<![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 19 Sep 2019 21:08:50 +0200 hourly 1 <![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Maitasuna eta hizkuntza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2134/009/001/2019-09-14/maitasuna_eta_hizkuntza.htm Sat, 14 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2134/009/001/2019-09-14/maitasuna_eta_hizkuntza.htm Charlie Hebdo aldizkariaren kontrako atentatu jihadistaren ondoren bizi izandakoa azaldu du Le Lambeau (Puska) liburuan. 2015eko urtarrilaren 7an, agerkari satirikoko hamabi lankide tirokatu eta hil zituzten Parisen. Philippe Lançon larri zauritu zuten, baina bizirik irten zen. Esperientzia horren berri eman du bere lanean.

Lançon Bartzelonan izan berri da, liburua aurkezten. Egin dizkioten elkarrizketako batean datu bitxi bat azaldu da. Behin batean, Roberto Bolañok harekin hitz egin nahi zuen, baina beldur zen, frantsesez ez baitzen ondo moldatzen. Anagrama argitaletxeko editore Jorge Herraldek segituan lasaitu zuen orduan idazle txiletarra —2003an hil zen Bolaño—: «Ez kezkatu; Philippek bikain egiten du gaztelaniaz, izan dituen amodio-istorioei esker».

Alemanian bizi den euskal herritar batek, bertako andre batekin 30 urte luzean ezkonduak, txantxetan esan zidan ohea dela hizkuntza arrotz bat ikasteko lekurik onena, mintzairaren bizitasunaz, adierazkortasunaz, berezkotasunaz eta bestez jabetzeko. Badirudi Lançonek —eta Herraldek berak— iritzi bera dutela. Maitasun harremana biderik aproposena izan daiteke hizkuntza ikasteko.

Zer gertatzen da ikasteko dagoen hizkuntza egoera diglosikoan dagoenean, baina? Gure bikote mistoetan, elebiduna eta elebakarra elkartzen direnean, nolakoa izaten da harremana, hizkuntzari dagokionez? Ezagunak dira maitasun lurtarrari esker euskara ikasi duten lagunen kasuak. Halarik ere, esango nuke handiagoa dela egoera horretan izanda euskara ikasi ez dutenen kopurua. Bikotekideen artean espainiera edo frantsesa nagusitu diren kasuak. Estatu arrazoia. Edo ohe arrazoia.

Euskara hizkuntza normaldua balitz, errazagoa izango litzateke borondatezko, maitasunezko ikaskuntza prozesua. Baina errealitateak bestelako irudi bat erakusten digu egunerokoan. Erdaldunak erdaraz maitatzeko aukera guztiak ditu hemen. Euskaldunak, ez. Euskaraz hitz egiten ez dakitenek ez digute euskaraz egiteko aukerarik ematen. Euskara maite ez dutenek ez digute euskaraz maitatzen uzten.

Beste alde batetik, bikotekide biak euskaldunak izanda ere, hain eskura dugu erdara, non batzuetan euskaldunok erdara gehiago ikasten dugun ohean euskara baino. Larrutan egin? Hobe follatu. Kontua da harreman afektibo ez-sexualen arloan ere nagusitu zaigula erdara. Maitea? Bihotza? Laztana? Aitona-amonen hitzak dira horiek. Cariño da oraingo berba -kariño, barkatu-. Kari. Txurri. Egia esan, ez dut halako elkarrizketa bat irudikatu nahi, hamasei edo hogei urteko euskaldunen artean: «Lasai, kariño, gero follauko dogu».

Hizkuntzaren hedapena eta erabilera ez ditugu bermatuta euskaldunok. Bitartean, hizkuntzaren bidezko konkistan segitzen dute erdaldunek. Erasoan. 2013an, elkarrizketa egin zion Al- Jazeera telebista kateak Uruguaiko presidenteari. Pepe Mujica, hain maitatua dena, ez zen oso fin ibili AEBei buruz galdetu ziotenean: «AEBak anitzak dira. Zorionez, gure herrikideak, latinoamerikarrak, gero eta gehiago dira. AEBak elebidunak izango dira laster. Emakume latinoamerikarren sabelak pixkana-pixkanaka konkistatuko ditu. Indartsuagoak dira maitasunean». Olé! Eta erdaldunak harro. Gero, baina, kexatu egiten dira magrebtarrek, ume mordoa ekarrita, euren kultura, erlijioa eta abar inposatu nahi dituztelakoan. Haiek AEBak sabelaren bidez konkistatzeko eskubidea dute. Magrebtarrek Espainian gauza bera egiteko, ez. Eta andre musulmanak espainiar ez-musulmanak baino indartsuagoak balira «maitasunean»?

Las Palmas hiriko parke bateko eserlekuan 70 urte inguruko bi bikote daude. Emakume magrebtar bat haien ondotik pasatu da, burua estalita. Alaba du alboan, eta mutikotxo bat haur-kotxe batean. Ezkerreko bikoteko gizonak irribarre egin, eta burua laztandu dio haur txikiari. Ama eta seme-alabak urrundu ahala, lagunekin segitu du hizketan: «Ume kabroi hauek hiltzaileak dira. Oraindik ez, baina gu hiltzeko entrenatzen dituzte».]]>
<![CDATA[Voltaire eta Hondarribia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1934/008/001/2019-09-07/voltaire_eta_hondarribia.htm Sat, 07 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1934/008/001/2019-09-07/voltaire_eta_hondarribia.htm ¡Que asco, que asco, muerte a los vascos!». Ez zen, ez, oso egoera gozoa izan Euskal Telebistako kazetari batentzat. Batzuek txistu egin zuten; besteek euskaldunak hiltzeko eskatu zuten. Adierazpen askatasunaren barruan koka litezke bi portaerak?

Hori etorri zait gogora abuztuan C. Tanganaren harira piztu den eztabaida dela eta. Joan da rap kantaria, baina eztabaidak bizirik segitzen du. Mugarik ote du adierazpen askatasunak? Hamaika iritzi plazaratu dira Bilboko udalak C. Tanganari abesteko kontratua bertan behera utzi ondoren. Voltaireren esaldi ezagun bezain apokrifoa ere irakurri dugu, kantariaren defentsan: «Ez nago ados zuk diozunarekin, baina bizia emateko prest nago hori esateko eskubidea izan dezazun». Ederto. Dena den, nork dio Voltaireren ustezko arrazoibidean ideiak ez ezik irainak eta mehatxuak ere sartzen zirela?

Kontu batek ematen dit arreta: zeinen sentiberak garen -batez ere, gizonezkook- ikuspegi feministatik emakumeen inguruan sortzen diren zenbait ikuspegi edo jarrerari buruz hitz egiten dugunean. Dogmatikoak omen dira. Akaso feminismoak du dogmatismoaren monopolioa? Euskaltzaletasuna ezin daiteke dogmatikoa izan? Abertzaletasuna? Independentismoa? Ekologismoa? Feminismoari dagokionez, malgutasuna eskatzen dugu, itxia ez izateko, dena ez baita zuria ala beltza. Alta, inork ez diezaiola kritikarik txikiena egin plastikoen erabateko debekuari. Ez, beste arlo batzuetan ez gara hain azkar kritikatzen hasten edo malgutasuna eskatzen. Zer esango genuke musika talde batek «beltz txerri zikin hori, gaizkile alferrontzia zara, Afrikara itzuli» jende aurrean kantatuko balu, adierazpen askatasunaren izenean? Orduan bai komeriak!

Voltaire eta adierazpen askatasuna. Hondarribian alardea izango da bihar. C. Tanganaren testuak aireratzearen alde egin duten pertsona aurrerakoiek hain erraz onetsiko lukete haren kontzertu bat bertan -edo beste edonon-, emanaldi horretan Jaizkibel konpainiako emakumeei putak deitzen dien abesti bat kantatuko balu? Ezezkoan, zergatik? Zergatik Bilboko kasuan bai, eta Hondarribikoan ez?

Ekar dezatela datorren urtean C. Tangana Bizkaira, berriro ere, Bilboko Aste Nagusian bere kanta berri bat lehendabiziko aldiz zuzenean jotzeko, gure aurrean: «Puto vasco, me das asco, me voy a follar a tu puta madre, y contigo voy a hacer churrasco». Edo «muerte a los vascos», Burgosko futbol zelaian bezalaxe. Ea hain eskuzabal jokatzen dugun, ustezko adierazpen askatasunaren izenean. Munduko inozo bakarrak izango ginateke hori onartuko luketenak. Horretan ere mundialak euskaldunok, zozoetan zozoenak. Ez dakit nola jokatuko nukeen inork kanta bat sortu eta irainduko banindu: paso egin, salatu, auzitara jo… Kontu bakar bat dut argi: ez nuke neure etxera gonbidatuko, eta -are gutxiago- ez nioke dirurik emango.

Abuztuko arratsalde bat. Hondartzaren aurreko pasealekuan gizon bat dago, lurrean ezarrita. Kartoizko kartel bat jarri du: Goseak nago. Hiru ume beltz korrika dabiltza inguruan, jolasean. Ez dira etorkin pobre gosekilak, kontinentetik igerian etorriak, ez horixe! Dotore jantzita daude. Frantsesez mintzatzen dira. 1.500 kilometrora dago Dakar, 2.200 kilometrora Uagadugu. Ume beltz aberatsak gizon zuri pobrearen aurrean gelditu dira. Halako batean, zaharrenak -seguruena ez ditu hamabi urte izango- txanpon batzuk eman dizkio. Gero, lau izarreko hotelerantz jo dute. Atean senideak dituzte zain. Gizon gosetuarengandik metro gutxira jatetxe italiar bat dago. Menuan urdaiazpikoa eta txanpiñoiak dituen pizza ageri da. Dante Alighieri izena jarri diote. Bizia komedia lurtarra da.]]>
<![CDATA[Euskaldunik ez meskitan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1880/006/001/2019-07-27/euskaldunik_ez_meskitan.htm Sat, 27 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1880/006/001/2019-07-27/euskaldunik_ez_meskitan.htm
Musulmanen otoitzerako tenpluei begira daude munduko poliziak. Bilgune horietan zer mezu aireratzen den jakin nahi dute. Hizkuntzak berebiziko garrantzia du ikerketan. Nola lortuko du Poliziak helburu hori, errezatzeko elkartzen den jendearen berbeta ulertzeko gai ez bada? Arazoari aurre egiteko arduradun erlijiosoekin harremanetan jarri ei da Ertzaintza, «meskitetako otoitzak gazteleraz egiteko eskatzeko». Horixe jakinarazi dute zenbait hedabidek. Horien arabera, ekinaldiaren bidez «mezua erradikalizatu egin dezaketen imanen kontrola» erraztuko litzateke. Eskaera ez omen da musulmanen gustukoa izan. Haien komunikazio tresnari uko egiteko esan zaie. Eskaeraren bidez hizkuntza kriminalizatu egiten da, nolabait. Euskaldunok badugu horren berri. Habla en cristiano zen lehengo leloa. Habla en cristiano, mahometano izan liteke oraingoa.

