<![CDATA[Jon Rejado | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 16 Feb 2019 08:33:08 +0100 hourly 1 <![CDATA[Jon Rejado | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ezusteko mugarriak, 25 urte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1911/010/001/2019-02-14/ezusteko_mugarriak_25_urte.htm Thu, 14 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1911/010/001/2019-02-14/ezusteko_mugarriak_25_urte.htm
Erabakiaren dimentsioa nabarmendu dute Maika Peciña Arabako Lesbianen Asanbladako kideak, Sejo Carrascosa Lumagorri elkarteko kideak eta Maria Luisa Agirretxe EAEko Arartekoko Berdintasun Arloko arduradunak. Uste dute Gasteizko Udalean hartutako erabakiak gaiari buruzko eztabaida politikoa baldintzatu zuela. Hilabete gutxiren buruan, izan ere, Hego Euskal Herriako, Kataluniako, Espainiako eta Galiziako 200 udalek baino gehiagok arautu zituzten izatezko bikoteen erregistroak.

Ustekabeko erabakia

Ezusteko erabakia izan zen. Hirurek nabarmendu dute kontuan hartu behar dela 1994ko testuingurua. Batetik, Agirretxek azaldu du ezkondu gabeko bikoteek ezin zutela aitortza administratiborik eduki Espainiako Estatuan. Eta ez Espainiako Estatuan soilik: Europako herrialde gehienetan ez zegoen horrelakorik. Cuerdak pausoa eman baino hiru aste lehenago, Europako Parlamentuak batasuneko kideei -hamabi, garai hartan- eskatu zien sexu bereko bikoteen eskubide berdintasunaren alde egiteko. Edonola ere, Euskal Herriko LGTBI mugimenduaren eskarien artean ere ez zegoen gai horrekin lotutako eskaririk, Carrascosak eta Peciñak zehaztutakoaren arabera.

Garai hartan, izan ere, LGTBI kolektiboen aldarrikapenetan «gainbehera» ageri zen, Carrascoren esanetan. Hiesak pisu handia zuen, eta indartzen ari zen haren prebentzioa eta hura ikertzeko ekinaldia. Hiesak «egoera bortitzak» eragin zituen, Lumagorri elkarteko kideak gogorarazi duenez.«Hiesagatik gizon bat hiltzen zenean, bikotekidea -hura ere gaixorik egon ohi zen- egoera gogorrean geratzen zen: hildakoaren familiak etxetik botatzen zuen, partekatzen zuten negoziotik... Eta horren aurka ezin zen ezer egin».

Peciñak gaineratu du gisa horretako aldarrikapenak eta egoerak gizon homosexualen artean gertatu zirela. Lesbianak ikusezinak baitziren. «Gizon homosexualak gaizki ikusiak egon zitezkeen, irainduak... baina gu ez ginen ezer. Ez ginen existitu ere egiten». Ikusezintasun horren ondorioak, nolanahi ere, bat datoz Carrascosak jarritako adibideekin: «Bikotekidea ospitalean bazegoen, kasu askotan ezin zinen sartu, eta pentsaezina zen lanean horrekin lotutako baimenik eskatzea».

Indar sinboliko

Agirretxek, Carrascosak eta Peciñak uste dute Cuerdaren dekretuak bi modutan eragin zuela berehala: era praktikoan eta sinbolikoan. Ikuspuntu praktikotik, izatezko bikoteen erregistroan izena ematen zutenak bikote gisa aitortzen zituen udalak. Garrantzitsua zen, baina udal eskumenetara mugatua zegoen: udal zergak, udalak sustatutako babes ofizialeko etxebizitzak, gizarte zerbitzuak... Eragin sinbolikoa, ordea, askoz handiagoa izan zela hausnartu dute hirurek. «Hasieran eragin juridikoa mugatua izan arren, gerora gainerako administrazioetan eragin diskurtsibo handia izan zuen», gogoratu du Agirretxek.

Epe laburreko ondorioez gain, dekretuak «eragin handia» izan zuen aurrera begira. Agirretxek nabarmendu du lehen aldiz aitortza administratiboa egin zitzaiola errealitate horri, eta horrek aukera eman zuela auzitegietan beste eskubide batzuk aldarrikatzeko. «Familia unitatea oinarrizko kontzeptua da gauza askorako: laguntzak, ogasuna... Izatezko bikoteek unitate hori zehazten zuten, ezbairik gabe».

Gasteizko taldeak sortu

Gasteizko alkatearen dekretuak sortu zuen ikusminaren eraginez, antolatzeko beharra sumatu zuten LGTBI kolektiboko kide askok. Peciñaren iritziz, garai «egokiena» izan zen hura. «Edo orduan egiten genuen, edo ez genuen inoiz egingo». Bada, 1994. urtean sortu zen Arabako Lesbianen Asanblada, baita Cogam ere, gerora Gaytasuna izango zen elkartea. Bazter guzietako hedabide askoren eskaerak jaso zituzten: Kanada, Argentina, Frantzia, Espainia... Peciñak gogora ekarri du hori guztia Stonewall tabernako istiluen 25. urteurrenean gertatu zela; aurten, beraz, 50 urte ditu LGTBI mugimenduaren abiapuntuak, eta 25 Cuerdaren dekretuaren onarpenak. «Ospakizun urtea da».

Urteen joanarekin ezkondu gabeko bikoteen eskubideetan aurrera egin zen: 2000n, Nafarroako Bikote Egonkorren Berdintasun Juridikoko Legea; 2003an, EAEko Izatezko Bikoteen Legea; 2005ean, sexu bereko bikoteak ezkontzeko legea Espainian...Carrascosak eta Peciñak ontzat jo dute alor horretan egindako bidea, baina kritiko agertu dira. Carrascosak hala azaldu du: «Eskubideak aitortzen dituzte, baina horien balioa urardotu dute krisi ekonomikoa baliatuta».]]>
<![CDATA[«Udalbatzan onartzea zen egokiena, baina ez zen aho batez onartuko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/011/001/2019-02-14/udalbatzan_onartzea_zen_egokiena_baina_ez_zen_aho_batez_onartuko.htm Thu, 14 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1933/011/001/2019-02-14/udalbatzan_onartzea_zen_egokiena_baina_ez_zen_aho_batez_onartuko.htm
Zergatik egin zenuen dekretu hura?

Ordurako hogei urte neramatzan Gizarte Laneko eskolan lan egiten. Bertan, besteak beste, giza eskubideak ikertzen genituen. Kezka nuen dekretuan arautzen den gaiaren gainean, eta ikasgelara ere eramaten nuen. Nire pentsatzeko eta sentitzeko moduaren isla baino ez zen izan. Pentsatu nuen alkate moduan behar hori neukala. Gizarte politikak izan ziren nire obsesio nagusia, eta, oraindik, kezka horrekin nabil.

Aurreikusi zenuen dekretuak gerora ekarriko zuen guztia?

Jakin banekien kolperen bat edo beste emango zidatela. Arazoa honako hau zen: nola onartu araudi hori. Udalbatzara eramateko aukera zegoen. Bertan alderdi bakoitzak bere hausnarketa egingo zuen, eta aterako zen, edo ez. Baina ez nuen hori gustuko. Eztabaida ezatseginak sortuko ziren. Beraz, bigarren aukeraren alde egitea izan zen nire apustua: alkatetza dekretua.

Horrek kritikak eragin zituen.

Egia da hartu nuen bide hura ez zetorrela bat pentsatzen dudanarekin. Erabakia hartu nuen inori kontsulta egin gabe: ez alderdiari [EAJ], ez beste inori. Pentsatu nuen horrela egin behar nuela. Alderdi batzuek bat egin zuten edukiarekin, baina ez onartzeko moduarekin. Gerora luze hitz egin genuen horri buruz, eta arrazoia ere eman nien. Udalbatzan onartzea izango zen egokiena, baina banekien ez zela aho batez aterako. Horregatik erabaki nuen neure kabuz egitea.

Dekretua prestatzeko prozesuan ez zenuen beste inorekin hitz egin?

[Irribarre egin, eta ahapeka hitz egin du] Ez dut gogoratzen beste inorekin eztabaidatu nuenik. Neure kabuz prestatu, eta egun batean eraman nuen, tramita zezaten. Kontu handiz lantzeko gaia zen. Duela 25 urte sexu bereko kideen arteko harremanak arautzeko ideia... Ez nuen inor konprometitu nahi. Dekretua idatzi, idazkariari pasatu, eta aurrera eramateko eskatu nion. Hori izan zen dena. Dena den... Tira, bai, leku batean bai, aipatu nuen.

Non?

Gizarte Laneko eskolan, ikasleekin. Nire ezinegona helarazi nien: zer asmo nuen, arriskuak izan zitezkeela... eta galdetu nien zer egin behar nuen. Aho batez erantzun zuten: baietz, aurrera egiteko. Urteen joanarekin ikasgelan gertatutakoaz hitz egin dut ikasle horiekin, topo egitean.

Nolakoak izan ziren erantzunak?

Denetarik entzun behar izan nuen; udaletxe barruan, besteak beste. Gasteizko gotzainak ere idatzi zidan, oso modu adeitsuan, hedabideetara bidalitako ohar bat helaraziz. Lagun batzuek, alderdikide batzuek ez zuten bereziki ondo hartu. Aldeko asko ere jaso nituen: EAEko Arartekoa, Kriminologiaren Euskal Institutua, elkarteak, gizabanakoak...

Dekretuak eztabaida bete-betean txertatu zuen maila politikoan: alderdietan, administrazio publikoetan…

Bai, bai. Guk dekretua onartu eta gutxira hainbat udalerrik bide horri ekin zioten. Adibidez, Bartzelonako Udaletik idatzi zidaten, informazioa eskatzeko, haiek ere araudi hori garatu nahi zutelako. Bitxiena da nazioarte mailako oihartzuna ere izan zuela. Albistea Argentinara heldu zen, Portugalera, Txinara...

Nola ikusten duzu gaia dekretuaren 25. urteurrenean?

