artean. Lankidetza hobetzea zen helburua. Horren barruan proposatu zen neurri hori: jaietan bulego bateratua jartzea, salaketak hartzeko. Polizia etxe horren kokapena egokia da horretarako, hirigunean bertan, jende gehien egongo den lekuan.

Jaitsieraren aurretik beira ez sartzeko neurriei eutsi diezue.

Aurtengoa hirugarren urtea izan da, bai. Aurreko urteetako emaitzek agerian utzi dute erabaki ona dela. Aurretik, jaitsieretan, mozketen ondorioz 100 zauritu izaten ziren, eta, aurreko bi urteen artean, zauritu bakarra izan dugu.

Aurretik, zinegotzia izan zara, baina lehen urtea duzu segurtasun arduretan. Aurreko urtean bezala bizi izango duzu?

Argi dago ezetz... Aurrez, Ogasun zinegotzia izana naiz; beraz, pentsa zelako aldea egongo den! Orain, ikuspuntua oso ezberdina da.

Lehen urtea izanda, ezinegon berezirik sentitzen al duzu?

Ez nuke ezinegona esango. Prestatu dugun antolaketa eta plangintza ona da. Ezinegona barik... ez dakit nola deitu. Kezka apur bat, dena ondo atera dadin; istilu adierazgarririk gerta ez dadin nahi dut, eta, halakorik gertatuz gero, berehala erantzuteko gai izatea, eraginkor.

Segurtasun zinegotzi lanetan arituko zarenez, posible izango duzu jaiez gozatzea, Marian Gutierrez herritar gisa?

Zaila da, zaila. Tragoren bat hartzera ateratzen naizenean ere begiratzen ariko naiz. Hala eta guztiz ere, karguarekin lotuta egongo ez diren tarteak izaten saiatuko naiz. Garrantzitsua da hori, eta jaietan ondo pasatzea gustuko dut. Ea gai naizen...

Jaietan bereziki gustuko duzun lekurik edo ekitaldirik ba al duzu?

Klasikoak esatea litzateke errazena: Zeledonen jaitsiera... Dena den, Mendizabalako feriara joatea oso gustuko dut. Semeak izatearen eragina izango da-edo, baina ohitura bihurtu dugu: behin baino gehiagotan joan, semea barraka guztietan sartzen ikusi...

Aurten joan al zara Mendizabalara?

Jaiak hasi baino lehen, bai. Seme txikia lagunekin joan zen, baina gero han elkartu ginen, eta buelta bat eman genuen. Senarrari eta bioi ere gustatzen zaigu plana: txurro batzuk, ardo zaharra barkilloarekin... Eta gero paseatzea, giroa ikustea... Oso ondo pasatzen dut.

Familiarekin bazkaririk?

Ez... zorionez! Bestela, agian, kozinatu beharko nukeen, eta... [barrez]]]>
<![CDATA[«Sukaldaritza artea da; gozogintza, aldiz, zientzia»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-07-31/sukaldaritza_artea_da_gozogintza_aldiz_zientzia.htm Wed, 31 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-07-31/sukaldaritza_artea_da_gozogintza_aldiz_zientzia.htm Andre Maria Zuriaren hasperenak deitu diote —argazkian—, eta «arrakasta itzela» izaten ari da.

Nondik atera duzue errezeta?

Ama Birjinaren hasperenak izeneko errezeta bat ikusi nuen aldizkari zahar batean. Gasteizko gozoki bat omen zen. Aitak eta aitonak errezeta guztiak biltzen zituzten, koadernoetan. 100 koaderno baino gehiago ditugu, eta XVIII. mendeko errezetak ere baditugu. Horietako batean aurkitu nuen errezeta, baina, papera oso zahartuta zegoenez, osagai batzuk ez ziren ondo ikusten.

Zer egin zenuten?

Sukaldaritza artea da; gozogintza, zientzia. Osagai bakoitzeko pisu zehatzak behar dituzu ondo atera dadin. Falta zitzaigun osagai baten kopurua jakitea, eta saiakerak egin ditugu errezeta findu arte.

Zeintzuk dira osagaiak?

Bizkotxo moduko bat da, arrautzekin, azukrearekin, almendrarekin, irinarekin, eta oliba olioarekin egina. Garai hartako postre hori betetzea erabaki dugu: gorringoarekin, masusta gorriekin edo boilurrarekin. Azkenik, glasatu egin dugu, beste izaera bat emateko, hozka egitean kraska egin dezan.

Ez da lehen aldia iraganera begiratzen duzuela, Gasteizko Jaiak direla eta postre bat ateratzeko.

Atera genuen lehena Andre Maria Zuriaren postrea izan zen, duela 30 urte. Gerora, Venancio del Valek [kazetari ohia] eta Joaquin Jimenezek [etnologo ohia] kotxotxoak izeneko postrea aipatu zidaten.

Kotxotxoak?

Bizkotxo bat da. Erreferentzia zaharrena 1750eko hamarkadan aurkitu dudala uste dut. Familiako liburuetan begiratzen, birraitonaren liburu batean, errezeta bat aurkitu nuen, eta...

Gaur ere eskaintzen dituzue?

