<![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 10 Dec 2018 16:24:46 +0100 hourly 1 <![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Hil da Olentzero]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2131/005/001/2018-12-08/hil_da_olentzero.htm Sat, 08 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2131/005/001/2018-12-08/hil_da_olentzero.htm fake news. Santa Claus, Easter Bunny, Tooth Fairy... they all are fake news, my sweet kids. Halaxe. The fucking Santa is a fake esatea besterik ez zuen behar.

Irakaslea ordezkoa zen. Bazeramatzan bi urte Montville aldean, 20.000 bat biztanle dituen herrian. Substitute teacher told 1st graders Santa isn't real, basically ruined Christmas, titulatu du Nj.com hedabideak. Ikasle txikienen Eguberriak zapuztu omen ditu andereñoak; haien paradisua suntsitu. Hil da Bizarzuri. Edo Olentzero, hemen gertatu izan balitz. Irakaslearen jokaera deitoratu du Rene Rovtarrek, Montvilleko eskola-inspektoreak. «Kaltea» etxean konpontzen saiatuko direla eman du aditzera ama batek.

Ez dakit irakaskuntzaren arloko sindikatuek ezer adierazi duten irakasle egiazalearen kontrako neurriei buruz. Zenbateraino dago justifikatuta emakumea kaleratzea? Ez zegoen hura zuzentzeko aukerarik? Eskuzabaltasunik ez, barkamenik ez maitasunaren garaien atarian? Etorkizunean, non egingo du lan emakume horrek, curriculumean haurren mundu magikoa zapuztu duela agertuz gero?

New Jerseyko irakasleak egia baino ez du esan, baina bazterrak nahastu ditu. Horrek kezka eta galdera batzuk sorrarazten ditu. Nork eta nola argitu behar dizkie haurrei haien unibertso dirdiratsuko gezur ilunak? Noiz? Eguberrietako istorioei ez ezik, egunerokoan berebiziko garrantzia duten gaiei buruz ere ari naiz. Esaterako: noiz eta nola esan behar dio guraso ateo batek umeari amama ez dagoela zeruan, zerurik ez dagoelako? —«nire ustez» esan barik, fededunek ez baitute esaten «amama, nire ustez, zeruan dago»—. Edo: eskolan, noiz eta nola hasi behar zaie umeei sexualitatearen korapiloa askatzen? Ez naiz betiko koplari buruz ari: «Aitatxok zera zertu zuen amatxoren zerean eta handik bederatzi hilabetera... zera, zeu sortu zinen». Beste azalpen sakon eta argiagoak ditut gogoan.

20 urteko ikasleek kontatu didate beren eskoletan, Nafarroan, 15 urterekin eman zietela lehenengoz horren berri, «gehiegi» sakondu gabe. 15 urte bete arte egon behar dute Internet eta sare sozialen aroko gizarte hipersexualizatu bateko neska-mutilek zer eta nola egin behar den jakiteko, zer saihetsi, nola jokatu? Wilhelm Reichek burua altxatuko balu, altxatu! Eta egongo da horrekin ados dagoenik. Edo atzera egin nahi duenik. Ikusi Skolae programarekin zer gertatu den. Katoliko integristak jo ta fuego ditugu ekimenaren aurka.

Jean Louis Davantek adierazi zuen elkarrizketa batean nola gaztetan apaizek zerbait esaten zieten bere adinekoei, horri buruz: emakume batekin guztia ez dela sartu eta atera; denbora, samurtasuna, ferekak behar direla, gozotasuna, gauzak ondo joateko. Apaiz errepublikanoak desberdinak izango dira, agian. Diktadura edo monarkiako apaiz edo moja asko, ordea, ez. Zer-nolako sexu heziketa ematen dute Gazteluetan? Udalekuetan Bizkaiko hainbat herritako umeekin ibiltzen den begirale batek kontatu dit Opus-en ikasitako haurrei segituan igartzen zaizkiela beren jatorria eta pentsaera. Batez ere, neskatoei. Oso klasistak direla, komentario arrazistak egiten dituztela. Ez ei dute nahastu nahi itxuraz beste klase sozial batekoak direnekin. Are gutxiago kanpotar itxura badute. Txiki-txikitatik barneratua dute. Pozoi hori guztia diru publikoz subentzionatu behar dugu?

Bortzirietako eskola batera hitzaldia ematera joan zen sexologo bat. Azalpenen ondoren, 15 urteko ikasle bati begiratu zion. «Eta zuk, noiz jo zenuen lehen aldiz kanpaia?», galdetu zion, tupustean. Mutikoa gorri-gorri egin zen, lotsaren lotsaz. Beste ikaskideek ez zuten negarrik egin, ez horixe.]]>
<![CDATA[Australia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/012/001/2018-12-01/australia.htm Sat, 01 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1928/012/001/2018-12-01/australia.htm The Narrow Road to the Deep North —Iparralde sakonerako errepide estua— nobelan. Eleberriko pertsonaia nagusia Dorrigo Evans medikua dugu, min fisikoan aditua eta sufrimendu emozionalean aritua. Tramaren zati handi bat Bigarren Mundu Gerran girotuta dago. Birmania Thailandiarekin lotuko duen trenbidea eraiki behar dute japoniarren gatibuek. Horietako bat da Evans.

«Gizon zoriontsu batek ez du iraganik. Gizon zorigaiztoko batek hori besterik ez du», dio protagonistak, bizitzaren balantze moduan. Haren ustetan, iraganik gabeko pertsonak zoriontsuak dira. Hori ez da beti egia. Iraganaren jabea bazara, ondo; iraganaren esklaboa bazara, ez. Ñabardura txiki baina garrantzitsua. Esan, bestela, gaztetan hemendik Australiara joaniko euskaldunei. Migrazio horren hasieraren mendeurrena ospatzeko elkarrekin bazkaldu zuten lagun haiek eta haien ondorengoek igandean, Gernikan. Orainaren bidez iragana eta etorkizuna lotzeko.

Euskal australiar horietako bat 17 urterekin etorri zen gurera, lehen aldiz. Ingelesez eta euskaraz baino ez zekien. Hemengo autobuseko gidariak soilik erdaraz. Bidaia ordaindu behar zuen bakoitzean, mutilak txanponak eskuan erakusten zituen, eta besteak zegokion dirua hartzen zion. Gizonak bere bizipenen berri eman zuen ETBn, Teleberri albistegian. Erdaraz entzun genuen. Euskaraldiaren astean. Hain zaila zen haren euskarari erdarazko azpidatziak jartzea?

Gazte hura gizon hirueleduna da gaur. Elebidun bihurtu ote zen autobuseko gidari elebakarra? Barka iezadazue duda egitea. Batzuetan, zientzia fikziozko irudi pozgarri bezain hutsala datorkit burura: euskaldun gazte guztiak atzerrira joan dira, han hamaika esparru linguistiko desberdinetan bizi izateko. 20-30 urteren buruan euren seme-alabak, kanpoan jaiotakoak, itzuli dira. Bakoitza urruneko hizkuntzaz mintzatzen da, eta etxean ikasitako euskaraz. Orduan euskara izango litzateke guztien komunikazio hizkuntza bakarra, komunean izango luketen mintzaira. Ametsetatik esnatu eta errealitatera itzultzen naiz: euskaldunek alde eginez gero, erdaldunak baino ez ziren geratuko hemen eta, 20 urteren bueltan, haien umeak ere egongo ziren. Eta pentsatzen hasten naiz zer gertatuko ote zen joandako euskaldunen seme-alabak hona etorri eta gero. Erdaldunak ez ote zuen euskalduna irentsiko, ohi legez. Gure fikziozko migratzaileen ondorengoek erdara ikasi beharko lukete hemen bizi ahal izateko. Australiatik itzulitako 17 urteko gazteak bezala.

Nola ez ikasi, bada, erdara? Presioa hain da handia. Bizkaiko kasu bat ezagutzen dut: andre bat gaztetan alargundu eta Londresera joan zen seme txikiarekin. Bertan lanean hasi eta berriz ezkondu. Koskortu zenean, euskaraz eta ingelesez baino ez zekien umeak. Espainiar batek kasuaren berri izaten zuen bakoitzean muturrak okertzen zituen, hori ulertu ezinik. «Amak zergatik ez zion gaztelera irakatsi?». Ba, euren berezko hizkuntza transmititu ziolako. Ingalaterran bizi diren greziarrek edo norvegiarrek bezalaxe. Amak erdaraz hitz egin behar zion seme txikiari, ala? Zenbait hegemonistaren iritziz, bai: espainiera unibertsala da. Euskara, aldiz, una lengua para andar por casa.

Australia presoz birpopulatu zuten kolono ingelesek. Richard Flanaganen arbasoak Irlandatik eraman zituzten bertara. Flanagan Australia pelikulako gidoilarietako bat izan zen. 2008ko filmean norberaren bizi proiektuen garrantzia nabarmentzen dute Hugh Jackman-en ahotsean aditzen diren hitzek: «Jende gehienak gauzak eduki nahi ditu. Badakizu: lurra, ekipajea, beste jendea. Seguru sentiarazten du. Baina hori guztia kendu ahal dizute. Amaieran, zuk duzun gauza bakarra zeure historia propioa da. Historia on bat bizitzen saiatzen ari naiz». Haien historia eduki eta bizitzera joan ziren euskaldunak Australiara. Orain, iraganaren jabeak dira. Nolakoa izango da haien etorkizuna?]]>
<![CDATA[Kolpistak eta faxistak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/007/001/2018-11-24/kolpistak_eta_faxistak.htm Sat, 24 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1901/007/001/2018-11-24/kolpistak_eta_faxistak.htm
ERCko diputatua nekatuta dago, nazkatuta, eskuindarrek «kolpistak» deitzen dietelako, behin eta berriz, Kataluniako prozesua bultzatu zutenei. Lehertu egin da Tarda. «Zuk guri kolpista deitzen diguzun guztietan guk faxista deituko dizugu», esan dio Ciudadanoseko buruari.

Lengoaiaren perbertsioa. Independentisten aurka kolpista hitza lehen aldiz entzun nuenean harritu egin nintzen, iraina, gehienetan, eskuinaren aulkietatik zetorrelako. Benetako estatu kolpe eta gerra odoltsu baten ondorioz ezarritako diktaduran agindu zutenen oinordeko ideologikoen aldetik zetorrelako, alegia. Pertsona horiek kolpista hitza zabaltzen ari dira orain. Zer espero dezakegu aho txikiarekin Franco kolpista laudatu edo zuritu arren -jokaera horren adibideak azaltzen dira tarteka sare sozialetan, haien alkate edo zinegotzien esanekin- aurkari politikoak izendatzeko nazi hitza erabiltzen duen jendearengandik?

Hori Espainian baizik ez da gertatzen. Monarkiak Francori esker berreskuratu zuen boterea. Inoiz ez dute haren etorkizuna herritarrek erabakitzea onartu. Trantsizioan zegoen aukera, baina alferrik. Javier Perez Royok Catalunya Radio hedabideari azaldu dio garai horietako gertakari garrantzitsua: Espainiako Alderdi Komunistaren komite zentralaren bilera, Santiago Carrillo bertan zela -Perez Royok ez du gogoratzen PCEko buruak ileordea jantzia ote zuen, kamuflaje moduan-. Ezustean, Suarezen deia jaso zuen Carrillok. Ordu eta erdi luzez mintzatu ziren telefonoz. Politikari komunistak gelara itzuli, eta hauxe azaldu zien alderdikideei: «Suarezek esan du monarkia ez dela auzitan jarri behar. Monarkia, edo...». Diktadura 1936ko kolpearen bidez ezarri zuten militarrek inposatu zuten monarkia beste kolpe baten mehatxuaren bidez, 40 urte geroago. Eta orain kolpistak besteak dira, bortxaren zeharkako abisuaz saldu eta besterik ezean onartutako konstituzioak ukatzen dien eskubidea aldarrikatzeagatik.