Bere jardueran indarkeria zantzurik baden jakiteko hizkuntzaz aldatzeko eskatu behar zaio, besterik gabe, pertsona bati? Ez dirudi joera hori denik jihadismoak gurean baino arazo gehiago sortu dituen lekuetan. Londresen Finsbury Park-eko meskita dago. Hango otoitzaldiak ez dira ingelesez izaten. Haien audio grabazioak entzun besterik ez dago. Meskita horri imam erradikalak izatea edo Irailaren 11ko atentatu egileen aldeko otoitzak egitea egotzi zioten iraganean. Azken urteotan, hainbat komunitate lan egin da meskitarekin batera. Gorroto krimenen aurkako kanpainak, esaterako.

Otoitzak ingelesez egiteko eskatzea baino modu hobeak dituzte Londresen imamen mezuen edukiez jabetzeko: arabiera, urdu edo beste hizkuntza batzuetan hitz egiten moldatzen diren poliziak dituzte, tenpluan zer esaten den ulertzeko. Edo errezoetara joaten diren mintzaira horien hiztunen testigantzak jasotzen dituzte. Gurean ez dago halakorik. Hemen hizkuntzari muzin egiteko eskatu zaie musulmanei. Erdaraz otoitz egiteko.

Euskaraz egiteko eskatzea ere ez nuke egokitzat joko. Dena den, irtenbide hori ez litzateke oso egingarria izango. Ez ditugu Erresuma Batuko eta Euskal Herriko egoera linguistikoak konparatuko: gure eskoletan ezarritako eredu linguistiko zoragarriaren ondorioz zaila izango da epe ertainean meskitara joaten diren musulmanek euskaraz egitea: gure ume guztiak erdara ikastera behartuta daude, baina gure ume guztiek ez dute euskara ikasi behar. Euskaldun gutxi meskitetan.

Gainera, musulmanek euskaraz ikasita ere, zer izango litzateke ostiral batean komisariako ertzain euskaldun bakarra gastroenteritisak jota balego? Nola ulertuko lituzke gure ertzain erdaldunak musulman euskaldunaren errezoak? Beraz, segi dezatela meskitetan arabieraz egiten, hori baita logikoena. Beharbada, horrela Erresuma Batuko ereduari segitu, eta arabiera ikasiko dute gure poliziek. Euskaltegirako bidea hartu ez duten ertzainei arabtegi-ra joateko gogoa piztuko zaie. Beharbada, euskaraz ikasi ez duten ertzain batzuek gusturago ikasiko dute arabiera.

Meskitetan erdaraz egitea iradoki du Gasteizek. Pragmatismoz. Errespetu osoz? 80ko urteetan Espainiako Poliziak Madrilgo Euskal Etxean euskaraz antolatutako hitzaldiren bat erdaraz egiteko eskatu balu, bertako euskaldunak erradikalizatu eta hiriburuan bonbak jartzen hasiko ote ziren beldur? Ez dugu Madrileraino joan behar, baina. Hasi zaitez, oraindik ere, Euskal Herrian polizia kontrol batean euskaraz egiten. Ez Poliziari, zure lagunari baizik, polizien aurrean. Kontrako erreakzioak edonondik jaso ditzakezu. Eta ez soil-soilik polizia nazional, guardia zibil edo jendarmeen aldetik. Zoritxarrez, zenbait kasutan, berdin dio boteredun horiek uniforme berde, urdin edo gorri duten. Berdin dio bi polizia horiek Zipi y Zape diren. Edo Zipi eta Zipi.]]>
<![CDATA[Gineako aizkolariak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/005/002/2019-07-20/gineako_aizkolariak.htm Sat, 20 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1905/005/002/2019-07-20/gineako_aizkolariak.htm uinea. El franquisme colonial erakusketak Afrikako herrialde horri buruzko datuak eta hainbat aurreiritzi arrazista bildu ditu, Bartzelonan. Adibidez: La capacidad mental del negro liburua, 1952an Madrilen argitaratua. Edo bertako herritarrei helarazitako mezua: «Yo soy moreno de la Guinea, que por España va a luchar. ¡Viva España y el moreno español!». Eta aizkolarien presentzia. Aizkolari moreno-ak.

Erakusketako argazki batean azaltzen dira afrikar gazteak, aizkora eskuan, jo eta ke. Guineans fent un dol d'aizkolaris en una festa popular. Gizon moreno haiek norengandik ikasi zuten aizkoran ez da zaila asmatzea. Euskal militar, misiolari edo abentureroren bat egongo zen atzean. Edo merkatari bat. Kakaoa. Elgorriaga txokolatea gogoratzen?

Gineako herritar batzuk Espainiara joan ziren. Euskal Herrira ere bai. Aizkolari horietako bat izango zen haien artean? Zein da hemengo moreno horien pertenentzia sentimendua orain? Zeren eta gure Mendebaldean azalaren koloreak rol garrantzitsua jokatzen baitu, oraindik, sentimendu hori areagotu eta onartua izateko.

AEBetan ikusi dugu. Trumpek «haien etxera» itzultzeko esan die lau politikari demokratari, andre horietako hiru AEBetan jaio, hazi, bizi eta ikasitakoak diren arren. Zein da arazoa? Presidentea kritikatu dute, eta, azala oso zuria ez dutenez, «sorterrira» joatea aholkatu die Trumpek. Ez omen dituzte AEBak maite. Trumpen Amerika zuria da. Eta gizonezkoa. Presidenteak astakeriak esaten ditu, baina inork ez dio eskatuko Alemaniara, aitonaren herrira, bueltatzeko.

Zer da sorterria maitatzea? Egungo joera nagusietako batek esango dizu jaio zinen lekua errespetatzea eta haren alde egitea, bertako herritar guztien ongi izatea eta eskubide berdinak izatea bermatzea, haien potentzial osoa garatzeko. Teorian. Ederki baitakigu pertenentzia sentimenduak eta ezaugarriak ez direla beti errespetatzen.

Esate baterako: La Línea de la Concepción-en (Cadiz) reggaetona debekatu zuten igandean, domingo rociero delakoan. Alkateak 700 euroko isuna agindu zuen debekua errespetatuko ez zuenaren aurka. Musika andaluziarra baino ez. Demagun Gernikako festetan, San Roke egunean, reggaetona debekatu duela udalak. Soilik euskal musika entzungo da. 700 euroko isuna. Zer ez zuten botako hedabide espainiarrek euskaldun itxi astapotroei buruz. La Líneari buruz, berriz, ezer gutxi entzun da.

Sustraiak. Sentimenduak. Bilboko auzo batean bengalak jaurti dituzte Aljeriak Afrikako futbol txapelketan lortutako emaitza onak ospatzeko. Euskal Herri kontinentalean ere poza azaldu dute. Diferentzia bat: Bizkaian festa egin duten gehienak magrebtarrak ditugu jaiotzez. Lapurdikoak, aldiz, hemengoak dira. Pentsatzen hasita, zerk mindu beharko luke euskal independentista bat? Aljeriar sustraiak dituen herritar bat arbasoen bandera eskuan kalera irteteak ala beste herritar batek Espainiaren edo Frantziaren bandera ateratzeak?

Euskal independentista aginte nagusiaren banderak kezkatu beharko luke gehiago, kolonia ohi baten banderak baino. Euskal independentista esan dut, ez autonomista edo espainiar erregionalista. Akabo, egonezina aljeriarren banderak eragiten badigu, eta Espainiarenak, ez. Espainiarena onartu eta errespetatu egin behar da orain, garai berrien seinale. Normaltasunez ikusi. Hori mezua. Bandera aljeriarra, ostera, ez.

Hori bai arriskua: hainbeste erabakitzeko eskubide, hainbeste subiranismo —independentzia hitza gero eta gutxiago entzuten da—, hainbeste konfederazio, hainbeste «desberdinen arteko itun» aipatzen dira —beti desberdin jakin batzuek irabazten duten ituna, haien marra gorriak inposatuz, portzentajean gutxiago izan arren—, hainbeste kontsentsu eta kopla, non iparra galtzeko arriskua dugun. Txarto gabiltza Gineako aizkolarien birbilobek edo aljeriarrek haien bandera ateratzeak gehiago aztoratzen bagaitu euskal herritar ustez peto-petoek bihotza bandera espainiarraz biltzeak baino. Txarto ez. Oso txarto.]]>
<![CDATA[Sartre eta Rosalia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/007/001/2019-07-13/sartre_eta_rosalia.htm Sat, 13 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1901/007/001/2019-07-13/sartre_eta_rosalia.htm Koiné manifestu gutxiago». Oldartu zaizkio hizkuntza katalanaren normalizazioaz sentsibilizazio berezia duten katalanak. Joan Ramon Resina kazetariaren ustez, Rufianen jarrerak «errepublika hispanizatu batera» eraman dezake Katalunia. Izan ere, duela hiru urte bertako hainbat kultura eta gizarte ordezkarik kaleratu zuten manifestuaren kontra agertu da ERCko politikaria. Idazkiaren sinatzaileek gogor kritikatu zuten Oriol Junquerasek egin zuen proposamena: Katalunia independentean espainierak eta katalanak ofizialak izan beharko zutela azaldu zuen ERCko buruak.

Koiné taldearen arabera, hizkuntza aniztasuna aberastasun indibidual eta soziala da, baina katalanak izan behar du herritarrak integratzeko ardatza. Mendeetan garatutako elebitasun behartua ahula izan zen Katalunian, 1939ra arte. Frankismoaren errepresioak eta «gaztelera nagusia den lurraldeetako herritarren immigrazioa kolonizazio linguistikoa bultzatzeko tresna ez-boluntario gisa erabiltzeak» areagotu zuten prozesua.