Duela hamar urte egiten hasi ginen, Andre Maria Zuriaren Kofradiaren ekintza baterako. Harrera bikaina izan zuten, eta iaz erabaki genuen gozotegietara eramatea. Ordutik oso arrakastatsuak izaten ari dira.

Zer harreman dago gozokien eta jaien artean?

Gozogintzak harreman zuzena du jaiekin, batez ere jai erlijiosoekin. Komentu asko izan dituzten hirietan, gozogintzak pisu handia izan du. Kandelagileak behar ziren inguru horietan, eta ogibide horren eskutik zetorren gozogile izatea: erleak, argizaria, eztia... Gasteizen hori gertatu zen. Gozogile asko egon ziren garai batean.

Zenbat dira «asko»?

Kandelagile-gozogile dendez gain, txokolategile asko ere bazeuden. XIX. mendearen amaieran 101 saltoki zeuden Gasteizen, eta garai hartan hiriak ez zituen 30.000 biztanle ere izango. Gaur egun, 250.000 biztanle daude, eta bederatzi gozotegi artisau. Horiek hainbat denda dituzte, bai, baina aldea adierazgarria da.

Zein izan da gozoen bilakaera?

Hasiera batean, marmeladak egiten genituen, konfiturak, menbrilloa. Gerora, bizkotxoak, pastak... XIX. mendearen amaieran, gozogintzak gora egin zuen. XX. mendean, dena bizitu zen: teknologia... Garai batean sekretupean gordetzen ziren errezetak, baina gaur harreman handia dago gozogileen artean.

Garai bateko postre horiek gaurko gustuetara egokitu behar al dira?

Ez, ez... Onak dira. Gaur egungo lehengaiak hobeak dira, agian. Kontrol handiagoa dago. Baina garai bateko zapore hori bilatzen dugu. Jendeak hori nahi du. Gure enpresak 151 urte ditu, eta ez ditugu errezetak aldatu.]]>
<![CDATA[Jaietarako beroketan berotua hartuta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2016/034/001/2019-07-26/jaietarako_beroketan_berotua_hartuta.htm Fri, 26 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/2016/034/001/2019-07-26/jaietarako_beroketan_berotua_hartuta.htm
Gorka Ortiz de Urbinak —abuztuaren 4an Zeledonez jantziko den blusak— eman dio hasiera upel lasterketari. Kutsu poetikoa hartu dio Maite Armentiak, itzalpetik urrundu eta lasterketa lehen lerrotik jarraitu duen ikusleak:«Blusa eta Nesken Eguna Gasteizko jaien beroketa bada, Zeledonek hasiera emateak badu kutsu poetikoa, ezta?». Gertutik ikusi nahi izan du irteera. 25 upel lerrokatuta, eta 50 blusa eta neska horiei bultza egiteko prest. «Egosiko dira: egiten duen beroarekin, goitik behera jantzita, eta dagoen beroarekin...», kezkatu da. Zorionez, antolakuntzako gizon bat ari da botila urak banatzen parte hartzaileen artean.

Jendetza bildu da upel lasterketaren laugarren aldia ikusteko. Plaza Berria, Andre Maria Zuriaren plaza, Mateo Moraza kalea, eta Lehendakari Agirre kalea hartzen ditu ibilbideak, eta kale horietan guztietan zaila da gerturatzea lasterkariak ikusteko. Ikusmina ikusita, pozik dago Pedro Oribe ikuslea: «Duela hamar urte pentsaezina zen asto lasterketa kentzea, baina kendu eta lau urtera, inork ez du haren faltarik suman, ezta zezenketena ere; jai eredu berrian aurrera goazen seinale».

Denak ez daude pozik, ordea. Upel lasterketak aurrera egin ahala, Mikel Fernandez ikusleari kopeta ilundu zaio: «Esatariak ez al du euskaraz egingo?», kexatu da. Bozgorailuetatik euskarazko hitz solteak entzun dira: «Kontuz ibili», «txalo beroa», «eskerrik asko»... Azalpen eta hausnarketa guztiak gazteleraz dira, baina. «Inoiz aitortuko diote euskarari, jaietan ere, benetan izan behar duen garrantzia? Okerragoa da hizkuntza exotiko gisa baliatzea, ezer ez esatea baino...», hausnartu du Martinezek, datorren urteko lasterketan hori zuzenduko duten itxaropenarekin.

Baratxuriak eta azoka

Upel lasterketatik gertu, milaka herritar daude baratxuri azokan, gora eta behera. «Txirikordek 60 baratxuri buru dituzte; 14, 18 eta 22 eurokoak ditugu, baina txikienarekin urte osorako adina berakatz duzu», azaldu dio saltzaileak emakumezko bati. Urtero bezala, hamaika txokotatik heldutako saltzaileak izan dira, gehienak Nafarroakoak izan arren.

Eguzkiak erruz jotzen du unibertsitateen eremuan. Hala eta guztiz ere, nekez eman daitezke hamar pauso inorekin estropezu egin gabe. Jendetza bildu da Santiagoko nekazaritza azokan. Horiek guztiek landa eremura gerturatzeko aukera izan dute.

