<![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 26 Sep 2018 08:55:19 +0200 hourly 1 <![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Bizkaia maite]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/008/002/2018-09-22/bizkaia_maite.htm Sat, 22 Sep 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1926/008/002/2018-09-22/bizkaia_maite.htm
Erasoaren berri eman du Bizkaiko egunkari batek. Gazteek ba omen zekiten alde horretan marihuana zegoela; horregatik antolatu zuten bidaia. «A la Bizkaia interior», idatzi du kazetariak. Bizkaia interior Berriatua? Bertatik Ondarroara sei bat kilometro baino ez daude errepidez —benetako distantzia are txikiagoa da—. Barakaldotik Santurtzira baino kilometro gutxiago.

Hala ere, egunkariak ez luke Barakaldo Bizkaia interior-tzat joko. Lehenik eta behin, kostatik hurbil dagoelako —Berriatua baino urrunago, dena den—. Orduan, zergatik kokatu du Lea Artibaiko herria Bizkaia interior delakoan? Agian, inkontzienteak traizionatu du kazetaria. Agian, haren ustez Bizkaia profunda da Berriatua eta bertako herritarrak AEBetako Deep South eskualdean bizi diren redneck horien modukoak dira: nekazari giroko artaburu musugorriak, txapela erantzi barik lo egiten dutenak. Beste garai bateko esentziaren zaindariak. Eta gainera, euskarari eusten diote oraindik. Halakorik ere…

Bai, zeren eta Berriatuko gizonak oihu egin zien gazteei, tiro egin baino lehen. Euskaraz. Eta horixe nabarmendu du egunkariak: «Les gritó en euskera y empezó a disparar». Hara! Grezieraz egin behar zien? Nola suposatzen da egin behar duela oihu Euskal Herriko eskualde euskaldunenetako bateko herritar batek? Barakaldon gertatzen diren erasoen berri ematen dutenean ez dute esaten urliak sandiari oihu egin ziola erdaraz. «Nola egingo dio, bada?», galdetuko luke irakurleak. Hemen antzera egin beharko luke. Logikoa baita Lea-Artibaiko lagun bat gauerdian oihuka hastea —tiroka ez— baserriaren inguruan nor dagoen jakiteko. Eta hitz horiek euskaraz esatea. Erdaraz egin behar dute Berrituan ala? Horixe izango litzateke harrigarriena.

Euskal Herriaren erradiografia ematen digu gertatutakoari buruz hedatutako informazioak. Erdara eta euskara bizi dira Bizkaian, elkarren ondoan —batzuetan nahasita—baina mundu batek, erdararenak, ez du bestea ezagutzen. Bizkaia euskalduna, Bizkaia mistoa. Eta Bizkaia erdalduna. La Bizkaia maketa, duela gutxi arte Bizkaiko zenbait gune euskaldunetan esaten zutenez. Gu la Bizkaia profunda gara? Bada, zuek la Bizkaia maketa zarete. Azalekoak, superfizialak. Ez zarete euskaldunak. Euskal herritarrak bai, baina euskaldunak ez, euskaraz ez dakizuelako.

Soziologia eta ertz asko ditu Bizkaiak. Bi munduren ispilua da, askotan elkarri bizkarra emanda bizi direnak. Bizkaia maitea. Bizkaia ezezaguna, batzuetan mespretxatua. Bilbo aldeko euskal herritar erdaldun askok ez dute Lea-Artibai eskualdea ezagutzen. Gehienez Lekeition edo Ondarroan egon dira «halako egun batean». Mundu hori beste galaxia bat da haientzat. Eskualde euskalduneko herritar gutxi mugituko dira Enkarterrin, baina esango nuke erdara nagusi den Bizkaiko aldea hobeto ezagutzen dutela erdaldunek euskararen eremua baino. Azken batean, Bilbora joaten dira noizean behin. Gogoz edo halabeharrez. Nor doa Portugaletetik Ondarroara tramite burokratikoak egitera?

Ez dira 10 urte EAEko lehendakari batek bidaia ofiziala egin zuela atzerrira, erakundeen ordezkariekin batera. Afaltzen ari zirela, euskara, hau eta beste aipatzen hasi ziren, modu informalean, lehendakaria eta bidaiarietako bat. «Tú serás de la Gipuzkoa profunda, ¿no?», bota zion, irribarretsu, gure agintari txit gorenak. Aurrekoak bazuen hau erantzutea: «Eta zu, lehendakari jauna, nongoa zara? De la Bizkaia superficial, ¿no?». Isildu egin zen, baina. Gizalegea, errespetua, protokoloa. Hamaika eguneko euskaraldia. Hamaika mendetako erdaraldia.]]>
<![CDATA[Bihotz korearrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/009/002/2018-09-15/bihotz_korearrak.htm Sat, 15 Sep 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1887/009/002/2018-09-15/bihotz_korearrak.htm Der Spiegel aldizkariak. Inkesta zabal baten bidez jakin denez, azken bi urtean lau lagunetik batek baztertuta ikusi du bere burua eskolan, jatorri, adin edo sexuagatik. Jokamolde horren adibideetako batzuk: «Berdin dio zuen semea zein eskolatara bidaltzen duzuen», azaldu die irakasle batek guraso italiar-poloniarrei, haurrak inoiz egingo ez duela aurrera jakinarazteko. Beste kasu bat: matematika eskoletan galdera bat egin du gurasoak kanpotarrak dituen ikasleak. Irakaslearen erantzuna: «Alemanez hitz egiten ikasi, ezer galdetu baino lehen».

Erronka ederra dute Alemanian. Hainbat irakasle ez omen daude prestatuta aniztasuna kudeatzeko. Gurasoak kanpotarrak dituzten ikasle gazteen kopurua gora doa hiri handietan: jaiotze beretik estatukidetasun alemaniarrik ez zuen aita edo ama duten herritarrak %45,3 dira Frankfurten; %40,9 Stuttgarten; %39,4 Munichen; %35,9 Dusseldorfen; %34,2 Kolonian eta %28 Berlinen.

Alemaniako ume askok, etorkizuneko herritar helduek, arazoak dituzte alemanez mintzatzeko. Erreakzio arrazistak sortzen ari dira. Nola gaude Euskal Herri autonomikoan, euskarari dagokionez? Eskoletan ikasten ari diren umeetako zenbat dira gai euskaraz ondo egiteko? Bermatuak ditugu euskararen presentzia eta erabilera zuzena geroan?

Hegoaldeko hizkuntz ereduak ukiezinak dira, antza. Lurrikara eragingo luke gurean Kataluniakoa bezalako murgiltze sistema indarrean sartzeak. Gerra zibila, aizu! Gurasoen eskubideak «urratzea» salatuko lukete askotxok. Eta ez soilik burua unionista eta bihotza espainiarra dituztenek. Bilboko taberna batean hizketan ari dira gizona eta emakumea. Lehena erdalduna da; bigarrena, euskalduna —tabernaria, bizkaieraz dotore egiten duena—. Euskara legez ezarri beharko litzatekeela adierazi du gizonak. Eta emakume euskaldunak, zuhur-zuhur, euskarak aurrera egin behar duela, baina «inposizino barik».

Ederra daukagu. Ez gara ohartu ere egiten ziria noraino sartu diguten. Zer pentsatu unibertsitatera heldu den 18 urteko ikasle batek Zarautz Bizkaian ala Gipuzkoan dagoen galdetzen duenean? Euskal geografian galduta ibiltzea ez da tristeena —seguruena ederki bereiziko ditu mapan San Frantzisko, Miami eta New York—. Etsigarriena hauxe da: ikasle horrek B ereduan ikasi du, eta ez da gai euskaraz mintzatzeko. «Yo he estudiado en el modelo B y no entiendo bien euskera». Zer azalduko diozu mutilari? Bilbo erdikoa da; euskal abizenak ditu. Rh-a forever. Atzo bertan, bi neska gazte autobusean. «Me ha dicho mi madre que en la UPV también enseñan euskera, pero yo me he apuntado a inglés», batak besteari, Cantábrico oriental deritzon eskualdeko ahoskera garbiaz. Etxekoa euskaldundu ez, eta txapela jarri nahi heldu berriari.

Beste aldean badira euskara ikasi dutenak, baina hizketan trakets eta trabes moldatzen direnak. Saiatu egiten dira. Errespetua merezi dute, laguntza. Zer erantzungo diozu euskaraz gabeziak dituen ikasle bati, azaltzen badizu euskaraz egiten segitzeko matrikulatu dela euskaraz, etxean eta lagun artean inoiz ez delako euskaraz ari, eta hizkuntza galduko ote duen beldur delako? Unibertsitatea ez da euskaltegia, ados. Alta, zer esango diozu? «Euskara egiten ikasi, ezer galdetu baino lehen». Ez. Zer dio buruak? Zer bihotzak?

Gazteen artean hizkuntza korearra ikasteko joera zabaltzen ari dela hedatu zuten EITBko albistegiek, joan den hilean. Hango pop musika eta kanten hitzak ulertzeko koreera ikasteari lotu zaizkio neska-mutilak. Telebistan hiru gazte agertu ziren, euskaraz, zaletasunaren berri ematen. Oso ondo. Hala ere, zer egin euskara ikasteko gogorik ez baina koreera ulertu nahi dutenekin? Zer esan mapan Seul Zarautz baino hobeto kokatzen dakitenei? Nork eta nola euskaldunduko ditu burua espainola eta bihotza korearra dituzten gazteak?]]>
<![CDATA[Gurasoak buru-bihotzetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1900/007/001/2018-09-08/gurasoak_buru_bihotzetan.htm Sat, 08 Sep 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1900/007/001/2018-09-08/gurasoak_buru_bihotzetan.htm
Bere eta bikotekidearen izenak ez, gurasoenak tatuatu ditu gizonak lokietan, baldintzarik gabeko maitasunaren ikur. Laztantasuna, babes emozionala, laguntza, garapenerako tresnak ematen dizkigute gurasoek, maitasunarekin batera. Hala ere, dena ez da urrezkoa erlazio horretan. Harremana gorabeheratsua izaten da tarteka. Gurasoen itzalak seme-alaba gazteen aukerei eragiten zien duela gutxi arte. Joan Manuel Serrat horretaz kexatzen zen La mujer que yo quiero kantan: neska-lagunak akats asko zituela esaten ei zion amak, eta hezur gehiegi zituela aitak —jarauntsirik gabe utziko zuen aitak Juanito gaixoa, oraingo Calzedonia style neska batekin hasi balitz—. Hemen ere antzera pentsatzen zuten: ganorabako itxura hartzen diot nik Mirenen mutilari; ea, bada, etxerako modukoa den Joxeren andregaia.

Kontrol nahi hori erabatekoa zen bi mende lehenago, Hollywoodi kasu eginez gero. Ezkontzak umetatik lotzen omen ziren orduan. Thunder in the sun filmean (1959) euskaldun talde bat dugu protagonista. Euskal Herri kontinentaletik Kaliforniara alde eginiko euskaldunek txapela janzten dute eta irrintzi egiten dute komunikatzeko. Beste kontu batzuk ez dira hain fidagarriak, ordea. Aitona-amonek eta bilobek frantsesez egiten dute elkarrekin XIX. mendearen hasieran. Hori gutxi ez, eta El Granaíno zenak baino hobeto dantzatzen dute flamenkoa. Bada beste datu bat, zer pentsatua ematen duena: euskaldunen gidariak euskal emakume bat desiratzen du —emakumea nor izango eta Susan Hayward—. Andreak senargaia du, baina. Txikitatik. Bien familiek egin zuten tratua. «Gu euskaldunak gara. Eta familia oso inportantea da guretzat». Gure zakil alaiak ez du etsi nahi, eta azkenean bere desio sutsuaren berri eman dio Hayward euskaldunari. Emakumeak ezezkoari eutsi dio: «Ez, euskalduna naiz». Eta gidariak: «Bai, euskalduna zara, baina emakumea ere bai».

