<![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 05 Aug 2020 12:59:40 +0200 hourly 1 <![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Marilyn, 'golfa'!]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/009/001/2020-07-25/marilyn_golfa.htm Sat, 25 Jul 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1921/009/001/2020-07-25/marilyn_golfa.htm Marilyn!!!»- eta guk harekin batera osatzen genuen esaldia: «Gooolfa!!!». Hitz hori ez zegoen Itoizen diskoaren kantan, baina saltsa ematen zion zuzeneko emanaldiari.

«Oh Marilyn, Marilyn, larrosa eta krabelin, ximeldu da hire oroimena». Laster, abuztuaren 4an, 58 urte beteko dira Norma Jeane Baker hil zenetik. Bi urte barru, sei hamarkada. Gazterik joan zen golfa, gure aiten edo aitonen sex symbol hura -ez galdetu gure amek zein aktorerekin egiten zuten amets, emakumeek ez baitute desiorik, soilik neska gazte heldugabe kaskarinek dituzte sex symbol-ak, institutuan Robert Redford-en aurpegia karpetan eramaten zuten txatxala haiek, baina gero ezkondu egiten dira, eta kito-.

Marilyn ez zen etxerako modukoa. Gau bateko ametsa, lilia zimeldu arte. Gainera, kirastu egiten zuen. Behea jota zegoenean utzi egiten zuen bere burua, ez ei zen garbitzen. Hori azaldu zuen Joe DiMaggio ahozabalak, haren bigarren senarrak. Eta, jakina, ba al da ezer nazkagarriagorik emakume atsitu bat baino? Areago hilekoa izan eta inoiz baino zikinago dagoenean. Urtebete eskas eman zuten ezkonduta. «Where have you gone, Joe DiMaggio?», galdetu zuen hurrengo hamarkadan Simon and Garfunkel bikoteak, The Graduate filmeko abestian. Kirolari handia, amets amerikarra, joana zen.

Marilyn golfa? Yves Montand frantsesarekin afera bat izan zuelako, artean Arthur Millerren andrea zenean ala gure zaharrak berotzen zituelako, haize-lasterrak jantzia altxatzen zionean? Ameriketatik etorri eta aktorearen irudi handi bat zintzilikatu zuen kantako artzain gizajoak zer espero zuen, Marilynekin oheratzea? Zenbat istorio, zenbat kontu ez ziren Mendebalde urrunean entzuten euskal artzain gazte sendo birjinei buruz. Bi titi biribil ikusi bezain laster maionesa ateratzen omen zitzaien, adurra zeriela -artzainei, ez titiei-. Baina golfa Marilyn zen.

Golfa. Oso hitz berezia emakume batentzat. Aproba egin, guraso batzuei esan, txantxetan: «Golfo galanta duzue semea!». Ez da ezer gertatuko. Esan hori alabari buruz, eta akabo bromak. Esan lagun bati, hildako gurasoei buruz: «Zuen aita golfo samarra zen, ezta?». Eta gero: «Zuen ama golfa samarra zen, ezta?». Igarriko diozue zer alde dagoen. Izan ere, golfo horrek esanahi asko ditu erdaraz, baina golfa berbak, bakarra. Emakumea tuntuna, harro tentea, ezpain estua, xuhurra, traketsa edo nahi duzuna izan daiteke, dena barkatu ahal zaio. Golfa izatea, ez.

Golfo-ak eta golfa-k. Batzuei dena onartu; besteei, ez. Aste honetan betiko kopla irakurri dut psikologo bati egindako elkarrizketan: gizonek sexua nahi dute, baina desio hori maitasunez mozorrotzen dute; emakumeek maitasuna nahi dute, baina sexua eman behar dute hori lortzeko. Planteamendu xinpleegia. Emakumeek ez dute sexua maite, ez dute sexuaz gozatu nahi? Aski duzu My Secret Garden, Nancy Friday-ren liburua, irakurtzea. Eta ez zaitez eskandalizatu bertan ageri diren testuekin. «Ene, gure amak, andreak, alabak… halako fantasiak dituzte?». Akaso gizonok ez dugu maitasunik nahi? Hain zaila da hori ere nahi dugula bueltarik gabe aitortzea?

Marilyn hil eta bost urtera, The Graduate filmaren casting-a egitera joan zen gizon bat. Zuzendariak, Mike Nichols-ek, atzera bota zuen eta aktoreak kargu hartu zion. Zuzendariak argi hitz egin zion: «Bob, arazorik izan duzu inoiz neska bat erakartzeko?». «Arazorik? Ez dut ulertzen», erantzun zuen gizonak. «Horretaz ari nintzen, ba», esan zion Nicholsek, eta ispilu baten aurrera eraman zuen. «Uste duzu hor ikusten duzun gizonak inoiz arazorik izango lukeela edozein emakume seduzitzeko?». Nicholsen ustez, aktore hura filmeko protagonista izanez gero, istorioa ez litzateke sinesgarria izango. Eta Dustin Hoffman aukeratu zuen. Robert Redford esku hutsik itzuli zen etxera, bere aurpegia mundu zabaleko emakumeen karpetetan eta bihotzetan zegoela jakinda. Bob, golfo!]]>
<![CDATA[Mesetaz bestaldeko koloniak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/009/001/2020-07-18/mesetaz_bestaldeko_koloniak.htm Sat, 18 Jul 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1921/009/001/2020-07-18/mesetaz_bestaldeko_koloniak.htm Cuba, la soledat que no s'acaba liburu argitaratu berrian. Lana Karibeko uhartera egindako bisitan oinarrituta dago. Testua kritikoa da AEBek eta EBk Kubari buruz duten jarrerarekin, baina are kritikoagoa dugu kolonia espainiar ohiko sistema politikoarekiko.

Nyholm sozialdemokrazian kokatu beharko genuke. Jyllandsposten egunkariaren berriemailea izan zen Londresen, Thatcherren agintaldian. Gero, Balkanetara joan zen hango gerraren berri emateko. Errusian eta Ukrainan ere jardun du. Egun Vienan bizi da.

Liburuaren epilogoan Kataluniari buruz eta, neurri txikiago batean, Euskal Herriari buruz idatzi du kazetariak. Haren ustez, bi herriak koloniak dira, baina Gaztelatik hain hurbil egoteak horretaz jabetzea eragozten digu. Metropolitik urrunago egongo bagina, askoz argiago ulertuko genuke kontua. Antzera mintzatu zitzaidan Christian Karembeu Euskaldunon Egunkaria-rentzat eginiko elkarrizketa batean. Futbolariak esan zuenez, Euskal Herria milaka kilometrora egongo balitz, Kaledonia Berria legez, ez genuke arazorik izango kolonia garela konturatzeko. Karembeuren sorterrian urrian egingo dute erreferenduma. Eta hemen?

Kazetari daniarrak dioenez, urtero katalan independentisten portzentajea soilik %1 igoko balitz, 10-15 urteren bueltan masa kritiko esanguratsua osatuko lukete burujabetzaren aldekoek. Zer gertatuko litzateke? Espainiak bereari eutsiko balio, tentsioa areagotu egingo litzateke, baina Europak ez luke ezer egingo istilu larriak izan arte. «Bruselak ez du eskurik sartuko soilik manifestazio baketsuak eginda. Errepideak moztuta, argindarra moztuta. Halakoak, eta ez soilik 200.000 lagun Gran Vian», agertu du elkarrizketa batean.

Nola gaude Euskal Herrian? Ba al dugu masa kritikorik? Eusko Legebiltzarra gero eta abertzaleagoa da. Hala ere, planteamenduei dagokienez, gero eta moderatuagoa dela idatzi dute prentsa unionistan, eta ez dabiltza oso oker.

Beste alde batetik, Idoia Mendiak argi utzi du sozialistek ez dutela denborarik galduko identitate-eztabaidetan. Ez dute zertan. Arlo horretan geuk inbertitu behar dugu denbora. Edo galdu, trabatu eta aurrerantz egiten ez dugulako. Espainiarrek hain barneratua eta normaldua dute haien identitatea, non ez baitute pentsatu ere egiten nazionalistak direnik. Michael Billig psikologo sozial britainiarrak aipatzen duen banal nationalism delakoak elikatzen ditu. Nazionalismo ikusezin hori arnasten dute, dela Cervantes goresteko, dela Iniestak duela hamar urte sartutako gola berriz ospatzeko. Identitatea ekintza, gertakari edo ospakizun horiei lotuta eraikitzen dute egunero, ohartu gabe.

Bozen emaitzak jakin ostean euskararen inposizioa ez duela onartuko esan zuen Amaia Martínezek, Voxeko politikariak. Hitz horiek Idoia Mendiaren ahotik ere irten zitezkeen. Bai, sozialistek ez dute EITB edo Euskaltzaindia suntsitzeko proposamen probokatzailerik egiten. Abilagoak dira: badakite diskurtsoa ondo neurtzen eta moldatzen. Baina euskararen kontuan, funtsean, bat datoz faxista espainiarrekin: euskara ez da inposatu behar; euskara borondatez ikasi behar da. Espainiera, aldiz, derrigortasunean. Eta kito. Halakoxeak ditugu PSE-EEkoak eta horretan jardungo dute datozen lau urteotan, EAJren makulu gisa: euskal eraikuntza nazionala oztopatzen eta errealitate nazional espainiar ustez ez identitarioa sendotzen.

Espainiako errege-erreginek mesetaz bestaldeko koloniak bisitatu zituzten atzo. Katalunian egotekoak ziren, baina bidaia atzeratu behar izan zuten, boikot eta liskarren beldur. Bartzelonara aldez aurretik abisatu barik joango ei dira. La Vanguardia egunkariaren zuzendari ohi José Antichek hala azaldu du Elnacional.cat hedabide digitalean: duela urte batzuk esan baligute Espainiako errege-erreginak gaur Euskal Herrian Katalunian baino lasaiago ibiliko liratekeela, ez genukeen sinetsiko. Bada, sinetsi.]]>
<![CDATA[Erizain gaiztoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/012/001/2020-07-11/erizain_gaiztoak.htm Sat, 11 Jul 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1921/012/001/2020-07-11/erizain_gaiztoak.htm machito bat maskara kirurgiko fin ziztrin batekin ito? Ez dakit, bada...

Birusaren kontrako neurriei buruzko eztabaida areagotu du Ordiziako agerraldiak. Batez ere, maskararen erabilera dela eta. Arau horiek gu kontrolatu eta mendean hartzeko tresnak omen dira. Adin jakin bat dutenei zuzendutako galdera: nolakoa zen mundua duela 30 edo 40 urte? Nolakoak ziren orduko boterearen egiturak, indar-korrelazioa, giza harremanak, balizko alternatibak gauzatzeko aukerak? Nolakoa da egungo mundua?

Birusa hemen genuen Txina urrunean pangolin delako horrek motxila hartu eta tipi-tapa Donejakue bideari ekin aurretik. Askoz lehenagotik. Erraietaraino sartu ziguten eta erraietan dugu: indibidualismo egoistaren birusa, konformismo koldarraren birusa, kontsumismo itsuaren birusa. Birus horiek kolpatu eta moldatu gaituzte azken hamarkadotan. Akaso uste dugu botereak jadanik COVID-19aren beharra duela gu mendean hartzeko? Benetan?