Arabako Erlezainen Elkartea postu batean haien jarduerari buruzko informazioa ematen ari da, Kontuz, erleak idatzia duen kartel baten azpian. Metro gutxira, bikote bat ekografien bidez ardien ernaldiari nola kasu egin azaltzen ari da: «Ernaldia nola doan jakiten laguntzen digu ekografiak, horren arabera elikadura moldatzeko». Postu horretan minutu batzuk eman ondoren, joan egin da Maribel Guerrero. «Harrituta» dago. «Garai bateko azoka nuen buruan, baina plazer bat da Arabako landa eremuan egiten duten lana ikustea».

Ospakizunen artean blusek eta neskek gogoan izan dituzte haien egunean egon ezin direnak. Kuadrillek euskal preso eta iheslarien senideak omendu dituzte. Banan-banan deitu, eta opari txiki bat eman diete, plaza inguruan bildutakoen txalo artean. Ingurutik pasatu direnek ere errespetuz jokatu dute. Bertaratutakoek «presoak kalera, amnistia osoa» oihukatzen zuten bitartean, txaranga bat heldu da ingurura. Jotzen ari ziren abestia amaitu, eta Borrokalari kalera jotzen hasi dira.

Bazkalordua gerturatu ahala, desagertzen hasi da Gasteizko hirigunean bildutako jendetza. Blusa eta neska kuadrillek zain dituzte bazkari oparoak, hiriguneko zein inguruko auzoetako jatetxeetan. Indarrak biltzea derrigorrezkoa dute arratsaldeko erritmoari eusteko. Zezen plazara joateko bidea, itzulera... Erdibidean blusa eta neska bat baino gehiagok baliatu dute inguruko parkeetako itzala, loalditxo bat egiteko. Jaietako erritmo perfektua lortzeko atseden hartzea ere funtsezkoa ei da.]]>
<![CDATA[Bertan behera utzi dute memoria historikoaren herri ekinaldi legegilea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/009/001/2019-07-25/bertan_behera_utzi_dute_memoria_historikoaren_herri_ekinaldi_legegilea.htm Thu, 25 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1879/009/001/2019-07-25/bertan_behera_utzi_dute_memoria_historikoaren_herri_ekinaldi_legegilea.htm
Plataformaren iritziz, ez da «zilegi» herri ekinaldi legegilea sustatzen ari diren bitartean Eusko Jaurlaritzak gauza berbera bultzatzea, «inongo elkarrizketarik gabe». Hala azaldu du plataformako kide Josu Ibargutxik. Are, gogora ekarri du Eusko Jaurlaritzaren asmo hori ez datorrela bat azken urteetan erakutsitako jarrerarekin. «180 graduko jira» eman izana egotzi dio Ibargutxik. «Txalotzen dugu bira hori, baina zalantzak ditugu horren helburuez eta zintzotasunaz».

Ibargutxik «biratzat» jo duen jarrera aldaketa uztailaren 14an agertu zen. Jaurlaritzak iragarri zuen memoria historikoari buruzko lege bat prestatzen ari zela, Giza Eskubideen, Bizikidetzaren eta Lankidetzaren Idazkaritza Nagusiaren bidez. Are, bertako iturriek jakinarazi zuten lege horren zirriborroa prest egongo zela «aste gutxiren buruan», aditu talde batek landu eta gero. Zirriborroa irailean zabaltzen hasteko asmoa duela azaldu zuten iturri horiek.

Aurka egiteari utzita, sustatu

Atzera begiratu du plataformako eledunak, Jaurlaritzaren jarrera aldaketa irudikatzeko. Hain zuzen, azken bi urteetan gaiari buruzko bi lege proposamen heldu dira legebiltzarrera, eta EAJk eta PSE-EEk aurka bozkatu dute bietan. Elkarrekin Podemosek aurkeztu zuen lehena, 2017an; EAJk, PSE-EEk eta PPk atzera bota zuten. 2018ko otsailean EH Bilduk beste bat aurkeztu zuen, eta aurrekoaren bide berari segitu zion.

Iñigo Iturrate EAJko legebiltzarkideak EH Bilduren proposamena kritikatu zuen, beharrezkoa ez zelakoan, Gogora institutuaren arauekin jada martxan diren proiektuak arautzen zituelakoan. Areago, gaineratu zuen memoria historikorako legetzat jo daitekeela Gogora institutua sortu zuen legea bera. Eusko Jaurlaritzak gaia ikertzeko eskatu zien hainbat adituri. Haiek ondorioztatu zuten memoria historikoari buruzko lege berezi batek alde onak izango lituzkeela, baina ez zuten lehenetsi. Ordea, Jaurlaritza legearen zirriborroa prestatzen hasi zela jakinarazi du orain, plataformak herri ekinbide legegilea aurkeztu eta berehala.

Ibargutxik gogora ekarri du 2019ko otsailean ere EAJ gaiari buruzko lege berezia egitearen aurka agertu zela. Frankismoaren krimenen aurkako euskal plataformako kideak Legebiltzarreko Giza Eskubideen Batzordean egon ziren orduan, eta lege baten premiaz ohartarazi zuten. EH Bilduk, Elkarrekin Podemosek eta PSE-EEk adostasuna adierazi zieten. EAJk eta PPk, aldiz, ez zuten beharrezkotzat ikusi halako legerik. «Jarrera baikorra adierazi zutenei proposamenaren berri eman genien». Horregatik, plataformaren esanetan, Eusko Jaurlaritzak orain iragarritako lege proiektua ez da «modu onean eta zintzoan» egin.