Garai batean gurasoek lotzen zituzten ezkontzak. Edo haien baimenik gabe ez zegoen ezer egiterik. Orain alderantziz gertatzen hasi da: seme-alabek gobernatzen dituzte gurasoen bizimodua eta aukerak. Alabaren nahikeriak azaldu dizkit lagun batek. Duela bi urte bereizi zen senarrarengandik. Lagun bat izan zuen gero, baina ez zen alabaren gustukoa. «Ama, zu oso guapa zara, ezin zara edozeinekin joan», esaten dio beti. Aitaren bikotekide berria aipatzen dio, lehia pizteko. «Aitaren neska-laguna oso polita da. Zu ez zara gutxiago izango».

Arratsalde batean hondartzara joan dira biak. Argazkiak egingo dizkiola adierazi dio alabak amari. Posatzen hasteko. Ama harean etzan bezain laster ekin dio neskatoak lanari: «Jarri honela»; «orain atzetik, ama»; «orain eseri»; «belaunikatu eta estutu titiak bi eskuekin, fuerte, horrela gehiago nabarmenduko zaizkizu». Zenbat dakien 13 urteko emakume gaztetxo batek. Amaren aholkularia dugu alaba: «Argazki hauekin album bat igotzen baduzu Instagram-era, txoro-txoro eginda etorriko zaizkizu». Halakorik ez duela egingo erantzun dio amak: «Ez dut nahi gizonak niregana soilik horregatik etortzea. Noizbait ulertuko duzu». Zer gutxi dakien 13 urteko ume batek.

Oilaskoa ekarri diote Jose Mari eta Mari Carmenen seme kaskamotzari. Take away. Badoa, gurasoak buru-bihotzetan. Zerbitzaria Luis Quintanaren kanta bat ari da abesten. «Tengo dos o tres quimeras y una madre que me espera, para ser feliz no me hace falta más». Duela hilabete batzuk Euskal Herrian izan zen haren anaia. Gustukoa izan zuen. «Bilboko aireportua txarra da lurreratzeko, ezta?».]]>
<![CDATA['Bilbao']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1897/007/001/2018-07-28/bilbao.htm Sat, 28 Jul 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1897/007/001/2018-07-28/bilbao.htm Teleberri albistegian: Frantzian. Parisen? Lyonen? Bordelen? Ez, Lasartetik askoz ere hurbilago. Akizen? Ezta ere. Are gertuago. Beherago joan, eta bai, hortxe: Angelun. «Desde que en 1987 fue detenido en la localidad francesa de Anglet...». Frantziako herria da Angelu. Bai ote? Hain zaila zen «en la localidad labortana de Anglet» esatea? Belarri unionistak hala gozatzen ibili beharra dago? Gero, Bilbo Espainia dela entzun, eta haserre gure autonomistak.

Arrospide libre datorren astean. Erne pitz eta putz litekeen udako sugeari eta zenbait biktimaren senideen erreakzioari. Haien ondoan egongo da Pablo Casado. PPko buru berria zakar mintzatu da euskal presoen familiei buruz, alderdiaren kongresuan. «Presoen senideek ez didate penarik ematen». Beroaldia, ahokada? Ezetz esango nuke. Gizonak ondo neurtzen du non bota bere amorruaren hitz pozoitsuak, non adur likitsaren tanta bakoitza. Berdin dio presoen senideak edo frankistek fusilatu eta hobietan lurperatutako biktimak diren.

Pablo Casadok ez die begirunerik preso politikoen senideei. Haren hitzek ez dute ezer onik adierazten pertsonaiari buruz. Ez dio penarik ematen Puerton duten presoaren amonak edo Murtzian dagoenaren ume txikiak. Espetxerako bidaian zerbait gertatzen bazaie, istripurik edo, hor konpon. Izorra bitez presoen familiak. Astelehenean Toni Cominen anaia zendu zen Belgikan. Gaixotasun terminala zuen. ERCko politikaria bertan erbesteraturik dagoenez, Pere Cominek Lovainan elkartu zituen etxeko guztiak, haien ondoan hiltzeko. Casadoren zitalkeriak ez du sufrimendu horretaz ulertzen. Zer giza ezaugarri du halako pertsona batek? Zer soslai psikologiko?

Katalunia berriro konkistatu nahi duela eman du aditzera politikari eskuindarrak. Eskertzekoa da hain argi hitz egitea. Izan ere, Kataluniaz berriz jabetzeko nahia, berreskuratzearen ideia, Katalunia oraindik guztiz menpe ez duten eta behin, antzina, konkistatu zuten seinale da.

Esentzia espainiarren defendatzaile dugu Casado. Xavier Diez historiagile katalanak hain ondo deskribatzen duen identitate espainiarra gorpuzten du Palentziako gurutzatuak: «Espainiaren identitatea intrantsigentzia eta intolerantzia sentimenduan oinarritzen da. Sentimendu hori supremazismo castellanista batetik eta disidentzia erlijiosoa kanporatzetik sortu zen. 1898tik ez du garrantzi geopolitikorik izan, eta kohesio nazionalerako tresna bihurtu du katalanofobia. Aniztasunak nazka ematen dio; autoritarismo elementu batzuk ditu, caudillo baten presentzia magikoan agertzen direnak (frankismoa edo monarkia), eta tribalismo mota baten trazak ere baditu, zentzu freudiano batetik landismo-an hain ongi adierazten den gutxiagotasun-konplexua azaleratzen duena. Prozesu independentistak modu jasanezinean tenkatu du Espainiaren identitatea, eta mamu zaharrak atera ditu armairutik: autoritarismoa, intolerantzia, atzerakoikeria eta goi kulturari dion mespretxua».

Errekonkista hasi nahi du postfrankisten buruzagiak. Penintsulan egun Espainiaren maparen diseinua kolokan jar dezakeen herri bakarraren kontra egin eta hura menderatzeko prest dugu. Izan ere, Espainiaren batasun sakratua, inoiz inon apurtzekotan, Katalunian apurtuko da. Euskal Herrian supremazista espainiarrek oraindik ez dute halako arriskurik sentitzen. Ondo lotuta dute kontua. Eta halaxe izango da independentzia nahiak sendo errotu arte. Benetan, Pazko-igandean EAEko alderdi nagusiak urtero en la localidad española de Bilbao errepikatzen dituen ohiko leloetatik haratago.

Bigas Luna katalanak 1978an zuzendu zuen Bilbao filma. Striptease dantzaria eta prostituta da Bilbao. Neskarekin zoro moduan obsesionatzen da morroi bat. Hartaz jabetzeko bahitu egingo du. Leo psikopata bat da. ]]>
<![CDATA['Básicamente']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/008/002/2018-07-21/bsicamente.htm Sat, 21 Jul 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1885/008/002/2018-07-21/bsicamente.htm básicamente, honela egingo nuke...»; «hori, básicamente...». Joera ingelesetik etor litekeela azaldu dit markinar batek —«basically, you know?», «yes, I know»— baina espainolez sartu zaigu. Espainolaren bitartekaritza behar dugu komunikatzeko.

Duela urte batzuk «es lo que hay» esaten genuen. Gero, «sin másss» hura etorri zen. Orain, básicamente dugu. Batzuek hizkuntzaren muin garbiaren prostituziotzat jotzen dute fenomenoa. Ez dakit hala den, baina kontu bat argi daukat: ingelesa edo espainola lehen hizkuntza duen eta euskaraz ikasi duen pertsona batek ez du «funtsean» esaten ingelesez edo espainolez ari denean. Básicamente, horixe da errealitatea. Básicamente, básicamente maite dugu.

Hizkuntzaren prostituzioa ez, emakumeena du gaitzat Francesc Serés idazleak Mossegar la poma lanean Sagarrari kosk egin bildutako ipuin batek. Aita-semeak autoan doaz, Lleidatik bueltan. Gau lainotsua da, baina gizonak eta umeak Toniren kamioia ezagutu dute aurrean. Gasolindegi bat pasatu, eta emakume ilara bat ikusi dute hegalean. Tonik kamioia gelditu, eta atea ireki du. Neska bat igo da. Isiltasuna autoan. Haurrak ezer esan baino lehen, aita aurreratu zaio: «Honetaz, hitzik ez. Inori ere ez».

Angel ikaskidearen aita da Toni. Familia gizona, atsegina. Baina sekretu bat du: gogoko du aluak alokatzea, ezkutuko gozamena lortzeko. Ipuineko sexu tratua benetakoa izan balitz, orain eta Gavá herrian, bestelakoak izan zitezkeen ondorioak. Izan ere, prostitutekin sexu harremanak dituztenak zigortzea onartu dute Bartzelonako herri horretan. Nola? Harrapatuz gero, bezeroari isuna jarriz. Alta, han ordaindu beharrean, etxera bidaliko diete papera.

Egokia izango litzateke ostegunean Bizkaian itxitako putetxe edo lokaletako bezeroak zigortu eta isunak haien etxeetara bidaltzea? Trafiko isunak bai, baina beste horiek... argudiatuko dute. Gainera, prostituzioa beti egon da eta egon egingo da. Mafia barik, soilik bi lagunen arteko akordio libre bat badago... Ados, pentsatzen dut. Baina gero neure buruari galdetzen diot zergatik hori argudiatzen duten batzuek ez duten halako eskuzabaltasunez jokatzen beste hainbat arlotan. Beti egon da zapalkuntza edo esplotazioa. Eta egon egingo da, zoritxarrez. Orduan, zergatik egin horren aurka? Nik lagun baten enpresan lan egin nahi badut, hamabi orduz egunero, soilik platerkada bat dilistaren truke, zergatik debekatuko dit Estatuak? Eta lana kateatuta egiten badut, básicamente joera masokistak ditudalako, zein da arazoa? Zalantza sortzen zait zenbait ustezko erabaki libre soil-solik emakumezkoei dagozkien eskubideen eremuan errespetatzen direla ikusita. Eta zalantza hori susmo bihurtzen da orduan. Ez da moralkeria. Niri dagokidanez, bazterrez bazter ibil zaitezke txortan egiten, egun-argiz. Ni ez zipriztindu, metaforikoki eta ez-metaforikoki esanda, eta kito. Baina bestela...

Ertz asko ditu prostituzioak. Alde bateko zein besteko protagonistak uste baino hurbilago ditugu, ez pentsa. Kajsa Ekis Ekman idazle suediarrak gaia jorratu du. Bere lan batean Bartzelonako gizon baten esperientzia jaso du. Ezkondu baino aste batzuk lehenago autoa gelditu zuen kale batean, han zegoen prostituta hartu eta harekin larrutan egiteko. A quick fuck. Arin-arin egin, eta etxera. Kotxeko argia piztu zuenean, ezustekoa eman zioten elkarri: prostituta emaztegaiaren ahizpa zen. Puteroa, etorkizuneko koinatua. Isilik begiratu zioten elkarri, une batez. Gero, autotik irten zen neska. Bietako inork ez zien deus esan beste senideei.