Jean-Paul Sartrek Burgosko epaiketa bitartean Euskal Herriari buruz esandakoa gogorarazi du Resinak: «Nazio handiek koloniak dituzte haien mugen barruan». Euskal Herria dugu kolonia horietako bat. Sartrek etorkizuna iragarri zigun, duela ia 50 urte: «Erregimen espainiarra demokrazia burgesa izango balitz, egoera anbiguoagoa izango litzateke. Botereak tenporizatu egingo luke, eta, atzeratutako promesa faltsuen bidez, kalenda greziarretara bidaliko lituzke 'erreformak'. Horrekin nahikoa izango litzateke, zalantzarik ez, euskaldunen artean fakzio erreformista garrantzitsu bat sortzeko. Gobernu zapaltzailearekin elkartuko litzateke, eta estatu federal bat lortzea, botere hark emana, besterik ez luke espero izango». Eta bukatzeko: «Kolonizatu batentzat ekintza iraultzailea da bere hizkuntzaz mintzatzea».

Etxea eginda duzunean, ederra eta aberasgarria da mestizajea, etxe hori aldatzeko, txukuntzeko. Eta etxerik ez duzunean, edo suntsituta duzunean? Estatu sendoetako botere eta herritarrek nagusitasunetik goresten dituzte mestizajearen dohainak. Eta, hala ere, neurriz nahi dute. Haien menpeko beste herri eta kulturei, ordea, erabateko aniztasunean murgiltzeko gomendatzen digute. Espainiera edo frantsesa oinarri duen kultur aniztasunaren aldeko taliban modernoak dira. Lehenik, eta ezinbestean, erdara. Gero gerokoak.

Rosalia eta mestizajea. Flamenko gehiago eta zorroztasun eta eskakizun linguistiko gutxiago. Zoramena izaten da kanpoko artista bat euskaraz abestera ekartzen dugunean. Ez diogu galdetzen nolakoa nahi lukeen Euskal Herriaren etorkizun linguistikoa. Edo eredu hori bera nahiago ote lukeen bere sorterriarentzat. Nola erreakzionatuko luke gure espainiar kosmopolitak bihar Sevilla, Madril edo Zaragozan esnatu, eta ia inork ulertuko ez balio bere hizkuntzaz? Mestizajea, aniztasun mugagabe hori onartuko luke? No way, Jose.

Koiné taldearen iritziz, katalanak aspaldi utzi zion hizkuntza ez-markatua izateari. Hizkuntza ez-markatua: «Ezezagun batekin hitz egiteko edozein herritarrek bat-batean erabiltzen duen hizkuntza». Bilbo, Baiona, Donostia edo Iruñean zein hizkuntzaz hasten gara, normalean, ezezagun batekin berbetan?

Aste honetan Bilboko epaitegi batera joan da lagun bat. Funtzionarioak erdaraz egin dio. «Euskalduna zara?», galdetu dio lagunak. «Bai, baina denok gara euskaldunak, euskaraz jakin edo ez». Lagunak ez du eztabaidatu nahi izan, baina pentsatu du: «Denak euskaldunak euskaraz jakin gabe? Denak betaurrekodunak, bibotedunak gara, betaurreko edo bibote barik?».

Gure izenaren izana aldatzeraino sartu digute ziria. Kolonizatuak garela ez ohartzeraino. Rosalia Txoria txori kantatzera ekarriko dugu egunen batean. Eta Euskalduna jauregian hartuko dugu, belarriekin txaloka. Arteak ez du mugarik. Kolonizazioak ere ez.]]>
<![CDATA[Cindy Lhasan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/011/001/2019-07-06/cindy_lhasan.htm Sat, 06 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1892/011/001/2019-07-06/cindy_lhasan.htm
BBC telebista publiko britainiarrean egin ditu adierazpenak. Duela urte batzuk esandakoari buruz galdetu dio kazetariak: bere ondorengoa emakumezkoa izateko aukerari eusten dio? Baietz erantzun du Dalai Lamak. «Baina orduan esan zenuen: erakargarria izan beharko luke emakume horrek, bestela ez bailuke balio handirik izango». «Bai», esan du gizonak. Adierazpenek emakume asko atsekabetuko dituztela erantzun dio kazetariak. Budisten buruak garrantzia kendu dio auziari: «Hori behin da. Dalai Lama emakumezko bat badator, hark erakargarriagoa izan beharko luke. Dalai Lama emakumezko bat... [eta imintzioka hasi da kameraren aurrean, aurpegia desitxuratzen, itsusten] uste dut jendeak nahiago duela, hura ez ikusi, haren aurpegia». Kazetariak lagundu nahi izan dio: «Emakume askok eta askok esango lukete hori emakumeak objektutzat jotzea dela, baina barruan nolakoa zaren da kontua, ezta?». «Nik uste biak», amaitu du Dalai Lamak.

Dalai Lamaren mezua ez da nahasgarria. Batez ere, keinuka hasi denean aurpegi erakargarria izango ez lukeen emakumearen irudia deskribatzeko. Dena den, egun batzuen ondoren barkatzeko eskatu du esandakoagatik. Ondo dago. Galdera hau da, baina: zer gertatuko zen halako hitzak Frantziskok, Eliza Katolikoko buruak, esan balitu? Bereak eta bi entzun beharko zituen Jorge Mario Bergogliok: matxista, misoginoa, atzerakoia... Dalai Lamari, aldiz, ez zaio deus gertatu: orokorrean, kontrako adierazpenik ez, kontzentraziorik ez mundu zabaleko zentro budisten aurrean.

Beatles taldekoak Indiara joan ziren, eta ekialdeko mistizismoa aurkitu eta saldu ziguten. Love and peaceLove and piece, esango nuke nik—. Lorea eta belarra, pitxerra eta aparra. Jainkoa hil dugu, baina umezurtzok nahierarako jainkoen bila gabiltza urruneko paradisuetan. Meditazioa hobe Himalayan Orreagan baino. Hurbilago ortzitik eta ustezko zerutik.

Zer dakigu Tibeti buruz, txinatar gaizto horien zapalkuntzaz gain? Zer uste du Dalai Lamak homosexualei buruz? —AEBetako budista gay eta lesbianek behin baino gehiagotan kritikatu dute haren jarrera—. Abusu sexualak egin dizkiete gazteei monastegi budistetan? Zein da haren jarrera haur transgeneroen eskubideei buruz? Zer uste du antisorgailuei buruz? —«Sexualitatea erreprodukziorako da, ezta?», galdetu zuen San Frantziskoko gay talde batek 90eko urteetan egindako bileran—.

Beste inorekin egiten ez duguna egiten dugu Dalai Lamarekin. Dena onartzen diogu. Izan ere, haren irribarrea hain da gozoa! Bakea dario. Nirvana ematen digu, sufrimendutik askatzeko esperantza hutsal hori —noiz ikasiko dugu, ba, sufrimendua bizitzaren ezinbesteko aldea dela?—. Eta gainera, txinatar horiek tartean daudenez, alde du nazioarteko komunitatea deritzon boterea. Hedabideak. Eta Hollywood. Budista dugu Richard Gere. Haren pelikula bat izan daiteke propaganda onena. Hori guztia dela eta, dena irensten dugu. Ia ez digu ardura Dalai Lamak esaten badu emakume erakargarri bat nahi lukeela bere ondorengo moduan. Horretarako miss lehiaketa bat antolatu nahi balu, oraingo joeren berri emateraino iritsiko ginateke, agian. Victoria's Secret-en webgunean ikusi ahal ditu «aingeru bat izateko» zehazten diren hiru neurriak: 81-61-87, 86-58-86 eta 83-67-88.

Kristautasuna iragana da, antza. Budismoa, berriz, oso guay eta modernoa. Etorkizuna Mendebalde hedonistan. Bikain! Ezin jakin geroak zer ekarriko, baina ateo baten fedeak hauxe dio: behin amets egiten hasita, lehenago irudikatzen dut Ama Santu bat Vatikanoan, Cindy Crawford aurpegi hagitz erakargarriaren haragitzea Lhasan baino.]]>
<![CDATA[Manhattan, haiek eta gu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1896/014/001/2019-06-29/manhattan_haiek_eta_gu.htm Sat, 29 Jun 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1896/014/001/2019-06-29/manhattan_haiek_eta_gu.htm
Ez dut ukatuko: zutabea irakurri eta deseroso sentitu nintzen. Iñigo Aranbarrik igandean argitaratutako testuan ageri ziren datuek lagundu didate iraultzailea testuinguru historikoan jartzen. Che gazteak hau idatzi zuen Bidaia-oharrak liburuan, besteak beste: «Ni kanpoan geratu nintzen, katigatu nuen beltx batekin; 16 urterekin, oilo bat baino putagoa zen». Hitzak pentsaera matxista baten isla ziren. Geure garaiko seme-alabak gara. Inor ez dago zama horretatik libre. Che ere ez, Enbeitak adierazi zuenez.

Iraultzarik dago feminismorik gabe? Eta feminismorik iraultzarik gabe? Aurrerapauso handiak eman ditugu emakumeen eskubideen arloan. Hala ere, benetako berdintasuna lortzeko lana ez dago amaituta. Eta kontraesanak nonahi ditugu.