Gai horretan aurreratu dela ikusteak asko pozten nau. Oso garrantzitsua da niretzat. Garai horretan egoki ikusten nuena egin nuelako, eta horrek zerbaitetan hobetzeko balio izan bazuen, pozten naiz.]]>
<![CDATA[Eusko Legebiltzarrak atea itxi dio pobreziaren aurkako herri ekinaldi legegileari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2019-02-08/eusko_legebiltzarrak_atea_itxi_dio_pobreziaren_aurkako_herri_ekinaldi_legegileari.htm Fri, 08 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1877/002/001/2019-02-08/eusko_legebiltzarrak_atea_itxi_dio_pobreziaren_aurkako_herri_ekinaldi_legegileari.htm
Janire Landaluze Perezek, Euskal Herriko Eskubide Sozialen Kartako kideak, hartu zuen hitza osoko bilkuran, 51.000 herritarren babesa jaso zuten proposamenak defendatzeko. Babes sozialerako sistema publikoaren garrantzia nabarmendu zuen, baita hausnartu ere gaur egun dagoena ez dela nahikoa. Datuekin argudiatu zuen baieztapena: 2018an, diru sarrerak bermatzeko errentaren zenbatekoa 644 euro izan ziren; baina 2008ko legea errespetatuz gero, 924 euro lirateke. «2008ko legetik gaur arte beharrizanak handitu dira, baina, hala ere, sistemak urtero murrizketak jasan ditu, pertsona asko sistematik at utziz».

Bi ekinaldien arteko talka

EAJk, PSE-EEk eta PPk ia ez zieten aipamenik egin herri ekinaldi legegilearen edukiei. Nagusiki argudio formala baliatu zuten: gai berari buruzko lege proposamen bat dago eztabaidatzeke. Lege proposamen hori geldirik dago, oraintxe. 2018ko apirilean aurkeztu zuten EAJ eta PSE-EE legebiltzar taldeek, herri ekinaldia erregistratu eta bi hilabetera. 2018ko ekainean, osoko bilkuran, eztabaidatu behar zuten EAJren eta PSE-EEren proposamena aintzat hartzea; ordea, atzeratu zuten adostasun zabalagoa lortzeko.

Janire Landaluze kritikoa izan zen proposamen horren edukiekin: «Berriz ere betiko neurriak ditu, betiko kutsuarekin, eta betikoen kalterako». Tinixara Guanche Elkarrekin Podemoseko legebiltzarkide hausnartu zuen EAJ eta PSE-EEren proposamena «blokeatuta» dagoela, «inork ez duelako gustuko». EH Bilduko legebiltzarkide Nerea Kortajarenak gaineratu zuen EAJren eta PSE-EEren ekinaldia irekita dagoela oposizioko legebiltzar taldeei esker. «Gaiaren garrantzia dela-eta elkarrizketaren alde egin genuen, alderdikeriak alde batera utzita, konpromiso moralagatik; zuek ez duzue jarrera eskuzabal hori izan herri ekinaldia babestu duten 51.000 pertsonarekin».

Amaia Agirre EAJko legebiltzarkideak azaldu zuen legebiltzar taldeen proposamenak «legearen osotasuna» berrikusten duela, eta horrek lege aldaketari «koherentzia» ematen diola. PSE-EEko legebiltzarkide Gloria Sanchezek eskatu zuen proposamen hori «desblokeatzeko», gaiari buruz eztabaidatu ahal izateko. Are, Agirrek gaineratu zuen herri ekinaldi legegileko ideiak ere eztabaidatu ahal izango direla bertan. Laura Garrido PPko legebiltzarkideak aurreratu zituen eztabaida horretan defendatuko dituen puntuak: sistema «bidezko, eraginkor eta iraunkorra» egin, onuradunen nortasunaren kontrola, laguntzen erabileraren kontrola...

Mobilizazioa asteazkenean

Ekinaldia eztabaidatzeari uko egin ostean, Euskal Herriko Eskubide Sozialen Gutuneko kideek hausnartu zuten halako gertaerek «handitzen» dela Eusko Legebiltzarraren eta hiritarren arteko aldea. Atzo gertatutakoa salatzeko, mobilizazioa iragarri dute otsailaren 13rako Bilbon. Giza kate bat egingo dute EAJ, PSE-EE eta PPren egoitzak lotzeko.

Herri ekinaldien araudia aldatu zenetik bi proposamen eztabaidatu ditu Eusko Legebiltzarrak: Eskola inklusiboarena, eta atzokoa. Biak atzera bota dituzte, EAJ, PSE-EE eta PPren botoekin.

Diru sarrerak bermatzeko errenta erreformatzea, egiteke dagoen lana]]>
<![CDATA[Legebiltzarrak uko egin dio eztabaidatzeari pobreziaren aurkako herri ekinbidea]]> https://www.berria.eus/albisteak/162549/legebiltzarrak_uko_egin_dio_eztabaidatzeari_pobreziaren_aurkako_herri_ekinbidea.htm Thu, 07 Feb 2019 15:36:35 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/albisteak/162549/legebiltzarrak_uko_egin_dio_eztabaidatzeari_pobreziaren_aurkako_herri_ekinbidea.htm <![CDATA[«Txanpon bakar baten bi aldeak dira dantzariak eta musikariak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-02-07/txanpon_bakar_baten_bi_aldeak_dira_dantzariak_eta_musikariak.htm Thu, 07 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-02-07/txanpon_bakar_baten_bi_aldeak_dira_dantzariak_eta_musikariak.htm
Zein izan zen zure lehen harremana dantzarekin?

7 urte nituelarik izan nuen, nire amarekin, Hego Afrikan bizi ginela. Arin-arina irakatsi zigun bi ahizpari eta hiruroi. Lau urte bizi izan ginen han. Euskal Herrira itzuli ginen gero. Herrian, Primadera Dantza Taldea zegoen. 8 urterekin hasi nintzen, eta 25 urte bete nituen arte dantzatu nuen han.

Zergatik erabaki zenuen dantza irakasten hastea?

Dantza taldeko beste talde bati irakasten genion. Dantzatzean alaitasuna sentitzen duzu; beste pertsona batzuei dantzan irakasten diezunean, alaitasunerako atea irekitzen diezula sentitzen duzu. Maite dut irakastea. Matematika bezalakoa da, enigma bat. Maite ditut enigmak.

Zergatik da enigma bat dantza irakastea?

Pertsona bakoitza ezberdina bada ere, dantza guztientzat da. Irakasteko beste modu bat txertatzen ari naiz. Dantza ulertzeko anitz modu badira, eta nire lana da ulertzea nola ikasi ahal duten, denei irakasteko.

Zein izan daiteke lehen urratsa euskal dantzak ikasteko?

Bals dantza. Hortik, fandangora pasa zaitezke, adibidez. Bat-bi-hiru erritmoa dugu balsean.

Haur eta nagusiei irakasten diezu.

Haur eskoletan eta dantza taldeetan irakasten dut; eta, gauez, helduei. Asteburuetan Europako itzulia egiten dut, helduentzat.

Alde handia dago umeei eta helduei irakasteko moduan?

Bai, bada. Haurrek jolastu behar dute, eta helduek ulertu eta jolastu behar dute. Ez dute ikasteko modu bera. Umeek ez dute azalpen askorik: ikusi behar dute, eta mugitu. Helduek mugitu baino lehen behar dute ulertu, segurtasuna izateko. Beldurra egon daiteke.

Europako leku ezberdinetan euskal dantzak irakatsi dituzu. Nola hartzen dituzte?

Oso teknikoak iruditzen zaizkie. Politak dira, asko maite dituzte, baina oso teknikoak dira. Beste dantza batzuek pausoak dituzte, baina errazagoak dira ikasten. Euskal dantzak dakizkiten pertsonentzat beste dantzak errazagoak dira, adibidez. Europako dantzarientzat, ordea, euskal dantzak oso zailak dira.

Horren handia da aldea?

Pertsona bat joanez gero Europako dantzaldi edo Bal folk batera, seguru dantzatuko duela: bikote dantzak, denak elkarrekin, borobilean, lekua aldatuz... Dantzaren bidezko integrazioa gertatzen da.

Zer da Bal folk-a?

Bikote dantzak, eta dantzari guztiak elkarrekin nahastuta egiten diren dantzak dira. Hori da Bal folk-a. Badago Bal trad delakoa ere. Horretan Euskal Herriko edo Kataluniako dantzak daude, besteak beste. Horiek teknikoagoak dira.

Igandean zer ikasi ahalko dute Oihaneder Euskararen Etxera joango direnek?

Dantza guztiak errazak izango dira: Frantziako bi edo hiru dantza, Belgikakoak... Guztiak errazak dira. Aurretik dantza eskolarik jaso ez dutenentzat ere bideratuta.

Hiru musikari egongo dira zurekin. Zenbateko garrantzia du zuzeneko musikak dantzan?

Ez da gauza bera musikariak bertan egotea edo musika beste nolabait entzutea. Igandean izango ditugun dantzak hobe da musikariekin dantzatzea. Dantza eta musika elkarrekin doaz beti. Musikariak eta dantzariak dira txanpon bakar baten bi aldeak bezala.]]>
<![CDATA[Euskara lurralde antolaketatik at dagoela berretsi du Jaurlaritzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/011/001/2019-02-05/euskara_lurralde_antolaketatik_at_dagoela_berretsi_du_jaurlaritzak.htm Tue, 05 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1874/011/001/2019-02-05/euskara_lurralde_antolaketatik_at_dagoela_berretsi_du_jaurlaritzak.htm
Uemak eta Kontseiluak Jaurlaritzari eskatu zioten euskarari buruzko ikuspegia «ganoraz» txertatzeko. Hori lortzeko zuzenketak iradoki zizkioten zenbait esparrutan. Esaterako, arnasguneen definizioa gehiago garatzeko eskatu zuten; are, definizioan eduki soziolinguistikoak, geografikoak eta funtzionalak sartzeko eskatu zuten. Jaurlaritzaren ustez, ordea, lurralde antolamendurako dokumentuari ez dagokio arnasguneen kontzeptuaren «osagai guztiak» garatzea.