Antzeko sorpresa batek, ez hain larria, jo zuen institutuko lagun bat, Bilboko lokal ilun horietako batean. Eskaileretan gora zihoala, jaisten ari zen figura batekin egin zuen topo. Hura sorpresa. «Ez esan ezer zure amari», esan zion gizonak. Nerabeak kasu egin zion. Sekretuari eutsi zioten biek. Betirako. Zein zen arazoa? Básicamente, hauxe: mutil gaztearen ama mutilzaharraren arreba zen.]]>
<![CDATA[Igandea Monikarekin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/006/002/2018-07-14/igandea_monikarekin.htm Sat, 14 Jul 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1892/006/002/2018-07-14/igandea_monikarekin.htm Vivement dimanche! -Betor igandea!- titulatu zuen Liberation egunkariak asteazkenean, Frantzia Munduko Futbol Txapelketako finalera iritsi ondoren. Azalean Umtitiren irudia, Belgikari gola sartu ostean. Horren ondorioz, La France trantzean egongo da bihar; batuago sentituko da futbolari esker. Belgikan antzera gertatu omen da. Taldea kanporatu arren, belgikartasunak garaipena lortu du, valoniarren eta flandriarren arteko diferentziak baztertuta.

Parisko egunkariko titularrak François Truffaut zuzendariaren filma ekarri du gogora. Vivement dimanche! lanaren argumentua: gizon bati -Jean Louis Trintignant- emaztea hil izana leporatu diote. Haren idazkaria -Fanny Ardant- errugabea dela frogatzen saiatuko da. Frantzian «pasio-hilketak» ulertzen direla esan diote Ardanti, ez kezkatzeko: gizonak jelosiagatik hil badu emaztea, ez diote zigor handirik jarriko.

Trintignantek ez du andrerik hil, ez filmean ez errealitatean, baina haren alaba Marie indarkeria matxistaren biktima izan zen: Noir Desir taldeko kantari Bertrand Cantatek hil zuen, 2003an. Senar ohiak emakumeari bidalitako mezuak eragin zuen eztabaida. «Istripua» izan zela argudiatu zuen Cantatek. Ezkertiarretan ezkertiarrena izateak ez zion eragotzi neska laguna hiltzea. Autopsiaren arabera, Marie Trintignant ez zen «erorketa» batengatik zendu, buruan eta aurpegian jasotako hemeretzi kolpe basatien ondorioz baizik. Cantat 2004an sartu zen kartzelan, eta 2007an irten. Vivement dimanche! 1983an filmatu zuen Truffautek. Hogei urte geroago, pasio-hilketak ulergarriak ziren Frantzian, antza.

Truffauten azken lana izan zen Vivement dimanche! Lehen film luzea, Les Cuatre Cent Coups, 1959an zuzendu zuen. Pelikulak kutsu autobiografikoa du. Orduko Parisen koadro humano bezain errealista da: Antoine Doinel nerabearen ikasgelan ia 40 ume daude, eta horietako batek baino ez ditu sustrai afrikarrak. Antoinerekin futbolean jokatzen duten gazte guztiak zuriak dira. Umtiti, Mbappe, Pogba eta besteen senideak ez dira oraindik heldu Frantziara. Kalean, hiru emakume baino ez ditugu ikusten zapia buruan. Eta hirurak frantsesak dira.

Antoinek eta bere lagun Renek hamaika gaiztakeria egiten dituzte, eskolan piper eginda. Arratsalde batean, zinematik irtetean, Harriet Andersson suediarraren afixa lapurtu du Rene ilehoriak. Ingmar Bergman-en Sommaren med Monika -Uda Monikarekin- filmean (1953), protagonista nagusia izan zen Andersson sex symbola. Monika, uda, desioaren natura. Sentsualitatearen igandea. Anderssonen argazkia Laurehun kolpeak filmean jartzea zuzendari frantsesak Bergmani eginiko omenaldi txikia da. Truffauten lana ez da inoiz zahartzen, «denok dakigunari buruz» mintzatzen delako, azaldu du Time Out aldizkariak. Bergmanen artea inoiz baino biziago dago egun, «galderarik zailenak filmatzen jakin zuen zuzendaria» delako, idatzi du La Nacion egunkari argentinarrak. Bergman, zinemaren Shakespeare deitu dutena, 1918ko uztailaren 14an jaio zen. Gaur ehun urte. Igandea zen.

Larunbata da. Edadeko emakumeak zapata batzuk konpontzera eraman ditu, baina tailerra itxita dago. Asteburuan ez dutela irekitzen esan dio aldameneko dendako emakumeak. «Senarraren zapatak dira. Ekarri behar nituen, baina ahaztu egin zitzaidan eta gezurra esan diot, badaezpada». Gaur konpondu nahi ditu, baina ezin. Eta bihar, igandea. «Zerbait asmatu beharko dut». «Esaiozu zapatak oraindik ez dituztela konpondu», aholkatu dio dendariak.

Andrazkoa dendatik irten da, pentsakor. Astelehenean bertan zapatak konponduko balizkiote, ondo aterako litzaioke gezurra. Oihurik ez, liskarrik ez etxean. Edo batek daki… Uda hasi berria da. Bi ordu barru Belgika-Tunisia partida emango dute telebistan. Ardant bere nagusiaz, ustezko hiltzaile batez, maiteminduta dago. «Igandea etortzeko irrikan nago», esan dio. Pariseko zinema-areto zaharreko argiak aspaldi itzali ziren, baina Monikak bizirik segitzen du Antoine eta Reneren igande nerabean.]]>
<![CDATA[Grafitia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1937/009/001/2018-07-07/grafitia.htm Sat, 07 Jul 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1937/009/001/2018-07-07/grafitia.htm Hitler tenía razón. Bi ekinalditan idatzitako grafitia da. Zergatik zuen arrazoi Hitlerrek? Judu guztiak hil nahi zituelako? Ijitoak? Homosexualak? Edo beltzak?

Etorkinen presentziak arrazakeria eta xenofobia agerrarazi ditu Europan. Baldintza jakin batzuk baino ez dira behar azaltzeko. Alemanian arriskuan ikusi dugu Angela Merkelen gobernua, Bavariako CSU alderdi kontserbadoreak migrazioa kontrolatzeko neurri zorrotzagoak eskatu dizkiolako Berlingo aginteari.

Etorkinak. Besteak. Gaitz guztien iturria. Duela gutxi lekukotasun argigarriaren berri eman zuen kazetari batek, Municheko egunkari batean: udaberria Bavariako herri txiki bateko Biergarten, garagardotegi batean. Dozena-erdi bat lagun, inguruko enpresaburuak, aberatsak -gizonezkoak, noski-, larruzko prakak, pitxerra eskuan, Prost! Herriko handikiak ditugu, gure jauntxoen modukoak. Eta neska zerbitzaria, janzkera bavariar tradizionala soinean, hara-hona lanean, gelditu egin barik, gizonek haren kontura iruzkin lizunak botatzen dituzten bitartean.

Halako batean gizon horietako batek neskari deitu, eta zerbait xuxurlatzeko keinua egin dio. Neska makurtu, eta haren eskotean ezpainzapi zikin bat sartzen saiatu da gure heroia. Barreak eta algarak. Ez da ezer gertatu. Garagardotegiko arduradunek ez omen dute ezer ere ikusi. Eta ikusi izan balute... kontuz, herriko bezero ohoragarriak dira. Eta kazetariak zalantza azaldu du: zer gertatuko ote zen bavariarrak barik senegaldarrak izan balira garagardotegiko gizonak. Afrikarrak, arratsalde osoan begirada eta iruzkin higuingarriak egiten neskaren kontura. Eta azkenean horietako batek zapi zikina sartu nahi izan balio paparrean. Poliziari deitu eta segituan autoak bertan. Baina bezeroak alemaniarrak dira...

Erraz barkatzen ditugu gutarrak. Imajina ezazu: garagardotegiaren ordez sagardotegia, gure negozio gizonak -bai, gizonak- emakumezko zerbitzariei irri eta zirri, adurra dariela. Ezer ez. Horien ordez dozena bat afrikar, berdin jokatzen. «Zer ari dira beltz zikin horiek gure poxpolinekin? Udaltzainei deitu!». Imajina ezazu: enpresaren Eguberrietako bazkaria -Laukizen edo Zumaian, berdin dio-, gure nagusia zerbitzari kolonbiarraren bularrari begira eta begira, txerri apo baten moduan. Beltzei bai, baina nor ausartuko da hari zerbait esatera?

Gure balioak, haien balioak. Danimarkan, etorkinek jaio eta urtebetera bidali beharko dituzte seme-alabak eskolara, «balio daniarrak ikasteko». Astean 25 orduz gutxienez! Hori egin ezean, laguntzak kenduko dizkiete. Jatorri daniarreko gurasoen umeak sei urte bete arte ez daude legez behartuta eskolara joatera. Pentsatzekoa da bost urte horietan jatorria atzerrian duten umeek ondo egingo dituztela etxeko lanak. Eta gerta liteke, gerta, kanpotarren haurrek etxeko pedigri garbia duten umeek baino daniarrago jokatzea sei urterekin. Izan ere, nork bermatzen du ume daniar guztiak tik sexista eta homofobo barik joango direla eskolara? Bai, musulman guztiek ez diete errespetuz begiratzen andrazkoei. Kristau eta ateo guztiek bai? Bai, horixe: «Ez begiratu hala neskei, baina haiek baino gehiago irabazi, haiek baino gehiago izan, bitch puta hauek dirua eta estatusa besterik ez dute maite eta».

Geltokiko grafitia ikusi nuen momentuan boligrafoa atera eta kontrako mezu bat idazteko tentatuta egon nintzen une batez. Garai batean sarri ez, baina egin egiten nuen -ez dut esango, badaezpada, zer idazten nuen-. Hala hasiz gero, besteek ere idatziko zutela pentsatu nuen. Eta garai batean baino zibilizatuago jokatu nuen. Garbiago -edo koldarrago-. Ez nuen atea zikindu nahi. Baina atea jadanik zikin zegoen. ]]>
<![CDATA[Keparekin ere ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/007/001/2018-06-30/keparekin_ere_ez.htm Sat, 30 Jun 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1884/007/001/2018-06-30/keparekin_ere_ez.htm
ERCko diputatu Gabriel Rufianek Espainiak irabaztea nahi du, «futbol bikaina» egiten duelako. Badakit, garai berrietan bizi omen gara, baina nire bihotzak ezin du Paris edo Madrilen alde egin. Nire buruak ere ez. Eskola zaharrekoa naiz. Gauza bat da talde batek joko bikaina egitea eta garaipena merezi izan duela onartzea. Baina pozez lehertzea? No way, Jose.

Zer dela eta babestu behar ditut frantses sentimendua sendotzeko hilabeteko derrigorrezko zerbitzu nazionala ezarriko duen estatu jakobinoaren ordezkariak? Zer dela eta Espainia sostengatu? Erregea, Francok inposatutako monarkiaren goreneko ordezkaria, Moskun egongo da bihar, ezustekorik ez bada. Ez dut bat egingo Kataluniako independentzia zapuzteko agerraldi autoritarioa egin zuen gizonarekin. Uruguaiko presidente ohi Pepe Mujicak Borboikoa egun hartan nola ikusi zuen adierazi du: «Gaztelako printzea ematen zuen, ez Espainiako erregea. Hain zaila da Espainia estatu plurinazionala dela onartzea?». Antzeko galdera egin dit Euskal Herrira bisitan etorritako lagun alemaniarrak: «Espainia federala edo konfederala onartuko zenuke?». «Independentzia nahi dut, baina hemengo herritarrek beste eredu baten alde egiten badute, onartu egingo dut».