Habanan bizi den lagun batek azaltzen du, ironiaz, bere emaztea dela Kubako emakume feminista sutsuena. Matxismoaren sustraiak errotuta daude han, ezabatzeko borroka egiten ari diren arren: martxoaren 8a heldu eta «¡felicidades, compañera!» esaten diete gizonek emakumezko lankideei. Etxeko sofan jesarriko dira gero, andreak, hura ere lanetik etorrita, etxeko lanak egiten dituen bitartean. Obispo kalean edo Prado pasealekuan zoaz eta non entzuten duzun Iraultzaren ostean jaiotako morroi baten ahotsa, besapean Granma egunkaria duela, adurra dariola: «Niña, no corras tanto, que se te van a caer las nalgas» -«neska, ez egin hainbeste korrika, ipurmasailak eroriko zaizkizu eta»-. Ez dio 40 urteko emakume bati esan, jakina. Eta izkinan neska-mutil gazteak aurkituko dituzu, hemen ia desagertutako hitzak erabiltzen, benetan edo txantxetan: pajaro, mariquita

Ez, ez dira alderagarriak Kubako emakumeen egoera eta El Salvador edo Mexikokoenak, batez ere herritar xumeenak, baina (auto)kritika ezinbestekoa da. Erraza da feminismoa inperialismoaren arma dela esatea, baina haratago joan behar da. Baliteke nik Manhattan feminismoa deitzen diodana hala izatea: sex in the city, nire alua zakil guztien gainetik, eta zenbait aluren gainetik ere bai, nire duplexeko garbitzaile mexikar gajoa, alienatua dago morenita zozoa, ez dadila sobera kexatu, kale gorrira botako dut eta, baina haren mutil gihartsua, ufa! hormaren kontra jarriko banindu, gustura asko jango nuke 12 hazbeteko enchilada eta guacamole-a gero, hot, hot, hot, ze puta naizen, bustitzen ari naiz pentsatu hutsarekin. Ez, horiek ez dute Angela Davis-ekin bat egingo. Beltza delako. Eta terrorista ohia. Baina akaso ez dago beste feminismo bat?

Garaiak aldatzen ari dira. Geroko Euskal Herri independentea feminista izatea nahi dugu orain. Lehen, ordea, baztertua genuen kontua. KAS alternatibaren zein puntutan zegoen emakumeen eskubideen aldeko aldarrikapena? Genero borroka klase borrokari gailentzen ari zaio. Neoliberalismoa horretaz baliatu ahal da, noski. Baina horregatik kritikatu behar ditugu soilik feminismoa ardatz hartu duten andrazkoak? Ez genioke geure buruari galdetu beharko zergatik ez duten jadanik hain aise erosten borroka guztiak zaku berean sartu eta batera garatu behar direla dioen doktrina?

Nork izan nahi du langilea gaur? Non da klase kontzientzia? Neska bat McDonald's bateko langilea izan daiteke ikasle garaian -zapaldua- eta enpresari kapitalista gero -zapaltzailea, klase ikuspegitik-. Dena den, bizi den bitartean beti izango da emakumea. Mendekoa, genero ikuspuntutik. Zeren alde egingo du errazago?

Ez dakit feminismorik badagoen iraultza barik -Manhattan feminismoa ez dut benetako iraultzailetzat jotzen, baina zer egin Mendebaldean joera hori nagusituko balitz?-. Hala ere, argi daukat XXI. mendean ez dela izango benetako iraultzarik feminismorik gabe. Are gutxiago ahotsa altxatzen duen emakumeari «atso aho zikina» deitzen badiogu.]]>
<![CDATA[Ilehoriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1895/010/001/2019-06-22/ilehoriak.htm Sat, 22 Jun 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1895/010/001/2019-06-22/ilehoriak.htm
Arrazakeria salatu du kazetariak, neska beltzen aurkako diskriminazioa. Hala ere, ez du kritikatu bideoek duten eragina, ikusleen artean irudi bat nagusitzeko: emakume ilehori gaztea, kontsumorako objektu pasiboa. Eta otzana. Hori ere ustez feminitateari dagokion ezaugarria baita. Esanekoa izatea. Eta ilehoria bazara, bideoetako nesken modukoa, ergela.

Emakume ilehorien inguruko mito faltsu hori 1775eko antzezlan frantses batean oinarritua dago, antza. Les curiosités de la foire lanak (Azokako bitxikeriak) Rosalie Duthéren bizitza azaltzen du. Duthék denbora luzea behar du beti edozer erantzuteko, eta guztiz ergel agertzen da. Estereotipo horrek bizirik iraun du gaur arte. Egunotan telebistan ikusten ari gara, banketxe batek bere maileguen berri emateko zabaldu duen iragarkian. Bi ahizpa ilehori, bata besteari esaten, ironiaz: «Bai, eta ilehori guztiak ergelak gara, ezta?». Alegia: «Ilehoria naiz, baina ez naiz ergela».

Emakume beltzen kritikarik ez da aditu reggaeton bideoetan ez agertzeagatik. Bazterkeriagatik. Eguneroko kontua da diskriminazioa. Etengabe errepikatzen da hedabideetan. Azkena asteazkenean jakin dugu. NY1 telebistako bost emakumek salaketa jarri dute enpresaren kontra, genero eta adin diskriminazioa jasan dutela argudiatuta.

NY1 kable bidezko telebista kanala da, 24 orduz New Yorkeko albisteak hedatzen dituen lehen hedabidea. Emakumeek jakinarazi dutenez, gero eta gutxiago ageri dira pantailan, haien soldatak gizonezkoenak baino txikiagoak dira eta lanorduak murriztu dizkiete. Gainera, promozio eta publizitate kanpainetatik kanpo uzten ari dira. Haietako batek, Roma Torrek, honelaxe deskribatu du arazoa: «Gizonezkoak grabitate zentzu batekin daude telebistan; emakumezkoak, iraungitze datarekin». NY1-eko profesionalen %50etik gora emakumeak dira; horien erdiak baino gehiago, 40 urtez gorakoak.

Gaztetasunari lotua da emakumearen irudia, eta horrek ematen duen edertasunari. 50 urteko gizonezko bat aurkezle ikusi eta, tira, normaltzat jotzen dugu. Adin horretako emakume gutxiago agertzen zaizkigu, baina.

Gizonezkoen eragina eta itzala, gizonezkoen boterea sendotzeko. Emakumeek ba al dute botererik? Chimamanda Ngozi Adichie idazle nigeriarraren iritziz, bai. Botere horri «behekoaren boterea» deitzen diote bere sorterrian. Horren arabera, emakumeek sexualitatea erabiltzen dute gizonengandik gauzak lortzeko. Botere hori mugatuta dago, baina bada, izan: Alacanteko lagun batek —ilehoria da, horretaz ari garela— eskote handia janzten du gizonezko ugari egongo diren komunitate batzarretara joateko. «Honela joan, lau hitz esan, eta tontotu egiten ditut». Dena den, botere mota hori ez da gure gizarte egiturak iraultzeraino heltzen. Egitura horietan eta esfera publikoan gizonak du agintea. Adichiek zenbait adibide ematen ditu: etxea saldu duen neskarena, gizonen aurrean aberats ez agertu eta ezkondu ahal izateko. Edo enpresa bileretara joaten den andrazko ezkongabearena. Eraztuna janzten du, errespetuz har dezaten. Ezkondua dago, errealizatua; zentzuduna da emakumea.

«Ilehoria naiz, baina ez naiz ergela» esaldia entzun dudan bakoitzean emakume baten ahotik izan da. Gizonezko ilehoriek ez dute halako estereotipoen zama gainean. Gizon argiak, ez hain argiak eta ergelak daude —emakumeak bezala—. Ez dio ardura ilearen koloreak. Gizonak dira. Grabitatzen dute, dugu. Iraungitze datarik gabe.]]>
<![CDATA[Iraultzaren hizkuntza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1883/008/001/2019-06-15/iraultzaren_hizkuntza.htm Sat, 15 Jun 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1883/008/001/2019-06-15/iraultzaren_hizkuntza.htm Make class war idatzi dute bertan. Ondoan erantzuna dugu: «Ez dut uste munduan inoiz iraultzarik ingelesez egin denik: errusieraz, vietnameraz, gaztelaniaz, txineraz… Hemen ere euskaraz egingo da, edo ez da egingo. Hori bai: filmetako iraultzak ingelesez zabaltzen dira sarri».

Iraultzak ba al du hizkuntzarik? Bigarren grafitiaren egileak dioenez, bai. Hala uler daiteke. Iraultzak hizkuntza jakin batzuetan egin dira, bestetan ez. Pertsona horren arabera, ingelesez edo frantsesez ez da iraultzarik izan. Hala izango da, baldin eta iraultza jakin baten kontzeptu bakarra badarabilgu. Bestela, ez.

Izan ere, historiagile ugariren esanetan, Ingalaterran iraultza izan zen XVII. mendean: Ingalaterrako Iraultza —ingelesez English Civil War deitzen zaio gertakariari—. Oliver Cromwell-ek boterea irauli zuen. Karlos I.a erregeari lepoa moztu, eta errepublika britainiarra (1649-1660) ezarri zuen han. Lehena eta azkena.

Cromwellek eztabaida eragiten du oraindik ere. Zenbait lekutan ez dute bereziki maite. Galdetu irlandarrei ingelesak bertan egindako sarraskiei buruz. Monarkiak bizirik iraun du 1660tik Erresuma Batuan. Bigarren errepublikarik inoiz sortuko ote da? Ia ezinezkoa, gu bizirik gauden bitartean. Lady Di, Kate Middleton, Meghan Markle, The Sun eta besteren lana ez da alferrik izaten.

Frantsesez ere izan zen iraultza. Euskal Herrian ez zuten oso ondo jokatu frantsesek. Halarik ere, liberté, égalité et fraternité kontzeptuak geureganatu ditugu. Antzinako Erregimena bota zuen Frantziako Iraultzak. Aristokraziaren eta Elizaren pribilegio feudalak kendu. Demokrazia burgesaren oinarriak ezarri zituen. Modernitatearen hasiera izan zen, historiagile gehienen iritziz.

Errusieraz, vietnameraz, espainieraz ere izan dira iraultzak. Euskaraz, ez. Zer iraultza egingo da Euskal Herrian? Euskaraz izango da? Ez dirudi Neguko Jauregia hartzeko indar korrelazio onenean gaudenik. Eta hori gertatuz gero, euskaraz izango denik. Bilboko Komuna egingo dugu? Ez gaude XIX. mendearen bukaerako Parisen. Adolphe Thiers-ek milaka langile sarraskitu zituen Frantziako hiriburuan, Komunaren gobernantza iraultzailea bukatzeko. Noren laguntza izan zuen Thiersek? Alemaniarrena. Frantziarren nazio arerioak batu zituen frantziarrak hiltzeko. Baionan bere kalea du Adolphe Thiersek. Eta Dantonek?

Ez gaude 1871n. 1975ean ere ez. Euskal Herri penintsularra iraultzeko gogoa bizi-bizirik zegoen, baina betikoek ondo lotu zuten dena. Arzalluzek esan zuenez, batzuek Kantauri aldeko Albania egin nahi zuten hemen. Azak jango genituen, energia nuklearrari muzin eginez gero.

