<![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 26 Apr 2019 02:07:15 +0200 hourly 1 <![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Heriotzaren boleroak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/011/001/2019-04-13/heriotzaren_boleroak.htm Sat, 13 Apr 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1914/011/001/2019-04-13/heriotzaren_boleroak.htm
Emakumeak lanean jardun zuen hiru seme-alabak aurrera ateratzeko: bi mutiko eta neskato bat. Gaur, erretiratua egon arren, turistei alokatzen dizkien gelak garbitzen ditu. Ez du umorea galtzen. Aitonaren kantak gogoratzen ditu, eta noizean behin kantatzen ditu. Galizieraz, gizonak ez baitzekien ondo espainieraz.

«Semeari ere gustatzen zaio arropa plantxatzea», azaldu dio turistari, alkandora lisatzen ari dela ikusita. Isildu da, une batez. «Zergatik hitz egiten dut orainaldian semeari buruz, hilda badago?».

Airean kanta zaharrak entzuten dira. Izan ere, goizero musika aditzen da Margaritaren etxean. Musika mota jakin bat, besterik ez. Ernesto Lecuonaren doinua -artista kubatar mitikoa Daina Chavianoren Amodio infinitoen uhartea nobelako pertsonaietako bat da-. Edo boleroak: Daniel Santos, Benny More... -More ere agertzen da Chavianoren lanean-. El Benny. El Barbaro del Ritmo: «Errealitatea jaiotzea eta hiltzea da. Zergatik bizi hainbesteko antsietatearekin?».

Nola eraman heriotzaren zama gainean? Nola bizi dugu geure eta maite dugun jendearen heriotza hemen? Eta beste herri eta kulturetan? Hori guztia azaltzeko saioa da Heriotza erakusketa, San Telmo Museoak eratu duena. Seguruena, ez digu azken hatsaren aurrean sentitzen dugun egonezina guztiz arinduko, baina hausnartzeko balio dezake.

38 urte zituela hil zen Margaritaren semea, Santiagon. Lanera joana zen bertara, eta hantxe geratu zen, Txilen. Bere buruaz beste egin zuen. Tiro bat ahoan. Emakumeak haren arropak gordetzen ditu armairuan. Semea hil ondoren, ospitalera eraman zuten, depresioak jota. Ez zuen ezer jaten. Hiltzeko arriskuan zegoen, baina alabak hilabete batzuk lehenago oparitutako katemeari esker suspertu zen. Haren laguntzarik gabe animalia hil egingo zela xuxurlatu zion neskak, ohearen ondoan. Eta andrea pixkanaka-pixkanaka sendatzen hasi zen. Katua etxean du. Inor sartzen denean, harengana hurbiltzen da, miauka. «Edozeinekin joaten da; jinetera bat da», dio Margaritak, barrez.

Hilezkortasunaren ametsa ere aipatzen da Donostiako erakusketan. Inork ez du hil nahi. Horixe esaten dugu, hauxe badakigu ere: badagoela jenderik, beste desiorik ez duenik, mugaren mugara iritsi delako. Egunotan ikusi ditugu zenbait adibide. Batzuetan ez digute duintasunez bizitzen uzten. Batzuetan ez digute duintasunez hiltzen uzten.

Hil egingo gara, baina hilezkortasuna dugu amets. Ez guztientzat, baina. Guk eta guk maite ditugun pertsonek bizitzen segitzea nahi genuke. Zertarako, baina? Ez al dugu inoiz pentsatu zeinen aspergarria izango litzatekeen hilezkortasuna? Gure ametsa amesgaizto bihurtuko litzateke. Biziak balioa galduko luke. Hilko garela jakinik ere, ez dugu behar bezala aprobetxatzen eta gozatzen. Zer egingo genuke inoiz hilko ez garela jakingo bagenu? Zerk eraman, zerk bultzatuko gintuzke aurrerantz?

Gainera, betirako bizi nahi dugu, baina ez edonola. 80 edo 90 urteetara heldu, eta adin horrekin hilezkor bihurtu? Ez. Horrek ez gintuzke asebeteko. Gazteak izan nahi dugu hilezkor. Beti gazteak. Primeran. Burua %100ean. Goikoa eta behekoa. Inozoak. Zahartu? Inoiz ez. Geure gurariaz jabetu eta barre egiten digu heriotzak. Ez dakigu gero eta hurbilago dugula, egunen joanean. Bitartean, oraina aprobetxatu behar dugula esaten digute guruek. Eta orainik ez balego? Eta fluxu geldiezina izango balitz dena? Bizitzea iraganetik etorkizuneranzko etengabeko bidea besterik izango ez balitz?

Egunero, boleroak entzuten dira Margaritarenean. «Semeak biziki maite zuen musika hau. Beti entzuten dut, hamarretatik hamaiketara. Berarekin egoteko modua da».

Goizero, Habana zaharreko etxean, heriotza mingotsa hiltzen du El Benny-ren ahots gozoak. Eta andrearen begiak berpizten ditu, ordubetez.]]>
<![CDATA[Lehendakari andrea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1907/012/002/2019-04-06/lehendakari_andrea.htm Sat, 06 Apr 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1907/012/002/2019-04-06/lehendakari_andrea.htm
Euskaltzaindiak lehendakari hitza onartzen du kasu horretan ere, baina gaur oso gutxitan erabiltzen da modu horretan. Lehendakaria soilik Euskadi autonomikoan dugu. Frankismoan errotu zen ohitura, eta erregimen juancarlista-n nagusitu? Mitifikazio baten ondorioa ote da? Kontua da botere maila berdina adierazten duen beste edozein eremutako karguarentzat buru edo presidente hitzak lehenetsi ditugula.

Lehenago, esparru handiagoan erabiltzen zen lehendakari hitza. Orotariko Euskal Hiztegian azaltzen diren erreferentziei erreparatu: oraintsu arte bera izan da Luistarren lendakaria Itziar-en (Basarri); komiteko lendakari egiten zuana (Alkain). Kanpoko presidenteei ere esaten zitzaien lehendakari: Colombiako lendakaria izana (1934). Tradizioa egon badago. Baina nork esaten du orain batzordeko lehendakaria? Kolonbiako lehendakaria? Zergatik ziren lehendakariak Enrique Olaya Herrera eta Alfonso López Pumarejo Kolonbiako estatuburuak biak, 1934an eta zergatik da presidentea Ivan Duque, oraingo lehendakaria?

Egun, batek baino gehiagok iraingarritzat joko luke bizilagunen komunitateko buruari lehendakaria deitzea. Iraingarria, ez kargua duen pertsonarentzat, aginte politiko gorena duen lagunarentzat baizik. Gutxiespen moduko hitzak edo. Zeharka, aldaretik lurrera jaitsi bagenu bezala. «Langile Batzordearen lehendakari Luis Martínezek Eusko Jaurlaritzaren lehendakari Iñigo Urkullu agurtu du» idatziko genuke, biak ondo esanda badaude ere?

Euskal Telebistan lanean nengoen sasoian, kirol elkarte bateko buruari elkarrizketa egitea egokitu zitzaidan. Iurretatik irteteko geundela, sarrerako zaindari batekin jardun nuen hizketan. Elkarte haren lehendakariarengana nindoala esan nion. Gizona tente paratu zen, serio-serio: «Lehendakari bakarra dago, Ardanza lehendakaria. Besteak presidenteak dira».

Hemengoa beti lehendakaria. Ia-ia jainkoa. Presidentea? Presidenteak besteak dira, lurtarrak. Lehendakaria betirako titulua dugu, kargua utzi arren. Errepublikanoak gara, baina oso monarkikoak. Frantsesen modukoak. Oraintsu gertatu da: kazetari batek Sarkozy jauna deitu dio presidente ohiari, eta hark berehala zuzendu: «Monsieur le président».

Hemen lehendakari hitza erabiltzen dugu beti. Erabilera nahiko gutarrista dela esango nuke. Zenbat jeltzalek zuten guztiz barneratua Patxi Lopez lehendakaria zela? EAEko zenbat herritarrek deitzen zioten lehendakari intimitatean? Hitzaren erabilera EAEzentrista ere bada. Eusko Jaurlaritzako burua da lehendakaria. Nafarroako presidentea ala lehendakaria da Uxue Barkos? Zenbat aldiz aditu dugu elkarrizketa batean Uxue Barkosi lehendakari andrea deitzea? Urkulluri lehendakari jauna etengabe, baina Barkosi lehendakari andrea? Erdaraz argiago ageri da kontua: el lehendakari Urkullu esaten dugu. Zenbatetan entzun dugu la lehendakari Barkos? Ez dugu esan Nafarroa Euskal Herria dela, ba? Espainiako lege errepublikano edo monarkikoen arabera Euskal Herria soilik hiru probintziak osatzen dutelako ukatu behar zaio lehendakari titulua Nafarroako agintariari? Espainian egindako erreforma politiko postfrankistak onartutako botere basko bakarra Gasteizen dagoelako?

Joan da Buteflika lehendakaria. Aljerian 90 egun dituzte hauteskundeak antolatzeko. Espainiak administratutako Euskal Herrian ere bozak izango ditugu, hiru aste barru. Sanchez lehendakariak eskumen batzuk eskaini ditu Madrilgo bazarrean, dekretuak onartzeko botoen truke. Estatutua betetzen segitzea beste erremediorik ez du izan Espainiak. Komeni zaionean egiten du. Aldebikotasuna deitzen dio Gasteizek horri. Nik aldebakarrekotasun malgua deitzen diot. Pozik agertu da Urkullu presidentea.]]>
<![CDATA[Espainiarra deitura, espainiarra tortura]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/007/001/2019-03-30/espainiarra_deitura_espainiarra_tortura.htm Sat, 30 Mar 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1892/007/001/2019-03-30/espainiarra_deitura_espainiarra_tortura.htm
Konkistako sarraskiengatik barkamena eskatzeko esan dio Mexikoko presidente Andres Manuel Lopez Obradorrek Espainiako errege Felipe VI.ari. Horren ondorioz, populista eta gezurtia deitu diote. Zuria ere bai: batetik, indigenen bizi-baldintzak hobetzearen alde ezer egin ez duelako eta, bestetik, azal zuriegia duelako, indigenen izenean mintzatzeko.

Pentsaera kolonialista eta arrazistaren seinale dira argudio horiek. Izan ere, zuria izanez gero, akaso ez zara mexikarra? Arturo Perez-Reverte idazleak «ergela» eta «lotsagabea» deitu dio Lopez Obradorri. Haren ustez, barkamena Mexikoko presidenteak eskatu beharko luke, «deitura espainiarrak dituelako, eta han bizi delako». Ederto! Horren arabera, mexikar gehienek, itxura kaukasiko handiena edo ezaugarri indigena nabarmenenak izan edo ez, ezin dute Espainia kritikatu, deitura espainiarrak dituztelako. Zergatik abizen espainiarrak? Askotan konkistatzaileek ezarri zizkietelako. Batzuetan misiolariek, bestetan enkomendadore izeneko horiek, indigenen ardura beren gain hartzen zutenek, indio haiek animalien parekoak zirelako, eta jabe, tutore bat behar zutelako. Euskal abizenak ere hedatu ziren Ameriketan, kolonizatzaileen artean euskaldunak bazeudelako. Kolonizatuak etxean, kolonizatzaileak kanpoan.

Izen azteka batzuek bizirik iraun dute, baina herritar gehienek kolonizatzaileenak hartu zituzten. Abizen espainiarrak izateak mexikartasuna kentzen ote die mexikarrei? Azal zuria izateak ere bai? Eskubiderik gabe uzten ditu horrek guztiak, inperialismo espainiarra ozenki kritikatzeko?