Hala ere, ez dago epe ertainean halako aukeraren arrastorik. Espainiako presidente Pedro Sanchezek argi erantzun dio Quim Torrari: ez da adostutako erreferendumik izango. Sozialistek ez dute gai hori Kataluniako agendan. Euskal Herrikoan ere ez. Demokraziaren aurretik nazio-estatuaren defentsa sutsua ezartzea leporatu dio Ferran Requejo politologoak Espainiako estatuari. Weimarko Errepublikan gertatua gogorarazi du Requejok, La Vanguardia egunkarian: Konstituzioaren alde egin beharrean, Carl Schmitt legelariak Alemaniaren defentsa egin zuen. Eta jarraian: «Espainiako aktore judizialek antzera jokatzen dute. Espainiaren batasuna Zuzenbide Estatua baino garrantzitsuagoa da. Batasun hori zalantzan jarriz gero, ez du ardura handirik eskubide politikoak edo askatasun parlamentarioak urratzen baldin badira».

Zergatik sostengatu Espainia Moskun? Kirola besterik ez dela esango dute. Bada, horregatik, hain zuzen: gaur futbola delako denik eta baliabide indartsuena nazio-estatuen aldeko sentimenduak batzeko eta horien kohesioa sendotzeko. Nolatan egingo dut bat gure etorkizun politiko soziala erabakitzeko eskubidea ukatzen digun estatuaren kirol ordezkariekin? Inola ere ez. Eta berdin dit kirol talde horretan hemengo jokalaririk baldin badago. Euskal herritarrak dira, bai, baina Frantziaren edo Espainiaren ordezkari eta defendatzaile ditugu. Eskubide osoa dute han egoteko, gogoz edo komenentziaz. Eskubide osoa etorkizun profesional eta ekonomikoa bermatzeko, dudarik ez. Alta, hori ez da arrazoia beste herritarrok euren taldearekin bat egin dezagun.

El rubio de Barakaldo Espainiako entrenatzailea zenean, zenbat abertzale ez zeuden, ba, Espainiaren alde. Orain, Didier Deschamps baionarra dugu Frantziako selekzionatzailea, baina horrek ez nau les bleus defendatzera bultzatuko. Eta bihar De Gea gastroenteritisak jota badago, eta haren ordez Kepa jartzen badute espainiarren atean, ez diot ezer onik desiratuko haren hamaikakoari. Athleticen dagoenean, bai, jakina. Espainiarekin, ez. Berdin dit Ondarroa erdiak eta Bilbo osoak bat egiten badute harekin. Ez dut nahi Espainiak De Gearekin irabazterik. Keparekin ere ez.]]>
<![CDATA['Hirurogeita zortzia']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1894/011/001/2018-06-23/hirurogeita_zortzia.htm Sat, 23 Jun 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1894/011/001/2018-06-23/hirurogeita_zortzia.htm
Denok jaisten ditugu prakak. Kontua da zertarako egiten dugun. Horrek aurreiritziak, gaizki-ulertuak pitz ditzake Rieraren hitzetan. Harenak bezalakoak —eta are okerragoak— esaten ditugu egunerokoan inor haserretu gabe. Lagunartean sarriago egiten dugu, baina espazio publiko zabalagora jotzen dugunean kontu handiagoz ibiltzen gara.

Komeni da hizkeraz, erregistroz aldatzen jakitea. Erregistro okerraren adibide argia ikusi dugu aste honetan. Frantziako 15 urteko mutil batek Manu deitu dio Emmanuel Macron presidenteari. «Ça va, Manu?». Macronek bereak eta bi esan dizkio, bere karguari dagokion errespetua gogoraraziz. Nerabeak barkatzeko eskatu dio —«Désolé, Monsieur le Président»—, baina Macronek aurrera segitu du. Batzuen iritziz, umiliatu egin du gaztea. Hasiera batean arrazoi bazuen ere, harrokeriaz jokatu du, hantuste eta gupidagabe. Izan ere, Manu deitzeaz gain, Internazionala kantatzen hurbildu omen zaio mutila. Internazionala, liberalismoaren ordezkariaren aurrean! Barkaezina.

Gaztearen portaera ez da oso txukuna izan; norekin eta nola ari den hobeto bereizten jakin beharko luke —modulatzen, esaten dugu orain—, baina agintariak ere jakin beharko luke erantzuna neurtzen. Macronek ez omen du gustukoa jendeak Manu deitzea, baina ez dakit berdin-berdin erreakzionatuko ote zuen Donald Trumpek hala deitu balio.

Dena den, askotan, hitzak baino garrantzitsuagoak izaten dira moduak. Jendartean bizi gara, bizikidetzaren oreka hauskorrean. Bada gizabidea deitzen den zerbait. Ez naiz hipokrisiari edo zurikeriari buruz ari —modu onak soilik komeni zaigunean erakustea—. Izan ere, zu, usted edo vous esan ahal dizute, baina zu mespretxatuz, inolako disimulurik gabe. Benetako errespetuari buruz ari naiz: gure aurrekoak gizaki hutsa izateagatik merezi duena. Duintasunean, berdintasunean oinarrituta, berdin dio zer den: presidentea, okina, medikua edo etxegabea. Eskuinak ez du hori guztia kontuan izaten. Zer duzun, horixe zara da haren leloa. Hala ere, horrek ez du esan nahi geure burua beste aldean kokatzen dugunok gizabidea baztertu behar dugunik. Jendea tabernako atean txiza egiten ikusita nago; barruan komunak badirela esan, eta hauxe erantzun: «Komunak? Kontzeptu burgesa dira». Batzuk kalimotxo iraultzaileak dira. Haien leloa ez da iraultza ala hil edo aberria ala hil. Haien leloa hauxe dugu: ni, neu, nihaur. Hobe lukete Leninek zer esan zuen jakingo balute: gizabideak, garbitasunak, modu onek ez dute zertan eskuinaren monopolioa izan behar.

Ez dut egokitzat jotzen Macron jaunari Manu deitzea, baina herritar ezezagun bati ere ez. Jokabide oker ugari ditugu. Kalean ibili, eta inondik inora ezagutzen ez duzun morroiak: «Hiii, sua emango didak?». «Bai, gizona, bai, emango ez dizut, ba! Nondik nahi duzu? Goitik ala behetik?». Hala ere, gehiago asaldatzen nau 25 urteko guay batek 85 urteko gizon edo emakume ezezagunari «oye,¿me dices la hora?» esaten entzuteak. Horretan, euskaraz oraindik ez, baina erdaraz marka daukagu euskaldunok. Halakoak aditzen ditudan bakoitzean, modu onak baztertu, eta The Slang Thesaurus liburuko esamolde bat etortzen zait gogora. AEBetako auzo pobreetako beltzen hizkeratik hartuta dago, eta Carles Rieraren ateraldia baino askoz zakarragoa da: «68 bat egingo dugu?». «68 bat? 69 bat esan nahi izango duzu, ba». «Ez, 68 bat. Zuk zupa-zupa egidazu, eta nik bat utziko dizut zorretan». Barkatu.]]>
<![CDATA[Iparraldeko itsasoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2528/011/001/2018-06-16/iparraldeko_itsasoak.htm Sat, 16 Jun 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2528/011/001/2018-06-16/iparraldeko_itsasoak.htm Patricia zeritzon ontzia zegoen. Southampton-etik zetorren, astean bi aldiz. Good morning, I am a good boy, how are you? Hirugarrenean munduan zehar ongiaren apologia egiten zuten itsasontziak genituen. Gitarra, gona zabala eta maitasun unibertsala.

Itsasoa bizia zen guretzat. Kresalaren usain gaziak gogoa gozatzen zuen, bihotza horditzeraino. Itsasoa arriskua zen. Eta abentura. Emilio Salgariren pertsonaiak, Alberto Vazquez Figueroaren paisaiak. Geroago beste Vazquez bat aurkitu genuen. Montalban zuen bigarren abizena. Hegoaldeko itsasoak nobelan tropikoetara ihes egin nahi zuen gizon aberatsaren tragedia azaldu zuen. Enpresari katalan hark Salvatore Quasimodoren bertso baten hitzak maite zituen: Più nessuno mi porterà nel sud. Jadanik inork ez nau hegoaldera eramango.

Orain bestelako ontziak ditugu itsasoan. Iparraldera datoz, hegoaldera barik. Aquarius itsasontziko 60 lagun hartzeko prest dago Jaurlaritza. Euskal Herria solidarioa da, dudarik ez. Internazionalak ere bagara: orain denari jartzen diogu Basque hitza. Gora Euskadi tropikala oihukatzen genuen Gasteizko hondartzetan. Ikastaro trinkoa egin genuen eta denak kosmopolitak. Baita zera ere! Kubatik etorritako gizonezko mulatoak El Correo egunkariari esan zion elkarrizketa batean: 80ko urteetan jendea bueltatu egiten zen Bilboko Kale Nagusian zihoanean. Santurtzin ohituago geunden, baina Euskal Herriko hiriburu handienean beltz bat kalean ikusi, eta burua jiratu, duela 30 urte. Eskerrak kosmopolitak ziren.

Emigrazioaren mamua eskuinaren arma da. Haren azken bataila. Eta irabazten ari da, baita ezkertiarren artean ere. Alemanian eztabaida bizia dago Die Linke alderdiaren barruan. Sahra Wagenknecht, Legebiltzarrean alderdiaren taldeburua, migrazioa kontrolatzeko lege zorrotzen alde azaldu da. Alderdiko presidente Katja Kipping, ez. Zer gertatu da emigrazioaren gaiak Bundestageko alderdi ezkertiarrena zatitzeko? Hauxe: bi urtean ia bi milioi iheslari hartu dituzte herrialdean. Populazioaren %2,5 inguru. Egonezina eragin du. Beldurra. Eta lehen Die Linkeri botoa ematen ziotenetako askok begi onez ikusten dute orain AfD alderdi arrazista.

Erraz kritikatzen ditugu herritar horiek, baina kontuak atera %2,5eko portzentajea zer izango litzatekeen hemen: Bilbon, bi urtean, 8.625 iheslari arabiar gehiago; Getxon, ia 2.000; Zarautzen, 575; Ordizian, 250... Guztiak kaleetan, beste hizkuntza batez mintzatzen, euren ohitura, kultura eta bizimodu desberdinekin. Gure parkeetan taldeka bazkariak egiten, hondartzetan goitik behera jantzita. Hain erraz eutsiko genioke elkartasun mugagabeari? Iheslari guztiak hartzeko prest gaude, baina iheslari guztiak onartzeko prestatuta gaude, Miss Daisy paseatzera ateratzeko besterako ez bada ere? Eta ez naiz azpiegiturei buruz ari.

