<![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 19 Jan 2020 02:59:35 +0100 hourly 1 <![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA['Spain isn't back']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/009/001/2020-01-18/spain_isnt_back.htm Sat, 18 Jan 2020 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1898/009/001/2020-01-18/spain_isnt_back.htm
Beste poeta katalan batek, Salvador Espriu zenak, ez zuen hain modu baikorrean ikusten Kataluniaren etorkizuna Espainiaren barruan. Espainiari Sepharad deitu zion Espriuk. Erbestera halabeharrez jaurtitako herritarra balitz bezala mintzatu zitzaion Espainiari. Erbeste fisikora oraindik ez, baina desterru emozionalera kondenatua ikusten zuen Espriuk bere burua, Espainiaren ohiko kontzeptu, esentzia eta egituren gatibu. Espainiak ez zion eskaintzen bere herriak, Kataluniak, bizirik iraungo ote zuen bermerik. Bizirik, batez ere bere kultura eta hizkuntzaren aldetik, baina ez soilik.

Nola maitatu Espainia, hark zure bizi-gogoa ito eta zure ahotsa isilarazi nahi duenean? Gogoeta hori atzematen da poeta katalanaren testuetan. Spain is back, azaldu du Gonzalezek. Espainia inoiz joan ote zen galde genezake, edo hobeto, zein Espainiak alde egin zuen. Funtsean: Espainia, izan kolore politiko bat edo izan beste bat, beti egon da hor, izate sakratu balitz legez. Historian zehar, aniztasun politikoa baino askoz ere okerrago onartu izan du Espainiak aniztasun linguistikoa. Eta orain artean ez da gai izan bere lurralde arazoari konponbidea emateko. Garai historiko jakin batzuetan aldaketak edo erreformak egin dituen arren, ez du hori lortu.

Sanchezek ahaleginak egingo omen ditu Kataluniako auzia -berez, arazo espainiarra dena- konpontzeko. Ezin jakin Espainiako presidentearen gogoan benetako borondate politikorik dagoen edo ezinbesteko oportunismo beharrezkoa. Halarik ere, berandu baino lehen argituko da kontua, gaiari heldu eta arazoa benetan konpontzeko proposamena egiten duenean.

Gakoa hauxe da: Espainiako herritarrak prest egongo lirateke Kataluniari eta Euskal Herriari euren etorkizuna libre erabakitzen uzteko, baldin eta horrek independentzia lortzeko aukera ekarriko balu? Ezezkoan dago Aitor Esteban, El Pais egunkariak egin dion elkarrizketan. «Espainiako gizartea ez dago prestatuta autodeterminazio erreferendum bat izateko» -lagun batek elkarrizketaren lotura bidali eta jeltzaleari erantzun dio bere mezuan: «EAJ ere ez»-.

Espainian beste lurralde egitura bat izan edo haien geroa libre erabaki nahi duten euskaldun edo katalanak egoistak omen dira. Supremazistak. Arrazistak. Zer eztabaidatu, halako argudioak erabiltzen dituztenekin? Zer esan, arrazismoa haien inkontzientean dagoenean? Oscar sariak atarian ditugula, Antonio Banderas agertu da hedabideetan. Eta albiste bat: aktore beltzen atalean sartu dute artista espainiarra Deadline hedabideak eta bestek. Jokaera arrazista leporatu diete Espainian hedabide estatubatuarrei. Horrela kexatu diren herritar ugarik, ostera, ez dute erreparorik izan Sergi Lopezi katalantasuna ukatzeko, haren abizena dela eta -derradan, bide batez, Euskaldunon Egunkaria itxi zutenean horren aurka argi eta garbi mintzatu zela Lopez-. Aktoreak independentzia nahi zuela esan zuen elkarrizketa batean, joan den astean. Demokrata ez arrazistak asaldatuta agertu ziren sare sozialetan. Batzuk haren hitz probokatzaileengatik -«independentea izan nahi dut Kataluniako bandera erretzeko eta Morenetari kaka egiteko»- , baina gehienak burujabea izateko desio hutsagatik. «Independentzia nahi du, eta ez da katalana. Lopez deitura du».

Inork ukatu dio Esperanza Aguirre andreari madrildartasuna euskal deitura izateagatik? -ez dugu espainiartasuna esango, Aguirre abizen «espainiarra» dela erantzungo baitute-. Halakoxeak dira, bada. Eta arrazistak, besteak. Beti. Spain isn't back. Spain never left.]]>
<![CDATA[Beethoven-en (ustezko) alaba]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/010/001/2020-01-11/beethoven_en_ustezko_alaba.htm Sat, 11 Jan 2020 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1898/010/001/2020-01-11/beethoven_en_ustezko_alaba.htm Beethoven urtean hainbat ospakizun izango dira munduan zehar. Juri Reinvere konpositore estoniarrak bere ekarpena egingo du hilaren 25ean: Minona opera aurkeztuko du Ratisbonan (Alemania).

Reinverek asteon Frankfurter Allgemeine Zeitung egunkariari esan dionez, Beethovenen (ustezko) alabaren izena da Minona. Haren iritziz, Josephine Brunsvik-Stackelberg andrearen eta jeinuaren arteko erlazio luzearen fruitua izan zen neska. 1812an bere gizonarengandik bereizteko enperadorearen baimena lortu zuen, azkenean, Josephinek. Alta, Beethovenekin Pragan uztaileko gau bat pasatu ostean, korrika itzuli zen artean ofizialki senarra zuenarengana, harekin hainbat lasterren oheratu eta jaioko zen umeari legezko babesa emateko.

Fideltasun sexualaren gaia agerian dago Reinvereren lanean. Hainbat ikerketa egin dira desleialtasunari buruz. Helen Fisher biologia antropologoak adierazi duenez, monogamia giza erreprodukzioaren estrategiaren zati bat da, baina fideltasun eza oso hedatua dago: AEBetako heterosexualen artean, gizon ezkonduen %20-40k eta andrazko ezkonduen %20-25ek izango omen dute amodio-aferaren bat. Sexuari buruzko estatistiketan kontuz ibili behar da, baina. Gizarte baldintzatzaileetan oinarritutako teoria batek hauxe dio: gizon batek zenbat andrerekin oheratu den esaten duenean, kopuru hori hartu eta, badakizu, zati hiru egin. Emakume batek bere kopulatzaile kopurua aipatzen badu, aldiz, hiruz biderkatu.

Fisherren arabera, hiru funtsezko burmuin sistema ditugu, amodioari lotuak: libidoak besteekin larrutan egitera bultzatzen gaitu; maitasun erromantikoak, aldiz, pertsona jakin batekin mugatzen du sexua. Azkena atxikimendua da: bikotekidearekin segitzera eramaten gaitu, ume bat gutxienez haurtzaroko lehen urteetan elkarrekin hazteko denbora izateko. Hiru sistemek elkarrekin funtzionatzen dute, eta gure erabakiak baldintzatu. Esaterako: bikotekideari adarrak umea jaio eta berehala ipintzea edo handik 25 urtera. Funtsean gauza bera dira, baina une eta egoerak desberdinak ditugu. Edo harremana uztea pentsatzea, azkenean ausartu ez arren. Adibidea ez da asmatua, gizonezko baten ahotik entzuna baizik: «Baina nora joango naiz ni orain, adin honekin?». Eta aurpegi edo gorputz horrekin.

Zenbat buru, hainbat aburu. Adituen iritziz, hiru desleialtasun mota daude: sexuala -larrutan egitea lotura erromantikorik gabe-, erromantikoa -lotura erromantikoa sexurik gabe- eta desleialtasun sexual eta erromantikoa. Fisherrek dioenez, gauza bat argi dago: desleialtasuna garai eta kultura guztietan dugu, nahiz haren kontrako iritzia «ia unibertsala» den. Gauzak horrela, hobe ez dramatizatzea. Esther Perel psikoterapeuta flandriarraren ustez, «gehiegi» idealizatu dugu bikote leialtasuna. Afera batek ez luke zertan harremanaren bukaera izan. Halakorik berriro ez gertatzeko lan egitea da konponbidea.

Leialtasuna, desleialtasuna. Mario Benedetti Uruguaitik erbestera joan zenean, emaztea, Luz Lopez, Montevideon geratu zen, bien amak zaintzeko. Benedettik hamar urte eman zituen atzerrian. Hamar urte larrutan egin gabe denbora luzeegia da gizon batentzat. Ados. Andre batentzat ez, ala? Gertatu zena gertatu zela -ezer gertatu baldin bazen-, ez zen desleialtasun erromantikorik izan. Uruguaira itzuli eta emaztearekin bizi izan zen poeta. Luz alzheimerrez gaixotu zenean hura zaindu zuen, 2006an zendu zen arte. 60 urte igaro zituzten ezkonduta. Benedetti hiru urte geroago joan zen.

Zenbat adar, hainbat negar. Desleialtasunaren mamuak batzuetan noraino heltzen diren azaldu zion Bartzelonako lagun batek Quim Monzori: 80 urte pasatuta zeuzkan gizon batek autobusa hartzen zuen goizetan ondoko herrira joateko. Emaztea eta bera han bizi izan ziren gaztetan. Ordutik zituen adar-susmoak. Horregatik, herri horretara itzultzen zen tarteka, andrea amorantearekin behingoz aurkituko zuelakoan. Alferrik. Inoiz ez zituen harrapatu. Emaztea urte batzuk lehenago hil zen.]]>
<![CDATA['Ireland']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/010/001/2020-01-04/ireland.htm Sat, 04 Jan 2020 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1898/010/001/2020-01-04/ireland.htm Vasconia Occidental izena proposatu dute, berriz, egunkari batean.

Noiz eta non esaten dugu Euskal Herria erdaraz? Soilik gure herria zapaltzen duten estatuen hizkuntza ofizialetan ari garenean. Beste erdaretan, ez. Ingalaterran, Irlandan edo AEBetan Basque Country esaten dugu. Perun, Kolonbian edo Argentinan, Euskal Herria. País Vasco ozta-ozta zer den jakin haiek, eta guk Euskal Herria esan.

Erdaraz Euskal Herria esatea joera nagusia dugu. Behinola tronpeta jo zuten nonbaiten, eta Euskal Herria gora eta behera hasi ginen. Dekretuz. Egun, erdaraz País Vasco esateak —edo Pays Basque— anatema ekar dezake. Euskal Herria euskararen herria da. Edo: Euskal Herria euskararen herria ere bada. Gogorarazi beharko zaio ahoan Euskal Herria darabilen erdaldun elebakarrari? Kontua ez da erdaraz Euskal Herria erabiltzea debekatzea. Ez gaizki ulertu. Nahi duenak erabil dezala. Euskal Herria izenaren erdarazko diktaduraren kontra nago, besterik ez. Edozein erdaratan País Vasco, Pays Basque, the Basque Country, das Baskenland eta halakoak nahiago ditugunok estigmatizatzearen aurka. Gaur erdaraz País Vasco edo Pays Basque hitzen alde egiten baduzu, badirudi mentxebikea zarela, autonomista epela. Kolaborazionista. Gau ilunean fusilatzeko modukoa, goizeko argirik eta apaizik gabe.

Espainia hegoaldetik Euskal Herrira etorri berria den ikaslearekin nola mintzatuko naiz? «Los periódicos de Euskal Herria que analizarás...». Eta gero? Mahai gainera jauzi egin eta Batasuna kantatzen hasi? «Aupa, gizona! jaiki mutil!/ Atzar, emazte ta neskatil!/ Borrokarako dei eginaz/ irrintzi bat dabil/ Euskal Herria diagu zai,/ presoak eta hilak ere bai,/ abertzale izanez gero, gaur,/ gauden denok anai». —Edo ahizpa—. Urkulluk urte amaierako mezuan batasuna eskatu duela azalduko diot, baina ez dakidala Eusko Jaurlaritzako lehendakariak abesti hori oso gustukoa izango ote duen. Badakizu: Telesforo Monzonek idatzi zuen, ezker abertzaleak nolabait bultzatu eta abar. Una canción de etarras, bai.