Lan eta ekoizpen arloan ez ezik, aisialdian ere makurrarazi gaituzte. Begiratu nola gabiltzan kalean, autobusean, metroan, burua telefonotik altxatu ezinik. Eta orain koronabirusaren bidez geure erlazio eta komunikazio super sakonak suntsitu nahi dizkigute (kar, kar, kar). Zuckerberg jendarme unibertsalari geure poz eta miseriak oparitu dizkiogu, 2.500 milioi laguneko talde baten kideak izateko. Hark badaki zer joera hedatu eta mezu hori nori, nora, nola eta noiz zuzendu. Ez du polizia trajerik janzten, kamiseta xume bat baino. Trenean maskara jartzeko eskatzen digun etorkina da polizia, bera da zapaltzaile bakarra. Horixe.

Maskararik ez, Ni ez zapaldu gero! dira herritar batzuen leloak. Gipuzkoako erizainek arduraz jokatzeko eta maskara erabiltzeko esan digute aste honetan. Hara! Erizainak ere zapaltzaileak ditugu, mundua kontrolatu egin nahi dute. Zeinen gaiztoak diren. Hiru hilabetean txalo egin diegu eta begira nola ordaintzen diguten geure heroiek. Ezkutuko botere horren peoiak ziren, eta gu jakin gabe. Baina maskara erori zaie, guri maskarak janzteko eskatu digutenean.

Bai, gehiegikeria batzuk egin dira eta egiten ari dira krisiaz baliatuta, ezin ukatu. Alta, hortik mundu mailako konspirazioa dela pentsatzeraino... Konspirazioa, izatekotan, bestea izan zen, guk hain modu gozoan irentsi genuena. Orain burua altxatzen dugu, errebelde plantan. Eta duda egiten dut kasketa moduko matxinada horrek ez ote duen eskuindar libertario puntu bat, hainbeste gorrotatzen ditugun estatubatuar zuri faxista horien jarreratik oso urrun ez dagoena.

Koronabirusa. Hurrengoan, kontratu umiliagarri bat sinatzen dugunean ezer ere esatera ausartu gabe, kanporatuko gaituzten beldur; auto dirdiratsuago bat erosten laguntzeko aparteko orduak beltzean ordaintzea onartzen dugunean; protesta egin duen lankide baten alde egiten ez dugunean, arrazoi duela jakin arren; beste bat barne promozioan argi eta garbi nagusitzen zaigunean, eta isilean epaimahaira jotzen dugunean geure planak zapuztu dituen garaile zuzenaren kontrako jokaldi zikina egiteko asmoz... Hurrengoan, geure nagusiari zapataren zola miazkatzen diogunean -beste gauza bat ez esateagatik-, badakigu: COVID-19ari bota ahal diogu horren guztiaren errua.

Oso artzain onak omen gara euskaldunok. Oso ardi onak ere bai, batzuetan, baina badirudi beste artaldeetako abereak baino ez ditugula ikusten. Arazoa izan daiteke artalde batean egotea, baina bada zerbait larriagorik: artalde batean egotea -edo batean baino gehiagotan, kontuz!- eta horretaz ez konturatzea. Eta horregatik munduko pertsona jator, libre, alternatibo, apurtzaile eta iraultzaileenak garela sinestea. ]]>
<![CDATA[Sabino Lekeition]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/015/001/2020-07-04/sabino_lekeition.htm Sat, 04 Jul 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1898/015/001/2020-07-04/sabino_lekeition.htm Belar etzana izeneko kondaira. 1975eko irailean, Poliziak Iñaki Mujika Arregi Ezkerra atxilotu zuen Madrilen, ETAko beste kide batzuekin batera. Bilboko idazleak Euskal Alderdi Sozialista (EAS) sortu berriaren informazio harremanak zeramatzan Ezkerrarekin. Hori zela eta, alderdiko buruek astebeterako Iparraldera joatea aholkatu zioten, badaezpada. Horixe egin zuen Kintanak, eta Ramuntxo Kanblongen etxean hartu zuen ostatu.

Lapurdin eman zuen «astebete labur-luze hartan» hainbat lagunekin egon zen idazlea. Egun batean Donibane Lohizunera joan zen, Telesforo Monzon bisitatzera. Hurrengo egun baterako hitzordua lotu eta Ainhoan bazkaltzera gonbidatu zuen Monzonek. Jatetxean izan zuten solasaldian hainbat gairi buruz mintzatu ziren. Kintanaren arabera, etorkinen arazoak biziki kezkatzen zuen buruzagi abertzalea. Monzonen iritziz, EAJk ez zuen ordura arte lortu euskal gizarteko zati inportante hori Euskal Herriaren aldeko borrokan sartzea. ETAk, berriz, bai. Eta Jon Paredes Manot Txiki jarri zuen adibide gisa. Bere solaskideak «Bilboko PNVkoen arrazismoa» aipatu zion. Arrazismo horrek «erro luzeak» zituela esan zion, «Sabinok berak horretaz ikaragarriak idatzi baitzituen». Monzonek arrazoia eman zion Kintanari, baina batekin: «Okerrena da abertzaleok ez dakigula Sabinok esandakoak ulertzen». Eta Arana ezagutzeko aukera izan zuen lagun bati gertatutakoaren berri eman zion.

Monzonen adiskide hura Lekeitiora joan zen egun batzuk igarotzera. Sabino Arana han zegoela esan zioten lagun batzuek. Ea ezagutu nahi zuen. Baietz. Eta bertan elkartu ziren bi gizonak, orduan oso gazteak. Bere doktrinari buruz zer pentsatzen zuen galdetu zion Sabinok Monzonen lagunari. Harekin bat zetorrela esan zion besteak, euskal nazioa askatasunerantz eraman beharra zegoela. Desadostasun bakarra azaldu zion: kanpotik etorritakoak, «maketo horiek», pertsonak zirela; errespetua merezi zutela, «baztertu eta mespretxatu gabe». Orduan Sabinok bide hegaletik belar bat hartu eta mintzaideari erakutsi zion: «Ikusten duzu belar hau? Alde batera makurturik dago, okerturik. Nik zuzenki, gora begira, ipini nahi badut, beste aldera eraman beharra daukat, kontrako indarrez lehen harturiko joera txarra gal eta pixkanaka erdira etor dadin».

Arrazakeriaren aurkako mugimendua gero eta indartsuago dabil munduan zehar. Estatuak eta oroitarriak daude jomugan. Zer gertatuko litzateke joera hori gurera iritsiko balitz? Asteartean bota zuen lehen harria Jaime Ignacio del Burgok, Diario de Navarra egunkarian. Haren ustez, behin horretan hasiz gero, Sabino Aranaren figura ez litzateke salbatu behar: «Gogora etorri zait Sabino Aranaren estatuak gehitu behar liratekeela suntsitu beharrekoen zerrenda horretan, arrazista eta matxista baitzen; haren estatuak nonahi daude Euskal Herrian, eta hari omen egiten dio etengabe EAJren Sabino Arana Fundazioak».

Sabino Arana arrazista eta matxista izan zela bota zuen Del Burgok eta, hala ere, alde guztietatik omentzen dutela. Aranaren kontrako kanpaina bultzatzeko gogoa antzematen zaio Iruñeko espainiarrari —eta estatus berria zehazteko aditu taldean dugu gizona, ene, ene!—. Tira, ni ez nau kezkatzen Del Burgo jaun txit demokrata, aurrerakoi eta feministak hori esateak. Beste kontu batek ematen dit zer pentsatua: nola erreakzionatu beharko genuke euskaldunok norbaitek, Del Burgoren hitzei jarraituz, Sabino Aranaren omenezko estatua baten aurka egingo balu? Prest gaude Sabino Aranaren pentsamendua modu kritikoan defendatzeko, denborak ematen duen ikuspuntutik? Zenbateraino eta zer kontraesanekin?

Belar etzana testua Nazioarteko ipuinak deritzon liburuan dago. 1980an kaleratu zuen Hordago argitaletxeak. Koldo Mitxelena liburutegian ale bat dute. Bigarren orrian, Xabier Kintanak berak idatzitako eskaintza dugu, haren eskuz sinatuta: Koldo Mitxelenari adiskidetasunez. Donostian, 1980-V-30.]]>
<![CDATA[Gogorik ez gaur arratsean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/014/001/2020-06-27/gogorik_ez_gaur_arratsean.htm Sat, 27 Jun 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1921/014/001/2020-06-27/gogorik_ez_gaur_arratsean.htm Pas envie ce soir: le consentement dans le couple —Gogorik ez gaur arratsean: onespena bikotean— liburuan. Batez ere, bikote heterosexualenak.

Ikerlaria France Inter irratian mintzatu da kaleratu berri duen lanari buruz. Hark adierazi duenez, oraindik badago tabu bat bikotean. Tabu hori desira da. Haren ustez, Me Too mugimendua ez da ohera iritsi. Kalean arrakasta izan du, baina logelan betiko arauek agintzen dute oraindik: andre askok gogorik gabe izaten dituzte sexu harremanak. Erlazio intimoetan tabu bat dago desirarik eza azaldu, ulertu eta onesteko garaian. Soziologoak elkarrizketatutako hainbat emaztek aitortu dutenez, sexu-gogorik izan ez arren gizonari bere lana egiten uzten diote, hura ez frustratzeko. Ezkontzako eginbidea barneratu dute. Ez dira zama horretatik askatu. Haien jokaerak aspaldiko esaldia gogorarazten du: «Masturba zaitez nire izterren artean eta lehenbailehen bukatu, mesedez».

Kaufmannen arabera, kontraesan batean bizi gara. Gaur egun inoiz baino libreago hitz egiten dugu sexuari buruz. Hamaika liburu, bideo eta tutorial ditugu eskura. Horiei esker, hainbat teknika ikasi ei ditugu. Kleopatra felazioen erregina eta Rasputin zakil fina amateurrak dira gure ondoan. Baina bada kontu bat, deskodetzen ikasi ez duguna: desira.

Izan ere, adituak jakinarazi duenez, emakumearen sexu-onespena eremu gris bateko alderik grisena da. Ezezkorik ez agertzeak, «ez» ez esateak, ez du nahitaez «bai» esan nahi. Gizonak baiezkoa dela pentsa dezake, baina emakumeen aldetik ez da horrela. Kaufmannen ikerketan agertu denez, erlazio sexualak andrazkoaren desirarik gabe izaten dira sarri. Indarkeria, bortxarik gabekoak dira, baina emazteak ez du sexu jardun hori nahi. «Gaur ez dut gogorik», esaten du batzuetan, baina ez beti. Orduan, makurtu egiten da, senarraren nahiari men egiteko. Semaforo berdea ematen dio gizonari. Eta ezkontzako eginbidearen itzalak logela argitzen du berriro ere. Onespenari dagokionez, Erdi Aroko arauek agintzen dute gure XXI. mende moderno hipersexualizatuan.

Liburuan azaltzen denez, emakumeek ez dute desirarik ezaren berri eman nahi, bikotea hautsiko ote duten beldur. Bestalde, andreak desirarik ez izatea maitasuna bukatu izanaren seinaletzat jotzen dute gizonek. Inkomunikazio itzela. Esperientzia horretan «sufrimendu sexualaren mugagabetasuna» sumatu du Kaufmannek. Hala ere, bikote asko «drama horrekin» bizitzera ohitzen dira. Sexua tristea bada ere, senar-emazteek aurrera segitzen dute erlazioan. Sexuarekin edo sexurik gabe. Plazerarekin edo plazerik gabe. Izan ere, Kaufmannen esanetan, bikotearen barruan egotearen plazera plazer sexuala bera baino plazer handiagoa da: «Sexualitatea pastelaren gaineko gerezia da». Gerezia gozoa da, baina segituan amaitzen da. Pastela, ez.