Horrez gain, Uemak eta Kontseiluak galdegin zuten, batetik, lurraldea antolatzeko gidalerroetan hirugarren gune soziolinguistikoa kontuan hartzeko: biztanleen %50-80 euskaldunak diren guneak. Udalerri horiek arnasgune izateko «potentzial handia» dutela hausnartu zuten. Bestetik, nabarmendu zuten gidalerroek ez zituztela «behar besteko zehaztasunez» jasotzen EAEko Udal Legeak ezarritako zenbait irizpide. Lege horren arabera, udalerriek eragin linguistikoaren ebaluazioa egin behar dute, beren egoera soziolinguistikoan «eragin kaltegarriak» izan ditzaketen hirigintza proiektuetatik babesteko. Are, gogorarazi zuten hori egiteko tresna badagoela.

Jaurlaritzak ez ditu aintzat hartu proposamenak. Hausnartu du hizkuntzarekin lotutako eremuak lurralde antolamendutik at daudela. Hala ere, defendatu du euskara gidalerroen barruan txertatu behar dela; betiere, zehaztuta «lurraldearen eremua gainditzen duen alderdia» dela.]]>
<![CDATA[Bertso bidea, Principaleraino]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1959/040/001/2019-02-03/bertso_bidea_principaleraino.htm Sun, 03 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1959/040/001/2019-02-03/bertso_bidea_principaleraino.htm
Zalduondon, Lazarraga jauregian bildu ziren aurtengo txapelketan parte hartuko duten bertsolariak, gai jartzaileak eta epaileak. Bernardo Atxaga idazlea ere, herriko bizilaguna, aurkezpenean izan zen. Oihane Perea 2017ko txapeldunak hartu zuen hitza, eta herrialdeko bertsogintzaren bidea irudikatu zuen. «Seinaleak ikustea zail da batzuetan, sastrakaz betetako bidezidorretan. Baina arriskua eta aukera maite izan ditugu beti». Gogora ekarri zituen hastapen gogorrak, baita izandako goraldia ere. Horren harira, txapelketak izan dituen formula ezberdinak gogorarazi zituen, 2009tik aurrera bi urtean behin egiten hasi ziren arte. «Arabar bertso bidea, desberdina baina gurea».

Bost finalista eta bost debut

Bada, Principalerako bertso bidea hemezortzi bertsolarik hasiko dute, datorren larunbatetik aurrera. Duela bi urteko sei finalistek eskubidea zuten aurtengo azken fasean egoteko, baina horietatik bost baino ez dira taula gainean izango; Asier Otamendik ez du izena eman. Parte hartuko duten bost horien artean daude 2009tik txapela txandaka jantzi duten bi bertsolariak: Oihane Perea egungo txapelduna eta Manex Agirre. Datorren asteburutik aurrera lehiatuko diren beste hamahiru bertsolariek kanporaketetan eskuratu dute azken fasean izateko eskubidea. Beste hamahiruk ezin izan dute aurrera egin.

Azken fasean egongo diren bertsolarietatik zazpik ez zuten parte hartu 2017ko txapelketan. Are, hemezortzi kideetatik bostek lehen aldia dute txapelketaren azken fasean. Horietako bat da azken faseko bertsolaririk gazteena: Aitor Ugarte, 17 urterekin. Rikardo Gonzalez de Duranak du eskarmenturik handiena: 60 urte ditu, baita 1990eko txapelketetan jantzitako bi txapel ere.

Oier Suarezek aurtengo txapelketaren hiru helburuak hiru ardatzetan bildu zituen: batetik, Arabako bertsolaritzaren erakusleiho izatea, eta mugimendua trinkotzea eta indartzea; bestetik, bertsolariei beren mugak gainditzeko aukera ematea, baita txapelketako eragile guztien arteko elkarlana sustatzea ere; eta, azkenik, «ekosistema kulturala aberastea».]]>
<![CDATA[«Gau asko eman ditut lo egin gabe jantzi guztiak garaiz prest izateko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/046/001/2019-02-03/gau_asko_eman_ditut_lo_egin_gabe_jantzi_guztiak_garaiz_prest_izateko.htm Sun, 03 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1914/046/001/2019-02-03/gau_asko_eman_ditut_lo_egin_gabe_jantzi_guztiak_garaiz_prest_izateko.htm
1936ko gerra hasteko zortzi urte falta zirela jaio zinen. Nola gogoratzen duzu garai hura?

Haurra nintzela hasi zen, baina ordurako ez ginen Olatzagutian bizi. Legardara mugitu ziren gurasoak; Nafarroako Legardara, ez Arabakora. Han nengoela hasi zen gerra, baina ez dut gogoratzen gerra bertatik pasatu zenik: ez nuen halakorik ezagutu. Aita nekazaria zen; etxean abereak ere bagenituen... Urtean hiru txerri hiltzen genituen!

Legardan noiz arte egon zinen?

18 urte bete nituen arte. Osaba-izeba batzuekin bizitzera joan nintzen, ondoko herri batera, Muruzabalera, 21 urte bete nituen arte. Eta orduan Gasteizera etorri nintzen.

Aldaketa handia izan al zen?

Aurrez ez nuen ezagutzen Gasteiz, baina ez pentsa aldaketarik antzeman nuenik. Segituan hasi nintzen lanean. Goiz jaiki behar nuen, lantegira joan, handik etxera... Erritmo hori aurretik barneratua nuen; beraz, ez nuen aldaketarik antzeman.

Zer lantegitan hasi zinen?

Bost lantegitan eman nuen izena, eta bostek erantzun zidaten. Orain bezala, ezta? [Barre egin du] Karta lantegia aukeratu nuen, bertan lan egiteak nolabaiteko ospea zuelako. Astean zazpi pezeta ematen zizkidaten. Handik hamabost egunera, Areitio enpresatik deitu zidaten: astean hamalau pezeta eskaini zizkidaten. Hurrengo egunean, ezjakina ni, inori ezer esan gabe, lantegia aldatu nuen! Deitu zidaten, errieta egin... Tira!

Noiz hasi zinen dendan?

Aurretik, lehen semeaz erditu nintzen... 27 urte izango nituen garai hartan. Alegia, 63 urte daramatzadala hemen! Eta pozik... Lana zaletasun gisa hartzen dut!

Josteko zaletasuna noiztik datorkizu?

Beti izan dut. Areition ez nuen josten, baina kremaileraren zati bat egiten nuen. Erabiltzen nuen makinak atzamarraren zati bat kendu zidan behin!

Barka?

Bai, bai! Atzamarra harrapatu, eta zatitxo bat moztu zidan! Baina azazkala berriro hazi zitzaidanez, ez zidaten kalte-ordainik eman...

Inoiz utzi diozu josteari?

Oso gustuko dut. Are, gaur egun ere egiten dut. Herrian badut makina bat, Gasteizko pisuan beste bat... Dendan banuen bat, baina semeek kendu zidaten, horrenbeste lan ez egiteko. [Barre egin du] Ezin dut utzi josteko makina. Are, esan izan diet hiltzen naizenean kutxan josteko makina bat jarri beharko dutela, akaso.

Noizbait esan duzu hartu zenuten denda ez zegoela oso sendo. Zergatik?

Amaginarrebak ez zuen gauza asko salgai. Denda txikia zen, zaharra. Egurrezko mostradorea zuen, eta egungo dendaren atzeko partean gelak zeuden. Etxebizitza bat zen, eta, atze-atzean, eraikinaren beste aldean, baratzea zegoen. Abereak ere izan genituen... bertan hazi ziren nire semeak!

Zer saltzen zuen?

Gu sartu aurretik jantziak egiten zituzten, baina apenas zuten oihalik. Ez zegoen ondo. Gerra garaian heldu zitzaien gainbehera. Beste denda batzuek gora egin zuten, eta honek...

Esan izan duzu dendara heldu zinela ezer jakin gabe, baina egun batetik bestera denetarik ikasi behar izan zenuela.

Hala da. Heldu ginenean egin genituen lehen gauzetako bat oihalak erostea izan zen. Ez genuen dirurik, baina. Amaginarrebak mailegu bat zuen ordaintzeke. Jaunartzeetarako eta ezkontzetarako jantziak ere saltzen zituzten. Bada, jantzi horiek alokatzen hasi nintzen. Are, gaur egun ere etortzen zaizkit galdezka, ea alokatzen ditugun! Herri batetik heldu nintzen, abereekin lan egitetik, eta errentagarria izan zitekeen edozer egin nuen. Eta poliki joan ginen burua zulotik ateratzen.

Zure senarraren familiak ez zuen begi onez ikusi zuek dendaren ardura hartzea, ezta?

Koinatu bati mailegua eskatu genion; banku batean garrantzizko kargua zuen. Galdetu zigun ea zerekin ordaindu behar genuen, eta ukatu egin zigun. Hala eta guztiz ere, aurrera egin genuen.

Nola?

Tarteka ez ginen heltzen gauza batzuk ordaintzera, eta galdetzen ziguten ea zer gertatzen zen. Lotsarik gabe erantzuten nien: «Ez kezkatu. Bidali eskatu dizkizudan oihalak, horiekin zor dizudana ordainduko dizudalako». Ez nekien legeei buruz, baina lan egiten banekien. Ordaindu behar nuela banekien, eta hala egin genuen aldi guztietan.

Nolakoa zen harremana ehunak saltzen zizkizutenekin?

Inoiz ez zidaten ezetzik esan. Egia da segurtasunez egiten nituela tratuak haiekin, eta ez nien kale egin. Are, zor guztiak ordaindu ostean, gaur egun arte, enpresa horiekin lanean jarraitu izan dugu. Behar handirik ez bagenuen ere, salerosgaiak hartzen nizkien, bere garaian eman ziguten laguntza eskertzeko.