Gauzen ordezkoak dira hitzak, Norbert Elias soziologoaren ustez: «Giza komunikazioan, hitzek nola era guztietako objektuak, hala funtzioak eta imajinazioak ordezkatzen dituzte». Gero, norberaren interpretazioa dator. Espainieraz País Vasco esateak ez gaitu unionista edo erregionalista egiten. PPkoek ere País Vasco esaten dute. Eta? Postfrankistek irudikatzen duten País Vasco hori eta nirea, gurea, guztiz desberdinak dira. Hortaz, arazorik ez.

Irlandarrak arlo askotan maite ditugu. Bada, Sinn Fein alderdiaren webgunean Ireland azalduko da ingelesezko testuetan Irlanda esateko. Éire, ez. Berdin Gerry Adams edo Mary Louise McDonald-en ahoetan. Andersonstown News egunkariko editore Anthony Neeson-ek azaldu dit: «Ingelesez Ireland esaten dugu. Irlanderaz jendeak Éire edo Éireann esaten du. Ez duzu jendea Éire edo Éireann esaten entzungo ingelesez Irlandari buruz ari denean». Bai, hizkuntzen egoerak ez dira berdinak Euskal Herrian eta Irlandan baina horrek ez luke arrazoia izan behar izenekin erdaraz hala jokatzeko. Euskal Herria? Ireland!

La uruguaya nobelan Buenos Airesko gizon baten eta Montevideoko neska baten arteko erlazioa kontatzen du Pedro Mairal idazle argentinarrak. Gure gizona ezkontza krisian dago, eta amorante uruguaitarrak bizitza irauliko dio. Neskak Magalí Guerra Zabala du izena. Zaila izango dute haien artean batasuna lortzea. Emakumearen arbasoak euskaldunak direla dio idazleak. Sudurrean nabari ei zaio Zabala hori: «El desafío etarra de su linaje vasco, en su nariz». Guerrak —abizenaz deitzen dio gizonak neskari— begi eder berdeak ditu, eta amaitu ezinezko musua iradokitzen duen ahoa. Eta piercing bat klitorian.]]>
<![CDATA[Euskal zer?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/007/001/2019-12-28/euskal_zer.htm Sat, 28 Dec 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1893/007/001/2019-12-28/euskal_zer.htm Holanda deitzeari utziko diote Herbehereek. Ofizialki. Holanda hitza, berez, herrialde osoko bi probintziari dagokie: Ipar Holanda eta Hego Holandari. Lehen Holanda horretan Amsterdam eta Harlem hiriak daude kokatuta; bigarrenean, Rotterdam eta Leiden. Erabaki horren bidez herrialdearen itxura hobetu nahi du atzerrian Herbehereetako Gobernuak. Batez ere, Holanda hitzak prostituzioa eta droga kontsumoa ekartzen dizkiolako gogora jende askori: «Amsterdamera zoaz? Auzo gorrira joan!». «Amsterdamen egon zara? Zer moduz dago hango materiala?». Beste argudiorik ere azaldu du gobernuak. «Bitxi samarra da kanpoan Herbehereetako zati txiki bat baizik ez sustatzea», azaldu dio Atzerri Ministerioko iturri batek Efe agentzia espainiarrari.

Izenarekin gora eta behera dabiltza Herbehereak, independenteak izan eta mendeak pasatu eta gero. Gu oraindik ez gara independenteak. Beraz, arrazoi gehiago gaiaren inguruan tematzeko. Geure herriaren izena behin betiko erabakitzeko. Edo gutxiago. Gainera, Bilboko red light auzoa ez da Amsterdam hirikoa bezain ezaguna. Garai batekoa bezalakoa ere ez. Gogoratu beharra dago Eguberri santu hauetan San Tomas eguneko iluntzean San Frantzisko edo Kortes omen zirela euskara gehien entzuten zen Bilboko kaleak?

Behinola Euskadi hitzak Euskal Herri osoa hartzen zuen euskaldunon buruan. Harik eta Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako autonomia estatutuaren ondorioz sortutako inertziaz soilik hiru probintziak deitzeko erabiltzen hasi zen arte. Galdetu orain EAEko 40 urtez beherako edozein herritarri Euskadi zer den, eta askok hiru probintziak aipatuko dituzte. Ez da beti horrela izan, baina. Estatutuak bost urte ez zituela, Euskadi hitzak lurralde osoa hartzen zuen artean, jende ugariren buruan: «¿Vasco?¿De Euzkadi?», galdetu zidan iheslari politiko uruguaitar batek Lund-en, Suedia hegoaldeko unibertsitate hirian, eginiko festan. Euzkadi, zeta eta guzti. Ez esan hari EAE, Nafarroa eta abar. Euskadi zen dena.

Euskadi hitzak murriztutako kontzeptu geografiko eta politikoa gainditzeko edo, Euskal Herria izena bultzatzen hasi ginen. Euskal Herriak konnotazio kultural eta linguistiko nabarmenagoak zituen politikoak baino. Hala ere, orain kutsu politikoa ere badu. Inoiz etorriko gara bat geure herriaren izena erabakitzeko? Euskadi? Euskal Herria? Euskal Herriak? Zenbait herritarrek errazago onartuko lukete Araba, Bizkai, Gipuzkoa, Nafarroa, Lapurdi eta Zuberoako Konfederazioa, eusk sustraia duen hitzik gabe. Euskal zer...? Halakoxeak gara, bada. Nafarroa? Galdetu Bizkaia aldean, eta ez soilik Sabin Etxean. Ez esan hango askori nafarrak direnik. Zenbait lagunen belarrietan Cascanteko herritar bati baskoa dela esatea bezain mingarria izan liteke, beraien burua abertzaletzat jo arren. Nik argi dut kontua: euskaraz Euskal Herria esan dut beti. Erdaraz, Euskadi, Pais Vasco edo Pays Basque. Euskal Herria, ez. Barkatu, baina ez zait irteten. Eta abertzale erdaldun bati Euskal Herria entzuten diodan bakoitzean, barrenak irakin egiten dit. Areago espainiar baten aurrean ari denean, paparra ateratzen oilarren pare: «Si, porque en Euskal Herria bla, bla, bla».

Ingmar Bergman suediarrak 1957an zuzendu zuen Smultronstället filma (Basa Marrubiak). Isak Borg irakasle zahar ospetsuaren gogoetak azaltzen ditu lanak. Lund hirira joango da Borg, hango unibertsitateak emango dion saria jasotzera. Lunderako bidea Marianne errainarekin egingo du. Bidaiak biziari errepasoa egiteko balio izango dio, bere burua onartzeko heriotzaren ezinbestekotasunaren aurrean.

Adituen ustez, Bergmanen film bikainenen artean dago Basa Marrubiak. Lana Vatikanoaren film onenen zerrendan dugu, amaieran «bakearen eta adiskidetzearen zentzua» hauspotzen duelako. Filmaren beste zati batzuetan, ordea, zalantza eta ukazioa ditugu nagusi, Viktor gaztearen hitzetan bezala: «Txikitan Bizar Zuri zegoela sinesten zenuen; orain Jainkoa dagoela sinesten duzu».]]>
<![CDATA[Andretxoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/009/001/2019-12-21/andretxoak.htm Sat, 21 Dec 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1893/009/001/2019-12-21/andretxoak.htm Little women. Greta Gerwig-ek zuzendutako lana Louisa May Alcott idazlearen eleberrian oinarritua dago. Emakume gazteak ditu ardatz. Andretxoak, tituluak ondo agertzen duen moduan.

Pelikularen estreinaldiaz baliatuta -edo hori aitzakia- lehiaketa antolatu du Espainiako egunkari batek. Irakurleak mezu bat bidali behar dio «bere bizitza markatu dion emakumeari»: ama, amona, andrea, neska-lagun edo lagun hutsa izan daiteke. Egunkariak jakinarazi duenez, irabazlearen mezua webgunean eta hainbat euskarritan argitaratuko dute.

Orain arte azaldu diren mezu ugarik ama dute gogoan; beste askotan bestelako maitasun erlazioetako kideak dira emakumezko protagonistak. Baina nola jakin zein emakumek markatu gaituen? Emakumea edo emakumeak, bat baino gehiago izan baitaitezke, hainbat arlo edo garaitan.

Izan ere, lehen aldiko emakumea ez da inoiz ahazten, topaketa -ikuspegi tekniko hutsetik iritzita- onena izan ez arren. Mundua beste era batera ikusten eta maitatzen lagundu dizuten emakumeen marka ere ez da erraz ezabatzen. Europako paraje hotzetan edo Ameriketako lurralde beroetan laztandu eta maitatu zenuen / zintuen andrazkoa ere hor dago. Edo bertso festa batean ibili eta gero, Bizkaiko batzoki batean -bai, zenbait arlotan transbertsala izan naiz- zurekin dantzan hasi, saioaren erdian gelditu eta tupustean esan zizun emakumea: «Ez dakizu dantzan, baina!». Zuzen zegoen andretxoa: agarraoan ez naiz oso ona -zutik behintzat-.

Zertan izan behar dugu onak? Noiz eta nola? Hori ere nabarmentzekoa da bikote edo amodio harremanetan. Eta esfera pribatu eta intimotik kanpoko eremuetan. Duela aste pare bat polemika handia izan da Italian. Libero Quotidiano eskuin-muturreko zuzendari Pietro Senaldik ahokada ederra bota du Nilde Iotti (1920-1999) politikari italiarrari buruz: «Emakume ona zen, sukaldean eta ohean». Iotti faxismoaren kontrako borrokalari partisanoa izan zen. Eta Italiako Legebiltzarreko lehen presidente emakumezkoa. Kritikak trumilka etorri zaizkio Senaldiri. Concita de Gregorio kazetari eta idazleak ironiaz erantzun dio: «Nola dakizu ohean ona zela? Nork esan dizu?». Beste galdera bat egin diote Senaldiri: «Zer axola du ohean ona izateak politikan jarduteko?».

Azken galdera honek bete-betean asmatu du. Zer ardura du ohean ona izateak gaitasun politikoa neurtzeko? Nork esan du gizon guztiz inpotenteak edo hortxe-hortxe dabiltzanak -seiak hogei gutxikoak, alegia- txarrak direla politikan? Nor nahiago genuke lehendakari? Ohean makal edo ezinean dabilen emakume edo gizona baina bere jarduera publikoan bikaina dena ala ohean -eta sukaldean- izugarri ona baina politikan hutsaren hurrena dena?

Emakumeak neurtzeko kategoriak sukaldea eta ohea izaten dira oraindik, zenbait lagunen buruan. Ildo horretan, filmaren harira eginiko lehiaketak zer pentsatua ematen du. Bai, zeren eta ez baitu guztiz hausten emakumeari ematen zaion musa, laguntzaile edo ezinbestekoaren irudia, elementu osagarriaren rola. Izan ere, markatu zaituen emakumeari buruz galdetu beharrean, bazuten beste hausnarketa bat proposatzea: zer emakume nabarmenduko zenuke historian? Zein zientzian? Zein literaturan? Gizonezko askok buelta batzuk eman beharko genizkieke galdera horiei erantzun egokiak bilatzeko. Eta emakumea esparru publikora pasatuko genuke, ama, emazte, maitale edo lagunen esfera intimotik haratago. Bukatzeko: zer gertatuko litzateke markatu gaituen emakumea alua duen pertsona bat balitz?