Tristeena politikari neoliberal arlo batzuetan progresisten jarrera da. Carmen Calvo presidenteordea ez da lotsagorritu, Espainia munduko hogei demokrazia onenen artean dagoela esan duenean. Kataluniatik gogorarazi diote Espainia munduko demokrazia bakarra dela diktadura batetik irten eta erregimenaren arduradunei ezertxo ere gertatu ez zaiena. Zigortu ez; epaiketa sinbolikorik ere ez. Kontrakoa: haien «eskuzabaltasuna» txalotu dute. Espainia dugu hobi komun kopuru handiena duen herrialdea, Kanbodiaren ondoren. Sarraski horien arduradunei ez zieten konturik eskatu, ordea. Calvok beste ahokada bat bota zuen preso politiko katalanei buruz, azaroaren 6an: «Delituak egin dituztelako daude preso». Hori marka. Epaitu aurretik errudun. Zeinen ondo dagoen botere banaketa munduko demokrazia onenen erresuma espainiarrean.

Eta bitartean, diktadorearen gorpua dugu hizpide. Haren familia oihu batean, hura Erorien Haranetik ateratzea profanazioa balitz moduan. Eskerrak ez dugun haien birraitonaren moduan jokatzen. Zeren, diktadoreak egin zuen bezala egingo bagenu, Kanbodiakoak bezalako hobi komun batera botako baikenuke haren gorpua, bide bazterreko txakurren pare. Eta hau esango genieke: hasi zaitezte haren hezurrak bilatzen. 80 urte dituzue, berak hildako herritarren senideek haien gorpuak aurkitzeko behar izan duten denbora, hain zuzen. Eta haiek bila eta bila ari diren bitartean guk barre egingo genuke euren kontura, Casadok eta bestek gerrako hobi komunetan lurperatutakoen senideekin egin duten legez: protagonismoa nahi dutela, diru-goseak jota daudela eta abar. Kolpistak. Faxistak. Kolpistak eta faxistak.]]>
<![CDATA[Zenbat gara?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/010/001/2018-11-17/zenbat_gara.htm Sat, 17 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1881/010/001/2018-11-17/zenbat_gara.htm
Haien ustetan, Gure Esku Dago-k biharko antolatutako bozketak ere nazionalisten kontuak dira. Katalunian aspaldi hasi ziren bide hori lantzen. Orain, gizartearen sostengu ahalik eta zabalena lortu nahi dute. Azken ekimena: Omnium Cultural erakundeak sortu duen Som el 80% plataforma. Eragile politiko eta sozial asko elkartu dira horren inguruan, milaka herritar. Geroa elkarrekin erabakitzeko eskubidea aldarrikatu dute. Sinatzaileen artean David Fernandez eta Xavier Domenech daude. Eta Joaquim Nadal, Gironako alkate sozialista ohia.

% 80 dira Katalunian. Eta gu, zenbat gara? Eusko Legebiltzarreko bozetan lortutako boto portzentajeak batuta, gehienak. Teorikoki, zeren eta kanpoko presioak eta barruko anbiguetateak zaildu egiten baitute teoria praktikara eramatea. Bizikidetza ez hausteko eskatu dio Idoia Mendiak EAJri. Ez du kezkatu behar: bidea elkarrizketa dela azaldu du Iñigo Urkulluk, Generalitateko presidente Quim Torrarekin elkartu ostean. Zer elkarrizketa, baina? Torrak argi erantzun dio: katalanak ez dira mahaitik altxatu. Katalanek libre erabaki nahi dute, inposizio eta mehatxurik gabeko berdintasun egoeran. Zinezko aldebikotasunean, ez batzuek hemen saldu nahi diguten menpekotasun etsigarrian. Zer xede du orduan Urkulluren aholkuak? Euskal Herrian bide hori aurrera eramateko gogorik edo gaitasunik ez badute, autonomismora itzultzeko, makurrarazteko eskatu behar diote Kataluniari? Ez da harritzekoa Miquel Esquius jaunak urte hasieran lehendakariari bidalitako txioa, Ajuria Eneak Kataluniako krisian jokatutako rola salatzeko: «Aholkuak zure jendeari eman». Benetan: badakigu zenbat garen benetan?

Bizikidetza aldarrikatzen dute EAEko sozialistek. Eurek inposatutako joko eremua aldatzeko saioa eginez gero, gehiengoa izan arren, bizikidetza apurtzen ari zara. Nolakoa da oraingo bizikidetza, inondik inora ere apurtuta ez dagoena, Mendiaren ustez? Bortxa sinbolikoz eta mehatxu praktikoz inposatutako bizikidetza faltsua. Bizikidetza beste modu batean irudikatzen baduzu, nazionalista zara, inposatzailea. Supremazista.

Jorge Cagiao historialari galiziarrak, ordea, beste ikuspegi bat du. Micronacionalismos: ¿no seremos todos nacionalistas? liburuaren egileak nazionalismo hegemonikoen jokabidea kritikatu du. Haren ustez, estatu nazionalismoa da nazionalismo guztietan boteretsuena. Instituzionalizatuta dago; leku eta modu guztietan ageri zaigu. Horregatik, hain zuzen, ez diogu arretarik jartzen. Herritarrek nazionalismo «hutsal» hori arazorik gabe barneratzea lortu du estatuak: «Eraikin publikoetako bandera bezalakoa da. Ikusi egiten dugu, baina ohiko bihurtzen da».

Azaroak 5. Amsterdam-Madril hegaldia, KLM konpainiarekin. Edadeko bikote batek arazoak ditu eskuko ekipajearekin. Azafatarekin hizketan hasi dira, baina ez dakite ingelesez. Eztabaida eta liskarra. Azkenean, lurrean utzi dute bikotea. Espainiar unibertsal kosmopolita ez-nazionalisten kexak sare sozialetan: «Madrilera doan hegazkinean ezin da espainieraz egin»; «lotsagarria»; «boikota KLMri».

Aizu, eta azafata hori holandarra bada, Amsterdamen bizi bada, eta ingelesez badaki, hori eskatzen diotelako? Eta hilean behin hegaldiak aldatzen badizkiote? Helmugako herri guztietako hizkuntzak ikasiko ditu? Hasi dadila euskaldun bat kexatzen, Londres-Bilbo hegaldiko azafata batek euskaraz ez dakielako. Supremazista deituko diote. Akaso Iberiaren Madril-Rabat hegaldiko azafatek arabieraz dakite? Eta Madrildik Amsterdamera doazen azafata espainiarrak nederlanderaz mintzatzen dira edadeko turista holandarrei maletak jartzen laguntzeko?]]>
<![CDATA[Leonor Zumarragan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/010/002/2018-11-10/leonor_zumarragan.htm Sat, 10 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1928/010/002/2018-11-10/leonor_zumarragan.htm Handia euskaraz baina espainierazko azpidatziekin. Euskarazko zinemaren ekoizpen arrakastatsuenak jatorrizko hizkuntzan ikusteko aukera. Ez, ez da Euskal Telebistako bigarren katean euskara bultzatzeko kanpainan oinarritutako erabakia. Podemosen proposamena da, euskara, katalan eta galizierazko lanak Espainiako telebista publikoan eskaintzeko. Jatorrizko bertsioan, azpidatziekin.

Podemosek Espainiako Senatuan aurkeztu du egitasmoa. Haren idatzian beste ekimen interesgarri bat dago: penintsulako edozein eskolatako ikasleek gaztelania ez diren baina Espainiak administratutako lurraldearen eremuan mintzatzen diren beste hizkuntzak ikasteko aukera izatea. Mintzaira horiek hautazkoak izatea.

Asmo oneko proposamena da. Hobe hizkuntza horien aldeko jarrera gehiago azalduko balira. Batez ere, normalean guztiz aurkakoak direlako oihartzun mediatiko handiena lortzen duten hitzak, asmo batekin: espainiera ez diren beste hizkuntzen normalizazioa oztopatzea. Hizkuntza horiek espainolak ei dira, bai, baina ez espainiera. Eta badakigu: espainiera da nagusia, eta horri eutsi behar zaio.

Espainiaren aniztasuna deitzen duten mosaiko koloretsu hainbatetan urratu eta guztiz osatu gabea tinkoago finkatu nahi du proposamenak. Podemoseko senatari Oscar Guardingok adierazi duenez, neurri horiek «Espainia osatzen duten herri eta nazioen arteko anaitasuna» sendotuko dute.

Ikuspegi federal edo konfederala duenak begi onez hartuko du ekimena. Ondo. Alta, inoiz izango da egitasmoa benetan garatzeko modurik, Espainiako herritar gehienak onartzearen alde egongo diren egunik? Epe ertainera, ez dut uste. Ez naiz ezkorra, errealista baizik. Nire iritziz, Espainia ezagututa, neurri horiek onestea «separatistei» hauspoa ematea eta dirua xahutzea dela pentsatuko lukete herritar askok. Bestalde, Podemosen proposamena onartuko balute, poztu egin beharko genuke? Espainia kohesionatuagoa, batuagoa izango bada, Euskal Herria zatituago izango dugu. Zenbat eta gusturago egon Espainian, zenbat eta hurbilago sentitu Avilatik, orduan eta hotzago sentituko dugu Lapurdi, eta urrunago egongo gara Azkainetik. Orain baino areago -Donibane Lohizune Frantzian dagoela irakurri dut euskarazko adarreko ikasle baten testuan, eta Baiona, Galizian. Gero doktrinatzea salatuko dute-. Euskal Herria erosoago egongo da Espainiaren barruan, hemengo jende ugarik nahi duen moduan. Poltsikoa autonomista baduzu, ondo; bihotza independentista baduzu, txarto.

Egun, interesgarri bezain ezinezkotzat jotzen dut Podemosen egitasmoa. Engainagarria ere izan daiteke, funtsean beste proposamen batzuekin ez badator: espainiera ez diren beste hizkuntzak benetan errespetatzea eta ezagutza eta erabilera sustatzea eta bermatzea euren esparruan. Euskal Herria euskalduntzea posible egitea, traba politiko eta administratiborik gabe.

Pozgarria da Sevillako herritar batek euskara ikastea eta euskarazko pelikulak ikustea, baina horrek ez du balio Eibarko herritar batek euskaraz ez badaki, Bilboko bulegariak imintzio arraro bat egiten badu euskaraz egiten diodanean edo Iruñea aldeko troglodita batzuk «fuera los vascos y el vascuence» oihuka hasten badira taberna batean euskaraz eskatzeagatik.