Legebiltzar taldeen esku

Azkenik, plataformak eskaera bat egin die aurten legearen alde agertu diren legebiltzar taldeei: herri ekinbide legegilearen testua balia dezatela. «Herri ekinaldi legegilea eztabaidarako oinarria izan behar litzateke, lege osoa, plurala eta eraginkorra izan dadin». Hain zuzen ere, Ibargutxik nabarmendu du «frankismoaren biktimen duintasunak» legez babestuta egon behar duela. «Gainontzeko alderdiekin batera, jeltzaleen asmoa bera bada, alderdikeriak utzita betor Euskal Memoria Historikoaren Lege bat ahal denik eta azkarrena».

Herri ekinbidea bertan behera geratuko dela jakinda, EH Bilduko legebiltzar taldeak iragarri du prest dagoela plataformaren eskaria aintzat hartzeko eta proposamena legebiltzarrean aurkezteko. EAJren jokabidea kritikatu du: «Ekimena kapitalizatzen saiatzen ari da, plataformaren ekinaldi legegileari ateak itxita».]]>
<![CDATA[Bertan behera utzi dute memoria historikoaren herri ekinaldi legegilea]]> https://www.berria.eus/albisteak/169279/bertan_behera_utzi_dute_memoria_historikoaren_herri_ekinaldi_legegilea.htm Wed, 24 Jul 2019 15:33:58 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/albisteak/169279/bertan_behera_utzi_dute_memoria_historikoaren_herri_ekinaldi_legegilea.htm <![CDATA[Herri lanetako materialen %40 birziklatuak izatea nahi du Arriolak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/007/001/2019-07-24/herri_lanetako_materialen_40_birziklatuak_izatea_nahi_du_arriolak.htm Wed, 24 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1887/007/001/2019-07-24/herri_lanetako_materialen_40_birziklatuak_izatea_nahi_du_arriolak.htm
Iñaki Arriola Ingurumen sailburuak eman zuen atzo klausula horien berri, ingurumena zaintzearekin lotutako bi lege proiektu aurkeztean: Natura Ondarearen Kontserbaziorako Lege proiektua, eta Ingurumen Administrazioarena. Jaurlaritzako gobernu kontseiluan onartu zituzten atzo, eta Eusko Legebiltzarrera bidali. Ingurumen Administrazioaren lege proiektuan dago kontratazio publikoari buruzko atal hori. Oraingoz proposamena da, eta parlamentuari dagokio bi lege proiektuak tramitatzea. Horrez gain, Arriolak gogora ekarri du Ingurumen Sailak oraindik aurkezteko daukala beste lege proiektu bat: klima aldaketari aurre egiteko legea. Legealdi hasieran hartutako «konpromisoa» beteko dutela iragarri du Arriolak.

Ingurumen Administrazioari buruzko lege proiektuan, kontratazioarekin lotutako puntuez gain, badira «ingurumena zaintzeko» beste proposamen batzuk: ingurumen aldetik eraginkorragoak diren teknologiak sustatzea, «produktu edo erakundeen» ingurumen aztarna aztertzeko tresnak baliatzea, ingurumen araudia urratzeagatik zigorra bete ez duten enpresekin kontraturik ez egitea, Europako Batasuneko etiketa ekologikoa sustatzea...

Enpresek ingurumen alorrean bete beharko dituzten baimenak ere arautu nahi dituzte lege horrekin. Tramiteak «sinplifikatzea» dute helburu. Zigorren araudia ere moldatu nahi dute, eta, zigor ekonomikoez gain, beste bat proposatu dute: enpresei lanak ezartzea, eragindako kaltea lehengoratzeko.

Araudiak bateratu

Arriolak azaldu du Natura Ondarearen Kontserbaziorako Lege proiektuak bateratu egingo dituela orain indarrean dagoen legea —1994koa— eta harrezkero Europako Batasunean indarrean jarritako araudia. Moldaketa horrek eragina izango du, besteak beste, babestuta dauden animalien eta landareen izendapenean. Horrez gain, lege proiektuan ezarri dute epe jakinetarako politika publikoen helburuak zehaztuko dituztela Natura Ondarea Mantentzeko Euskal Estrategian.

Bi lege proiektuetan jaso dute zergetan eragiteko aukera ere. Batetik, zerga edo tasa berriak ezartzea, «natura ondareari kaltea» eragiten dioten jarduerei zuzenduta. Bestetik, zergak urritzeko, eta horiek ordaintzeaz salbuesteko aukera ere jaso du, natura zaintzen laguntzen dutenentzat. Arriolak azaldu du legeak «aukera ematen duela» hori egiteko, baina hori gerora zehaztu beharko litzatekeela, administrazioen artean.

