<![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 04 Feb 2023 16:26:53 +0100 hourly 1 <![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Seme-alabak eta ilobak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/007/002/2023-02-04/seme_alabak_eta_ilobak.htm Sat, 04 Feb 2023 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1943/007/002/2023-02-04/seme_alabak_eta_ilobak.htm ¡Sí, tío!». Lauzpabost urte izango ditu mutikoak. «Sí, tío», entzun du aitaren ahotik. Ez «seme», ez «ume». Izenaz ere ez dio deitu gizon gazteak. «Sí, tío. Eta mekix bat egingo bagenu orain, ilargiari begira?». Halakorik ez dio esan, baina batek jakin. Itxaron, denborari berea eman behar zaio eta. Seme-alaba nerabeekin haxixa erretzen duten gurasoren batzuk ezagutu ditut -tira, legalki oraindik adin txikikoak diren umeekin tabernetan sartu eta alkohola edaten duten gurasoak ere badira, baina hori ez dago batere txarto ikusia gure herri honetan-. Bada farmaziara korrika joan den amarik ere. Zertarako eta alabarentzako kondoiak erosteko. «Suhi» gibel-handi arduragabeak ez du babesteko ezer ekarri haien etxera. Deus ez, ezpada larrutan egiteko zakil gosetua. Eta amak, gainera, ohea utzi die alabari eta mutil-lagunari jarduteko, agian libururen bat irakurtzen ari den artean, belarrietan tapoiak jarrita. Seme-alabekin pornoa ikusten duten gurasoak ere badaude -ez dut, zorionez, halako alerik ezagutzen; nik dakidala, behintzat-. Erromatar Inperioaren gainbehera da ala denak balio du bizi garen garaiotan? Euskal rock abeslari bati irakurri diot seme-alabekin ederki moldatzen dela. Maite du haiekin egotea. Hala behar du. Haurtzaroa gero eta laburragoa dugu egun. Haurtzaro sozialari buruz ari naiz. Ez dut uste haurtzaro biologikoa funtsean aldatu denik. Gorputzean, baliteke; buruan, aldiz, ez. Areago: helduaro psikologikoa gero eta beranduago iristen delakoan nago. Gurasoek gero eta tarte txikiagoa dute haur txikien xalotasunaz gozatzeko, haien benetako umetasunaz. Denbora ziztu bizian doa. Aprobetxatu egin behar. Hala ere, musikari horrek argi utzi du ez dituela gurasoen eta seme-alaben rolak nahasten. Haien aita da, ez laguna. Logikoa, batzuek, antza denez, hori ahazten duten arren. Izan ere, noiztik izan behar dute amak eta aitak umeen lagunak? Noiztik egon behar dute maila berean, umeak adin txikikoak diren bitartean? Azken batean, gurasoek umeen gaineko erantzukizuna dute, haiek ume diren bitartean. Guztien arteko adostasunak bilatzea komeni da, baina akordiorik ez badago, gurasoena izango da azken hitza, haurrari ondo argudiatuta. Ez gaizki ulertu: ardura da hori, ez diktadura. Nola erlazionatuko dira ilargiaren azpiko aita-semeak haurra koskortzen denean? Semeak 8 urte dituenean tío esango dio aitak oraindik? Eta hark aitari, nola deituko dio? Tío? Colega? Campeón? Buddy? Bro? Edo sobrino, aitak tío deitzen segitzen duelako? Semeak 14 urte dituenean den-dena kontatuko dio aita kolegi horri, egiten dituenak eta egiten ez dituenak? Espermaz zikindutako izarak erakutsiko dizkio? «Nola garbituko dut lefa hau, tío? Norit, Dixan ala Ariel-ekin?». Eta mutilak nota txarrak baditu eskolan, zer esango dio aitak? «Bola egiten zaizu ikasgaia? Enrolla zaitez, tío. Bestela, mekix hori niretzat izango da». Lagun bati asteon gertatu zaio, gelan. «Hey, tío», deitu dio 18 urteko mutil batek. Eta erdaraz segitu du. Hurbildu, eta hiru gauza esan dizkio irakasleak: «Bat: euskarazko adarrean gaude; bi: ni ez naiz zure osaba; hiru: errespetua zaharragoekin». Nik ere bizi izan ditut halakoak. Ikasleari begiratu, eta «zer duzu, sobrino?», bota diot. Begiak zabal-zabalik geratu da. Gero, bi iloba baditudala azaldu diot, baina horietako inor ez dagoela jadanik unibertsitatean. Begiak are zabalago so egin dit, behiak trenari bezala. Beste batean harritu antzean mintzatu zitzaidan neska bat, ez dakit zeri buruz ari zela: «¡Es que esto es la polla, tío!». «La polla? Zer polla? La Records ala bestea?», pentsatu nuen. Ez nuen oso egun ona eta, neure burua ezagututa, nahiago izan nuen barrenak jan eta ez entzunarena egin. Badaezpada ere. ]]> <![CDATA[James Dean kaikuarekin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/007/001/2023-01-28/james_dean_kaikuarekin.htm Sat, 28 Jan 2023 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1884/007/001/2023-01-28/james_dean_kaikuarekin.htm Hegoaldeko itsasoak nobelan. Manuel Vazquez Montalban-en laneko kirolariak Iparragirre abizena du. Ahohandia da, senar engainatuaren arabera: ETAko kidea dela esaten du. Hori da amua, haren iritziz: «Gaurko emakumeak oso exijenteak dira. Emozio biziak nahi dituzte».

Gure heroia euskalduna da. 60-70eko urteetako euskalduna, Bartzelonako frontoian ari dena. ETAko militantea? Baita zera ere! Gehienez, kaiku bat jantziko du Rambletan paparra aterata ibiltzeko, euskaldun basati samarraren irudi estereotipatua lagun. Errebelde agertzeko eta, bide batez, neskaren bat erakartzeko.

Kaikuak errebelde bihurtuko zuen Iparragirre garai haietan. Gu egiten omen gintuen bezala. Bagenuen horretarako arrazoirik. Kausarik gabeko errebeldeak euskaldunok? Ez. James Dean-en kontuak ziren horiek. Gainera, euskaldunok ez ei gara kameren aurrean ikono estatubatuarra legez luzitzeko ez jaioak, ez iaioak. Are gutxiago 50-60ko urteetan. Zer esango zuen gure amak!

Gure errebeldia James Deanena baino urrunago zihoan. Kaikuak indarra ematen zigun. Hura jantzi eta euskal superman, euskal superwoman bihurtzen ginen. Diktadurako indar errepresiboak ikaratu egiten ziren kalean norbait kaikua jantzita ikusita. Korrika egiten zuten alde, kaka zeriela, ez dakit nongo kobazuloetan ezkutatzeko.

Frankismoan «indarkeriarik gabeko errebeldia» agertzeko balio zuen kaikuak. Beatriz Artolazabal andreak esan du. Ez dut ukatuko arrazoi puntu bat baduela, baina kaikua janzteak diktadura baten kontrako beste borroka mota guztiak deslegitimatzen zituen? Errebeldia guztiz anbiguo, pasibo, testimonial eta ia folklorikoak gainontzeko borroka bideak baztertzen zituen?

Frankismoa ezagutu dugunok badakigu, jakin, diktaduran bazegoela errebeldia zantzu bat zeharka agertzeko modurik, zure burua lar busti gabe. Txistua jotzeak edo dantza talde batean sartzeak esanahi berezia izan zezakeen. Eta kaikua janzteak, noski. Baina hortik haratago, zer? Horretan gelditu behar du diktadura baten aurkako borrokak? Zuk kaikua jantzi besterik egin ez izanak — zeharo errespetagarria dena— eskubidea ematen dizu zeurea ez bezalako beste erresistentzia modu bat aukeratu zutenak desprestigiatzeko?

ETA huts bat izan zen gure historian. Matraka horrekin segitzen dute, nekagarri. Eta horrela erantzun behar da, argigarri: diktadura bati armak eskuan aurre egiteko eskubidea mundu guztiari onartzen diote, euskaldunoi izan ezik. Izan ere, Pepe Mujica edo Nelson Mandelaren bidea goresten dute —beren denboran eginikoaz batere damutu ez arren, zenbait kasutan zibil errugabeak nahi gabe hil bazituzten ere—. Harrera beroa egiten diete, iraganari buruz kargu hartu gabe.

Badirudi euskalduntasun arras aratzaren kontzeptu mistikoa dutela. Euskaldunoi buruzko oso ikuspegi mesianikoa, beste lurtarren gainetik egongo bagina bezala. Onenak, puruenak izan beharko bagenu bezala. Kanpoan egindako bekatuak absolbitu egiten dituzte, eta hemengoak, aldiz, kondenatu. Euren sorterriko diktaduretan askatasunaren alde zapaltzaileen odola isurarazi zutenak zeruetara igotzen dituzte eta Euskal Herrian berdin jardun zutenak infernura bidaltzen. ETAk ez du irabazi; merezia du gaitzespena. Horixe esan zuen hemengo kazetari ospetsu batek. Agian, horixe bera pentsatzen dute beste batzuek. Horrela, hobeto ulertzen da haien kristaukeria fariseua: terrorista garaileei —Mandela, Mujica eta beste— ohore; besteei, egurra.

Umetako lagun bat dantza talde batean sartu zen. Ile luze samarra zuen mutilak. «Los vascos no llevan el pelo largo», esan zion irakasle erdaldun txit baskoak. Handik gutxira, guztiz bestelako talde batean sartu zen laguna, eta beste dantza bati ekin. Ez zen James Dean, baina begirada malenkoniatsuak eta zigarretak aktorearen nolabaiteko antza emango zioten. Arrakasta zuen nesken artean. Kaikuarekin edo kaiku barik.]]>
<![CDATA[Macron euskararen errepublikan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2051/009/001/2023-01-21/macron_euskararen_errepublikan.htm Sat, 21 Jan 2023 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2051/009/001/2023-01-21/macron_euskararen_errepublikan.htm
Ipar Kataluniako idazleak Frantziako Errepublikak Hexagonoaren barruan bultzatutako jazarpen kultural eta linguistikoa arbuiatu du Vilaweb hedabide digitalean argitaratutako elkarrizketan. Macroni zer eskatuko liokeen galdetu dio kazetariak. Idazlearen erantzuna: «Barkamena eskatzeko esango nioke. Katalanez hitz egiten dutenei barkatzeko eskatzeko esango nioke, bretoieraz, okzitanieraz, euskaraz hitz egiten dutenei, Frantziak gutxienez Iraultza Frantsesetik erakutsi duen errepresio eta suntsitze gogo guztiagatik. Lehengo garaiak kontuan ez onartzea ulertzen dut, baina iraultzatik aurrera, moralki, onar lezakete. Eta Macronek inork baino areago?». Zergatik Macronek inork baino gehiago? «Oso jakobinoa delako. Jakobinoa 2.0».

Presidente jakobino batek Errepublikaren ikurretako bat, frantsesa, ez den hizkuntzaren kontra egindako politikagatik barkatzeko eskatuko du? Zail-zaila, jokabide hori ondo dokumentatua bada ere. Lapurdin agindu eta bortxaz egindako deportazioen, hizkuntz-debekuen eta toponimia aldaketen bidez, esaterako.