Podemosen egitasmoa errealitatea ezkutatzeko ipuin magikoa izan daiteke. Ez dit balio soilik Espainiako telebistak euskarazko filmak emateak. Edo Espainian hizkuntza ofizial bakarra duten lekuetan «bigarren hizkuntza espainiar bat» ikasteak. Ez dit balio hamar urte barru Leonor Borboikoak, Santa Luzia egunean gurera etorrita, euskara dotorean gazta ederra erosteak, Goierriko barnetegi batean ikasi ondoren -monarkiak indarrean segitzen badu-. Edo Euskal Herriari ahotsa ukatzen dion konstituzioa euskaraz irakurtzeak. Zertarako balioko dit horrek guztiak biharamunean bertan Zumarragako kale batean euskaraz zerbait galdetu eta «no se euskara» erantzungo badit Realaren txandala jantzita daraman bihotz txuri-urdin gazte batek?]]>
<![CDATA['Swingers']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/010/001/2018-11-03/swingers.htm Sat, 03 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1958/010/001/2018-11-03/swingers.htm
Maitasun harremanak, haien ideiak eta aldaerak garatu dira denboraren joanean. Berrikuntzak etorri zaizkigu. Batzuetan, orain artekoa iraultzeko direla ematen du, baina ez du horrela izan behar. Adibidez: bikotekide trukearen programa ematen hasi dira Antena 3 hedabide espainiarrean. Intercambio consentido izena du. Ingelesez swinging deitzen diote bikotekidez aldatzeari, ondoren lehengo bikotekidearengana itzultzeko. Mutur batera joan, irteera lekura bueltatzeko. Kulunkatzea. Electronic Journal of Human Sexuality aldizkariaren arabera, trukea «soilik sexu helburuetarako» adosten dute swinger horiek. Ezkontzan edo konpromiso formalean oinarritutako harremanetan bizi dira. Sexua «jolasa» baino ez da haientzat, ez dio bikotearen oinarrizko erlazioari eragiten. Jatorrizko monogamia emozionalari eusten diote.

Zenbait galdeketatan ageri denez, AEBetako populazioaren %4 da swinger. 13 milioi lagun. Gurean ez dago datu ofizialik. Swingerrei buruz ari naiz, ez hitzezko adostasun argirik gabeko ezkutuko jarduerei buruz. Gure hipokrisia: ez esan, ez galdetu. Eta, ahal dela, inor ez kutsatu. Kasu horiek uste baino gehiago dira.

Sexu kontuetan gezurretan edo erdizkako egietan bizi gara askotan. Oso moderno agertu nahi dugu, baina... Swinger kontua bera ere ez al da gure bikote bizitzak piztuta irauteko jokaera, lehengoari eusteko irtenbidea, bide batez gure gizarte egituraren oinarriei hauspoa ematen diena? Swinger-en arteko dibortzio portzentajea banilla bikoteena baino txikiagoa da -joko eta sorpresa apurtzailerik gabeko sexu jarduera konbentzionalak dituzten bikoteei deitzen zaie banilla bikoteak-. Bestalde, AEBetako swinger-en %90 baino gehiago zuriak dira. %80k unibertsitatean ikasi dute, eta gehienek goiko maila sozioekonomikoa dute. Esaiozu La Navaleko langile bati orain swinger jokatzea adosteko bikotekidearekin. Horixe.

Goizeko zortziak dira, eta nerabezaroa utzi berri duen neskak mugikorra darabil autobusean. Zutik ari da, oreka hauskorrean. Zerbait idazten hasi da telefonoko arbelean. Leiho aldera begiratu duzu, disimulatu nahian. Handik gutxira burua bueltatu, eta mezu osoa irakurri duzu pantailan: «Maite zaitut», hizki koloretsuz eta zalantzazko idazkera traketsez. Dardartia, amodio garaikideak bezalakoa. Mezua bidaltzeko gezia sakatu du neskak. Eta udazkeneko goiz herabeari irribarre epela loratu zaio.

Ez dakizu nor egongo den neska ilehoriaren pantailaren beste aldean. Bi gazte horien maitasunak argiari eutsiko dion geroan, aldian aldiko une ilunei aurre eginez. Betirako elkarrekin segituko duten, maitasunaren barra mehean ekilibrioak egiten. Hogei urte barru swinger bihurtuko diren. Edo amodioaren ekaitzek naufrago bihurtuko ote dituzten. Eta orduan, urte asko pasatu eta gero, mezua jaso duen mutilak -edo neskak- kanta bat entzungo du mugikorrean. Ortzadarra, urrea bezalakoa den neska bati buruz. Ostiral goiz batez autobusean hizki koloretsuz eta idazkera traketsez «maite zaitut» idatzi zion neskaz oroituko da. Eta brasildar batek sarean utzitako hitzak izkiriatuko ditu malenkoniak haren bihotzean: «Eu me lembro de uma garota... Espero que seja feliz».]]>
<![CDATA[Glotofobiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/009/001/2018-10-27/glotofobiak.htm Sat, 27 Oct 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1926/009/001/2018-10-27/glotofobiak.htm
Xenofobia linguistikoa adierazteko erabiltzen da glotofobia kontzeptua. Norbait bere ahoskera, doinu edo azentuagatik baztertzea. Hitz hori Philippe Blanchet soziolinguistak sortu zuen, duela hogei urte. La Vanguardia egunkariak argitaratu duenez, irakasleak glotofobia kasuak salatu ditu liburu batean. Horietako bat: matematika irakaslea izateko lehian hautagai bat baztertu zuten, azentu bretoi oso nabarmena zuelako. Liburuan ageri denez, Frantzia hegoaldeko doinuak Bretainiakoak baino irudi positiboagoak sortzen ditu. Eguzkia eta oporrak gogorarazten ditu. Hala ere, azentu hori duten pertsonak ere baztertzen dituzte Parisen: ez omen dira oso serioak, fidagarriak lanerako.

Glotofobiaren auzia berriro piztu da egunotan. Jean-Luc Melenchon-ek, Frantzia Intsumisoa talde politiko ezkertiarreko buruak, errotik moztu du Okzitaniako Tolosako kazetari baten hizketa, hark galdera zorrotza egin ostean. «Ez dizut ulertzen». Eta «frantsesez» hitz egiteko eskatu dio.

Euskaldunok euskaldunak baztertzen ditugu ahoskera edo azentuagatik? Barne diskriminazioa bultzatuko genuke geure hizkuntzaren esparru txikian? Esaterako: pertsona bat kontratatzeko lan elkarrizketa enpresa batean. Aukeraketa prozesuari ekin diote epaimahaiko kideek. Lekeitiar bat baztertu dute haren doinu bereziagatik eta esan nau bat entzun diotelako. Donostiar bat kanpoan utzi dute. Beldur dira «koxkero kaskarina» ez ote den Kontxan gora eta behera ibiliko udan. Urdiaingo herritar bat ere zulora joan da - «fonetika irakatsi nahi digu bere kantuaz? Gainera, nafar hauek botata utziko gaituzte sanferminetan»-. Getxoko neska gazte bat ere lehiatik at geratu da. Ez omen ditu ts, tx eta tz hotsak oso ondo bereizten. Beasaingo emakume bat zerrendatik kendu dute, dare esateagatik. Mauleko bulegariak ez du proba gainditu -«ü, ü eta ü. Txistuka ari dela dirudi»-. Horrela ibiliko ginateke? Okerrena: zenbaitetan, epaimahaiko kide zorrotzek erdaraz hitz egingo lukete euskaldun horien euskara baztertzeko bileran, hautagaiak gelatik irten eta gero. Halakoxea da Euskal Herria.

Inor ez genuke baztertu behar doinuagatik. Benetako xenofobia linguistikoa euskaldunok pairatzen dugu. Ez dezagun halakorik pitz geure artean. Ez dezagun hesi bat eraiki. Beste kontu bat da tokian tokiko euskararen apologia itsua egitea. Euskal Herri osoko ikasleak biltzen dituen gela batean, nola hitz egin beharko luke irakasleak? Batuaz. Eta ikasleek? Berdin. Horrek ez du esan nahi eskualde eta herrietako hizkera eta erregistroak zokoratu behar direnik, pentsatu ere ez, baina hizkuntza baten lehen funtzioa komunikazioa da. Zer gertatuko litzateke 100 laguneko gela batean ikasle bakoitza bere herriko euskaraz hitz egiten hasiko balitz? Larraineko ikasle batek bere baserriko euskaraz hitz egingo balu 100 ikaskide horien aurrean, nola erreakzionatuko lukete Hegoaldeko euskaldunek? Xalbadorri Donostiako bertso-saio hartan gertatua datorkit gogora.

Denok ez gara filologoak. Ez dugu adimena edo arreta hieroglifikoak argitzeko. Errazera jotzen dugu: erdara zuzen eta batura. Bikote baten kasua ezagutzen dut. Kostaldekoak dira biak, oso inguru euskaldunetakoak. Neska Gipuzkoako herri batekoa da; mutila, Bizkaikoa. Erlazioaren hasieran nork bere euskarari eutsi zion, batua «artifiziala» baita. Azkenean, erdaraz egiten hasi ziren hobeto ulertzeko elkar.

Denok dugu glotofobia pairatzeko arriskua. Euskaraz edo beste hizkuntza batez. Uda amaierako ostiral batean Sarako festetan izan ginen, zoroarena egiten. Biharamunean hiriburura joan ginen. Baiona Ttipian bazkaldu, eta lagunarte ederrean segitu genuen. Gauean, Kaietenea ostatura joan ginen zerbait hartzera. «Badakizu? Frantsesez afrikarren gisan mintzatzen zara. Beltzen azentua duzu», esan zidan Yvettek.]]>
<![CDATA['Betigazte'-ak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/4620/010/001/2018-10-20/betigazte_ak.htm Sat, 20 Oct 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/4620/010/001/2018-10-20/betigazte_ak.htm chinita bat adopzioan etorri dela? Akaso ez dago emakume kaukasoarrik, gizon asiar batekin umeak izan nahi dituenik?

Pentsamendu horren atzean arrazakeria dago. Arrazakeria, sexismoa eta beste zenbait jarrera arbuiagarri legez zigortuak dira. Orain zaharren aurkako mespretxuei eta irainei ere jazartzen has litezke Erresuma Batuan. Gizakien arraza, erlijio edo sexu joeragatik egindako delituei ezartzen den legedia ezarriko litzateke horien kontra. Horixe esan du Barne ministro Sajid Javid-ek.

Astelehenean hedatu zuen albistea The Daily Telegraph egunkariak. Politikari britainiarraren ustez, gero eta nabarmenagoa da zaharrak iraindu eta baztertzeko joera: arlo humanitarioan lanean ari diren erakunde eta taldeek jakinarazi dutenez, urtero milioi bat herritar zaharrek jasaten dituzte Erresuma Batuan abusu fisiko, psikologiko eta sexualak. Pertsona horiek 70 urtetik gorakoak dira. Adin horretan ei dago zaharrak estigmatizatzen hasteko geure buruari jartzen diogun muga psikologikoa.

Adinetara helduak baztertzeko joera, horixe dugu adinkeria. Fenomenoa ez da atzo goizekoa, baina indarra hartzen ari da. Gure gizarte produktibista hedonistak ez ditu zaharrak maite. Gazte nahi gaitu. Beti. Gaztetasun betierekoaren apologia hain da zapaltzailea, non kostatu egiten baitzaigu geure adina eta hari dagozkion ezaugarri edo aldaketak onartzea.

Zaharren kontra gaude, baina inozoak gara: zahartzaroa gure patua da. Azalaren kolorea, ezaugarri fisiko edo psikikoak oinarriak izan daitezke pertsona batzuk diskriminatzeko, baina beste lagun batzuk, ez. Hala ere, zahartzea denoi iritsiko zaigu —eta iristen ez bazaigu, seinale txarra—. Denok zahartuko gara; denok gaude baztertuta sentitzera kondenatuta.

Tranpa horretan sartu gara. Korrika goaz gaztetasunaren esklabo, gure fantasietatik askatu ezinean. Betigazte kuadrilla bihurtu gara. Erritmo frenetikoan bizi gara, geure energia mugagabea erakusten. Adin batetik aurrerakoak baztertzen ditugu. «Zer egin behar da 40 urterekin, bada? Hil?», erantzun zion Madonnak kazetari bati, zergatik segitzen zuen kantatzen galdetu zionean.