Orain gure mikro-iraultza pertsonalak egiten ditugu. Horixe da kontsolamendua. Bai, iraultza barrutik hasten da, ados. Txakrak ondo jarri, sakon hartu arnasa, eta aurrera. Eta gero? Txintxinaren hotsa, ez izan horren lotsa. Noizean behin, gaikako protestak egiten ditugu. Sinetsita, edota barrena, gogoa lasaitzeko. Plastikoaren kontrako astea izan berri dugu. Ederto, Ama Lurra txikitzen ari gara eta. Besterik? Noizko aste bat —egun bakar bat ere nahikoa izango litzateke — hirugarren munduko esplotazioaren kontra? Ez erabili ume afrikarren lan latzari esker ekoitzitako mugikorrik, ez jantzi Bangladesheko neskatoek jositako arroparik. Sakelako telefonorik gabe eta biluzik, elkarri begiratuz komunikatu, egun batez. Hori bai iraultza. Euskaraz egingo genuke iraultza hori? Erdaraz, seguruenik. Baina Euskal Herrian iraultza erdaraz egitea ez litzateke erabat iraultzailea izango. Ez luke hemengo egoera linguistikoa irauliko. Bizirik irautea, horixe da euskarak egin gabe duen iraultza handiena. Gero gerokoak.

Espainiar bati irakurri diozue Whatsappen espainieraz bizi naiz leloa? Frantses bati frantsesez bizi naiz? Iraultza linguistikoa mende luzeetan garatu zuten, haien borondatez eta besteen gaineko inposizioaz. Guri ezer gutxi utzi digute: Whatsappen euskaraz bizi naiz jartzea besterik ez.]]>
<![CDATA[Nire 'suegro'-a]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1883/014/001/2019-06-08/nire_suegro_a.htm Sat, 08 Jun 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1883/014/001/2019-06-08/nire_suegro_a.htm el novio de mi madre, aitaren laguna, aitaren bikote(kide)a, la pareja de mi padre… Gero eta sarriago entzuten ditugu esamolde horiek. Ezkondu gabe harreman sentimental iraunkorrean dauden pertsona jakin batzuk izendatzeko erabiltzen ditugu. Bikote horietako batzuk ez dira berriro ere ezkonduko; besteak, bai. Kasu horretan are zailagoa izan daiteke etxekoen artera sartu den -sartu dizuten- lagunari izen egokia jartzen asmatzea, norberak -izendatzailea eta izendatua- gustura esan edo adituko duena. Aitaren bikotekidea ala amaordea? Amaren laguna, aitaordea? Ez duzu Marierrauskin izan nahi. Marioerrauskin ere ez.

Gizartea eta bikote harremanak aldatzen ari dira. «Nik ez dut umerik, baina senarrak bi alaba ditu eta etxera etortzen direnean nola jantzi esaten diet, ea behingoz ikasten duten», entzun nion, lehengoan, 40 urtez gorako andre bati. Aldaketa soziologikoa agertzen du bikote edo senide berriak izendatzeko erak -ez gara hirukote, laukote edo orfeoi harremanetan sartuko, maitasunaren musikak uste baino boz gehiago izan ditzakeen arren-. Ez da kritikagarria. Bestelakoak dira beste joera batzuk. Adibidez: gero eta gehiagotan entzuten dugu «nire senarraren aita». Ez soilik euskara ikasten ari den eta oraindik kontzeptu edo hitz batzuk bereganatzeko zailtasunak dituen pertsonarengandik. Hain zaila da aitaginarreba esatea? Espainieraz emakume batek normalean ez du «el padre de mi marido» esaten, ezkonduta badago. Euskaraz senarraren aita entzungo duzu. Erdaraz halakoak aditu eta duda egiten dugu, hiztunak lengoaia benetan menderatzen ote duen. Euskaraz ia normaltzat jotzen ditugu. Aitaginarreba desagertzen ari da zenbait euskaldunen ahotik. Are gehiago erraina. Berdin dio pertsona horiek Begoñan bertan ezkondu badira.

Bai, aitaginarreba kontzeptua demode dago hemengo lagun batzuentzat. Suegro hitza errazago erabiltzen dute, baina. Euskaraz ere bai. Gabezia are nabarmenagoa da familia loturen mataza askatzen hasten bagara. Yerno-a adituko duzu. Su zer? Suhi… suhiltzailea? Garai batean el gendre de Catalunya deitzen zioten Pep Guardiolari. Kataluniako ama guztiek alabarentzat nahi zuten mutila zen, antza. Gurean ez genuke Euskal Herriko suhia izango. Euskal Herriko erraina ere ez, ironiaz edo ironia gabe. Euskal Herriko yerno-a. Euskal Herriko nuera. Edo yerna. Erraina esaten jakin ez, eta nuera ere ez. Erridikulu bikoitza.

Espainieraz hitz arrunt batzuk ezagutzea eta erabiltzea, eta euskaraz ez: diglosiaren ezaugarri. Gure gaitasun linguistikoen eta adierazkortasunaren gainbeheraren isla. Aspaldiko kontua da. Behin, hedabide batean artxibatutako bideoaren titulua irakurri nuen: Gordo-ak. Antzinako futbol partida baten grabazioa zen, gizon lodien eta argalen artekoa. El gordo y el flaco -Stan & Ollie- 2018ko filmaren titulua Gordoa eta flakoa itzultzea besterik ez dugu behar. Lasai, etorri egingo da hori ere; denborari berea eman behar zaio.

Suegro, suegra, yerno, nuera… Eta gero mindu egiten gara, mindu, umeek mama edo papa esaten badigute. Txurriano atera ote zaigu semea? Maketoa daukat alaba, ala? Bilbo aldeko ikastola bateko ama bati gertatu zitzaion: kanpoan zegoen, ume txikiaren zain. Haurra etorri eta mama deitu zion. Hori zartada belarrian. «Barrenak irakin zidan mama entzutean». Baina tira, logikoa da hori pasatzea, haurra familia eta giro erdaldunean bizi bada. Eta ikastolan ere erdara entzuten badie gelakideei. Zu erdaraz bizi zara, edo «nire suegroa gordoa da» esaten duzu, eta ama berba entzun nahi diozu, derrigorrean, umeari.

Suegra eta suegro hitzek amaginarreba eta aitaginarreba hil dituzte. Ez ahal gara ama eta aita ere hiltzera helduko! Etorkizunean ez nuke «padre-a gauean etorriko da» entzun nahi. Hala ere, beste erremediorik ez balego, euskara nagusi izango litzatekeen Euskal Herri euskaldun hori nahiago nuke, «mi aita viene esta noche» esango genukeen Erdal Herri erabat erdalduna baino.]]>
<![CDATA[Nafarren osasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/010/001/2019-06-01/nafarren_osasuna.htm Sat, 01 Jun 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1885/010/001/2019-06-01/nafarren_osasuna.htm
Ez dakit hori benetakoa izan ote zen edo txiletarrek argentinarren kontra asmatutakoa. Edonola ere, ikasle haren hitzak gogorarazi zizkidan lehengoan Osasuna lehen mailara igo ondoren Iruñean eginiko festak. Egoera arras desberdina izan da aste honetan, Nafarroako hauteskundeen ostean. Lehen kasuan, nafar guztiak elkartu ditu futbolak, kolore gorria nagusi. Bigarrenean, hainbat diferentzia eta kolore ikusi ditugu.

Nolakoa da oraingo lege esparru espainiarraren araberako nafarren osasun politikoa? Sendoa? Ahula? Hauskorra. Eta zaila akordioak lotzeko. Extremaduran ezkerra eta eskuina daude. Bertan inork ez du zalantzan jartzen espainiartasuna. Nafarroan, bai. Hemen bi, hiru, lau edo bost sentsibilitate bizi dira elkarren ondoan: euskal herritarren sentimendua gailentzen zaien nafarrak daude; gero, euskaldunak eta nafarrak sentitzen direnak, era berdinean; nafar-espainiarrak; espainiar hutsak eta, kontuz, nafar hutsak —kasuren bat edo beste ezagutu dut: «Ni nafarra naiz; ez espainiarra, ez euskalduna»—. Ederra morokila.

Identitate kontu horiek politikaren muga ideologikoak desitxuratzen dituzte. Ondorioz, hor ageri da Maite Esporrin andrea, «agur, Asiron!» oihuka, EH Bilduk Iruñean agintzen segitzeko dituen zailtasunak ospatzeko. Maiak eta eskuin espainolistak boterea lortzea baino inportanteagoa zen hori. Asironek arlo sozialean gauza onak egin dituela onartu du PSNko buruak, baina politika «identitarioa» egitea leporatu dio alkateari. Akaso debekatu du Asironek OTko neska-mutilak sanferminetan kantatzera etortzea eta jaiak soilik euskal musikariekin antolatu ditu? Identitarioa? Zer egiten zuten, bada, beste alderdiek, bere PSNk eta UPNk? Nongo identitatea indartzen zuten? 2007an Madrildik Iruñera heldutako agindua, abuztukada hura, ez zen identitarioa izan?

Ziri ederra sartu ziguten trantsizioan. Malabarismoak egiten ibili gara geroztik. Zazpiak bat? Seiak bat? Hiru eta bat? Hiru, bat eta hiru? Azkenean, konfederazioa osatu dugu, independentzia eta batasuna oraindik lortu barik. Bitartean, azken lau hamarkaden ondoren, gero eta bereiziago gaude. Francoren ondoren jaiotako EAEko gazteek ez dute arazorik ikusten euskaldunak direla esateko Espainiara doazenean. Nafarrek? Gehien-gehienek nafarrak direla esaten dute. Konbentzimendu osoz. Edo zuhurtziaz. Ikasle batzuek esan zidaten haiek euskaldunak direla, baina... Espainian nafarrak dira. Ez dute arazorik nahi. Ulergarria. Nafar batek vasco dela esango dio Chiclanako policía local bati?

Badago salbuespenik, baina. Mendialdeko emakume bat ezagutzen dut. Nafarra du familia osoa. Espainian nongoa den galdetzen badiote, euskalduna dela erantzuten du. Herriaren izena esan eta, hura mapan jartzen ez dakitenez, Nafarroan dagoela esaten die. Akabo giro ona. «Entonces, no eres vasca». Eta hark galdetzen die nolatan ez den «vasca» izango, haren aitak ozta-ozta bazekien espainieraz.