Azkenik, ingurumen gaietako aholkularitza ematea eta parte hartzeko organo publikoak aldatzea proposatu du Arriolak. Gaur egun hiru erakunde daude: Ingurumen Aholku Batzordea, Ingurumen Batzordea eta Naturzaintza Naturaren Batzordea. Hirurak bateratuko lirateke, legeak onartuz gero, Euskadiko Ingurumen Batzordea sortuta.]]>
<![CDATA[«Jaietako kartelek kalean dagoen hori jaso behar dute»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-07-23/jaietako_kartelek_kalean_dagoen_hori_jaso_behar_dute.htm Tue, 23 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-07-23/jaietako_kartelek_kalean_dagoen_hori_jaso_behar_dute.htm
Zer asmo zuen jaietako afixak?

Aurretik egon ziren, baina lehen kartel ofiziala, paretetan jartzeko asmoarekin sortua, 1946. urtekoa da. Aurretik, eskuko egitarau gisa banatzen zituzten: asmo informatiboa zuen, funtsean.

Afixen bilakaeran izen handiko margolariak ageri dira. Ohikoa izan da hori?

Adrian Aldekoaren garaian, kartelen izaera aldatu egin zen. Gasteizko margolaririk ospetsuenetako bat da; Ignacio Diaz de Olanoren ikaslea izan zen, besteak beste. Ordura arte aukeratzen zen irudia neutroa zen; Gasteizerako balio zuen, baita beste edozein herriko jaietarako ere: su festa agertzen zen, feria, zezenak... Bada, Aldekoak hori aldatu zuen.

Nola?

Gasteizko leku zehatz bat aukeratzen hasi zen irudia egiteko: Florida parkea, Aihotz plaza... Horrez gain, balio artistiko eta piktorikoa eman zien. Margolan baten modura irudikatu zituen; are, batzuetan pintzelaren markak ere ikus daitezke.

Jarraipena izan zuen horrek?

Aldekoaren ikasle batek, Obdulio Lopez de Uraldek, horrekin jarraitu zuen, baina giroan arreta handiagoa jarriz. Margolari horrek sortu zuen Zeledonen ikonografia, 1923tik aurrera tira komiko bat marrazten hasi baitzen pertsonaia horrekin.

Noiz hasi ziren agertzen blusak eta neskak karteletan?

Margolari horrekin. Ordura arte ez ziren blusa kuadrillak agertzen; hortik aurrera, zezenketek hartu zuten garrantzia: hori zen orduko jaien ospakizun nagusia.

Jaietako kartelek islatu dute garaian garaiko estetika artistikoa?

Kartelak oso kontserbadoreak izan dira oro har. Dena den, oso garai zehatzetan agerian geratu da estetika artistiko hori. 1960ko hamarkadan hori gertatu zen: pop izaera handiagoa zuten, ye-ye-agoak ziren, nolabait esateko.

Frankismoa amaitzean, alderik antzeman al zen?

Aurretik Zeledonen gorakada gertatu zen, eta trantsizioan aldarrikapen politiko gehiago antzeman zen: lauburu bihurtzen den Zeledon, elebidunak dira, blusa eta neska gehiago ateratzen dira, herri kirolak... Ordura arte agertzen ez ziren irudiak, oro har.

Eta ordutik gaur egun arte?

Zeledon, Zeledon eta Zeledon.

Gizarteak karteletan eragiten duela esan duzu, baina kartelak eragin dezake gizartean?

Kartelei eskatu ohi zaie agerian utz dezatela zer iragartzen duten; jaietako kartelek kalean dagoen hori jaso behar dute.

2005eko kartela zuk egin zenuen. Zeledon oreka mantentzen agertzen zen, zigarro puru baten gainean. Arriskatua zen?

Asmoa ez zen zirikatzea, baina, gerora pentsatuta... [Barre egin du] Purua nuen buruan. Laidoztatuta dago, baina jaien hasierakoa sakratua da niretzat. Gerora, jaietako kartelak aztertuta, konturatu naiz purua nirean agertzen dela, eta beste pare batean edo.

Zure ustez etorkizunean kartelen batek berreskuratuko ditu zezenketak, gai gisa?

Gaur egun, pentsaezina iruditzen zait. Are, hamarkadak dira ez direla zezenak agertzen garai batean bezala. Egun, ez dago zezenketarik; jada ez da jendetza biltzen duen ikuskizun bat.]]>
<![CDATA[«Gariaren kalitatea asko aldatu da, laborantzaren beharretara egokitzeko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1997/032/001/2019-07-21/gariaren_kalitatea_asko_aldatu_da_laborantzaren_beharretara_egokitzeko.htm Sun, 21 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1997/032/001/2019-07-21/gariaren_kalitatea_asko_aldatu_da_laborantzaren_beharretara_egokitzeko.htm
Esan ohi da okina izatea ez dela ogibide samurra.

Bizimodu bat da, eta, are gehiago, Espejo moduko herrietan. Gasteizko okinen lan karga jatsi egiten da asteburuetan eta jaiegunetan. Guk, ordea, egun horietan dugu lanik gehien. Abuztuan, lan karga erdira jaits daiteke Gasteizen, baina hein berean handitzen da hemen.

Zenbatek lan egiten duzue Espejoko Oraa okindegian?