«Pertsona batzuk 25 urterekin hiltzen dira eta 75 urterekin lurperatzen dituzte», idatzi zuen Benjamin Franklinek. 84 urterekin hil zen Franklin, 1790ean, adinean oso sartuta garai haietan. Oraingo bizi-itxaropenari erreparatuta, esan liteke 25 urterekin hiltzen direla eta 85 edo 95ekin lurperatzen dituztela. Zer ezkutatzen da gure derrigorrezko gaztetasunaren maskararen atzean? Ez da izango lanak, hipotekak, zorrek eta eguneroko bizimodu tristeak eta gabeziek itzaltzen gaituztela eta bizigarriak behar ditugula, begietan aspaldi histutako txinpartak pizteko, tarteka bada ere?

Haurtzaroa lapurtzen digute eta zahartzaroa debekatu. Gazteak izan eta gazte sentitzera behartuta gaude. Zahar-etxera goaz bisitan, eta segituan alde egiten dugu, errealitate bainuan ahalik eta gutxiena bustitzeko, bertan ez itotzeko.

Heriotza, gure azken ostatua gogorarazten digute zaharrek, haien usainek, haien ahots indargeak, haien ibilera traketsak, haien keinuek. Horregatik ihes egiten dugu. Horregatik apaintzen dugu geure miseria. Horregatik antolatzen dugu ikuskizuna, show-a: biloba eta aitona ikusten ditugu kalean. Bataren kamisetan Mickey Mouse dago, irribarretsu; bestearenean, Bugs Bunny. Ondoan beste biloba dago, elastikoan Born to be wild idatzia. Eta amona, I am a brave girl aldarrikatzen. 80 urterekin neska-mutilak gara oraindik. Betigazte gabiltza. Viagra dukea eta Vaginesil markesa ez dira inoiz zimelduko.

Batzuetan gaztea naizela uste dut, baina segituan konturatzen naiz jadanik 57 urte ditudala.]]>
<![CDATA[«Zer zen ETA?»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1902/010/001/2018-10-13/zer_zen_eta.htm Sat, 13 Oct 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1902/010/001/2018-10-13/zer_zen_eta.htm
Eusko Jaurlaritzak Herenegun! programa sortu du, ikastetxeetan kezka horiei erantzun eta hausnarketa egiteko.

Talde parlamentariei helaraziko dizkiete egitasmoaren oinarriak, haien iritzi eta ekarpenak jasotzeko asmoz.

Nik, horretaz gain, beste ariketa bat egitea proposatuko nuke: batzoki, herriko taberna, casa del pueblo eta Elkarrekin Ahal Dugu eta PPren egoitzetan galdetegi bat banatzea, hango alderdietako jarraitzaileek modu anonimoan erantzuteko. Galdera hauek jarriko nituzke: zer sentitu zenuen Carrero Blanco hil zutenean? Zergatik? Zer sentitu zenuen Argala hil zutenean? Zergatik? Zer sentitu zenuen GALen lehen hilketaren berri izan zenuenean? Zergatik? Zer sentitu zenuen ETAk Miguel Angel Blanco hil zuenean? Zergatik?

Parte hartzeko adin jakin bat izan beharko lukete herritarrek, bistan da. Erantzunak ontzian sartu baino lehen, poligrafoaren proba egin beharko lukete, adierazpenak zintzoak ote diren frogatzeko. Gero, erantzunak hartu, eta nahastu gabe aztertu. Sorpresa bat baino gehiago egongo lirateke. Emaitzak ikusita, diskurtso ofizialaren eta errealitatearen arteko sintonia norainokoa den ohartuko lirateke gazteak.

Komeni da iraganari modu kritikoz begiratzea. Hori egiteko modu desberdinak ditugu, baina. Zeren eta ETAk eragin zuen sufrimenduak merezi izan ote zuen galdetzearekin batera beste galdera bat egin bailiteke, nire ustez: zer egin beharko litzateke diktadura baten kontra? Konbentzimenduz, apatiaz edo beldurrez egoera onartu edo era pasiboan jasan zutenak zenbateraino daude legitimatuta altxatu zirenei etika eskolak eman eta horiek larrutzeko? Gogo-jardun aberasgarriak, Arantzazura joan gabe. Baina galdera bakarra borroka armatuak merezi izan ote zuen baldin bada, nerabe guztiak eskolatik injustua izan zen mantra buruan irteteko, biziatua da eztabaida. Izan ere, nor ausartuko da, hutsak huts edo astakeriak astakeria, dena negatiboa izan ez zela esatera, etxean hala entzun duelako edo bera ondorio horretara heldu delako? Nor, pentsamendu bakarraren garai hauetan?

Espiritu kritikoan hazi behar ditugu umeak. Haien buruari galderak eginarazi. ETAren jarduerari buruz, bai. Eta orain eta geroko beste kontu batzuei buruz. Etorkizunean izango duten hainbat erronka eta arazori nola egin aurre hausnartzea ere komeni da. Hauxe esatea: dena ez dela MTV, futbola eta sare sozialak. Dena ez dela Athletic, Muse, Camila Cabello eta Instagram. Bizitzaren erdialdean astean 50 edo 60 orduz lan egiteko eskatuko diela nagusiak, soilik 40 ordu kobratuta, noski. Eta protesta egiten badute, adina galdetu, eta esango die: «43 urte? Adin horrekin hemendik bazoaz, hilda zaude, jadanik laberako baino ez duzu balio» —ez da asmatua, duela aste pare bat esan zioten lagun bati—. Eta horren kontra ezer ez dela egiten, beldurra nagusi delako eta sistemak berak, askotan, hori ahalbidetzen duelako. Zer egin behar du erregai den pertsona horrek? Mezatara joan, jainko maiteari otoitz egitera, lagun diezaion? Sindikatuei esan, ondorioz ugazabak kanporatuko duela jakinda? Lan ikuskaritzaren bulegoa okupatu ala enpresari eredugarriaren txaletari su eman, hura ere labean erre dadin? Galderak dira, besterik ez.

Another brick in the wall, bai. Hau aitonaren koplak direla pentsatzen duten gazteei hauxe erantzungo nieke: baliteke, baina ez ahaztu East edo West Coast horietako luxuzko etxe bateko urrezko jacuzzian beste aitona bat dagoela, esku batez kopa bat Dom Pérignon-i eusten eta besteaz escort ilehori baten adatsa laztantzen, zuek nola pentsatu, bizi eta kontsumitu behar duzuen erabakitzen eta planifikatzen, etengabe. Horiek bai koplak!

Uruguaiko presidente ohi José Mujica Pepe-ri elkarrizketa egin zion Página/12 egunkari argentinarrak, uztailean. Damutzeko ezer ote zuen galdetu zioten. «Harrapatu nindutelako sartu ninduten kartzelan. Arinago egin beharko nuen korrika»]]>
<![CDATA[Donostia ez da Montreal]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1902/011/001/2018-10-06/donostia_ez_da_montreal.htm Sat, 06 Oct 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1902/011/001/2018-10-06/donostia_ez_da_montreal.htm
1995ean erreferenduma egin zuten Quebecen. Independentziaren aldekoek ozta-ozta galdu zuten. Sentimendu nazionalak bizirik dirau, baina garrak ez du hainbeste berotzen. Behinolako gizartea eta oraingoa ez dira berdinak. Gizarte tradizionalaren balioak nagusi ziren 70eko urteetan. Eta garrantzitsuena: frantses hiztunak baztertuak ziren.

Aldatu da hori guztia. Quebeceko aditu batek El País egunkari espainiarrari azaldu dionez, gazteak kezkatuago daude sare sozialetan like mordoa jasotzearekin auzi nazionalarekin baino —gurean bestelakoa da kontua?—. Gainera, frantsesa Quebeceko hizkuntza ofizial bakarra da 1977tik administrazioan, lanean eta merkataritzan, eta herritar ugari ez dira hizkuntza galduko ote den beldur. Hala bada ere, badago kontu kezkagarri bat, haien ustez: alofonoak. Halaxe deitzen diete lehen hizkuntza ez frantsesa ez ingelesa ez dutenei. Frantsesez jakin arren, Kanada barruan segitu nahi dute. Gero eta gehiago dira, eta horrek boto xenofoboa piztu du.

Euskal Herrian baino baldintza askoz hobeak dituzte independentistek Quebecen eta, hala ere, —edo agian horregatik— atzera egin dute azkenaldian. Eta orduan, gu? Hemengo jende askok ez du ezer jakin nahi euskararekin. Hemen inork ez du euskara ikasi behar; hemen inori ez zaio euskara exijitzen administrazioarekin komunikatzeko. Adibide bat: lagun batek agiri bat idazteko eskatu dit, epaiketa batean aurkezteko. EAEko bi hizkuntza ofizialetako batean egiteko eskubidea dugu. Euskaraz idatzi, eta erdarazko itzulpena eskatu digute. Epaiketa non da, Madrilen ala Bilbon? Madrildar batek erdara hutsez eraman dezake agiri bat Euskal Herriko edozein epaitegitara. Euskaldun batek ezin du euskara hutsezko testua aurkeztu leku berean. Non dago kamera ezkutua?

Ez, Donostia ez da Montreal. Ez legez, ez arauz. Gipuzkoako hiriburuko denda, jatetxe eta abarri begiratu. Hotel gehien-gehienen webguneetan ez dago euskararen arrastorik —euskaldun potrozorriak ostatu zikinetara joaten dira, badakizu—. Hiru, lau edo bost izarreko hotel horietako batean hamahiru hizkuntzatan dago webgunea. Hamahiru, japoniera, turkiera eta txekiera barne! Euskararik ez. Beste batean ingelesez, alemanez, neerlanderaz, frantsesez, italieraz eta portugesez irakur dezakezu informazioa. Eta lau espainiera motatan: espainiera penintsularra, kolonbiarra, mexikarra eta argentinarra. Euskaldunok ez genuke eskatuko webgune bat batuaz, bizkaieraz, gipuzkeraz eta lapurtera klasikoz. Euskara batua nahikoa litzateke. Baina horrela ere ez.

«Zergatik ozpindu han eta hemen euskaraz erantzuten ez badizute?», esaten dute erdaldunek. Bada, gozo jartzen dira haietako batzuk, izkinako dendako txinatarrak ulertzen ez dienean.

Hizkuntzaren geroari buruz hitz egiten ari gara euskara batuaren 50. urteurrenean. Ez nuke ospakizuna izorratu nahi, baina ez ahaztu: Donostia ez da Montreal. Ez. Hemengo hainbat lekutan hobeto hartzen dituzte ez dakit nongo turistak euskaldunak baino. Eta guri bost. Anestesiatuta gaude. Errespetu, tolerantzia eta bizikidetzaren amua sartu ziguten, aspaldi, gure erakunde autonomikoek. Hotel batek errusieraz edo turkieraz jar dezake informazioa baina euskaraz ez, eta gure agintariek ez diete ezer egiteko eskatuko. Ez behartu, mindu egingo dira eta. Txistu egiten digute aurpegira eta guk irribarretsu irensten dugu. Zergatik haserretu Gipuzkoako hiriburuko hainbat hotel eta jatetxetan euskaldunok baztertzen bagaituzte eta alemaniarrak, italiarrak, kolonbiarrak eta mexikarrak gu baino hobeto hartzen badituzte? Gu toleranteak gara. Oso. Hara joaten segitzen dugu, gitarra eskuan eta mariatxiak kantatzen, gusturago har gaitzaten. ¡Ándale, ándale!]]>
<![CDATA[Maitasunik gabe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1932/013/001/2018-09-29/maitasunik_gabe.htm Sat, 29 Sep 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1932/013/001/2018-09-29/maitasunik_gabe.htm happy end batekin: boy finds girl edo girl finds boy, baina mutilari sinetsarazi dio neska berak aurkitu duela. Eta aurrera.