Aurrera egin, eta handituz joan zen denda.

Dendaren gaineko etxea erosi genuen. 1950eko hamarkadaren azken txanpa oso garai ona izan zen. Jantzi asko alokatu genituen, baina lan eskerga egin behar izan genuen. Alokatuta, jantzi horiek guztiak garbitu behar nituen, lisatu... eta hori nik bakarrik. Gau asko eman nituen lo egin gabe jantzi guztiak garaiz prest izateko. Ahal izan nuenean, jantziak alokatzeari utzi nion.

Nola egiten zenuten lan enpresei egindako jantziak erosten hasi aurretik?

Emakumeak heltzen ziren, neurriak hartzen genizkien, eta patroiak eta aukeratutako oihalak jostunei bidaltzen genizkien. Hiru jostun ari ziren lanean guretzat. Gero, jantziak emakumeei probatu, eta egokitzen genituen. Jostun bat hain zen fina lanean, ezen ez genuen inoiz ezer egokitu behar izan. Ezin hobeto egiten zuen.

Gaur egun, hori pentsaezina da...

Orduan ez zegoen besterik. Ez zegoen jantziak egiten zituen enpresarik.

Noiz egin zenuten aldaketa, eta enpresen jantziak saltzen hasi?

Ez dut zehatz gogoratzen noiz gertatu zen, baina gogoratzen dudana da erosi genituen lehenak desastre bat zirela: karratuak bidaltzen zituzten. Sorbalda behar baino metro bat zabalagoa zen. Guztiak berregin behar izan genituen: bezeroekin probatu, orratzekin hartu, moztu, josi...

Beraz, aldaketak ez zizun lana asko erraztu?

Hasieran ez... Baina gerora oso lagungarria izan zen, prest zeuden jantziak erostera ohitu nintzelako. Enpresak hobetuz joan ziren emakumeen soinekoak eta mantalak josteko modua.

Zenbat balio zuten neurrira egindako jantzi horiek?

1950eko hamarkadaren erdialdean, zerbitzuko nesken uniformeak —amantala eta bata— 75 pezeta balio zuen, adibidez. Hori da gogoratzen dudana. Uniforme asko egiten genituen.

Gaur egun, Pinedo bereziki ezaguna da euskal jantziak saltzeagatik, batez ere.

1970eko hamarkadaren erdialdean hasi ginen jantzi horien alde apustu egiten. Senarra hil zitzaidan garaian, gutxi gorabehera...

Egoera politikoak eraginik izan al zuen horretan?

Bai, bai... Orduan euskal folklorearekin lotutako ekintza gehiago egin ziren. Horrek egiten du denda errentagarri, gaur egun.

Ilara luzeak egiten dira dendan, Gasteizko jaien eta Santiago egunaren bezperan...

Orduan saltzen dugu gehien. Hil honetan apenas salduko dugun ezer. Aurrekoan ere ez. Baina beste hilabete batzuekin orekatzen dugu: Olentzero, jaiak...

Asko aldatu al dira euskal jantziak 1970eko hamarkadatik orain arte?

Asko. Garai batean gehien saltzen genituenak beltzak ziren, tanto zuriekin. Funtsean horiek ziren genituen jantziak, ez genuelako egun dugun inbertsioa eginda. Begira gaur egungo jantziak zeinen koloretsuak diren... [Buelta eman du, apaletan jarritako ehunka jantziak erakusteko]. Jantzi beltz tantodunak andre zaharren jantziak ziren. Nire garaian, horrela janzten ziren emakumezkoak ezagutu nituen. Gogoratzen dut Arrasatetik [Gipuzkoa] andre zahar bat etorri ohi zela horrela jantzita, beti. Dotore, zapia jantzita. Maitagarria zen emakume hura; ilusio izugarria ematen zidan hura ikusteak.

Blusak eta neskak zabar ikusten dituzunean, zer datorkizu burura?

Beti gertatu izan da hori. Eta nesken kasuan asko eta asko doaz dotore jantzita, baina kirola egiteko zapatilekin. Malguak izan behar dugu, jaietan ere eroso joan behar dugulako! Eta batzuk ez doazela tradizioak agintzen duen bezala? Disfruta dezatela, eta listo. Eta nik zer dakit, agian bakarren batek arazoak izango ditu oinetan, eta ezin izango ditu abarkak jantzi...

Ehun urte baino gehiago ditu dendak. Azkenaldian, denda historiko batzuk itxi dituzte: Carrion musika denda, Zulaika kirol denda...

Lekukoa hartzeko prest dagoen jendea falta delako gertatzen da hori. Nire semeak erretiratzen direnean, zeinek daki zer egingo duten bilobek!

Internet bidezko salerosketak asko nabaritu direla esan izan dute. Jantziekin ere hala gertatzen da?

Bai, hemen ere nabaritu dugu. Irakasleek askotan egiten dute. Amantalak saltzen ditugu guk. Etorri, amantalak probatu, haien neurria zein den jakin, eta gero Internetez eskatzen dituzte. Alor horretan ere merkatua asko aldatu da. Gaur egun, gutxi dira 7 urtetik aurrera amantala janzten duten ikasleak. Produktu asko izan behar duzu, apur bat saltzeko. Gutxi izanez gero, ez duzu ezer salduko.

Zure semeen erretiroaz hitz egin duzu, baina zu, erretiratu arren, hemen zaude.

Zer egingo diot, ba? Honek ematen dit bizipoza. Ondo nago, eroso, pozik. Disfrutatzen dudan zaletasun bat da. Ez dut zertan hemen egon, baina zer egingo dut etxean?]]>
<![CDATA[Arabako Bertsolari Txapelketa hastear da]]> https://www.berria.eus/albisteak/162363/arabako_bertsolari_txapelketa_hastear_da.htm Sat, 02 Feb 2019 12:48:19 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/albisteak/162363/arabako_bertsolari_txapelketa_hastear_da.htm <![CDATA[Droga gaindosi baten ondorioz hil da 28 urteko preso bat Zaballan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/011/001/2019-01-29/droga_gaindosi_baten_ondorioz_hil_da_28_urteko_preso_bat_zaballan.htm Tue, 29 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1874/011/001/2019-01-29/droga_gaindosi_baten_ondorioz_hil_da_28_urteko_preso_bat_zaballan.htm
Cesar Manzanos Salhaketako kideak nabarmendu du espetxe barruan gertatzen diren heriotzak ez direla naturalak: ez droga gaindosiak, ez suizidioak. «Heriotza zigorraren estalpeko aplikazioak dira; bai baitaude horiek saihesteko mekanismoak, eta ez baitute funtzionatzen». Areago, Salhaketak ohartarazi du hilaren 17ko heriotza horrek agerian uzten duela «espetxe barruko heriotzak isilarazteko politika sistematiko bat» dagoela martxan. Manzanosek gogora ekarri du orain zenbait urte Espetxe Erakundeen Zuzendaritzak ematen zuela kartzelako heriotzen berri, hildako presoaren «oinarrizko datuekin», baina orain urte batzuk utzi ziotela informazioa emateari.

Espetxe barruan gertatzen diren heriotzak «isilarazteko protokoloa» du zuzendaritzak, Manzanosen esanetan. Haren arabera, azken urteetan heriotzen %10 ere ez ditu jakinarazi Espetxe Erakundeen Zuzendaritzak. Elkarteak gaineratu duenez, heriotzak «isilarazi» ez ezik, familiei informazio oso urria ematen diete kartzeletako arduradunek. «Ez diete informaziorik ematen familiek dituzten eskubideei buruz, heriotzak erantzulerik ote duen argitzeko eskubideari buruz». Neurriak eskatu ditu Salhaketak; besteak beste, fiskalak ofizioz ikerketa zabaltzea kartzelan gertatzen diren heriotzen inguruan.

Espetxe barruko «inpunitatea» salatzeko helburuarekin, elkarretaratze bat egingo du bihar Salhaketa elkarteak Gasteizen; 12:00etan bilduko dira Espainiako Gobernuaren Arabako Ordezkariordetzan.]]>
<![CDATA[Zaballako espetxean 28 urteko gizon bat zendu da]]> https://www.berria.eus/albisteak/162142/zaballako_espetxean_28_urteko_gizon_bat_zendu_da.htm Mon, 28 Jan 2019 07:08:25 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/albisteak/162142/zaballako_espetxean_28_urteko_gizon_bat_zendu_da.htm <![CDATA[Itxarote zerrendak luzatzea biztanleria zahartzearekin lotu du Osakidetzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2108/017/001/2019-01-26/itxarote_zerrendak_luzatzea_biztanleria_zahartzearekin_lotu_du_osakidetzak.htm Sat, 26 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/2108/017/001/2019-01-26/itxarote_zerrendak_luzatzea_biztanleria_zahartzearekin_lotu_du_osakidetzak.htm
Osakidetzako jardueraren 2018ko datuen berri eman zuen Diegok atzo, Andoni Arzelai Osasun Laguntzako zuzendariarekin batera. Iaz, ospitaleko kontsulten itxaronaldia 33 egun izan zen; hau da, 2017an baino bost egun gehiago. Proba osagarriak egiteko, hamalau egun itxaron behar izan zen; duela bi urte hamahiru egun ziren, eta 2014an, bederatzi. Ebakuntza kirurgikoetarako itxaronaldia egonkortu egin da: 49 egun da. Espezialitateen arabera, traumatologia da itxarote zerrenda luzeena duena: 58,3 egun; 2017an baino egun bat eta erdi gutxiago.

Datu orokorrei dagokienez, Osakidetzako zuzendari nagusiak jakinarazi du 2018an Osakidetzak 94.000 pertsona artatu zituela egunero, batez beste: 60.000, lehen arretan, eta 34.000, ospitalean. Hau da, guztira, 16 milioi kontsulta baino gehiago. Bestalde, nabarmendu du Osakidetzako erabiltzaileek gero eta denbora gutxiago ematen dutela ospitaleratuta. Are, zehaztu du ospitalea utzi ondoren berriro itzultzen direnen kopurua urritu egin zela iaz.