Ipuinetan sinetsi nahi nuke, euskal paradisuan, baina entzuten ditudanek zer pentsatua ematen didate. Mende honetako erronka dugu migrazioa. Ez dago hura kudeatzeko formula magikorik. Guk etorkin kualifikatuak etortzea gura dugu, gure garapenari eta bizimoduari eusteko. Txiroak Afrikan usteltzen utzi nahi ditugu. Kolonialismo berria: lehen, ondasun materialak lapurtzen genizkien; orain, baliabide humanoak. Ez dugu pobrerik nahi. Horiek, ordea, etortzen segituko dute. Ez Turkish Airlines konpainiaren hegazkinean, Morgan Freemanekin batera, baizik eta itsasontzi batean, etsipenaren basamortutik iparralderantz. Haientzat itsasoa ez da abentura eta dantza, ezpada tristura eta esperantza. Più nessuno mi porterà nel nord.]]>
<![CDATA[Galdu zen gizona]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2058/005/001/2018-06-09/galdu_zen_gizona.htm Sat, 09 Jun 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2058/005/001/2018-06-09/galdu_zen_gizona.htm bibliobus-ari buruz mintzatu da. Han liburuak uzten zizkieten herritarrei, maileguan. Gerra aurretik sortutako tradizioa zen. Ibilgailu horietako batean ezkutatuta abiatu ziren erbestera Kataluniako zenbait idazle, frankistak hiriburuan sartu baino lehen: Merce Rodoreda, Joan Oliver, Armand Obiols eta Francesc Trabal. Monzok adierazi duenez, Kataluniatik atzerrira babes bila alde egiten segitzen du jendeak, oraindik ere. «Ez ahal dira bibliobus-ak gehiago erabiliko pertsonak, idazleak izan edo ez, injustizia, zapalkuntza eta tiraniatik ihes egiteko».

Katalanaren egoeraz kexatu da Monzo, elkarrizketa batean: «Hirueledunak gara. Espainolez eta katañolez mintzatzen gara, eta banaka batzuk, katalanez». Espainian ere kexu dira, baina ingelesaren eraginagatik. ABC egunkariak artikulua argitaratu du, alarma pizteko. Anglizismoz josita omen dago espainiera: take away, shakes, fresh juices, running, fashion week eta beste. Zer ez dugu guk esango. Euskañolez mintzatzen gara. Hori gutxi ez, eta Zaragozako andre bat dator, inperioaren ordezkari, manifestazioak antolatzera. Bortzirietako euskaldunei haien hizkuntza ez inposatzeko eskatzera. Lurralde konkistatuan bezala jokatzen dute. Erratzura badoaz, ezustekoa: «Oye, qué mal habla castellano la vieja del caserío, ¿no?».

Halakoak ditugu gure nazionalista ez-nazionalistak. Borrell jakobinoari saria eman diote, Katalunia fumigatu eta desinfektatu egin behar dela esan duen arren. Ez da galduko gizona. Grande-Marlaska eskuak igurzten hasiko litzateke, ustezko hizkuntza inposizioa kritikatzen dutenekin berdin egin beharko litzatekeela esango bagenu. Hori ere ez da galduko, ez. Eskerrak oraindik baden argi hitz egiten duenik: espainiera ordezkatze hizkuntza dela esan du Generalitateko Kultura sailburuak, Laura Borras andreak. Kolonizazioaren ondorioa. Ea Jaurlaritzako zein buru ausartzen den hala mintzatzera. Ez du zertan Karrantzan esan. Aulestin, nahiko.

Ordezkatze linguistikoaren prozesua ez da goizetik gauera nabaritzen. Sumagaitza da. Harik eta egun batean esnatu, eta haritza ez dela gehiago haritza konturatzen zaren arte. Roble da. Eta zerua, cielo; mahaia, mesa. Eta «zoaz pikutara», «vete a la mierda». Pikutara bidali zaituzte.

Ines Arrimadas zarataka hasi da, Borrasen berbengatik. Zer dela eta kolonoak deitu «Katalunia altxatzera etorri zirenei». Lerrouxista gazteak erantzun zorrotzak jaso ditu gurasoak kanpokoak dituzten edo ez dituzten katalanen aldetik: «Ines, aita herrian goseak hiltzen zegoelako etorri zen hona. Hemen ez zizuten ezer oparitzen, baina aukera ematen zizuten familia duintasunez aurrera ateratzeko». Beste bat: «Mantra hori, Katalunia altxatzera etorri ziren dioena, mespretxua da Katalunian bizi zirenentzat. Nire arbasoak Harri Aroan bizi zirela esatea bezala da. Pertsona haiek zergatik joan ziren sorterritik? Eta zergatik etorri ziren hona?». Hirugarrena: «Kataluniara lana zegoelako etorri nintzen; ez nintzen ezer altxatzera etorri. Nire izenean hitz egitea debekatzen dizut. Hemen lagunak egin nituenez, eta amodioa ere aurkitu nuenez, berton geratu nintzen. Eta inoiz ez nuen nahi izan nire harrera etxeak utzi nuen etxearen antzik izan zezan, inondik inora ere».

L'home que es va perdre -Galdu zen gizona- liburuak Lluis Frederic Picabiaren istorioa azaltzen du. Gizonaren bizitza etengabeko galerek osatzen dute: andregaia galdu du, diru-zorroa, erlojua, euritakoa... Azkenean, galtzea arte bihurtuko du Picabiak: 1.800 Ford galduko ditu Hondurasko autodromo batean, 5.000 ume txinatar Tampicon (Mexiko), Suediako Koroaren bitxiak... Umorez eta sinboloz betetako testua da. Oso originala, sortu zen garaietarako. Francesc Trabalek idatzi zuen, 1929an.]]>
<![CDATA[Basapiztiak eta arrazistak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1883/010/001/2018-06-02/basapiztiak_eta_arrazistak.htm Sat, 02 Jun 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1883/010/001/2018-06-02/basapiztiak_eta_arrazistak.htm basapiztia espainiarra (eta Durangoko baskoa naiz, Suitzara emigratutakoa)», jakinarazi dio Jose Manuel Opazok Espainiako egunkari bati. «Ustezko artikulu arrazista» idatzi dut, testuak ez baititu espainiarrak aipatzen, baizik eta Kataluniako kulturaren eta hizkuntzaren normalizazioaren aurkako jarrera aktiboa dutenak, han bizi edo ez.

Opazok gertatutakoaren bertsioa azaldu dio hedabideari. Bartzelonatik Zurichera zihoan, Swiss Air konpainiaren hegazkinean. Ohi bezala, airelinea informazioa ematen hasi zen, hiru hizkuntzatan: alemanez, ingelesez eta katalanez. Guardia zibil ohia amorratzen hasi zen, «Espainiatik» irteten zen hegazkinean «Espainiako lehen hizkuntza ofiziala» erabiltzen ez zutelako. Zurichera iritsi, eta gutuna bidali zien konpainiari eta hiriko egunkari bati. Ondorioa: Swiss Air airelineak katalana kendu, eta espainola jarri zuen, alemanarekin eta ingelesarekin batera —bide batez: Swiss Air konpainiak ez du frantsesa erabiltzen eremu linguistiko alemaniarrera doan hegaldian, Zurichera, Suitzako hizkuntza ofizialetako bat bada ere. Berna ez dago sutan horregatik. Iberia edo Vueling konpainiek soilik alemanez, ingelesez eta katalanez egingo balute Bartzelona-Berlin hegaldietan...—.

Hegaldi hartan zegoen Torra, Opazo bezala, eta guztiaren berri jakin zuen. Ondorioz, La llengua i les bèsties artikulua idatzi zuen. Irakurgai dago El Món agerkari digitalean. Torraren berbak manipulatu dituztenek ez dute jatorrizko testua begien aurrean izan, antza. Nik hiru aldiz irakurri dut, eta inon ez da ezer esaten espainiarren edo Katalunian bizi diren kanpotarren kontra. Bakean uzten ditu Andaluzia edo Extremaduran bizi diren herritarrak. Edo Murtziatik Bartzelonara joanikoak. Katalunian bizi eta katalanaren kontra jo ta su ari direnak larrutzen ditu, gupidagabe. Haren iritziz, jende mota horrek «gorrotatu» egiten du «hizkuntza ordezkatzen duen edozer». Areago: «Espainola ez den eta gaztelaniaz ez dagoen guztiak nazka ematen die». Horixe adierazi zuen Torrak, besterik ez. Beste kontu bat da pertsona batzuek guardia zibil ohiaren katalanaren aurkako jarrerarekin bat egitea edo espainiar guztiena bezalakoa dela pentsatzea, orokortzea.

Errespetua, tolerantzia eskatzen dute. Nola jokatuko genuke euskaldunok herritar batek protesta egingo balu hegazkin batean euskaraz egin dutelako eta, horren ondorioz, airelinea hark euskara erabiltzeari utziko balio? Nola erreakzionatuko lukete erdal kosmopolitek Bilbotik edo Donostiatik ateratzen diren garraio zerbitzu guztietan —hegazkinak barne— protesta egiten hasiko bagina euskara ez erabiltzeagatik? Areago: zer esango lukete protesten ondorioz espainola kendu, eta soilik euskara jarriko balute? Ez dut pentsatu ere egin nahi, zer irain eta zer mehatxu.

Zenbait lagunen jokaera basapiztiena bezalakoa dela esatea ez da arrazakeria. Ezjakinak direla esatea ere ez. Ezjakina izatea ez da, berez, txarra. Ezjakina eta maltzurra, gaiztoa, bai. Alfonso Guerra jaunak nazia deitu dio aste honetan Torrari. Generalitateko presidenteak barkamena eskatzeko esan, eta liburu bat bidali dio: Contes negres vora el Danubi. Bere argitaletxeak kaleratu zuen. Mathausen kontzentrazio-esparruko bizipenei buruzkoa da. Katalan baten istorioa aipatzen du, maisua eta anarkista. Puigdemont eta Torra arrazistak eta naziak omen dira. Nolaz izango zara arrazista andrea Errumaniakoa baduzu? Nolaz hedatuko du nazi batek liburu bat Mathausenen hil zuten katalan anarkista baten omenez?

Batzuetan, tolerantzia hitza entzuteak beldurra ematen ziola azaldu zuen Maria Dolores Pradera kantari espainiarrak. Sarri, tolerantzia hitza gora eta behera darabiltenetako batzuk intoleranteenak direla. No me amenaces, no me amenaces… ]]>
<![CDATA[Nesken oihuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1883/010/001/2018-05-26/nesken_oihuak.htm Sat, 26 May 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1883/010/001/2018-05-26/nesken_oihuak.htm
Nahiak modu argi eta irmoan azaltzen ikastea komenigarria da gizaki askorentzat. Aditu ugariren ustez, emakumezkoen kasuan are nabarmenagoa izan liteke tinkotasun horren gabezia. Kulturala, soziala da hutsunea? Genetikoa?

Suediako zenbait ikastetxeren ezaugarri pedagogikoak azaldu zituen The New York Times egunkariak horren harira, duela aste batzuk. Genero neutraltasunaren eredua jarri duten eskolak dira. Generoaren araberako bereizketak ahalik eta gutxiena eta txikienak izan daitezen saiatzen dira ikastetxe horiek. Stockholm ondoko Seafarer haur eskola da horietako bat. Umeen aurrean hitz egiten dutenean, irakasleek ez dute «neska-mutilak» esaten, «lagunak» baino. Neskei oihu egiten irakasten diete, eta mutikoei, dantzan —bai, ez da oso gozoa lau urteko neskato bat garrasika ikustea bere nahia argi azaldu nahian. Zalapartaria mutila balitz, bai?—. Mutikoak sukalde lanetan edo dantzan ipintzen dituzte. Neskei «ez» esaten irakasten diete, birikak lehertzeko moduko oihu batean. 2012an, genero neutroa islatzen duen izenorde bat sartu zuten eskoletan —hen izenordea—. Hura erabiltzen hasi ziren pixkanaka-pixkanaka. Gaur egun, gero eta ohikoagoa da Suedian hen entzutea. Halakorik ez da beste inon gertatu. Soilik han.