Bat egiten dugu maite-garrez, dramaz eta umorez ondo dosifikatutako argumentuetako pertsonaien poz eta sufrimenduarekin. Bizitza irrealeko pertsonaiak bizitza errealaren parte izatera iristen dira, gure ondasun emozionalen erreferentzia. Buruan ditugu amodiozko film ezagunenetako bikoteak: Clark Gable eta Vivien Leigh, Humphrey Bogart eta Ingrid Bergman, Kate Winslet eta Leonardo DiCaprio, Meryl Streep eta Clint Eastwood. Haien glamourraren izpiak gure ortzietan lehertzen dira, iluntasuna txinparta biziz koloreztatzeko.

Glamour hori gogoan apaindua dago Donostiako hotel bat. Urtero gogorarazten dit Zinemaldiak. Gela barruko zein kanpoko hormetan hainbat aktoreren argazkiak daude: Bette Davis, Joan Fontaine, Gregory Peck, Al Pacino, Catherine Deneuve... Eta Richard Gere eta Julia Roberts. Pretty Woman.

Hotelaren webgunean galdera erakargarri hau jarri dute: Zein izarrek lagunduko dizu zeure ametsetan? Marketin ederra, alde makurra izan dezakeena: hormako izarraren argiak oheko maitaleak itsutzea, itzaltzea. Zer sentitu jardunean hasten bazara aktore baten zeluloidezko begiak so dituzula? Morboa, lotsa eragin diezazuke. Traba edo pizgarria izan daiteke. Behin Mel Gibson-en poster baten azpian egitea egokitu zitzaidan. Mel Gibson Mel Gibson zen garaietan, ez Mel Gibsonen karikatura -Lethal weapon pelikularen garaietan, alegia-. Neska hark aktorearen poster handi bat zuen logelan, oheburuaren atzeko horman. Tarteka burua altxatu eta hor ikusten nuen Mel, azterketa gaindituko ote nuen begira. «Ondo ari naiz?». «Ez dago gaizki; segi horrela, baina erritmoa apur bat moteldu».

Maitasunaren ereduen ispilua izan daitezke filmak. Zer egin lagun ezagutu berriak esaten badizu Pretty Woman duela pelikularik gustukoena? Harekin bat etorri ala zure aukera Dersu Uzala dela bota, intelektual pureta aspergarria zarela pentsatu eta alde egin dezan? Dena den, Pretty Woman filmeko erlazioa aztertzeko modukoa da. Istorioak dituen hainbat ezaugarri sexista alde batera utzita, beste irakurketa bat egin daiteke, tartean prostituzioaren gaia badago ere: harreman afektiboen bideak ez du zertan beti modu bakarrean garatu. Sexu hutsetik maitasunerantz joan daiteke. Dena ez da izarren argiaren azpian maitemintzea, batak besteari bihotz gardena eskaintzeko gure zeruetako lorategian. Beste aukera batzuk ere badaude, eta uste baino sarriago zabaltzen dira. Amodio fisikotik ohiko maitasun harremanerantz abiatzen dira, pixkanaka-pixkanaka.

Lagun bat dut, emakumezkoa, nerabezaroan Bizkaiko herri batera joan zena sexu librea aldarrikatzera. Hitzaldi bat eskaini zuen bertako Emakumeen Sustapenerako Zentroan proposamen iraultzailea egiteko: «Emakumezkook maitasunik gabe egin behar dugu larrutan. Gizonezkoek bezalaxe». Hiru hamarkada igaro dira. Lagunak zabaldu nahi zuen aukera orduan baino hedatuago dago egun. Ezin jakin, ordea, zenbateraino.

Gauza batzuk ez dira aldatu, baina. Gure beldurrek eta zalantzek bizi-bizirik segitzen dute. Duela gutxi azaldu zidaten adibide hau: Bilboko neskato batek bere ikasgelako nesken erdiak baino gehiago, 14 urtekoak, jadanik ez direla birjinak esan zion amari. «Eta nik noiz egin behar dut?». Amak «momentua» helduko zaiola erantzun zion. «Nigatik balitz, 18 urte dituzunean, baina badakit gaur oso zaila izango dela. Ez egin mutil batek nahi duenean edo beste nesken edo lagunen presioagatik. Soilik zuk hala erabakitzen duzunean. Eta kondoia erabilarazi beti». Amak azken aholku hau eman zion: «Lehen aldia izango da. Saia zaitez alproja ziztrin batekin ez egiten». Maitasunarekin edo maitasunik gabe.]]>
<![CDATA[Bizkaia maite]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/008/002/2018-09-22/bizkaia_maite.htm Sat, 22 Sep 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1926/008/002/2018-09-22/bizkaia_maite.htm
Erasoaren berri eman du Bizkaiko egunkari batek. Gazteek ba omen zekiten alde horretan marihuana zegoela; horregatik antolatu zuten bidaia. «A la Bizkaia interior», idatzi du kazetariak. Bizkaia interior Berriatua? Bertatik Ondarroara sei bat kilometro baino ez daude errepidez —benetako distantzia are txikiagoa da—. Barakaldotik Santurtzira baino kilometro gutxiago.

Hala ere, egunkariak ez luke Barakaldo Bizkaia interior-tzat joko. Lehenik eta behin, kostatik hurbil dagoelako —Berriatua baino urrunago, dena den—. Orduan, zergatik kokatu du Lea Artibaiko herria Bizkaia interior delakoan? Agian, inkontzienteak traizionatu du kazetaria. Agian, haren ustez Bizkaia profunda da Berriatua eta bertako herritarrak AEBetako Deep South eskualdean bizi diren redneck horien modukoak dira: nekazari giroko artaburu musugorriak, txapela erantzi barik lo egiten dutenak. Beste garai bateko esentziaren zaindariak. Eta gainera, euskarari eusten diote oraindik. Halakorik ere…

Bai, zeren eta Berriatuko gizonak oihu egin zien gazteei, tiro egin baino lehen. Euskaraz. Eta horixe nabarmendu du egunkariak: «Les gritó en euskera y empezó a disparar». Hara! Grezieraz egin behar zien? Nola suposatzen da egin behar duela oihu Euskal Herriko eskualde euskaldunenetako bateko herritar batek? Barakaldon gertatzen diren erasoen berri ematen dutenean ez dute esaten urliak sandiari oihu egin ziola erdaraz. «Nola egingo dio, bada?», galdetuko luke irakurleak. Hemen antzera egin beharko luke. Logikoa baita Lea-Artibaiko lagun bat gauerdian oihuka hastea —tiroka ez— baserriaren inguruan nor dagoen jakiteko. Eta hitz horiek euskaraz esatea. Erdaraz egin behar dute Berrituan ala? Horixe izango litzateke harrigarriena.

Euskal Herriaren erradiografia ematen digu gertatutakoari buruz hedatutako informazioak. Erdara eta euskara bizi dira Bizkaian, elkarren ondoan —batzuetan nahasita—baina mundu batek, erdararenak, ez du bestea ezagutzen. Bizkaia euskalduna, Bizkaia mistoa. Eta Bizkaia erdalduna. La Bizkaia maketa, duela gutxi arte Bizkaiko zenbait gune euskaldunetan esaten zutenez. Gu la Bizkaia profunda gara? Bada, zuek la Bizkaia maketa zarete. Azalekoak, superfizialak. Ez zarete euskaldunak. Euskal herritarrak bai, baina euskaldunak ez, euskaraz ez dakizuelako.

Soziologia eta ertz asko ditu Bizkaiak. Bi munduren ispilua da, askotan elkarri bizkarra emanda bizi direnak. Bizkaia maitea. Bizkaia ezezaguna, batzuetan mespretxatua. Bilbo aldeko euskal herritar erdaldun askok ez dute Lea-Artibai eskualdea ezagutzen. Gehienez Lekeition edo Ondarroan egon dira «halako egun batean». Mundu hori beste galaxia bat da haientzat. Eskualde euskalduneko herritar gutxi mugituko dira Enkarterrin, baina esango nuke erdara nagusi den Bizkaiko aldea hobeto ezagutzen dutela erdaldunek euskararen eremua baino. Azken batean, Bilbora joaten dira noizean behin. Gogoz edo halabeharrez. Nor doa Portugaletetik Ondarroara tramite burokratikoak egitera?

Ez dira 10 urte EAEko lehendakari batek bidaia ofiziala egin zuela atzerrira, erakundeen ordezkariekin batera. Afaltzen ari zirela, euskara, hau eta beste aipatzen hasi ziren, modu informalean, lehendakaria eta bidaiarietako bat. «Tú serás de la Gipuzkoa profunda, ¿no?», bota zion, irribarretsu, gure agintari txit gorenak. Aurrekoak bazuen hau erantzutea: «Eta zu, lehendakari jauna, nongoa zara? De la Bizkaia superficial, ¿no?». Isildu egin zen, baina. Gizalegea, errespetua, protokoloa. Hamaika eguneko euskaraldia. Hamaika mendetako erdaraldia.]]>
<![CDATA[Bihotz korearrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/009/002/2018-09-15/bihotz_korearrak.htm Sat, 15 Sep 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1887/009/002/2018-09-15/bihotz_korearrak.htm Der Spiegel aldizkariak. Inkesta zabal baten bidez jakin denez, azken bi urtean lau lagunetik batek baztertuta ikusi du bere burua eskolan, jatorri, adin edo sexuagatik. Jokamolde horren adibideetako batzuk: «Berdin dio zuen semea zein eskolatara bidaltzen duzuen», azaldu die irakasle batek guraso italiar-poloniarrei, haurrak inoiz egingo ez duela aurrera jakinarazteko. Beste kasu bat: matematika eskoletan galdera bat egin du gurasoak kanpotarrak dituen ikasleak. Irakaslearen erantzuna: «Alemanez hitz egiten ikasi, ezer galdetu baino lehen».

Erronka ederra dute Alemanian. Hainbat irakasle ez omen daude prestatuta aniztasuna kudeatzeko. Gurasoak kanpotarrak dituzten ikasle gazteen kopurua gora doa hiri handietan: jaiotze beretik estatukidetasun alemaniarrik ez zuen aita edo ama duten herritarrak %45,3 dira Frankfurten; %40,9 Stuttgarten; %39,4 Munichen; %35,9 Dusseldorfen; %34,2 Kolonian eta %28 Berlinen.

Alemaniako ume askok, etorkizuneko herritar helduek, arazoak dituzte alemanez mintzatzeko. Erreakzio arrazistak sortzen ari dira. Nola gaude Euskal Herri autonomikoan, euskarari dagokionez? Eskoletan ikasten ari diren umeetako zenbat dira gai euskaraz ondo egiteko? Bermatuak ditugu euskararen presentzia eta erabilera zuzena geroan?

Hegoaldeko hizkuntz ereduak ukiezinak dira, antza. Lurrikara eragingo luke gurean Kataluniakoa bezalako murgiltze sistema indarrean sartzeak. Gerra zibila, aizu! Gurasoen eskubideak «urratzea» salatuko lukete askotxok. Eta ez soilik burua unionista eta bihotza espainiarra dituztenek. Bilboko taberna batean hizketan ari dira gizona eta emakumea. Lehena erdalduna da; bigarrena, euskalduna —tabernaria, bizkaieraz dotore egiten duena—. Euskara legez ezarri beharko litzatekeela adierazi du gizonak. Eta emakume euskaldunak, zuhur-zuhur, euskarak aurrera egin behar duela, baina «inposizino barik».