Jende askok: ogia egiten, hiru pertsona daude; Espejoko saltokian, Maribel Bolinagak egiten du lan; asteburuetan eta oporretan, beste neska bat dago han, laguntzen; Mirandan, beste saltzaile bat; bi banatzaile... Baina ez ni. Erretiratuta nago... Urte hasieran utzi nion lan egiteari. Erretiro aktiboa dela esan daiteke, baina. Okindegiaren kontu guztiak nire izenean daude, eta...

75 urterekin erretiratu zinen, beraz. Eta okin gisa lan egiten hasi zinen 15 urterekin.

Aita okina zen, eta ikasketak amaitu nituenean bertan hasi nintzen lanean, lehenengoz. Aurretik Batxilergoarekin buru-belarri egon nintzenez, ezinezkoa zitzaidan ezertan laguntzea.

Nolakoa zen garai horretako okindegia?

Gaur egun, badugu saltzeko leku bat. Orduan, ez. Dendetara eramaten genuen, nagusiki. Ogia egiteko lekua txikia zen. 100 metro koadro, egurrezko labe batekin, borobila. Labe endai bat erabili behar genuen. Lan nekagarria zen, baina bazuen alde ona.

Adibidez?

Garai horretan, ez zen ogirik egiten igandeetan. Hori askoz geroago heldu zen.

Zergatik?

Okindegien arteko lehiaren ondorioz. Gasteizen, igandeetan hasi ziren ogia egiten. Ohitura kutsu bat du ogia erosteak: norbaiti ogia igandeetan erosiz gero, lanegunetan ere erosiko dio. Bezeroak joaten zaizkizu, eta... azkenean igandeetan ere lan egin behar.

Gasteiztik urrun dagoen eskualde batean egonda ere?

Arazo gehigarri bat genuen. Ordurako, jende asko zetorren asteburua pasatzera hona, eta bi egunetatik batean ogia ez eskaintzea... Garai horretan, Mirandan [Burgos, Espainia] ere hasi ginen ogia saltzen. Farmazietan bezala, okinak txandakatzen ginen ogia igandeetan emateko. Ordea, batzuk hasi ziren erabaki propioak hartzen, eta...

Espejon garia ehotzeko errotak zeuden. Inoiz baliatu izan zenuten okindegian?

Irina kanpotik erosten genuen. Errota horiek etxean ogia egiteko balio zuten, ez beste ezertarako. Errota horiek ez ziren nahikoak gu irinez hornitzeko.

Zure aitak errota baten ondoan zegoen okindegi batean lan egin zuen, Omecillo ibaiaren parean, ezta?

1929an joan zen aita leku horretara, bai. Han, garia ehotzeko harri handiak zituzten, metro eta erdikoak. Ibaiak eraman zuen dena, gerora. Bi errota zituzten: bat garitarako, eta bestea beste laboreetarako. Baina gerraren ostean debekatuta egon zen garia ehotzea.

Zergatik?

Apenas zegoen garirik, eta estatuak kontrolpean zuen. Norbait garia ehotzen ari zela jakinez gero, Langraizko presondegira bidaliko zuten. Eta hantxe amaitu zuten hainbatek.

Beraz, jendea arriskatzen zen?

Egoera ez zen batere erraza. Labore guztia eman behar zioten agintariei, eta, gero, errazionamendu liburuxkaren bitartez itzultzen zieten horren parte bat. Beraz, entregatu aurretik zerbaitekin geratzeko tentazioa handia zen. Ordea, hori ehotzeko, errota bat behar zuten, eta horiek guztiz kontrolatuak zituzten. Eta hori guztia... [barre egiten hasi da].

Zergatik barre?

Hori guztia egiten zuten irin integrala lortzeko! Benetako ogi integrala egiteko! [Jarraitu du barre egiten] Gaur egun, araudiarekin dauden gorabehera horiekin...

Bilakaera handia egon da horren inguruan, ezta?

Ehun kilo gari ehoz gero lortzen duzuna da: 72 kilo irin zuri, eta 28 kilo zahi. Hori, garai horretan, ez zen bereizten: zenbat eta kilo gehiago, orduan eta ogi gehiago. Eta garai horretan jendeak ogi zuria nahi zuen. Begira nola aldatu den...

Beste aldaketarik antzeman duzu, lanean emandako urteetan?

Gariaren kalitatea bera asko aldatu da, laborantzaren beharretara egokitzeko.

Adibidez?

Garai batean, galsoro bateko laborearen erdiak etzanda amaitzen zuen, zurtoina tolesten zelako. Hori ez zen arazo idiek tira egiten zioten makinentzat, baina makina berriekin... Gariak zurtoin sendoagoa izan dezan, barietate ezberdinak nahastu dituzte, eta, agian, kalitatean eragin du.

Horrek nola baldintzatzen du okinaren lana?

Hornitzaile berari erosita ere, batzuetan aldeak daude. Horregatik, irin mota ezberdinak ditugu: bi hornitzailetik bina irin mota, zuzenketak egin ahal izateko.

Ogia egiteko modua aldatu da?

Oso mekanizatuta dago dena. Ogi txikiei eskuekin forma ematea oso nekagarria da; denbora asko eskatzen du, eta horrek garestitu egiten du produktua. Orain, makinek egiten dute hori. Garai bateko ogiak handiagoak ziren: bi kiloko ogi biribilak egiten genituen! Egun, kilokoak egiten ditugu, eta demasak direla ematen du.