Espainiak ez du samurrago jokatu. Juan Carlos I.ak kopeta izan zuen espainiera indarrez inon inposatu ez dela esateko. Lotsagorritu barik. Ez da Ameriketara joan behar gezur horren kontrako frogak aurkitzeko. Euskal Herrian bertan badugu horren testigantzarik, eta ez XVII. mendekorik. Oraindik bizirik dauden euskaldunen ahotik jasotzeko modukoak dira. Borboikoari penintsulako periferiatik oldartu zitzaizkion herritarrak. Meseta demokratiko kosmopolita elebakarretik inork ez zion «¿por qué no te callas?» esan Francoren oinordekoari. Are gutxiago barkamena eskatzeko.

Parisen politika salatu du Joan-Lluis Lluisek. Analisi zorrotza egin du: «Estatu frantsesak, jakin beharra dago, presioaren aurrean erreakzionatzen du. Azaldu egingo dut: biolentzia erabili duten lurralde frantsesek kontzesio gehiago lortu dituzte hizkuntzaren arloan. Batez ere, korsikarrek. Eta gero euskaldunek eta bretoiek. Ez naiz biolentziaren apologia egiten ari, argi gera bedi. Azaldu egiten dut. Guk, biolentzia inoiz erabili ez dugunok, gutxiago lortu dugu».

Ñabardura interesgarria. Biolentzia hitza erabili du Lluisek, ez terrorismoa. Funtsean, Jordi Pujolek esan zuena errepikatu du, modu finago batez. «Hil egin behar dugu sinpatikoagoak izateko?», bota zuen Generalitateko presidenteak. Modu baketsu eta demokratikoan dena lortu daitekeela esaten zuten Madrilen. Denborak bazter utzi du kopla hura, batean zein bestean: Espainiako monarkian eta Frantziako errepublikan.

Beste errepublika bat, euskararen errepublika, izango dugu hizpide udazkenean. Euskal Herrian Euskaraz-ek Euskaltzale Independentisten Topaketak antolatu ditu horretaz hausnartzeko. Hitzordu egokia, hizkuntzari dagokionez, zer errepublika mota nahi dugun argitzeko. Besteen zain egon gabe. Izan ere, Macron errepublikazaleak ez du barkatzeko eskatuko. Ondo legoke, baina horretaz gain, zer? Euskarak politika benetan eraginkorrak behar ditu. Eta hori ez Espainiak, ez Frantziak dute ezarriko. Macronek ez du euskararen errepublika bultzatuko. Ez Parisen, ez Baionan. Joan-Lluis Lluisek ere badaki.

Beste Lluis batek, Llach abizendunak, País petit abestia kaleratu zuen 1980an, Verges 50 lanean. Denbora igaro arren, haren hitzek ez dute indarrik galdu: «Nire herria hain da txikia/ non eguzkia lotara doanean/ inoiz ez baikara seguru hura ikusi izanaz». Gure herria ere txikia da. Hain da txikia, ezen bihotzaren barruan sartzen den beti, biziak hemendik urrun bagaramatza eta, Llachek kantan dioen legez, kontrabandista bihurtzen bagara. Ilusio-kontrabandistak —zer da euskararen errepublika, ilusioa ez bada?—. Amets-kontrabandistak eguzkia sartzen denean.]]>
<![CDATA['Ondategui' katalanaren atsekabeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/005/001/2023-01-14/ondategui_katalanaren_atsekabeak.htm Sat, 14 Jan 2023 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1884/005/001/2023-01-14/ondategui_katalanaren_atsekabeak.htm
Erantzun bera ematen die bere jatorria hizpide duten pertsonei: hark dakiela, katalana zuen aitona. Ondategui abizena norengandik jaso duen, zehatz-mehatz, ez daki. Aitonaren aitonak eraman zuen Kataluniara? Birraitonaren birraitonak? Egia esan, kontu horrek ez du bereziki kezkatzen. Katalana da, eta ez du harreman berezirik Euskal Herriarekin. Alta, jatorria esplikatzen ibili behar du beti.

Abizena Martinez, Álvarez edo Rodriguez izango balu, ez liokete hain sarri galdetuko nongoa den. Ez lukete Andaluzia edo Murtziako herritartzat joko, seguruenik. Katalana izango litzateke. Deitura Espainiatik Kataluniara antzina joandako arbasoena izango litzateke. Migrazioaren ondorioa. Baina Ondategui abizena izanda... Zertan ari da Ondategui bat Katalunian?

Topikoz betetako aurreiritzia da. Katalan asko Lopez edo Fernandez badira, zergatik ezin izan daiteke etxekoa Ondategui? Katalan horien logika halakoa da: Espainiako herritar pobre asko Kataluniara joan ziren XX. mendean. Euskaldunek ez zuten sorterritik irten behar lan bila. Beraz, haien iritziz, Ondategui batek ez du sustrairik Katalunian.

Izen-abizenek, itxurak edo lanbideak ikuspegi ez oso zuzenak azaleratu ahal dituzte. Ondategui izenak katalana ez zaren susmoa pitz dezake. Itxurak ere bai. Ez soilik Katalunian. Euskal Herrian ere antzera gertatzen da. Oraindik badago jendea, aurrekoari hemengoa ote den galdetzen diona. Zergatik eta haren trazagatik. Mutil bati gertatu berri zaio. «Baina zure gurasoak ez dira hemengoak, ezta?», erantzun dio garbikeriaren zaindari zorrotz buru estuak, gazteak bertokoa dela esan ostean. Ikasleak ez du ezaugarri berezirik, kanpoko herri batekin lotzen duenik -eta izango balu, zer?-. Milaka eta milaka euskal herritar dira hura bezalakoak: beltzaranak. Haren deiturak ez du urruneko paisaiarik gogorarazten. Exotikoa da Gonzalez bat XXI. mendeko Euskal Herrian?

Lanbideak ere ematen digu tabernako antropologia eta soziologia merkea egiteko aukera. Lan batzuk jatorri jakin bateko pertsonekin lotzen ditugu. Izan da eta oraindik bada igeltsero euskaldunik, baina gaur egun beste lagun batzuen jarduntzat jotzen dugu lan mota hori. Eta arrantzaleak? Nolakoak izango lirateke Txomin Agirreren pertsonaiak Arranondo herrian, idazleak gaurko Ondarroari begira idatzi beharko balu Kresala? Berdin taberna edo ostatuetako zerbitzariekin. Lanbide horri buruzko pasadizoa kontatu zuen Joan Puigcercosek, off the record, Egunkaria-ri eskainitako elkarrizketa bukatu eta gero: gaztetan, ikasketak ordaintzeko eta, kafetegi dotore batean egiten zuen behar udan. Egun batean Marta Ferrusola joan zen bertara eta espainieraz mintzatu zitzaion. Joan Puigcercosek katalanez erantzun zion. Zur eta lur utzi zuen Jordi Pujolen emaztea. Izan ere, jatorri kanpotarra zuela uste zuen emakumeak. Zerbitzaria zenez, xarnegoa izan behar. Beraz, xarnegeraz hitz egin zion gazteari.

Bel Olid-ek, Associacio d'Escriptors en Llengua Catalana elkarteko buruak, independentzia zertarako nahi duen azaldu zuen 2015ean: «Nor naizen, zer hizkuntzaz idazten dudan eta zergatik egiten dudan azaltzeari uzteko nahi dut independentzia». Hark adierazi zuenez, «izan» egin nahi du. Izan, inork epaitu gabe. Hala izan beharko luke. Burujabeak bagina, espainiarrek galdera horiek baztertuko lituzkete -islandiar bati ez diote galdetzen zergatik idazten duen islandieraz-. Eta guk? Nor eta nongoak garen elkarri galdetzeari utziko genioke behingoz, hemen eta Katalunian, ala geure burua justifikatzen ibili beharko genuke orduan ere, Ondategui izan edo ez?]]>
<![CDATA[Kulturak eta labankadak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2120/012/001/2023-01-08/kulturak_eta_labankadak.htm Sun, 08 Jan 2023 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2120/012/001/2023-01-08/kulturak_eta_labankadak.htm
Korapilatsua izan daiteke pobrezia definitzea, batez ere Mendebalde aberatsetik. Zer behar dugu geure burua txirotzat ez jotzeko? Zenbat diru? Nolako soldata? Zenbat etxe eta auto? Nolakoak? Kulturari dagokionez: zer da onargarria? Zer ez? Ez dugu kanpora begiratu behar: zezenketa kultura da Espainian. Zenbat euskaldun gozatzen dira tortura mota horretaz?

Badakigu mundu guztia ez dela hona etorriko, nahiz arrazakeriaren mezulariek hori dioten. Hala izanik ere, nola egin aurre migrazioaren erronkari? Ez dago erantzun errazik. Kontu bat argi daukat, baina: ez dut elkartasunez mozorrotutako egoismoa nahi, hau da, herrialde pobreak ustiatzen segitzea, geure beharren arabera. Lehen, haien lehengaiak hartzen genituen. Horrelaxe jokatzen dugu egun, baina orain giza ondasunez ere jabetzen gara: medikuak, zientzialariak... Tarteka diru apur bat ematen diegu herri horiei guretzat etorkizuneko medikuak eta zientzialariak sortzen segi dezaten.

Orduan? Proposamen bat, friki bezain utopikoa: bertutearen errepublika sortzea. Bertan edonork izango luke lekua. Jatorriak ez luke eskubide betikorik emango. Prest geundeke hemengoak izateagatik ditugun onurak galtzeko etengabeko ebaluazio zibikoaren ondorioz, kanpokoei gerta dakiekeen bezala? Barkatu zalantza egitea. Gainera, zer da bertutea? Zer da gizalegea? Senekak lekurik al du ghosting gizartean?

Ohiturei buruzko eztabaida ere ez da samurra. Bi adibide, muturrekoak eta benetakoak: bilbotar bat kexatu egin da bizilagun kolonbiarrak espezia asko erabiltzen dituelako sukaldean. «Kiratsa» hedatzen omen du. Beste alde batetik, ablazioa ohikoa den sorterrira oporretan doazen herritarrak kontrolatzen dituzte Katalunian, neskatoei halakorik egin ez diezaieten. Lehen kasuak arrazismo susmo argiak eragiten ditu; bigarrena giza eskubideei lotua da. Guraso batek alaba mutilatu dezake kultura edo ohiturak argudiatuta?

Kultura aipatu du Josu Erkorekak, labanaz egindako erasoak direla eta. Polizia arazoa ez ezik, kulturala ere badela gehitu du. Erkoreka zuhur mintzatu da, eta eskertzekoa da. Ez da sua pizten ibili behar. Lerro artean irakurtzen dakienak aise suposatuko du Erkoreka zertaz ari den «kulturala» dioenean. Ez du ulertuko Errezilgo herritarrek betidanik izan dutela parranda egitera labana poltsikoan (edo agerian) dutela irteteko kultura. Beste leku bateko pertsonak izango ditu gogoan herritar horrek. Horixe izango da haren pertzepzioa. Bere horretan azaltzea komeni da? Sustraiak berton dituzten herritar batzuek labanaz erasotzen dutela esateak ez die ondorio txarrik eragingo multzo horretako lagunei. Atzerritar batzuek labana erabiltzen dutela adierazteak, aldiz, jatorria kanpoan duten pertsonak estigmatizatzea ekar dezake. Joera hori dutenak «oso-oso gutxi» direla azaldu arren.