LEPa, «datorren asterako»

Diegok ez zien erantzun 2018ko lan eskaintza publikoan salatutako irregulartasunei buruzko galderei. Osakidetzako zuzendari gisa lehen prentsaurrekoa zuela-eta, «datorren asterako» uztea eskatu zuen. «Ez diogu horri buruz hitz egiteari uko egiten, baina gaur ez da eguna». Diegok bi hilabete eta bi aste daramatza karguan, Maria Jesus Mujikak iazko azaroan dimisioa eman zuenetik.

Lan eskaintza publikoaz ez, baina kargura heltzean aurkitutakoaz mintzatu zen Osakidetzako zuzendari nagusia. «Maila profesional handiko taldea» aurkitu duela nabarmendu du. «Aurkeztu ditugun datuek adierazten dute arro egoteko moduko zerbitzua dugula».]]>
<![CDATA[«Eukaliptoa gehiago heda daiteke pinuaren krisiarekin»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/032/001/2019-01-23/eukaliptoa_gehiago_heda_daiteke_pinuaren_krisiarekin.htm Wed, 23 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1885/032/001/2019-01-23/eukaliptoa_gehiago_heda_daiteke_pinuaren_krisiarekin.htm
Zeintzuk izan dira basoak kudeatzeko oinarriak azken hamarkadetan?

Oinarria izan da kalitate ertain eta txikiko egur asko ekoiztea denbora laburrean. Hori izan da lehentasun nagusia. Kudeaketa horren ondorioz sortu dituzten zuhaiztien funtzionamendua eta konposaketa oso urrun dago baso naturaletatik.

Zer proposatzen du Kolore Guztietako Basoak ekinbideak?

Ideia nagusia da mendiaren dibertsifikazioa behar dela. Ikuspuntu guztietatik da interesgarria: bioaniztasuna handitzeko, baita errentagarritasun ekonomikotik begiratuta ere.

Posiblea al da basoen kudeaketa ekonomikoa eta iraunkortasuna bateratzea?

Kolore Guztietako Basoak ekinbideak horren alde egiten du. Produkziora bideratutako orubeak kudeatzeko eredu ezberdin bat proposatzen dugu. Konplexuagoa da, baina balio erantsi handiagoa du, eta ekonomikoki interesgarria da. Horrez gain, ezin dugu ahaztu paisaiari dagokion alorra: espezie bakar baten aldeko apustuak udazkena lapurtu digu.

Egungo kudeaketa ereduaren ondorioa da Kaliforniako pinuei eraso egiten dien onddoaren gorakada?

Aurreikusten genituen efektuak agerian utzi ditu horrek. Hori gertatu aurretik ere eskatu genituen askotariko espezieak dituzten basoak, eta ez espezie bakarrekoak. Europan badaude proposatzen dugunaren ereduak, eta ekonomikoki errentagarriak dira.

Gaitza aurreikus zitezkeen?

Inguruko herrialdeetan aurrekariak daude. Espezie bakarreko landaketak errentagarriak dira epe laburrean, baina ezegonkorrak dira epe ertainean. Ezegonkortasun hori ari gara bizitzen.

Zein da arrisku nagusia orain?

Pena litzateke eukalipto edo akazien alde apustu egitea, pinuekin gertatu dena ulertu gabe. Pinuei eragin dien gaitza aukera bat da ikusteko zer ekar dezaketen baso kudeaketa eredu batzuek.

Eukaliptoa al da Kaliforniako pinua ordezkatzeko aukera enpresentzat?

Hori da joera. Administrazioa ez da ezer egiten ari. Orain dagoen eukalipto kopurua gehiago handitu daiteke pinuaren krisiarekin.

Administrazio publikoek zerbait egin dezakete horren aurka?

Bizkaian, adibidez, basoaren azalera osoaren laurden bat dago Bizkaiko Foru Aldundiaren eskuetan. Dena den, administrazioak badu zereginik: duen lurraren kudeaketa egokia egitea, kudeaketa horren bitartez eredu izatea, eta sektore pribaturako laguntzak bideratzea. Horren bitartez eragin dezake basoen kudeaketan.

Nola ari dira jokatzen?

Ingeniaritzaren ikuspuntutik ari dira administrazioak lurraldea kudeatzen. Ingeniaritzaren barruan hainbat joera daude, eta, lehenesten ari direnaren ustez, natura zerbait inperfektua da, eta hezi egin behar da. Horrek ekarri ditu espezie bakarreko basoak, denak adin berekoak, eta adin berarekin mozten direnak. Administrazioek buru jarri beharko lukete. Ekonomia kapitalista batean, egoera bat gelditu egin behar dute luze gabe errentagarritasun ekonomikoa lortzeagatik kalteak eragin baditzake.]]>
<![CDATA[«Oso beroak izan dira azken urteak, eta joera hori dela ematen du»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/006/001/2019-01-22/oso_beroak_izan_dira_azken_urteak_eta_joera_hori_dela_ematen_du.htm Tue, 22 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1857/006/001/2019-01-22/oso_beroak_izan_dira_azken_urteak_eta_joera_hori_dela_ematen_du.htm
Zergatik da kontuan hartzekoa C3Sk ezagutarazi duen tenperatura igoera?

Abendu bukaerara arteko informazioa baliatuta ateratako benetako datua da. Horren aurretik onartzen genuen urte beroa izaten ari zela, baina betiere proiekzioetan oinarrituta. Ordea, uztartu ditugu hainbat datu erreal, sateliteena barne, eta egitate bat da orain. Datuak ditugunetik, beroenak izan dira azken lau urteak. Oso adierazgarria da hori. Areago, ikusi ahal izan dugu azken hamazazpi urteak oso beroak izan direla, eta, funtsean, ematen du joera horrek jarraipena duela.

Ikusi duzuen igoera hori bat dator erakunde batzuen aurreikuspenekin. Hasi berri den urterako edo aurreragorako badago tenperatura igoeraren iragarpenik?

Orain zaila da esatea. Urte batetik bestera klima aldakortasun apur bat dago, eta horren arabera zehazten da joera. Orain arte zantzu batzuk antzeman ditugu, iragar dezaketenak 2019a ere urte beroa izan daitekeela. Dena den, egun oso zaila da hori zehaztea.

Tenperaturak soilik ez, berotegi gasen isuriek ere gora egin dute. Errealista da pentsatzea joera hori eten daitekeela?

Datuen monitorizazioa eta jarraipena egiten dugu; ez dugu halako erabakirik hartzeko ahalmen politikorik. Edonola ere, IPCC Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Taldeak duela hilabete gutxi argitaratu zuen txosten bat, non mende honetan 1,5 graduko igoeraren muga ez gainditzearen alde egiten duten. Txosten horretan hainbat aholku agertzen dira CO2 isuriak urritzeko. Garrantzitsua da konturatzea eta jakitea isuritako CO2a atmosferan egongo dela denbora luzean, hamarkada batzuetan. Beraz, orain CO2 isuriak gelditzen baditugu ere, tenperaturaren igoera mantendu egingo da tarte batez. Are gehiago, horrek eragindako kalteak izango dira zenbait hamarkadatan; adibidez, itsas mailaren igoera.

Datuak ematean hau esan zenuen: «Soilik gure indarrak batuz egin dezakegu aldea». Zeintzuk izan beharko lirateke lehentasunak? Nondik hasi lanean?

IPCCren txostenean agertzen dira lehentasun horietako batzuk. XXI. mendean 1,5 graduko igoeraren barruan egon nahi badugu, muturreko aldaketak beharko dira, muturreko ekintzak hainbat arlotan: energia eraginkortasunean, azpiegituretan eta garraioan... Hori da bide bakarra IPCCk proposatutakoa erdietsi ahal izateko, eta horrek aldaketa handia ekarriko dio gure bizimoduari.

Errealista da aldaketa hori gertatuko dela pentsatzea egungo testuinguru politikoan?

[Barreak] Ezaguna da egoera zein den. Politikariei dagokien zerbait da. Benetan garrantzitsuena da politikariek ezin izan dezatela esan ez dutela eduki gertatzen ari denaren berri. Gurearen moduko erakundeek eta beste batzuek arreta handiz aztertzen dugu gertatzen ari dena. Gertatzen denari buruzko datu guztiak ematen dizkiegu politikak egiten dituztenei, kalitate handienarekin. Ezagutza horietan oinarrituta, haiei dagokie erabakiak hartzea.

Orain arteko bilakaera kontuan hartuta, noiz gaindituko da 1,5 graduko igoeraren muga?

IPCCren txostenak proposamenak egiten ditu mende bukaerara arteko igoera 1,5 gradura mugatzeko. Halaber, txosten horrek berak zehaztu du ezer egiten ez badugu muga horretara helduko garela 2030-2050 bitartean. Hamabost urtean bertan egon gaitezke. Munduaren tenperatura globala 1,1 gradu igo da jadanik.

Jakinarazi duzue eremu artikoetan gertatzen ari dela berotzea.

2018ko datuetan agerikoa da Artikoan gertatzen ari den berotzea. Ikus daiteke beste adierazle batzuetan ere. Guztiek adierazten dute Artikoan zerbait gertatzen ari dela.

Azaroan Nazio Batuen Erakundeak klima aldaketari buruzko goi bilera egingo du Txilen. Zer ekarpen egingo duzue bertan?

Parisko akordioko erabakien jarraipena egingo dute. Benetako datuak beharko dituzte hori aztertzeko, eta, horretarako, gurearen moduko erakundeek ahalik eta datu zehatzenak eman beharko dizkiegu: monitorizatutako datuak, azken urteetako tenperaturaren bilakaera... Bermatu behar dugu klimari buruzko informazio zehatza izango dutela, horri buruz eztabaidatzeko eta erabakiak hartzeko.

Zuen txostena izan da 2018ko datu errealekin egindako lehena. Baduzue beste erakunderen baten daturik?