Ogia egiten duzue, baina gozoren bat edo beste ere baduzue, ezta?

Kontu gutxi, ez pentsa. Kokoak, gantz tortak, madalenak... Beste leku batzuetan gehiago dituzte, badutelako nori saldu: ikastetxetik ateratzen diren umeak... Dena den, halako gozoak egitea ogia baino are teknifikatuagoa dago. Zaila da. Guk egiten duguna erraza da, sinplea.

Gaur egun, zenbat lekutan saltzen duzue ogia?

Ea... Bi pertsona daude ogia herriz herri saltzen: bat Villalba de Losara heltzen da [Espainia], eta bestea Bovedara [Araba]. Dena den, ezin gara herri txiki guztietatik egunero-egunero pasatu.

Zergatik?

Herri asko dira, eta, horietako batzuetan, oso bizilagun gutxi daude. Corro herria bera [Araba] nahiko handia da, baina neguan ez da inor geratzen. Errepide ondoko errotan bizi dena bakarrik dago han, nekazaritza turismoko etxe bat duelako. Bestela, hutsik dago. Herriz herri banatzen nuen garaian, ehun biztanle edo gehiago izango zituen.

Beraz, gaztetan ogia banatzen ere aritu zinen?

Hala da! 18 urterekin atera nuen gidatzeko baimena, okindegiko furgonetarekin. Autoeskolara joan gabe: aldapa gora atera, ezkerretara, atzera aparkatu, eta beste probaren bat. Horrekin, gaindituta. Garai hartan, ez gintuzten errepidera ere ateratzen.

Urte horiek guztiak Espejon eman dituzu?

Tira, teknikoki Gasteizen jaio nintzen. Zesarea egin zioten amari. Munstro bat omen nintzen. Haurdunaldiaren zortzigarren hilabeterako lau kilo pasatxo nituen, eta behartu egin zuten erditzea. Bestela, Espejon jaioko nintzatekeen, garai horretan egiten zen bezala. Garai horretarako, sendagilea bazegoen jadanik.

Garai horretan, Gaubeak 3.000 biztanle inguru zituen, egungoak halako hiru.

Edo gehiago. Gasteizen Michelin lantegia egin zutenean, jendetza joan zen inguru honetatik. Garai horretan, nekazaritza ere aldatzen hasi zen. Lursail txikiak zituztenek alde egin behar zuten, derrigor. Eta egoera mantendu da urteen joanarekin.

Horrenbeste nabaritzen da?

Garai horretan, 1950eko hamarkadan, Espejon nesken eta mutilen eskola zegoen, eta bien artean 50 ikasle izango ginen. Gaur egun, dozena erdi bat egongo da eskolara joateko adinean. Uribarri Gaubeara joaten dira orain.

Zer moduzko ikaslea zinen?

Batxilergoa ere ikasi nuen hemen, irakaslearekin: laugarren maila, eta errebalida. Gasteizen egin genituen azterketak, Ramiro de Maeztu institutuan, egun Eusko Legebiltzarra den eraikin horretan.

Beraz, fina zinen...

Beti gainditu genituen ikasgaiak, baina lan handia eginda. Maisuak kultura orokor harrigarria zuen, eta lan egiteko gaitasun handia. Eskoletan ez geundenean ere haren etxera joaten ginen, ikasten jarraitzera. Sartu genituen orduak... Latina ere gogoratzen dut, gaur egun ere, pentsa. Gizon bitxia zen...

Zergatik?

Garai horretan, akzioak erosten eta saltzen zituen. 1955ean, pentsa! Herriko telefonogunera joaten zen, eta burtsan zuen lagunen batekin egingo zuen... Eta bitartean, irakatsi egiten zigun. Aurkeztu ginen biak gainditu egin genuen dena.

Eta ez zenuen ikasten jarraitu?

Errebalida gainditu ondoren, ez pentsa gogo handirik nuenik. Ordura arte egindako ahaleginaren ostean... Horrez gain, azkar bideratu ninduten okindegira.

Nolatan?

Arreba nagusiak irakasle ikasketak hasi zituen, eta, beraz, ni hasi nintzen familiaren okindegian. Aldiz, nirekin errebalida gainditu zuenak anaia nagusi bat zuen, eta nagusia hasi zen familiaren harategian. Beraz, ikaskideak ikasten jarraitu zuen, eta ingeniari kimiko izatera heldu zen.

Aipatu duzu azken hamarkadetan jende asko joan dela eskualdetik. Zer egin daiteke biztanleak erakartzeko?

Zaila da, zaila... Ez dago lanposturik eskainiko duen enpresarik inguruan. Enpresa handiena Tuestako Labea zen, Donutsak egiten zituzten tokia, eta itxi dute. Gure bailarako hogei bizilagun inguruk egingo zuten lan bertan. Villanañen kanpina dago, eta, itxita ez dagoenean, langile asko ditu... Eta gu izango gara hirugarren enpresa handiena! Edo Salazar tailerra... Hori argigarria da.

Amazonen egindako erosketak jasotzeko lekua ere ba omen zarete...