Maitasun erotikoa desirari lotua da. «Maite zaitut, baina ez zaitut desiratzen». «Desiratzen zaitut, baina ez zaitut maite». Zein da esaldirik mingarriena? Bada okerragorik: «Ez zaitut maite eta ez zaitut desiratzen». 40 urte izango ez zituen emakume ezkondu baten kasua ezagutu nuen behin, horren adibidea. Lantokiko bulegoko mahaian bi argazki jarriak zituen. Eskuineko koadroan, seme-alabak zeuden, bi ume txiki irribarretsu. Ezkerrekoan, gizon eder bat —guapo-a, esango genuke euskaldun modernook—. Halarik ere, ez dut uste haien aita zenik. Haurrak inoiz bulegora joan balira, ez zuten jakingo gizona nor zen. Eta ez zuten ulertuko zer egiten zuen koadro horretan, haien argazkiaren ondoan. Urte batzuk geroago, bai: ezagutu egingo zuten. Eta, agian, aise ulertuko zuten haien amak zer sentitzen zuen goizero Hollywoodeko aktore ezagun haren begirada seduzitzaileak bere desira laztantzen zuenean.]]>
<![CDATA['Bon dia']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/016/001/2020-06-20/bon_dia.htm Sat, 20 Jun 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1921/016/001/2020-06-20/bon_dia.htm
Fikzio horretan zer gertatuko litzatekeen argitu digu errealitateak, asteon. Bai. Izan ere, Kataluniako eta Balear Uharteetako gobernuekin «esparru linguistiko bereko» hizkuntzaren bidez erlazionatzeko eskubidea ukatu dio Espainiako Auzitegi Gorenak Valentziari.

Auzitegiak baliogabetu egin du Valentziako Generalitateak 2017an onartutako dekretuaren arau bat. Halaxe azaldu du El Pais egunkariak: «Arau horietako batek zera dio: 'Valentziako Erkidegotik kanporako direnean, jakinarazpenak eta komunikazioak valentzieraz eta gaztelaniaz idatziko dira, non eta autonomia erkidego horiek ez diren valentzieraren eremu linguistiko berekoak, eta, hala izanez gero, soilik hizkuntza horretan idatziko dira. Gaztelaniaz ere idatziko dira interesdunak hala eskatzen duenean'. Letra etzanez dago ezabaturiko zehaztapena».

Erabakia katalanaren batasunaren kontra ez doala argudiatu dute Madrilen. Autonomien eskumenak noraino heltzen diren ebatzi dute, besterik ez. Kontua argi dago, baina. Berdin dio zure berezko hizkuntza -euskara edo, kasu honetan, katalana- beste lurralde batzuetan ere mintzatzen bada. Azken hitza Espainiak du. Zu ez zara inor horiekin euskara hutsez komunikatzeko. Hamaika bide egongo dira inposizio hori saihesteko, baina debekua hor dugu. Egunen batean, euskaltzaletasun-mozkorraldi baten ondorioz, Gasteizek eta Iruñeak elkarrekin euskara hutsez komunikatzea erabakiko balute, badakigu zer etorriko litzatekeen. Baina hori oso urrun dago, hainbat arrazoi direla medio. Adibidez: euskarak ez du erabateko ofizialtasunik Nafarroan. Eta abar... Gainera, ofizialtasunak ez ditu ezagutza eta erabilera bermatzen. Euskal Herrian ez, behintzat. Ez duzu Nafarroara joan behar: zer hizkuntzatan hitz egiten dute Jaurlaritzaren gobernu kontseiluan? Zenbat aurikular ikusi dituzue saio horietan? «Egun on», bai -buenos dias batek oso kastillanoa ematen du-, baina gero...

Badakigu zer partida jokatzen ari garen. Eta non. Sonia Perez sailburuak ondo baino hobeto kokatu du egunotan EAEren esparru naturala zein den «las comunidades autonomas de la España verde» aipatu dituenean. Jakin nahi nuke, EAEn Valentziakoa bezalako araudi bat onartuz gero, nola erreakzionatuko luketen Revillak eta bestek hemengo agiriak euskaraz eta erdaraz, ordena horretan, bidaliko balizkiete, nahiz haiek erdara hutsez igortzen dizkiguten.

Espainia berdea, bai. Bardeak ez dira berdeak. Hendaiak kolore horri eutsiko lioke, baina Kantabriak eta Asturiasek protesta egingo lukete, «Frantzia» delako. Oso logikoa. Ahots horiek Jaurlaritzaren barruan ere adituko genituzke. Horixe da kezkagarriena.

Auzitegi Gorenaren erabakiaren biharamunean bon dia zioen mezu bat bidali zien Valentziako Gobernuko Hezkuntza sailak Balear Uharteetako Hezkuntza sailari eta Kataluniako Generalitateko Kultura sailari, konplizitate keinu bat eginez. Agur berdina jaso zuen bueltan. Compromis-eko komunikazio arloko kide Ricard Chulia Peris-ek «Bon dia i puta Espanya!» txiokatu zuen. Eta norbaitek gogoratu zituen Josep Plak bere herriaren mugak zehazteko esan omen zituen hitzak: «El meu pais es aquell on, quan dic 'bon dia', em responen: 'Si, sembla que fa bon dia'». Zer dugu Euskal Herria: «Egun on» esan, eta «bai, badirudi egun ona dugula» erantzuten diguten herria ala «si, parece que hace buen dia» esaten digutena?]]>
<![CDATA['Veranea en Euzkadi']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/015/001/2020-06-13/veranea_en_euzkadi.htm Sat, 13 Jun 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1921/015/001/2020-06-13/veranea_en_euzkadi.htm Veranea en Euzkadi. Itxura guztiaren arabera, EAJko gazteriak bultzatu zuen kanpaina. Uda hemen igarotzeko eskatzen zuten EGIko kideek.

Veranea en Euzkadi. Ez nion itxura onik hartu The Basque Route hari. Batetik, oporretan nora joan neuk erabakitzen dudalako, neure poltsikoaren eta gustuen arabera. Gure Euskal Herri maiteak astebeteko eguzkialdia bermatzen ez duenez, leku beroagoak gurago ditut. Bestetik, egitxu haien aitatxo eta amatxo ez gutxik bigarren etxebizitza zutelako Espainian. Edo etxerik izan ez arren, hara joaten zirelako. Kantabriara, esaterako.

Kantabriak bizkaitarrak erakartzen ditu. Batez ere, bihotz (bilbotar) autonomista eta mingain erdalduna dituztenak -ez dut esango salbuespenik ez dagoenik, baina Bizkaiko soziologiak ondo ezagutzen dituenak badaki zertaz ari naizen-. Castrok, Laredok, Nojak eta bestek milaka eta milaka euskal herritar hartzen dituzte udan. Besoak zabalik, eta poltsikoak are zabalago. Herri horiek ez dira Euskadi, baina delathleticpues-tar askok Euskadi bihurtzen dituzte, haien poztasun folkloriko-kiroleroa lagun.

Kantabriara joateko arrazoi nagusia hurbiltasun geografikoa dugu. Alta, hurbiltasun emozionala eta linguistikoa ere badaude -nire ustez, udatiar basko ugari erosoago daude Kantabrian Lekeitio, Ondarroa edo Gipuzkoako kostaldeko herri batean baino. Han behintzat dena ulertzen dute-. Eta arrazoi ekonomikoak. Normalean, merkeago aterako zaio bilbotar bati bigarren etxebizitza bat Nojan, Bakion edo Zarautzen baino. Patrikak gutxiago sufritzen du Kantabrian. Bost kilometroko aldea dago Bilbo-Noja eta Bilbo-Zarautz ibilbideen artean. Hala ere, udan familia bigarren etxebizitzan baduzu eta zuk Bilbon segitzen baduzu lanean, ezetz asmatu norainoko bidaia aterako zaizun askoz garestiago egunero?

Kasu honetan argi dago: AP-8 autobideak elkarrengandik urruntzen gaitu euskaldunok. Beste adibide bat: duela lau urte Bilboko lagun bat eta bere andrea Donostiara joateko ziren Silvio Rodriguezen kontzertu batera. Sarrerak agortuta zeudela eta, Gijon hiriko kantaldia izan zuten azken aukera. Eta haraino joan ziren. Bidaia merkeago atera zitzaien: Bilbo-Donostia. Joan-etorria: 200 kilometro; autobidea: 23,10 euro; erregaia: 12 euro. Guztira: 35,10 euro. Bilbo-Gijon. Joan-etorria: 530 kilometro; autobidea: doan; erregaia: 31,80. Guztira: 31,80 euro. Gijonerako bidaia Donostiarakoa baino 3,30 euro merkeagoa zen.

Kantabria hurbil eta eskura. Kontxara ez, baina Sardinerora bai, modu onean joan zaitezke Bilbotik. Koronabirusak hankaz gora jarri du egoera, baina. Revilla oraindik ez dago prest bidea irekitzeko. Haatik, laster konponduko dute arazoa.

EAEren eta Nafarroaren arteko komunikazioa ere noizbait normalduko da berriro. Hala ere, ez dirudi horrek Kantabriakoa irekitzeak adinako presa duenik. Bai, Nafarroarekin «relaciones de hermandad» daude, baina, antza denez, Gasteizek garrantzi handiagoa ematen dio mendebaldeko mugari. Ezaguna da esaldia: Bizkaia batzoki bat da -Ezkerraldea ere bai; zer egin (ez) duzu, ezker abertzale horrek?-. Eta Bizkai jakin batek Kantabria maite du. Urkulluk ezinbestean hautatu beharko balu uda osoan zer eduki itxirik, Kantabriako muga ala Nafarroarako bideak, ez nuke esango Nafarroaren alde egingo lukeenik. Hego Euskal Herria zatituta, baina Bizkaia eta Kantabria lotuta. Eraikuntza nazionala versus eraikin bakazionala. Que bonito es Castro, mas son las castreñas…

Ostegun Santuan konfinamendua hautsi, eta Kantabriara abiatu zen neska bizkaitar bat, bigarren etxebizitzan zubia igarotzeko. Guardia Zibilaren kontrol batekin egin zuen topo bidean. Aurrean zeuden hainbat gidari Bizkaira itzularazi zituzten musker berdeek, baina hura ez zuten gelditu ere egin. «Autoan bakarrik doan ilehori irribarretsu batek guardia zibilak desarmatzen ditu», esan zidan.]]>
<![CDATA[Aguirre eta Inchausti]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/021/001/2020-06-06/aguirre_eta_inchausti.htm Sat, 06 Jun 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1921/021/001/2020-06-06/aguirre_eta_inchausti.htm Afectados por la inmersión lingüistica. Halaxe deskribatu ditu Juntak.