Zenbait espainiarren ustez, konkistan egindako astakeriak abusuak baino ez ziren izan. Ez genozidiorik, ez sarraskirik. Eskolan inork ez zigun esan Hernan Cortesek oinak erre zizkionik Cuauhtemoci. Eta hala balitz ere, abusua izango zen, besterik ez. Pizarrok ere, Ameriketara joandako beste konkistatzaile genozida batek, bereak egin zituen: Atahualpa, inken erregea, gatibu hartu zuen. Preso zegoen ziega urrez beteko zuela esan zion inken buruak Pizarrori. Libre uzteko erreskatea izango zen. Halaxe adostu zuten, baina Pizarrok urre guztia hartu, eta exekutatu egin zuen. Hori ere ez ziguten azaldu eskolan.

Abusuak, besterik ez. Erregimen postfrankistan ere abusuak izan dira. Torturarik ez. Barrabiletan elektrodoak? Abusuak. Aluan makila sartu eta bortxatu? Abusuak. Gehienez ere, tratu txarrak. Poliziaren gehiegikeriak, orain esaten den moduan. Tortura zuritzeko modu zuria.

Ez dakit Lopez Obradorrek ezkutuko arrazoirik ote duen gaia orain azaltzeko, baina konkistaren 500. urteurrena data ezin aproposagoa da Espainian hedatu nahi izan duten leienda zuriari aurre egiteko.

Bestela, edozer esateko kapazak dira. Espainiak ez zuela inoiz bere kultura edo hizkuntza inposatu esan zuen behin Juan Carlos I.ak. Ez, ba! Non zeuden orduan orain Lopez Obrador larrutzen ari diren historiagile eta akademiko espainiarrak, erregeari «¿por qué no te callas?» esateko? Zeanuri edo Oiartzungo euskaldun batek Borboikoaren aurrean jarri, eta eskolan jasotako kolpe eta zigorren berri eman balio, «ergela» eta «lotsagabea» deitu balio, nola erreakzionatuko zuten Espainiako akademikoek eta kultura ofizialaren ordezkariek?

Zenbat euskaldun ez ote dira halako trantzean egon. Eta gero, Francok ezarritako errege negazionistaren astakeriak entzun behar. Genozidioa? Ez. Torturak Espainian? Hori ere ez. Inondik inora ere ez. Gehienez ere, abusuak. Abusu espainiarrak.]]>
<![CDATA[Jordi, Gorka, Jorge]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/009/001/2019-03-23/jordi_gorka_jorge.htm Sat, 23 Mar 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1892/009/001/2019-03-23/jordi_gorka_jorge.htm Jorge deitu, etengabe.

Demokrazia espainolak, bere herriei inoiz eta inon ez bezalako autonomia maila eskaini omen dienak, aukera ematen die segurtasun indarrei herri horietako biztanleen izenei barre egiteko. Ez George edo Giorgio deitzeko, Jorge baizik. Nor da supremazista? Lehen, espainierazkoa ez zen izena jartzea debekatzen zuen legeak. Orain ez, baina Poliziak marrubiaren puntatik ateratzen zaion moduan deituko dizu, nahi izanez gero. Eta zu, isildu, badaezpada ere.

Estatu baten egituraren barruko herriek ez dute alde egiteko gogorik izaten, garatzen eta aurrera joaten uzten bazaie. Estatu horrek haien nortasunak eta ezaugarriak errespetatzen ez dituenean sortzen dira istiluak. Espainian legez. Poliziek eskubidea dute Jordiri Jorge deitzeko. Gorkari ere bai. Arazorik ez. Badakite ez zaiela ezer etorriko bueltan. Nork izan nahi du jokaera hori eragozten edo zigortzen ez duen estatu bateko kidea?

Hala ere, oraindik bada Espainian segitu nahi duenik. Josep Antoni Duran Lleida, esaterako. UDC alderdiko buru ohiak El risc de la veritat -Egiaren arriskua- liburua kaleratu du. Lanari buruzko elkarrizketa batean Visca Catalunya Lliure aldarriaren esanahia azaldu du: «Gauzak esateko askatasuna». Duranek konfederazioa nahi du. Haren ustez, Visca Catalunya Lliure oihuak ez du soilik gogo independentista agertzen. «Espainian geratzea erabakitzeko askatasuna» ere islatzen du.

Duranek PSC-PSOEri eman zion botoa, 155. artikulua ezarri eta gero. CiU historia da orain. PDeCat alderdiko kideak independentziaren aldekoak dira. Horrexek eragin du EAJ haiengandik urruntzea. Puigdemontek kolpea eman ei du alderdian, Espainiako eta Europako hauteskundeetako zerrendak osatuta. Baina bozketa ez da bulgariar erara izan, herrialde hartako alderdi komunistan gertatzen omen zen moduan: boto-emaile baino boto gehiago zenbatzen ziren. Ez. Puigdemonten hautagaien zerrendek %75eko adostasuna jaso dute, ez %110ekoa. Esku bulgariarrik ez botoetan. Bulgaria: jogurta, Varna, bizitza-luzera eta Kozijat Rog -Ahuntz adarra- filma: XVII. mendea. Inbaditzaile turkiarrek Ivanen emaztea bortxatu eta hil dute. Alargunak orduko gizonen borrokaren artean trebatuko du alaba. Neskak ahuntz adar zorroztua erabiliko du, amaren hilketagatik mendeku hartzeko.

Zer dugu gogoan Gora Euskal Herria askatuta esaten dugunean? Duran sindromeak jota daude Gora Euskadi Askatuta diotenak? Zenbateraino? Herri honetan oraindik bada inor, oraingo Espainian konfederazioa osatzeko aukera ikusten duenik? Konfederazio bat, funtzionarioei herritarren ezaugarri pertsonalei eta identitate kolektiboaren ikurrei barre egitea onartzen dien estatuarekin?

Espainia demokrazia handia dela esan du Sanchezek. Eta segitu du: PSOE agintean dagoen bitartean, Katalunia ez da inoiz independentea izango. Demokrazia espainiarra, bai. Bi, hiru edo lau milioi katalanek independentziaren aldeko botoa emango balute ere, ezer ez. Azken hitza Madrilek izango du beti. Jorgek erabakiko du Jordiren etorkizuna. Eta Gorkarena.

1981ean tiro egin zion Joan Paulo II.ari Ali Agca turkiarrak, Vatikano hirian. Berehala atxilotu zuten. Atentatuari buruzko zenbait hipotesi azaldu ziren. Arrasto bulgariarra izenekoa izan zen horietako bat. Horren arabera, Sofiak Eliza katolikoko burua hiltzeko asmoa zuen, Wojtyla poloniarra Europa ekialdeko blokea erortzen laguntzeko tresna zelakoan. Horri buruz galdetu zioten Todor Zhivkov-i, orduko Bulgariako estatuburuari. Alderdi Komunistako buruzagiak zirkinik egin gabe baztertu zuen ideia: «Ez dago bulgariarrik, tiro bat huts egiten duenik eta emakume bat ase gabe uzten duenik».]]>
<![CDATA[Potxuak eta txotxoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2136/006/003/2019-03-16/potxuak_eta_txotxoak.htm Sat, 16 Mar 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2136/006/003/2019-03-16/potxuak_eta_txotxoak.htm potxu eta txotxo. Potxu hitza emakumezkoei deitzeko erabiltzen dute Lekeition. Txotxo hitza, aldiz, gizonezkoei esaten zaie Bizkaian, batez ere itsasaldeko herri eta lekuetan. Teorian arrantza-ontziko mutil gazteei esateko berba bada ere, esparru zabalagora hedatu da txotxo: lagun artean ere erabiltzen da, solaskideak arrantzaleak edo marinelak izan ez arren.

Txotxo hitza asteazkenean entzun nuen, Eako lagun baten ahotik. «Bai, hala da, txotxo», esan zidan. Gipuzkoan urteak daramatzan kostaldeko bizkaitar bati motel hitzak ez dio zirrara berezirik eragiten. Txotxo berbak, ostera, bai. Hurbiltasun afektibo handiagoa du. Bizkaian bizi diren gipuzkoarrei antzera gertatuko zaie, seguruena, baina alderantziz: txotxo hitzak ez die motel batek bezainbesteko konplizitaterik sentiaraziko.

Lekeitioko emakumezkoek martxoaren zortzian herrian eginiko elkarretaratzeko pankartan agertu da potxu berba. Potxuak Martxan izeneko talde feministak sinatu du. Euren buruari deitzeko tokiko berba aukeratu dute neska lekeitiarrek. Emakumeak martxan? Neskak martxan? Ez. Potxuak martxan.

Potxu eta txotxo oso esparru mugatuan entzuten dira gaur. Gainera, ez dirudi dagokien eremutik baino urrunago joango direnik. Erdarak gutako askoren buruan ezarritako unibertso semantikoaren zamak ez du asko laguntzen. Potxu? Txotxo? Zer ote da hori?

Potxuak martxan egon dira Lekeition. Bilbon, emakumeak. Bizkaiko hiriburuko pankartetan euskara eta erdara azaldu dira. Euskarak ez du leku txikirik izan, bertako argazkiei erreparatzen badiegu. Pozteko modukoa da. Bartzelonan erdarazko pankartak erakutsi dituzte, eta horrek eztabaida eragin du. Batez ere, pankartak eraman dituzten emakumeek katalanez egiten zutelako. Alta, aldarrikapen nagusiak egiteko espainiera aukeratu dute. Erdara, katalana eta euskara ez bezala, hizkuntza normalizatu eta «ez-politizatua» delako.

Marta Rojalsek argi azaldu du: aldarrikapena egiteko hizkuntza katalana izanez gero, ideologia jakin bat sartzen ei duzu tartean. Mezu horiek katalanez edo euskaraz zabalduz gero, independentista zara, susmagarria. Erdaraz jarriz gero, inork ez dizu etiketa unionista edo kolonialistarik jarriko. Beraz, emakume katalanek edo euskaldunek hobe dute hizkuntza arrotzean ahalduntzea, independentistatzat jotzea nahi ez badute.

Ez da gai erraza. Erdara erabiltzea kritikatzen baduzu, baliteke mugimendu feministaren kontra ari zarela entzutea. Behinola langileen borroka erdaraz egitea zalantzan jarriz gero, langileriaren kontra egotearen sinonimoa zen, ia-ia. Ez dadila orain hala ulertu.

Bartzelonan pankarta batzuk erdaraz, baina jende asko katalanez. Eta Bilboko kaleetako manifestazioan pankarta asko euskaraz, baina zenbateko portzentajean entzun da euskara? Bai, ukaezina da feminismoak hizkuntza kontzientzia piztu eta handitu duela Euskal Herrian. Lekutan daude 80ko urteetan Bilboko taberna feminista mitiko baten garaiak. Euskaraz eskatu eta txineraz ari ote zinen adierazteko aurpegia jartzen zuten zerbitzari batzuek. Lidia Falcon andrearen eskola unionistakoak -orduan espainolistak-. Barran, El País, El Correo eta, tartean, beste egunkariren bat. Malasaña auzoaren sukurtsala ematen zuen -nork jakingo orduan, Madrilgo alde hori zer izango zen 30 urte geroago-.

Asko aurreratu da, asko, baina ez dezagun pentsa Euskal Herriko feminista guztiak euskararen aldekoak direnik. Esan diezaietela gure kaleetan emakumezkoen eskubideak erdara hutsez aldarrikatu nahi izan dituzten herritarrei. Simone de Beauvoir baino feminista sutsuagoak direla erantzungo dizute. Euskarak ez duela zer ikusirik borroka horrekin -erdarak, bai-. Eta deskuidatzen bazara, esan ez, baina hau pentsatuko dute: «¿Qué me está contando la aldeana?».