Copernicusen klima monitorizatzen ari gara. Sateliteen informazioa biltzen dugu, lurrean ditugun informazio sareena... Beste erakunde batzuekin ari gara lanean: Amerikako Estatu Batuetan, Erresuma Batuan, Japonian... Guztiok bat gatoz datuek islatzen dutenari buruzko balorazioan.]]>
<![CDATA[«Bezeroak gero eta gehiago daki ogiaz, eta interes handia du»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/037/001/2019-01-19/bezeroak_gero_eta_gehiago_daki_ogiaz_eta_interes_handia_du.htm Sat, 19 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1857/037/001/2019-01-19/bezeroak_gero_eta_gehiago_daki_ogiaz_eta_interes_handia_du.htm Ñam izendatu du proiektu hori, eta bete dituen urte beste errezeta bildu ditu. Liburuan bildu dituzten errezeta guztiek ezaugarri bera dute: ogi xerra baten gainean eginda daude, edo ogia dute oinarri. Are, errezeta bakoitza ogi mota batekin egina dago: garizko baguette ekologikoa, hanburgesa opila, zekale eta gari ogi ekologikoa, moldeko osoko ogia, olio ogia, Mediterraneoko triada... 35 ogi motako zerrenda bete arte. Txema Pascual Perez (Iruñea, 1965) da Artepaneko egungo kudeatzailea. Haren aita Jose Maria Pascualek sortu zuen okindegi artisaua, 1983an, beste bazkide batekin.

Zergatik ospatu duzue Artepanen 35. urteurrena? Ospakizunetarako, beste mugarri batzuk jarri ohi dira.

25. urteurrenean ospakizun berezia egin genuen, eta ordutik hamar urte pasatu direla... zergatik ez?

Eta zergatik errezeta liburua?

Okindegietara etortzen diren bezeroekin detailetxoak izan ohi ditugu: poltsa bat, amantal bat... Baina beste bezero batzuk ere baditugu: ostalaritzako profesionalak. Hori kontuan hartuta hasi ginen proiektua lotzen: ostalaritzako bezeroekin detailea izatea, ogi xerren gainean aurkeztutako errezetak...

Liburuan Arabako bazter guztietako ostalariak daude. Nola aukeratu zenituzten?

Oso demokratikoki egin genuen. Guztiei jakinarazi genien gure asmoa. Parte hartu nahi zuten guztiei eskatu genien errezeta bat bidaltzeko, posta elektronikoz, egun zehatz batean: jasotzen genituen lehen 35 errezetak sartuko ziren. Denek baietz esan zuten, eta aurrera! Oso sorta plurala geratu da; Arabako hainbat lekutakoak dira, eta askotariko nortasunak dituzte: jatetxe handietatik auzoko tabernetara. Era berean, pozgarria da guztiak oso pozik geratu direla liburua nola atera den; beraz, denak pozik!

Liburua gazteleraz eta euskaraz argitaratu duzue.

Aurrera goaz alde horretatik. Saltoki gisa oso lan polita egin dezakegu euskararekin, euskararen alde, kalean egon dadin. Artepan moduan, jarraitzen dugu langileei eskolak ematen, okindegietako informazioa euskaraz eta gazteleraz ematen, barneko komunikazioan txertatzen... Ez da erraza, eta langileen konpromisoa behar da. Aurten, Euskaraldiaren eragina nabaritu dugu.

Liburuan ere askotariko errezetak daude: bazkari bat hasteko modukoak, bigarren plater izan daitezkeenak, postreak...

Hiru postre daude, bai: ogi torrada, sagar tarta eta txokolate eta oliba oliozko airez egindako krema.

Azken hori egiteko...

Maila guztietarako errezetak daude. Batzuk oso errazak dira, osagaiak gertu izanez gero azkar prestatzeko modukoak. Beste batzuk aproposagoak dira egun batean zeure burua nabarmentzeko. Oso interesgarria izan da prozesu guztia, sukaldari bakoitzak aukera izan duelako bere burua adierazteko nahi izan duen moduan.

35 urte, beste horrenbeste errezeta, eta horietako bakoitza ogi mota batekin eginda dago. 35 ogi mota saltzen al dituzue?

Egia da egunero ez ditugula guztiak dendetan, baina gehienak bai. Liburuak hiru erpin ditu, eta bakoitzari protagonismoa eman diogu: ostalariari, hark egindako errezetari eta ogiari.

1983an zure aitak irudika zezakeen gaur egun 35 ogi eskainiko zenituztela?

Garai hartan, oro har, Gasteizen bi ogi mota zeuden okindegietan: barra eta trinkoa. Denda bakan batzuetan, agian, opiltxoren bat aurki zitekeen, edo Meanotik [Nafarroa] ekarritako ogia. Besterik ez.

Nola egin duzue gaur egunera arteko bidea? Hainbat zapore eskaini, bezeroentzat berriak diren osagaiak...

Batetik, geure burua prestatuz. Gaur egun, prozedura oso luzeak egiten ditugu hartzidura bereziak lortzeko eta, horren bitartez, ogiei beste nortasun bat emateko: zaporea, denbora gehiago ondo mantentzea... Legamia naturalen pizkundea ere gertatu da. Hori egiteko modua ikasi dugu: ikastaroetara joanez, bidaiatuz, 35 urte horietan egindako lagunekin hitz eginez... Baina, edozein aldaketa egiteko, funtsezkoa da denbora hartzea.

Adibidez, zertarako?

Duela 25 urte inguru hasi ginen ogi ekologikoa egiten. Orduan ez zen saltzen irin ekologikoa. Gari ekologikoa erosi, eta Arluzeako errota batean egiten nuen irina. Gero, errota hori erosi nuen [gelan dagoen egurrezko errota bat seinalatu du]. Ore ama naturalen kultiboa egiten hasi ginen, eta gaur egun bost ogi ekologiko egiten ditugu, egunero.

Eta nolakoa da bezeroen erantzuna aldaketa horien aurrean?

Bezeroa aintzat hartu behar da. Behin, ogi zati bat eman nion bati, proba zezan. Ogi sendoa, garraztasun pixka batekin. «Ona dago...», esan zuen, baina aurpegiak ez zuen hori islatzen. Gustua aldatuz doa. Adibide asko ditugu: garagardoa, olioa... Bezeroak gero eta gehiago daki ogiaz, eta interes handia du; jakin nahi du nola egin dugun, zeintzuk diren lehengaiak, nondik ekartzen ditugun...

Duela 35 urte, Artepan okindegia Jesus Guridi kalean zegoen. Gaur egun beste lau denda dituzue. Nola hazi zarete?

Markek istorio bat asmatu ohi dute beren burua saltzeko. Guk ez dugu hori egin behar; garena erakutsi behar dugu, hori baino ez. Artepaneko denda bakoitzak bere nortasuna du, garai eta espazio batean sortua.

2016an ireki zenuten azken denda: Mamia. 220º eskolarekin batera egin zenuten. Lantegia kanpotik ikusten da, eta tailerrak egiteko espazioa duzue... Sukaldaritza eta okintza ikastaroen eskaria zegoen?

Okin asko joaten dira denda horretara: batzuk, profesionalak; beste batzuk, zaleak. Zalantzak argitzeko leku bihurtu da, eta, horri esker, sare txiki bat sortu da dendaren inguruan. ]]>
<![CDATA[Gasteizen AHTa lurperatzeko 434 milioi bideratzea adostu dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1894/009/001/2019-01-18/gasteizen_ahta_lurperatzeko_434_milioi_bideratzea_adostu_dute.htm Fri, 18 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1894/009/001/2019-01-18/gasteizen_ahta_lurperatzeko_434_milioi_bideratzea_adostu_dute.htm Euskal Y-ko lanen amaierarako prest egongo litzateke Gasteizko sarbidea. Amaiera data 2023. urtea dela berretsi dute agintari guztiek.

Jose Luis Abalos Espainiako Sustapen ministroa, Arantxa Tapia Eusko Jaurlaritzako Azpiegitura sailburua, Ramiro Gonzalez Arabako ahaldun nagusia eta Gorka Urtaran Gasteizko alkatea izan ziren atzoko agerraldian. Trenbidea lurperatzeko egitasmoaz gain, Dato kaleko geltokia lurperatzeko proiektuaren berri ere eman zuten. Lurraren arrasean kristalezko eraikin bat gehitu nahi diote egungo geltokiari, baita tranbiaren geltoki bat ere. Lur azpian bi solairu izango ditu. Lehenengoan trenbideetara jaisteko areto bat egongo da, 400 tokiko aparkaleku bat, eta, espazio horietatik bereizita, errepide bat, ekialdetik mendebalderako ardatza jarraituz. Lur azpiko bigarren solairuan hiru nasa egongo dira abiadura handirako, zabalera estandarreko burdinbideekin; bereizita, aldiriko trenen eta distantzia ertaineko trenen nasa ere hor egongo da. Azkenik, merkantzien garraiorako trenak pasatuko dira aparteko tunel batetik.

434 milioi euroko aurrekontua banatzeko akordioa sinatuta zegoen aurretik: Sustapen Ministerioak %50 ordainduko du, Eusko Jaurlaritzak %25, Gasteizko Udalak %15, eta Arabako Foru Aldundiak %10. Espainiako Gobernuak dagokion partearen zati bat ordainduko du hiriari itzuliko dion lur eremuaren bitartez: 90.000 metro koadro, horietatik 44.000 geltokiaren inguruan. Lur horien balioa zehazteke dago, ordea, baita Gasteizko Udalak hutsik geratuko den korridorean egin nahi duen proiektua ere.

Bi loturak, zehaztuta

Lurperatze proiektuaz gain, beste bi proiektu aurkeztu dituzte AHTarekin lotuta: Gasteizko tren geltokia Euskal Y-arekin eta Burgoserako (Espainia) adarrarekin lotzeko proiektuak. Bilborako lotura Arkautitik egingo dute; lotune horretan Gasteiz-Iruñea balizko AHT lotura ere aurreikusi dute. Ordea, Abalosek ez du zehaztu Iruñea eta Euskal Y-a nondik lotuko den, baina egun gutxi barru Nafarroako Gobernuarekin bilduko da horri buruz hitz egiteko. Arkautiko lotunearen aurrekontua 206 milioi eurokoa izango da. Gasteiz-Burgos linearako lotura egiteko proiektuak, berriz, 41 milioi euroko aurrekontua izango du.