Katalunian «Andaluziako hizkuntza modalitatea ezagutzea eta erabiltzea» da Juntaren xedea, «hizketa desberdinetan». Hara! Tokian tokiko hizkerak ere indartu nahi dituzte: mendebaldeko andaluziera, ekialdeko andaluziera... Katalunia plazan ceceo-a, seseo-a eta jejeo-a ozen aditzea da kontua. Arbaso andaluziarrak dituzten alemaniarrak ere babestuko ditu Juntak? Tristeena da neurri hori bultzatu duen alderdian Andaluziako herritar pobreak sorterritik alde egitera bultzatu zituzten jauntxoen ondorengoak daudela.

Andaluzian geure hizkuntzak babesteko neurriak eskatzen hasi beharko dugu euskaldunok, katalanek eta galiziarrek, bertan bizi diren herrikideen seme-alaba, biloba edo birlobak gogoan? Astero hautazko ordubeteko eskolak, besterik ez. Ez dugu esan Espainia anitza dela? Duela gutxi, Andaluziako neska bat azaldu zen telebistan, Españoles en el mundo programan. Katalana ikasten ari da Erlangen hiriko unibertsitatean (Alemania). «Harritu egin naiz hemen, Sevillako unibertsitatean ez baitago katalana ikasteko aukerarik. Eta Alemanian, bai».

Euskal Herritik ere joan zen jendea Kataluniara, frankismoan. Ez ziren edonolako etorkinak. Ikasketak izanik, lanpostu onetan jardun zuten. Haiek ere gaztelera eraman zuten Kataluniara, baina katalan askok ez zituzten xarnego-tzat jotzen. Gainera, oso gutxi ziren. Xarnego-ak Espainia hegoaldekoak ziren. Pobreak. Eta espainiartasuna bete-betean bizi zutenak.

Katalanen eta euskaldunen artean bazegoen enpatia, arrazoi politiko eta kulturalengatik. Hala ere, ez pentsa bertara joandako euskal herritar guztiak lehen edo bigarren belaunaldian integratu zirenik. Ez. Horietako batzuek kolono moduan jardun zuten, argi eta garbi esanda. Haien bilobak eskolari esker hasi ziren katalanez mintzatzen.

50 urteren bueltan dabiltzan bi lagunen kasuak ezagutzen ditut. Aguirreren aita gipuzkoarra zen. Euskalduna. Ama, katalana. Aguirre Katalunian jaio zen. Ez daki euskaraz. Katalanez, bai. Intxausti jaunari lanpostu ederra eskaini zioten multinazional batean. Semeak ez daki ez euskaraz, ez katalanez. Katalanez ulertzen du, baina inoiz ez du egin nahi izan. Orain ez dakit, baina lehen esan liteke katalanen argi berdea zuela. Inchausti abizenak plus bat ematen zion. Bulda berezia zuen. Vargas izan balitz, ez. Zeinen erraza zen Katalunian itxurazko euskalduna izatea.

Hori guztia etorri zait gogora aste honetan, euskal jatorriko kirolari katalan bati telebistan egin dioten elkarrizketa ikusi ondoren. Haren gurasoak Kataluniara joan ziren, eta bera han jaio zen. Hamasei euskal abizen dituela esan zuen kazetariak. Hamazazpigarrena ez? Pena! Ez nago seguru euskaraz ba ote dakien —ezetz esango nuke— edo katalanez —baietz esango nuke—. Kontua da ez dakidala zergatik atera zuen hamasei abizenen kontua. Are gutxiago zergatik hedatu zuen kazetariak hori. Edo bai, baina susmo hutsak dira.

Tira, halakoak gara euskaldunok. Alde etnikoa ateratzen zaigu erlaxatzen garenean. A mí, Sabino, que los arrollo. Ekintza erreflexua dela esango nuke —Patxi Ruiz presoaren deiturak direla eta idatzitako zenbait irain ere horren adibide ditugu—. Ordea, badirudi hizkuntzak ez duela hainbesteko garrantzia. Are gutxiago 32 edo 64 euskal abizen dituzten zenbait erdaldunen artean. Hemen hizkuntza-arazo bat dago, baina euskaldunok ez dugu hizkuntza-arazorik sortuko. Lasai egon daiteke Andaluziako Junta. Inoiz ez du Euskal Herrira etorri beharko arbaso andaluziarrak ditugun euskaldunok erreskatatzera. Eta deskuiduan señorito horiek halakorik egiten badute, hau esango diet, argi eta garbi: sar itzazue zeuen laguntza guztiak aipatuko ez dudan leku batean. Barru-barruan. Hortxe, bai.]]>
<![CDATA['Mandla' eta Maphotho]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2020/014/001/2020-05-30/mandla_eta_maphotho.htm Sat, 30 May 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2020/014/001/2020-05-30/mandla_eta_maphotho.htm Mandla, ANC Afrikako Kongresu Nazionala alderdiko kidea. Nelson Mandela zuen aitona.

Nelson Mandelak sortutako MK (Umkhonto we Sizwe, Nazioaren Lantza) erakunde armatuak bonbak jarri eta herritar zibil errugabeak hil zituen, nahi gabe. Mandelak aurrera begiratu beharra nabarmendu zuen espetxetik irten ostean, baina inoiz ez zen iraganaz damutu. Hala ere, Zwelivelile Mandela, Mandla-ri inork ez dio esan Legebiltzarrean «terrorista baten biloba» denik. Ez dut uste Cayetana Alvarez de Toledok halakorik esango liokeenik. Euskal Herrian hiltzea txarto egon zen matrakarekin dabiltzan abadekiak ere ez lirateke hori egitera ausartuko. Nahiz Mandelak zibilak hiltzea «istripua» izan zela esan zuen, «gerraren prezio altua». «Borroka armatuari ekin izanaren ondorio saihetsezina». Mandelak zibilen heriotzak deitoratu zituen, baina errepresioa bultzatu zutenak hil izana, ez. «Zenbaitetan, suari suaren bidez baizik ezin diozu erantzun», azaldu zuen bere liburu autobiografikoan.

Pablo Iglesiasi «terrorista baten semea» izatea egotzi dio Alvarez de Toledok. FRAP Fronte Iraultzaile Antifaxista eta Abertzalea erakunde armatu espainiarraren mezuak hedatzen zituzten eskuorriak banatzeagatik atxilotu zuten Francisco Javier Iglesias, 1973an. Iglesiasek ez zuen armarik; diktaduraren kontra ari zen, baina horrek berdin dio markesari: terrorista zen. Pablo Iglesias aita defendatzen hasi da, bistan dena. Gizona ez zen terrorista. Eta hortik dator Hegoafrikaren eta Espainiaren arteko diferentzia: han freedom fighter-ek edo askatasunaren aldeko borrokalariek irabazi zuten. Espainian berenari eutsi zioten frankistek. Francisco Javier Iglesias eta harekin batera borrokatu zirenak heroiak izango lirateke Hegoafrikan. Espainian haien senideek nahikoa dute terroristak ez zirela esatearekin, ia-ia lotsatuta. Hiltzea txarto egon zen leloarekin hasten zara eta, azkenean, barra librea: armarik ezin da hartu, ez demokrazian ez diktaduran. Neuk esaten dudalako.

Espainian Franco hil zen, baina frankismoa, ez. Estatuaren aparatuak bere horretan segitu zuen. Bestela ezin uler liteke Guardia Zibilaren inpunitatea tortura kasuetan, esaterako. Presoen egoera ere aipatu behar da. Hegoafrikan eta Ipar Irlandan preso politikoek ez zuten luzaz segitu barruan, armak utzi eta gero. Espainian ez. Espainian gure kontsolamendu bakarra PSOEk gobernatzen segitzea da, presoak Logroñoraino hurbil ditzaten, bozak besteek irabaziz gero, Perejilera bidaliko dituzte eta.

Horregatik, presoak gora eta presoak behera segitzen dugu oraindik. Eta horrek giro politikoa gaiztotzen du. Batzokietan pintaketak egin izana gaitzesteko eskatu dio EAJk EH Bilduri. Ekintza horiekin nolabait bat egiten dutenak uztailaren 12ko hauteskunde mahaietan egon litezkeela ere iradoki du baten batek. Duda egiten dut, Bilboko herriko taberna batean ere pintaketak egin dituztela jakinda. Baina kontu honetan ez dut zalantzarik: sakabanaketa eta urruntzea bultzatu zituzten alderdi nagusien ordezkariak uztailaren 12ko hauteslekuetan egongo dira. Mahai guzti-guztietan.

2019ko uztailaren 21ean ehunka lagun elkartu ziren, estatuburua bertan zela, Hegoafrikako Limpopo probintzian, Polokwane-ko hilerrian, Isaac Lesiba Maphotho-ri azken agurra emateko. Mandelak sortutako erakunde armatuaren komandantea izan zen Maphotho. 88 urteko beteranoa Heroien Akrean ehortzi zuten. Maphotho heroia da Hegoafrikako demokrazian, bere erakundeak abiarazitako borroka armatuak hainbat lagun hil zituen arren. Erregimen felipistan, aldiz, terrorista deitzen diote diktaduran eskupaperak banatzen zituen gizon bati, eta ez da ezer gertatzen. Hiltzea txarto egon zen. Bai, jauna, bai. Eta ez hiltzea ere bai, antza.]]>
<![CDATA[Loreak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/017/001/2020-05-23/loreak.htm Sat, 23 May 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1921/017/001/2020-05-23/loreak.htm
Pasadizo horretaz gogoratu naiz, Catorze.cat kultura webgunean Marta Pallares katalanaren testua irakurri ondoren. No arribo a tot -Ez naiz guztira heltzen- titulua du lanak. Pallaresek idatzi duenez, oso gustukoak ditu liliak. Loradenda bat ikusten duenean, landareen izenak ikasten saiatzen da. Hala ere, loreak lantzeari utzi dio: «Garai batean, geranioak erosi eta erosi ibiltzen ginen etxean, eta lili mota horren serie hiltzaile bihurtu ginen».

Izan ere, ondoko etxebizitzako andre zahar gozoa hala mintzatu zitzaion Pallaresi igande goiz batean, balkoitik: «Ez zaitez kezkatu landareak hazteaz; orain umeak hazi behar dituzu. Landareak hazteko garaia iritsiko zaizu». Ordura arte Ez naiz guztira heltzen leloaren esklabo bizi zen ama gaztea, baina bizilagunaren aholkuak ikuspuntua aldarazi zion. Bizitza beste era batera hartzen ikasi zuen. Koronabirusak eraginiko berrogeialdian areago barneratu du pentsamolde hori.

Krisiak hausnartzeko aukera eskaini (omen) digu, baina aprobetxatu egin dugu? Ondo zehaztu dugu zeintzuk diren gure loreak, gure lehentasunak? Humanoagoak bihurtu gara? Hobeto komunikatzen ikasi dugu? Beste galdera bat, horren harira: hain ondo komunikatuta geunden lehen, bada?

Normaltasun berrira itzuliko garela esaten ari zaizkigu. Tranpa semantikoa. Normaltasunera ezin gara itzuli, normaltasun hori berria bada. Hobe genuke normaltasun berria sortuko bagenu, baina ez dirudi hala izango denik. Ez, lagunok. Ez naiz guztira heltzen eta Ez dut guztira heldu nahi. Zein lelo nagusituko da normaltasun berri faltsu horretan?