Mujeres en lucha? Potxuak borrokan nahiago. Txotxoekin edo txotxo barik. ]]>
<![CDATA['Basque Fuckinary Center']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/011/001/2019-03-02/basque_fuckinary_center.htm Sat, 02 Mar 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1884/011/001/2019-03-02/basque_fuckinary_center.htm Long live Basque gastronomy! Fuck Basque language!

Badirudi PPk bozei begira azaldutako egitasmoarekin bat datorrela Basque Culinary Center, baina eremu pribatuan. Arlo publikoan behar egiteko espainiera ez diren hizkuntza koofizialak derrigorrezkoak izango ez direla agindu dute frankisten ondorengoek. Antzera mintzatu da BCC: euskara baloratu egingo da. Ingelesez eta espainieraz hitz egiten jakin behar da Basque Culinary Centerren lan egiteko. Euskaraz? Bullshit! Euskaldunak? Fuck!

Kontu larria da. Mespretxua euskarari eta euskaldunoi. Euskal Herrian prestigio handiko erakunde bateko komunikazio-arduradunak euskaraz jakitea beharrezkoa ez dela adierazi dute. Euskara munduan ibiltzeko mintzaira ez dela iradoki dute. Euskal Herrian komunikatzeko ere ez duela balio, alegia. Horrela, mezu subliminala bidali zaio euskaldunari: zure hizkuntza bigarren mailakoa da. Eta mezu agerikoa erdaldun erdaltzaleari: euskaraz jakitea ez da derrigorrezkoa. Lasai, hemen espainiera eta ingelesa besterik ez dugu inposatzen.

Zeinen modernoak! Jatetxe dotore batzuen modukoak dira. Lehen espainol hutsez zuten menua. Orain, espainieraz eta ingelesez. Gure dirua merezi dute? Ez. Eta komeni da jakinaraztea. Ez da nahikoa soilik bi erdaratan idatzitako menua duen jatetxean ez sartzea. Boikot aktiboagoa eraginkorragoa da, leku horietako arduradunak kontura daitezen: karta espainieraz eta ingelesez bai, baina euskaraz ez dutela jabetzen garenean, hau esatea: «Barkatu, baina menua euskaraz izan arte ez naiz hona itzuliko. Kanpoko turistei errespetu handiagoa diezu barruko herritarrei baino. Agur». Hilean halako dozena bat bisita izango balituzte, zer pentsatua emango lieke.

Bada garaia ustezko aniztasun kulturalaren talibanei errespetua eskatzeko. Ustezko aniztasuna, bai: zer aniztasun kultural mota dugu hemengo hizkuntza baztertzen duena, itxurazko kosmopolitismo baten izenean? Zer esango lukete BCCen komunikazio-kudeatzailea izateko euskara eta ingelesa beharrezkoak balira eta espainiera soilik baloratuko balitz? Katalana baztertzen duten talibanen denda, jatetxe eta tabernei isunak jartzeko arauak onartu zituzten Katalunian. Hemen, euskara baztertzen dutenak saritzen ditugu. Noiz arte?

Diru edo babes publikoa jaso behar dute euskara hala iraintzen dutenek? Zergatik? Ez al zaie ezer eskatu behar, kode etiko linguistiko moduko bat, komunitate euskalduna errespetatzera eramango dituena? Euskaldunok baztertzen gaituzten proiektuek sustengu publikoa izan behar dute? Zer diote euskara hala diskriminatzeari buruz BCC fundazioaren patronatuan dauden euskal erakundeek? Zer dio Eusko Jaurlaritzak? Zer dio Gipuzkoako Foru Aldundiak? Eta Donostiako Udalak?

Chris Rock showman eta aktoreak No sex in the champagne room kanta probokatzailea atera zuen, duela urte batzuk. Strip-tease lokaletara doazen adurti inozoei barre egiten zien. Xanpaina edaten den atzeko gelara doaz, baina han botila atera eta dirua gastatu besterik ez dute egiten. BCCko atzeko gelan xanpaina dago euskaldun inozoentzat, baita sexua ere, baina sexu iraingarria: Golden rain, lluvia dorada edo urrezko euria (baloratu egingo da euskaraz egiten dizuten edo ez). Eta, gainera, ohea geuk jartzen dugu, geure instituzioen babesa izaten segitzen dutelako. Basque Culinary Center? Erdaldunentzat, bai. Euskaldunontzat izen egokiago bat bururatzen zait: Basque Fuckinary Center.]]>
<![CDATA[Ziklo menstruala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2131/011/001/2019-02-23/ziklo_menstruala.htm Sat, 23 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2131/011/001/2019-02-23/ziklo_menstruala.htm
Lau astean behingo odol-jarioak lotsa edo estigmatizazioa sortzen du, oraindik ere, munduan. Zenbait lekutan tenpluetan sartzea debekatzen zaie andrazkoei hilekoa dutenean —erlijioa eta emakumearen menpekotasuna: bikote polita—. Beste batzuetan, neskei ez zaie ezer ere azaltzen. Hilekoa lehenengoz dutenean gaixotu egin direla uste dute.

Hilekoa emotikonoetan azaltzeko kanpaina 2017an bultzatu zuen Plan International erakundeak. Ikerketa bat egin zuen, eta hainbat datu esanguratsu bildu zituen: Erresuma Batuko 14 eta 21 urte bitarteko nesken %48 lotsatuta daude menstruazioa dutenean. Neska gazteen %40k komuneko papera erabili behar izan dute inoiz hilekoa izan dutenean, produktu higieniko egokiak erosteko dirurik izan ez dutelako. Hilekoari lotutako sintoma kezkagarriak dituzten nesken %79 ez doaz medikuarengana. Lotsatuta daude, eta kontua puzten ari direla esango ote dieten beldur dira. Sendagilea gizonezkoa bada, handiagoa izaten da errezeloa.

Plan Internationalek hilekoaren emotikonoa sortzeko lehiaketa antolatu zuen, tabuari aurre egiteko. Kulero zuriak odolarekin agertzen ziren irudiak irabazi zuen. Horixe bidali zioten Unicoderi —emotikono berrien zerrenda osatzen du erakunde horrek, urtero—. Unicodek, kuleroen emotikonoa baztertu, eta odol tantarena aukeratu zuen. Tira, hobe odol tanta bat erabili Japoniako bandera baino, erantzun zuten emakume batzuek, ironiaz.

Hilekoaren zikloari buruzko lehen pelikula Walt Disneyk egin zuen, 1946an. The Story of Menstruation animazio filmak 10 minutuko iraupena du. Informazio zientifikoa ematen du, nahiz filmeko odol-jarioa ez den gorria, zuria baizik. Pelikulan hilekoaz ez lotsatzeko esaten zaio neska gazte bati. Hori entzunda, aurpegia alaitzen zaio nerabeari, ispiluaren aurrean. Neska apain-mahaiaren aurrean baitago —non, bestela?— pinpirintzen —zertan arituko da, bada?— munduaren aurrean polita izateko —zertarako, horretarako ez bada?—. Euskal Herri penintsularrean 70eko urteetan telebistan hedatzen zuten iragarkiaren mezua ez zen hobea: neska bat, lotsatuta, amarengana joan eta: «Mamá, ya». «Mamá, ya, zer?», galdetzen zuen ikusleak. Jarraian konpresa baten markaren izena agertzen zen pantailan. Eta orduan neskaren lehen hilekoa zela ondorioztatzen zuen.

Emakumeen eta gizonen arteko harremanei eragiten die hilekoak. Nesken edozein gorabehera emozional gutxiesteko edo barregarri uzteko balio dezake odol-jarioaren etorrerak —«Hilekoarekin egongo da»—. Larrutan ez egiteko arrazoia izan daiteke: «Gogoa daukat gaur, baina neska hilekoarekin dago. Kaka zaharra!». Neska batek lehen hitzordua atzera dezake, egun horretan «bisita» izango duela ohartuta. Beste egun bat aukeratuko du, badaezpada ere —lehen hitzorduan sexu harremanak izaten diren elkartzeak ez dira soilik filmetan gertatzen—. Izan ere, ez dira gutxi egun horietan erreparoak dituzten emakumezkoak. Kontrakorik ere badago: mutilarengandik espero duen maitasun frogarik handiena hilekoak iraun bitartean sexu orala egitea dela adierazi zuen emakume batek, erreportaje batean.

Quim Monzoren El perquè de les coses liburuko ipuin batek gizon eta emakumeen arteko harreman zoroak deskribatzen ditu. Haien gurari, gustu eta umore aldaketek zurrunbilo labainkorrean sartzen dituzte. Grmpf, Pti, Xevi, Mari, Toni, Anni eta, berriz, Grmpf eta Xevi amodio-karruselean abiatzen dira ziztu bizian, haien egonezinaren gatibu. Bukaeran, Eric eskoziarra agertuko da, Katalunia aldera joan dena Fiona astebetez ahazteko. Ipuina denbora tarte labur batean kondentsatua dago, eta epe horretan izan daitezkeen egoera emozional ia guztiak azaltzen ditu, abiadura handian. El cicle menstrual titulua du.]]>
<![CDATA[Espainia eta San Valentin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/012/001/2019-02-16/espainia_eta_san_valentin.htm Sat, 16 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1881/012/001/2019-02-16/espainia_eta_san_valentin.htm
Nekez maitatuko duzu zeure herriaren askatasun oihua isilarazten duen nazio-estatua. «Konstituzioaren barruan dena, kanpoan ezer ez», diote eskuinak eta Pedro Sanchezek. Atzo bertan errepikatu zuen Espainiako presidenteak. Hitz egin? Zertarako? Lehen biolentzia zen aitzakia. Arnaldo Otegik hainbatetan esan du: orain hitz egiten uzten dizute, baina ez dizute uzten zeure proiektua gauzatu ahal izateko aukerarik. Jordi Turullek antzeko mezua helarazi zion Anna Gabriel erbesteratuari, kartzelatik Suitzara bidalitako gutunean: «Denari buruz hitz egitea posible da Espainian, baldin eta benetan ari ez bazara». Joseba Sarrionandiak biolentziaren aurkako diskurtsoaren gezurra salatu du bere azken liburuan: «Lehen esaten zuten biolentziarik gabe dena izango zela posible. Biolentziarekin, inposiblea zen dena. (…) Biolentziarik gabe dena posible dela, gezur hori bera ere apenas entzuten da ja».

Biolentzia, betiko aitzakia. Eta beti besteena. Besteen biolentziaren itzala handitzen dute nagusiek, haiena ezkutatzeko. Esaterako: Robespierrek eragindakoa aipatzen digute. La Terreur. Jean-Clement Martin historiagileak iaz Le Monde egunkariari eskainitako elkarrizketan adierazi zuenez, «gorrotagarria» izan zen, baina garai horietan beste sarraski batzuk izan ziren: 1798an altxatutako irlandarren kontra ingelesek eragindako errepresioa, adibidez. Martinek Biolentzia eta iraultza eta Izualdiaren oihartzunak liburuak argitaratu ditu, besteak beste.

Espainiaren eta Kataluniaren arteko krisiak agerian utzi du nazionalismo espainiarra, ostera ere. Berlinek Bavarian erreferendumik onartu ez izana aipatzen dute integrismo konstituzionalaren ordezkariek, Espainiaren jarrera defendatzeko. Benetan uste dute bavariarren erdiak independentistak balira eta herritarren % 80k bozkatzeko eskubidea aldarrikatuko balute, Alemaniak konponbide politikorik bilatuko ez lukeela, Municheko gobernua kartzelan sartzera heldu baino lehen? Espainiak nahi izanez gero, erraza izango litzateke irtenbidea. John Carlin kazetariak azaldu du El españolito cabreado artikuluan: «Alda ezazue doinua, aldatu moduak, ez jokatu zakur amorratuek legez, eta eman erreferendum bat katalan guztiei. Ikusiko duzue nola oraindik independentziaren kontrako botoa nagusitzen den. Eta hain basapiztiak ez bazarete, alde are handiagoz».