Lan kontuak zirela eta Iruñea aldera joan nintzen batean, Gaztelu plazako banku batean eseri nintzen uda hasierako bazkaloste eguzkitsuaz gozatzeko. Emakume edadetu bat etorri eta aldamenean jarri zitzaidan. Hizketan hasi ginen. Oso andre atsegina zen tratuan. Ogibidez maistra zen, baina erretiratuta zegoen. Nafarroako hegoaldekoa zen. Hainbat urtez jardun zuen iparraldean, «en la Montaña». Bertan euskaldunak ziren nagusi. «Oso itxiak ziren, eta den-dena gordetzen zuten. Behatz bateko maskurra zapalduta ere, ez zuten deus esaten». Ahots eztia zuen. Rafael Moneoren izeba zela esan zidan.]]>
<![CDATA['El rojerío']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/011/001/2019-05-25/el_rojero.htm Sat, 25 May 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1885/011/001/2019-05-25/el_rojero.htm rojerío hitza. Bartzelonan izan zen. Han, elkarrizketa egin genion hiru kazetari gaztek, Anaitasuna aldizkarian argitaratzeko. Sasian zebilen Vinader, hura atxilotzeko agindua emana baitzuten. Arrazoia? Euskal Herrian zegoen eskuin muturrari buruzko erreportaje sorta bat argitaratu zuen kazetari katalanak Interviú aldizkarian, 1979an.

Vinaderrek testu horietan aipatzen zituen bi gizon hil zituen gero ETAk, Barakaldon. Vox populi zen pertsona haien jarduera. Poliziarengandik jasotzen zuten babesa ere bai. Hala ere, epailearen ustez, Vinaderren informazioaz baliatu zen ETA atentatuak egiteko. Vinaderrek ondo ezagutzen zuen Euskal Herria. Gustura hitz egin zigun hemengo lagunei buruz. El rojerío deitzen zien, txantxetan.

Aste honetan entzun dut, berriz, rojerío hitza, baina beste era batera: mespretxuz. Andoni Ortuzar Barakaldon izan da, eta clichés de rojerío erabiltzea egotzi die EH Bildu eta Elkarrekin Ahal Dugu-ri. Buzo bat zer den ez omen dakite. Lantegietako koipeaz ere ideia arrastorik ez dute gorri horiek.

Egia esango dut: Wikipedian begiratu behar izan dut, taladrina zer den jakiteko. Hitz hori ez ezagutzeak eskubidea kentzen al dio inori politika ekonomiko eta sozial zuzenagoen alde egiteko? Pentsatzen dut EAJren hautagai batek baino gehiagok ez dutela jakingo Friedman, Schultz edo Stigler nortzuk diren. Gehienez ere, Chicago Bulls-eko jokalariak direla pentsatuko dute. Hala ere, ez dute erreparorik izango eskuinaren guru ekonomiko horiekin bat egiteko. Jeltzaleak deskalifikatzeko arrazoia ote da hori?

Hezkuntza eta osasun zerbitzu publiko hobeak izateko erabaki ekonomiko eta politika sozial ausartagoak eskatzen dituztenak —Ipar Europako eredu sozialdemokrata klasikoan egiten dena, besterik ez— rojerío horren ordezkariak badira, nola deituko diegu Andoni arrain-saltzailearen bizimodua goresten dutenei? Halakoxea baita bizitza zoro hori: lanean burua altxatu ezinik, gosaldu ondoren han, bazkalostean hemen, protestarik egin gabe. Laguntza eskatu barik. Lan baldintza hobeak eskatzen dituztenak el rojerío baldin badira, zer izango dira esplotazio mota hori goresten dutenak? El facherío? Zer pentsatuko dugu goizean Andoni arrain-saltzailearen kalbarioa laudatzen duenak arratsaldean lanpostu duin iraunkorra, baldintza onenetan, eskatzen badu haren alabarentzat? Nori egingo diogu kasu: Jekyll doktoreari ala Hyde jaunari?

Zenbait euskal neoliberalen iritziz, badirudi Andoni arrain-saltzailearen bidea dela txalogarriena. Laguntzarik ez. Self made (wo)man. Eta deskuiduan euskal Amancio Ortega bat ateratzen bazaigu, primeran. Kontuz! Ez dut esan nahi gizon horren donazioak guztiz baztertu behar direnik. Ni edo etxekoak gaixotuz gero, ez naiz galdetzen hasiko makina horiek nork ordaindu dituen, tratamendua hasi aurretik. Baina herri baten ongizateak ez du zertan pertsona baten apeten menpe egon. Botere publikoen eginkizuna da hori bultzatzea. Zer gertatuko da enpresari eskuzabalaren etekinak murrizten badira eta laguntza eteten badu?

Filantropia dela esan dute. Filantropia, gizateriaren aldeko jokaera, ez da soilik minbiziaren kontrako makinak erostea. Filantropia jendea errespetuz tratatzea ere bada; herritarrak duintasunez bizitzeko baldintza egokiak bermatzea. Soldata ziztrinak ez ematea, aisialdia eskaintzea familia eta lagun giroan garatzeko, norberaren etorkizun hurbila kolokan ez jartzea. Hori ere filantropia da.

Xavier Vinader Euskal Herrian ibili zen garaian institutuan geunden, artean. Irakasle taldean bazen gizon zahar bat, Andaluziakoa. Matematika irakasle haren inguruan bazegoen nolabaiteko mito bat: kartzelan egon ei zen gorria izateagatik, gero Euskal Herrira etorri zen... Behin, ikasleek mezu bat idatzi zioten arbelean. Gelan sartu eta han irakurri zuen irakasleak: «Yo soy rojo». Arbela garbitzeko ezabagailua hartu eta burua bueltatu zuen, irribarrez: «Y yo, Argote».]]>
<![CDATA[Casanova linguistikoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/015/001/2019-05-18/casanova_linguistikoak.htm Sat, 18 May 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1917/015/001/2019-05-18/casanova_linguistikoak.htm Die Zeit astekarian argitaratutako artikuluan. Aditu flandriarrak hizkuntzen funtzio komunikatiboa aztertu du hainbat lanetan. Linguistic Justice for Europe and for the World —Justizia linguistikoa Europarentzat eta munduarentzat— deritzon liburua da horietako bat.

Irakaslearen ustez, Erresuma Batuak EBtik alde egin arren, ingelesak hizkuntza ofiziala izaten segituko du praktikan. Van Parijsek ez du nahi ingelesa, nolabait bere hizkuntzatzat jotzen duena, Europako erakundeetatik desagertzea. Justizia linguistikoa egitea izango litzateke ingelesari eustea. Justizia linguistikoa Europako beste hizkuntzentzat ere gura du: «Lingua franca honek (ingelesa) gure hizkuntza natiboak baliogabetuko ditu? Ez. Gure hizkuntza propioak testuinguru pribatuetan ez ezik, gure herrialdeetako esfera publikoetan ere ezarri eta erabili behar dira. Eta gurera modu iraunkorrean bizitzera datorren jendeak ulertu beharko du hauxe espero dugula harengandik: adorea eta umiltasuna gure jatorrizko hizkuntza ofizialak ikasteko. Hizkuntza horiek baliabide nagusia izaten segitu behar dute hezkuntzaren arloan eta, kasurik gehienetan, komunikazio publikoan».

Hizkuntzentzat errespetua eskatu du irakasleak, arlo pribatu, publiko eta instituzionalean. Ikuspuntu interesgarria da teorian, baina ez hain erraza praktikan. Batez ere, Euskal Herrian. Flandrian baliteke, baina hemen ez ditugu bermatuak, inondik inora, hizkuntzaren erabilera, garapena eta iraupena. Gure hizkuntzek komunikazio tresna nagusia izaten segitu behar dutela dio adituak. Baina zer dugu mintzaira horiek oraindik tresna nagusia izatera heldu ez direnean eta, beraz, urrun daudenean baliabide nagusia izaten «segitze» horretatik?

Gure kasuan, esaterako. Europako hizkuntza zaharrenaren jabeak gara, baina batzuentzat trogloditen garaietako hondarra da euskara. Lasai asko suntsitu eta erraustuko lukete chauvinista linguistikoek. Ez dute umiltasunik onartzeko hemengo hizkuntzak nagusia izaten hasi beharko lukeela eremu publiko, instituzional eta komunikatiboan. Euskara ez ikasita, justizia linguistikoa ukatzen digute. Bitartean, «kontuz», «errespetuz» jokatzeko esaten digute gure erakundeek. Euskaldunok erdaldunak seduzitu behar omen ditugu. Euskarara erakarri, atseginak izan, jatorrak. Irribarrea ezpainetan beti.

Flandriarrek bermatuta dute hizkuntzaren geroa, ezustekorik ez bada. Ez alderatu bertako egoera eta bertokoa. Ofizialtasun bakarra dute haiek. Bai, jatorrizko hizkuntzen ezagutza maila oso desberdinak ditugu han eta hemen, baina hori ez litzateke aitzakia izan behar. Duela 40 urte katalanaren ezagutza ez zen oraingoaren modukoa, baina Katalunian adostasuna lortu zen hizkuntzaren alde egiteko, hezkuntzan murgiltze-sistema jartzeko. Erakundeek ez zieten katalan hiztunei sinpatikoak izateko eskatu.

Euskal Herrian, berriz, dena rollito ona. Borondatea. Gure hezkuntza sistemak eta hizkuntza eskakizunek ez dituzte espainiarrak kezkatzen. Eskuin muturrekoak ere ez. Funtsean, badakite kontua ondo kontrolatuta dutela hemen. Hara zer esan zuen joan den astean Rocío Monasteriok, Voxeko politikariak, laSexta Noche telebista programan: «Ni ingeniaria naiz, baina ezin dut lanik egin Feijooren Galizian, galizieraz hitz egiten ez dakidalako; eta Katalunian ere ez, katalanez ez dakidalako». Euskal Herriari buruzko kexarik? Bat ere ez. Hitzik ez. Zergatik ote?