Ederra daukagu. Ez gara ohartu ere egiten ziria noraino sartu diguten. Zer pentsatu unibertsitatera heldu den 18 urteko ikasle batek Zarautz Bizkaian ala Gipuzkoan dagoen galdetzen duenean? Euskal geografian galduta ibiltzea ez da tristeena —seguruena ederki bereiziko ditu mapan San Frantzisko, Miami eta New York—. Etsigarriena hauxe da: ikasle horrek B ereduan ikasi du, eta ez da gai euskaraz mintzatzeko. «Yo he estudiado en el modelo B y no entiendo bien euskera». Zer azalduko diozu mutilari? Bilbo erdikoa da; euskal abizenak ditu. Rh-a forever. Atzo bertan, bi neska gazte autobusean. «Me ha dicho mi madre que en la UPV también enseñan euskera, pero yo me he apuntado a inglés», batak besteari, Cantábrico oriental deritzon eskualdeko ahoskera garbiaz. Etxekoa euskaldundu ez, eta txapela jarri nahi heldu berriari.

Beste aldean badira euskara ikasi dutenak, baina hizketan trakets eta trabes moldatzen direnak. Saiatu egiten dira. Errespetua merezi dute, laguntza. Zer erantzungo diozu euskaraz gabeziak dituen ikasle bati, azaltzen badizu euskaraz egiten segitzeko matrikulatu dela euskaraz, etxean eta lagun artean inoiz ez delako euskaraz ari, eta hizkuntza galduko ote duen beldur delako? Unibertsitatea ez da euskaltegia, ados. Alta, zer esango diozu? «Euskara egiten ikasi, ezer galdetu baino lehen». Ez. Zer dio buruak? Zer bihotzak?

Gazteen artean hizkuntza korearra ikasteko joera zabaltzen ari dela hedatu zuten EITBko albistegiek, joan den hilean. Hango pop musika eta kanten hitzak ulertzeko koreera ikasteari lotu zaizkio neska-mutilak. Telebistan hiru gazte agertu ziren, euskaraz, zaletasunaren berri ematen. Oso ondo. Hala ere, zer egin euskara ikasteko gogorik ez baina koreera ulertu nahi dutenekin? Zer esan mapan Seul Zarautz baino hobeto kokatzen dakitenei? Nork eta nola euskaldunduko ditu burua espainola eta bihotza korearra dituzten gazteak?]]>
<![CDATA[Gurasoak buru-bihotzetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1900/007/001/2018-09-08/gurasoak_buru_bihotzetan.htm Sat, 08 Sep 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1900/007/001/2018-09-08/gurasoak_buru_bihotzetan.htm
Bere eta bikotekidearen izenak ez, gurasoenak tatuatu ditu gizonak lokietan, baldintzarik gabeko maitasunaren ikur. Laztantasuna, babes emozionala, laguntza, garapenerako tresnak ematen dizkigute gurasoek, maitasunarekin batera. Hala ere, dena ez da urrezkoa erlazio horretan. Harremana gorabeheratsua izaten da tarteka. Gurasoen itzalak seme-alaba gazteen aukerei eragiten zien duela gutxi arte. Joan Manuel Serrat horretaz kexatzen zen La mujer que yo quiero kantan: neska-lagunak akats asko zituela esaten ei zion amak, eta hezur gehiegi zituela aitak —jarauntsirik gabe utziko zuen aitak Juanito gaixoa, oraingo Calzedonia style neska batekin hasi balitz—. Hemen ere antzera pentsatzen zuten: ganorabako itxura hartzen diot nik Mirenen mutilari; ea, bada, etxerako modukoa den Joxeren andregaia.

Kontrol nahi hori erabatekoa zen bi mende lehenago, Hollywoodi kasu eginez gero. Ezkontzak umetatik lotzen omen ziren orduan. Thunder in the sun filmean (1959) euskaldun talde bat dugu protagonista. Euskal Herri kontinentaletik Kaliforniara alde eginiko euskaldunek txapela janzten dute eta irrintzi egiten dute komunikatzeko. Beste kontu batzuk ez dira hain fidagarriak, ordea. Aitona-amonek eta bilobek frantsesez egiten dute elkarrekin XIX. mendearen hasieran. Hori gutxi ez, eta El Granaíno zenak baino hobeto dantzatzen dute flamenkoa. Bada beste datu bat, zer pentsatua ematen duena: euskaldunen gidariak euskal emakume bat desiratzen du —emakumea nor izango eta Susan Hayward—. Andreak senargaia du, baina. Txikitatik. Bien familiek egin zuten tratua. «Gu euskaldunak gara. Eta familia oso inportantea da guretzat». Gure zakil alaiak ez du etsi nahi, eta azkenean bere desio sutsuaren berri eman dio Hayward euskaldunari. Emakumeak ezezkoari eutsi dio: «Ez, euskalduna naiz». Eta gidariak: «Bai, euskalduna zara, baina emakumea ere bai».

Garai batean gurasoek lotzen zituzten ezkontzak. Edo haien baimenik gabe ez zegoen ezer egiterik. Orain alderantziz gertatzen hasi da: seme-alabek gobernatzen dituzte gurasoen bizimodua eta aukerak. Alabaren nahikeriak azaldu dizkit lagun batek. Duela bi urte bereizi zen senarrarengandik. Lagun bat izan zuen gero, baina ez zen alabaren gustukoa. «Ama, zu oso guapa zara, ezin zara edozeinekin joan», esaten dio beti. Aitaren bikotekide berria aipatzen dio, lehia pizteko. «Aitaren neska-laguna oso polita da. Zu ez zara gutxiago izango».

Arratsalde batean hondartzara joan dira biak. Argazkiak egingo dizkiola adierazi dio alabak amari. Posatzen hasteko. Ama harean etzan bezain laster ekin dio neskatoak lanari: «Jarri honela»; «orain atzetik, ama»; «orain eseri»; «belaunikatu eta estutu titiak bi eskuekin, fuerte, horrela gehiago nabarmenduko zaizkizu». Zenbat dakien 13 urteko emakume gaztetxo batek. Amaren aholkularia dugu alaba: «Argazki hauekin album bat igotzen baduzu Instagram-era, txoro-txoro eginda etorriko zaizkizu». Halakorik ez duela egingo erantzun dio amak: «Ez dut nahi gizonak niregana soilik horregatik etortzea. Noizbait ulertuko duzu». Zer gutxi dakien 13 urteko ume batek.

Oilaskoa ekarri diote Jose Mari eta Mari Carmenen seme kaskamotzari. Take away. Badoa, gurasoak buru-bihotzetan. Zerbitzaria Luis Quintanaren kanta bat ari da abesten. «Tengo dos o tres quimeras y una madre que me espera, para ser feliz no me hace falta más». Duela hilabete batzuk Euskal Herrian izan zen haren anaia. Gustukoa izan zuen. «Bilboko aireportua txarra da lurreratzeko, ezta?».]]>
<![CDATA['Bilbao']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1897/007/001/2018-07-28/bilbao.htm Sat, 28 Jul 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1897/007/001/2018-07-28/bilbao.htm Teleberri albistegian: Frantzian. Parisen? Lyonen? Bordelen? Ez, Lasartetik askoz ere hurbilago. Akizen? Ezta ere. Are gertuago. Beherago joan, eta bai, hortxe: Angelun. «Desde que en 1987 fue detenido en la localidad francesa de Anglet...». Frantziako herria da Angelu. Bai ote? Hain zaila zen «en la localidad labortana de Anglet» esatea? Belarri unionistak hala gozatzen ibili beharra dago? Gero, Bilbo Espainia dela entzun, eta haserre gure autonomistak.

Arrospide libre datorren astean. Erne pitz eta putz litekeen udako sugeari eta zenbait biktimaren senideen erreakzioari. Haien ondoan egongo da Pablo Casado. PPko buru berria zakar mintzatu da euskal presoen familiei buruz, alderdiaren kongresuan. «Presoen senideek ez didate penarik ematen». Beroaldia, ahokada? Ezetz esango nuke. Gizonak ondo neurtzen du non bota bere amorruaren hitz pozoitsuak, non adur likitsaren tanta bakoitza. Berdin dio presoen senideak edo frankistek fusilatu eta hobietan lurperatutako biktimak diren.

Pablo Casadok ez die begirunerik preso politikoen senideei. Haren hitzek ez dute ezer onik adierazten pertsonaiari buruz. Ez dio penarik ematen Puerton duten presoaren amonak edo Murtzian dagoenaren ume txikiak. Espetxerako bidaian zerbait gertatzen bazaie, istripurik edo, hor konpon. Izorra bitez presoen familiak. Astelehenean Toni Cominen anaia zendu zen Belgikan. Gaixotasun terminala zuen. ERCko politikaria bertan erbesteraturik dagoenez, Pere Cominek Lovainan elkartu zituen etxeko guztiak, haien ondoan hiltzeko. Casadoren zitalkeriak ez du sufrimendu horretaz ulertzen. Zer giza ezaugarri du halako pertsona batek? Zer soslai psikologiko?

Katalunia berriro konkistatu nahi duela eman du aditzera politikari eskuindarrak. Eskertzekoa da hain argi hitz egitea. Izan ere, Kataluniaz berriz jabetzeko nahia, berreskuratzearen ideia, Katalunia oraindik guztiz menpe ez duten eta behin, antzina, konkistatu zuten seinale da.

Esentzia espainiarren defendatzaile dugu Casado. Xavier Diez historiagile katalanak hain ondo deskribatzen duen identitate espainiarra gorpuzten du Palentziako gurutzatuak: «Espainiaren identitatea intrantsigentzia eta intolerantzia sentimenduan oinarritzen da. Sentimendu hori supremazismo castellanista batetik eta disidentzia erlijiosoa kanporatzetik sortu zen. 1898tik ez du garrantzi geopolitikorik izan, eta kohesio nazionalerako tresna bihurtu du katalanofobia. Aniztasunak nazka ematen dio; autoritarismo elementu batzuk ditu, caudillo baten presentzia magikoan agertzen direnak (frankismoa edo monarkia), eta tribalismo mota baten trazak ere baditu, zentzu freudiano batetik landismo-an hain ongi adierazten den gutxiagotasun-konplexua azaleratzen duena. Prozesu independentistak modu jasanezinean tenkatu du Espainiaren identitatea, eta mamu zaharrak atera ditu armairutik: autoritarismoa, intolerantzia, atzerakoikeria eta goi kulturari dion mespretxua».

Errekonkista hasi nahi du postfrankisten buruzagiak. Penintsulan egun Espainiaren maparen diseinua kolokan jar dezakeen herri bakarraren kontra egin eta hura menderatzeko prest dugu. Izan ere, Espainiaren batasun sakratua, inoiz inon apurtzekotan, Katalunian apurtuko da. Euskal Herrian supremazista espainiarrek oraindik ez dute halako arriskurik sentitzen. Ondo lotuta dute kontua. Eta halaxe izango da independentzia nahiak sendo errotu arte. Benetan, Pazko-igandean EAEko alderdi nagusiak urtero en la localidad española de Bilbao errepikatzen dituen ohiko leloetatik haratago.