Ez dute egingo. XXI. mendean bizi dira, baina errege-erregina katolikoen garaiko lurralde mentalitatea dute. Erdi Aroko gurutzatuak dira, batasun sakratuaren fedea inposatzeko prest daudenak, odolez bada ere. Eskuindarrek Espainia «gorria» nahiago dute «apurtuta» baino. Eta ustez ezkertiarrak direnek Espainia urdina nahiago, «apurtuta» baino. Halakoekin ulergarria da Pepe Rubianes umorista galiziar-katalanak elkarrizketa batean erakutsitako amorru zakarra: «Que se metan a España en el puto culo, a ver si les explota dentro y les quedan los huevos colgando del campanario» («sartu dezatela Espainia ipurtzuloan, ea barruan lehertzen zaien eta barrabilak kanpandorrean zintzilik geratzen zaizkien»). Jende horren Espainiaren batasuna errespetatu? Jende horren Espainia maitatu? Bai, egon hadi beste San Valentin baten zain.]]>
<![CDATA[Lesbiana suizidaren apeta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/005/002/2019-02-09/lesbiana_suizidaren_apeta.htm Sat, 09 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1950/005/002/2019-02-09/lesbiana_suizidaren_apeta.htm Permagel nobelako pertsonaia nagusia. Eta umetan, bihurria. Hamabi urte dituenean ahizpa bat izateko gogoa piztu zaio eta, gurasoek horretarako asmorik ez dutela sumatuta, bere lana egin du: haien logelako tiraderan Durex hitza idatzia duen paketea aurkitu du eta barruan geratzen diren bi kondoiak atera ditu —«bat goian, bestea behean»—. Orratz fin batekin zulatu ditu biak, zorroa ireki gabe, eta berriro sartu ditu kutxan, egindakoaren arrastorik utzi barik.

Ahizpa bat izateko apetak eman dion arren, nihilismoaren bidean hasi berria da neskatoa. Bat egiten du Eva Baltasarrek liburuaren hasieran jarritako esaldiarekin —Thomas Bernhard idazle austriarraren idazlan batetik hartua da—: «Jaiotzea zoritxarra da, esaten zuen, eta bizi garen bitartean zoritxar horri segitzen diogu».

Bernhardekin ados da Raphael Samuel indiarra. 27 urteko gaztearen ustez, bizitzea sufrimendua da. Hori dela eta, auzitara eraman nahi ditu gurasoak, mundura ekarri zutelako. Samuelek antinatalistatzat jotzen du bere burua. Hark dioenez, umerik ez izatea da onena. Haurrek ez dute sufrituko eta gizakia Lurretik joango da. Hobe planetarentzat eta animalientzat.

Samuelek mezu zirikatzaileak hedatu ditu sare sozialetan, haurrei zuzenduak: «Zure gurasoek zeu izan zintuzten, jostailu edo txakur bat izan beharrean. Zuk ez diezu ezer zor; haien entretenimendua zara». Gurasoak izateko gogoa kritikatu du: «Ugaltzea bizitzako ekintza nartzisista handiena da».

Bost urte zituenean egin zituen Samuelek gaiari buruzko lehenengo gogoetak. «Zergatik ekarri ninduzuen mundura?», galdetu zion aitari. Eta hark zer erantzun jakin ez. Gurasoek ondo hartu dute haren salaketa bitxia. Abokatuak dira, eta ez dute uste semearen auzibideak ezer ekarriko duenik. Nahiz kontrakoa pentsa litekeen, haien arteko harremana oso ona da.

Umeak ez ekartzeko deiak badu beste helburu bat, gazteak esan duenez: inor ez sentiaraztea aita edo ama izatera behartuta. Seme-alabarik ez dutenak txarto ez sentitzea. Izan ere, jende askok ez du konturatu nahi umeak izatea bezain errespetagarria —edo nartzisista— dela umerik ez izatea. Bai: «zergatik ez duzu seme-alabarik?» galderari «zergatik dituzu seme-alabak?» galderaz erantzun lekioke.

Gizartearen presioa handia da, baina. Badirudi isileko epaiketa publikoa egiten zaiola umerik gabeko jendeari. Eta azterketa pubikoa: «Hanka gorria usteltzen hasi zaio gizonari?». Emakumeen gaineko presioa askoz ere handiagoa da. Ama ez bada, osatu gabea da. Antzua. «Errua» berea da, estatistiken arabera gizonen eta emakumeen antzutasun portzentajea berdin antzekoa bada ere. Gainera, gizonak bere ohorea salbatu nahi du. Bat baino gehiago zintzurretik arrastaka eraman dute esperma aztertzeko proba egitera. Eta egia jakin arte estu eta larri egon dira, tumore baten biopsiaren emaitzaren zain egongo balira bezala. Antzua izatea minbizia delako gizonkeriarentzat. Gero, umea eginez gero, «gizona naiz» esaten dute, harro. Ez, ez da tropiko urrunetan entzuna. Euskal Herria ere macho land da.

Zer erantzun jasoko genukeen gaztetan geure sorrerari buruzko galderak egin bagenitu etxean? «Zergatik ekarri ninduzuen mundura?». Edo destroyer-ago: «Zuen maitasuna ez zegoen osorik ni gabe? Ezin zineten zoriontsuak izan haragizko jostailurik gabe?». Nagusiak gara, eta denok dakigu erantzunen multzoan denetarik egongo zela. Batzuetan benetako arrazoiak, ezin dotoreago jantziak —«gure maitasun garden mugagabearen goreneko altxor dirdiratsuena izan zinen, maitea»—, baina, bestetan, isildu egingo ziren gurasoak —«herriko festetan apur bat mozkortu ginen, kalentoia, eta ez genuen gelditzen jakin»—. Eta bi mutur horien artean...

Hortaz, hobe ez galdetzea, ez lehen, ez orain, ezustekorik ez izateko. Izan ere, ez litzateke oso atsegina izango jakitea mundura sortu ginela anaia edo arreba zaharrari apetak eman ziolako eta aitaren kondoia zulatu zuelako, ezta?]]>
<![CDATA[Mikroerasoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1910/015/002/2019-02-02/mikroerasoak.htm Sat, 02 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1910/015/002/2019-02-02/mikroerasoak.htm
Poetak hainbat sari jaso zituen. Halarik ere, Guatemalan prestigio handiena duena baztertu zuen. 2003an, uko egin zion Miguel Angel Asturias Guatemalako Literatura Sari Nazionalari, 1967ko Nobel saridunaren izena baitu. «Miguel Angel Asturias du izena. Meritu asko izan zituen idazleak, baina Indioaren Arazo Soziala tesia idatzi zuen, Guatemalako herri indigenak iraindu zituena. Eta ni herri horietako partea naiz». Herri indigenen aldarrikapenei lotu zitzaien Ak'abal. Naturarekin bat egin zuen. «Zuhaitzetako hostoek/ ahotsa tindatzen dute/ Horregatik/ txorien kantua/ berdea da».

Bere herriko kultura indigenaren aurkako erasoak salatu zituen Ak'abalek. Kitxeerak, haren hizkuntzak, milioi bat hiztun inguru ditu Guatemalan eta milioi erdi pasatuta Mexikon. Inon ez da hizkuntza ofiziala. Guatemalan hizkuntza nazionala da. Mexikon ere estatus hori du eta espainierak adina balio du. Teorian. Praktikan...

Euskarak baino hiztun gehiago ditu kitxeerak. Onarpen ofizial txikiagoa du, ordea. Eta alfabetizazio maila baxuagoa. Hala ere, euskarak ez bezala, kitxeerak elebakarrak ditu oraindik, batez ere herri txikietan. Asimilazioa ez da erabatekoa izan.

Gurean, aldiz, bai. Denak elebidunak gara hemen -euskaldunoi buruz ari naiz, noski-. Hori abantaila da, arma, herritar eta agintari askok euren nagusitasunari eusteko. Jadanik ez dute esaten «hable en cristiano», baina baztertzen segitzen dute haien hizkuntzaren inposizioaren kontra egiten dugunok. Gure etxean bertan. Euskara hutsez aurkeztu du EH Bilduk lege proposamen bat Eusko Legebiltzarrean eta tramitera onartzeko erabakia atzeratu dute bertan, espainierazko itzulpena eskuratu arte. Koalizioak salatu duenez, proposamenak erdara hutsez aurkezten direnean tramitazioa ez da atzeratzen euskarazko bertsioa ekarri arte.

Diskriminazioa ez da albistea izan. Harrigarria da zeinen azkar eta zorrotz identifikatzen ditugun egunerokoan hizkuntzaz haratagoko beste edozein eremutan izaten diren mikroerasoak. Harrigarria zeinen itsu, indarge eta erreflexu aldetik eskas gabiltzan hizkuntzaren ekologiari egindako mikroerasoez konturatu eta haien kontra egiteko. Errealitate linguistiko gordinarekin jokatzen dute erasotzaileek. Alde dute. Azken batean, euskaldun elebakarrik ez dago. Erdaldunak dira elebakar bakarrak. Hortik abiatuta, edozer da zilegi hizkuntzaren arloan.

Bozgorailutik espainieraz helarazten dizkigute mezuak lehen-lehenik, eta euskaraz jarraian, eta pozik gaude. Ez gara konturatzen euskara bigarren lekuan jartzea erdaldunen botereak emaniko opari sinboliko testimonial hutsa dela, haien burua eskuzabal agertzeko. Menpekotasunean, bigarren leku horretan tinko mantentzen gaituela. Lehen abisua euskaraz izateak emango lioke benetako balio erantsia hizkuntzari, baina horrela hutsaren hurrengoa da euskararen garrantzia komunikazioan. Noizko ahalduntze linguistikoa?

Itzulpenik gabe funtzionatuko luke Eusko Legebiltzarrak? Bai. Baldin eta kide guztiak euskaraz ulertu eta mintzatzeko gai izango balira. Bitartean, ez. Elebitasunaren onuraren tranpan segitzen dugu korapilatuta, espainiera baita benetan hizkuntza baliagarri bakarra. Zenbait legebiltzarkide euskaldunek barneratua dute hori. Beren agerraldietan bi hizkuntzak tartekatzen dituzte, baina askotan diskurtsoaren alde mamitsuena erdaraz ematen dute, mundu guztiak uler dezan. Apirilean 21. Korrika izango dugu. 2020an, 2. Euskaraldia. Zenbat mikroeraso jasoko ditugu bitartean?

Humberto Ak'abalek Pier Paolo Pasolini Nazioarteko Poesia Saria irabazi zuen, Italian. Munduari begiratzeko modu bat zuen, elkartasunean oinarrituta. «Jaio nintzenean/ bi malko jarri zizkidaten/ begietan/ nire jendearen minaren tamaina/ ikusi ahal izateko».]]>
<![CDATA[EAJ eta Venezuela]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/012/001/2019-01-26/eaj_eta_venezuela.htm Sat, 26 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1913/012/001/2019-01-26/eaj_eta_venezuela.htm
Anzoategui, Arteaga, Gogorza, Iragorry, Iribarren, Salaverria, Urrutia, Zuloaga… Asko dira euskaldunen arrastoak Venezuelako abizenetan eta toponimian. Hala eta guztiz ere, zilegitasuna ematen digu horrek guztiak herri horretan muturrak sartu nahi dituen inperioaren deiari men egiteko? Jatorri espainiarra duten herritar askoz gehiago bizi dira Venezuelan euskal jatorrikoak baino. Hala bada ere, Pedro Sanchezek ez du itsu-itsuan bat egin Trumpekin. Lehen unean, behintzat. Gero, gerokoak.