Beste alde batetik, pertzepzio hori agertzeak arrazista bihurtzen zaitu per se? Frantzian urte luzeetan bazter auzoetako etorkinen eta EBz kanpoko langileen eskubideen alde borrokatu den eta oraindik ere, teorian erretiratuta egon arren, borrokatzen ari den sindikalista batek argi du ezetz. Hark dioenez, zigor-neurri hutsek ez dute balio. Hezibidea eta kontzientziazioa beharko dira epe luzera. Ez dago errezeta magikorik.

Duela hiru hilabete aldapa ilun bat zeharkatu behar izan nuen etxerako bidean. 50 urte inguruko emakume bat hurbildu zitzaidan, arnasestuka. «Zure ondoan joan naiteke gora heldu arte? Horien beldur naiz». Atzetik atzerritarrak izan zitezkeen bi mutil adingabe zetozen. Hemengoa omen den itxura antzeman zidan andreak, antza. Hortaz, ez ninduen ustezko erasotzailetzat jo —pentsaera xinple eta baikorregia, nik uste, baina tira —. Zer esan behar nion? «Joan zaitez pikutara, aurreiritziz betetako emakume arrazista hori»?]]>
<![CDATA[Jo Nesbo Euskal Herrian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2358/009/001/2022-12-31/jo_nesbo_euskal_herrian.htm Sat, 31 Dec 2022 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2358/009/001/2022-12-31/jo_nesbo_euskal_herrian.htm I am Spanish» -espainiar batek espainiarra ei den bigarren maila ofizialeko hizkuntza bat ulertuko duela pentsatzea ere...-. Tabernariak itzuli dio berria. Idazleak beste egunkari batzuk hauta zitzakeen. Euskara hutsez argitaratzen denaren alde egin du, baina. Detaile polita. Iruñean ez du aukeratu igandean han milaka bertsozale bildu zituen finalari buruz lerro bat bera ere idatzi ez zuen egunkari nafarra, nahiz saioan leitzar batek kantatu zuen. Donostian ere «euskal egunkari bat» hartu du Osloko sortzaileak. Euskal... euskaraz dagoelako -norvegiar batek guk baino argiago izango ote du euskalduna izatea zer den?-. Nesbok ez du aipatu Osakidetzan euskarazko erdi mailako titulu batek doktorego batek baino gehiago puntuatzen duela argitaratu berri duen egunkari gipuzkoarra. Euskarak ingelesak eta alemanak baino gehiago balio duela kritikatu du beste hedabide batek. Ea, unionista maitagarriok: euskara berezko hizkuntza da hemen. Eta hizkuntza ofiziala, erdararekin batera. Ingelesa eta alemana ez dira ez bata, ez bestea. Zergatik balio beharko lukete euskarak beste Osakidetzan lan egiteko? Halakoak jasan eta irentsi behar ditugu? Ingelesez edo alemanez arta dezatela nahi duenak Loiun du aireportua Londres edo Berlinera joateko. Gurean ez du eskubide hori. Sorry. Es tut mir leid. Eskubidea euskarak du. Edo izan beharko luke. Izan ere, erdara dugu jakin beharreko hizkuntza bakarra. Joan den astean Araba Busera deitu nuen -Arabako Foru Aldundiarena da-. Erdaraz egiteko eskatu zidan hango langileak, euskaraz egiten ez zuela esanez. Non dago erreklamazio orria? Arabarrek zergak ordaintzen segitu behar dute Franco hil eta ia 50 urtera diputazioak arreta zerbitzu batean euskaraz ez dakien pertsona bat jarri duen arren? Ez zen birziklatu gabeko 60 urteko gizona, mutil gazte bat baizik. Aramaioko lagun bati harro mintzatu zitzaion guardia zibil bat, gaztetan: «Hemos castellanizado Legutiano. Ahora nos queda Aramayona». Castellanizar: euskara ezabatzea. Horrela segitzen dute egun, arma eta ageriko indarkeria fisikorik gabe. Hala ere, euskaldun irribarretsuarena egin behar omen dugu. Euskara soilik komunikatzeko tresna dela sinetsi. Gauza neutroa balitz bezala. Soilik hori. Bada, ez. Zoritxarrez, euskaraz egitea erresistentzia ere bada oraindik. Zergatik? Batzuek erdara erabiltzen dutelako eraso moduan. Haiek dira erasotzaile eta inposatzaileak. Guk geure burua defendatu besterik ez dugu egiten. Informatuta egoteko euskaraz jakin behar da Nesboren narrazioan. Fikzioak errealitate bihurtu du ametsa. 77 orriko alegiazko mundu horretan euskaraz mintzatzen dira ertzainak. Eta guardia zibilek ez dituzte gure tabernen jabeak indarrez kastellanizatzen, erdaraz informatzeko egunkaririk ez dutelako. ]]> <![CDATA[Ederra da Eva Kaili?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2136/010/001/2022-12-24/ederra_da_eva_kaili.htm Sat, 24 Dec 2022 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2136/010/001/2022-12-24/ederra_da_eva_kaili.htm
Qatargate auziak Europako erakundeak astindu ditu. Ustelkeria, eroskeria eta joko zikina agertu dira Bruselan. Ikerketaren inguruko iturriek jakitera eman dutenez, afera hasi baino ez da egin: gero eta inplikatu gehiago ditugu nahastuta. Horien artean daude Eva Kaili eta Francesco Giorgi, haren bikotekidea.

Boulevard prentsako kazetari batek baino gehiagok laudatu dute Eva Kailiren itxura. Jokaerak eztabaida sortu du. Zenbateraino nabarmendu behar da pertsona baten itxura fisikoa? Zertarako, zergatik goraipatu behar da Kailiren aurpegia?

Sueddeutsche Zeitung egunkariak Eva Kailiren edertasuna aipatzearen aldeko eta kontrako iritziak bildu ditu. Zilegi da Eva Kaili andre eder moduan deskribatzea? titulatu du. Tanja Rest Municheko hedabideko erredaktore buruak baiezko erantzuna eman du. Maurizio Di Costanzok, egunkari horren social media manager-ak, aldiz, ez.

Rest andreak esan duenez, hedabideek «deskribaezina» deskribatu dute Kailiren irudiaren bidez, hau da, hitzez azaltzeko ausardia izan ez dutena: Kaili «izugarri ederra» dela. Horretarako politikariaren argazkiak erakutsi dituzte «guztiek ikusi eta guztiek pentsatzen zutena» agertzeko. Haren ezaugarriak: «Ile luze horia, ezpain haragitsuak, urdin dirdiratsua duten katu begiak, masaileko altuak». Resten arabera, ez dago zertaz lotsaturik ederra izateaz. Ederra ez izateaz ere ez. Arazoa da soilik itxurari erreparatzen diogunean.

Haren iritziz, Eva Kaili oso emakume argia da, oso segurua. «Eta oso ustela, akusazioak benetakoak badira». Kazetariak adierazi duenez, kontraesana da politikari baten itxura ederrari buruz mintzatzea tabua izatea, pertsona horiek sare sozialetan irudi erakargarriena erakusten saiatzen diren bitartean. Eskuindarra izan edo ezkertiarra. Emakume zein gizon. Eta bai, bistan dena: akusatua gizon zuri zaharra izan balitz, hedabideek ez zuketen hainbeste argazkirik argitaratuko.

Di Costanzok idatzi duenez, Kailiri eskainitako arretak sexismo zantzuak ditu. Misoginia ukitua ere bai. Haren ustez, gizonezko politikarien ezaugarri bisualak ez dira emakumezkoenak bezain garrantzitsuak. Hortxe dago koska: emakumeen irudi fisikoak sarri askotan garrantzi handiegia du iritzi publikoaren aurrean. Justin Trudeauk «sexy» bihur dezake Kanada, baina haren edertasuna «abantaila gehigarria» baino ez da. Emakumezko politikariek, ostera, beti frogatu behar dute «zerbait egiteko gai» direla, «erakargarriak, lodiegiak, argalegiak edo ezegokiegiak izan arren».

Ñabardurak ñabardura, bi egileak bat datoz, nolabait, puntu batean: emakume bati eskatzen zaion lehen gauza ederra izatea da —eta gero argiegia edo ergelegia ez izatea, esango nuke nik, ez behintzat gizonezko bikotekidea lotsarazteraino—. Kontu bat argi dago: itxurak garrantzia du, batez ere —eta bereziki—, andrazkoen kasuan, baina inor gutxi dago zama horretatik libre. Noiz susmatzen dugu pertsona bat bereizi edo dibortziatu dela? Filosofia presokratikoa ikasten hasten denean? Udan Stratford-upon-Avon-era doanean Shakespeareren lanak zuzenean ikusteko? Ez. Gimnasiora joaten hasten denean gorputz lirainagoa lortzeko asmoz. Duela hamar urteko arropa bota eta janzkera cool, modernoagoa aukeratzen duenean. Erraz pentsatuko dugu pertsona hori merkatuan dagoela. Berriro.

Francesco Giorgi ere merkatuan egon zen Kaili ezagutu zuen arte. Italiarrak nabigatzea maite du. Instagramen argazki bat jarri du, yatean: alkandora txuria, betaurreko beltzak, haizea aurpegian. Gustukoa du abentura. Platonek esanikoa idatzi du sare sozialean: Ci sono tre tipi di uomini: i vivi, i morti e quelli che vanno per mare. Hura hirugarren multzokoa da. Luzaz ibili da itsasoan, bizimodu samurrean. Aparretan. Ekaitza ekarri eta urak harrotu diren arte. Ederra da Francesco Giorgi?]]>
<![CDATA[Arrasatera, inondik inora ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2358/009/001/2022-12-17/arrasatera_inondik_inora_ez.htm Sat, 17 Dec 2022 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2358/009/001/2022-12-17/arrasatera_inondik_inora_ez.htm Euskarak hil egiten du leloa hedatzea besterik ez dugu falta, tabakoaren kontrako kanpainetan erretzearekin egiten duten bezala. Irudi batekin: gaixo burugogorra odol putzu batean hilzorian, soilik euskaraz arta dezatela nahi duelako. Nahiago duelako inoiz etorriko ez den sendagile euskaldun salbatzailearen zain egon.

Ez da giro Osakidetzan. Zerbitzuen kalitateak eta lan baldintzek okerrera egin dutela salatzen ari dira hainbat profesional. Datu batek areago ilundu du egoera: datozen urteetan sendagile askok hartuko dute erretiroa. Arazoak izango dira haien postua betetzeko. «Euskarak zer ikusi handia du hor. Adibidez, inork ez omen du Arrasatera joan nahi», idatzi du irakurle batek, gaiari buruzko albistean egindako iruzkinean. Segi euskara eskatzen, eta medikurik gabe geratuko zarete. Badirudi hori esaten ari zaigula.