Bigas Luna katalanak 1978an zuzendu zuen Bilbao filma. Striptease dantzaria eta prostituta da Bilbao. Neskarekin zoro moduan obsesionatzen da morroi bat. Hartaz jabetzeko bahitu egingo du. Leo psikopata bat da. ]]>
<![CDATA['Básicamente']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/008/002/2018-07-21/bsicamente.htm Sat, 21 Jul 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1885/008/002/2018-07-21/bsicamente.htm básicamente, honela egingo nuke...»; «hori, básicamente...». Joera ingelesetik etor litekeela azaldu dit markinar batek —«basically, you know?», «yes, I know»— baina espainolez sartu zaigu. Espainolaren bitartekaritza behar dugu komunikatzeko.

Duela urte batzuk «es lo que hay» esaten genuen. Gero, «sin másss» hura etorri zen. Orain, básicamente dugu. Batzuek hizkuntzaren muin garbiaren prostituziotzat jotzen dute fenomenoa. Ez dakit hala den, baina kontu bat argi daukat: ingelesa edo espainola lehen hizkuntza duen eta euskaraz ikasi duen pertsona batek ez du «funtsean» esaten ingelesez edo espainolez ari denean. Básicamente, horixe da errealitatea. Básicamente, básicamente maite dugu.

Hizkuntzaren prostituzioa ez, emakumeena du gaitzat Francesc Serés idazleak Mossegar la poma lanean Sagarrari kosk egin bildutako ipuin batek. Aita-semeak autoan doaz, Lleidatik bueltan. Gau lainotsua da, baina gizonak eta umeak Toniren kamioia ezagutu dute aurrean. Gasolindegi bat pasatu, eta emakume ilara bat ikusi dute hegalean. Tonik kamioia gelditu, eta atea ireki du. Neska bat igo da. Isiltasuna autoan. Haurrak ezer esan baino lehen, aita aurreratu zaio: «Honetaz, hitzik ez. Inori ere ez».

Angel ikaskidearen aita da Toni. Familia gizona, atsegina. Baina sekretu bat du: gogoko du aluak alokatzea, ezkutuko gozamena lortzeko. Ipuineko sexu tratua benetakoa izan balitz, orain eta Gavá herrian, bestelakoak izan zitezkeen ondorioak. Izan ere, prostitutekin sexu harremanak dituztenak zigortzea onartu dute Bartzelonako herri horretan. Nola? Harrapatuz gero, bezeroari isuna jarriz. Alta, han ordaindu beharrean, etxera bidaliko diete papera.

Egokia izango litzateke ostegunean Bizkaian itxitako putetxe edo lokaletako bezeroak zigortu eta isunak haien etxeetara bidaltzea? Trafiko isunak bai, baina beste horiek... argudiatuko dute. Gainera, prostituzioa beti egon da eta egon egingo da. Mafia barik, soilik bi lagunen arteko akordio libre bat badago... Ados, pentsatzen dut. Baina gero neure buruari galdetzen diot zergatik hori argudiatzen duten batzuek ez duten halako eskuzabaltasunez jokatzen beste hainbat arlotan. Beti egon da zapalkuntza edo esplotazioa. Eta egon egingo da, zoritxarrez. Orduan, zergatik egin horren aurka? Nik lagun baten enpresan lan egin nahi badut, hamabi orduz egunero, soilik platerkada bat dilistaren truke, zergatik debekatuko dit Estatuak? Eta lana kateatuta egiten badut, básicamente joera masokistak ditudalako, zein da arazoa? Zalantza sortzen zait zenbait ustezko erabaki libre soil-solik emakumezkoei dagozkien eskubideen eremuan errespetatzen direla ikusita. Eta zalantza hori susmo bihurtzen da orduan. Ez da moralkeria. Niri dagokidanez, bazterrez bazter ibil zaitezke txortan egiten, egun-argiz. Ni ez zipriztindu, metaforikoki eta ez-metaforikoki esanda, eta kito. Baina bestela...

Ertz asko ditu prostituzioak. Alde bateko zein besteko protagonistak uste baino hurbilago ditugu, ez pentsa. Kajsa Ekis Ekman idazle suediarrak gaia jorratu du. Bere lan batean Bartzelonako gizon baten esperientzia jaso du. Ezkondu baino aste batzuk lehenago autoa gelditu zuen kale batean, han zegoen prostituta hartu eta harekin larrutan egiteko. A quick fuck. Arin-arin egin, eta etxera. Kotxeko argia piztu zuenean, ezustekoa eman zioten elkarri: prostituta emaztegaiaren ahizpa zen. Puteroa, etorkizuneko koinatua. Isilik begiratu zioten elkarri, une batez. Gero, autotik irten zen neska. Bietako inork ez zien deus esan beste senideei.

Antzeko sorpresa batek, ez hain larria, jo zuen institutuko lagun bat, Bilboko lokal ilun horietako batean. Eskaileretan gora zihoala, jaisten ari zen figura batekin egin zuen topo. Hura sorpresa. «Ez esan ezer zure amari», esan zion gizonak. Nerabeak kasu egin zion. Sekretuari eutsi zioten biek. Betirako. Zein zen arazoa? Básicamente, hauxe: mutil gaztearen ama mutilzaharraren arreba zen.]]>
<![CDATA[Igandea Monikarekin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/006/002/2018-07-14/igandea_monikarekin.htm Sat, 14 Jul 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1892/006/002/2018-07-14/igandea_monikarekin.htm Vivement dimanche! -Betor igandea!- titulatu zuen Liberation egunkariak asteazkenean, Frantzia Munduko Futbol Txapelketako finalera iritsi ondoren. Azalean Umtitiren irudia, Belgikari gola sartu ostean. Horren ondorioz, La France trantzean egongo da bihar; batuago sentituko da futbolari esker. Belgikan antzera gertatu omen da. Taldea kanporatu arren, belgikartasunak garaipena lortu du, valoniarren eta flandriarren arteko diferentziak baztertuta.

Parisko egunkariko titularrak François Truffaut zuzendariaren filma ekarri du gogora. Vivement dimanche! lanaren argumentua: gizon bati -Jean Louis Trintignant- emaztea hil izana leporatu diote. Haren idazkaria -Fanny Ardant- errugabea dela frogatzen saiatuko da. Frantzian «pasio-hilketak» ulertzen direla esan diote Ardanti, ez kezkatzeko: gizonak jelosiagatik hil badu emaztea, ez diote zigor handirik jarriko.

Trintignantek ez du andrerik hil, ez filmean ez errealitatean, baina haren alaba Marie indarkeria matxistaren biktima izan zen: Noir Desir taldeko kantari Bertrand Cantatek hil zuen, 2003an. Senar ohiak emakumeari bidalitako mezuak eragin zuen eztabaida. «Istripua» izan zela argudiatu zuen Cantatek. Ezkertiarretan ezkertiarrena izateak ez zion eragotzi neska laguna hiltzea. Autopsiaren arabera, Marie Trintignant ez zen «erorketa» batengatik zendu, buruan eta aurpegian jasotako hemeretzi kolpe basatien ondorioz baizik. Cantat 2004an sartu zen kartzelan, eta 2007an irten. Vivement dimanche! 1983an filmatu zuen Truffautek. Hogei urte geroago, pasio-hilketak ulergarriak ziren Frantzian, antza.

Truffauten azken lana izan zen Vivement dimanche! Lehen film luzea, Les Cuatre Cent Coups, 1959an zuzendu zuen. Pelikulak kutsu autobiografikoa du. Orduko Parisen koadro humano bezain errealista da: Antoine Doinel nerabearen ikasgelan ia 40 ume daude, eta horietako batek baino ez ditu sustrai afrikarrak. Antoinerekin futbolean jokatzen duten gazte guztiak zuriak dira. Umtiti, Mbappe, Pogba eta besteen senideak ez dira oraindik heldu Frantziara. Kalean, hiru emakume baino ez ditugu ikusten zapia buruan. Eta hirurak frantsesak dira.

Antoinek eta bere lagun Renek hamaika gaiztakeria egiten dituzte, eskolan piper eginda. Arratsalde batean, zinematik irtetean, Harriet Andersson suediarraren afixa lapurtu du Rene ilehoriak. Ingmar Bergman-en Sommaren med Monika -Uda Monikarekin- filmean (1953), protagonista nagusia izan zen Andersson sex symbola. Monika, uda, desioaren natura. Sentsualitatearen igandea. Anderssonen argazkia Laurehun kolpeak filmean jartzea zuzendari frantsesak Bergmani eginiko omenaldi txikia da. Truffauten lana ez da inoiz zahartzen, «denok dakigunari buruz» mintzatzen delako, azaldu du Time Out aldizkariak. Bergmanen artea inoiz baino biziago dago egun, «galderarik zailenak filmatzen jakin zuen zuzendaria» delako, idatzi du La Nacion egunkari argentinarrak. Bergman, zinemaren Shakespeare deitu dutena, 1918ko uztailaren 14an jaio zen. Gaur ehun urte. Igandea zen.

Larunbata da. Edadeko emakumeak zapata batzuk konpontzera eraman ditu, baina tailerra itxita dago. Asteburuan ez dutela irekitzen esan dio aldameneko dendako emakumeak. «Senarraren zapatak dira. Ekarri behar nituen, baina ahaztu egin zitzaidan eta gezurra esan diot, badaezpada». Gaur konpondu nahi ditu, baina ezin. Eta bihar, igandea. «Zerbait asmatu beharko dut». «Esaiozu zapatak oraindik ez dituztela konpondu», aholkatu dio dendariak.

Andrazkoa dendatik irten da, pentsakor. Astelehenean bertan zapatak konponduko balizkiote, ondo aterako litzaioke gezurra. Oihurik ez, liskarrik ez etxean. Edo batek daki… Uda hasi berria da. Bi ordu barru Belgika-Tunisia partida emango dute telebistan. Ardant bere nagusiaz, ustezko hiltzaile batez, maiteminduta dago. «Igandea etortzeko irrikan nago», esan dio. Pariseko zinema-areto zaharreko argiak aspaldi itzali ziren, baina Monikak bizirik segitzen du Antoine eta Reneren igande nerabean.]]>
<![CDATA[Grafitia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1937/009/001/2018-07-07/grafitia.htm Sat, 07 Jul 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1937/009/001/2018-07-07/grafitia.htm Hitler tenía razón. Bi ekinalditan idatzitako grafitia da. Zergatik zuen arrazoi Hitlerrek? Judu guztiak hil nahi zituelako? Ijitoak? Homosexualak? Edo beltzak?

Etorkinen presentziak arrazakeria eta xenofobia agerrarazi ditu Europan. Baldintza jakin batzuk baino ez dira behar azaltzeko. Alemanian arriskuan ikusi dugu Angela Merkelen gobernua, Bavariako CSU alderdi kontserbadoreak migrazioa kontrolatzeko neurri zorrotzagoak eskatu dizkiolako Berlingo aginteari.

Etorkinak. Besteak. Gaitz guztien iturria. Duela gutxi lekukotasun argigarriaren berri eman zuen kazetari batek, Municheko egunkari batean: udaberria Bavariako herri txiki bateko Biergarten, garagardotegi batean. Dozena-erdi bat lagun, inguruko enpresaburuak, aberatsak -gizonezkoak, noski-, larruzko prakak, pitxerra eskuan, Prost! Herriko handikiak ditugu, gure jauntxoen modukoak. Eta neska zerbitzaria, janzkera bavariar tradizionala soinean, hara-hona lanean, gelditu egin barik, gizonek haren kontura iruzkin lizunak botatzen dituzten bitartean.