Hainbesteko presa zuen EAJk ahoa irekitzeko? Guaidok bere burua presidentetzat jo ondoren AEBek ezer esan ez balute, nola erreakzionatuko zuten jeltzaleek? Zergatik baztertu dituzte normalean goresten dituzten zuhurtasuna eta ardura? Hainbat adituren ustez, Trumpen eskaera suarekin jokatzea bezain arriskutsua izan liteke. Gerra zibilaren itzala handitzen du. Elkarrizketa, negoziazioa da bidea. Mexikok eta Uruguaik saiatzeko deia egin zuten ostegunean. Proposamena onartu zuen Madurok. Orain arteko saioetan bazterrak nahasten ibili da oposizioa. Zapatero eta beste bitartekari batzuekin lotutako akordioa sinatzeko zegoela altxatu zen mahaitik, Washington-Bogotatik jasotako deiaren ondoren, mihi gaiztoek diotenez. Munduko eskuinak Maduro joateko eskatu du. EAJk ere bai. Zergatik?

EAJ, funtsean, eskuina delako. Subiranismoa eta erabakitzeko eskubidea aldarrikatzen ditu naziogintzari dagokionez, baina, arlo sozialari begiratuz gero, beste kontu bat da. Maltzagarainoko bidea bultzatzeak ez liguke hori ahantzarazi behar. Hugo Chavezek boterea lortu zuenetik Venezuelak, oztopoak oztopo eta hutsak huts, garatu nahi izan duen sistema ekonomiko-soziala ez dator bat jelkideek defendatzen dutenarekin. AEBen eskaerari baiezkoa emanda, Simon Bolivarrek aldarrikatutako subiranotasunaren eta duintasun nazionalaren kontra egin du EAJk. Partido de los Negocios Vasco deitzen diotenak Partido de los Negocios Venezolano gisa jardun du.

EAJk aho betean hitz egiten du aldebikotasunari buruz. Abenturarik ez hemen. Venezuelan, aldiz, alde bakarretik jotzearen alde egin du. Kaosa areagotu eta gerra eragin dezakeen hautuaren alde. Maduroren agintea «diktadura» da. Yankee go home ez, Maduro go home aldarrikatu du EAJk. Etxe Zuriak txistu egin, eta korrika joan zaio, atzetik, Sabin Etxea. Alvaro Uribe eskuindarrarekin ez zuen hain zorrotz jokatu, haren agintaldiko hilketak eta gehiegikeriak ezagunak zirenean. 90eko urteetan, Antioquian gobernadorea zenean, paramilitarrek nekazarien kontra eginiko sarraskien berri ba omen zuen Uribek. Bestalde, Kolonbiako segurtasun indarrek herritar xumeak hil, eta borrokan hildako gerrillari gisa aurkezten zituzten gerra ikur moduan, euskal jatorriko politikaria presidentea zenean. Besoak zabalik hartu zuten Uribe Sabin Etxean, 2011n, jada boterean ez zegoen garaietan. Agintaria zenean Alberdi makila eman zioten. Realpolitik. Kargua utzita, eta haren iraganaz jabetuta, hainbesteko ohorea eskaini behar zioten Bilbon? Zoru etikoa zer zen azaldu ote zion Urkulluk Uriberi bilera hartan? Kargu hartu zion?

Hugo Chavez artean agintean zegoen urteetan Venezuelara joan zen lagun batek esan zidan nola hiriburuko alde aberatsenetara joaten zen, giroa ikusteko eta. Bertako parkeetan zegoen jende azal zuri edo ez hain ilunarekin hitz egiteko aukera izan zuen. Pribilegiatu horiek kezka asko zituzten. Eta kexa bat: «Orain, auzo pobreetako umeak gure parkeetara jaisten dira jolastera». Ume beltz txiro koipeztatuak ume zuri aberats dotoreekin parke berean. Hori nazka!

Aguirre, Larrazabal, Maguregui, Michelena, Narvarte, Olavarria… Eta Bolivar? Non dago Bolivar, EAJ?]]>
<![CDATA[Zeru-saltzaileak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/010/002/2019-01-19/zeru_saltzaileak.htm Sat, 19 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1881/010/002/2019-01-19/zeru_saltzaileak.htm Bahiketa Habanan dokumentala ematen dute: 1958ko otsailaren 23ko gauean Juan Manuel Fangio pilotu argentinarra bahitu zuen, 27 orduz, Uztailaren 26ko Mugimenduak. Fidel Castroren erakunde politiko militarra Batistaren kontra ari zen, eta Kubako Sari Nagusiaren bezperan burututako ekintza propaganda kolpe ederra izan zen iraultzaileentzat.

Aretoko karteldegiari begira nagoela, gizon bat hurbildu zait, eta orri bat eman. Kristau etxea, Jauna eta antzeko hitzak irakurri ditut paperean. Harengana joan naiz azkar, eta itzuli egin diot, hark alde egin aurretik. «Ez duzu nahi?», galdetu dit, harrituta. «Ez». «Zergatik?», segitu du morroiak, asaldatuta. «Hargatik», erantzun diot, oraingoan modu zakarrean, nik ere. Eta hor utzi dut, marmarrean.

Oldartu zait zeru-saltzailea. Ez du ulertzen ez dudala bere zerua erosi nahi; ez dudala zeru horretan sinesten. Maite dut ortzia, udako arratsen laztan epeletan, baita negu mineko ekaitzetan ere. Maite ditut zeru horiek: gardenak, edo hodeiz zipriztinduak, itxuraz abiadura geldo baina etengabean doazenak. Unibertsoaren misterioa. Batzuetan, Monet-en ukitu bizigarriak antzematen dizkiet; bestetan, Van Gogh-en zertzelada zirimolatsuak, gure barrenen bidezidor ilunkaren irudi. Oso beltzak direnean, Munch-en mina eta heriotza pultsioa, haren oihu lazgarria. Maite ditut zeru horiek, baina ez dut deus espero handik. Ez naiz zeru horietara joango. Ni lurrean jaio, lurrean bizi eta lurrean geratuko naiz.

Haserre joan da zeru-saltzailea. Zergatik erantzun diot horrela? Ebanjelikoa dela pentsatu dudalako. Ameriketan olioa legez hedatzen ari dira fededun ebanjeliko eskuindar horiek. Brasilen 42 milioi daude, herritarren %22. Haien botoek berebiziko garrantzia izan dute Bolsonaro faxistak garaipena lortzeko. Familia eta betiko ordena: neskatoak, arrosaz; mutikoak, urdinez. Horixe iradoki du Damares Alves andreak, Familia ministroak. Hura ere ebanjelikoa da.

Normalean, inoiz ez diet muzin egiten esku-paperei. Publizitatea dira eta kontsumora bultzatzen gaituzte, bai. Hala ere, pentsatu nahi dut paper horiek banatzen dituzten lagunak lanean ari direla, beste biderik ez dutela sosak irabazteko. Atariko atea irekitzen diet etxeko txirrina jotzen duten bakoitzean, gero buzoia bete-bete eginda ikusi eta madarikatzen ditudan arren. Dena den, pertsona horiek ez dute salbaziorako zerua saltzen.

Egun batean etxeko atera etorri zitzaidan orkatiletarainoko gonak zeramatzan emakume zurbil zurrun parea. Haien fedea saldu nahi zidaten, temati. «Nola? Ez duzu salbatu nahi?». «Salbatu? Norengandik? Ez, ez dut salbatu nahi»; «orduan, infernura joan nahi duzu?»; «bai, infernura joan nahi dut. Eman bakea». Behin, beste era bateko zeru-saltzaileak baztertu nituen. Politikariak ziren. Hauteskunde kanpainan arrosak banatzen ziharduten, eta ez nien oparia hartu. Ez nuen lore gorririk nahi odolez zikindutako eskuetatik. Zerua. Ezkerrak ere erosi du haren iruditeria. Eta saldu egiten digu. Batzuk zeruak hartzen hasten dira, eta azkenean txalet ederra eraikitzen dute Galapagar aldean, jauregia lurrean izateko, badaezpada ere. Noiz konturako gara lurra dela gure zeru inperfektua?

Santa Maria aldeko hondartzaren hegian neska mulato bat dago, zutik, oinak uretan. Seme txikia atzean utzi du, harean. Eskuan bi orri zuri ditu, gutun baten modukoak. Haren ondotik pasatu, eta ahapeka irakurtzen ari dela konturatu naiz. Amaitu duenean, uretara bota ditu bi paperak. «Amodio gutuna zen?», galdetu diot, ausart baina gizabidetsu. «Bai», erantzun du. «Baina amodio gutunak ez dira itsasora botatzen», esan diot, nire ezjakinean. «Nire amodioa Yemaya da. Itsasoaren jainkosa da. Urte hasieran nire asmoen berri ematen diot, lortzen lagun diezadan». Goiz honetako itsasoaren barea dario haren doinu eme goxoari. Eta betetasuna gogoari. Uhinak orriak eramaten hasi dira, eztiki. Urrunetara. Yemayaren itsasoko zeruetara.]]>
<![CDATA[Lehen hizkuntza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1894/010/001/2019-01-12/lehen_hizkuntza.htm Sat, 12 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1894/010/001/2019-01-12/lehen_hizkuntza.htm Ama hizkuntza deitu behar zaio ume batek sehaskatik ikasi duen lehendabiziko hizkuntzari? Zergatik? Pentsatu, hausnartu eta, gero, erantzun: ez al da sexista? Zergatik esan ama hizkuntza, eta ez lehen hizkuntza?

Norberak umetatik garatu duen lehenengo mintzairari deitzen zaio, normalean, ama hizkuntza. Zure izate kontzientziarekin, lehenengo giza garapenarekin bat egiten du hizkuntza berezi horrek; zure adierazkortasunari eta unibertso emozionalari lotua dago. Esate baterako: Bizkaiko ume euskaldun batentzat bekereke berbak konnotazio berezia du, haur erdaldun baten hizkerako corderito hitzak inondik inora ez duena. Txikitan bekereke entzun du etxean, behin eta berriro, bere lehen hizkuntzan. Ama hizkuntzan? Eta Bizkaiko ume euskaldun hori amaren ahizpak zaindu badu, amaren faltan, nola deituko diogu haren lehen hizkuntzari? Ama hizkuntza ala izeko hizkuntza?

Beste alde batetik, ama hizkuntza eta amaren hizkuntza bereizi beharra dago. Adibidez: hiru urteko ume adoptatu bat, Bulgariatik familia euskaldun batera ekarria. Bulgarierazko hitzak ahaztu egingo ditu, euskara ikasten duen neurrian. Ama biologikoaren hizkuntza bulgariera da eta umeak hizkuntza horretan esan zituen lehen berbak. Zein da haren ama hizkuntza: bulgariera ala euskara?

Nik lehen hizkuntza terminoa hobetsiko nuke, baina horrek ez du auzia guztiz argitzen. Lehen hizkuntza euskara zuten pertsonak ezagutu ditut Bizkaian, batez ere Bilbon, euskaraz ondo mintzatzeko gai ez zirenak. Adin jakin batetik aurrerako herritarrak ziren. Hobeto egiten zuten erdaraz. Frankismoaren garaian jaio ziren. Eskualde euskaldunetatik hiriburura joan, eta hizkuntza galdu zuten edo modu traketsean eutsi zioten. Teorian, euskara zuten lehen hizkuntza -edo ama hizkuntza, nahi baduzu-, baina hizkuntza herdoildu egin zitzaien, ez erabiltzearen ondorioz. Euskara ama hizkuntza edo lehen hizkuntza zutela esatea engainagarria da, suposatzen baita ama hizkuntza dela hiztuna ondoen moldatzen dena.