Lehengo normaltasunera itzuliko gara. Funtsean, normaltasun zaharrera, baina lehen baino okerrago egoteko, itxura batean: pobrezia handiago, askatasun txikiago eta eskubide gutxiagorekin. Hara zer kalapita izan den Espainian Gobernuak eta EH Bilduk lan erreforma bertan behera uzteko lotutako akordioagatik. Hara zer esan duen Frantzian Philippe Gosselin-ek, Errepublikanoak alderdiko diputatuak, Liberation egunkarian: «Krisiak beste begirada bat izatera behartuko gaitu, baina horrek ez nau komunista bihurtuko». «No pasaran», esaten dugu. Eta hor geratzen gara, izan zitekeenaren nostalgian mozkorturik. Eta ia beti pasatzen dira. Garaipen bakanekin konformatu egin behar, lorpen txiki horiek bihar, etzi edo lau orduren buruan berriro kenduko dizkiguten beldur.

Beste alde batetik, arlo pertsonalean oso panorama beltza iragarri du Byung-Chul Han filosofo korearrak: «Bizirik irautea helburu absolutua izango da. Gure ahalegin guztiak bizitza luzatzera bideratuko dira. Eta biziraupen-gizarte batean bizitza onaren zentzu osoa galtzen da. Plazera sakrifikatu egingo dugu norberaren osasunaren aldeko helburu gorenaren mesedetan». Hala izango bada, mereziko ote du?

Nik ere badakit zer den geranio-hiltzaile, serial killer bat izatea. Etxeko egongelan landare handi eder bat jarri genuen. Ez zuen mimo askorik behar: tarteka eguzkitara atera; tarteka arrosatu. Hortxe ihartu zen. Gure erlazioaren bilakaeraren metafora botanikoa izan zela pentsatu dut, tarteka.

Geroztik ez dut lorerik izan -balkoian, uler ezazue-. Loreak maite ditut, baina lorezaintza, ez. Horrek ez dit batere arazorik sortzen. Parke edo etxe batean loreak ikusten ditudanean, paisaia koloretsuaz gozatzen naiz. Eta neure artean eskerrak ematen dizkiot landare horiek, nire begiak eta gogoa pizten dituztenak, hain modu ederrean landu eta hazten dituen lorezain trebeari. Itsasoa ere maite dut eta harengana joaten naiz kresalaren kantak deitzen didanean. Eta nire alde femeninoa landu nahi dudanean, (hala moduzko) bertso bat idazten dut. Tarteka.]]>
<![CDATA[Aurrera 'bolie']]> https://www.berria.eus/paperekoa/2020/015/001/2020-05-16/aurrera_bolie.htm Sat, 16 May 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2020/015/001/2020-05-16/aurrera_bolie.htm
Futbolaren nonahikotasun menderatzailea salatu dute Alemaniako zenbait hedabidek. Futbolak negozio eta dirutza handiak mugitzen ditu, ez soilik zaletuak. Hortik haren eragina. Alemania kirol herria zela esan dute. Orain, ordea, futbol herria besterik ez da. Futbola jaun eta jabe dugu. Beste kirolak hiltzen ari da. Alemanian eta Euskal Herrian ez da umerik izango, futbol talde baten zalea ez denik. Susmagarria izango litzateke. Futbola barik pianoa jotzea gogokoa balu, analisiak egingo lizkiokete Mozart txikiari, hormonak ondo dituen edo ez jakiteko.

Tageszeitung egunkariak zorrotz kritikatu du Bundesligaren hasiera. Zergatik utzi bazterrean saskibaloia, eskubaloia eta antzeko kirolak? Non daude beste kirolariak? Non haien lobbyak? «Etsi eta onartu egin dute futbolaren elite moralki ez hain abangoardista batek duen lehentasunezko tratua?», galdetu du hedabideak. Baztertutako kiroletako ia inork ez du ahotsa altxatu. Ez zaletu, ez amateur, ez profesionalek. Eliteko kirolariek ere ez. Egunkariak adierazi duenez, bada garaia beste kirol horietan jarduten dutenek beren eskubideak aldarrikatzeko. Baina Alemanian isildu egin dira. Gurean berdin egingo dute futbola hasten denean?

Gizonezkoen futbola, noski. Saskibaloia ere hor dago, airean, baina hori ere soilik gizonen arloan. Emakumezkoen kirola desagertu egin da hemen. Ligak bertan behera utzi dituzte. Ez dira profesionalak. Ez dute produzitzen. Koronabirusak andrazkoak sakrifikatu ditu lehenik, krisi garaietan gizonezkoak duelako lehentasuna. Emakumeak beren rol tradizionaletara itzul daitezela. «Etxera joan zaitezte aitona-amonak zaintzera. Etorriko dira sasoi hobeak», xuxurlatu die birusak, goxo.

Ondo gogoan dut Euskal Telebistan ari nintzen garaietan Radio Euskadira deitzeko agindu zidatela, saskibaloi partida baten emaitzaz galdetzeko. Hango kazetariak, pope horietako batek, nire adinaz galdetu, eta ahots zeremoniatsuz esan zidan: «Saskibaloiari buruz galdetzeko deitu didazu? Gogoratzen zara umea zinenean nork jokatzen zuen saskibaloian?». «Neskek», erantzun nion. «Horixe. Neskek, pololoak jantzita». Kazetari horrentzat ia iraingarria zen berari saskibaloiari buruz galdetzea. Gizona naiz; niri futbolaz galdetu. Utzi saskibaloia neskato bigun negartientzat.

Futbola eta matxismoa. Futbola eta politika. Futbola eta erlijioa. Futbola ez dela politizatu behar esaten dute futbola erlijio bihurtu dutenek. Nik neuk politikaren eremuan gurago dut futbola. Batez ere, politika egiteko modua izan daitekeelako politika egiten uzten ez diguten eremuan. Euskal talde bat -edo bi- Espainiako Kopako finalean? Bada, aukeran, nahiago nuke nire taldeak galdu baina kolonialisten estatuburua belarriko eta buruko minaz itzuliko balitz etxera, txistuen harrabotsak jota, nire taldeak irabazi, eta euskaldun guztiok 155. artikuluaren satrapari txorimalo moduan txalo egiten ikustea baino. Politizatzen ari naizela esango dute batzuek. Horixe! Haiek bezalaxe, baina jokaera eta arrazoi guztiz desberdinak lagun.

Futbola politizatzen dugunean disidentziarako tarte bat uzten dugu oraindik. Erlijio bihurtzen dugunean beste kontu bat da. Orduan, geure jainkoaren aurrean -geure taldea- makurtzen gara. Jainko horrek batzen gaitu gu guztiok. Alemanian eta hemen. Berdin dio fededuna, agnostikoa edo ateoa bazara. Eskuindarra edo ezkertiarra; unionista itsua, autonomista edo independentista. Horrexegatik hasiko da, berriro ere, futbola. Aurrera bolie.]]>
<![CDATA['Absurdistan' eta 'Bildotsistan']]> https://www.berria.eus/paperekoa/2020/017/001/2020-05-09/absurdistan_eta_bildotsistan.htm Sat, 09 May 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2020/017/001/2020-05-09/absurdistan_eta_bildotsistan.htm livestream bidez, nazien porrotaren 75. urteurrena ospatzeko. Alemaniako abeslari mitiko, ezagunenetako bat da Konstantin Wecker. Duela 72 urte Munichen jaioa, gazterik piztu zitzaion kontzientzia antifaxista, Junge Welt egunkariari jakinarazi dionez. Koronabirusaren krisian dagoen arriskua nabarmendu du Weckerrek elkarrizketan: herritarrek baldintzarik gabeko obedientzia barneratzea. Jokaera horrek autoritarismorantz eramango gintuzke.

Autoritarismoa eta otzantasuna. Duela bi aste, Espainiako hiri batean, poliziengana joan zen ama gazte bat, ume txikia eskutik helduta. «Errege Mago berriak zarete haientzat», esan zien agur moduan. Zenbait lekutan, haurrei zorion-kantak abesteko eskatu diete gurasoek poliziei, umeen urtebetetzean. Lehen, harriak botatzen genizkien poliziei. Orain, txalo egiten diegu.

Euskal Herrian Errege Magoak ala Olentzero eta Mari Domingi ditugu ertzainak? Otzantasuna Espainiako herritarrena dela pentsatzen dugu, sarritan. Zenbait espainiarren ustez, aldiz, geu gara akritikoak. Bildotsak. EAEn hauteskundeak egiteko asmoa dela eta, hitz hauek irakurri ditut Madrilgo egunkari batean: «Soilik oso gizarte soraio batek onar dezake bozak alarma egoeratik irten eta hamabost egunera egitea, mugimenduak mugatuta, hedabideak kontrolatuta, oposizioa isilduta eta eztabaida publikoa desagertuta». Iritzi-emaile horren arabera, kanpaina laburragoa izango da, mitinik gabe. Eta abstentzioa handia izan liteke, kutsatzearen beldurrak astinduta. Haren iritziz, mendean hartutako gizarte batek baino ez luke halako baldintzetan bozkatuko: euskal gizarteak. Una sociedad profundamente aborregada.

Euskal Herria ez da Bildotsistan, baina ezin uka presa handia dagoela bozak egiteko. Handiegia. Batzuengatik balitz, datorren astean bertan joango ginateke bozkatzera. Alarma egoeran hauteskundeak «ezin hobeto» egiteko modua egongo litzatekeela eman du aditzera Josu Erkorekak. Ezin joan zure autoan ondoko probintziara, baina hauteskunde-mahai batean 12-15 orduan ezezagunez inguratuta egoteko arazorik ez. Absurdoa. Herritar batek uko egingo balio mahaian egoteko aginduari, kutsatzearen beldur delako edo 4-5 hilabeteren ostean izuak jota dagoelako, zigortu egingo lukete?

Suspertzea da inportanteena. Ekonomia eta hazkundea. Lana galdu duten herritarrak trebatzeko egitasmo bat iragarri du Bizkaiko ahaldun nagusi Unai Rementeriak. Horrela, beste lan eremu batean jardungo dute. Zahar-etxeetan, bertako beharginen lan baldintzak eta adinekoen egoera hobetzeko? Nork jakin. Bitartean, egoitza horietan hildakoen datuak betiko moduan ematen segituko dugu, hilean behin edo. Beste leku batzuetan egun batzuen buruan ematen dituzte krisi larri honetan, baina hau Bizkaia da. Egun on, Bizkaia, y al que no le guste, que se vaya.

Bozak eginez gero, agerikoa da kanpaina ez dela normala izango. Birusak bahitu egingo du. Zer lelo, zer mezu hedatuko dute? Erregionalistek, autonomistek eta ez-dakit-noiz-derecho-a-decidiristek abenturarako momentua ez dela argudiatuko dute. Pandemiaren ondorioz, batasunaren aldeko aldarriak ugaldu dira Irlandan. Hego Tirolen Italiatik bereizteko mezua zabaltzen ari dela azaldu du Frankfurter Allgemeine Zeitung-ek. Kanaria uharteetan, Gomerako Kabildoko buru Casimiro Curbelo halaxe mintzatu zen El Día egunkarian, apirilaren 13an: «Estatuak erantzuten ez badu, independentzia lortu beharko dugu». Gure kexa bakarra «zentralizazioa» izan da. Birusa unionista dugu Euskal Herrian?