Halako batean gizon horietako batek neskari deitu, eta zerbait xuxurlatzeko keinua egin dio. Neska makurtu, eta haren eskotean ezpainzapi zikin bat sartzen saiatu da gure heroia. Barreak eta algarak. Ez da ezer gertatu. Garagardotegiko arduradunek ez omen dute ezer ere ikusi. Eta ikusi izan balute... kontuz, herriko bezero ohoragarriak dira. Eta kazetariak zalantza azaldu du: zer gertatuko ote zen bavariarrak barik senegaldarrak izan balira garagardotegiko gizonak. Afrikarrak, arratsalde osoan begirada eta iruzkin higuingarriak egiten neskaren kontura. Eta azkenean horietako batek zapi zikina sartu nahi izan balio paparrean. Poliziari deitu eta segituan autoak bertan. Baina bezeroak alemaniarrak dira...

Erraz barkatzen ditugu gutarrak. Imajina ezazu: garagardotegiaren ordez sagardotegia, gure negozio gizonak -bai, gizonak- emakumezko zerbitzariei irri eta zirri, adurra dariela. Ezer ez. Horien ordez dozena bat afrikar, berdin jokatzen. «Zer ari dira beltz zikin horiek gure poxpolinekin? Udaltzainei deitu!». Imajina ezazu: enpresaren Eguberrietako bazkaria -Laukizen edo Zumaian, berdin dio-, gure nagusia zerbitzari kolonbiarraren bularrari begira eta begira, txerri apo baten moduan. Beltzei bai, baina nor ausartuko da hari zerbait esatera?

Gure balioak, haien balioak. Danimarkan, etorkinek jaio eta urtebetera bidali beharko dituzte seme-alabak eskolara, «balio daniarrak ikasteko». Astean 25 orduz gutxienez! Hori egin ezean, laguntzak kenduko dizkiete. Jatorri daniarreko gurasoen umeak sei urte bete arte ez daude legez behartuta eskolara joatera. Pentsatzekoa da bost urte horietan jatorria atzerrian duten umeek ondo egingo dituztela etxeko lanak. Eta gerta liteke, gerta, kanpotarren haurrek etxeko pedigri garbia duten umeek baino daniarrago jokatzea sei urterekin. Izan ere, nork bermatzen du ume daniar guztiak tik sexista eta homofobo barik joango direla eskolara? Bai, musulman guztiek ez diete errespetuz begiratzen andrazkoei. Kristau eta ateo guztiek bai? Bai, horixe: «Ez begiratu hala neskei, baina haiek baino gehiago irabazi, haiek baino gehiago izan, bitch puta hauek dirua eta estatusa besterik ez dute maite eta».

Geltokiko grafitia ikusi nuen momentuan boligrafoa atera eta kontrako mezu bat idazteko tentatuta egon nintzen une batez. Garai batean sarri ez, baina egin egiten nuen -ez dut esango, badaezpada, zer idazten nuen-. Hala hasiz gero, besteek ere idatziko zutela pentsatu nuen. Eta garai batean baino zibilizatuago jokatu nuen. Garbiago -edo koldarrago-. Ez nuen atea zikindu nahi. Baina atea jadanik zikin zegoen. ]]>
<![CDATA[Keparekin ere ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/007/001/2018-06-30/keparekin_ere_ez.htm Sat, 30 Jun 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1884/007/001/2018-06-30/keparekin_ere_ez.htm
ERCko diputatu Gabriel Rufianek Espainiak irabaztea nahi du, «futbol bikaina» egiten duelako. Badakit, garai berrietan bizi omen gara, baina nire bihotzak ezin du Paris edo Madrilen alde egin. Nire buruak ere ez. Eskola zaharrekoa naiz. Gauza bat da talde batek joko bikaina egitea eta garaipena merezi izan duela onartzea. Baina pozez lehertzea? No way, Jose.

Zer dela eta babestu behar ditut frantses sentimendua sendotzeko hilabeteko derrigorrezko zerbitzu nazionala ezarriko duen estatu jakobinoaren ordezkariak? Zer dela eta Espainia sostengatu? Erregea, Francok inposatutako monarkiaren goreneko ordezkaria, Moskun egongo da bihar, ezustekorik ez bada. Ez dut bat egingo Kataluniako independentzia zapuzteko agerraldi autoritarioa egin zuen gizonarekin. Uruguaiko presidente ohi Pepe Mujicak Borboikoa egun hartan nola ikusi zuen adierazi du: «Gaztelako printzea ematen zuen, ez Espainiako erregea. Hain zaila da Espainia estatu plurinazionala dela onartzea?». Antzeko galdera egin dit Euskal Herrira bisitan etorritako lagun alemaniarrak: «Espainia federala edo konfederala onartuko zenuke?». «Independentzia nahi dut, baina hemengo herritarrek beste eredu baten alde egiten badute, onartu egingo dut».

Hala ere, ez dago epe ertainean halako aukeraren arrastorik. Espainiako presidente Pedro Sanchezek argi erantzun dio Quim Torrari: ez da adostutako erreferendumik izango. Sozialistek ez dute gai hori Kataluniako agendan. Euskal Herrikoan ere ez. Demokraziaren aurretik nazio-estatuaren defentsa sutsua ezartzea leporatu dio Ferran Requejo politologoak Espainiako estatuari. Weimarko Errepublikan gertatua gogorarazi du Requejok, La Vanguardia egunkarian: Konstituzioaren alde egin beharrean, Carl Schmitt legelariak Alemaniaren defentsa egin zuen. Eta jarraian: «Espainiako aktore judizialek antzera jokatzen dute. Espainiaren batasuna Zuzenbide Estatua baino garrantzitsuagoa da. Batasun hori zalantzan jarriz gero, ez du ardura handirik eskubide politikoak edo askatasun parlamentarioak urratzen baldin badira».

Zergatik sostengatu Espainia Moskun? Kirola besterik ez dela esango dute. Bada, horregatik, hain zuzen: gaur futbola delako denik eta baliabide indartsuena nazio-estatuen aldeko sentimenduak batzeko eta horien kohesioa sendotzeko. Nolatan egingo dut bat gure etorkizun politiko soziala erabakitzeko eskubidea ukatzen digun estatuaren kirol ordezkariekin? Inola ere ez. Eta berdin dit kirol talde horretan hemengo jokalaririk baldin badago. Euskal herritarrak dira, bai, baina Frantziaren edo Espainiaren ordezkari eta defendatzaile ditugu. Eskubide osoa dute han egoteko, gogoz edo komenentziaz. Eskubide osoa etorkizun profesional eta ekonomikoa bermatzeko, dudarik ez. Alta, hori ez da arrazoia beste herritarrok euren taldearekin bat egin dezagun.

El rubio de Barakaldo Espainiako entrenatzailea zenean, zenbat abertzale ez zeuden, ba, Espainiaren alde. Orain, Didier Deschamps baionarra dugu Frantziako selekzionatzailea, baina horrek ez nau les bleus defendatzera bultzatuko. Eta bihar De Gea gastroenteritisak jota badago, eta haren ordez Kepa jartzen badute espainiarren atean, ez diot ezer onik desiratuko haren hamaikakoari. Athleticen dagoenean, bai, jakina. Espainiarekin, ez. Berdin dit Ondarroa erdiak eta Bilbo osoak bat egiten badute harekin. Ez dut nahi Espainiak De Gearekin irabazterik. Keparekin ere ez.]]>
<![CDATA['Hirurogeita zortzia']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1894/011/001/2018-06-23/hirurogeita_zortzia.htm Sat, 23 Jun 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1894/011/001/2018-06-23/hirurogeita_zortzia.htm
Denok jaisten ditugu prakak. Kontua da zertarako egiten dugun. Horrek aurreiritziak, gaizki-ulertuak pitz ditzake Rieraren hitzetan. Harenak bezalakoak —eta are okerragoak— esaten ditugu egunerokoan inor haserretu gabe. Lagunartean sarriago egiten dugu, baina espazio publiko zabalagora jotzen dugunean kontu handiagoz ibiltzen gara.

Komeni da hizkeraz, erregistroz aldatzen jakitea. Erregistro okerraren adibide argia ikusi dugu aste honetan. Frantziako 15 urteko mutil batek Manu deitu dio Emmanuel Macron presidenteari. «Ça va, Manu?». Macronek bereak eta bi esan dizkio, bere karguari dagokion errespetua gogoraraziz. Nerabeak barkatzeko eskatu dio —«Désolé, Monsieur le Président»—, baina Macronek aurrera segitu du. Batzuen iritziz, umiliatu egin du gaztea. Hasiera batean arrazoi bazuen ere, harrokeriaz jokatu du, hantuste eta gupidagabe. Izan ere, Manu deitzeaz gain, Internazionala kantatzen hurbildu omen zaio mutila. Internazionala, liberalismoaren ordezkariaren aurrean! Barkaezina.

Gaztearen portaera ez da oso txukuna izan; norekin eta nola ari den hobeto bereizten jakin beharko luke —modulatzen, esaten dugu orain—, baina agintariak ere jakin beharko luke erantzuna neurtzen. Macronek ez omen du gustukoa jendeak Manu deitzea, baina ez dakit berdin-berdin erreakzionatuko ote zuen Donald Trumpek hala deitu balio.

Dena den, askotan, hitzak baino garrantzitsuagoak izaten dira moduak. Jendartean bizi gara, bizikidetzaren oreka hauskorrean. Bada gizabidea deitzen den zerbait. Ez naiz hipokrisiari edo zurikeriari buruz ari —modu onak soilik komeni zaigunean erakustea—. Izan ere, zu, usted edo vous esan ahal dizute, baina zu mespretxatuz, inolako disimulurik gabe. Benetako errespetuari buruz ari naiz: gure aurrekoak gizaki hutsa izateagatik merezi duena. Duintasunean, berdintasunean oinarrituta, berdin dio zer den: presidentea, okina, medikua edo etxegabea. Eskuinak ez du hori guztia kontuan izaten. Zer duzun, horixe zara da haren leloa. Hala ere, horrek ez du esan nahi geure burua beste aldean kokatzen dugunok gizabidea baztertu behar dugunik. Jendea tabernako atean txiza egiten ikusita nago; barruan komunak badirela esan, eta hauxe erantzun: «Komunak? Kontzeptu burgesa dira». Batzuk kalimotxo iraultzaileak dira. Haien leloa ez da iraultza ala hil edo aberria ala hil. Haien leloa hauxe dugu: ni, neu, nihaur. Hobe lukete Leninek zer esan zuen jakingo balute: gizabideak, garbitasunak, modu onek ez dute zertan eskuinaren monopolioa izan behar.

Ez dut egokitzat jotzen Macron jaunari Manu deitzea, baina herritar ezezagun bati ere ez. Jokabide oker ugari ditugu. Kalean ibili, eta inondik inora ezagutzen ez duzun morroiak: «Hiii, sua emango didak?». «Bai, gizona, bai, emango ez dizut, ba! Nondik nahi duzu? Goitik ala behetik?». Hala ere, gehiago asaldatzen nau 25 urteko guay batek 85 urteko gizon edo emakume ezezagunari «oye,¿me dices la hora?» esaten entzuteak. Horretan, euskaraz oraindik ez, baina erdaraz marka daukagu euskaldunok. Halakoak aditzen ditudan bakoitzean, modu onak baztertu, eta The Slang Thesaurus liburuko esamolde bat etortzen zait gogora. AEBetako auzo pobreetako beltzen hizkeratik hartuta dago, eta Carles Rieraren ateraldia baino askoz zakarragoa da: «68 bat egingo dugu?». «68 bat? 69 bat esan nahi izango duzu, ba». «Ez, 68 bat. Zuk zupa-zupa egidazu, eta nik bat utziko dizut zorretan». Barkatu.]]>