Dena den, arazoak arazo, lehen hizkuntza deitzea izango litzateke egokiena, nahiz horrek kontua erabat konpontzen ez duen. Frankismoan Bilbora joandako euskal herritar horiek -behinola euskaldunak- ditugu adibide. Euskararekiko lotura afektiboak bizirik segitzen zuen haien barrenean. Katue berbak, txikitan baserrian erabiltzen zutenak, umetako bizipen eta oroitzapenak pizten zizkien. Gato hitzak, ez. Baina adierazkortasunaren arloan, eguneroko komunikazioan, ez zuten euskaraz egiteko trebetasunik. Eta, ez ahaztu, ama hizkuntza kategoria hiztunak lehen aldiz entzun, garatu eta, teorian, ondoen hitz egiten duen hizkuntzari deitzeko erabiltzen dugu. Haatik, zer jarri ikerketa soziolinguistikoetan ama hizkuntza hori, praktikan, ama hizkuntza ez denean?

Horretaz gain, bada beste arrazoirik ama hizkuntza terminoa baztertzen hasteko, batez ere berdintasunean eta genero kontuetan sentsibilizatuta gauden garaietan. Bikote homosexual baten haurraren kasuan areago agertzen da egungo gizartean ama hizkuntza esaten segitzearen anakronismoa. Zer erantzungo du ume horrek eskolan, kalean edo ikerketa soziolinguistikoetan, ama hizkuntza zein duen galdetzen badiote? Nola deituko dio ume horrek bi gizon horiekin ikasi duen lehen hizkuntzari, harekin amarik egon ez bada? Ama hizkuntza?

Guraso gizonezko batek alaba edo semearen ardura hartuko balu, haren ama lanean buru-belarri ari delako eta etxearen zutabe ekonomikoa delako, eta ume horrek aitarengandik jasoko balitu zuzenean lehen hitzak, lehen komunikazio tresna, ez litzateke egokiagoa izango euskara dela haren aita hizkuntza, hau da, haren lehen hizkuntza? Terminologia egokitu beharko genuke, errealitate sozial berria gogoan. Ama hizkuntza esamoldea erabiltzen dugun guztietan ume horren ardura edo zaintza amarena dela edo izan behar duela adierazten ari gara, modu argian edo inplizituan. Ama hizkuntza? Pentsatu, hausnartu eta, gero, erantzun: ez al da matxista?]]>
<![CDATA[Dibortzio berri on!]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2079/005/002/2019-01-05/dibortzio_berri_on.htm Sat, 05 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2079/005/002/2019-01-05/dibortzio_berri_on.htm
Urte hasierako lehendabiziko lanegunean ugaldu egiten dira bereizteko aholku eske abokatuen bulegoetara egiten diren deiak. Sally Powell abokatuak Huddersfield Daily Examiner hedabide britainiarrari duela urtebete azaldutako iritziak ez du baliorik galdu egun: krisian edo bereizteko arriskuan dauden bikote gehienek hiru arrazoirengatik segitzen dute elkarrekin Gabonetan: seme-alabengatik, euren buruari azken aukera emateagatik eta itxuraz zoriontasuna nagusi den sasoian euren egoera tristearen berri ez emateagatik lagunei eta senideei. Behin festak pasatuta, libre sentitzen dira banatzeko.

Eva Illouz soziologoak Eguberrien eta maitasunaren mitoa aztertu du bere lanetan. Maitasunaren merkantilizazioaren gaia ere jorratu du, ikuspegi marxista batetik. Utopia erromantikoaren kontsumoa liburuan kapitalismo emozionala kritikatu du Illouzek. Hark dioenez, XIX. mendean gizona emakumearen etxera joaten zen gortea egitera. Joan den mendeko 30eko hamarkadan aldatu zen joera. Erromantizismoaren merkatua sortu zen, produktuen salerosketen inguruan. Egunkarietan argitaratzen ziren iragarkiek maitasuna bezalako emozioekin lotu zuten produktu horiek erostea. Maitasuna kapitalismoaren kontsumo gaia bihurtu zen, eta beste ohitura batzuk sortu ziren. Etxez kanpoko erromantzea jaio zen.

Illouzek Der Spiegel astekari alemaniarrari esan dionez, Eguberriak itxaropen garaiak dira, exijentzia handikoak bikoteentzat. Haren iritziz, Eguberriak eta maitasuna «oso mito indartsuak» dira. Harmonia eta zoriona sentitzen ez baditugu, porrot egin izanaren sentsazioa nagusitzen zaigu. Hala ere, berak argi dauka: «Oso zaila da familia bizitza Eguberrietako arbola bezain perfektua izatea».

Eguberriak eta familia lotuta doaz, eta lehenaren irudi dirdiratsuak bigarrena itzal dezake. Eguberriek eta zoriontasun konpultsiboak bikote bizitzari eragiten diote. Haren egoera osasuntsua bada, egun hauetako estresa eta presioaren zama eramaten jakingo du. Erlazioa oker badago, areago belztuko zaio porrotaren itzala. Hala ere, kasu askotan bikotekide batek Eguberriak pasatu arte itxarongo du dibortziatu egin nahi duela esateko. Astebete lehenago esanez gero, familia osoaren giro alaia mingostuko luke. Batez ere, tartean umeak badira. Ez, topa egitea da onena eta elkarri urte zoriontsua opatzea. Familia zuzenbidean espezializatutako abokatuak krudela ez izateko eskatu dizu. Festak amaitu eta gero izango duzu aukera senar edo emaztearekin berba egiteko.

Wilson Nesbitt abokatu bulego britainiarreko kide Lenore Rice andereak dio Gabonak urte osoko estres handieneko garaiak direla. Bikote asko 2-3 astean egoten dira elkarrekin, eta hori test modukoa izaten da. Erlazioa kili-kolo badago, errazago joango da behera. Bai, udako oporrak ere antzekoak izan daitezke, baina Eguberriek plus bat dakarte: prestaketak, opariak, lagunekin elkartzea eta derrigorrezko maitasun giroaren diktadura. Eta familiako beste kideak, senideak. Zeren eta normalean ez baitzoaz aitaginarreba edo amaginarrebarekin Karibera, baina beraiekin afaldu eta bazkaltzen duzu Eguberrietako festetan. Estres psikologiko handiegia, bikotearen osasuna pattal samarra bada.

Dena den, zure egoera ona bada, ez sobera kezkatu, irakurle maite hori. Urtea ondo hasiko duzu. Kontua bestelakoa bada, ez izan oso ezkorra. Konpontzeko modua egon daiteke, nahiak eta aukerak bat egiten badute. Urtarrileko aldapa gainditzen baduzu, elkarrekin segi dezakezue datozen Eguberriak arte. Edo bestelako garai batera arte. Zure bikotekidearen ahotik, ustekabean, zorigaiztoko esaldia irtengo den arte: «Hitz egin behar dugu».]]>
<![CDATA['Stupidity Hostel Sarajevo']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/009/001/2018-12-29/stupidity_hostel_sarajevo.htm Sat, 29 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1872/009/001/2018-12-29/stupidity_hostel_sarajevo.htm War Hostel Sarajevo hotela dugu toki horietako bat, Bosniako hiriburuan. Bertan, biolentziaren eta basakerien zantzuak aurkituko ditu turistak, baina bigarren eskukoak. Fake war da, ustezko gerra gozatu eta bizi izateko, benetako gerran sufritu eta hil gabe.

Sarajevoko hotelean ostatua hartzen dutenak tiro, bonba eta leherketen etengabeko hotsen artean bizi dira, gau eta egun. Lurrean botata lo egiten dute, koltxoi ziztrinetan, izararik gabe. Hormetan armen irudiak dituzte, eta Heriotza hitza pintatua.

Arijan Kurbasic da hotelaren managerra. Hark jakinarazi duenez, hainbat lekutako jendea joaten da War Hostel Sarajevo-ra. Ezetz asmatu nongoak diren gehien-gehienak? Bingo! AEB, Europa eta Australiakoak. Sarajevoko jendeak ez du ezer jakin nahi horretaz, benetako gerra zer den ederki baitaki. Alta, lehen munduko herritar zibilizatuak irrikan daude sentsazio horietan murgiltzeko. Kurbasicek The New York Times egunkariari adierazi dionez, millennial-ek gozatzen dute gehiena. «It's cool!», esaten dute. Kontua ez dela cool erantzun du Kurbasicek, gerra dela, baina oker dago. Ez da gerra. Gerraren sufrimendua eta tragedia zorionez zer diren ez dakiten zenbait gazte aspertu deszerebraturentzako jolasaldia da. Bizpahiru gautan ostatua hartu hotelean, eta etxera itzultzen dira pozik, low cost hegaldian. Ez dituzte tirokatu, jipoitu. Ez dituzte bortxatu edo hil. Gorputza osorik dutela bueltatzen dira gure heroiak. Gerratik bizirik irten dira. Zer gerra, baina?

Gerra turismoa. Abendu hasierako zubian Auschwitz bisitatu zuen lagun batek azaldu didanez, kontzentrazio-esparruko zenbait lekutan grafitiak eta pintadak daude. Denak iraingarriak, denak antisemitak izan ez arren —ez al da errespetu falta gatibuak xaboia egiteko hiltzen zituzten lekuan Ni hemen izan nintzen idaztea?—. Lagun horrek esan dit nola fusilamendu gela batera joan ziren eta, han zeudela, bikote batek jendea tirokatzen zuten hormaren kontra jarri, eta selfie bat egin zuen, irribarretsu. Party, party, more party; dont worry, be happy, material ona ekarri dugu eta.

Ruanda aldera ere joango litzateke jende hori, selfie-ak egitera. Ba al dakite zer egiten zieten bertako soldaduek emakumezkoei? Ikus ditzatela ume soldaduei buruzko dokumentalak: seme nerabea fusilaz mehatxatu eta ama bortxarazi, haiek barre egiten zuten bitartean. Edo seme-alabekin iheslari ilaran zegoen emakumeari bularrean babestuta zeraman hilabeteko haurra kendu eta tiro batez hil, negar egiten ari zelako. Eta horren ostean, amari esan: «Orain gorpua zapaldu eta zapaldu; txikitu, birrin-birrin egin arte, beste seme-alabak akabatzea nahi ez baduzu».

Gerra, sarraskiak eta genozidioak izan diren lekuak bisitatzea komenigarria da iragana ez ahazteko. Gernikako Bakearen Museoan naziek eta faxistek eragindako sarraskiaren berri izango duzu. Historia da, ezagutu beharrekoa. Hala ere, ez dakit zer esango lukeen bertako jendeak negozio gizon edo emakume buruargi batek Sarajevoko ostatukoaren antzeko egonaldi bat antolatuko balu hotel batean, burugabe batzuen morboa asebetetzeko.

Espektakuluaren eta exhibizionismoaren gizartea puzten ari gara, gerraren edo bestelako astakerien inguruan. Sarajevon edo Iruñean bertan. Begira, bebarru honetan bortxatu zuten Manada delako taldekoek Madrilgo neska hura. Eta selfie bat egin hantxe, irribarretsu. Erlaxatu eta gozatu, badakizu.