Konstantin Weckerrek Absurdistan kanta sortu zuen 2011. urtean. Abestia gaurko kontzertuan joko du. Testuak kapitalismoa kritikatzen du, ironiaz. Alemanian eta esportazioetan sinesten du kantariak —hori ere txantxetan—. Eta G-8an, «funtzionatzen duten umeak» behar ditugulako. «Nork behar du ume bat, barre egiten duena?», dio bukaeran. Nork behar du atso, agure zahar bat, negar egiten duena?]]>
<![CDATA[Islandiarren zortea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/017/001/2020-05-02/islandiarren_zortea.htm Sat, 02 May 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1921/017/001/2020-05-02/islandiarren_zortea.htm follower kopuru hori ez da kirolari edo artista ospetsuenek izaten dutenera hurbiltzen, ezta gutxiago ere, baina badu meriturik. Izan ere, hark bere hizkuntzaz baino ez du txiokatzen. Katalanez.

Herenegungo mezuan hauxe idatzi zuen Joel Joanek: «75.000 jarraitzaile baino gehiago, eta katalanez txiokatzen. Ez da deusik, hizkuntzak baino gehiago amorrarazten dituenik. Erabil ezazue». Eta espainiar unionista ugarik katalanari dioten gorrotoa nabarmendu zuen.

Joel Joan duela zortzi urte hasi zen Twitterren. Geroztik denetik esan diote katalan hutsez idatzi eta ez itzultzeagatik. Independentista izateagatik eta pentsamolde hori modu zirikatzailean azaltzeagatik. Duela bi urte mezu hau zabaldu zuen: «Gaur Espainian demokrata izateko modu bakarra independentista katalana izatea da, izan Mollerussakoa, izan Cuencakoa edo Bilbokoa». Orduan ere biziki asaldatu zitzaizkion. Eta galantak bota.

Euskal Herrian badira Twitterren euskara hutsez ari direnak, baina zenbat? Gainera, euskararen hiztun kopurua hizkuntza katalanarena baino askoz txikiagoa da. Hainbat lagunek batera erabiltzen dituzte euskara eta erdara. Esango nuke euskal politikari, pertsonaia publiko eta celebrity gehienek hala egiten dutela. Batzuetan garrantzi handiagoa du mezuen eduki motak erabileraren portzentajeak baino. Ondo dago Euskararen Nazioarteko Egunean edo Euskaraldian euskara erabiltzea. Hollywooden kontratu bat sinatu duzula edo Premier League-ko talde batek fitxatu zaituela euskara hutsez jakinaraziko zenuke? Zure informazio garrantzitsua euskara hutsez zabaltzeak balio, plus bat ematen dio euskarari.

Koronabirusaren garaian antzera gertatzen ari da. Desberdina da supermerkatuko atean Mesedez, soilik bi lagun barruan / Por favor, solo dos clientes dentro kartela jartzea, ordena horretan, edo alderantziz ipintzea. Edo soilik euskaraz. Lehengoan, aurrezki-kutxako ilaran: bertako langilea etorri eta zer nahi dugun galdetzen hasi da, banan-banan. Euskaraz. Andre bat aurreratu zaio: «¿Me puedes hablar en castellano, que no entiendo?». Emakume horrek bere eskubidea aldarrikatu zuen. Zer gertatuko zatekeen langile horren lehen hitzak espainieraz izan balira? Zenbat lagunek erantzungo geniokeen: «Euskaraz egingo duzu nirekin, erdaraz dakidan arren?».

Hizkuntza txikien patua dela argudiatuko dute. Euskarak baino hiztun gutxiago dituzten hizkuntzak badira munduan. Batzuk egoera hobean daude. Kasu gehienetan estatu bat dute atzean. Islandiera da horietako bat. Hiztun gutxi dituzten mintzairez hitz egiten dutenek errazago erakusten dute begirunea antzeko egoeran dauden hizkuntzekin. Audur Ava Olafsdottir idazle islandiarraren nobela bateko protagonista gaztea atzerriko herri batera joan eta bertako hizkuntza ikasten hasi da. Aitak azaldu dio ez dela beti praktikoa hain hiztun gutxi dituen hizkuntza bat ikastea, batez ere zureaz mintzo direnak ere gutxi direnean. Hala ere, datu hau eman dio gero: nonbait irakurri du astero hizkuntza bat desagertzen dela munduan.

Hizkuntzen estatusa, prestigioa. Erdaldun batzuen ustez, denbora galtzea da euskaraz sortzea. «Zergatik idazten duzu euskaraz?». Eta geure burua justifikatzen hasi behar dugu. Islandierak 320.000 hiztun baino ez ditu, baina islandiar bati ez liokete halakorik galdetuko. Hori zortea! Jaume Cabre idazleak erantzun borobila eman zion kazetari espainiar bati, hark zergatik idazten duen katalanez galdetu eta gero: «Zer hizkuntzatan idatzi beharko nuke, bada?».

Bai, zenbaitek ez dute ulertu nahi. Iraintzen hasten dira. Duela dozena bat urte, Whatsapp hedatua ez zen sasoian, SMS bat bidali nahi izan nion lagun bati. Euskaraz. Okerreko telefonora igorri nuen mezua, antza. Handik gutxira ailegatu zitzaidan erantzuna, penintsulako leku ezezagun batetik: «Tu puta madre, por si acaso». Ez dut hemen idatziko zer erantzun nion.]]>
<![CDATA['To sex or not to sex']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/017/001/2020-04-25/to_sex_or_not_to_sex.htm Sat, 25 Apr 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1921/017/001/2020-04-25/to_sex_or_not_to_sex.htm
Konfinamenduaren ondorioz ume asko jaioko direla iragarri dute zenbait adituk. New York hiriko 1965eko itzalaldia aipatu dute. Handik bederatzi hilabetera izan zen jaiotza kopurua. Apagoia eta kalentoia, bai. Gau bateko ezustekoa izan zen, baina. Egun, nor hasiko da haur bat ekartzea planifikatzen, gerorako egiten diren pronostiko ekonomikoei erreparatuz gero? Denetik egongo da, baina egoera desberdinak dira.

Larrialdiek mugaraino eraman ahal gaituzte. Arau sozialak malgutu egiten dira. Zenbait kasutan, lehertu. II. Mundu Gerran Erresuma Batuan izaniko laxatze sexualari buruz idatzi du, oraingo krisiaren harira, David Brooks-ek The Atlantic aldizkarian. Naziak Londres bonbardatzen hasi, eta biharamunik ez zegoen irudipena zabaldu zen. Herritarrak lur azpian, metroan gordetzen ziren, bata bestearen ondoan. Intense social connection, kazetariaren hitzetan.

Jendea azken eguna balitz bezala bizi zen. Eta hori sexuaren arloan nabaritzen zen. Adulterio kasuak ugaldu egin ziren. Gizarteak ez zuen hain txarto epaitzen hori. Edo beste alde batera begiratzen zuen. Graham Greene britainiarraren The End of the Affair nobelak ematen du giro eta bizipen horien berri. Alta, koronabirusak urrundu egiten gaitu. Guztiok gara balizko eramaile susmagarriak. Tabernak eta leku publikoak itxita daude. Nola konektatu? Ez gaude metroan pilatuta. Etxera heldu, eta kontuz bikotekidea kutsatuko ote dugun.

Ez da jolaserako sasoi aproposena. Kataluniako Sexologia Elkarteko lehendakariorde Antoni Bolinches-ek adierazi duenez, pandemiak muturrera eroango ditu kili-kolo dauden bikoteen harremanak. Dibortzio asko etorriko dira. Edo ugaldu egingo da ofizialki bereizi gabe bereizita bizi diren bikoteen kopurua, geroko egoera ekonomikoak bidea itxiko baitio, batzuetan, dibortzioari. Berrogeialdian itogarria izan daiteke etengabeko bizikidetza. Bi aste osorik elkarrekin oporretan pasatzen ditugunean gertatzen bada, zer ez da izango bi hilabetean elkarren ondoan egon behar badugu, halabeharrez. Eta etxe barruan, ez Karibeko hondartza batean, Ron Collins bana eskuan. Gainera, sexologo katalanaren ustez, estresak ezbaian jar dezake gizonak maitasun erromantikoan duen ohiko rola: pertsona sendoa, babesa eta oreka ematen dituena. Nola erreakzionatuko du andreak senarra hipokondriako hutsa dela ikusten badu, histeriko dabilela eskuak garbitzen, berak baino beldur handiagoa diola birusari? Mitoa erori egingo zaio.

Horri gure egungo exijentzien maila gehituz gero... Inoiz baino selektiboagoak omen gara, errealitateak maitasun kontuan beti bezain fin edo baldarrak garela frogatzen segitzen duen arren. Baina zeinen ederra den selektibo hitza! Orain ez da nahikoa norbait maitatu eta zaintzea. Eta berak gu. Ez. Orain gure potentzial guztiak garatzen lagundu behar digu pertsona horrek, gure psikologoa eta coach-a izan behar du, gure ni onena atera behar du. Berak, ez guk! Eta gauean mandolina jotzen ere jakin behar du, Corelli kapitainak bezala. Nola da esaldi hori? «Zerbait aportatzen didan pertsona» (kar, kar, kar). Zu maitatzea ez da, bada, nahiko ekarpena, kalamidade hori?

Hori dela eta, konfinamenduak estresa eragingo du elkarrekin bizi diren bikoteen artean, Bolinchesen arabera. Elkarrengandik urrun bizi diren bikoteek hobeto eramango dute krisia. Soilik horien sexualitatea piztuko da. Gora sexu birtuala. Adituek diote: hobe sexurik gabeko desioa desiorik gabeko sexua baino.

Balantzea egiteko garaia etorriko da, irakurri edo larrutan egin dugun jakiteko. Edo bietan jardun dugun. Denbora sobera dugu. Aukera eta gogoa? That's the question.]]>
<![CDATA[Amona bat adoptatu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/015/001/2020-04-18/amona_bat_adoptatu.htm Sat, 18 Apr 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1921/015/001/2020-04-18/amona_bat_adoptatu.htm I need more beer. 93 urte ditu Olive Veronesi-k, ondo beteak. Eta garagardoa gustukoa du, antza. Seminole hirian bizi da, Pennsylvanian. Argazkia biral bihurtu da. Azkenean, helburua lortu du andreak: garagardo enpresa batek 150 lata bidali dizkio.

Adinekoen bakardadea agerian utzi du gertaerak. Izan ere, koronabirusak eraginiko konfinamendua biziki pairatzen ari dira bakarrik bizi diren edadetu asko. Kezka hori azaldu dute agintariek eta zenbait gizarte talde eta eragilek. Nola lagundu pertsona horiei?

Horri buelta emateko proposamena bultzatu du Londres aldeko zahar-etxe multzo batek. Hainbat gizon eta emakume bakarrik daude bertan. Hori dela eta, Adopt a GrandparentAdoptatu aitona (edo amona) bat— deritzon programa hasi dute, CHD Living elkarteak babestuta. Giro alaia sortzeko zenbait modu dituzte: telefono edo bideo-deiak, irudiak, testuak eta poemak postaz edo emailez bidaltzea, gutunak, postalak idaztea... Azken batean, CHD horrek Creating Happiness Daily esan nahi du. Zoriontasuna sortzen egunero, alegia.