Gaztetan emakume batekin egiten nuen amets, noizbait agertuko zitzaidan esperantza hutsalarekin. Egunez, haren argazkia ikusi eta harekin solastatzen nintzen isilean. Inoiz ez genuen topo egin eta, zoritxarrez, inoiz ez dugu topo egingo. Ez hemen, ez berak sinesten zuen beste alde horretan. Gaur haren argazkia begiratu dut berriz. Irribarre egin didala iruditu zait. Mezu bat bidali diot, baina ez dut inon argitaratuko.]]>
<![CDATA[Ilharre]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/008/001/2019-12-14/ilharre.htm Sat, 14 Dec 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1893/008/001/2019-12-14/ilharre.htm
Ezbeharraren berri izan, eta hor hasi gara bat baino gehiago, Ilharre mapan kokatu ezinik. «Non dago herri demonio hori?»; «zer Ilharre eta zer Ilharre ondoko?». Gure ezjakintasuna agerian. Ez gero galdetu zergatik behar ditugun prentsa eta hedabide nazionalak, Euskal Herri osoa kontuan hartuko dutenak! Bai, zeren eta albiste hau ez baitugu Espainiako hedabide nagusietan irakurriko. Eta, agertzekotan, Frantzian gertatu dela azalduko digute. Estranjeria aldean, alegia. Orain gitarra hartu eta hasi kantatzen, Joxe Mari.

Hedabide kolonialistek ederki dakite zer egin behar duten eguneroko jardueran: haien esparrua eta haien erreferentziak sendotzen dituzten osagai guztiak baliatzen dituzte. Sevillako egunkari batek «hamar lagun hil dira Irunen» titulua ipiniko dio zoritxarreko sute baten ondorioei buruzko albisteari. Ezbeharra Hendaian izan bada, Frantzian kokatuko dute, Frantzia hegoaldean gehienez ere. Berdin dio haien Espainia maitagarritik ehun bat metrora gertatu bada.

Ondo baino hobeto zehaztua dute muga. Gu herria egiten ari omen gara. Haiek zertan ari dira, bada? Mendeak eman dituzte herria egiten, nazioa egiten, estatua egiten, hizkuntza, kultura egiten. Madrildik eta Paristik. Ez dute ezer argudiatu edo justifikatu behar. Badakite zein den haien lurraren nortasun agiriaren kolorea. Haiena eta besteena. Gu, ordea, justifikatu eta argudiatu beharrean gaude, pentsamolde kolonialistaren aurka. Horrexegatik da eskertzekoa Ilharreko ezbeharrari buruzko titulua. Ilharre, eta kito.

Horrek beste alde bat badu, baina. Eta hor zuzen jokatzea zailagoa izaten da. Ezbeharra Euskal Herritik kanpo gertatu denean, gure metropoli bien muga administratiboen barruan. Egunkari espainiar batek ez du arazorik Urruñako sute erraldoia Frantzian gertatu dela esateko, Espainiak jarritako mugatik hurbil gertatu arren. Guk, aldiz, duda egiten dugu geure bihotzak marraztutako muga ikusezinetatik 100 bat kilometrora izandako ezbeharra Espainian izan dela adierazteko. Esan egiten dugu, baina oraindik ere Aranda de Duero edo Burgos jartzeko tentatuta gaude. Zalantzan. Eta batzuetan halaxe egiten dugu. Ausartuko ginateke «Hondamendia Espainia iparraldean» idaztera, Miranda Ebron isurketa kimikoa izan balitz?

Ilharre asko aurkituko ditugu geure bidean, maldan gora. Maldan gora, bai, errealitate politiko, administratibo eta juridikoarekin egingo dugulako topo, Ilharre Euskal Herrian dagoela aldarrikatzeko. Ez da nahikoa uda partean Dear tourist, remember: you are not in Spain, you are not in France. You are in the Basque Country dioten afixak hormetan jartzea. Turistei ez ezik, geure buruari ere errepikatu beharko genioke lelo hori. Batez ere, mugaz beste aldeko Euskal Herria ere kontuan izateko, Hego zein Iparretik. CIAk 1977. urtean azaldutako The Basque Lands deritzen lurraldeak osotasunean irudikatzeko.

Ez etorri anarchiste de salon horien koplekin: mugarik ez dago, mundu irekia behar dugu... Guk geure pasaportea nahi dugu eta nazionalistak omen gara. Haiek ez dute mugetan sinesten, baina pasaporte britainiar, frantses edo alemaniarra aterako dute -edo espainiarra- horrela arazoak saihestu eta gauzak samurtzen bazaizkie. Ez esan herritar unibertsal horiei beren pasaportea utzi eta Maltakoa hartzeko. Are gutxiago Senegalgoa. Eskubideak galduko lituzkete -pribilegioak han-hemenka erraz ibiltzeko, besteak beste-. Anarkistak, unibertsalak, mugarik gabekoak omen dira. Nik bestela esango nuke: harroak, puztuak, handinahiak ditugu. Hori eta nahi duzun guztia, baina tontoak, ez: munduko herritarrak dira, bai, baina lehen munduko munduko herritarrak.]]>
<![CDATA[Umil eta gizon]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/010/001/2019-12-07/umil_eta_gizon.htm Sat, 07 Dec 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1893/010/001/2019-12-07/umil_eta_gizon.htm gizon azaldu eta halakoak esaten ditugu oraindik? Gizona izatea eta gizon jokatzea gauza berdina dira? Noiz da gizon bat gizon?

Nola agurtzen dute gizonek? Nola besarkatzen dute elkar? Gobernua osatzeko akordioa lortu ostean Pedro Sanchezek eta Pablo Iglesiasek elkarri emandako besarkada aztertu zuen Jose Luis Martin Ovejerok La Vanguardia egunkarian. Komunikazio ez-ahozkoan aditua da gizona. Hark esan zuenez, besarkadek konfiantza transmititzen dute. Pertsonen arteko intimitate maila ezagutzeko balio dute. Horregatik, intentsitate emozionaleko unetzat jo zuen PSOE eta UPko buruen arteko besarkada.

«Besarkadarik amultsuena begiak itxita ematen duguna da. Zure gogoak bete-betean sentitu nahi du gorputz-hurbiltze hori. Elkarri musu ematen diogunean bezala izaten da. Gehiago sentitu nahi dugu», azaldu zuen. Adituaren ustez, «super-besarkada» izan zen bozen emaitzen berri jakin ostean Oskar Matuteren eta Mertxe Aizpuruaren artekoa. «Hor estimu handia dago. Lau eskuekin elkarri helduta, irribarre zabalak, begiak itxita. Zoriontasun handia dago». EAJk besoak gora ospatu zituen emaitzak: «Besoak gora, arrakasta seinale dira, eta hemen eskuekin hartzen dute elkar, jarrera bera, irribarretsu, talde bat dira». Umil eta gizon jokatu zuen Matutek besarkada horrekin sentimenduak eta emozioak hain agerian utzita? Harro eta gizon agertu ziren EAJkoak besoak gora, we are the champions kantatzen ibiliko balira legez?

Nola jokatzen ari dira gure politikariak, Sanchez sostengatzeko egiten ari diren negoziazioetan? PSOEko burua batetik bestera dabil: gaur bizikidetza arazoa da Kataluniako auzia; bihar, gatazka politikoa. Hori konstituzio sakratuaren barruan konponduko da, baina. Konponbidea konstituzioan bertan badago, zergatik ez dute lehenago aktibatu? 41 urte behar izan dituzte horretaz jabetzeko?

Casado eta Abascalen aldean, Sanchez omen da aukera on bakarra. Hala ere, denok dakigu makila aterako duela, beharrezkoa dela uste badu. Alta, haren makilak ez omen du hainbesteko minik ematen. Badirudi horrekin konformatzen garela. Sanchezen 155.a biguna izango da: ez ditu atzaparrak sartuko hezkuntzan, ez du gure hedabideen kontra egingo, ez ditu presoak Chafarin uharteetara bidaliko —Arantza Zulueta Valentziara eraman dute, ez Puertora, zeinen jatorrak diren—. Haatik, zerk pentsarazten digu Sanchezek etorkizuna libre erabakitzeko eskubidea onartuko digula? Ondo dago hitz egitea eta negoziatzea, baina txeke zuririk eman gabe. Eta argi ibili: ametsetan hasi bezain laster, Carmen Calvo ager liteke kazetarien aurrean bere betiko leloa errepikatzeko: ez dago erabakitzeko eskubiderik. Halaxe. Gogor eta emakume azalduko da Calvo. Ala gizon?

Pragmatismoa ondo dago, neurriz. Baina aurrekoari plazer egiteko muga batzuk gainditzen badituzu, kontuz. Joan den hilean, Joan Tarda sozialista katalanen inguruko fundazio batek antolatutako jardunaldietan mintzatu zen. «Begi-bistakoa da Espainia estatu demokratikoa dela», esan zuen ERCko diputatu ohiak. Oso demokratikoa ez da izango, bada, bozkatzera doazenak jipoitu eta herritarrek emandako agindua betetzen duten politikariak espetxeratzen dituenean. Zer pentsatuko dute Lledoners eta beste kartzeletako presoek Tardaren esanei buruz? Umil agertu zen Tarda 155.aren defendatzaileen aurrean. Gizon ere bai?

Männer -Gizonak- Herbert Grönemeyer kantari alemaniarraren lan famatuenetako bat da. «Gizonek ezkutuan egiten dute negar / Gizonek samurtasun handia behar dute», dio abestiak. Kantariaren arabera, kanpotik «gogorrak» dira gizonak, baina barruan «guztiz bigunak». Alemaniarrak galdera honekin bukatzen du kanta: «Noiz da gizon bat gizon?».]]>
<![CDATA[Erasotzaileen hizkuntza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/011/001/2019-11-30/erasotzaileen_hizkuntza.htm Sat, 30 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1893/011/001/2019-11-30/erasotzaileen_hizkuntza.htm El present és feminista kanpainaren azken bideoa hedatu du Bartzelonako Udalak. Edukien aldetik egokia bada ere, mezua ez da guztien gustukoa izan. Izan ere, unionistak kexatu egin dira. PP eta Cs alderdiek Colau alkatea kritikatu dute, lanean erasotzaileen rolean agertzen diren mutilek espainieraz hitz egiten dutelako. Emakumeak defendatzeko haiei aurre egiten diena, aldiz, katalanez ari da.

Lanean hiru gizonezko azaltzen dira. Horietako bi bideo bat ikusten ari dira sakelako telefonoan, lagun batek bidalia. «Manu onena da. Pibon ederragaz dabil larrutan egiten. Laura da, horiek bai titiak. Flipa neska horregaz, zikina da gero». Hirugarren laguna altxatu eta telefonoa kendu die. «Zer egiten ari zarete? Biluzik dago, ostia, haren pribatutasuna da. Eta orain zer? Denak Manu zoriondu, ezta? Manu, crack bat zara, crack bat zara, ezta? Ba, ez, ez da. Matxista nazkagarria da, neska batekin erlazio normal bat izaten ez dakiena».

Zer egin halako kanpainetan, inor ez mintzeko? Nire ustez, mezu osoa katalan hutsez egitea izango zen egokiena. Hala egin dute beste bideo batzuetan. Haietako batean txurro-denda ibiltari horietako batean daude bi gizon gazte, goizaldeko ordu txikietan. Neska bat pasatu da. «Guapa! Etxera laguntzea nahi duzu, polit horrek?», esan dio batek, katalanez. Lagunak zuzendu egin du: «Nazka-nazka eginda nago halakoekin; ezin dut jasan. Eta mesedez ez esan mozkortuta zaudenik». Lan horretan ez da arazorik izan. Zergatik? Bi pertsonaiak katalanez ari direlako.