Eskandinaviako herrialde horretan egindako ikerketaren ondorioei erreparatuta abiatu zen genero esperimentua, 1996. urtean. Ingemar Gens izan zen lanaren bultzatzailea. Gens ez da irakaslea edo hezitzailea, kazetaria baizik. Suediako gizonezkoek Thailandiako emakumeekin ezkontzeko asmoz idazten zituzten iragarki eta mezuak aztertu zituen Gensek. Horrelaxe ohartu zen «Suediako maskulinitate ez-emozionalaz». Gens antropologia eta genero teoria lantzen hasi zen, eta aldaketak proposatu zituen. «Mutikoei neskek egiten zekitena irakasten saiatu ginen, eta alderantziz», jakinarazi dio egunkari estatubatuarrari. Doktrinatzea egotzi zioten. «Nik erantzun nien umeak beti ari garela doktrinatzen». Izan ere, ideiak, pentsamoldeak, jokaerak barneratzen dituzte haurrek heziketaren bidez. Eskolan eta etxean. Beti izan da hala, baina batzuek ez dute ikusi nahi.

Ahalegindu arren, errealitateak ez duela laguntzen ohartu dira Suedian. Eskolako hormetatik kanpo, balio eta irudi tradizionalagoak islatzen eta hedatzen ditu munduak. Eta haurrek hori guztia xurgatzen dute. Seafarer eskolako neskatoei emakumezkoak marrazteko eskatzen dietenean, betile luze eta makillajearekin pintatzen dituzte. Kalean hala dela argudiatzen dute. Irakasleak ere ez daude zama horretatik libre. Geletan kamerak daude, bertako grabazioak modu kritikoan aztertzeko gero. Irakasle bat, andrazkoa, larritu egin zen irudietan bere burua ikusi zuenean: eskolatik irteteko unean soilik mutikoei laguntzen zien janzten, banaka-banaka. Jakintzat ematen zuen neskek txukunak izan behar dutela; mutilak, aldiz, kalamidadeak dira. Bide luzea dago egiteko.

Tren geltokia, jaiegun bateko arratsaldean. Bi neska eta mutil bat. Ez dituzte 20 urte izango. «Emotikonoak bidaltzen dizkit, zer egingo dut?», adierazi du nesketako batek. Beste neska: «Baina tipoa gustatzen zaizu?». «Tira, ez dakit, oso atsegina da». Oihu egin du bigarren neskak: «Aggg, mutil gozoa, ze nazka! Ezin ditut halakoak eraman». Soinean kamiseta bat du: I need love and some unicorns in my life.]]>
<![CDATA[Postariarekin erdaraz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2586/011/001/2018-05-19/postariarekin_erdaraz.htm Sat, 19 May 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2586/011/001/2018-05-19/postariarekin_erdaraz.htm
Erdaldun elebakarra banintz, inon ez nuke arazorik izango. Erdaraz egingo nuke Euskal Herriko edozein lekutan. Erdaldun elebakarra nonahi molda daiteke erdaraz. Hegoaldean espainolez. Iparraldean frantsesez. Eta postaria balitz, erdaraz egitera behartuko luke herritar euskalduna. Niri erdaraz atera zait lehen hitza. Argudiatuko dute inork ez nauela hala jokatzera behartu eta, gainera, postaria euskalduna dela. Zuzen eta oker daude. Postaria euskalduna da, baina egoera diglosikoa ezkutatu ezin duen gezurrezko elebitasun sozialaren errealitate latzak bultzatu nau, nahi gabe, erdarara. Euskara errespetatzen dutela esaten dute. Maitatu ere egiten dute, baina askatasunean. Euskara inposatuko zaien beldur direla azaldu arren, nagusikeriaren isla dira. Euskara ari du, baina haren tanta finak ez dira ezer erdararen urakanean.

New Yorkeko jatetxe bateko zerbitzariei errieta egin die abokatu batek, bezeroei espainolez egiteagatik. Donald Trump-en jarraitzaile sutsua omen da morroia. Eskuindar arrazista. Egunkari espainiarretan larrutzen hasi dira. Abizen judua duenez, juduen kontra jardun dute iruzkinetan, Errege-Erregina Katolikoen jokaerari lotutako pentsamolde xenofoboaz. Arrazista kritikatu dute, arrazista jokatuz. Atzerritarrek bere aurrean espainolez hitz egitea maite ez duenaren kontra egin dute. Jakin nahi nuke lagun horietako zenbatek onartuko luketen Euskal Herriko edo Kataluniako herritarrek euren artean, euren herrian, euskara edo katalan hutsez mintzatzea haien aurrean.

Generalitateko presidente Quim Torrak duela urte batzuk sare sozialetan idatzitako mezuak zabaldu dituzte hedabide unionistek, arrazista dela salatzeko. New Yorken espainolez bizi izateko eskubideari muzin egingo ez lioketenek ez dute onartzen Katalunian katalanez bizi izateko eskubide erreala errespetatzea. Euskal Herrian ere ez. Bai, Torraren berbak ez ziren oso txukunak izan, baina islatzen duen errealitatea ez da asmatua. Ezin da kritikatu Gironan bizi den pertsona batek katalana ikasi edo hitz egiteko asmorik ez izatea?

Nazionalismo linguistiko espainiarrari aurre egitea ez da arrazista izatea. Hala ere, batzuetan ez gara horretaz ohartzen, eta makurtu egiten gara. Pozik bizi gara, alegiazko elebitasunak emandako ilusioan, baina erdara inoiz baino osasuntsuago dago. Populazioaren pisua du, masa kritiko itzela, mugaz gaindiko prestigio sozial eta kulturala —prestigio ekonomikoa beste kontu bat da—. Marko legal juridiko osoa ere alde du espainierak.

Bartzelonara eginiko bidaia batean bertan ikasten ari zen euskaldun bat bisitatzera joan ginen. Etorkin espainiarrez betetako auzo batean bizi zen. Gipuzkoarrak Gaztelako pertsona bat zuen pisukide. Mutila katalanen kontra hasi zen, gorrotoz betea. «Siempre hablando en catalán. ¡Qué asco les tengo!». Eta neska, euskaraz: «Egia!». Urola aldeko euskalduna erdaldun kolonialistaren mezuarekin bat.

Postariak bi aldiz deitzen du beti nobela beltzean sexu eta indarkeria giroan oinarritutako istorioa deskribatu zuen James M. Cain idazle estatubatuarrak, 1934. urtean. Edukia zela eta, lana argitaratzeko debekua ezarri zuten Bostonen. Jack Nicholson eta Jessica Lange bikoteak antzeztu zuen nobelako pertsonaien harreman sadomasokista, 1981eko filmean. «Maitasuna ez da gehiago maitasuna, zuk beldurra gehitzen badiozu. Gorrotoa da».]]>
<![CDATA[Marx hasiberrientzat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1896/007/002/2018-05-12/marx_hasiberrientzat.htm Sat, 12 May 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1896/007/002/2018-05-12/marx_hasiberrientzat.htm
Marxek gure alde egin zituen bost gauza aipatzen ditu Ontiverosek. Hauexek: umeek eskolara joan behar dute, ez lanera —egun, munduko hamar umetik batek lan egiten du oraindik, Nazioarteko Lan Erakundearen datuen arabera; duela 200 urte, kontuak atera zenbat izango ziren—; zuk denbora librea izatea nahi zuen Marxek, eta zeuk erabakitzea denbora hori nola erabili; dirua ez da dena, lanak zure sormena eta sentsibilitatea garatu beharko lituzke, bestela deprimituta sentituko zara; altxa, eta alda ezazu maite ez duzuna, eta, azkena, erreparatu Estatuaren eta enpresa handien arteko harremanei.

Joan den larunbatean 200 urte bete ziren Marx jaio zela. Gorazarre moduko testu edo ekitaldi publiko askorik ikusi duzue egunotan? Ez. Beren burua ezkertiartzat jotzen duten talde, kolektibo edo herritarren aldetik ezer gutxi egon da. Ez da gai erosoa, antza. Marx esan, eta segituan gulaga aipatuko diguten beldurra edo dago. Kriminalizazioa. Oso jende gutxi ausartzen da marxista dela esatera, ohiko txiste erraza egiteko ez bada, Groucho Marxen jarraitzailea dela azaltzeko, alegia. Are gutxiago entzungo dugu pertsona hori komunista dela. Marxista? Komunista? Mesedez! Gehienez ere, sozialismoa aldarrikatzen dugu, sozialismoak nolakoa beharko lukeen zehaztu gabe. Sozialismo humanoa. Sozialdemokrazia. Edo batek daki zer.

Eta bai, hemen ez ditugu umeak lanean ikusten. Haur horiek Kongoko meatzeetan daude, gure iPhone berrienarentzako kobaltoa ateratzen. Lagunak larrutzen ditugu palma olioz egindako gaileta edo pastela jaten ikusiz gero, ez da osasungarria, eta, gainera, Indonesiako ekosistema izorratzen ari zara, aizu. Hala ere, ahoa bete hortz gelditzen gara Afrikako umeen lanari esker ekoitzitako telefono zoragarriaren aurrean. Kezka eta kexa handiagoak entzuten ditut palma olioaren erabileragatik kobalto meatzeetan lanean ditugun umeengatik baino. Kasik hobeto, ezta? Hor behintzat entretenituta ditugu negrito-ak. Horrela dauden bitartean ez dira guregana etorriko.

Umeak lanean ez, baina zer esan hemengo gazte eta heldu ugariren lanari eta bizimoduari buruz? Zenbat eta lanordu gehiago, orduan eta baldintza eskasagoak. Non dago Marxek aldarrikatzen zuen denbora librea, eta, batez ere, zertarako erabiltzen dugu? Gure aisialdia ere komertzializatu egin dute, bizia xurgatzeko. Alienazioa. Bai, gehiegizkoa da arratsaldeetan herriko plazan elkartu eta denak solasean eta filosofatzen hasteko eskatzea. Ez da hori kontua. Baina aukera hobea al da lanaz kanpoko ordu gehienak pantaila baten aurrean ematea, serieak, irudiak edo bideo txotxoloak ikusten?

Maiatzaren Lehenaren bezperan egun horretako pelikula emanaldien berri eman zuen Paramount Channel kateak, Hegoaldeko telebistetan. Mezua, gutxi gorabehera: gozatu Lanaren Egunaz zure etxeko sofan, patxada ederrean. Beste zenbaitetan —Martxoaren 8an, adibidez— egun berezi bati lotutako gaiak jorratu izan dituzte filmetan. Langileen Nazioarteko Egunean, ordea, ez. Ez zuten Urria, Novecento edo Germinal eman. Up in the air filma ere ez, George Clooneyk langileak kaleratzeko duen modu hotz bezain gupidagabea agertzeko. Ezer hoberik sofatik iraultza egiteko Kevin Costner eta otsoekin dantzan egitea baino? Ez. Horman Ernesto Che Guevararen posterra baduzu, zigarro purua ahoan, borobila jokaldia. Ez kezkatu haren begirada zorrotzagatik. Ulertu egingo zaitu, hura ere zinemazalea zen eta.]]>
<![CDATA[Non dago Kanbo?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/4706/014/001/2018-05-05/non_dago_kanbo.htm Sat, 05 May 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/4706/014/001/2018-05-05/non_dago_kanbo.htm Euskadi abestiak halaxe agertzen zuen.