Arazoak eta arazoak. Zurrunbilo horretan sartu da EAEko osasungintza publikoa. Osakidetzak «koroaren bitxia» izaten segitzen duela adierazi du Iñigo Urkulluk. Eta abisu eman digu: ez da posible ospitale publiko guztietan zerbitzu guztiak eskaintzea. Ezinezkoa da. Ez, behintzat, «2,1 milioi biztanleko herrialde batean», azaldu du, erdaraz: un país de 2,1 millones de habitantes. Bi ala hiru milioi lagun bizi dira egun Euskal Herrian? Zergatik esan zuen Urkulluk «2,1 milioi» astelehenean? EAEri buruz ari zelako? Baina ez digute saldu Euskadi aipatzen dutenean zazpi lurralde edo probintziak izaten dituztela gogoan? Zergatik ez zuen esan «2,1 milioi biztanle dituen lurralde batean»? Lurralde hitza behin eta berriro errepikatzen dute Teleberri-n eguraldiaren berri ematen diguten kazetariek. «En todo el territorio; en parte del territorio…». Zein da arazoa?

Ezinezkoa da ospitale guztietan zerbitzu guztiak eskaintzea. Are ezinezkoagoa da Osakidetzaren zerbitzu guztiak euskaraz jasotzeko aukera izatea. Hala ere, gu eskatu eta eskatu gabiltza. Beti protestan. Ez gara konturatzen Osakidetzaren lehen eginkizuna gaixoak osatzea edo osatzen saiatzea dela. Oinarrizko zerbitzuak eskaintzea. Beharrezkoak. Eta euskara ez da oinarrizkoa eriak artatzeko. Osasunari dagokionez, hizkuntza eskubideak ez dira, nonbait, oinarrizko eskubideak. Badakizu: euskara ala bizitza. Aukeratu. Zer nahiago duzu?

Euskaraz komunikatu nahi dugu euskaldunok. Arlo guztietan. Osasunarenean ere bai, noski. Baina zenbatek? Aurtengo datuen arabera, EAE delako país, herrialde, lurraldeko herritarren %20k adierazi diote Osakidetzari harremanak euskaraz nahi dituztela. Ondo dago jendeari galdetzea. Herritarrek eskubide berberak izatea. Eta herritar esaten dudanean euskal hiztunak ditut gogoan, hizkuntza arloan bigarren mailako herritarrak izaten segitzen dugulako.

Izan ere, ez konparatu bi hiztun multzoak eta haien egoera. Espainolez beti artatuko zaituzte. Gaixoari inork ez dio «ez dut ulertzen» esango. Euskaldunari, aldiz, bai. Zer egingo dugu euskaldunok? Istripua izan eta lurrean odolusten geratu, hortz artean Euskal Herrian euskaraz nahi dugu hitz eta jolas kantatzen ari garen bitartean, Abaltzisketatik mediku bat ekarri arte? Agian, tontoak izango gara, baina hain tontoak ez.

Erdaldunari ez zaio hori gertatuko. Edonora eta edonola joango da, kezkarik gabe, beti artatuko dutela jakitun. Medikua izan euskalduna edo erdalduna —euskalduna bada eta erdaraz hartzen badu, orduan bai, frogatu egingo du: euskal medikuak erdaldunak bezain onak dira—. Nonahi izango dute eskubide hori. Edonon, 2,1 milioi biztanleko país, herrialde, lurralde edo autonomia erkidego espainiar honetan —horixe baita, ezta?—. Barakaldon eta Ordizian. Baita Arrasaten ere.]]>
<![CDATA[Youssef eta kirol zipaismoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/006/001/2022-12-10/youssef_eta_kirol_zipaismoa.htm Sat, 10 Dec 2022 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1914/006/001/2022-12-10/youssef_eta_kirol_zipaismoa.htm la Roja delakoak espektakulurik eskaini ez duelako. Ez bereziki. Munduan denik eta jokorik ikusgarriena erakutsita ere, ez nintzateke tristatuko taldea kanporatu eta gero. Kontua futbola, soilik futbola dela erantzungo didate. Ez da soilik futbola. Partidaren harira Espainian esan diren guztiek argi utzi dute lehia futbola baino zerbait gehiago zela. Dezente gehiago.

Marokok irabaziz gero, taldearen zaleek dena hankaz gora jarriko zuten susmoa hedatu da —hemen autokritika egin beharra daukat: nik ere halako errezeloa nuen, eta ez dut uste bakarra izan naizenik; zer esatea nahi duzue, arrazismo lauso eta ikusezinaren zantzu eta sustraiak oharkabean barnera eta erro daitezke—. Ordea, ez da halakorik gertatu. Istilurik ez Euskal Herrian.

Belgikan ez bezala, garaipena bakean ospatu dute gure hirietan Magrebeko taldearen aldekoek: Bilbon, Iruñean, Gasteizen... Agian, ikerketa soziologikoak eta psikologikoak egin beharko genituzke hori guztia ulertzeko. Istiluak izan diren Europako beste herrialdeetan zer gertatu den azken hamarkadetan, nola bizi izan diren eta nola sentitzen diren gurasoak, aitona-amonak edo birraitona-amonak afrikarrak dituzten belgikarrak hala jokatzeko. Gurean ez da halakorik gertatu. Hemendik 20-30 urtera, zer izan liteke? Batek jakin. Ez naiz igarlea, baina esango nuke etorkizunari begira lana dugula Euskal Herrian Belgikan bezala gerta ez dadin. Alde guztietakoek. Alde guztietatik. Hango hauek eta hemengo haiek. Guk guztiok, alegia.

Katalunian ere istilurik gabe ospatu dute milaka lagunek Marokoren garaipena. Youssef gaztea bikain mintzatu da katalanez, Beteve telebistan: «Izugarria da, hau historian behin gertatzen da. Guk burua ondo jantzita dugu, badakigu non gauden, badakigu Katalunian gaudela eta sen onez ospatzera aterako gara. Horixe egin dugu beti (...) Eskerrak katalan guztiei guk ere halako festa bat ospatzea onartzen dutelako. Gurekin batera ospa eta goza dezatela. Free Palestina, beti!».

Hori guztia esanda, kontu bat: ez dakit zenbat euskal herritar poztu diren Marokok Espainia kanporatu duelako. Askotxo, seguruena. Neure buruari galdetzen diot ea nola erreakzionatuko genukeen Marokok balizko euskal selekzioa kanporatu eta gure kaleak ehunka eta ehunka lagun magrebtarrez bete balira, bandera, dantza eta kantu, garaipena ospatzeko. Hain rollito ona izango genukeen?

Oso erraza da marokoarrekin bat egitea Espainiari nagusitzen zaizkionean. Hala ere, zer esango genuke ospakizuna gure Euskal Herri maitearen kontura izango balitz? Zer da mingarriagoa: jatorri magrebtarra duen gazte euskaldun batek Marokoren garaipena Euskal Herriaren kontra ospatzea ala hemengo beste herritar bat, euskalduna edo erdalduna, gure herriaren zapalkuntzaren ikurra den nazioaren selekzioaren alde egotea? Nik argi daukat erantzuna. Futbolaren drogak zenbait abertzale edo independentista noraino itsu dezakeen ere bai.

Izan ere, herritar batzuek gozatu ederra hartu dute Espainia txapelketatik at geratu dela ikusita. Zergatik eta Luis Enriquek Realeko jokalaririk eraman ez duelako Qatarko txapelketara. Eta entrenatzaile espainiarrak Oiartzabali deitu balio, zer? Kirol zipaismoa besarkatu eta Espainiaren alde egingo genukeen?

Ez, ez erabili betiko kopla edo aitzakia: jokalariak behartuta daudela Espainiaren selekziora joatera, hori egiteko deia jasoz gero. 90eko urteetan hainbat gazte epaitu eta horietako batzuk espetxeratu zituzten Euskal Herrian soldadutza egiteari uko egiteagatik. Ulertu egiten dut gure kirolariek karrera, palmaresa, bizimodua eta geroa Espainiarekin jokatuz hobetuko dituztela pentsatzea. Alta, ez iradoki, mesedez, euskal futbolari bat epaitu eta, are gutxiago, kartzelara eramango dutela elastiko espainiarra ez janzteagatik. Denok dakigu hori ez dela gertatuko. Inolaz ere ez. Joseba izan edo Youssef.]]>
<![CDATA[Ostadar faltsua Qatarren]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/007/001/2022-12-03/ostadar_faltsua_qatarren.htm Sat, 03 Dec 2022 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1884/007/001/2022-12-03/ostadar_faltsua_qatarren.htm
Herrialde Katalanetan beste bandera batek eragin du iskanbila. Palmako eskola bateko ikasle batzuek Espainiaren bandera eskegi dute gelako horman. Katalana irakasten duen andrea aurka mintzatu da. Izan ere, eskolaren arduradunek erabaki dutenez, bandera soilik Espainiak jokatzen duen egunetan ipintzeko baimena dute ikasleek. Umeek norgehiagokarik gabeko egun batean zintzilikatu dute, baina. Ondorioz, ika-mikak izan dituzte irakaslearekin. Ikasleen gurasoek protesta egin dute. Vox eta zenbait kolektibo espainolista irakaslearen kontra aritu dira. Sare sozialean haren datuak hedatu dituzte. Heriotza mehatxuak egin dizkiote.

Inoiz ikusiko dugu halakorik hemen? Zilegi izan beharko litzateke ikasle batzuek eskolako gelan euren gustuko edo bihotzeko bandera eskegitzea? Ni neu ez naiz horren aldekoa. Berdin dio bandera hori Espainiarena izan edo Frantziarena. Edo ikurrina. Ikasleek selekzio jakin baten kamiseta janztea, tira. Baina bandera bat jartzea beste kontu bat da, nire ustez. Akaso uste dugu ikasgelako kide guztiek ikur hori maitatu behar dutela?

Banderen gerra. Nahi eta helburu nazionalen talka. Lehengoan, independentziari buruzko erreferenduma noiz ez litzatekeen egin beharko azaldu zidan lagun batek: Espainiak Munduko Futbol Txapelketa irabazi eta ondoko egunean.

Azken inkesten arabera, balizko erreferenduma Espainia munduko txapelketa guztietatik kanporatuta ere irabaziko lukete unionistek. EAEko herritarren laurdenera ez da ailegatzen independentziaren aldekoen kopurua. Beheranzko joerak bere horretan segitzen du. Beste alde batetik, Espainiak ez du halako bozketarik onartzen. Hala eta guztiz ere, gu erreferenduma noiz ez genukeen egingo hausnartzen hasi gara. Harrigarria da euskaldunok zientzia-fikzio politikoa egiteko dugun abilezia. Mundialak gara, mundialean jokatzen ez dugun arren.

Inkestan agertu denez, independentzia gizarte justu batean bizitzeko balitz, orduan lagun gehiago izango lirateke independentistak. Ea, bada: ulergarria da kezka, baina déjà vu sentsazioa pizten dit, beste testuinguru batean izan arren. 70-80ko urteetan arlo soziala hobesten zuten, lehen-lehenik, talde politiko batzuek —hain juxtu, funtsean independentistak ez zirenak. Kasualitatea ote?—. Espainia osoa sozialista, justua eta abar izan eta gero, orduan bai, autodeterminazio eskubidea onartuko ligukete. 50 urte geroago hemen segitzen dugu oraindik, Espainia benetan sozialista, gorri-gorria noiz izango zain.