Erasotzailearen hizkuntza ez da erruduna, erasoaren erantzulea. Ez du zer ikusirik. Pentsaera, jarrera, portaera dira gorrotagarriak, ez pentsamolde arbuiagarri hori azaleratzeko erabiltzen den mintzaira. Erasotzailea, ekintza dira nardagarriak; hizkuntza, ez. Erasotzailearen hizkuntza eta erasoa jasan duenarena desberdinak direnean sor daiteke arazoa, baina ez luke zertan. Euskaraz hitz egitetik urrundu zen gizon baten kasua ezagutzen dut. Zergatik? Pistola bat buruan jarri ziotenak euskaraz ari zirelako. Erdaraz mehatxatu balute, duda egiten dut berdin jokatuko ote zuen. Hala hasiz gero, espainieraz edo frantsesez jasan ditugunak kontuan izango bagenitu, ez dakit zer-nolako atxikimendua izan beharko geniokeen erdarari.

Hemen, seguruena, bi hizkuntzatan egingo genuke eraso matxisten aurkako kanpaina. Bat euskaraz, beste bat erdaraz. Badaezpada ere. Izan ere, bideoko erasotzaileek erdaraz eginez gero, kexatu egingo lirateke herritar (elebakar) asko. Ulergarria. Buelta eman horri: bi euskaldun neska baten bideoa ikusten: «Brageta ondo berotu dit puta horrek; jo ta errepaso ederra emango nioke, bada». Eta halako batean, hori ulertu duen gazte erdalduna altxatu da: «Sois unos cerdos machistas». Zer esango genuke?

Kezkagarria izango litzateke. Eraso matxisten arlo horretan bertan gure hizkuntzaren ahultasuna agerian uzten duten beste zenbait jokabide bezain kezkagarria. Gure diglosia sendaezina. Azkenaldi honetan irakurritako bi pintaketak dira horren seinale.

Lehena, Eustaten arabera biztanleen erdiak baino gehiago euskaldunak diren eta, horietaz gain, %20 inguruk euskararen nolabaiteko ezagutza duten herrian: «Violadores en el gaztetxe. Saldrán nombres». Euskarak ez du balio maila horretako salaketak egiteko? Denok erdaraz egiten jakinda, espainierak seriotasun, fidagarritasun handiagoa ematen dio mezuari?

Beste adibidea Leioan aurkitu dut, unibertsitateko horma batean: «EHUren protokoloa mierda bat da». Mierda bat? Barkatu digresio eskatologikoa: mierda hitzak kaka berbak baino adierazkortasun maila sakonagoa du euskaldunontzat nazka azaltzeko? Noiztik? Zergatik ez jarri «EHUren protokoloa kaka zaharra da» edo «kaka zahar ostia» da? Erdal kakak euskal kakak baino gehiago kirasten du? Euskaldunok Chanel 5 uzten dugu komunean eta erdaldunek dena euro batean saltzen duten bazarretako patxuli okaztagarria? Noiztik?]]>
<![CDATA[Ehiza geltokian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/013/001/2019-11-23/ehiza_geltokian.htm Sat, 23 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1898/013/001/2019-11-23/ehiza_geltokian.htm Le Figaro egunkariak azaldu duenez: eskaleak jateko zerbait emateko esan dio gazteari. Bi geltoki-polizia hurbildu dira. Leku publikoan eskatzea debekatua dago; dirua emanez gero, legea urratuko du mutilak. Gaztea ez da kikildu eta 70 zentimo luzatu dizkio andrazkoari. Poliziek isuna jarri diote. Albistea bolo-bolo zabaldu da. Azkenean, SNCFk indarrik gabe utzi du zigorra.

Mota askotako jendearen bilgune dira geltokiak. Gure gizartean zer dagoen, huraxe aurkituko dugu bertan. Alta, baztertuak hortik kanpo nahi dituzte. Paisaia garbia zikintzen dute, antza. Haien ehizan dabil Polizia. Itxuraz pobreak eta «hemengoak» ez direnak dituzte jomugan. Donostiako geltokian frogatu dut, aste honetan: kale-jantzian doan lagun parea gerturatu zaio azal iluneko emakumeari. Paperak erakusteko. Hamar minutu geroago gazte bat, hori ere oso zuria ez, inguratu dute bi lagunek.

Berrogei urte pasatxo izango dituzte biek. Burusoila bata; iletsu eta bizarduna bestea. Geltokiko monitoreari argazkia egin diot. Kasualitatea: irudiaren beheko aldean bi gizonen bizkarrak ageri dira. Lagun bati bidali diot. «Esan ez bazenit, ez nuen jakingo poliziak direla». Horixe. Bizardunak beherantz jantzita ditu prakak, ipurdia ia izter erdiraino luzatuta. Eta bisera bat.

Gaztetan kuadrillako lagunak atxilotu eta ordu batzuen buruan libre utzi zituztenean komisarian gertatua azaldu zidan horietako batek: «Halako batean antinuklear bat sartu da ni galdekatzen ari ziren gelan, eta kristoren zaplaztekoa eman dit». «Antinuklearra?». «Bai. Ile luzea zuen, eta nuklearrik ez leloa zuen poltsa bat zeraman». Beste lagun batek zorte txarragoa izan zuen. Itxura hauskorra atzeman zioten poliziek. «Zerbait badute, honek kantatuko du», esan zuen uniformedun batek. Harentzat gorde zuten galdeketa latzena. Elektrodoak ezarri zizkioten. Zer esanik ez zuela ohartu, eta libre utzi zituzten guztiak. Gure lagunak hiru hilabete pasatu zituen masturbatu gabe. Behintzat, ez zen itsu geratu. Belarrien atzean, barrabiletan eta zakil-mokoan elektrodoak jartzea zer da: torturak, tratu txarrak ala polizia gehiegikeriak?

Orain beste era batera mozorrotzen dira antinuklearrak, torturatzaileen ondorengoak: hipster, rockero, anti ez dakit zer... Baliteke Kukuxumusu kamiseta janztea. Edo Ahobizi dioen txapa. Belarriprest zeu izango zara, deskuidatzen bazara, prest izan beharko duzulako belarria belarrondoko ederra jasotzeko.

Ehizan dabiltza geltokietan, bestelako azala edo itxura dutenen atzean. Ez da soilik hemen gertatzen. Duela 15 urte Bartzelonatik Osloko aireportura heldutako hegazkineko zortzi bat lagun eraman gintuzten gela batera. Itxura eskandinaviarra zuten bidaiari guztiak —ehundik gora— arazo barik pasatzen ari zirela ikusi nuen kristaletik. «Soilik azal iluna duten bidaiariak ekartzen dituzue hona?», galdetu nion poliziari. «Norvegiako Polizia arrazista dela esaten ari zara?». «Ikusten ari naizena esaten ari naiz, besterik ez». Ziega batean itxi ninduten ordubetez, nire pasaportea ondo aztertzeko aitzakiaz.

Erne etorkin eta pobre itxura baduzu. Kontua da gero eta behartsu gehiago daudela. Bazterkerian daude eta jazarri egingo dituzte geltokietan gora eta behera hasiz gero. Caritasen arabera, 90.000 lagun daude pobrezia larrian EAEn. Kanpokoak? Hemengoak? Berdin dio. Goseak kolorea izan dezake, baina ez du aberririk: behar gorriak mugak hausten ditu eta duintasuna txikitzen du. Muturrera eramaten du sufrikarioa.

Gipuzkoako kostaldeko herri batean bizi den lagun batek kontatu zidan bikotekideak Bilboko bazter-auzo bateko farmazian egiten duela lan. Egunero joan eta etorri ibiltzea merezi ote zuen galdetu nion. «Noski. Halako auzoetan farmazia bat izatea negozio ona da. Pobreak gehiago gaixotzen dira».]]>
<![CDATA[«Ez bukatu dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1880/009/001/2019-11-16/ez_bukatu_dut.htm Sat, 16 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1880/009/001/2019-11-16/ez_bukatu_dut.htm El País egunkarian. Espainiako errege-erreginen alaba Bartzelonan izan zen joan den astean, eta katalanez mintzatu zen jendaurrean. Neskaren ahoskerak zur eta lur utzi zuen Ortega, bokal neutroak eta ese ahostunak bikain bereizten baititu.

Rudolf Ortegak kezka bat azaldu du, baina: Valentziara edo Mallorcara doanean, Bartzelonako ahoskera baztertu eta leku horietako berezitasun fonetikoez baliatuko da infanta? Hala jokatuz gero, hizkuntza katalanaren aurka bultzatutako separatismo linguistikoarekin bat egingo luke, Ortegaren arabera. Izan ere, hark argi du Leonor Madrilgo espainieraz mintzatuko litzatekeela Kanaria uharteetan edo Sevillan, hango ahoskerara hurbildu gabe. Zergatik ez jokatu berdin antzean katalanaren kasuan?

Katalana ez ezik, euskara ere ikasten omen dabil Leonor. Euskal Herrira etorri eta euskaraz hitz eginez gero, adi egongo gara nongo ahoskera darabilen. Eguraldiya esango du Gipuzkoan eta eguraldixe Bizkaian? Nola ahoskatuko du joan, jan edo jo? Egia esan, beste kontu batek askoz gehiago kezkatuko ninduke: Leonorrek euskaraz hobeto hitz egiteak gure eskola publikoetan pilatzen diren hainbat umek baino.

Gasteizko eskola batean D ereduan ari den irakasle batek azaldutako adibideak ditut gogoan. Geletan jatorri ugaritako ikasleak daude. Euskara ikasteko eraman dituzte gurasoek euskarazko eredura, baina hor euskara ikasi ezinik dabiltza. «Bukatu duzue?», galdetu die irakasleak. «Ez bukatu dut», erantzun dute. «Ez ulertu dut», «da como si» eta halakoak entzuten dira sarri. Eta borobiltzeko: «Parecitzen du...».

Komunikatzeko tresna da euskara. Hori dela eta, ikasle guztiek euskara ikastea bermatu beharko luke gure hezkuntza sistemak. Benetan ikasi, inor baztertu gabe jatorri eta egoera sozioekonomikoarengatik. Nola lortu hori irakaskuntza publikoan? Baliabide humano gehiago behar dira. Eta leku bakoitzaren errealitate soziolinguistikoari ondo egokitutako programak.

Alemanian eztabaida piztu da ikasturtearen hasieran. Ume etorkinak alemana jakin gabe eskolaratzen direla adierazi du eskuinak. Haren ustez, haur horiek besteen ikasketa prozesua oztopatzen dute. Haurrak ez nahastea izango litzateke konponbidea. Gutxieneko ezagutza linguistikoak eskatzea.

Aditu askok gogor kritikatu dute neurria. Heidrun Quandt irakasleak 40 urte eman ditu lanean Berlinen, Neukölln barrutian. Bertako biztanleen ia erdiek guraso edo aitona-amonetako bat dute atzerritarra. Irakasleak Der Spiegel aldizkariari jakinarazi dionez, ume askok telebista turkiarra edo arabiarra besterik ez dute begiratzen. Ez dakite fruitu arrunten izenak alemanez esaten. Irakaslearen ustez, errefortzu eskolak jarri behar dira, haur-eskolatik bertatik, ikasleen gaitasun linguistikoak garatzeko.

Integrazio arazo handia dute Alemanian. Behin, zergatik zegoen haserre galdetu zion Quandt andreak haur bati. Beste eskolakide batek Erdogan iraindu zuela esan zuen umeak. Bera turkiarra dela; ez duela hori onartuko. Hala ere, umeak pasaporte alemaniarra du. Bera eta gurasoak Alemanian jaio dira. Aitona-amonak sortu ziren Turkian.