Gerra zer den jakiteko, ez duzu hotel batera joan behar tragediaren eszenifikazioaz gozatzeko. Nahikoa duzu gerra pairatu duen jende zaharraren begi isilei erreparatzea. Haien oroitzapenen oihu mingotsak simulatutako tiro, metraila eta bateria hotsak baino ozenago entzungo dituzu bihotzean. Baldin eta bihotzik baduzu.]]>
<![CDATA[Opariak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2125/013/001/2018-12-22/opariak.htm Sat, 22 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2125/013/001/2018-12-22/opariak.htm La Vanguardia egunkarian. 2013. urtean Malvina uharteetan izan zenean, beldurrik handiena noiz sentitu zuten azaldu zioten British nazionalista amorratuek. Ez zen 1982ko gerran izan, geroago baizik, Argentinako presidente Carlos Menem-ek diskurtsoa samurtu zuenean.

Malvinetako herritarrek Carlini adierazi ziotenez, jendea gozatzeko politikan ekimen berezia bultzatu zuen Menemek: Eguberrietan opariak bidali zizkien uharteetako umeei. Txikien emozioak bideratzeko saioa izan zen. Izan ere, opariak edonon eta edonoiz dira ongi etorriak, batez ere oraindik espiritu kritikorik ez duten pertsonen artean. Umeen kasuan, adibidez. Haien bihotzak konkistatzea gerra irabaztea baino askoz errazagoa da.

Zer izango zen diktadurak, euskara debekatu barik, Athletic, Real edo Osasunaren kamisetak oparitu balizkie Euskal Herriko haurrei, euskaraz idatzitako postal batekin? Zer gertatuko litzateke Espainiako Gobernuak opariak bidaliko balizkie? Gurasoek lanak izango lituzkete seme-alabei azaltzeko ustekabe atseginak ematen dizkien estatuak asimilatu egin nahi dituela, modu gozoan bada ere.

Espainiak ez du hori egiten jakin. Ez hemen, ez Katalunian. Frantsesak ere kolonialista galantak dira, baina espainiarrak baino askoz azkar eta abilagoak ditugu. Frantsesa hizkuntza ofizial bakarra da, baina ez dute debekatu arbasoen hilarrian euskaraz idaztea. Lehen eta Bigarren Mundu Gerretan Frantziaren alde hildako euskal herritarren izen-abizenak jarri dituzte herrietako oroitarrietan. Faxistek eraikitako monumentua leher dezakezu Hegoaldean, baina nola suntsituko duzu Iparraldean zure aitona-amonen deiturak dituen oroitarria? Ez duzu zikintzen aitatxi omentzeko ezarri duten harria.

Eguberriak hemen ditugu, baina Madrilek ez digu oparirik bidaliko. Gauza askorik ezin espero. Beharbada, Sanchezek gobernuan segitzen badu, Gasteizen egingo dute 2019ko Gabonen aurreko ministro kontseiluaren bilera. Gizarte Segurantzaren transferentziari buruz hitz egiten segitzeko asmoa azalduko dute. Bilboko aireportuari Agirre lehendakaria aireportua deitzea onartuko dute eta Lauaxeta-ri eginiko epaiketa militarra baliogabetu egingo dute, euskaldunok pozik egon gaitezen. Nolaz esango diogu ezetz opari horiei?

Hortik aurrera? Katalunian hemen baino gehiago dute jokoan espainiarrek eta, erabaki sinboliko eta hitz politez gain, zer? Herritarren %80 erabakitzeko eskubidearen alde daude. EAEn askoz gutxiago dira: %45, Deustobarometro ikerketaren arabera. Datuak ikusita, gogora datorkit EAJk Gure Esku Dagori eskatutako autokritika, Donostiako herri kontsultan izaniko parte-hartze txikiagatik. Erantzukizun osoa Gure Esku Dagorena da? Donostiako Udalerako eta Gipuzkoako Aldundirako inkestek ematen dizkieten boto emaileen erdiak mobilizatzeko benetako ahaleginak egingo balituzte, bestelako emaitzak izango lituzkete herri galdeketek, seguru egon. Autokritikarik? Ezker abertzaleko militante batek azaldu zidan nola, duela urte batzuk, bere herri txikiko batzokira joan zen, orduan egiten hasi ziren ekintza sinboliko horietako batean parte hartzeko eskatzeko. «Ondo dago, baina guri alderdiak ezer esan arte, gu ez gara joango», esan zioten.

Oparien benetako balioa ez datza erabiltzen den diruan. Ez. Londresen bizi nintzenean, abendua heldu, eta oparia erosi nion bost urte zituen ilobari: larruzko baloi bat. Ez dut ongi gogoratzen zenbat balio izan zuen, ezta Tottenham taldearen ezkutua ote zuen ere —baliteke, Finchley aldean judu asko bizi baitira—. Gauza bakarra dakit: baloi hura erosi ostean ia astebete eman nuela —soldata berriz kobratu arte— taberna edo zinemara joan barik. Geratu zitzaidan diru apurra ozta-ozta iristen zitzaidan janaria erosteko. Hamaika opari egin ditut orduz geroztik; horietako asko ilobarentzako baloi hura baino garestiagoak izan dira. Hala ere, bat ere ez da izan hura bezain garestia.]]>
<![CDATA[Amona, ama, alaba]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2147/008/002/2018-12-15/amona_ama_alaba.htm Sat, 15 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2147/008/002/2018-12-15/amona_ama_alaba.htm
Ama gaztea sumindu du «emakume zahar ozpinduak» —halaxe definitu du—. Ez da ama txarra umeari telefonoa uzteagatik. Haurra ordu erdiz jolastu da. Eta? Teknologia berriak, sakelako telefonoak barne, ez dira kaltegarriak ondo erabiliz gero.

Hortxe dago koska: ondo erabiltzen jakitea. Gabonak datoz eta telebistako zenbait iragarki arazo hori aireratzen hasi dira. Euskaltelek itun moduko bat sinatzeko proposatu die haurrei. Sakelakoak ez lieke errealitatean bizitzea oztopatu beharko, lagunekin aurrez aurre egotea, komunikatzea. Ikea multinazionalaren iragarkiak, aldiz, panorama gordina erakutsi digu. Gabonek etxekoak hobeto ezagutzeko aukera eskaintzen digute. «Sare sozialak beti egongo dira hor, baina zure familia ez da beti egongo. Orduan, aprobetxa ezazu», esan du bideoko neska batek. Ikeak deskonektatzeko eskatu digu, gero berriro konektatzeko. Abenduaren 24tik urtarrilaren 1era arte bere sare sozialen mugimendua etengo duela jakinarazi du. Marketin ederra.

Ikearen bideoko beste neska bat konturatu da celebrity baten bizitzaren gorabeherak hobeto ezagutzen dituela familiako kideenak baino. Zu ere berdin antzean zabiltza. Kim Kardashian-en amodio, rollotxo, flirt eta gau bateko jardunaldi guztien xehetasunak irakurri dituzu, Kanye West-ekin ezkondu zen arte, baina ez dakizu zure amonak, mahaiko beste izkinan dagoen andre zahar «txotxolotzen hasiberri» horrek Zinemaldira etorri zen galai baten begiak txoratu zituela, eta gogoa aztoratu. Eta gau zoro bat igaro zuela harekin, eta aktoreak Ameriketara joateko eskatu ziola, baina berak, ezetz. Felixi ez zion ezer esan —zer esango zion hari, bada, zera zela, laztanetan eskasa eta ohean mahaspasa?—. Gero Felix utzi, eta Antonekin ezkondu zen, zure aitonarekin. Amonak gustura asko azalduko lizuke bere sekretua, etxeko inork ez dakiena. Zu haren begietako kutunena zara —txikitatik izan zara, badakizu— eta zurekin konpartitu nahi luke burua galdu aurretik, baina zuri ez zaizu interesatzen.

Amona joan egingo da, eta zuk hor segituko duzu, zeure sare sozialekin. Ikearen su-eten komertzialari ez diozu kasurik egingo, noski. Ez zara deskonektatuko; ez dituzu Eguberrietan antsiolitikoak hartu nahi. Nolaz egongo zara astebetez sare sozialik erabili gabe, zeure mezu, selfie, bideo eta beste kontuak lagunei bidali gabe? Ez duzu denbora alferrik pasatu gura amonaren txorakeriak entzuten. Sare sozialei lotuta segituko duzu. Eta telefonoari atxikita.

Sakelakorik gabe ez zara ezer. Zure sozializazio luzearen prozesuaren oinarria izan da. Zure amarekin hasi zen. Irratiko amaren modukoa da ama. Hark ere maite zintuen txikitan. Hura ere jolasten zen arratsaldero zurekin, eta ipuin bat irakurtzen zizun gauero. Hark ere utzi zizun telefonoa tren edo jatetxe batean ordu erdiz jolasteko, baina ez zara gogoratzen. Oso txikia zinen.

Sakelakoa lehengaia duzu, arnasa bezain garrantzitsua. Telefonoa zure bizitza osoaren gordailua da. Ez duzu agendarik behar. Hortxe dituzu bilduak datu guztiak: telefono zenbakiak, kontaktuen informazioa, zure eta besteen argazki eta bideoak, kanta gustukoenak, zenbait mezu inozo, eta hainbat kitzikagarri, zure azterketen datak, zure hilekoa noiz izango den. Eta hurrengo bikotekidearekin esperimentatu nahi zenukeen teknika ustez zoragarri hori, Mikel, oraingoa, zera delako, lausenguetan demasa, baina larrutan eskasa. Guztia duzu telefonoan, baina zerbait falta da zure bihotz barrenetan. Eta amonaren sekretua zure oroitzapenetan.]]>
<![CDATA[Hil da Olentzero]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2131/005/001/2018-12-08/hil_da_olentzero.htm Sat, 08 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2131/005/001/2018-12-08/hil_da_olentzero.htm fake news. Santa Claus, Easter Bunny, Tooth Fairy... they all are fake news, my sweet kids. Halaxe. The fucking Santa is a fake esatea besterik ez zuen behar.

Irakaslea ordezkoa zen. Bazeramatzan bi urte Montville aldean, 20.000 bat biztanle dituen herrian. Substitute teacher told 1st graders Santa isn't real, basically ruined Christmas, titulatu du Nj.com hedabideak. Ikasle txikienen Eguberriak zapuztu omen ditu andereñoak; haien paradisua suntsitu. Hil da Bizarzuri. Edo Olentzero, hemen gertatu izan balitz. Irakaslearen jokaera deitoratu du Rene Rovtarrek, Montvilleko eskola-inspektoreak. «Kaltea» etxean konpontzen saiatuko direla eman du aditzera ama batek.

Ez dakit irakaskuntzaren arloko sindikatuek ezer adierazi duten irakasle egiazalearen kontrako neurriei buruz. Zenbateraino dago justifikatuta emakumea kaleratzea? Ez zegoen hura zuzentzeko aukerarik? Eskuzabaltasunik ez, barkamenik ez maitasunaren garaien atarian? Etorkizunean, non egingo du lan emakume horrek, curriculumean haurren mundu magikoa zapuztu duela agertuz gero?

New Jerseyko irakasleak egia baino ez du esan, baina bazterrak nahastu ditu. Horrek kezka eta galdera batzuk sorrarazten ditu. Nork eta nola argitu behar dizkie haurrei haien unibertso dirdiratsuko gezur ilunak? Noiz? Eguberrietako istorioei ez ezik, egunerokoan berebiziko garrantzia duten gaiei buruz ere ari naiz. Esaterako: noiz eta nola esan behar dio guraso ateo batek umeari amama ez dagoela zeruan, zerurik ez dagoelako? —«nire ustez» esan barik, fededunek ez baitute esaten «amama, nire ustez, zeruan dago»—. Edo: eskolan, noiz eta nola hasi behar zaie umeei sexualitatearen korapiloa askatzen? Ez naiz betiko koplari buruz ari: «Aitatxok zera zertu zuen amatxoren zerean eta handik bederatzi hilabetera... zera, zeu sortu zinen». Beste azalpen sakon eta argiagoak ditut gogoan.