Baina ez guk erabakita; mezulariak, etorri, eta hemen uzten dizkigu! [barre] Goizetik iluntzera arte gaude zabalik, beraz... Are, gero eta pakete gehiago uzten dizkigute. Bezeroari mesede bat egiteko modua da... eta logikoena litzateke gero hark ogia guri erostea!]]>
<![CDATA[Doinuek lagundutako bidaiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-07-20/doinuek_lagundutako_bidaiak.htm Sat, 20 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-07-20/doinuek_lagundutako_bidaiak.htm
Biolinak sorrarazi zien zirrara dute mintzagai Antonio Ibarrak eta Izaskun Diazek. Mendizorrotzako osteguneko kontzertua aztertzen ari dira, Jesus Guridiko Musika Kontserbatorioko ikasleak hasi bitartean. Biek aitortu dute Gregory Porteren saioarekin pozik daudela, baina Regina Carterrekin «maitemindu» zirela. «Asmo handirik gabe ikustera joan, eta ezin dut burutik kendu», esan du Diazek. «Afrikako doinuak iradokitzen zituen kanta aurkitzen saiatzen ari naiz, zuzeneko magia izango ez duela jakinda ere», zehaztu du Ibarrak.

Itzalpeko entzunaldiak

Bateria erritmo sotilaren gainean melodia eraikitzen hasi dira Jesus Guridiko Bass Konboko kideak. Agertokia bete dute: hiru saxofoi, gitarra, baxu elektrikoak eta teklatu bat. Ordurako ez da aulki bakar bat ere geratzen taula aurrean. Entzuleek hartu dituzte, eta itzaletara eraman. Hori egin duenetako bat da Miguel Solis. Urteak dira Segoviatik (Espainia) Gasteizera bidaiatzen duela, Jazzaldia ikustera. «Kontzertu handietan jarri ohi da arreta, baina egunean egindako saio txikiagoek eta giroak ematen diote nortasun berezia Gasteizko Jazzaldiari». Ondoan du Claude Briand, Naonedeko (Bretainia) herritarra. Gasteizen elkar ezagutu zuten duela zazpi urte inguru, eta bertan egiten dute topo urtez urte.

Saxofoi jotzaile batek soloa amaitu du, eta txaloka hartu dute. «Ikasleentzat oso aukera ona da», azaldu du Joannes Ederrak, big band-a zuzendu duen Jesus Guridi Kontserbatorioko irakasleak. «Jende asko dago, eta leku aparta da ikasturtean egin duten ikasketa bidearen emaitza erakusteko». Konboko kide guztiak daude ikasketa profesionalen lehen eta hirugarren mailen artean. «Big bandeko kideak nagusiagoak dira», zehaztu du Carmen Martinezek, Jesus Guridiko zuzendariordeak. «Oso ondo egiteaz gain, oso pertsona onak dira», gaineratu du.

Jesus Guridiko big bandeko abeslariak ikusle asko eta asko gaztarora eraman ditu ahotsarekin; Un ramito de violetas abesten hasi, eta dozenaka ahots gehitu zaizkio segituan. Emakume bat zutik jarri da, dantzari ezin eutsi. «Amama, ez egin hori!», eskatu dio 5 urte inguruko bilobak. Ez dio jaramonik egin. Eskua luzatuta gerturatu zaio inguruan dagoen gizon bati.

Kontrabaxua entzun bitartean joan dira Falerinako ikusle batzuk, etxerako bidean. Gutxi batzuek musika gehiagorekin disfrutatu ahal izan dute bidean. Iruña Brass Band taldea Gasteiz hiribidean jotzen ari da; David eta Goliat izeneko bi kafetegien aurrean ari dira, Craig Klein New Orleanseko (AEB) tronboi jolearekin batera. Itzalpean daude, eguzkitik babesteko. Auzokide batzuk musika ari dira entzuten, irribarretsu. «Eskertzekoa da doinuak auzoetara ere heltzea», esan dute.]]>
<![CDATA[Gatzaga artean, ospakizunak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/032/002/2019-07-13/gatzaga_artean_ospakizunak.htm Sat, 13 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1890/032/002/2019-07-13/gatzaga_artean_ospakizunak.htm Gatz haranaren memoria.

Arratsalde hasieratik bisita gidatuak antolatuko dituzte, milurtekotan izandako bilakaera bertatik bertara ezagutzeko. Gesaltza txarangak musikaz girotuko ditu herriko kaleak. Bolo txapelketa bat ere egongo da, eta, 20:00etatik aurrera, barbakoa piztuko dute, gerora helduko denerako indarrak hartzeko.

Iluntzean, 22:30ean, ehun gatz egile inguruk Gatz haranaren memoria ikuskizuna emango dute. Fundazioak, udalak, eta gatz egileen elkarteak prestatu dute musika eta argi ikuskizuna, eta inguru horren historia irudikatzen dute. Hamabost urtez egin dute, eta gaurkoan azken aldiz irudikatuko dute: datorren urterako berritu egingo dute. Ikuskizunaz gozatzeko sarrera aurretik erosi behar da.

Gatzaren azoka

Gaur, 17:00etatik aurrera, Gesaltza Añanan (Araba).]]>