Ezinbestekoa da euskararen eta euskarazko irakaskuntza sendotzea. Euskara ikastea bermatzea. Lan zaila da; are zailagoa hizkuntza nagusi bat duzunean ondoan, eta estatu boteretsu bat haren alde eta zure kontra. Alemanian arazoak badituzte, dena alde egonda, zer esan Euskal Herriari buruz? Hemen arazoak ez ditugu soilik kanpoko umeen euskararekin. Bertokoen euskara eta haien adierazkortasuna ere kezkagarriak dira. Zer pentsatu Donostiako familia euskaldunetako umeak euskaraz gilipollas esaten entzuten dituzunean? Ume turkiarrek turkieraz iraintzen dute elkar Berlinen. Ume euskaldunek, ostera, espainieraz Donostian. Non gaude: Grosen ala Chamartinen? Kontsolamendu bakarra dut, baina: behintzat gilipollas esaten dute; oraindik ez dute gilipuertas hitza ikasi. Eskerrak! ]]>
<![CDATA['Lau teilatu']]> https://www.berria.eus/paperekoa/2356/008/001/2019-11-09/lau_teilatu.htm Sat, 09 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2356/008/001/2019-11-09/lau_teilatu.htm
Belaunaldi baten kanta izan zen Lau teilatu. Artean inozenteak ginen garai haietan: xalotasuna genuen -seguruena ergeltasun ttantta batzuekin nahasia-. Sasoi baten gogoa eta izaera atzeman zituen abestiak: nerabezaroa, bizi iniziazioaren hasiera: lehen amodioak, lehen musuak, lehen laztanak, lehen hasperenak. Lehen maiteminak eta lehen maite-minak. Lehen ametsak eta lehen gozamenak. Diru gabe baina izarrak gurekin daude piano baten soinuaz.

Garai horiek beste mundu batekoak dirudite orain: uda heldu, eta maitale gazteak banatzen zituzten oporrek, nor bere gurasoekin zihoalako. Papera zen bide seguru bakarra, zirriborratutako sentimenduak zeharka edo zuzenean azaltzeko. Eta gutuna bidaltzen zuten, Bobby Vinton-en kanta baten tituluak agintzen zuen bezala: Sealed with a kiss. Gutuna musu (metaforiko) batekin ixten zenuelako. Idaztea baino ez zegoen maiteari gogoan zenuela jakinarazteko. Etxeko telefonoak ez zuen inolako intimitaterik eskaintzen. Telefono kabinaren aukera baizik ez zenuen. Kabina oso hotza zen, baina. Eta kanpoan beti egoten zen gizon tristeren bat, haserre eta keinuka, atzamarrez erlojua erakusten. Edo kristalean kolpeka: «40 minutu daramatzazu barruan!».

Urte horietako giro politikoa ere gogorarazten du Itoizek kaleratu zuen lehen diskoak. Azala ireki, eta zentral nuklear bat izan zitekeen munstroaren irudia agertzen zen -gurean biharko bozak irabaziko ei dituen alderdiak Iberdrolaren erreskatea onartu du, eta enpresak ez du deus ere ordaindu beharko munstroa eraiki zuten eskualdea egokitzeko-. Trantsizioa hasia zen, baina iraultzaren argiak bizirik segitzen zuen. Eta etenik gabeko errepresioak -Bitxu Arriola, Ondarroako kuarteleko piztiek hildako 19 urteko gaztea aipatzen da Hilzori II kantan-. Dena posible zen. Maitasuna eta gorrotoa uztartzen genituen; Euskal Herria, euskal harria, euskal herra. Gure ametsak, gure esperantzak. Eta gure dogmak. Indautxu edo Intxaurrondoko tortura guneetan Yo quiero ser mataor kantatuko zuten. Baiona Ttipiko edo Sokoako ezkutuko etxeetan Lau teilatu entzungo zuten.

Gure inozentziaren ispilua zen Lau teilatu. Hamabi urte geroago inozentzia hura galtzeko bidean zihoala aitortu genuen Gariren ahotik. Poeta arima genuen, baina munduak eta eskarmentuak poeta eta pirata bihurtu gintuzten -lagun batek hitz horiekin azaltzen du metamorfosi hura-. Maitasunak eta ametsak bukatu egiten direla ikasten hasiak ginen. «Amodioa egin eta are bakarrago geratu diren horietaz pentsatzen ari naiz gau honetan», idatzi zuen Antonis Fostieris olerkari greziarrak.

Josu Eguzkitzak, Andolin Eguzkitza zenaren anaiak, bi hitzetan laburtu zuen Lau Teilatu zer zen: euskal Yesterday. The Beatles-en kanta mundu osoan aditu zen. Lau teilatu-k, bere txikian, Euskal Herri osoa zeharkatu zuen. Eta erdararen unibertsoan sartzera ere iritsi zen, bere horretan. Lau teilatu, Yesterday bezala, itzulezina baita. Bere jatorrizko hizkuntzan entzun behar da, flamenko doinuan izanda ere.

Datozen asteetan kantaren hamaika bertsio entzungo ditugu berriro, EiTB Maratoiari esker. Batzuek nostalgiak jota, xalotasun ttantta batzuen bila; besteek eszeptizismoz: «Lau teilatu, zer hintzen eta non hago?». Galdera hori geure buruari egin beharko genioke, baina. Izan ere, Lau teilatu-ren eboluzioa gurearekin bat joan da aurrera, gure bizipenen itzalean, gure garaipenen eta porroten konpasean. Datozen asteetan nerabe hura etorriko zaigu gogora, begietan artean maitasunaren txinpartak bizirik zituena. Ilargia erdian eta zu goruntz begira.]]>
<![CDATA[Mangoaren identitatea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2136/010/001/2019-11-02/mangoaren_identitatea.htm Sat, 02 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2136/010/001/2019-11-02/mangoaren_identitatea.htm
Urrunetik dator mangoa. Asiatik. Portugaldarrek Ameriketara eroan zuten handik. Espainiara ere ailegatu da, baina argi dago Boabdil sultanak ez zuela fruitu hori gosaltzen Alhambran. Zein da mangoaren identitatea? Nongoa da? Pakistan, India, Kolonbia, Mexiko, Brasil, Ghana, Kubakoa?

Identitatea «masen opio berria» izateko bidean doala adierazi du Achille Mbembe filosofo kamerundarrak, Le Monde egunkarian. Desberdin agertu nahi izatea «inposatutako ukaziotik ihes egiteko modu bat» da. Baina inposatutako ukazioaren atzean ez al dago beste identitate bat, inoren mende bizi diren subjektuei ez zegokiena? Etengabe aldatzen ari da identitatea, baina hori ez da baldintzarik edo ukaziorik gabe gertatzen. Ukazioari aurre egiteko diferentzia aldarrikatzen dutenak -Achille Mbembek agertu duenez- identitarioak dira orain. Zer ziren, zer dira, bada, mendeetako ukazioa inposatu dutenen oinarriak? Berako herritarrari eta Sarakoari espainiartasunaren edo frantziartasunaren label ofiziala ezarri diete, eta jatorrizko identitatea kendu, Etxeberria eta Etcheverry deiturak badituzten arren. Bi anai-arrebak lapurretaz jabetu eta altxatu direnean identitario deitu diete.

Halloween ospatu zuten milaka euskal herritarrek herenegun. Gau beltza deritzon festa lehenagokoa dela azaldu dute EITBko albistegian. Gero eta jarraitzaile gehiago ditu. Hori ere identitarioa dela esango dute kultur aniztasun faltsuaren apostoluek. Halloween, berriz, modernotasunaren ikurra da. Ez da identitarioa, ez. Le ronca el mango, erantzungo liekete Kuban.

Zer identitate mota dugu? Zein ari gara garatzen? Identitate birtuala hedatzen ari da herritar gazteenen artean. Beste jokaera batzuk erakusten hasi dira bertan. Belaunaldi berriak erdi lo daude offline, baina piztuta amesten dute online. Identitatea gero eta zatituago izango dugu etorkizunean. Identitate nazionala eta, zeresanik ez, identitate soziala. Nahasmena izango da nagusi. Ametsa -edo amesgaiztoa, nondik ikusten den eta prozesua nola garatzen den- hasi baino ez da egin. Oraingo joera aldatzen ez bada, etorkizuneko nerabeak klima larrialdiaren kontra altxatuko dira, baina hortik kanpo apenas mugituko den ezer.

Kapitalismoa duela 30 urte hasi zen kontratu soziala apurtzen. 1989ko garaipen sinbolikoa garaipen erreala dugu orain. Hogei urte barru sendotuago eta errotuago egongo da identitate birtuala. Gazteak ez dira oraingo eskubideen alde oldartuko. «Horiek antzinako eskubideak dira, zaharrenak». Lanak izango dituzu ehunka gazte biltzeko, zuzenean eragiten dieten lan baldintza eskasei aurre egiteko. Eskubide horiek bigarren mailakoak dira, ia. Sindikatuak? Zer da hori? Baina milioika nerabek egingo dute protesta munduan barrena, iPhone berrienaren prezioa asko garestituz gero. Horixe izango da haien aldarrikapen ia bakarra. Pascual Serrano kazetariak azaldu du joera: «Ez mobilizatu, soilik sinatu Interneten». Bitartean, pantailari so segituko dute, narkotizatuta. Eta telefonoaren bidez maiteminduko dira, Kaliforniako merkatariek asmatutako trikimailu psikologikoaren bidez like-en dopamina dosia jasota. «¿Que dice mi mangoncita?».

Telebistako sukaldaritza programako aurkezleak bigarren abizena zein duen galdetu dio lankideari. Espainiarra? «Kubakoa da», erantzun dio gizonak. «Espainiarra da [...] Gonzalez Martinez, Gonzalez Sanchez zara», zirikatu du euskal abizena duen emakumeak. Gustatu egin zait ateraldia. Azken batean, Gonzalez espainiarra da; Etcheverry, ostera, ez. Lehengoan, Mango salteatua arroz esnezko aparrarekin errezeta eman zuten. Ez galdetu mangoa nongoa zen. Donostiakoa ez, baina «hemengoa», seguru. Granadakoa edo.]]>
<![CDATA[Katalunia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/007/001/2019-10-26/katalunia.htm Sat, 26 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1946/007/001/2019-10-26/katalunia.htm Jornal de Noticías egunkarian igandean A Catalunha tituluaz argitaratu zuen artikuluan: «Zer nahi dute oraindik espainiarrak deitzen diren herriek? Galdera hori egitearen legitimitateaz zalantza egin dezakegu portugaldarrok? Ez gara horri erantzuten ari 800 urteko historiarekin?».

Idazleak azaldu duenez, Portugalek monarkia, errepublika eta diktadura, Salazarren Estado Novo-a, bizi izan ditu zortzi mendean, baina independente segitu du, Espainiara inoiz itzuli barik. Haren ustez, Katalunia ere adoretsua da, ez baititu hizkuntza, identitatea eta kultura galdu, nahiz urruneko botere baten mende egon den.

Espainia eta Portugal elkartzea nahi zuen Jose Saramagok. 2007. urtean Jose Saramago literatura saria irabazi zuen arren, Valter Hugo Mae ez dator bat Nobel saridunarekin. Batez ere, Espainia nolakoa izan den, nolakoa den ikusita. «Kataluniako gatazka mendeetako nahi batetik dator, baina helburu hori atzeratu egin da etengabe, eta hilzorian segitzen du Gaztelaren interesengatik, Espainia jakin baten onerako», argudiatu du idazleak. Haren iritziz, Kataluniak autodeterminazio eskubideaz baliatzeko duen desioari kasu egitea ez da Espainiaren kontra joatea, baizik eta herriek etorkizuna libre erabakitzearen legitimitatea kontuan hartzea. Iberiar penintsula politikoki batuta egotea edo ez askatasunez erabakitzeko aukera izatea. Valter Hugo Maek esan duenez, Portugalek lotura emozionalak ditu «Iberia maitearekin» eta bertako herritarrak harro daude Cervantes eta Camoes, Machado eta Picasso, Miro eta Pessoa, Falla eta Amalia, Brossa eta Paula Rego edo Graça Moraisen gisako artistez. Baina hortik aurrera, zer?