Gasteizko EH Bilduko bozeramale Miren Larrionen ustez, proposatutako lurperatze eredua «motz» geratzen da. «Salburua eta Zabalganarentzat irtenbide lurperatu bat ez aurreikustea akats larria da». Horrez gain, gogorarazi du orain bederatzi urte aurkeztutako lurperaketa egitasmoak 6,8 kilometro zituela, eta 511 milioi euroko aurrekontua. «Gainera, orduko proiektuan benetako geltoki intermodal bat eraikitzea aurrekontu barruan zegoen; alde izugarria da».

Gasteizko Elkarrekin-Podemos ere kritiko agertu da proposatutako proiektuarekin. Auzo batzuk kanpoan uzteaz gain, aukera guztiak aztertu ez izana leporatu die administrazioei. Horrez gain, gaineratu du Gorka Urtaran ez dela alderdiekin bildu «milioika euro balioko duen egitasmo estrategikoa» azaltzeko. Azkenik, Elkarrekin-Podemosek gaineratu du AHTa «ia inork eskatzen ez duen» trena dela.

Tren sozialaren alde

Proiektuaren nondik norakoen berri eman bitartean, dozenaka pertsona bildu ziren Arabako AHTrik Ez taldeak deitutako elkarretaratzean, Espainiako Gobernu ordezkaritzaordearen aurrean. Are, plataforma Abalos ministroari gutun bat ematen saiatu zen, haien aldarrikapenen berri emateko. Hain zuzen ere, plataformaren iritziz AHTaren proiektu berria «sozialki, ekologikoki eta ekonomikoki jasangaitza» den eredu baten ondorioa da.

Tren «sozial eta publikoa» aldarrikatu zuten, «hiriburuez gain, herriak, eskualdeak eta industria guneak lotuko dituena». Egungo trenbide sarea hobetzeko eta zaharberritzeko eskatu zioten ministroari. Trenbidearen hirugarren erraila jartzea ere proposatu zioten, «egun Euskal Y-aren ibilbidearen zenbait ataletan egiten ari den bezala». Konponbide horrekin plataforma baten beharrik ez legokeela gaineratu dute. Azkenik, eskatu zioten ez nahasteko AHTa eta Gasteizko trenbidea lurperatzea; bi proiektu independente direla gogorarazi zuten.]]>
<![CDATA[AHTa Gasteizen lurperatzeko, 434 milioi euro]]> https://www.berria.eus/albisteak/161663/ahta_gasteizen_lurperatzeko_434_milioi_euro.htm Thu, 17 Jan 2019 10:13:50 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/albisteak/161663/ahta_gasteizen_lurperatzeko_434_milioi_euro.htm <![CDATA[Hamar urteko mugarria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/014/001/2019-01-17/hamar_urteko_mugarria.htm Thu, 17 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1913/014/001/2019-01-17/hamar_urteko_mugarria.htm

Gertakari haiek eragin handia izan zuten AHTaren oposizioan; hain zuzen, horren inguruan hitz egin dute Hilario Manzanedo, Itziar Pou Mozos, eta Julio Villanueva AHTaren aurkako mugimenduko kideek, eta Agustin Muiños Diaz Urbinako Administrazio Batzarreko kideak.

ZEIN ZEN MOBILIZAZIOAREN AURREKO TESTUINGURUA?

Manzanedo, Villanueva eta Pou bat datoz zaila dela AHTaren aurkako borroka luzean mugarririk jartzea. Ordea, gehienak ados daude oposizioa indartsu zegoela Urbinako manifestazioa heldu zenean. «Esan daiteke 2007an eta 2008an izan zirela erresistentzia puntu gorenak», azaldu du Villanuevak. Ordurako herri askotan zabalduta zegoen AHTaren aurkako borroka: informazioa emateko, mobilizazioak antolatzeko... Era berean, Manzanedok oroitu du mugimendu barruan «gatazka» batzuk zeudela.

Eragileek gogora ekarri dute 2008ko abenduan ETAk Inaxio Uria hil zuela, AHTaren obretan ari zen enpresa bateko burua. Horrek tren azkarraren aurkako taldeen hausnarketa eragin zuen, baita adierazpenak ere: asanbladarenak, Elkarlanarenak, gizabanakoek egindakoak... Pouren iritziz, horrek guztiak egoera «nahiko nahasia» utzi zuen. Are, hiru eragileek uste dute Uriaren aurkako atentatuak eragin zuela Urbinan Ertzaintzak erabili zuen indarkeria.

Agustin Muiños Diazek gaineratu du herria «okupatuta» zegoela lanak hasi zituztenetik: zinpeko zaintzaileak, Guardia Zibila... «Herri erdian kontrolak egiten zituzten, ia egunero: dokumentazioa eskatu, galderak...». Gogora ekarri du herritar askok, ez guztiek, parte hartu zutela mobilizazioan, eta gainontzekoek informazioa eskatzen zutela: lurren desjabetzeak, lanen eragina...

EGUNEKO MOBILIZAZIOA

Urtarrilaren 17an mobilizazioa obretarako martxa gisa planifikatu zen, eta, amaieran, desobedientzia ekintza gisa, AHTaren plataformara igotzea aurreikusi zuten. Ekintza jendetsua izatea zuen helburu, baina, aldi berean, «nahiko arina». Villanuevak gogoratu du ez zegoela makinarik lubetaren eremuan. Manzanedok erantsi du asmoa zela tarte batez okupatzea, modu sinbolikoan.

4.000 lagun inguru bildu zirela zehaztu dute. «Askotariko pertsonak zeuden: gazteak, familiak haur txikiekin...», gehitu du Pouk. Martxa hiru kilometro ingurukoa izan zen: Luku ondotik pasatu, autobidearen azpiko tuneletik, Miñao Goien herri ingurura arte. Amaitzean adierazpen batzuk egin zituzten, eta, ostean, askok AHTaren plataformarako bidea hartu zuten. «500 eta 1.000 lagun artean egongo ziren igotzeko prest», nabarmendu du Manzanedok. Gutxi batzuek lortu zuten, baina. Ertzaintza berehala oldartu zitzaien.

ERTZAINTZAREN INDARKERIA

«Zigorgabetasuna». Hitz hori baliatu dute eragile guztiek Ertzaintzaren jokabidea salatzeko. Lubetara igo zirenen aurka egin zuten, baita martxan parte hartu zutenen aurka ere. Villanueva atxilotu zuten AHTaren plataforma gainean. «Atxilotuta geunden bitartean, polizien elkarrizketak entzuten genituen: pilotak bukatzen ari zitzaizkien; beste herri batzuetako poliziak bidean zeuden...». Bortizkeria hura aurrez planifikatuta zegoela uste dute AHTaren aurkako mugimenduko hiru kideek.

Urbinarako bidean zein herrian bertan «gertakari larriak» izan zirela gogorarazi dute. Dozenaka adibide eman dituzte: autobidearen azpiko tunelean Poliziak «korridore» bat egin zuen, «itzultzen ari ziren manifestariak jotzeko»; herria hartu, eta atxiloketak «nahieran» egin zituzten... Muiñosek gogora ekarri du bizilagunen kontra ere egin zutela, mobilizazioan parte hartu ez bazuten ere. «Gazte bat jotzen ari zen ertzain bati oihu egin zion bizilagun batek, leihotik, gelditzeko; etxetik atera eta furgoneta batera eraman zuten, jipoitzeko, eta haren 4 urteko alaba bakarrik utzi zuten etxean».

KRIMINALIZAZIOA

Urbinako mobilizazioak ondorio bat izan zuen, epe laburrean: bide berri bat hartu zuen Ertzaintzak, AHTaren aurkako ekintzak terrorismo delituekin lotzen eta Espainiako Auzitegi Nazionalera bidaltzen hasi baitzen. BERRIAk ezagutarazi zuen Ertzaintzaren erabaki hori, Urbinako gertakarien ostean. Hain zuzen, atxilotutako zortzi lagunen aurkako diligentziak Auzitegi Nazionalera bidali zituen Ertzaintzak. Julio Villanueva izan zen atxilotuetako bat. «Azkenean Santiago Pedraz epailea inhibitu egin zen, eta eskerrak, bestela Madrilen epaituko gintuzten». Sei atxilotu zigortu zituzten.

Manzanedok eta Pouk nabarmendu dute agintariek nola jokatu zuten Urbinako gertakarien harira. «Hedabideetan isilarazi egin zuten gertatu zena; horrek agerian uzten du botereak zigorgabetasuna zabal dezakeela zerbaitekin tematzen denean», adierazi du Manzanedok.

Ondoren, AHTaren oposizioa kriminalizatzeko asmoa irmotu zela ondorioztatu dute eragile guztiek. Villanuevak Nafarroako hainbat adibide eman ditu: 2010ean errepide batean pintaketa bat egiteagatik, bi urteko espetxe zigorra eskatu zuen fiskalak; 2011n, Yolanda Barcina Nafarroako gobernuburu ohiaren aurkako tartakadak Auzitegi Nazionalean epaitu zituzten...

AHT-AREN OPOSIZIOA HAMAR URTEREN BURUAN

Urbinako oldarraldiak ondorioak izan zituen, gertatu eta gutxira, eragileek azaldutakoaren arabera. Manzanedoren iritziz, AHTaren aurkako mugimenduan barne eztabaidak areagotu egin ziren, baina ez hori bakarrik: «Izua zabaldu zen, ez jipoiena bakarrik, baizik eta judizializazioarena ere: ekintza txikienak zigor eredugarria izan zezakeen». Villanuevak gaineratu du horren ostean manifestazioak egin zirela, baina obretan bestelako ekintzarik ez zen gertatu urtebetean. 2010ean leku askotan hasi zituzten lanak, eta horrek etsipena eragin zuela zehaztu du. Pouren aburuz, «zaila» da atzera begiratzea eta hausnarketa egitea; «edo errazegia»: «Egungo egoera ikusita, agian Urbinako gertaerei batasunez erantzutea zen bidea, baina gaur erraza da hori esatea».