Hemen halako pertsonek ez dute arazorik. Hemen oso jatorrak eta atseginak gara denak. Halakoak izateko eskatzen digute. Erdaldunak limurtzeko. Casanova linguistikoak izan behar dugu. Goizero dozena bat ostra gosaldu, il Signore Giacomok bezala, eta kalera irten erdaldun horiek euskararen ohantze laketgarri delizios epelean etzanarazteko, airean banilla eta kanela, bihotzean sua eta kandela. Casanova linguistikoak, bai, Atila kulturalak seduzitzeko.]]>
<![CDATA[Arriskuak Donostian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2079/011/001/2019-05-11/arriskuak_donostian.htm Sat, 11 May 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2079/011/001/2019-05-11/arriskuak_donostian.htm ¡Qué peligro tienes!» —«Zuk bai arriskua!»—. Gizon aho handiak pertsona okerra aukeratu du —konnotazio sexualak dituen esaldia emakumezko ezezagun bati bota dio; bere neska-lagunari esan ziezaiokeen beste testuinguru batean, baina ez da hala izan—; modu eta leku okerrean mintzatu da —ez da berdina hori kale erdian ozenki esatea, edo hortz artean taberna baten barruan, kanpotik pasatu den neska ikusi eta gero—. Eta, azkenik, une ezin okerragoan mintzatu da: momentu horretan ertzainak zebiltzan kalean. Eta entzun egin dute. Poliziek langileengana jo dute, ea zeinek bota duen halakorik. Eta mehatxu egin diete: ezer esaten ez badute, guztiak aldamiotik jaitsarazi eta komisariara eramango dituzte.

Gertakariaren lekukoak ez daki nola amaitu den kontua, aurrera egin baitu. Eginikoa aitortu du erasotzaileak? Lankideek bost minutuko tartea eskatu al diete ertzainei, hura konbentzitzeko? Hark ezer esan nahi ez, eta beste gizonek salatu dute, komisariara eramango dituzten beldur? Langile guztiak atxilotu dituzte, isildu den lankidearen konplizetzat jota?

Gero eta handiagoa da emakumeen kontrako erasoei aurre egiteko sentsibilitatea. Horren seinale da ertzainen erreakzioa. Zorrotz jokatu beharra barneratua dute. Hemen ez du balio gertatua tradizio, ohitura eta abarren bidez justifikatzeak. Eskubide urraketa etxe, familia edo harreman baten barruan gertatu dela esateak. Kasu hauetan, ez. Beste batzuetan, bai. Orduan ez dute, ez dugu, hain zuzen jokatzen.

Pentsatzekoa da hurrengoan Donostiako langileak ondo pentsatuko duela ezer esan aurretik. Edo ez duela berriro egingo. Hala ere, inpultsuak kontrolatzeko arazoak baditu, joera makurra menderatu ezinean badabil, Danimarkara joan daiteke, horrela egiten segitzeko. Estiloa findu egin beharko du, baina.

Izan ere, YouGov-Cambridge Centre erakundeak 25.000 lagun elkarrizketatu ditu 23 herrialdetan, Globalism Project deritzon ikerketan. The Guardian egunkariak atzo zabaldutako emaitzak harrigarriak dira. Herrialde eskandinaviar horretako emakumeen laurdenek baizik ez dute haien burua feministatzat jotzen. Eta andrazkoen ia herenen iritziz, onargarria da emakumeei kalean txistu egitea. Hedabide britainiarrak konparazio deigarri hau egin du: «Emakume daniar gehiago daude pozik kalean gizon batek txistu egiten dienean feminista deitzen dietenean baino». Emakume horietako batek adierazi du berari txistu egiteak ez diola ardura, «modu atseginean» egiten badiote, «lore bat» delako. Eta bukatu du: «Danimarkako emakume askok esaten dute nahiago luketela hemengo gizonak Hego Europakoen antzekoagoak izango balira eta zeinen polita zauden esango balizute».

Adituek arazoak dituzte datuak interpretatzeko. Batzuek diote Danimarkan inon baino berdintasun maila handiagoa lortu dutela emakumeek. Hori dela eta, feminismoaren beharrik ez dagoen irudipen okerra dute, antza. Hala ere, azalpen hori ez da Suediako emaitzekin ezkontzen. Hango egoera berdin antzekoa da eta bertako emakumeen ia erdiek diote feministak direla.

Igandea, gaueko hamarrak pasatuta. Denda handi bateko kutxan neska bat dago, sartuko ez den bezeroari kobratzeko prest. 14 urte izango ditu, gehienez. Normalean aita edo amarekin egoten da; batzuetan, bakarrik. Ertzaintzaren komisaria ez dago urrun, kilometro erdirik ez dendatik. Poliziaren autoa bertatik pasatzen da etengabe, patruilatzen. Ertzaintzak ez du autoa gelditzen. Tradizioa da, familia barruko ohitura. Non dago Lan Ikuskaritzaren ordezkaria? Non gizarte hezitzaileak? Inon ez. Igandea da. Igandean ez da lanik egiten. Neskak, alabaina, kutxan segitzen du. Ez litzateke hobeto egongo etxean, lotarako prest, astelehenean fresko joateko eskolara? Nolakoak izango dira begi urratuak dituen euskal herritar gaztearen ametsak?]]>
<![CDATA[Ama-alabak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2131/009/001/2019-05-04/ama_alabak.htm Sat, 04 May 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2131/009/001/2019-05-04/ama_alabak.htm new age tatuaje txikia lepoaren atzeko aldean. Halako batean, esku baten igurtzia sentitu zuen ipurdian. Ez zuen denborarik izan defendatzeko, bi eskuak katiluari eusten zituelako. «Zer egiten ari zara?», bota zion erasotzaileari, gorri-gorri eginda. «Zuri ipurdia ukitzen», erantzun zion hark, lasai asko. Bere nagusia zuen. Gizonezkoa.

Maria ez zen bere postura itzuli. Pertsonal sailera joan zen zuzenean. «Denok dakigu nagusiak nola jokatzen duen», esan zion hango emakumeak. «Hobe zenuke ezer salatuko ez bazenu. Haren hitza eta zurea izango lirateke. Ez dago lekukorik». Lana utzi zuen egun horretan bertan. Erasoa Madrilen izan zen, baina Bilbon, Baionan edo Iruñean gerta zitekeen. Edozein emakume izan daiteke Maria.

Mariak feministatzat du bere burua, baina uste du Me Too mugimendua, zenbait kasutan, pasatu egiten dela. Kritikoa da Me Too-rekin, bera Me Too kasu bat izan arren. Batzuetan, gai horri buruz eztabaidatzen du alabarekin. Alicia —hori ere ez da benetako izena— oldartu egiten zaio feminazi hitza esaten duen bakoitzean —askotan, probokatzeko egiten du Mariak—. 28 urte zituela izan zen ama. Ez zaizkio umeak gustatzen. Alicia bizitzaren gidoian bete beharreko eszena izan zen, antza.

Otsailean, hamasei urte bete zituen neskak. «Zergatik ez zoaz hotel batera, eta etxea niretzat utzi gau horretan?», galdetu zion amari. Besterik ez genuen behar, pentsatu zuen Mariak. Alicia hoteletik itzuli zenean kontuz ibili ote zen galdetu zion amak. Bezperan kondoi paketea sartu zion poltsan. Eta betikoa errepikatu: inori ez uzteko hori gabe egiten, kasu sexu-transmisiozko gaixotasunei. Gau bateko arinkeria, bizi osorako eria. Horixe arriskua.

Mariaren eta Aliciaren arteko erlazioak gorabeherak ditu, konplizitate handia badute ere. Izan ere, ez dago zorion perfekturik, eta ama-alaben arteko harremanak ez daude lege horretatik kanpo. Hain zuzen, gai hori aztertu dute hamabost idazlek What My Mother and I Don't Talk AboutZertaz ez dugun hitz egiten amak eta biok— liburuan. Asteartean argitaratu zuten AEBetan, Amaren Egunari begira edo. Amarekin dituzten tabuei buruz hitz egiten dute egileek lanean. Batez ere, alabek. Zergatik amarekin eta ez aitarekin? «Amak gure lehen etxeak dira. Horrexegatik saiatzen gara beti haiengana itzultzen», argudiatu du Michele Filgate-k bere testuan.

Kritikarien arabera, lau ataletan sailka daitezke amen eta alaben arteko tabuak: amek pairatu dituzten gauza ikaragarriak; alabek pairatu dituztenak; amak nolakoak ziren amak izan baino lehen, eta, azkenik, amek nola egin duten porrot ama onak izateko lanean.

Porrotaren sentsazioa amen gaineko presioak areagotzen du. Etengabeko zalantza dute, aitek aitatasunari buruz hain modu gordinean bizi ez dutena. Horrek ez dio kezka askorik sortzen Mariari. Zoriontasuna ez da perfektua. Amak ere ez. Aliciak oraindik gogoratzen du txikitan amak zer esaten zion udan, izozki bat jaten zuenean. «Zuk miazkatu, miazkatu, neuk abisatuko dizut». «Nola ausartzen zinen halakoak esatera», galdetzen dio orain, barrezka.

Ama zer eta nolakoa zen ama izan baino lehen galdetzea ez da samurragoa. «Noiz eta nola izan zen zure lehen aldia? Zenbat mutil izan zenuen aitarekin hasi baino lehen? Zergatik bukatu ziren harremanak? Neskaren batekin egon zara inoiz? Nola ezagutu zenuen aita? Orain dakizuna jakin bazenu, bera aukeratuko zenuen?». Hobe ez galdetu. Zertarako? Amek ez dute iraganik.

Mariak ez du arazo handirik izan gerontologia arloko zerbitzu enpresa batean lana aurkitzeko. Publizitatea ikasi zuen Unibertsitate Konplutentsean. Medikuntzari ekin zion gero. Pozik dago oraingo lanpostuan. Ez du lehenagoko nagusiaren itzala sentitzen. Bihar alabak zer oparituko dion galdetu nion herenegun. Ideiarik ez zuela esan zidan.]]>
<![CDATA[Aberria, 'patria', 'patrie']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1915/013/001/2019-04-27/aberria_patria_patrie.htm Sat, 27 Apr 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1915/013/001/2019-04-27/aberria_patria_patrie.htm Pedro Mari antzezlanak. Gaztea Ameriketara joateko irten da Baztandik, baina soldadu espainiarrek atzeman dute bidean. Kataluniako frontera eroan dute, frantsesen aurka borrokatzeko. Egun batean, lainopean galdu eta noraezean ibili da, lagun talde bat euskaraz kantatzen entzun duen arte. Baigorri aldeko soldaduak dira. Azkenean, espainiarrek preso hartu dute Pedro Mari, eta traidoretzat jo, «frantsesekin» egoteagatik. «Haiek nire odolekoak nituen eta mintzaira berbera zerabilten ezpainetan», esan die bere burua defendatzeko.