Oraingo joera ez da oso desberdina. Beste borroka batzuk gehitu zaizkio, baina muinean antzekoa da. Euskal Herria zapaldu ororen askapen paradisua bihurtu arte ez dugu independentzia aldarrikatuko? Euskal Herria feminista, sozialista, ekologista eta nahi beste ista gehiago izan arte ez gara independenteak izango? Bada, jai dugu. Egon gaitezen zain… paradisu espainiar frantsesean. Hori bai librea, hori bai justua.

Duela egun batzuk argi utzi zuen kontua kazetari katalan batek. Haren iritziz, badaude alderdiak, izenez sozialistak direnak, baina sozialismoa noizbait ezartzeko inolako asmorik ez dutenak. Sozialista izena dute, baina gustura mugitzen dira kapitalismoan, sistemari adabaki batzuk ipinita. Ez dago alderdi independentistekin berdin gertatzeko arriskurik, hau da, independentistak deitu, baina praxian autonomista bihurtzea, hitz tinkoak eta adierazpen sutsuak gorabehera? Inoiz ikusiko dugu ikurrinik Espainiaren partidetan, Marokoren norgehiagoketan amazig banderak ikusten ditugun legez?]]>
<![CDATA[Heidik botorik ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/006/001/2022-11-26/heidik_botorik_ez.htm Sat, 26 Nov 2022 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1884/006/001/2022-11-26/heidik_botorik_ez.htm
Munduko Futbol Txapelketako zein talde nahiago dudan jakin nahi du. Espainiaren zalea ez naizela esan diot. Harritu egin da. Nire selekzioak nazioarteko txapelketa ofizialetan jokatzerik ez duela azaldu diot. Mendean gaituzten estatuak horren kontra daude. Ez dut auzian gehiago sakondu gura izan.

Futbola, gizonen pozkarioa eta txikitako oroitzapenak. Futbola, zenbait emakumeren sufrikarioa eta nagusitako gogoetak. Gure auzoan bizi zen emazte batek galdera bera egiten zuen igandean: «Zer egin du Athleticek?». Bilboko taldeak galtzen bazuen, ikara batean andrea. Senarra mozkortu, etxera iritsi eta jipoia. Biharamunean begia ubelduta irtengo zen kalera —«atearen kontra jo dut»—. Gizonak txikiteoan segituko zuen, bilbainadak kantatzen, tartean-tartean abesti iraingarri hura. Bizkaiko espainieraz: «Y le daba y le daba y le daba, unos palos que la consolaban; y le daba y le daba y le dio, unos palos que la consoló». Azaroaren 25a urteko egun arrunt bat zen orduan. Besterik ez.

Futbola. Negozioa. Politika, aldarrikapenak, giza eskubideak. Qatarren jokatzen ari diren txapelketak hainbat protesta eragin ditu mundu osoan. Kritikak oinarri sendoak ditu: txapelketa herrialde arabiarrean jokatzeko ustelkeria eta eroskeria susmo eta salaketak; langile atzerritarrek jasaten duten esplotazioa, emakumeen eta LGTBI kolektiboaren kontrako errepresioa, askatasunik eza...

FIFAko buru Gianni Infantinok bere burua zuritu nahi izan du prentsaren aurrean. Argudioak eman ditu Qatarren aldeko hautua defendatzeko. Gehienak lotsagarriak. Hala ere, datu bat jakinarazi du, Europa demokratikoan ia inork ez zekiena: «Badakizue nire herrialdean, Suitzan, kantoi batean emakumeek ez zutela 90eko urteetara arte botoa emateko eskubiderik izan? Ez, ez zen 1890era arte, 1990era arte baizik».

Suitzaren irudi idilikoa dugu sarritan: demokraziaren eredua da; edozer gairi buruz erreferendumak antolatzen ditu. Ez, Suitzan ez dago xariarik; ezin konpara daitezke hango emakumeen egoera eta Qatarkoena. Alta, 1990era arte Appenzell Innerrhoden kantoiko emakumeek ez zuten bozkatzeko eskubiderik. Zenbat aldiz eman zuten ordurako botoa Euskal Herriko andrazkoek?

Alpeetako emakume horiek duela 32 urte lortu zuten botoa emateko eskubidea erreferendumen lurraldean. Eta kontuz! Suitzako Konfederazioko goreneko justizia erakundearen ebazpenaren ondorioz izan zen. Bertako gizonezko txit demokratengatik izan balitz... Izan ere, lehenago bi bozketa egin ziren Appenzell Innerrhoden-en emakumeei boto eskubidea eman ala ez erabakitzeko: 1959an botoa eman zuten gizonen %95,1 kontra agertu ziren eta soilik %4,9 alde —emakumeek ezin izan zuten bozkatu, noski—. 1971ko bozketan gizonezkoen %71,1ek egin zuten andreek bozkatzearen aurka —aldekoak %28,9 izan ziren—. Azkenean, Suitzako Auzitegi Goren Federalak sartu behar izan zuen eskua andreek boto eskubidea izan zezaten. Gizonek demokratikoki haien aurka hobetsitako neurri antidemokratikoa deuseztatzeko.

Hara non Alpeetako gure paradisu garbia infernu zikina izan zen emakumeentzat denbora luzean. Heidik ez zuen boto-eskubiderik. Agian, hain barneratuta zuen emakume rola, ezen ez zen horretaz jabetu ere egiten. Nahikoa zuen Pello ahuntzaina maitatzearekin, mutilak jotzen zuen arren. FC Appenzell taldeak galtzen zuenean erasotzen zion. Gero, tabernara joaten zen, Bilbokoa bezalako abesti iraingarriren bat kantatzera. Suitzako alemanaz.]]>
<![CDATA[Nafarroako erreginak errana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/006/001/2022-11-19/nafarroako_erreginak_errana.htm Sat, 19 Nov 2022 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1918/006/001/2022-11-19/nafarroako_erreginak_errana.htm orioneku izango da, seguruenik, 2022ko hitza. Urteari kolorea eman diotenetako bat. Sorioneku eta berba horrek ekarri dituen adierazpen, iritzi eta teoria guztiak. Ez da txarra, urtea amaitzen ari den honetan. Aurkikuntzari lotutako ikuspegi positiboenak, euskararen aldekoak, Euskal Herrian izan ditugu, baina ez pentsa: hemen ere izan da kontuari barre egin eta garrantzia kendu dionik. Hala ere, gehienbat atzerriko prentsan —hau da, jabetza Espainian duten hedabideetan— azaldu dira zalantza eta burla gehienak, irakurleek egindako iruzkinetan.

Euskara antzinako espainiarren hizkuntza dela esan dute —eta antzinako frantsesena ez?—; euskaldunak eta berebereak antzekoak direla eta, beraz, mairuak garela —moroak behelaino artean?—; albisteak munduari ez diola axola; euskal kultura harriak jasotzea besterik ez dela, paradisu fiskaleko (sic) herritarrak puztuta daudela...

Ez naiz filologoa. Euskal Filologiako bigarren ikasturtea ozta-ozta bukatu nuen eta hirugarrenean ez nuen aurrera egin —Gasteizko gauek ez zidaten horretan lagundu—. Nahikoa izan nuen Kazetaritza bukatzearekin. Zertxobait ikasi nuen euskararen inguruan. Hala ere, ez haren sorreraz pontifikatzen hasteko beste. Beraz…

Egiari zor, ez dit buruhauste handirik eragiten hizkuntza nondik datorren ez jakiteak —Ipar Afrikatik? Georgia europarretik? Georgia amerikarretik?— edo haren sorreraren misterioa behingoz argitu eta munduan barrena neba-arrebarik edo lehengusu-lehengusinarik ba ote duen ezagutzeak. Euskalduna naizen heinean hizkuntzak aurrera egitea dut kezka bakarra. Normaltzea. Euskarak bizirik segitzea, gure herriak, Euskal Herriak, bizirik segi dezan.

Irulegiko Eskuaren afera ez dugula politizatu behar esan digute geure erakundeetatik. Hau da, euskara ez dela politizatu behar. Betiko kopla. Nik, printzipioz, ez dut ezer politizatu nahi, atzo bertan supermerkatuan erosi nituen lau royal gala sagarrak guztiz politizaturik daudela jakin arren. Alta, ezin eraman dezaket jendea iraintzen hasten denean: euskarak ez duela ezertarako balio eta hobe lukeela desagertzea; euskara inposatzen ari garela —nik dakidala, hemen, mugaz bi aldeetan, legez eta indarrez inposatzen den hizkuntza bakarra erdara da—; edo vasco edo euskara ez, navarro-a deitu beharko geniokeela geure hizkuntzari. Nor dira ezjakin horiek euskaldunok geure hizkuntza propioari betidanik deitu diogun modua aldatzeko eta zer izen eman behar diogun erabakitzeko? Erdarari castellano, español edo riojano deitu behar lioketela esaten diegu guk?

Duela lau urte Pablo Casado etorri zen gurera. Zertara eta «euskara ez da Nafarroako hizkuntza» esatera, besteak beste. Nor zen Pablo Casado orduan halako astakeriak botatzeko? Nor da orain bera edo beste inor? Zergatik ez zioten PPko buruari isilik egoteko esan gaur Irulegiko Eskuari txora-txora eginda begiratzen dioten batzuek? Zergatik ez zioten politikari eta ordezkari publiko unionista horiek esan Pablo Casadori eta Ana Beltrani Palentzian eta Zaragozan espainieraz hitz egin baino lehen —bertan latina bera hedatzen hasi baino lehen esan beharko nuke?— egiten zela euskaraz Nafarroan? Horri erantzutea eta inperialismo espainiarrari aurre egitea hizkuntza politizatzea da? Hala bada, nik euskara politizatzen dut. Nahita. Propio. Eta gustura asko, gainera.

Nafarroako erreginak erabilitako metafora bat aipatzen du Joaquim Maria Machado de Assis-ek Memórias póstumas de Brás Cubas liburuan. Disimuluan ibili arren, maitasun kontuetan lehenago edo geroago dena jakiten dela esan omen zuen gure agintariak: «Ez da hain zakur hezirik, azkenean zaunka egiten entzungo ez dugunik». Euskarari batzuek dioten gorrotoari buruz berdina esan genezake: ez da hain unionista hezirik, azkenean zaunka egiten entzungo ez dugunik. Disimuluan ibili arren.

Nafarroako erregina «dama handia» zela gehitu zuen idazle brasildarrak liburu horretako CXXXI atalean. «Espiritu finekoa». Sorioneku, alegia.]]>
<![CDATA[Gure solidario insolidarioak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/005/001/2022-11-12/gure_solidario_insolidarioak.htm Sat, 12 Nov 2022 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1958/005/001/2022-11-12/gure_solidario_insolidarioak.htm Jornal de Brasília egunkariak argitaratu zuen Brasilgo bozen ondoren. Bi lagun ageri dira hizketan. «Lulak irabazi du. Sustengatu egingo dugu gauzak hobetzeko», adierazi du batek. Erantzuna: «Gure zeregina orain ez da sustengatzea, kobratzea baizik».