20 urteko ikasleek kontatu didate beren eskoletan, Nafarroan, 15 urterekin eman zietela lehenengoz horren berri, «gehiegi» sakondu gabe. 15 urte bete arte egon behar dute Internet eta sare sozialen aroko gizarte hipersexualizatu bateko neska-mutilek zer eta nola egin behar den jakiteko, zer saihetsi, nola jokatu? Wilhelm Reichek burua altxatuko balu, altxatu! Eta egongo da horrekin ados dagoenik. Edo atzera egin nahi duenik. Ikusi Skolae programarekin zer gertatu den. Katoliko integristak jo ta fuego ditugu ekimenaren aurka.

Jean Louis Davantek adierazi zuen elkarrizketa batean nola gaztetan apaizek zerbait esaten zieten bere adinekoei, horri buruz: emakume batekin guztia ez dela sartu eta atera; denbora, samurtasuna, ferekak behar direla, gozotasuna, gauzak ondo joateko. Apaiz errepublikanoak desberdinak izango dira, agian. Diktadura edo monarkiako apaiz edo moja asko, ordea, ez. Zer-nolako sexu heziketa ematen dute Gazteluetan? Udalekuetan Bizkaiko hainbat herritako umeekin ibiltzen den begirale batek kontatu dit Opus-en ikasitako haurrei segituan igartzen zaizkiela beren jatorria eta pentsaera. Batez ere, neskatoei. Oso klasistak direla, komentario arrazistak egiten dituztela. Ez ei dute nahastu nahi itxuraz beste klase sozial batekoak direnekin. Are gutxiago kanpotar itxura badute. Txiki-txikitatik barneratua dute. Pozoi hori guztia diru publikoz subentzionatu behar dugu?

Bortzirietako eskola batera hitzaldia ematera joan zen sexologo bat. Azalpenen ondoren, 15 urteko ikasle bati begiratu zion. «Eta zuk, noiz jo zenuen lehen aldiz kanpaia?», galdetu zion, tupustean. Mutikoa gorri-gorri egin zen, lotsaren lotsaz. Beste ikaskideek ez zuten negarrik egin, ez horixe.]]>
<![CDATA[Australia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/012/001/2018-12-01/australia.htm Sat, 01 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1928/012/001/2018-12-01/australia.htm The Narrow Road to the Deep North —Iparralde sakonerako errepide estua— nobelan. Eleberriko pertsonaia nagusia Dorrigo Evans medikua dugu, min fisikoan aditua eta sufrimendu emozionalean aritua. Tramaren zati handi bat Bigarren Mundu Gerran girotuta dago. Birmania Thailandiarekin lotuko duen trenbidea eraiki behar dute japoniarren gatibuek. Horietako bat da Evans.

«Gizon zoriontsu batek ez du iraganik. Gizon zorigaiztoko batek hori besterik ez du», dio protagonistak, bizitzaren balantze moduan. Haren ustetan, iraganik gabeko pertsonak zoriontsuak dira. Hori ez da beti egia. Iraganaren jabea bazara, ondo; iraganaren esklaboa bazara, ez. Ñabardura txiki baina garrantzitsua. Esan, bestela, gaztetan hemendik Australiara joaniko euskaldunei. Migrazio horren hasieraren mendeurrena ospatzeko elkarrekin bazkaldu zuten lagun haiek eta haien ondorengoek igandean, Gernikan. Orainaren bidez iragana eta etorkizuna lotzeko.

Euskal australiar horietako bat 17 urterekin etorri zen gurera, lehen aldiz. Ingelesez eta euskaraz baino ez zekien. Hemengo autobuseko gidariak soilik erdaraz. Bidaia ordaindu behar zuen bakoitzean, mutilak txanponak eskuan erakusten zituen, eta besteak zegokion dirua hartzen zion. Gizonak bere bizipenen berri eman zuen ETBn, Teleberri albistegian. Erdaraz entzun genuen. Euskaraldiaren astean. Hain zaila zen haren euskarari erdarazko azpidatziak jartzea?

Gazte hura gizon hirueleduna da gaur. Elebidun bihurtu ote zen autobuseko gidari elebakarra? Barka iezadazue duda egitea. Batzuetan, zientzia fikziozko irudi pozgarri bezain hutsala datorkit burura: euskaldun gazte guztiak atzerrira joan dira, han hamaika esparru linguistiko desberdinetan bizi izateko. 20-30 urteren buruan euren seme-alabak, kanpoan jaiotakoak, itzuli dira. Bakoitza urruneko hizkuntzaz mintzatzen da, eta etxean ikasitako euskaraz. Orduan euskara izango litzateke guztien komunikazio hizkuntza bakarra, komunean izango luketen mintzaira. Ametsetatik esnatu eta errealitatera itzultzen naiz: euskaldunek alde eginez gero, erdaldunak baino ez ziren geratuko hemen eta, 20 urteren bueltan, haien umeak ere egongo ziren. Eta pentsatzen hasten naiz zer gertatuko ote zen joandako euskaldunen seme-alabak hona etorri eta gero. Erdaldunak ez ote zuen euskalduna irentsiko, ohi legez. Gure fikziozko migratzaileen ondorengoek erdara ikasi beharko lukete hemen bizi ahal izateko. Australiatik itzulitako 17 urteko gazteak bezala.

Nola ez ikasi, bada, erdara? Presioa hain da handia. Bizkaiko kasu bat ezagutzen dut: andre bat gaztetan alargundu eta Londresera joan zen seme txikiarekin. Bertan lanean hasi eta berriz ezkondu. Koskortu zenean, euskaraz eta ingelesez baino ez zekien umeak. Espainiar batek kasuaren berri izaten zuen bakoitzean muturrak okertzen zituen, hori ulertu ezinik. «Amak zergatik ez zion gaztelera irakatsi?». Ba, euren berezko hizkuntza transmititu ziolako. Ingalaterran bizi diren greziarrek edo norvegiarrek bezalaxe. Amak erdaraz hitz egin behar zion seme txikiari, ala? Zenbait hegemonistaren iritziz, bai: espainiera unibertsala da. Euskara, aldiz, una lengua para andar por casa.

Australia presoz birpopulatu zuten kolono ingelesek. Richard Flanaganen arbasoak Irlandatik eraman zituzten bertara. Flanagan Australia pelikulako gidoilarietako bat izan zen. 2008ko filmean norberaren bizi proiektuen garrantzia nabarmentzen dute Hugh Jackman-en ahotsean aditzen diren hitzek: «Jende gehienak gauzak eduki nahi ditu. Badakizu: lurra, ekipajea, beste jendea. Seguru sentiarazten du. Baina hori guztia kendu ahal dizute. Amaieran, zuk duzun gauza bakarra zeure historia propioa da. Historia on bat bizitzen saiatzen ari naiz». Haien historia eduki eta bizitzera joan ziren euskaldunak Australiara. Orain, iraganaren jabeak dira. Nolakoa izango da haien etorkizuna?]]>
<![CDATA[Kolpistak eta faxistak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/007/001/2018-11-24/kolpistak_eta_faxistak.htm Sat, 24 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1901/007/001/2018-11-24/kolpistak_eta_faxistak.htm
ERCko diputatua nekatuta dago, nazkatuta, eskuindarrek «kolpistak» deitzen dietelako, behin eta berriz, Kataluniako prozesua bultzatu zutenei. Lehertu egin da Tarda. «Zuk guri kolpista deitzen diguzun guztietan guk faxista deituko dizugu», esan dio Ciudadanoseko buruari.

Lengoaiaren perbertsioa. Independentisten aurka kolpista hitza lehen aldiz entzun nuenean harritu egin nintzen, iraina, gehienetan, eskuinaren aulkietatik zetorrelako. Benetako estatu kolpe eta gerra odoltsu baten ondorioz ezarritako diktaduran agindu zutenen oinordeko ideologikoen aldetik zetorrelako, alegia. Pertsona horiek kolpista hitza zabaltzen ari dira orain. Zer espero dezakegu aho txikiarekin Franco kolpista laudatu edo zuritu arren -jokaera horren adibideak azaltzen dira tarteka sare sozialetan, haien alkate edo zinegotzien esanekin- aurkari politikoak izendatzeko nazi hitza erabiltzen duen jendearengandik?

Hori Espainian baizik ez da gertatzen. Monarkiak Francori esker berreskuratu zuen boterea. Inoiz ez dute haren etorkizuna herritarrek erabakitzea onartu. Trantsizioan zegoen aukera, baina alferrik. Javier Perez Royok Catalunya Radio hedabideari azaldu dio garai horietako gertakari garrantzitsua: Espainiako Alderdi Komunistaren komite zentralaren bilera, Santiago Carrillo bertan zela -Perez Royok ez du gogoratzen PCEko buruak ileordea jantzia ote zuen, kamuflaje moduan-. Ezustean, Suarezen deia jaso zuen Carrillok. Ordu eta erdi luzez mintzatu ziren telefonoz. Politikari komunistak gelara itzuli, eta hauxe azaldu zien alderdikideei: «Suarezek esan du monarkia ez dela auzitan jarri behar. Monarkia, edo...». Diktadura 1936ko kolpearen bidez ezarri zuten militarrek inposatu zuten monarkia beste kolpe baten mehatxuaren bidez, 40 urte geroago. Eta orain kolpistak besteak dira, bortxaren zeharkako abisuaz saldu eta besterik ezean onartutako konstituzioak ukatzen dien eskubidea aldarrikatzeagatik.

Tristeena politikari neoliberal arlo batzuetan progresisten jarrera da. Carmen Calvo presidenteordea ez da lotsagorritu, Espainia munduko hogei demokrazia onenen artean dagoela esan duenean. Kataluniatik gogorarazi diote Espainia munduko demokrazia bakarra dela diktadura batetik irten eta erregimenaren arduradunei ezertxo ere gertatu ez zaiena. Zigortu ez; epaiketa sinbolikorik ere ez. Kontrakoa: haien «eskuzabaltasuna» txalotu dute. Espainia dugu hobi komun kopuru handiena duen herrialdea, Kanbodiaren ondoren. Sarraski horien arduradunei ez zieten konturik eskatu, ordea. Calvok beste ahokada bat bota zuen preso politiko katalanei buruz, azaroaren 6an: «Delituak egin dituztelako daude preso». Hori marka. Epaitu aurretik errudun. Zeinen ondo dagoen botere banaketa munduko demokrazia onenen erresuma espainiarrean.

Eta bitartean, diktadorearen gorpua dugu hizpide. Haren familia oihu batean, hura Erorien Haranetik ateratzea profanazioa balitz moduan. Eskerrak ez dugun haien birraitonaren moduan jokatzen. Zeren, diktadoreak egin zuen bezala egingo bagenu, Kanbodiakoak bezalako hobi komun batera botako baikenuke haren gorpua, bide bazterreko txakurren pare. Eta hau esango genieke: hasi zaitezte haren hezurrak bilatzen. 80 urte dituzue, berak hildako herritarren senideek haien gorpuak aurkitzeko behar izan duten denbora, hain zuzen. Eta haiek bila eta bila ari diren bitartean guk barre egingo genuke euren kontura, Casadok eta bestek gerrako hobi komunetan lurperatutakoen senideekin egin duten legez: protagonismoa nahi dutela, diru-goseak jota daudela eta abar. Kolpistak. Faxistak. Kolpistak eta faxistak.]]>