Une hark AHTaren aurkako borrokaren gainbehera irudikatu zuela adierazi dute. Dena den, oraindik bizirik ikusten dute kontrako mugimendua, batez ere Nafarroan, zenbait lekutan lanak hasi ere ez dituztelako egin. «2010etik gaur egunera arte hamalau kilometro baino ez dituzte egin; itxaropentsu gaude oraindik», azaldu du Villanuevak. «Talde asko daude; ikuspegi ezberdinetatik edaten dugu, eta ahalegin bat egiten ari gara nor bere esparrutik aldarrikapen ezberdinak egiteko».

Manzanedok ahalegin horren garrantzia azpimarratu du. Are, AHTaren aurkako borroka gizarte ereduarekin lotzeko beharra nabarmendu du. Hain zuzen ere, uste du trena noizbait amaituko balute ere eztabaida mantenduko litzatekeela, kostuagatik, behar duen mantentze lanengatik...

AHT-A URBINAN, UTZITA

Bost urte luze dira Urbinatik pasatzen den AHTaren plataformaren lanak amaitu zituztela. Mui- ñosek gogorarazi du beste urte bat gehiago iraun zuela herriaren «okupazioak». Eta gaur egun amaitutzat jotzen diren lan horiek «guztiz utzita» daudela erantsi du. Herriko Administrazio Batzarreko kideek bilera eskatu zuten Eusko Jaurlaritzarekin, horren berri emateko: plataformako materiala lapurtu dute, abereak pasatzen dira, autoak... «Behin 30 neska-mutil inguru ikusi nituen bizikletan, plataforma gainetik». Urbina eta Luku arteko tunelak metalezko xafla batzuekin itxi zituzten, hori jakin zenean.

Muiñosek gaineratu du konpontzeko daudela herrian kalte handiagoa eragiten duten beste alor batzuk. Irtenbide zaila du, baina, obrekin batera desagertutako iturburuak berreskuratzeak. Borrokan jarraitzeko asmoa berretsi du Muiñosek, halere: «Trena egin nahi badute, itzuli beharko dira, eta, herrian esaten dugun bezala, Urbinako plaza ez dugu entregatuko». ]]>
<![CDATA[Arta puntako gurutzea, lurrean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/007/001/2019-01-15/arta_puntako_gurutzea_lurrean.htm Tue, 15 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1872/007/001/2019-01-15/arta_puntako_gurutzea_lurrean.htm Baleares gerraontzi frankistan Errepublikaren aurkako borrokan hil ziren Ondarroako hemezortzi marinel, erreketeak guztiak. Gurutzean aipatu herritarren izenak agertzen ziren, honako esaldi honekin batera: Jainkoaren eta Espainiaren alde beren bizia eman zuten ondarroarren omenez.

Ikur hori Eusko Jaurlaritzak 2012an egindako katalogoan agertzen da, eta Eusko Legebiltzarrak kentzeko edota moldatzeko eskatua zuen. Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza-k jakinarazitakoaren arabera, Ondarroako Udala hondakinak kentzeaz arduratuko da, eta ez du gurutzea berriz eraikiko. Gurutzea eraitsi aurretik udalak proposatu zuen ikur frankista kendu, eta, horren ordez, beste oroigarri bat eraikitzea, itsasoan hildako herritar guztien omenez.

Sare sozialetan zabaldutako bideoan, gurutzea eraisteko lanak erakutsi dituzte. Egunez hasi ziren, eta betoiaren barruko metalezko egitura iluntzean moztu zuten. Eusko gudarien omenez, faxistak Ondarroatik kanpora idatzi zuten egileek bideoaren amaieran. Turrune! aldizkariak eman zuen gertatutakoaren berri. Bertan jasotako informazioaren arabera 1958an eraiki zuten gurutzea. Halaber, aldizkari horrek jaso du Eusko Jaurlaritzak Ondarroako Udalari eskatu ziola gurutzea kentzeko. Udalak, ordea, jakinarazi du ez zuela horren berririk.

Jaurlaritzak azaldu du udalen eskumena dela ikur frankistak kentzea. Araba, Bizkai eta Gipuzkoan dauden ikur guztiak Jaurlaritzak berak eskatutako txosten batean agertzen dira. 2012an aurkeztu zuen, eta Eusko Legebiltzarrak eskatu zuen katalogoan agertzen ziren ikurrak kentzeko edo aldatzeko. Gogora institutuak izan du udalei ebazpena helarazteko ardura. Are, lan horiek egiteko diru laguntza eskaintzen die udalei.

Beste oroigarri bat hilerrian

Herenegun eraitsitakoa ez da Baleares gerraontzian hildako errekete ondarroarrei egindako omenaldi bakarra. Hilerrian beste ikur bat dago. Jatorrian marinelen izenak zituen, baina Franco hil eta gero kendu zituzten. 1978an bertan ehortzi zuten Jose Maria Arrizabalaga Bizkaiko Gaztedi Tradizionalisten burua, ETAk tiroz hilda; egun ere ez dago haren izenik. Hiru data baino ez dira ageri bertan: 1833, 1872 eta 1936 urteak; lehen eta hirugarren gerra karlisten urteak dira lehen bi datak. Horrek adierazten du bi gerra horiek 1936koaren «aurrekari zuzen» gisa hartu zituela Francoren diktadurak, Jaurlaritzaren txostenaren arabera.

]]>
<![CDATA[Principala, artista begiekin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/040/001/2019-01-13/principala_artista_begiekin.htm Sun, 13 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jon Rejado https://www.berria.eus/paperekoa/1956/040/001/2019-01-13/principala_artista_begiekin.htm Romeo eta Julieta antzeztera zatoztela», iradoki die Pablo Sanzek, antzokiko teknikariak. «Gaur goizean heldu zarete, eta dena prestatu behar duzue». Bada, testuinguruan murgilduta zeharkatu dute 1918ko eraikinaren atea, baina ez ikusleek erabiltzen dutena. Ez. Antzezleek erabiltzen duten hori baizik, artista begiekin ikusteko Principalaren sekretuak.

Antzokiak bisita gidatuak eskaintzen ditu mendeurrenaren ospakizunekin lotuta. Lanegunetan, Gasteizko ikastetxeetako Lehen Hezkuntzako ikasleak sartzen dira. Asteburuetan, berriz, zortea duten gutxi batzuk. «Lagun bat gaixorik jarri delako etorri ahal izan naiz; ez dut esango poztu naizenik hark ondoeza izateaz, baina sarrera nahi ote nuen esan zidanean...», azaldu du bisitarietako batek, irribarre txiki batekin. Bisita gidatuetarako sarrera guztiak amaituta daude, aspaldi, bai euskarazkoak eta bai gaztelerazkoak.

Pablo Sanz teknikariak du antzokiaren barrenak erakusteko ardura. Hiru hamarkada baino gehiago daramatza Principalean lanean, eta ilusioz azalduz doa dena. Hasteko, langileen sarbidea; hortik sartzen dute antzezlan bat egiteko behar den guztia: dekoratuak... Horri buruz hitz egitean gerora hainbatetan errepikatuko duen hitza esan du, lehen aldiz: muga.

Duela mende bat egindako eraikin bat da Principal antzokia, eta, duela hogeita bost urte zaharberritu zuten arren, egitura ordukoa da, eta, hein handian, baita ajeak ere. Horrek nortasun berezia ematen dio eraikinari, baita traba batzuk jarri ere: agertokiaren aurrealdea atzealdea baino 30 zentimetro beherago dago; taulara heltzeko atea txikia da... Sanzek azaldu du horrek ikuskizun handiak hartzea zailtzen duela. «Baina munduko antzokirik politena dela esana dut dagoeneko, ezta?», gaineratu du, barre artean.

Aldageletarako bidea hartu du Romeo eta Julieta antzeztuko duen alegiazko konpainiak. «Aldagelek ez dute glamour handirik, baina etortzen diren artistek esan ohi digute erosoak direla». Aldageletan askotariko jantziak daude eskegita: batean, soineko hori bat tanto zuriekin; beste batean, mutiko baten jaunartze jantzia; korridorearen amaieran, Pierrot jantzi baten alkandora... «Komeniko litzateke aldagelen espazioa handitzea, baina zaila da hori egiteko espaziorik aurkitzea». Aldageletako leihotik lan batzuk ikus daitezke; etxadi horretan merkataritza proiektu erraldoi bat egiten ari dira.

Sototik ehundegiraino

Bisitak antzeztokiaren azpiko biltegian jarraitu du. Handik, musikarien sotora mugitu da, taulara gero, eta, azkenik, ehundegira: hau da, antzezlanen atzealdeko paisaiak gordetzen diren lekura, bederatzi metroko altuerara agertokiaren gainean. Dozenaka soka daude han, beste horrenbeste poleari eta paisaiari lotuta, baso batetik baserri batera pasatu ahal izateko segundo gutxian. «Teknikarien lanari esker asko dotoretzen da antzezlana, asko janzten duzue», aitortu dio emakumeetako batek gidariari. «Ez pentsa, garrantzitsuena antzezlea da; ona bada, larre baten erdian ere hunki zaitzake», erantzun Sanzek, umil, aitortza eskertu aurretik.

Ehundegitik jaitsita, agertoki gainean, argien eta soinuaren garrantzia gogorarazi du antzokiko teknikariak. Bisitariei azkar joan zaie bi orduko bisita. Hala adierazi dute kalerako bidean direla. «Ze ona!», batek. «Errepikatzeko modukoa!», besteak. «Etortzen naizen hurrengoan artista begiekin ikusiko dut Principala», azkenak.]]>