Egun, lau hamarkadako autonomiaren ondoren, zer dugu Euskadi? Administrazio autonomiko zatituetan aurrera egin dugu, baina batasunaren sentimendua pitzatu dela esango nuke. Ahuldu. Egun, Errobi taldeak goresten zuen lurraldea mugatu egiten dute Gasteizko zenbait agintarik. Kanbo Euskaditik kanpo kokatzen dute. Lapurdi, Duhalde eta Ducau jaiotako probintzia, ez omen da gehiago Euskadi. Euskadi EAE izatea nahi zuten espainiarrek. Lortu egin dute, antza.

Autonomia, baliabideak, kudeaketa... hori guztia neurri batean gure esku egon arren, aurrera egin dugu kohesio nazionalaren eremuan? Euskal Herriko -Euskadi esan beharko nuke?- hiru zati administratiboak gotorlekuak bihurtu dira. Herritar bakoitza jaiotzez edo bizitokiz dagokion zatian sartua da, eta hortik irten ez. Nor bere probintzian, nor bere bailaran. Ez dago lehengoaren moduko pertzepzio orokorra. Azkarate zer den galdetuz gero, mendate baten izena dela erantzungo dute lagun askok, Euskal Herri kontinentalean izen bereko udalerria dela jakin gabe.

Egungo joera frogatzen duten hamaikatxo adibide azaltzen ditu Eneko Bidegainek Lurraldea eta herria liburuan, administrazioan zein herritarren artean zabaldu eta nagusitutako ikuskeraren adibide. Beste aldekoak inoiz baino beste aldekoagoak izaten dira-gara gaur. Arrotz. Bat nator horrekin. Ez zait ahaztu Eugin behin azaldu zidatena: garai batean, bertako gazteak oinez joaten ziren Urepeleko festetara. Eta alderantziz. Egun, 18 urterekin autoa dute, baina ez doaz beste aldera. Autorik gabeko garaietan baino urrunago dute Urepele.

Banaketa eta ezezagutza. Duela urte batzuk, Realaren eta Osasunaren arteko derbiari buruz zer uste zuen galdetu zioten Oinatz Bengoetxeari, EITBn. «Los vascos van a salir a ganar», erantzun zuen pilotari nafarrak. ¿Y los guipuzcoanos?, galdetu nion neure buruari. Baina oker nengoen: los vascos gipuzkoarrak ziren. Euskaldun peto-peto batek banaketa hori barneratuta baldin badu, los vascos besteak direla onartuta, zer ez dute egingo besteek. Barregarriena -eta tristeena- ziria noraino sartu diguten ikustea da, batez ere autonomien erreinuan jaiotako gazteen artean. Herritarrak ez ezik, otsoak ere gure errealitate administratiboaren gatibu egitera heldu gara. Kazetari gazte baten testu batean irakurri dut: EAEko otsoak eta Nafarroako otsoak. Hain desberdinak dira, ba, otso horiek? Batzuek Dantzari Dantza maite dute eta besteek Axuri Beltza? Otso batzuek Athleticen elastikoa janzten dute eta besteek Osasunarena? Otsoei izaera juridiko-politikoa ematera ailegatu gara Espainiak diseinatutako mapa autonomikoari esker. Nafarroa Garaiko otsoak UPNkoak ote dira? Eta EAEkoak? EAJkoak, PSE-EEkoak...? Eta Txano Gorritxo?

Hegoaldeko 30 urtez beherako zenbat euskaldunek ezagutzen ditu Lapurdiko bazterrak? -Ez gara Zuberoaraino joango, lasai-. Belaunaldi motorizatu horretako kide asko errazago mugitzen dira Salamanca edo Madrilerako bidean Donibane Garazirakoan baino. Halakoak egiten ditugu gure autonomismoa ia kudeaketa hutsa denean. Kanbo Euskaditik kanpo dago. Gero, Euskadik zazpi probintzia dituela azalduko digute. Bai, Aita Santuaren bibolinak, Erroman daudenak. Horixe gertatzen da gure ibilbide ia bakarrak Bilbo-Bakio-Bilbo edo Donostia-Zarautz-Donostia direnean: Kanbora joateko mapak eta GPSa behar ditugu, baina Salou edo Torreviejara begiak itxita heltzen gara. Horixe gertatzen da Bilboko festetan DJ rockeroaren jaka beltza jantzi, eta Born in the USA pintxatzen hasten garenean, Born in the Basque Country, Errobiren Euskadi hura ahaztuta: azkenean, Kanbo non dagoen ez dakigu.]]>
<![CDATA[Pornoa Ricardorentzat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1934/004/001/2018-04-28/pornoa_ricardorentzat.htm Sat, 28 Apr 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1934/004/001/2018-04-28/pornoa_ricardorentzat.htm
Pornoa Ricardorentzat. Gonzalezen arabera, la manada deritzon taldearen jarduera plazer ekintza izan zen. Biktimak ez zuen sufritu: gozatu egin zuen, erasotzaileen mailara heldu gabe, baina. Epailea jantzita dago; inork baino hobeto ezagutzen du emakumearen sexualitatea. Irribarre, begirada bati erreparatu, eta andrazkoaren kitzikapena nolakoa den asmatzen du. Meg Ryanek ez zion itxurazko orgasmoa sinetsaraziko afaritan. Guri bai, hari ez. Horregatik, aditua delako, Gonzalezek ez du bortxaketarik ikusi irudietan. Porno kutrea besterik ez. Gustura zeuden erasotzaileak, gustura biktima. Eta bera, gustura zegoen? Zerbait sentitu zuen hankartean snuff bideoa ikusten ari zen bitartean? Porca miseria. Non zaude, Wilhelm Reich?

Bortxaketaren kulturari hauspoa ematen dio Iruñeko epaiak. Auzi honetan pornoaren eragina aipatu duenik egon da. Moralkeriak bazterrean, bistan da zerbaitek distortsionatzen duela gizonezko batzuen burua, sexu eszitazio abiapuntu nagusia alegiazko jarduera batzuk dituztenean. Salbuespen moduko fantasia ohiko bihurtzen denean. Taldeko jarduera horretan larru gorritan dago gizona, baina ez biluzik. Taldearen ezkutu doilorrak gordetzen du. Iruñeko bortxaketan neskaren zaurgarritasuna baino ez da azaltzen. Gizonena taldearen barruan ezkutatuta geratzen da. Koldarkerian. Fisikoki edo psikologikoki ahul agerraraziko dituen emakumearen gorputzaren beldur dira. Haien gizontasuna zalantzan utziko duten beldur. Baina zer da gizontasuna?

Sexu harremanak ez zirela «adostuak» izan onartu dute Iruñeko epaileek. Emakumea «behartu» egin zuten mendean hartzeko. Biolentzia psikologikoa deskribatu dute testuan, baina biolentzia fisikorik egon ez zela frogatzen saiatu dira. «Nolanahi ere, argi geratu da ez zenuela minik sentitu», azaldu zion Gonzalezek biktimari. Zenbat aldiz korritu zen galdetzea ahaztu zitzaion. Norberaren gogoa bortxatzea, duintasuna ezabatzea, objektu baten moduan bost gizonek eskutik eskura pasatzea ez al da biolentzia? Ez da mina? Zer egin behar zuen neskak, ba, konforme ez zegoela argi gera zedin? Ahoan sartzen zioten buztanari kosk egin, errotik atera? Gusturago ibiliko litzateke epailea?

Justizia espainiarrak IAT delakoa pasatzen ez duela esan du Pere Marti kazetariak, Iruñeko epaiaren harira. «Justizia espainiarrak biolentziaren kontzeptuaren inguruan egiten duen erabilera aleatorioa» salatu du, indarkeria nork erabiltzen duen. Segurtasun indarren aldetik ez dago indarkeriarik, dela defentsarik gabeko neska baten kontra, dela bozkatu nahi duen jendearen kontra. Altsasuko taberna batean izandako liskarra edo independentistek autopista batean egindako protesta terrorismo ekintzak dira. «Alde ikaragarria da». Bai, desberdintasuna itzela da.

Porno para Ricardo taldearen kanta famatuenetako bat Fidel Castroren kontrako testua izan da. Estatuburuaren gaixotasuna aipatzen du. Abestiak mezu hau errepikatzen du: «Usted es un tirano y no hay pueblo que lo aguante. No coma tanta pinga, coma andante». Gorki Aguila 2003. urtean atxilotu zuten droga izatea egotzita, eta bi urte eman zituen espetxean. 2005ean, Habana Blues pelikulan parte hartu zuen. Egun, kantariak Kubako hiriburuan segitzen du, resolviendo. Adierazpen askatasuna urratu diote; iraintzeko askatasuna ere bai. Ados, baina tira: saia dadila Madrilgo talde punk bat antzeko kanta bat sortzen, Espainiako erregearen familiari buruzkoa. Kanta dezala jende aurrean: «No tragues tanta lefa, Letizia, reina jefa». Ausartu dadila. Ea zer gertatzen zaion.]]>
<![CDATA[Barkatu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1899/007/001/2018-04-21/barkatu.htm Sat, 21 Apr 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1899/007/001/2018-04-21/barkatu.htm
Bidaia baino egun batzuk lehenago NHK telebista japoniarrak elkarrizketatu zuen. Barkamenaren gaia atera zuen kazetariak. Agintari estatubatuarraren erantzuna: «Ez, zeren onartu beharra baitago gerra batean buruzagiek era askotako erabaki zailak hartzen dituztela». Hiroshiman 100.000 zibil baino gehiago hil zituzten estatubatuarrek. Herritar xume errugabeak: heldu, zahar, gazte eta ume. Eta beste milaka eta milaka herritar betirako kaltetuak izan ziren. Obamari inork ez zion exijitu bidegabekeriaz damutzeko; inork ez zion atzamarra jarri paparrean: «Injustua izan zela onartu behar duzu». Bidegabea, bai, ondo planifikatutako operazio batean dozenaka mila herritar sakrifikatu zituztelako. Enola Gay hegazkineko pilotuak ez zuen gehiegi edan bezperan, aparatura ajeak jota igo, koordenatuak nahastu, eta bonba okerreko lekuan jaurti. Ez. Argi eta garbi esan zieten militarrei: bonba atomikoa bota eta saiatu bizirik itzultzen. Fuck them all, fucking nips!

Gerraren ekonomia, logika eta matematika erabili zituzten AEBek: Zenbat soldadu ditugu? Zenbat soldadu dituzte? Japonia lurrez inbadituz gero, zenbat estatubatuar hilko dira? Ondorio guztiak neurtu, eta erabakia hartu zuten: hobe milaka herritar hiltzea. Hala ere, Obamak ez zuen barkamena eskatu japoniar horiek sarraskitzeagatik. Are gutxiago eskatuko zuen hildako arerio uniformedunengatik. Bakearen Nobel saridunak ume batek bezain lasai eta gozo egingo zuen amets gau hartan.

Siriako ustezko eraso kimikoari buruzko artikulu batean Erresuma Batuko Armadako agintaritzako buru jeneral Rupert Jones-en hitzak ekarri zituen gogora Simon Jenkins kazetariak joan den astean, Mendebaldearen zurikeria agerian uzteko: «Herritar zibilak hiltzea ordaindu beharreko prezioa da hirietan borrokatuz gero». Jenkins ez da muturreko talde maoista bateko propaganda arduraduna. Sir Simon Jenkins Evening Standard eta Times egunkarietako editore ohia dugu.