Gaztelak Espainian mendeetan ezarritako eredu politiko eta kulturalaren mende bizi gara Euskal Herrian ere. Gaztelak, Espainiaren muin historikoaren arimak, ez du onartzen ez bere nagusitasun politikoari itzala egingo dion egitura, ez bere hizkuntzaren inposizioa eta derrigortasuna zalantzan jarriko dituzten beste mintzairen ofizialtasuna eta normalizazio soziala.

Kontraesan handia dago Espainiako gizartean. Herritar askoren iritziak eta jarrerak Europako aurrerakoienak omen dira hainbat arlotan. Abortua, sexu berekoen arteko ezkontzak, heriotza duina eta beste zenbait eskubide onartzen dituzte gero eta herritar gehiagok, Eliza katoliko ofizialaren dotrinatik urrun. Batasun nazionalaren aferari buruz, ordea, bost mende egiten dute atzera herritar progresista horiek, eta beste esparru haietan baztertu duten integrismoa azaleratzen zaie. Eskubideen zaleak direnak inkisidore bihurtzen dira. Sutara botatzen dute batasun nazionala auzitan jartzen duen herejea.

Uste dut portugaldarrek baino arinago onartuko luketela espainiarrek bi estatuak batzea. Alegiazko batasun horretako lehen garaietan ez, baina handik 50 edo 100 urtera Lisboan lan egiteko portugesa eskatzearen aurka altxatuko lirateke. Katalunian edo Euskal Herrian hizkuntzekin egiten duten bezalaxe. DNAn daramate. Hori dela eta, argi mintzatu da Valter Hugo Mae: «Portugaldarra izatea funtsean harro egoteko moduko gertakizuna ere bada, eta benetan uste dut hala izaten segitu nahi dugula, bizilagunari identitatea saltzearen truke zerbait irabazteko gonbit egiten diguten arren». Zer irabaziko duzu zure izaera, zure esentzia saltzearen truke? Amaorde oihulari aberatsak ama maitearen hutsunea bete dezake?

Paula Regoren bizia eta lana Salazarren diktadurak baldintzatu ditu. 84 urteko margolariak errealitatearen alde ilunak jorratu ditu, batez ere emakumezkoei eragiten dietenak. Triptych lanean ezkutuan abortatu behar duten andrazkoen egoera islatu zuen. Egunotan, artistaren erakusketa bat dago ikusgai, Cascais hirian. Erakusketako komisario Catarina Alfarok azaldu duenez, Paula Regoren irudiak zirraragarriak dira: munstro itxura hartzen duten sexuak, hilzorian dauden andrazkoak edo emakumeei egindako mutilazio genitalak.]]>
<![CDATA[Zipaioak Bartzelonan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/015/001/2019-10-19/zipaioak_bartzelonan.htm Sat, 19 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1886/015/001/2019-10-19/zipaioak_bartzelonan.htm
Izan ere, lehenago beste eraso batzuk izan dira aireportuan eta hirian. Jendea gupida gabe jotzen ikusi dugu polizia espainiarra. Katalunian debekatutako munizioa erabili du. Gazte batek begia galdu du; beste batek, barrabila. Espainiako Gobernuko inork gaitzetsiko ote du gehiegizko eta legez kanpoko biolentzia hori?

Polizia Nazionalarekin batera jardun dute mossoek, gogotik jardun ere. Polizia autonomiko moduan aritu dira, Madrilek inposatutako arauei men eginda. Polizia katalanak herritar katalanak egurtzen, Espainiaren bidegabekeriaren aurka altxatu direlako. Anthony Burgessek eta William Boydek Erresuma Batuaren kolonietan girotutako zenbait nobela edo ipuinetako pertsonaiak gogorarazi dizkidate: metropoliaren mendean hazi eta hezitako funtzionario esanekoak, azkenean botere horren aginduetara makurtuak, Kiplingek deskribatu zuen India kolonizatuan gertatzen zen moduan. Guardia Zibila eta Polizia Nazionala polizia koloniala direla adierazi du Oriol Izquierdo idazleak. Mossoak polizia kolonial horren kolaboratzaile agertu dira aste honetan. Zipaio. Zipaio lana egin dute, Indian inperio britainiarraren mendeko militar haiek egiten zuten bezalaxe.

Okupazio indarretako kidea Jaen edo Zaragozakoa denean, ondo identifikatzen du natiboak. Ordea, zer esan Mollerussako mossoak Balaguerko herritar bat jotzen duenean? Zer gertatzen da Igorreko ertzain euskaldunak —bere burua abertzaletzat duenak— Dimako euskaldun independentista bat jipoitzen duenean? Jasser Arafat Ramalan setiatuta zegoen garaietan Palestinara eginiko bidaian Hebrongo herritar batek galdetu zidana etorri zait burura: «Zer gobernu mota duzue euskaldunok, euskal polizia herritarrak jipoitzera bidaltzen duena, Madrilen lege eta aginduei segituta?».

Katalunian oraingo biolentzia gaitzesteko eskatu diote Torrari. Hemen, lehenagoko biolentzia gaitzesteko eskatu dio berriki Iñigo Urkullu lehendakariak ezker abertzaleari. «Hainbeste kostatzen da hiltzea txarto egon zela esatea?», galdetu du. Bai, jauna: batzuei asko kostatzen zaie hori esatea; beste batzuei testuinguru historiko jakin batean borroka mota guztiak erabiltzea zilegi izan daitekeela esatea bezainbeste koskatzen zaie. Ez gehiago, ez gutxiago.

Ezker independentistari miseria morala egotzi diote zenbait hedabidetan. Hala hasiz gero, zer esan, bada, beste aldekoei buruz? Zeren eta miseria morala, koldarkeria behar baita, Nelson Mandelari edo Pepe Mujicari inoiz eskatu ez zietena —ez batak ez besteak sekula ez zioten ukorik egin iraganeko borroka armatuari— hemengoei eskatzeko. Erorien Haranean lurperatutako diktadorea bonba baten ondorioz hil balitz, hori ere txarto egon zela esateko eskatzen izango genituzke geure bakezaleak hemen. Baina Mandelak sortutako erakunde armatuak, Umkhonto we Sizwe zeritzonak, Pieter Botha erregimen arrazistako burua akabatu balu, edo Mujicak beste lagun batzuekin batera eratu zuen talde gerrillari tupamaroak Juan Maria Bordaberry diktadorea hil balu, ez zuten adorerik izango bi buruzagi horien aurrean «hiltzea txarto egon zen» esateko. Alderantziz: haien bidea goratu dute, kritikarik txikiena egin gabe. Miseria morala? Norena? Kanpoko garailearen aurrean tontotu, eta gurra. Barruko ez-garailearen aurrean harrotu, eta egurra.

Asteazkenean herritik Bartzelonara joan ziren Neusen seme-alabak, manifestazioan parte hartzeko. 21 urte ditu mutilak; 18 urte bete berriak neskak. Hiriburuko Etorbide Nagusian komuneko papera jaurti zuten, CDRek kaka asko dago garbitzeko leloaz poliziaren errepresioa salatzeko egindako protestan. Neus urduri zegoen. Mezua bidali zion semeari, ezer gertatu zitzaien jakiteko. «Ondo nago, ama. Hamabietan hartuko dugu trena».]]>
<![CDATA[Greta Etxebarrieta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1908/005/002/2019-10-12/greta_etxebarrieta.htm Sat, 12 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1908/005/002/2019-10-12/greta_etxebarrieta.htm eurdalduna den. Noiz jaio zen da inportanteena: duela 11, 14, 16 edo 20 urte. Odol berria du. Eta edozein izen izan dezake: Naiara, Jennyfer, Fatima, Laida, Garazi... edo Greta. Greta Etxebarrieta.

Lurraren etorkizunak kezkatzen du Greta. Klima larrialdia eragin duten politika, erabaki eta jokaerak kritikatzen dituzte, harekin batera, munduko ume, nerabe eta gazteek. Borroka horrek batzen eta mugiarazten ditu, beste kontu batzuek ez bezala. Etorkizunean ohiko politikagintzari lotuko zaizkio gazteak arazoari aurre egiteko ala beste bide bati ekingo diote?

Greta Thunberg dugu haien erreferentzia. Neska suediarra ez da sobera fidatzen politikariez. Nola eragingo dio gure politikari Thunbergek munduan barrena bultzatutako mugimenduak? Pentsatu zer gertatuko litzatekeen datorren urteko bozetan 18 urteko neska batek zerrenda gretista bat aurkeztuko balu. Seguruena, lehen aldiz ilusio handiz bozkatuko luketen hainbat gazteren botoak lortuko lituzke. Lagun batek esan zidan lehengoan: «Konturatu da ezker abertzalea mugimendu horrek zer ondorio izan dezakeen etorkizunean? Pentsatu du nola kudeatu?».

Nola ikusten dute fenomenoa indar abertzaleek eta, bereziki, ezker independentistak? Hamaika datu eta ikerketa zientifikok frogatu dute planeta pikutara doala, orain arte bezala segituz gero. Kezka, beraz, erabat justifikatuta dago. Eta borroka ere bai. Alta, non geratuko da euskal agenda Lurraren agendaren barruan? Nola erakarri kaleetan planeta bakarra dugula gogorarazten diguten gazteak? Izan ere, erakartzen ez ditugunak Espainiaren edo Frantziaren agendan kokatuko dira, nahita edo inertziaz. Eta mundu mailako botere unibertsal bateratu igualitario desiragarri (ia) utopikoa lortu artean, bi estatu horiek diseinatutako esparru erabakitzaile eta erreferentzialean jardungo dute.

Nola bateratu, bada, Lurraren aldeko borroka eta herrien aldarrikapen nazionalak? Arriskua badago, eta ez edonolakoa: planetaren aldeko erronkak Euskal Herriaren hil ala biziko borroka ezabatzea, oraingo statu quo-ari eutsiko badio. Lurra da inportanteena, eta Euskal Herria hutsaren hurrena da planetan. Hortaz, Greta Etxebarrieta klima aldaketaren kontrako borroka ez armatuaren lehen ikonoa izango dugu. Beste guztia iragana izango da. Eta gure bi estatu nagusien inposizioa legitimatzea ekarriko du.

Klima larrialdiari aurre egiteko borroka transbertsala da. Aldarrikapen bakarretakoa izango da, PP edo Ciudadanosen inguruko familien seme-alabak eta euskal independentisten umeak batuko dituena. Hortik kanpo, lotura gutxi. Eta hor desabantailan gaude. Greta Etxebarrieta eta bere lagunak Lurraren salbazioaren alde kaleratuko dira erraz, baina ez da hain seguru autodeterminazioaren alde egingo ote duten.

Ume espainiar batek lasai asko esan dezake etxean: «Nik ez dut Espainia maite; nik Lurra maite dut». Gurasoek kritikatu edo txalotu egingo dute, baina horrek ez dio ardura. Umeak maitatu ez arren, Espainia hor dago, eginda. Espainiak ez du salbaziorik behar. Espainia salbatuta dago. Salbatuta eta babestuta. Indarkeriaren bidez, beste modurik ez badago. Horixe gogoraraziko digute gaur, hispanitatearen egunean, erregeak, presidenteak, armadak, Guardia Zibilak eta bestek. Eta Euskal Herria?