Ezertan ez sustengatu; kobratu, bai. Egunero ikusten dugu binetako lagun horrek maite duen jarrera. Lulari lagundu ez, baina hark ematen dituen laguntzez aprobetxatu, bai. Brasilen ez ezik, hemen ere badaude halako pertsonak. Banaka batzuk dira, baina haien jokaera arriskutsua da.

Azken adibidea: Renfek abisu eman du herritar batzuk modu arduragabean erabiltzen ari direlako bidaiatzeko deskontua: zenbait ordu eta zerbitzu aukeratzen dituzte distantzia ertaineko bidaia bat egiteko. Noiz joango diren erabakitzen dutenean, ez dituzte erreserbatutako beste bidaiak desblokeatzen. Horren ondorioz, herritar batzuek ez dute lekurik trenetan. Neurriak hartuko dituela jakinarazi du Renfek. Ez du deskontua baliogabetuko, baina konjuntzio astral baten ondorioz hala egingo balu, zer? Noren errua izango litzateke milioika herritar laguntza gabe geratuko balira?

Trenena ez da kasu bakarra. Hamaika adibide ditugu. Behin, etxean bazkaldu ondoren lanera itzuli behar nuen egun batean, pertsona horietako batekin egin nuen topo. Ez zuen lanik egin nahi; laguntza sozialak eta kito. «Nora zoaz? Lanera? Gogorra, ezta?», esan zidan, higuin keinua ezpainetan. Bere planak zeintzuk ziren azaldu zidan: «Orain infusio bat hartuko dut, sofan etzanda, eta gero Santa Barbara aldera joango naiz aireratzea». Hala egin zuen: eguraldi ederra zegoenez, mendira joan zen, infusioa hartuta. Lanera nindoalako errukitu-trufatu zen nitaz.

Berari laguntzeko dirua nondik ateratzen zela uste zuen, bada? Lan egiten zuten herritarren poltsikotik. Horri esker joaten zen mendira naturarekin bat egin eta bere barrenak lasaitzera. Gure zergei esker zeraman hain bizimodu ustez alternatiboa. Bai, zeren eta zure alternatiba hori bada, ahalik eta gehiena hartu eta zuk ezer ez eman... Nik ez dut lanik egin nahi eta sistemak eta zuk behar dudan guztia eman behar didazue bizi izateko. Tira, hori pentsatzea librea da. Alta, barre egitea norbait lanera doalako...

Solidarioak? Lehenik eta behin, egoistak. Gero, agian, solidarioak, baina haien tribu txikian. Xurgatu eta xurgatu da haien helburua. Zirrikitu eta trikimailu guztiak ezagutzen dituzte handik eta hemendik dirua lortzeko. Erakundeak eta fede ona duen herritarra engainatzeko. Ziria sartzeko. Berdin die haien jokaerak eskuinaren diskurtsoa indartzen badu, argudioak ematen badizkiote lorpen sozialak murriztu edo deuseztatzeko. Berdin die haien arduragabekeriak eta iruzurrak besteei eragiten dieten kalteak. Haiek infusioa hartu eta Santa Barbarara paseatzera. Eguzkiaren errainuez eta belartzaren freskuraz gozatzera, gizajoak lanera doazen bitartean. Supermerkatuko kutxan zutik edo bertako apalak betez ez da bake espirituala lortzen, jakina.

Beste leku batzuetan ere aurkitu ahal ditugu solidario insolidarioak. Goragoko maila ekonomiko batean. Zergak ordaintzearen aurka beti. Zertarako zergak? Gobernuak dirua lapurtzen digu. Kontua da horietako batzuk zergei esker bizi izan direla oraintsu arte. «Pedro Sanchezi zer eskatuko zenioke?», galdetu diote futbolari aberats berriari. «Zergak jaisteko», erantzun du. Haren gurasoak Afrikatik etorrita lehen urteetan gure zergen bidez sortutako laguntza sozialei esker bizi izan zenak ez du dirua eman nahi bere aita-amen moduan hona datozenei laguntzeko. Badirudi iragana ahaztu duela mutilak.

Sorterrian hain zerga altuak izateaz ez ote zen kexatzen galdetu zioten elkarrizketa batean Michael Laudrup futbolariari. Gure kirolariari eta beste solidario insolidarioei bururatuko ez zitzaien erantzuna eman zion kazetariari: gustura ordaintzen zituen zergak, horrek Danimarkako gizartea kohesionatzeko eta herritarrak hobeto bizitzeko balio zuelako.]]>
<![CDATA[Bermeon ere 'malumeraz']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/007/001/2022-11-05/bermeon_ere_malumeraz.htm Sat, 05 Nov 2022 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1898/007/001/2022-11-05/bermeon_ere_malumeraz.htm
Euskara ala espainiera: zein zen Bermeoko mintzaira 1900ean? Zein hizkuntzaz maitatu eta gorrotatzen zuten elkar orduko bermeotarrek? Nongo hizkeraz lotu zituzten azken pentsamenduak, azken berbak, azken oihuak 1912ko galernan hil ziren arrantzale bermeotarrek? Eta haiekin batera zihoazen Elantxobe, Lekeitio eta Ondarroako itsasgizonek?

Begi bistakoak dira galdera horiei dagozkien erantzunak. Gaztelera ez zen Matxitxako aurrean jaio; Gaztelako hizkuntza ez zen bertako herritar gehienek eguneroko bizitzan erabiltzen zutena.

Orain, mende luzetxo pasatu ondoren, bestelako egoera dugu Bizkaiko herrian. Soziolinguistika Klusterrak 2021ean Bermeon eginiko hizkuntzaren erabileraren datuak ez dira pozteko modukoak: euskararen kale erabilerak behera segitzen du bertan. Egun %29,4koa da. Duela sei urte, %33,6koa. Beherakadari lotutako datu negatiboena gazteei dagokie. 15 eta 24 urte bitarteko bermeotarren %8,4k baino ez dute kalean euskaraz egiten. 2016an %14,8koa zen portzentaje hori. Hala ere, gazte horien %84,3 gai dira euskaraz egiteko.

Bermeon gazte gehienek dakite euskaraz. Egin, gero eta gutxiagok egiten dute, baina. «Aldatz-behera eta freno barik goaz Bermeon», esan dit hango lagun batek. Ondorioz, Eustatek kaleratu berri dituen datuak ez dira gandorra ateratzeko modukoak: EAEn gora egin du euskara dakiten herritarren kopuruak. Zenbateko hori zortzi puntu handitu da 2011tik. Nola neurtzen da hori, baina? Autoebaluazioaren bidez eginez gero, noraino dira fidagarriak datu horiek?

Gero eta jende gehiagok daki euskaraz; gero eta gutxiago erabiltzen da hainbat lekutan. Eskualde euskaldunetaraino iritsi da fenomenoa. Txorierriko lagun bati entzun nion, aspaldi: «Francoren garaian erdaraz egiten genuen eskolan, baina kalean euskaraz egiten genuen olgetan». Orain ez dugu zuzeneko errepresiorik. Unibertsitateko tabernan erdaraz ari diren euskarazko ereduko hiru ikasleek ez dute guardia zibil edo polizia nazional baten pistola buruan, erdaraz egitera behartzen dituena. Ez. Oso gustura ari dira. Erdara nagusitu zaigu. Euskaraz gelan eta erdaraz patioan. Hori gutxi ez, eta geletan ere erdara hedatzen hasi da euskarazko ereduetan. Argi gorria Ipar Euskal Herriko ikastoletan ere piztu da. Lehen euskararen gotorlekua zen eremuan erdara hasi da hedatzen.

Prestigioa behar du euskarak. Nik ez dut uste egun unibertsitatean euskaraz ikasten duten eta erdaraz alai egiten duten gazte euskaldunek euskara txorimaloen hizkuntzatzat dutenik. Seguru nago euskararen defentsa sutsua egingo dutela... espainieraz. Orduan?

Hizkuntza gutxituek eta haien hiztunek erreferentziak behar omen dituzte. Ez da abiapuntu txarra. Hortik haratago? Katalunian pozik daude. Baliteke 2023ko Eurovision kanta lehiaketan bertako talde batek katalanez abestea. Benidorm Fest festibalean erabakiko dute Espainia zein taldek ordezkatuko duen. Siderland taldea Eurovisionera joango balitz, milioika eta milioika lagunek entzungo lukete hizkuntza katalana zuzenean. Ederto. Berdin gertatuko litzateke festibal horretan Euskal Herriko musika talde batek euskaraz abestuko balu. Pop, rock, trap-a? Berdin dio. Nahi duzuna.

Ordea, biharamunean, zer? Eurovisionek salbatuko al du euskara? Zertarako itsutu hango argiekin biharamunean errealitate ilunera itzuliko bagara? Geure burua apur bat kontsolatzeko, goratzeko? Espainia demokratikoari aurpegia garbitzeko bere legeek eta epaileek euskara normaltzea etengabe oztopatu eta debekatzen duten bitartean? Zertarako balio digu Eurovisionen euskaraz kantatzeak, gero Bermeoko gazteek Malumaren hizkuntza erabiltzen badute eguneroko bizitzan?]]>
<![CDATA[Erizaina, xiringa eta...]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2082/007/003/2022-10-29/erizaina_xiringa_eta.htm Sat, 29 Oct 2022 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2082/007/003/2022-10-29/erizaina_xiringa_eta.htm
Orduko begiek egin zuten argazkia oraingo niniak urratzeko moduko irudia dugu. Seguruena, duela urte batzuk erretratuari begiratu eta joan den mendeko janzkerak eta orrazkerak emango ziguten arreta. 2022. urtean, berriz, beste kontu bat gailentzen da: argazkiko hamasei kideen artean ez dago emakumerik. Zakil festa, Zarauzko lagun batek taberna bat idiskoz beteta zegoenean esaten zuen moduan. 1977an Euskal Herrian bazeuden emakumeak, Altsasuko Mahaia ordezkatzen zuten gizonezkoek bezainbesteko esperientzia politikoa zutenak. Niri bi izen datozkit burura, ordurako borrokan bide luzea egindako emakumeenak. Gizon haiek bezain zailduak ziren diktaduraren kontrako borrokan. Emakume horien arrastorik ez zegoen Altsasun. Inguruan ibiliko ziren, dudarik ez. Argazkian, ez.

Nabarmen egin dugu aurrera, baina arlo teorikoan praktikoan baino dezente gehiago izan dela esango nuke. Izan ere, lehengo diskriminazioak bizirik dugu hainbat lekutan. Bestelako moduak ditu; hobeto mozorroturik dago. Lehen, epe laburrean umerik izan behar ote zuen galdetzen zioten emakume gazte bati enpresa batean kontratatu aurretik. Zuzenean. Orain norekin bizi den galdetzen diote. Bikotekidearekin bizi bada, arriskua: neska laster ama izan daitekeela pentsatuko dute, beharbada. Zergatik jakin behar du enpresak norekin bizi den 25 edo 30 urteko emakume bat bere lan-taldean onartu baino lehen? Gizonezko bati halako galderarik egingo lioke? Ez da berdina, baina hura ere aita izateko irrikan egon liteke. Eta gero aitatasun baimena oso-osorik hartu. Eta luzatu, gainera.