Ideia lehenago abiarazi zuten, egoiliar askok bisitarik ez dutelako, baina koronabirusak bultzada ederra eman dio: azken asteotan mundu osoko milaka lagunek egin dute bat zahar-etxeekin: pertsona bat aukeratu, haren zaletasunen arabera, eta harekin hizketan hasi. Amona eta aitona ugarik ez dituzte teknologia berriak menperatzen eta bertako langileen laguntzaz moldatzen dira bideo-deiak-eta egiteko. Bost urteko ume bat da solaskide gazteena. Mutikoak bere maskotak erakusten dizkio 74 urteko amona berriari.

Konfinamendua noiz eta nola bukatu eztabaidatzen ari dira politikariak eta adituak. Zaharrak isolatzea «etikoki onartezina» dela adierazi du Merkelek. Gehitu du horretaz ez duela eztabaidatu ere egingo. Ea gure agintariek zer dioten. Erresuma Batukoa bezalako esperientzia baliagarria izango litzateke aitona-amonei laguntzeko. Orain eta gero, pandemia amaitzen denean. Zaharrekin kontu atseginak aukeratu eta haiei buruz mintzatu. Baina ez zaitez asaldatu egun batean gidoitik irten eta beste gai batzuei lotzen bazaizkie: osasun arazoak, kezkak, beldurrak. Adinak eta bakardadeak beren alde ilunak dituzte. Kasu honetan, komunikazioa, enpatia da inportanteena. Beste alde batetik, Londresko kanpainan parte hartzeko ezinbestekoa da ingelesa. Hemen bidelagun izan liteke hizkuntza. Euskaralditik Zahar-etxealdira. Ea, bada, zer dioen gaur Arrasateko Mariak. Eta Iurretako Migelek?

Belaunaldien arteko komunikazioa inoiz ez da samurra izan. Hamaika ikusiak daude gure zaharrak. Urteen kolpeek ez diete beti laguntzen bizipozari eusten. Eta beste muturrean? Zenbat gazte egongo lirateke prest edadetu ezezagunekin hitz egiteko? Esfortzua behar da. Gogo handitasuna, norberaren unibertso eta begietatik harantzago. Izan ere, mundua beraiek jaio ziren egunean sortu zela uste dute gizaki batzuek. Eta ez soilik gazteek.

Solaskide eta mintzagai egokiak bilatzea da gakoa. Aukeren artean esperientzien berri ematea izan daiteke aberasgarriena. Elkarrengandik ikasi. Gazteak aitona-amonen eskarmentuaz jabetzea. Zaharrek gazteenen bizitasunaren pitin bat hartzea. Batzen gaituzten gaiak bilatu, hurbiltasuna eta konplizitatea sortzeko, normalean ezezagunekin hizketan hasteko ematen diren aholkuei segituz: printzipioz, ez hitz egin politika edo erlijioari buruz, badaezpada. Kirolaren arloan ere kontuz: ez hautatu zeure taldearen aurkariaren zaletu bat, Kopako finalaz jarduteko. «Bost kaño sartuko dizkizuegu!». Ez da modua. Kontu gozoak aukeratu aitaita edo amamagaz berba egiteko, txotxo. Hasieran, behintzat. Ez dizkiozu zeure sexu eta droga esperientzia basatiak azaldu behar. Suavesito, Sid, suavesito.]]>
<![CDATA[Aberri Eguneko heroiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/016/001/2020-04-10/aberri_eguneko_heroiak.htm Fri, 10 Apr 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1921/016/001/2020-04-10/aberri_eguneko_heroiak.htm Dawn egunkariak argitaratu duenez. Hedabide pakistandarraren arabera, Polizia osasun arloko langileei oldartu zitzaien: gogotik kolpekatu zituen, eta 60 lagun atxilotu. Segurtasun indarrak mediku eta erizainen kontra. Heroi batzuk —oraingo terminologia erabilita— beste heroi batzuk egurtzen. «Pakistanen gertatu da, ez Euskal Herrian. Ez konparatu hango egoera eta hemengoa», esango dute. Bai, bai. Baina...

Pandemiak errealitatea zenbateraino desitxuratu duen konturatzeko balio du Pakistango errepresioak, hemendik milaka kilometrora gertatu arren: koronabirusaz baliatuta, nahasketa bitxia aurkeztu digu goiko botereak, hainbat sektore lapiko batean sartuta: medikuak, erizainak, soldaduak, guardia zibilak, poliziak, jendarmeak, ertzainak, supermerkatuko langileak, garraiolariak, prentsa saltzaileak... Denak heroiak. Eta orain txalo egin, ume. Txalo: xirula mirula kantari…

Osasun arloko profesionalek ez dute heroiak izan nahi. Gaztetan, zer izan nahi zuten galdetzen zietenean, ez zuten «heroiak» erantzuten, «medikuak» edo «erizainak» baizik. Duintasunez eta segurtasunez egin nahi dute behar. Gabeziak eta lan-baldintza eskasak bihurtzen ari dira heroi. «Heroiak dira», esan digute. Eta heroien zakuan soldaduak eta poliziak ipini dituzte. Hortxe ditugu, auto-afirmazio ariketak egiten. Espainiako eskuin muturrak bultzatutako mezua iritsi zait telefonora: «Gure heroiak dira. Eskerrik asko». Irudian dozena-erdi bat lagun: soldadua, polizia, guardia zibila, medikua, erizaina, dendaria... Eta Espainiaren bandera handia. Polizia eta soldadu kopurua osasungintzako langileena baino handiagoa da muntaia horretan. Legioaren ahuntza besterik ez da falta. Hori ere heroia, mediku eta erizainen pare.

Aberri Egunari begira, proposamena egin du herritar talde batek. Balkoi eta leihoetan ikurrinak jartzeko eskatu du. «Euskal komunitateko kide sentitzen garen guztioi erabakimena, garapen kolektibo euskarria eta berdinzalea emango ligukeen Euskal Herria aldarrikatzea» dute helburu sustatzaileek. EAJk agiria kaleratu du. Igandean, «esparru soziosanitarioko langileak, oinarrizko zerbitzuetako eta segurtasuneko langileak» omentzeko deia egin du.

Osasun eta segurtasun arloko profesionalak goratzen hasi gara krisi honetan. Batera jarri ditugu bi lanak, ia maila berean. Ohore handia da polizia izatea, bai. Beren burua erreibindikatzen ari dira gure poliziak? Haietako batzuen jarduera zuritzen? Beste lan batzuk ez ditugu hainbeste estimatu orain arte. «Balio ez badu, joan dadila supermerkatu bateko kutxan lan egitera». Esaldi klasista hori gogoratzen? «Orain ikusten ari gara celebrities gabe bizi gaitezkeela, baina apal-betetzailerik gabe, ez», adierazi du Jonathan Freedland kazetari britainiarrak, zorrotz.

Behinola, askatasunaren alde borrokan ibiliak omentzen genituen Aberri Egunean. Orain osasunaren eta segurtasunaren alde ari direnak ditugu gogoan. Kontuz, baina, osasuna-ekonomia eta osasuna-segurtasuna binomioak ez ote diren ekonomia-osasuna eta segurtasuna-osasuna bihurtuko. Edo okerrago: segurtasuna-ekonomia. Eta ez gehiegi kexatu, segituan erantzungo dizuete eta: osasuna exijitzen diguzue orain, baina gero lana exijituko diguzue. Non utzi dugu «osasuna eta askatasuna» hura?

Ez da zaila asmatzea amesgaizto honetatik esnatzen garenean zer etorriko den. Gure eskubide sozialei erasotzeko saioak izango dira. Murrizketak egin nahi izango dituzte. Non? Nori? Osasungintzako profesionalekin batera lan-baldintza duinak eskatzera irteten bagara, ikusiko dugu nola erreakzionatuko duten, txilibitu baten soinuak aginduz gero, beste heroi horiek. Zein heroik kolpekatuko gaituen kalean, eta zein heroik artatuko gaituen erietxean. Orduantxe igarriko diogu, bada, benetako heroiak nortzuk diren. Heroiak baldin badira.]]>
<![CDATA[Elliot-en agurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2210/017/001/2020-04-04/elliot_en_agurra.htm Sat, 04 Apr 2020 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2210/017/001/2020-04-04/elliot_en_agurra.htm
Elliot Dallen galestarra da. Gaixotu arte Londresko finantza enpresa batean ari zen lanean. Ostegunean agur moduko artikulu bat argitaratu zuen The Guardian egunkarian. 2018ko udan oso minbizi erasokor eta arraroa diagnostikatu zioten: kartzinoma adrenokortikala. Metastasia zuen. 30 urteak bete gabe zegoen Elliot. Tratamendua eman zioten, baina gaitza oso aurreratua zuen. Uztailean berri latza entzun zuen medikuaren ahotik: ez zuen urtebete egingo bizirik.

Elliotek denbora aprobetxatzea erabaki zuen. Hego Amerikan naturan ibili zen, zoro moduan dantzatu, jendea ezagutu. Londresera itzuliko zenerako plana pentsatu zuen: gustuko jatetxe eta kafetegietara joango zen senide eta lagunekin. Bizitzan bidaide izan dituenekin elkartuko zen. Koronabirusak hankaz gora jarri du guztia. Ospitaletik esan diote ez dagoela harekin ezer egiteko modurik, azken asteotan laguntzeko. Koronabirusak du lehentasuna. Erizainak horretan ari dira. Elliot beldur da berrogeialdia altxatu baino lehen hilko ote den. Bakarrik. Senide eta lagunekin telefono eta sare sozialen bidez komunikatzen da. Horixe du kontsolamendu bakarra.

Krisi honek hainbat gaixori eragingo die, ez soilik koronabirusa dutenei. Aste honetan zenbait hedabidek kaleratu dutenez, Osakidetzak prest du protokoloa, baliabiderik ezean zer gaixo artatu erabakitzeko. Nor salbatu: 30 urteko emakume haurdun bat ala 75 urteko herritar bat? Hotzean, buruak argi erantzungo du, baina bihotzak ez du erraz onartuko ebazpena, pertsona edadetua norberaren ama edo aita denean.

Aita koronabirusaren ondorioz hil zela azaldu zuen Oscar Harok, LCR Honda taldeko kirol zuzendariak, duela bi aste. Ospitalean ez zuten arnasgailurik harentzat. «Medikuak —oso pertsona ona, profesional itzela— negarrez deitu zidan. Aita hiltzen uzteko eskatu zidan». Eta jarraian: «Estatuak lege bat atera du, eta lege horrek dio ezin dutela 75 urtetik gorakoak artatzen segitu. Hori da errealitatea. Zenbait ospitaletan 65 urtera jaitsi da adin hori».

Galbahea. Medikuek dute azken hitza. Dominique-Jean Larrey zirujau frantsesa izan zen galbahetzearen aitzindaria. Europan zehar ibili zen Napoleonen armadako soldaduak artatzen. Bizirik irauteko probabilitateen arabera sailkatu zituen zaurituak, hainbat faktore neurtuz. Aurrera irteteko aukerarik handiena zutenak lehenesten zituen. Egun bakar batean 200 anputazio baino gehiago egiten zituen Larreyk.