Ilobaren alabari buruzko pasadizoa azaldu dit lankide batek. Haren urtebetetzea zetorrela eta, zer opari nahi zuen galdetu zion. Umeak ez zuen dudarik egin: arrain bat. Animaliek libreak izan behar dutela esan zion lankideak, bestela hil egiten dira eta. Haurrak bizkor erantzun zion: «Nire arraina itsasoan hilko da, arrainontzian ez. Arrainontzian ez du plastikorik jango». Neskatoak sei urte bete zituen joan den astean. Oraindik ez daki oso modu kontzientean euskalduna izatea zer den, baina argi du arraina seguruago dagoela arrainontzian itsasoan baino.]]>
<![CDATA[Ansu eta fideltasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/009/001/2019-10-05/ansu_eta_fideltasuna.htm Sat, 05 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1925/009/001/2019-10-05/ansu_eta_fideltasuna.htm
Ansu Fatiren aitak auziari buruz hitz egin du: semea portugaldarra sentitzen da; nahiago zuen, bai, Portugalekin jokatu Espainiarekin baino. Kritikak egin dizkiote mutilari: bere burua portugaldartzat badu, zergatik hartu du karnet espainiarra? Ansu Fati ondo mintzatzen da espainieraz, espainiarra izateko? Azken zalantza honela oinarritzen dute: gazteak portugesez baizik ez du egiten etxean. Eta Kataluniako eskoletako murgiltze ereduan ikasi du.

Fideltasuna. Sorterriari. Hizkuntzari. Edo maiteari. Noraino heltzen da Ansu Fatiren fideltasuna? Nazionalista espainiarrak kezkaturik daude jokalariak ez ote duen espainieraz jakingo, Kataluniako murgiltze ereduaren ondorioz. Jomugan dute sistema hori. Azken hilabeteotan «espioi linguistikoak» salatu dituzte: ikastetxeetan haurrak katalanez mintzatzen ote diren zelatatzen ibili ei dira. Katalan hauek…

Ederrak entzungo genituzke hemen halakorik egingo bagenu. Euskara bultzatzeko ahaleginak eginez gero, besteen askatasuna eta eskubideak urratzen ditugu. Hemen, zenbaitetan, «espioitza» ez litzateke egin beharko haur guztiek euskaraz egiten duten jakiteko, euskaraz ari direnak espezie exotiko gisa sailkatzeko baizik.

Behin lau mutiko ikusi nituen Gipuzkoako herri bateko tren geltokian. Horietako hiru arabieraz mintzatzen ziren haien artean. Bestearekin, espainieraz. Haren ahoskerari erreparatuta, dudarik ez: euskalduna zen. Erdaraz erantzuten zien. Hirurak haien hizkuntzaz mintzo ziren, normal-normal. Ondo. Orduan, non dago arazoa? Ume horiek hemen eskolatuak ziren. Erdaraz ederto egiten zuten. Euskaraz hitzik ez. Eta euskalduna erdarara eramaten zuten. Haien lehen hizkuntzaz egiten zuten modurik naturalenean. Euskaldunak, ordea, arazoak zituen bere herrian euskaraz egiteko. Euskaldunek besteen eskubideak errespetatu behar dituzte. Besteek euskaldunenak? Suedian ume horiek arabieraz hitz egingo lukete euren artean —edo espainieraz, portugesez...—. Baina besteekin suedieraz mintzatuko lirateke. Eta Katalunian katalanez. Hemen, ordea, espainieraz.

Gure egoerak ez du euskaraz normaltasunez hitz egitea ahalbidetzen. Beste herri batzuek harrotasun linguistikoa dute. Edo harrokeria. Munduko edozein lekutan baliatzen dira haien hizkuntzaz. Lehengoan bi gizon italiar izan nituen bidaide, autobusean. Aire girotua aktibatzen hasi ziren. «No funciona», esan nien. «Prego?». Donostiarako autobusean geunden, baina haiek Erroman, Piazza Barberini-n egongo balira bezala. Zergatik ez nien, bada, euskaraz egin? Azken batean, berdin die euskaraz edo erdaraz. Prego?

Doinu italiarra zuen abuztuan kafetegian zegoen neskak ere. Whatsappez ari zen, tarteka kanpora begira, ezkutuka edo. Pantailan argazki bat ireki zuen. Mutil ilehori bat, bainujantzian, abdominalak agerian. Beach boy bat. Telefonoa biratu zuen nire begirada saihesteko. Zuku bat, bi kafe eta croissant bat hartu zituen erretilu batean, eta terrazara eraman. Han bikotekidea zuen zain —barkatu aurreiritziak, baina 28-30 urteko neska bat ez doa nebarekin udako oporretan atzerrira, harekin itsasoaren aurrean gosaltzeko—. Mutila bizarduna zen. Eta beltzarana, oso.

Ansu Fatiren herrikoa da Tabanka Djaz musika taldea. Ginea Bissaukoa. Ansu hango futbolari onena dugu. Tabanka Djaz ere bikaina da, musikaren arloan. Foi assim kantan bizitzak ematen dituen kolpeak aipatzen ditu taldeak. Desioak eta nahiak, minak eta ezinak: querer, amar, sofrer e ser fiel. Batzuetan zaila izaten da fidela izatea. Sorterriari. Hizkuntzari. Edo maiteari.]]>
<![CDATA['Sempre Vic']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/013/001/2019-09-28/sempre_vic.htm Sat, 28 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1905/013/001/2019-09-28/sempre_vic.htm terrorista bihurtu dituzte CDRak, ezer gertatu aurretik. Zelaak terrorismoa kondenatzeko eskatu dio Torrari, bere nagusi Sanchezek bezala. Eta unionistek Viceko atentatuaren argazkiak atera dituzte Kataluniako Legebiltzarrean.

1991ko maiatzaren 29an bonba-auto bat leherrarazi zuen ETAk Viceko kuartelaren kontra. Hamar pertsona hil ziren, horietako bost adin txikikoak. Urte batzuk geroago grafiti bat irakurri nuen Donostian, hamaika interpretazio izan ditzakeena: Sempre Vic!

Bartzelonako Olinpiar Jokoak izan baino urtebete lehenago izan zen atentatua. Hurrengo hilabeteetan Espainiak errepresioari ekin zion Katalunian. Garzonek aginduta, 45 lagun atxilotu zituzten. Prentsak aho batez txalotu zuen sarekada —Manuel Vazquez Montalban zenak baino ez zuen aurkako hitzik esan, El País egunkarian—. Atxilotuek torturak salatu zituzten, baina gure epaileak ez ikusiarena egin zuen. Azkenean, Estrasburgok Espainia zigortu zuen salaketa horiek ez ikertzeagatik —Euskal Herriko zenbait kasurekin gertatu den bezala—.

Oraingo operazioa ordukoaren ildoan doala uste du Kataluniako jende askok. Independentismoa kriminalizatu egin nahi du Madrilek. Jendea izutu, preso politikoen aurkako epaiaren bezperan. Nola jokatuko dute katalanek etorkizunean? Lluis Llach kantariak argi adierazi du desobedientzia dela esparru independentista zabaltzeko modu onena. Joan Tardak eta Xavier Domenechek beste ñabardura batzuk azaldu dituzte krisia konpontzeko, Angels Barcelo kazetariak idatzitako Entre Ítaca e Icaria solasaldi-liburuan: «katalanismo ezkertiarra» bultzatu behar da, eta akordioa lortu «Espainiako klase popularrekin».

Ea, bada: Espainiako klase popularrei berdin izan die, orokorrean, 1512 eta 1714tik hona Euskal Herrian eta Katalunian gertatu denak. Espainiako klase popularrek nahiko lanak dituzte euren arazoekin. Eta hor daude Belen Esteban eta telebistako zaborrarekin —munduko leku gehienetan bezala—: Gran Hermano VIP, Sálvame naranja, Sálvame limón edo Cómeme el melocotón. Espainiako klase popularrek «¡Muera la libertad, vivan las cadenas!» oihukatu zuten duela 200 urte, Fernando VII.a despota inutilaren alde, frantsesen aurka. Espainiako klase popularrek ez dituzte haien sistema politikoa eta ongizatea arriskuan jarriko Espainiaren menpeko herriek autodeterminazio eskubidea lortzeko. Ez dute Madril geldiaraziko horregatik, zergatik eta polaco eta levantapiedras batzuen ustezko eskubideengatik.

Espainiako klase popularrek, currito-ek, edozein alderdiri ematen diote botoa. Voxi ere bai. Eta ustez hurbilen duten alderdiak ez du bere buruaz beste egingo gure alde agertuta. Ez dio Segoviako herritarrari esango: «Lehenik, katalan eta euskaldunen arazoa konponduko dugu; gero helduko diegu zuen arazoei». Pablo Iglesiasek Kataluniako erreferendumaren aukera baztertu du PSOErekin izandako negoziazioetan. Areago: koalizio gobernuan egongo balitz eta sozialistek 155.a berriz ezarri nahi balute, haien lidergoa «errespetatu» egingo lukeela esan zuen joan den astean, Antena3 telebistan. Espainiako klase popularrak? Egoera latza dugula esan nahi ez baduzue, tira. Baina ez etorri, mesedez, Espainiako klase popularren amuarekin.

Euskaldunon Egunkaria itxi zutenean Katalunian izan zen elkartasun mugimendu handiena, Euskal Herritik kanpo. Espainiako klase popularren sostengua? Hitz bigunekin esanda: ez zen Kataluniakoaren mailara iritsi, inondik inora ere. Ekinaldi horietako bat Vicen egin zuten. Josep Muste izan zen hitzaldiaren antolatzaileetako bat. Bartzelonan hartu gintuen, autoan. Hitzaldiaren ondoren, herrian afaldu eta hiriburura buelta. Ez zigun taxi bat hartzen utzi. Beste 60 kilometro gauaren erdian. Garzonek 1992an agindu zuen operazioan atxilotu eta espetxeratuetako bat izan zen Josep. CUPeko kidea da orain. Guardia Zibilaren kuartelaren kontrako atentatua gaitzetsi ez izana gogorarazten diote oraindik. Vic, sempre Vic.]]>
<![CDATA[ETArekin topa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/009/001/2019-09-21/etarekin_topa.htm Sat, 21 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1885/009/001/2019-09-21/etarekin_topa.htm Ustedes no existen esaldia jarria zuen Whatsappeko soslaian.

Bogotako auzo aberatsak, hiriko iparraldean. Luxuzko etxeak, jatetxeak, dendak. Hango bizilagun askok eta askok —baina ez soilik haiek— bake itunaren kontrako botoa eman zuten Santos presidenteak antolatutako erreferendumean. Iragana aitzakia dute ezer ez aldatzeko. Halaxe dabiltza herritar ugari han. Halaxe dabiltza batzuk hemen.

Zubiak dokumentalari buruzko artikulu bat argitaratu du Bizkaian gehien saltzen den egunkariak. Maixabel Lasa eta Ibon Etxezarreta aurrez aurre ageri dira lanean. Juan Mari Jauregiren alarguna da Lasa. Etxezarreta, aldiz, Gipuzkoako gobernadore zibila izandakoa hil zuen etakidea. Artikuluko titulua: Brindis con el etarra que me dejó viuda Topa alargun utzi ninduen etarrarekin-.

Odol txarra behar da gero. Ortega vuelve a la cárcel hari sadikoa izatea iritziko zioten egunkari neguritico-ko lagunek —neguritico-a, bai: bilatu egunkariaren organigraman nork agintzen duen han, hasi apuntatzen zenbat aldiz ageri den Ybarra abizena goreneko karguen artean. Eta Neguriko familien beste deitura batzuk—. Non dago titulu hori txalotu dutenen enpatia, errespetua, gizabidea? Biktima jakin batzuen jarrera itsu-itsuan sustengatu, bultzatu eta xaxatu egiten dute. Etorkizuna gogoan aurrera egin nahi duena, ostera, larrutu. Gupidarik ez.