Beste adibide bat: hortz-klinika batean lan egiteko iragarkia ikusi du neskak. Bertara deitu du, informazio eske. «Zure ahotsa oso gustukoa dugu. Gaztea ematen duzu», esan diote. Argazki bat bidaltzeko eskatu diote gero. Neskak, autoestimua altu, espektatibak beteko lituzkeela uste du. Hala ere, hortxe utzi ditu. «Hartu dezatela beste haragi puska bat». Neska pinpirinik gabe geratu da osasun arloko enpresa. Inoiz ez dute pentsatu hortz-kliniketan eta antzeko lekuetan emakume heterosexualak gusturago joango liratekeela artatzera Brad Pitt gaztetakoa bezalako morroi batek hartuko balitu sarreran? Klinika horien jabeen arabera, soil-soilik gizonezkoek dute ezkutuko desio edo fantasiarik? Emakumeek ez?

Hori guztia aurton gertatu da. Ondo da gehiegizko maskulinitatea salatzea, baina ezin da haratago joan? Nork aginduko die enpresen arduradunei sexismoa, matxismoa eta babosismoa baztertzeko? NANean egoera zibila jadanik ageri ez bada, nor da pertsona bat norekin bizi zaren galdetzeko? Non bizi zaren, agian bai, distantziak lan motari eragiten badio. Baina norekin bizi zaren? Nork erantzungo dio nagusiari zer ardura dion bere aurpegia eta gorputza nolakoak diren jakiteak?

Legeak lege eta arauak arau, diskriminazioak bere horretan dirau. Klixeak ere bai. Arlo guztietan izaten da. Jokaera agerikoagoa dugu andrazkoen lanbidetzat jotzen ditugun postuetan. Erizainen kasuan, esaterako. Badirudi erizain guztiek emakumezkoak izan behar dutela. Eta atseginak. Oso.

Ez da beti horrela izaten, ordea. Ebakuntza txiki bat egin zidaten egunean jabetu nintzen. Anestesia jasotzeko nengoela dardarka hasi zitzaidan gerria. «Beldurra, e? Oso balienteak zarete taldeka joaten zaretenean, baina bakarka ez duzue ezer ere balio», esan zidan erizainak, burlati bezain zakar. Isildu egin nintzen. Zer egin behar nuen, ba? Esku batean operatu beharreko organoa zuen; bestean, xiringa. Ez nuen salaketarik jarri.]]>
<![CDATA[Utzi aitona sutondoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1935/006/001/2022-10-22/utzi_aitona_sutondoan.htm Sat, 22 Oct 2022 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1935/006/001/2022-10-22/utzi_aitona_sutondoan.htm
Ba al dugu glotofobiarik euskaldunon artean? Baliteke. Halarik ere, nire iritziz, glotofobia handiena Ataun edo Munitibarren erdaraz bizi nahi izatea da, euskarari batere kasurik egin gabe. Hori bai glotofobia euskararen azentuari. Euskarari berari. Han erdaraz jardutea, bertako berezko hizkuntza balitz bezala. Badago hori baino glotofobia handiagorik euskararen kontra?

Euskararen lekuan lekuko ahoskerak atsegin handia edo txikia sor diezaguke. Alta, bada beste kontu bat, hori bezain garrantzitsua —eta arriskutsua— dena: euskara jakin batez nire ustez ez dagokion lekuan mintzatzea. Noiz, non, norekin erabili norberaren euskara, etxekoa? Ez dut oso argi. Ordea, badakit noiz, non eta norekin ez erabili. Errespetu kontuagatik, bestegatik ez bada ere.

Adibide bat: 80ko urteen hasieran Anaitasuna aldizkariko kideak astelehenero elkartzen ginen Bilbon. Zabalbide kaleko bazkalosteko bilera horietan ale berrian argitaratzekoak ziren gaiak landu eta eztabaidatzen genituen. Bilerara ni bezala kazetaritza ikasten ari zen mutil bat etortzen zen. Bizkaiko hiriburuan biltzen ginen arren, bazirudien gazte haren aitona-amonen baserriko sutondoan geundela, kontu-kontari. Izan ere, hain zen itxia haren euskalkiaren azpieuskalkia, hark gure aurrean erabiltzen zuena! Hura ez bilerako gainontzekoak bizkaitarrak ginen. Hala izanik ere, batuaz egiten genuen denok. Bera izan ezik, noski. Bilera horietan nork bere etxeko euskarari eutsi izan balio —Busturialdea eta Arratia eskualdeetako jendea zegoen, besteak beste— pertsona horrek nekez ulertuko zuen ezer. Hala ere, kortesia, gurea. Etxean jokatu arren. Bileran parte hartzen zuen lagun batek azalpen hau eman zidan egun batean: «Batua det kendu eta horren ordez dut jartzea dela uste dute gipuzkoar askok. Gainerakoa euren etxean legez egiten dute».

Joera ez da zuzendu. Bizkaitik ere badator antzeko zerbait. Kontraerasoa edo? Unibertsitateko geletan nabari dugu: Euskal Herri osoko jendea dagoen lekuan nork bereari eusten dio. Zein baino zein jatorragoa. Eta handik kanpo, zer? Gure zenbait kirolariri entzun. Euskal Herri osoan aditzeko elkarrizketa egin, eta haiek oraindik aitona-amonekin sutondoan egongo balira bezala. Omenaldia gurasoen gurasoei lehen baloia beraiek erosi zietelako? Batuak ez omen dituen adierazkortasuna eta bizitasuna aipatzen dituzte joera horren aldekoek. Zer adierazkortasun eta zer adierazkortasun oste behar dira gelan irakasleei hau galdetzeko?: «Ariketak aurreikusitako egunean baino lehenago emango bagenizkizue, zuek arinago zuzenduko zenizkigukete?».

Noraino da zilegi euskaldun alfabetatu bat Barkoxera joan eta Zuberoako baserritar bati bizkaieraz mintzatzea? Eta Bidarraiko bat Iparlako doinuaz solastatzea Araban Lautadako ikastola batean ikasi duen herritarrarekin? Noraino da zilegi gipuzkoar batek Bilboko euskaldun bati bere azpieuskalkiaren azpieuskalkiaz hitz egitea? Beti izango da zilegi, baina gizabidetsua? Gainera, komunikatzea erraztuko du?

The Denver Post egunkari estatubatuarrak aholku hau ematen die iruzkinak idatzi nahi dituzten irakurleei: «Besteak errespetatu. Ez erabili gurasoekin erabiliko ez zenukeen hizkerarik». Nik, hiperguaismo garai hauetan, aitona-amonak aipatuko nituzke, gurasoak barik. Eta euskarari buruz ari garenez, honela idatziko nuke aholkua, apur bat aldatuta: «Besteak errespetatu. Eta zeure euskalkiaren eremuan bizi ez diren euskaldunekin ez erabili —hemen desberdintasuna— zeure aitona-amonekin sutondoan erabiliko zenukeen euskara. Baldin eta zure aitona-amonak: 1) Euskal Filologian graduatuta ez badaude eta 2) Euskara batua zertan den liburua Bibliatzat ez badute eguneroko hizketan».]]>
<![CDATA[Ukraina eta emakumeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1899/007/001/2022-10-15/ukraina_eta_emakumeak.htm Sat, 15 Oct 2022 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1899/007/001/2022-10-15/ukraina_eta_emakumeak.htm Charlie Hebdo aldizkarian Yann Diener psikoanalista eta hedabide frantseseko erredaktoreak Ukrainako gerrari buruz argitaratutako testua. Haren ustez, kritikari ate eta leiho guztiak itxi zaizkio gatazka odoltsu honetan. «Putinek lehen erasoa Ukraina desnazifikatzeko aitzakiaz egin duelako ez gara ausartzen ukrainarrei Stepan Bandera eta nazien beste kolaboratzaile batzuei buruz galdetzera, zeinen izenak kale eta estadioei eman baitizkiete», adierazi du, zorrotz.

Dienerrek zehaztu duenez, Banderak etorbide bat du Kiev-en, eta etorbide hori Babi Yar sakaneraino iristen da. Babi Yar naziek sarraskiak egiteko erabiltzen zuten lekua dugu. Dienerrek krimen haien datuak eman ditu: «Bi egunean, 1941eko irailaren 29an eta 30ean, 33.771 judu hil eta Babi Yar aldean bota zituzten SSek eta haien laguntzaile ukrainarrek».

Oraingo ukrainarrak haien birraitona-amonen krimenen errudunak ez direla argudiatuko dute irakurle batek baino gehiagok. Alemaniarrak ere ez dira arbasoek eginiko krimenen erantzuleak. Bai, estereotipoak nonahi ditugu eta denboraren joanean iraun dezakete. Bada diferentzia bat, baina: Alemanian kaleei ez dizkiete gerra kriminalen izenak jarri. Ukrainan, bai.

Charlie Hebdo-ri zernahi deitu ahal diozu, baina ez Putin zalea. Hedabideak Kremlingo burua du jomugan, baina, hala izanda ere, Dienerrek argi du: inor ez da ausartzen Ukrainari kritikarik txikiena egitera. Adibide bat: Errusiak ez ezik, Ukrainak ere ekintza basatiak egin dituela salatu du Amnesty Internationalek. Ez pentsa Errusia eta Ukraina maila berean ipini dituenik, ezta gutxiago ere. Hala ere, astindu ederra eman diote mugimendu horri. Kubak eta Venezuelak giza eskubideak errespetatzen ez dituztela salatzen duenean, txalo egiten diogu AIri. Ukrainak ere gerra krimentzat jo litezkeen sarraskiak egin dituela jakinaraziz gero, akabo. Egurra.

Dienerrek gaitzetsi duen jokaera bete-betean ezkontzen da Pedro Sanchezek irailean New Yorken eginiko adierazpen manikeoekin: «Kalean gaude eta gizon bat emakume bat jotzen ikusten dugu. Noren alde egin behar dugu?». Espainiako presidentearen iritziz, Ukraina andre kolpatua da. Beraz, denak Ukrainarekin, aho batez. Zalantza eta ñabardurarik gabe. Feijook halakorik bota balu, duda egiten dut denok isilduko ote ginatekeen. Baina Sanchezen hitzak izan ziren.

Ukrainako inbasioa, gerra eta emakumeen aurkako indarkeria parekatzea ez da joko garbia. Tranpa egitea da. Argudio horrek blokeatu egiten zaitu. Desarmatu. Nolatan ausartuko zara Stepan Bandera gerra kriminal naziak gaur Kieven etorbide bat duela esatera —edo soldadu ukrainarrek sarraskiak egin dituztela— baldin eta aldez aurretik badakizu emakumeen aurkako indarkeria defendatzea egotziko dizutela?

Ukrainako gerrak noraino eraman gaituen frogatu du Sanchezen manikeismoak —bai, nire ustez, gerra eta inbasioa da, ez dut Putinen terminologia lausoa ontzat jotzen—. Errusiak inbasioa egin behar ez zuela esanda ere, larrutu egingo zaituzte Ukrainaren jokabidea apurtxo bat, besterik ez, kritikatzen baduzu. Sanchez jaunak emakume erasoaren alde ez egotea leporatuko dizu.