Metodo krudela dirudi, baina haren aldekoek ez dute dudarik. Municheko Unibertsitateko Medikuntza-Etika irakasle Georg Marckmann-ek Bavariako hiriburuko egunkari bati jakinarazi dionez, galbahe bakoitzari buruzko erabakia «tragikoa» da. Haren aburuz, edozein irizpide izan daiteke kritikagarria, baina arau bat dute lege: «Gaixo guztiak artatzeko baliabideak nahiko ez direnean, antolatzeko modu bat bilatu behar da errekurtso mugatuekin bizi gehienak salbatu ahal izateko».

Bizi batzuk salbatzeko beste batzuk sakrifikatu behar. Gaitzaren ondorioz aldatu dela adierazi du Elliotek: «Minbizia izan baino lehen oso independentetzat nuen neure burua. Gizon hau uharte bat zen. Umiliagarria izan da modu fisiko eta emozionalean jendearen mendean nagoela ikastea». Gizartean «benetako lotura» falta da, batez ere ahulenekin: zaharrekin, kalean bizi direnekin.

Elliot zain dago. Garai latzetan zaurgarritasunak eta premia larriak maila sakonagoko loturak sor ditzaketela uste du: «Maitasunaren eta galeraren sentimendu gazi-gozoak aldi berean existitzen direnean eta gure alde humanoena ateratzen denean». Hark dioenez, bere bidea bilatzen ari da iluntasunean. Tarteka musika entzuten du eta gauza berriak ikasten ditu. Edo etxeko leihotik agertzen den «ikuspegi ederraz» gozatzen du. Zain.]]>
<![CDATA[Heriotza Milanen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/016/001/2020-03-28/heriotza_milanen.htm Sat, 28 Mar 2020 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1887/016/001/2020-03-28/heriotza_milanen.htm Crocodile Dundee atseginak, estatuarekin zituen zorrak azkenean kitatu ote zituen galdetzeko. Ordurako dena konponduta egongo den esperantzari euts diezaiogun, baina. Totò, Vittorio de Sicak zuzendutako Miracolo a Milano filmeko pertsonaia ere itxaropentsu agertu zen: «Lurralde baterantz abiatuko gara, non egun on batek benetan egun ona esan nahi izango duen». ]]> <![CDATA[Beste aldekoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/016/001/2020-03-21/beste_aldekoak.htm Sat, 21 Mar 2020 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1887/016/001/2020-03-21/beste_aldekoak.htm
Muga psikologikoa dago bi aldeetako euskaldunon artean —nire irudipena da 80ko urteetan baino handiagoa dela—. Eta orain muga fisiko aktiboa jarri digute berriro. Esan poliziei Lapurditik Gipuzkoara joan nahi duzula. Frantziatik Espainiara pasatzea debekatuta dagoela erantzungo dizute. Nazio-estatu ustez hila berpiztu da bat-batean. Ainhoako neskak Berako mutil-lagunarekin egon nahi du? Han lan egiten badu, ondo. Bestela, ez. Oiartzuar batek Sokoako amorantearekin igaro gura du koarentena balsean, Donibane Lohizuneko hondartzako uhinen konpasean? Gozamena mingostuko diote, agiri frantsesik ez badu.

Politika egiteko unea ez dela esan dute. Elkarrekin egin behar dugu lan. Ados. Baina nola? Frantsesek frantsesekin; espainiarrek espainiarrekin. Euskaldunok? Historiak, patuak edo dena delakoak ipini gaituen aldeko beste herritarrekin. Zergatik bururatzen zaio bizkaitar bati lapurtar batekin ibiltzea? Huelvan ezin aurkitu bikotekidea? Zer dela eta dabil Baigorriko neska bat Erratzuko beste batekin, eta ez Lilleko andre batekin? Orain ezin du muga zeharkatu harekin konfinamendua pasatzeko. Espainiak neurri hori kenduz gero, penintsulan barrena mugitzeko eskubidea izango du Erratzuko lagunak, baina ez du bikotekidea bisitatzeko modurik izango Frantziak muga ireki arte. Eta kexatu egingo da. Euskaldunak arazoak sortzen beti.

Politikarik ez egiteko diote, eta politika egiten ari dira: 155 sanitarioa ezarri digute; boterea zentralizatu, Armada bidaltzeko agindua eman, militarren ustezko balioak goraipatu —erantzukizuna eta sakrifizioa soilik haien ondarea izango balira bezala—. Beraiek erabakitzen dute zer egin behar den. Gasteiz eta Iruñea Madrilen sukurtsalak dira. Lankidetza ez dela inposaketa esan du Iñigo Urkulluk. Ados. Lehendakaria estatuaren ordezkari gorena dela ere adierazi du. Bai, baina zer estaturen ordezkaria? Noren baimena behar da lurraldea ixteko? Nork du azkeneko hitza? Lurraldearen kontrola duenak: metropoliko gobernuak.

Utz bazterrean txorakeriak eta ameskeriak. Orain gauza behar-beharrezkoak, nahitaezkoak dira inportanteenak. Frantziako lehen ministro Edouard Philippek zehaztu du: zinemara edo antzerkira joatea, aisialdia kontu «ez-nahitaezkoak» dira. Charlie Hebdo aldizkariak politikaria kritikatu du bere editorialean: neurri horiek ondo hartuta daude, kultura sakrifikatu den arren. Alta, igandean bozkatzera joatea nahitaezkoa zen? Zergatik? Hori ez al da politika egitea? «Soilik udal hauteskundeak mantendu dituzte, bestela pentsa zitekeen subiranotasun nazionalaren adierazpena ere 'ez-nahitaezkoa' zela», salatu du, zorrotz, hedabideak.

Subiranotasuna. Ahaztu beste koplak. Espainiak Armada jarri nahi du lanean gurean —lanean agerian, hemen beti baitago jardunean—. Gauzak argi utzi nahi izan ditu Defentsa ministroak: «Hau ez da lurralde arazoa, osasun arazoa baizik». Ez. Hau lurralde arazoa da, eta subiranotasun kontua. Osasun arazoa? Zergatik ez doaz Hendaiara, bertako geltokia desinfektatzera? Han beste subiranotasun bat dagoelako: Frantziarena.

Muga pasatzea errazagoa zen sasoian ariketa soziologiko dibertigarria izaten zen igandeetan Donibane Lohizuneko hondartzaren ondoan paseatzea. Hegoaldeko mutila eta Iparraldeko neska hor zebiltzan. Gogotik trufatzen zen neska: «Kasu, handik datozen bikoteak beste aldekoak dira». «Zergatik?». «Hiru gizonak aitzina doaz solasean eta hiru emaztekiak gibelean».

Esaidan, zoriontsuak al zarete mugaz bestaldeko biztanleak? Bai, zoriontsuak gara. Zoriontsuak edo. Zoriontsuak eta inoiz baino beste aldekoagoak. Ez-nahitaezkoak.]]>
<![CDATA[Oran]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/013/001/2020-03-14/oran.htm Sat, 14 Mar 2020 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1920/013/001/2020-03-14/oran.htm
Ostegun arratsaldean, bi gizon eta emakume bat, itxuraz lankideak, hizketan ari ziren Bilbo erdian. «Tira, agurtzeko ez diogu eskua emango elkarri, ezta?», esan du lehen gizonak. «Gutxienez, metro batera egon beharko genuke elkarrengandik», erantzun du bigarrenak. Andreak, barreka: «Hemen jakingo balute nondik gatozen...». Galdetu gogo dut, baina isildu egin naiz.

Elkarri eskua emateari utzi genion eguna izeneko iritzi artikulu bat idatzi du Natalie Nougayrede-k, The Guardian egunkari ingelesean. Izurria, Albert Camus frantsesak 1947an idatzi zuen nobela, ekarri du gogora. Camusen maisu-lanak Oran hiriko herritarrek (Aljeria) bizi duten egoera azaltzen du, izurriak jota dagoen bitartean. Koronabirusaren krisia lehertu zenetik Nobel saridunak idatzi zuen nobela gehiago saltzen ari dela eman du aditzera Nougayrede-k.

Fisikoki ez gaude Oranen, baina gure izurria, koronabirusa, gure bizimodua astintzen ari da, eta beldurrak esnarazten, han gertatu zen bezalaxe. Beldur egoista: ez gara ausartzen pertsona bati fardelekin laguntzera, eskuak ukitu eta kutsatuko garen beldur. Supermerkatuak husten ari gara. Beldur altruista: ez dugu gehiegi hurbildu nahi lagun batengana, hark senide edadetu eria duelako etxean. Eta guk ez dakigu benetan osasuntsu gauden, asintomatikoak izanik ere gaixo egon gintezke eta. «Ez dut pentsatu egin nahi nola jokatuko genukeen gerra izango balitz. Beharbada, honek lagundu egingo digu gerra sufritzen ari diren pertsonak ulertzen», jakinarazi dit lagun batek. Ez, guk ez dugu gerrarik. Gure gerra bakarrak izan beharko luke itsukeriaren, portaera irrazionalen eta norberekoikeriaren kontrakoa. Hala ere, duintasunaren eta elkartasunaren aurkakoa izan liteke. Hautua gurea da.

Halako uneetan ageri da nolakoa den gure gizartearen kohesioaren sendotasuna, gure elkartasuna. Gure erantzukizun sozialak dakartzan ardurak eta konpromisoak. Eta gure kontraesanak. Eskuzabalak izatearen ospea dugu euskaldunok, baina, gustatu edo ez, Europa Hegoaldean bizi gara. Kultura katoliko eta latinoan. Onerako eta txarrerako. Horretan ez gara larregi bereizten inguruko herrietatik. Oso tribalak gara -gureak eta gutarrak nahi ditugu-, estatuari ahalik eta gehiena kendu nahi diogu, eta ahalik eta gutxiena eman -kontzientzia fiskal ahula dugu horren adibidea-.

Hala eta guztiz ere, oraingoa bezalako egoeretan inoiz baino nabarmenagoa da zerbitzu publiko duinen garrantzia. Konturatuko al gara zergak ordaintzeko garaietan? Nork artatuko gaitu, koronabirusak jotzen gaituenean: gure kirolariek ala osasungintza publikoan gero eta baldintza txarragoetan lanean ari diren profesionalek? Nori ari zaizkio deitzen erakundeetatik gure bizia salbatzeko: mediku eta erizain erretiratuei ala gure idolo gazte aberats berriei?

Alarma egoeran dugu Euskal Herri penintsularra. Aste latzak iragarri dizkigute agintariek. Krisialdi larrietan guregandik zer esperoko zuen adierazi zuen Bernard Rieux doktoreak Camusen liburuan: «Izurri garaietan ikusi egiten dugu gizakiengan gauza gehiago daudela miresteko, arbuiatzeko baino». Koronabirusa etorri eta joan egingo da, izurria legez. Berriro besarkatuko dugu elkar. Eskuak luzatu eta hartuko ditugu. Eta musuak emango dizkiogu elkarri. Komunitate zentzu handiagoa sortzeko balioko du?

Greziako uharte batean irakurri nuen, aspaldiko uda batean, Izurria. Gallimard argitaletxeak kaleratutako liburu zahar hura etxean dut oraindik, haren orri zahar horixkak apalean. Duela hilabete eskas, liburuaren edizio berriago bat utzi nion lagun bati. Gehien jotako euskal probintzian bizi da. Koronabirusarekin gertatzen ari dena gogorarazi diola esan dit. Izan ere, Gasteizkoa da. Izan ere, Oran hemen dugu orain.]]>