Gauzek beren horretan segitzea nahi lukete. Kasu handiagoa egiten diote jauzi erakustaldi bati egoera bidegabe eta anakronikoa salatu nahi duen manifestazio bati baino. Larunbatean 50.000 lagun ibili ziren Bilboko kaleetan 11/13 auziko 47 lagunei elkartasuna adierazteko. Handik oso urrun ez, Salbe zubiaren inguruan, beste 50.000 pertsona bildu ziren Orlando Duque kolonbiarraren jauziak txalotzeko. Bi ekinaldietako zeinek bildu zuen gazte gehiago, auzipetuen aldekoak ala salto ikusgarriez gozatzeko antolatutakoak?

Presoen arazoa ez da konpondu, eta denbora kontra dugu. Hori gutxi izan ez, eta titulu iraingarri horiek irakurri behar. 2030eko urtarrilean manifestazioa egingo dugu oraindik? Zenbat gazte joango dira? Gogoz azalduko dira, ala birraitona-amona nekagarriek eramango dituzte, belarrietatik tiraka, taka-takari ezinean heltzen dioten bitartean? Ez da galdera gozoa: herrietan presoen alde egiten diren elkarretaratzeetako parte hartzaileen batez besteko adina ikusi besterik ez dago.

Gaia ez dago politikaren ardatzean. Gure agintari autonomikoak ez dira sobera oldartuko afera behingoz konpontze aldera. «Haiek bazekiten zertan ari ziren, eta galdu egin dute. Ez dute pentsatuko orain agenda politikoa baldintzatzea, ezta?». Galdera inuzentea: estatus berriari buruzko kontsulta inoiz egiten bada, presoak kartzelan egongo dira oraindik? Estatus berri horrek kartzela politika aldatzeko eskuduntza emango digu?

Caqueta departamenduan jaio zen Gloria, Kolonbia hegoaldean. Haren senideek paramilitarren eta gerrillaren mehatxuak jasan zituzten. Hura gazte joan zen herritik, giro itogarritik ihesi. Kazetaritza ikasi zuen, eta Zuzenbidea gero. Hiri garapenean espezializatu zen. Egun, arlo horretan lan egiten du, Bogotan. Ivan Duquek bozak irabazi zituenean, bake prozesua lehertu nahi dutenen kontra mintzatu zitzaidan, amorratuta. «Gerra sufritu ez duenak ez daki zer den».]]>
<![CDATA[Maitasuna eta hizkuntza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2134/009/001/2019-09-14/maitasuna_eta_hizkuntza.htm Sat, 14 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2134/009/001/2019-09-14/maitasuna_eta_hizkuntza.htm Charlie Hebdo aldizkariaren kontrako atentatu jihadistaren ondoren bizi izandakoa azaldu du Le Lambeau (Puska) liburuan. 2015eko urtarrilaren 7an, agerkari satirikoko hamabi lankide tirokatu eta hil zituzten Parisen. Philippe Lançon larri zauritu zuten, baina bizirik irten zen. Esperientzia horren berri eman du bere lanean.

Lançon Bartzelonan izan berri da, liburua aurkezten. Egin dizkioten elkarrizketako batean datu bitxi bat azaldu da. Behin batean, Roberto Bolañok harekin hitz egin nahi zuen, baina beldur zen, frantsesez ez baitzen ondo moldatzen. Anagrama argitaletxeko editore Jorge Herraldek segituan lasaitu zuen orduan idazle txiletarra —2003an hil zen Bolaño—: «Ez kezkatu; Philippek bikain egiten du gaztelaniaz, izan dituen amodio-istorioei esker».

Alemanian bizi den euskal herritar batek, bertako andre batekin 30 urte luzean ezkonduak, txantxetan esan zidan ohea dela hizkuntza arrotz bat ikasteko lekurik onena, mintzairaren bizitasunaz, adierazkortasunaz, berezkotasunaz eta bestez jabetzeko. Badirudi Lançonek —eta Herraldek berak— iritzi bera dutela. Maitasun harremana biderik aproposena izan daiteke hizkuntza ikasteko.

Zer gertatzen da ikasteko dagoen hizkuntza egoera diglosikoan dagoenean, baina? Gure bikote mistoetan, elebiduna eta elebakarra elkartzen direnean, nolakoa izaten da harremana, hizkuntzari dagokionez? Ezagunak dira maitasun lurtarrari esker euskara ikasi duten lagunen kasuak. Halarik ere, esango nuke handiagoa dela egoera horretan izanda euskara ikasi ez dutenen kopurua. Bikotekideen artean espainiera edo frantsesa nagusitu diren kasuak. Estatu arrazoia. Edo ohe arrazoia.

Euskara hizkuntza normaldua balitz, errazagoa izango litzateke borondatezko, maitasunezko ikaskuntza prozesua. Baina errealitateak bestelako irudi bat erakusten digu egunerokoan. Erdaldunak erdaraz maitatzeko aukera guztiak ditu hemen. Euskaldunak, ez. Euskaraz hitz egiten ez dakitenek ez digute euskaraz egiteko aukerarik ematen. Euskara maite ez dutenek ez digute euskaraz maitatzen uzten.

Beste alde batetik, bikotekide biak euskaldunak izanda ere, hain eskura dugu erdara, non batzuetan euskaldunok erdara gehiago ikasten dugun ohean euskara baino. Larrutan egin? Hobe follatu. Kontua da harreman afektibo ez-sexualen arloan ere nagusitu zaigula erdara. Maitea? Bihotza? Laztana? Aitona-amonen hitzak dira horiek. Cariño da oraingo berba -kariño, barkatu-. Kari. Txurri. Egia esan, ez dut halako elkarrizketa bat irudikatu nahi, hamasei edo hogei urteko euskaldunen artean: «Lasai, kariño, gero follauko dogu».

Hizkuntzaren hedapena eta erabilera ez ditugu bermatuta euskaldunok. Bitartean, hizkuntzaren bidezko konkistan segitzen dute erdaldunek. Erasoan. 2013an, elkarrizketa egin zion Al- Jazeera telebista kateak Uruguaiko presidenteari. Pepe Mujica, hain maitatua dena, ez zen oso fin ibili AEBei buruz galdetu ziotenean: «AEBak anitzak dira. Zorionez, gure herrikideak, latinoamerikarrak, gero eta gehiago dira. AEBak elebidunak izango dira laster. Emakume latinoamerikarren sabelak pixkana-pixkanaka konkistatuko ditu. Indartsuagoak dira maitasunean». Olé! Eta erdaldunak harro. Gero, baina, kexatu egiten dira magrebtarrek, ume mordoa ekarrita, euren kultura, erlijioa eta abar inposatu nahi dituztelakoan. Haiek AEBak sabelaren bidez konkistatzeko eskubidea dute. Magrebtarrek Espainian gauza bera egiteko, ez. Eta andre musulmanak espainiar ez-musulmanak baino indartsuagoak balira «maitasunean»?

Las Palmas hiriko parke bateko eserlekuan 70 urte inguruko bi bikote daude. Emakume magrebtar bat haien ondotik pasatu da, burua estalita. Alaba du alboan, eta mutikotxo bat haur-kotxe batean. Ezkerreko bikoteko gizonak irribarre egin, eta burua laztandu dio haur txikiari. Ama eta seme-alabak urrundu ahala, lagunekin segitu du hizketan: «Ume kabroi hauek hiltzaileak dira. Oraindik ez, baina gu hiltzeko entrenatzen dituzte».]]>
<![CDATA[Voltaire eta Hondarribia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1934/008/001/2019-09-07/voltaire_eta_hondarribia.htm Sat, 07 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1934/008/001/2019-09-07/voltaire_eta_hondarribia.htm ¡Que asco, que asco, muerte a los vascos!». Ez zen, ez, oso egoera gozoa izan Euskal Telebistako kazetari batentzat. Batzuek txistu egin zuten; besteek euskaldunak hiltzeko eskatu zuten. Adierazpen askatasunaren barruan koka litezke bi portaerak?

Hori etorri zait gogora abuztuan C. Tanganaren harira piztu den eztabaida dela eta. Joan da rap kantaria, baina eztabaidak bizirik segitzen du. Mugarik ote du adierazpen askatasunak? Hamaika iritzi plazaratu dira Bilboko udalak C. Tanganari abesteko kontratua bertan behera utzi ondoren. Voltaireren esaldi ezagun bezain apokrifoa ere irakurri dugu, kantariaren defentsan: «Ez nago ados zuk diozunarekin, baina bizia emateko prest nago hori esateko eskubidea izan dezazun». Ederto. Dena den, nork dio Voltaireren ustezko arrazoibidean ideiak ez ezik irainak eta mehatxuak ere sartzen zirela?

Kontu batek ematen dit arreta: zeinen sentiberak garen -batez ere, gizonezkook- ikuspegi feministatik emakumeen inguruan sortzen diren zenbait ikuspegi edo jarrerari buruz hitz egiten dugunean. Dogmatikoak omen dira. Akaso feminismoak du dogmatismoaren monopolioa? Euskaltzaletasuna ezin daiteke dogmatikoa izan? Abertzaletasuna? Independentismoa? Ekologismoa? Feminismoari dagokionez, malgutasuna eskatzen dugu, itxia ez izateko, dena ez baita zuria ala beltza. Alta, inork ez diezaiola kritikarik txikiena egin plastikoen erabateko debekuari. Ez, beste arlo batzuetan ez gara hain azkar kritikatzen hasten edo malgutasuna eskatzen. Zer esango genuke musika talde batek «beltz txerri zikin hori, gaizkile alferrontzia zara, Afrikara itzuli» jende aurrean kantatuko balu, adierazpen askatasunaren izenean? Orduan bai komeriak!

Voltaire eta adierazpen askatasuna. Hondarribian alardea izango da bihar. C. Tanganaren testuak aireratzearen alde egin duten pertsona aurrerakoiek hain erraz onetsiko lukete haren kontzertu bat bertan -edo beste edonon-, emanaldi horretan Jaizkibel konpainiako emakumeei putak deitzen dien abesti bat kantatuko balu? Ezezkoan, zergatik? Zergatik Bilboko kasuan bai, eta Hondarribikoan ez?

Ekar dezatela datorren urtean C. Tangana Bizkaira, berriro ere, Bilboko Aste Nagusian bere kanta berri bat lehendabiziko aldiz zuzenean jotzeko, gure aurrean: «Puto vasco, me das asco, me voy a follar a tu puta madre, y contigo voy a hacer churrasco». Edo «muerte a los vascos», Burgosko futbol zelaian bezalaxe. Ea hain eskuzabal jokatzen dugun, ustezko adierazpen askatasunaren izenean. Munduko inozo bakarrak izango ginateke hori onartuko luketenak. Horretan ere mundialak euskaldunok, zozoetan zozoenak. Ez dakit nola jokatuko nukeen inork kanta bat sortu eta irainduko banindu: paso egin, salatu, auzitara jo… Kontu bakar bat dut argi: ez nuke neure etxera gonbidatuko, eta -are gutxiago- ez nioke dirurik emango.

Abuztuko arratsalde bat. Hondartzaren aurreko pasealekuan gizon bat dago, lurrean ezarrita. Kartoizko kartel bat jarri du: Goseak nago. Hiru ume beltz korrika dabiltza inguruan, jolasean. Ez dira etorkin pobre gosekilak, kontinentetik igerian etorriak, ez horixe! Dotore jantzita daude. Frantsesez mintzatzen dira. 1.500 kilometrora dago Dakar, 2.200 kilometrora Uagadugu. Ume beltz aberatsak gizon zuri pobrearen aurrean gelditu dira. Halako batean, zaharrenak -seguruena ez ditu hamabi urte izango- txanpon batzuk eman dizkio. Gero, lau izarreko hotelerantz jo dute. Atean senideak dituzte zain. Gizon gosetuarengandik metro gutxira jatetxe italiar bat dago. Menuan urdaiazpikoa eta txanpiñoiak dituen pizza ageri da. Dante Alighieri izena jarri diote. Bizia komedia lurtarra da.]]>