Jones bezala mintzatu zen Nelson Mandela —bai, aldebakarreko eta soilik alde bakar baten aurkako bakezale txit ohoragarriok, ez naiz Mandela aipatzeaz nekatuko, nik ere neure mantra daukat eta—. «Zibilak hiltzea istripu tragikoa izan zen eta heriotza kopuru hark oso hunkitu ninduen. Baina, hildako horiek asaldatzen ninduten arren, banekien istripu horiek borroka armatuari ekin izanaren ondorio saihetsezina zirela. Giza hutseginkortasuna gerraren alde bat da eta horren prezioa altua da beti». Zibilen heriotza sentitu eta deitoratu, bai. Baina militar eta polizia zapaltzaile torturatzaileak hiltzeagatik barkatzeko eskatu? Bai zera! Hari ere, Bakearen Nobel saria. Oslon ez zioten esan «onartezina» dela «biktimak sailkatzea».

IRAk barkamena eskatu zuen zibilei eraginiko minagatik, 2002an. Argi utzi nahi izan zuen biktima horiek «ez-borrokalariak» zirela. Non-combatants. Agiri hartan gogoan izan zuen borrokalarien —combatants— mina. Loialistei buruz ari zen. Ez zien barkatzeko eskatu, ordea.

Euskal Herrian, beste inon egin ez dutena egiteko eskatzen ari dira batzuk. Beste edonongo indarkeriaren erantzule horiei eskua hartu, musu emango liekete. Hemen, ordea... Oso inozoa, zinikoa edo oso fede txarreko abadekia izan behar da hala jokatzeko.

«Behar balitz, berriz jaurtiko nuke bonba Hiroshiman», esan zuen Theodore Van Kirk-ek, Enola Gay-ko tripulazioko azken kide biziak, 2010ean. Obamak txalotu egingo zuen. Hipercorren bonba jarri eta gero, ezkutalekura joan ziren ETAko kideak. Arrats hartan, eztandaren ondorioen berri izatean, negar egin omen zuen haietako batek.]]>
<![CDATA['El Chava' eta errepublika]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/009/001/2018-04-14/el_chava_eta_errepublika.htm Sat, 14 Apr 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1877/009/001/2018-04-14/el_chava_eta_errepublika.htm El Chava apirilaren 6an hil zen, Habanan.

Unamunok Salamancan Millan-Astray jeneralagaz izandako liskarra gogorarazi zuen Chavarriak El aguacate y la virtud liburuan. Millan-Astrayk «euskaldunen eta katalanen traizioa» aipatu, eta Unamunok aurre egin zion. Orduan Espainiako legioaren sortzaileak hedatutako leloa entzun zen unibertsitatean: «¡Viva la muerte!».

Aste Santuan militar faxistaren espirituarekin bat egin dute PPren gobernuko zenbait ministrok. Soy el novio de la muerte kanta nekrofilo iluna abestu dute Malagako prozesioan, burua tente. Heriotzaren ezkongaiak oraindik? Ezkon eta ur zaitezte harekin musu betierekoan! Millan-Astray 1905ean ezkondu zen, andreak ziri ederra sartuta: kastitate-botoak eginak zituela esan zion eztei-gauean. Ez zuten inoiz larrutan egingo. Gure legionario sutsuari baioneta kamustu zitzaion. Etxetik kanpo hasi zen haragi bila, han eta hemen. 1941ean Ortega y Gasset filosofoaren lehengusina haurdundu zuen. Emaztea utzi, eta Lisboara alde egin zuen. Peregrina Millan-Astray Gasset 1942an jaio zen mundura. Jeneralak habia beroa aurkitua zuen, Portugalen. Brasilen, Caetano Velosok Coraçao vagabundo sortu zuen 25 urte geroago. Ez dut uste militarraren ibilera sentimentalak gogoan izan zituenik.

Millan-Astrayk eta PPren arbaso ideologikoek suntsitutako errepublika aldarrikatu zenetik 87 urte beteko dira gaur. «Errepublikaren eguna», esango dute batzuek, nostalgiaz. Euskaldunok ez dugu errepublikarik, baina. Errepublika espainiarra dugu. Eta errepublika frantsesa. Bitxia da: espainiarrek eta frantsesek baino errepublika gehiago izan ditugu, gure-gurea denik izan gabe. Frantzian bost izan dituzte; Espainian, bi. Euskal lurraldeetan, guztira, zazpi. Gaur egun, zazpigarren errepublika arrotzean bizi gara. Eta ez dakit zenbatgarren monarkia ustelean.

Monarkia baino, errepublika nahiago dut, dudarik ez egin. Bederen, presidenteak ez dira jainkotiarrak. Errege-erreginak, bai. Espainiako Konstituzioko 53.6 artikuluak argi utzi zuen: «Erregearen pertsona ukiezinekoa da, eta ez du inolako erantzukizunik». Espainiako erregea elefante ehizan aspertu, kalaxnikov bat hartu eta Fuencarral kaleko McDonald's-ean sartzen bada, ez zaio ezer gertatuko. Erantzukizun penalik ez. Gehienez, hegazkin txartel bat oparituko diote, baina ez da Estremerara joango.

Errepublika gura dut, baina hemengoa. Euskal errepublika. Selekzioa hitzarekin ikasi egin dugu: ez dugu euskal esaten. Errepublikarekin, aldiz, oraindik ez gara hain urrun iritsi. Noiz jabetuko gara horretaz? Apirilaren 14an Bilbon Espainiako Errepublikaren eguna dela esaten dugunean; uztailaren 14ari Baionan Frantziako Errepublikaren eguna deitzen diogun egunean.

Pio Barojaren munduko pertsonaia zen el Chava, Zalakain abenturazalearen eta Aviraneta konspiratzailearen arteko sinbiosia. 1969an Kubara heldu zen, hegazkin bat bahitu ostean. Kolonbiatik ihesi zihoan, gerrillarekin zituen harremanengatik. Habanako unibertsitatean greziera, latina eta literatura klasikoa irakatsi zituen. Lehenago, Europa, Afrika eta Amerikan ibilia zen. Brasilek betirako aldatu zuen: Amazoniako indigena eta urre bilatzaileekin bizi izan zen, hiriko herritar xumeekin, artistekin. Eta Bahiako afrikartasunean «emakume beltz eta mulatoen hezetasuna» aurkitu zuen. Eta Jorge Amadoren unibertsoa.

Chavarriaren euskal arbasoak, Ibañete andreak, seme-alaba asko izan zituen. Horietako bat alkoholizatuta zegoen, hamazortzi urterekin. Amak errieta egiten zion, edateari uzteko-eta. Ezin. Azkenean, bere santu-egunetik aurrera ez zuela gehiago edango esan zuen semeak, ama pozik egon zedin. Mutilak hitza bete zuen: egun hartako goizaldean tiro egin zion bere buruari.]]>
<![CDATA[Piano-jotzaileak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2057/009/002/2018-04-07/piano_jotzaileak.htm Sat, 07 Apr 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2057/009/002/2018-04-07/piano_jotzaileak.htm The Pianoplayers nobelan (1986) andrazkoaren gorputza laztantzea artea dela dio narratzaile emakumezkoak. Pianoa jotzea bezain arte zaila. Tekla bakoitza noiz eta nola jo jakin behar da, zenbateko denboraz eta intentsitatez, tekla batetik bestera nola egin jauzi, atzamar finek piano-gorputz horretatik ahalik eta soinu ederrena atera dezaten.

Quim Monzó katalanaren Altzarien filantropia ipuinean nerabe baten bilakaera emozional eta sexuala deskribatzen da. Kasu horretan, narratzailea neskatoaren ohea dugu. Umeak logela zertarako erabiltzen duen azaltzen digu altzariak: hasieran, ikasteko eta lotarako; geroago, bere gorputza isilean laztantzeko; piano eskolak hartzeko eta, azkenean, piano irakaslearekin etzateko. Badaezpada, ez zaigu argitzen zenbat urte dituen beste pianoa jotzen hasten denean. Ohearen gainean daudela, zaratarik ez egiteko eskatu du neskak, bizilagunek somierraren kirrinka entzun ez dezaten. «Ohe hau hain zaharra da…».

Sexua, soinua, zarata. Etxean zuntz optikoa ipintzera etorri den teknikariak Iruñeko bizilagunaren balentriak azaldu dizkit —bi ordu luzeko lanak hitz egiteko aukera ematen du—. «Lehoi bat da. Gau edo egun, berdin dio». Igande arratsalde batean andrearekin eta alaba txikiarekin telebistaren aurrean eseri, eta han hasi da gure Errol Flynn, beheko etxebizitzan pianoa jotzen. «Neskak oihu egiten zion: 'Eman gogorrago, putakume horrek, eman!'. Gu isilik, lotsatuta». Horixe. Zer azaldu alaba txikiari, zaratari buruz galdetzen badizu? Oraindik xalotasunaren adinean badago zeren, gauden garaietan gaudela, haren erreakzioa bestelakoa izan bailiteke: «Aita, ama… (ez, ez da Euskaltelen iragarkia) zuek zergatik ez duzue halako builarik egiten?». Glupsss.

Nor ez da halako trantze batean egon, aldez edo moldez? Iaz, hiru egun eman nituen ostatu batean, lana zela eta. Lehen gauean, 23:45ean edo, boz leunen xuxurlak entzun dira alboko gelan; handik gutxira gizonaren arnasaldi sakonak, erritmo gero eta arinagoan. 2-3 minutura emakume ahotsez gazte samarraren melodia totela. Eta gero, klimax motela. Eskerrak, esan nion neure buruari. Biharamunean, gauerdia jotzear, eta berdin. Orduan ere bost minutu. Kronometratuta. Azken gauean telebista itzali nuen 23:40an, voyeur itsuaren belarri finekin dibertitzeko. Ez nintzen okertu: bost minutu eta gero, ohikoa. Oso txikia izan zen lurrikara. 2,5 gradukoa Izter eskalan.

Gure kartoizko hormek ez dute intimitatea zaintzen laguntzen. Hori gutxi ez, eta badago jendea, jardunaren berri ematea maite duena. «Gau hartan bosgarrenez ari nintzen eta, halako batean, txirrina jo zuten», esaten dizu gizon kalamidadeak. Argi ibili, zakili; ez dagokit niri maindireen artean egiten dena epaitzea.

Andrearengandik tarte batean banatu zenean bizi izandakoa kontatu zuen Ricardo Darín aktoreak, 2013an: «Oso txarto pasatu nuen, baina oso ondo ere bai. Emazteari berdina gertatu zitzaion». Berriz elkartu zirenean, ez zuten etenaldi hartan eginikoari buruz hitz egin. «Uste dut norberak alde pribatuak gorde behar dituela». Izan ere, zer irabazten duzu denbora horretan zer egin zenuen esanda? Bikotekidearekin zaudenean, berdin. Pentsatzen, sentitzen duzun guztia kontatu? Etxera heldu eta: «Gaur andre ederra etorri da lanera. Buztankada izan dut, baina ez larritu, oraindik maite zaitut eta». Eta emazteak: «Bai ote? Ba, ni gaixotu egiten naiz bekadun berriaren ipurdi estua ikusten dudan bakoitzean. Ufff… atera bisigua labetik, Jon».

Humanoak gara, haragizkoak, baina horrek ez gintuzke muga horietaraino eraman behar. Batzuetan halakoak gertatzen dira, baina. Nahi gabe. Alemanian nengoela, igande batean oso lo gutxi eginda azaldu nintzen lanera. Jota. Han zegoen Franz. Bazekien zerbait espainolez, umetan Benidormera joaten baitzen amarekin. «¿Cómo estás?», galdetu zidan. «Hoy hecho polvo». Eta Franzek, txinpartak begietan: «Yo mañana, yo mañana». Glupsss.]]>