Utz dezagun emakumeen kontrako indarkeria gatazka honetatik kanpo. Ez dio mesederik egiten haien borrokari, edozein auzitan eztabaida mozteko tresna bihurtzen baitu. Nahiko zapalkuntza, indarkeria eta era guztietako erasoak jasaten dituzte emakumeek, gerran eta bakean. Errusian eta Ukrainan. Eta Euskal Herrian ere bai, zoritxarrez. Ez dezagun halako gai bat arma gisa erabil manipulazio merkea egiteko.

Bilbon bizi zen alemaniar batek eta bertoko neska batzuek ika-mika bat izan zuten behin, Bizkaiko hiriburuan presoen alde egindako manifestazio baten ondoren. Alemaniarra zela jakin, eta neska batek tupustean bota zion: «Orduan, zure aitona nazia zen, ezta?». Eric ez zen isildu: «Eta zure amona bere burua nazien soldaduen besoetan botatzen zuen neska gaztea zen, ezta?».]]>
<![CDATA[Zer galtzeko prest gaude?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/009/001/2022-10-08/zer_galtzeko_prest_gaude.htm Sat, 08 Oct 2022 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1901/009/001/2022-10-08/zer_galtzeko_prest_gaude.htm Vilaweb hedabide digitalean egin dioten elkarrizketan: «Urriaren 1ean irabazi egin genuen eta, laburbilduz, zentzu politiko bat du horrek. Gainera, Errepublika aldarrikatu genuen. Ha, ha, hi, hi... baina aldarrikatu egin zen. Eta hori ez dute ez Errioxan ez Euskal Herrian egin. Baldintza gutxi-asko patetikoak eta oinak arrastaka, baina egin egin zen. Kontuz, gauza handia da hori».

Errioxa eta Euskal Herria maila berean jarri ditu CUPeko diputatu ohiak. Hortxe. Euskal Herria Errioxa, Extremadura edo Murtziarekin batera. Funtsean hauxe egin du Bañosek: Euskal Herria nazio gogo askatzailerik ez duen Espainiako edozein autonomia erkidegorekin parekatu —zertarako izango dute herri horiek halako asmorik, espainiarrak badira eta espainiarrak sentitzen badira?—. Euskal Herria nahas-mahas, labirinto autonomikoan galdurik. Halako irudia ematen ari gara?

Katalanek porrot egin zuten 2017ko urriaren 1ean. Galdu. Eta guk zer irabazi dugu? Haiek saiatu egin ziren behintzat. Non geunden, non gaude gu? Bide autonomistan sartuta. Sanchezi bete beharrekoa betetzeko eskatzen. Erregutzen. Estatutua gora eta estatutua behera —ahaztu estatus berriaren kontua tarte batean; teorian bai, baina praktikan ez da ezer izango—. Egunkari unionista batek berri hau argitaratu du: «Renfek aldiriko trenen zerbitzua kudeatuko du 2028ra arte Euskadik eskumena lortuta ere». Etsigarria. Ez bereziki Renfek segituko duelako linea gestionatzen, lortu aditzak berez dakarren esanahiagatik baizik? Zer lortu behar du Euskadik, bada? Eskumena ez dago autonomia estatutuan? Noren apeten menpe dugu delako lorpen hori? Zergatik ez esan «gobernu espainiarrak hitza beteko balu ere», lortu aditza barik?

Errepublika aldarrikatu izana laudatu du Bañosek. Gero eta jende gehiago dago, erabaki historiko horri garrantzia kendu nahi diona. Ez soilik Madrilen; gurean ere bai. Barregarria izan omen zen dena. Lardaskeria. Proces-ari egiten zaizkion kritika asko ondo oinarrituta daude, baina hortik erabaki politiko hari garrantzia kentzera... Independentzia aldarrikapena benetakoa izan ez bazen, broma bat besterik ez, zergatik ibili ziren Espainiaren boterea eta diplomazia EBko estatu garrantzitsuenetako Atzerri ministerioei deitzen, halakorik ez onartzeko eskatzeko, exijitzeko?

Francesc Seres katalanak proces-aren ondoko frustrazioa jorratu du La mentida més bonica (Gezurrik politena) nobelan. Oso kritiko agertu da. Baños baino bainoago. Eleberriko atal batean bikote protagonista irakasle batzuekin afaltzen ari da. Haien artean itzultzaile bat dago. «Independenteak izango gara?», galdetu dio lagun batek. Itzultzaileak ezusteko galdera egin dio: «Zer galtzeko prest zaude?». Inork ez du erantzun. Denak isilik. «Hiru hilabeteko soldata galtzeko prest egongo zinateke?», esan du Seresek. «Sei hilabetekoa?».

Zer galtzeko prest gaude? Galdera gordina, zorrotza. Bai, jendea erakarri egin behar duzu. Amets eginarazi. Poztu, baina ez puztu. Edo akaso uste dugu Euskal Herriak inoiz independentzia eskuratuko balu, askoz hobeto biziko ginatekeela lehendabiziko urteetan? Nahi bai. Hala ere, ikuspegi errealista horrekin ez duzu aurrera egingo, jendea atzeraka hasten baita. Orduan, bere burua egoera hipotetiko horretan ipinita, nahiago du duenari eutsi ezer arriskatu eta galdu baino. Azken batean, zertarako nahi dugu independentzia? Okerrago bizi izateko?

Independentzia nahi dugula esaten dugu. Geure nahi eta ametsak irudikatzen ditugu etorkizun idilikoan. Alta, zer galtzeko prest gaude independentzia irabazteko? Hiru, sei hilabeteko soldata? Oporraldi exotikoak hamar urtean edo bizirik gauden bitartean? Bizi osoan irabazi eta merezitako erretiro duina? Non dago gure muga? Guk ez dakigu, baina gure arerio politikoak, bai. Ederki ezagutzen gaitu. Badaki oso eroso eta lasai bizi garela. Errioxa eta Extremaduraren pare. Eta horrekin jokatzen du.]]>
<![CDATA[Hurbil, baina urrun]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2090/007/002/2022-10-01/hurbil_baina_urrun.htm Sat, 01 Oct 2022 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2090/007/002/2022-10-01/hurbil_baina_urrun.htm <![CDATA[Nicoren amultsutasun linguistikoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/007/001/2022-09-24/nicoren_amultsutasun_linguistikoa.htm Sat, 24 Sep 2022 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1884/007/001/2022-09-24/nicoren_amultsutasun_linguistikoa.htm
Espainia paradisu linguistikoa izateko moduan egon litekeela pentsa genezake PPko buruzagiaren hitzak entzun eta gero. Beste kontu bat ere adierazi du Feijook. Haren iritziz, herritar guztiei bermatu egin behar zaie bi hizkuntzak ezagutzeko eskubidea. Bi hizkuntzak, espainiera eta katalana, euskara edo galiziera, baldintza berdinetan ikasteko eskubidea izan behar dute. Gero, «askatasunez» erabakiko dute zer hizkuntzaz hitz egin.

Seguruenik, Feijook bezala pentsatuko du udaltzaina izateko B2 euskara eskakizunik beharrezkoa ez dela ebatzi duen epaileak. Gora askatasuna, gora eskubideak! Nola hitz egingo du euskaldun batek askatasunez bere hizkuntzaz beste pertsona batek, ezjakina izateko eskubidea dela medio, euskaraz egiteko eskubidea ukatzen badio? Hortxe bukatzen da euskaldunaren askatasuna. Eta amultsutasun linguistikoa. Herritar guztiek bi hizkuntzak ikasteko eskubidea dutela dio Feijook. Kontu bat ahaztu –edo ezkutatu– egiten du, ordea. Ikasteko eskubidea izango dute, bai, baina derrigortasuna, benetakoa, erdaraz jakiteari baizik ez dagokio. Horixe agintzen du Espainiako Konstituzioak.

Kexu da Jaurlaritza Gasteizko epailearen jarreragatik; kexu gara euskaldunok. Alferrik. Marko juridikoa aldatu arte besteen erabakien menpe egongo gara beti. Legea eta arauak Espainiak ezartzen dituen bitartean jai dugu. Berak diseinatzen du gure arauen eremua; berak zedarritzen du gure eskubideen esparrua. Edozer lortuta ere, inork ez digu bermatzen egunen batean epaile batek dena hankaz hora ez jartzea. Euskaraz jakingo ez duen beste epaile batek –oroz gainetik dagoen lege espainiarrak euskaraz jakin gabe hemen jardutea ahalbidetzen baitio– berdin egingo du etorkizunean. Marko juridiko espainiarrari segitu besterik ez du egingo. Ahaztu eskubideak, ahaztu askatasuna, ahaztu estatutua, ahaztu eskumenak. Edozein epailek, hemengoak edo kanpotik etorritakoak, dantzan jarriko gaitu, hori egiteko apeta baldin badu. Akabo fandango.

Amultsutasun linguistikoa maite du Feijook. Amultsutasun linguistikoa ere gogokoa izango du, seguruenik, gure epaile maitagarriak. Eta Nico Williamsek? Euskaraz ezertxo ere ez dakiela aitortu du Athleticeko jokalariak. Oso modu adierazgarrian aitortu, gainera. Euskaraz ba ote dakien galdetu diote. «Cero» erantzun du. Nicok hitz bat bera ere ez daki euskaraz? Euskal Herrian jaio eta Euskal Herrian ari den jokalari batek euskaraz deus ez dakiela esateak zer pentsatua eman beharko liguke. Eta areago hori aitortu eta barre egiten duenean. Amultsuki.

Nicok beste zerbait esan zezakeen. Oso gutxi dakiela euskaraz, pozgarria izango litzatekeela euskaraz moldatzea... Ez du hori egin. Bazter auzo bateko mutil batek Nico Williamsenaren moduko erantzunik eman balu, ez dakit nola erreakzionatuko genukeen. Txalorik ez genioke egingo, bederen. Nicori, bai: hurrengo partidan gure txaloak jasoko ditu. Futbola futbola delako, eta ez delako beste ezerekin nahasi behar, antza. Eta gure heroia delako.

Egia esan, ez da Nicoren errua. Jokalaria argi mintzatu da. Nico gure gizartearen ispilua baino ez da. Nico gure hezkuntza sistemaren porrotaren isla dugu, hizkuntzari dagokionez. Eta hori baino garrantzitsuagoa: jende askoren erreferentzia, batez ere gazteena. Eta ez erreferentzia eredugarria. Ez, behintzat, euskarari dagokionez.

Halaxe gabiltza amultsutasun linguistikoaren paradisuan. Eskubideak eta askatasuna, lehenik eta behin, erdararentzat. Gero, ikusiko. Eta erne: ez kexatu ozenegi. Talibana deituko dizute amultsutasun linguistikoaren amua irensten ez baduzu. Porru hori erosten ez baduzu. Talibantzat joko zaituzte. Talibana, bai. Zer esatea nahi duzue: hobe ustezko taliban integrista benetako tonto integrala baino.]]>