Erratzukoa izanik, nolaz izango dira arrotzak Baigorri, Banka, Aldude eta Urepeleko euskaldunak Pedro Marirentzat? Gazteari hizkuntzak sortzen dio herrikidetasun sentimendua. Euskalduna da, Izpegiz beste aldekoak bezala. Euskara da haien aberria, hein batean. Baina soldadu espainiarrentzat aberri bakarra dago: Espainia. Eta hiltzera kondenatuko dute Pedro Mari Belarra.

Aberria eta hizkuntza. Aberri Egunak eta Espainiako bozen kanpainak bat egin dute aurten. Mitinek hizkuntza erabileraren maila azaldu dute. Euskarari komunikazio tresna moduan ematen diogun balioa, garrantzia. Lau euskaldun izan dira egun berean Zarautzen: Andoni Ortuzar, Joseba Agirretxea, Jon Iñarritu eta Iñigo Arkauz. Laurek egin dute erdaraz. Bai, euskara ez da guztiz baztertuta egon, baina ez da pozgarria Zarautz bezalako herri batean politikari euskaldunek erdaraz hitz egitea. Arkauzen kasua ulergarria da, bere aberria Espainia baita, baina zer esan besteei buruz?

Praktikotasuna mezua zabaltzeko, badakizu. Eta hedabideen oihartzuna. Hain handia da Teleberri-ren itzala? Bai —hain da handia, non euskal kazetari ospetsu bat itsutzeraino irits baitaiteke. Gaztetako ametsa Teleberri aurkeztea zela esateraino. Zergatik ez Gaur Egun, euskalduna bazara?—. Espainieraren unibertsaltasunak diferentziak ezabatzen dituela adierazi du Felipe VI.ak, Cervantes Saria banatzeko ekitaldian. Espainieraren «familia handia» osatzen segitzeko eskatu du. Euskarak aniztasun folklorikoaren ukitu koloretsua agertzeko baizik ez du balio, antza. Kasu egingo diogu espainiarren erregeari? F... the king, f... the queen. You know what I mean.

Ortuzar, Agirretxea eta Iñarritu abertzaleak dira. Euskaltzaletzat joko dute bere burua, pentsatzen dut. Orduan, zergatik erdaraz Zarautzen? Euskararen herrian geografia linguistikoaren arabera sailkatzen dugu, sarri, hizkuntza. Erabilerak garrantzi handiagoa edo txikiagoa ematen dio euskarari, han eta hemen. Bilbo Handia —Ortuzar eta Iñarritu bertakoak dira— ez da Lea-Artibai. Euskara maila desberdinean dugu leku horietan. Hala ere, deigarri gertatzen da euskaldunek Zarauzko mitinean erdaraz hitz egitea. Eta mingarri belarrientzat. Batez ere, horietako hiru euskal abertzaleak direnean. Makal gabiltza normaltzat jotzen badugu Ondarroako politikari batek, bizkaieraz eta batuaz primeran dakienak, Zarautzen erdaraz egitea. Belarrietan minik eragiten ez badigu. Erdaraz, non eta Zarautzen, herritarren %79 euskaldunak diren herrian —Uemaren datuak dira, 2016koak—.

Zertarako eskatu Espainiako Legebiltzarrean edo Senatuan euskaraz egiteko, benetan behar den lekuan erdaraz egiten badugu? Uste zuten Madrildik Aste Santuan etorritako turistaren bat mitinean galdu eta herrian erroldatuko zela botoa emateko, haien argudioek konbentzituta?

Baigorrin, Juantorena tabernan, bertako herritar bat ezagutu nuen. Euskalduna. Frantziarrentzat, gaizkilea; espainiarrentzat, Erratzuko Pedro Mari bezalakoa. Aljeriako gerrara joateko deitu zuten, aberri kolonialistaren alde borrokatzeko, baina hark Ameriketara alde egin zuen. Han zegoela, aitaren berri jakin zuen. Hilzorian zegoen eta, hainbat urteren ondoren, ikusi egin nahi zuen. Semeak zirt edo zart egin behar izan zuen: Ameriketan geratuz gero, aitak ez zuen azken desioa beteko. Eta Baigorrira itzuliz gero, preso hartuko zuten frantsesek.]]>
<![CDATA[Heriotzaren boleroak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/011/001/2019-04-13/heriotzaren_boleroak.htm Sat, 13 Apr 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1914/011/001/2019-04-13/heriotzaren_boleroak.htm
Emakumeak lanean jardun zuen hiru seme-alabak aurrera ateratzeko: bi mutiko eta neskato bat. Gaur, erretiratua egon arren, turistei alokatzen dizkien gelak garbitzen ditu. Ez du umorea galtzen. Aitonaren kantak gogoratzen ditu, eta noizean behin kantatzen ditu. Galizieraz, gizonak ez baitzekien ondo espainieraz.

«Semeari ere gustatzen zaio arropa plantxatzea», azaldu dio turistari, alkandora lisatzen ari dela ikusita. Isildu da, une batez. «Zergatik hitz egiten dut orainaldian semeari buruz, hilda badago?».

Airean kanta zaharrak entzuten dira. Izan ere, goizero musika aditzen da Margaritaren etxean. Musika mota jakin bat, besterik ez. Ernesto Lecuonaren doinua -artista kubatar mitikoa Daina Chavianoren Amodio infinitoen uhartea nobelako pertsonaietako bat da-. Edo boleroak: Daniel Santos, Benny More... -More ere agertzen da Chavianoren lanean-. El Benny. El Barbaro del Ritmo: «Errealitatea jaiotzea eta hiltzea da. Zergatik bizi hainbesteko antsietatearekin?».

Nola eraman heriotzaren zama gainean? Nola bizi dugu geure eta maite dugun jendearen heriotza hemen? Eta beste herri eta kulturetan? Hori guztia azaltzeko saioa da Heriotza erakusketa, San Telmo Museoak eratu duena. Seguruena, ez digu azken hatsaren aurrean sentitzen dugun egonezina guztiz arinduko, baina hausnartzeko balio dezake.

38 urte zituela hil zen Margaritaren semea, Santiagon. Lanera joana zen bertara, eta hantxe geratu zen, Txilen. Bere buruaz beste egin zuen. Tiro bat ahoan. Emakumeak haren arropak gordetzen ditu armairuan. Semea hil ondoren, ospitalera eraman zuten, depresioak jota. Ez zuen ezer jaten. Hiltzeko arriskuan zegoen, baina alabak hilabete batzuk lehenago oparitutako katemeari esker suspertu zen. Haren laguntzarik gabe animalia hil egingo zela xuxurlatu zion neskak, ohearen ondoan. Eta andrea pixkanaka-pixkanaka sendatzen hasi zen. Katua etxean du. Inor sartzen denean, harengana hurbiltzen da, miauka. «Edozeinekin joaten da; jinetera bat da», dio Margaritak, barrez.

Hilezkortasunaren ametsa ere aipatzen da Donostiako erakusketan. Inork ez du hil nahi. Horixe esaten dugu, hauxe badakigu ere: badagoela jenderik, beste desiorik ez duenik, mugaren mugara iritsi delako. Egunotan ikusi ditugu zenbait adibide. Batzuetan ez digute duintasunez bizitzen uzten. Batzuetan ez digute duintasunez hiltzen uzten.

Hil egingo gara, baina hilezkortasuna dugu amets. Ez guztientzat, baina. Guk eta guk maite ditugun pertsonek bizitzen segitzea nahi genuke. Zertarako, baina? Ez al dugu inoiz pentsatu zeinen aspergarria izango litzatekeen hilezkortasuna? Gure ametsa amesgaizto bihurtuko litzateke. Biziak balioa galduko luke. Hilko garela jakinik ere, ez dugu behar bezala aprobetxatzen eta gozatzen. Zer egingo genuke inoiz hilko ez garela jakingo bagenu? Zerk eraman, zerk bultzatuko gintuzke aurrerantz?

Gainera, betirako bizi nahi dugu, baina ez edonola. 80 edo 90 urteetara heldu, eta adin horrekin hilezkor bihurtu? Ez. Horrek ez gintuzke asebeteko. Gazteak izan nahi dugu hilezkor. Beti gazteak. Primeran. Burua %100ean. Goikoa eta behekoa. Inozoak. Zahartu? Inoiz ez. Geure gurariaz jabetu eta barre egiten digu heriotzak. Ez dakigu gero eta hurbilago dugula, egunen joanean. Bitartean, oraina aprobetxatu behar dugula esaten digute guruek. Eta orainik ez balego? Eta fluxu geldiezina izango balitz dena? Bizitzea iraganetik etorkizuneranzko etengabeko bidea besterik izango ez balitz?

Egunero, boleroak entzuten dira Margaritarenean. «Semeak biziki maite zuen musika hau. Beti entzuten dut, hamarretatik hamaiketara. Berarekin egoteko modua da».

Goizero, Habana zaharreko etxean, heriotza mingotsa hiltzen du El Benny-ren ahots gozoak. Eta andrearen begiak berpizten ditu, ordubetez.]]>
<![CDATA[Lehendakari andrea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1907/012/002/2019-04-06/lehendakari_andrea.htm Sat, 06 Apr 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1907/012/002/2019-04-06/lehendakari_andrea.htm
Euskaltzaindiak lehendakari hitza onartzen du kasu horretan ere, baina gaur oso gutxitan erabiltzen da modu horretan. Lehendakaria soilik Euskadi autonomikoan dugu. Frankismoan errotu zen ohitura, eta erregimen juancarlista-n nagusitu? Mitifikazio baten ondorioa ote da? Kontua da botere maila berdina adierazten duen beste edozein eremutako karguarentzat buru edo presidente hitzak lehenetsi ditugula.

Lehenago, esparru handiagoan erabiltzen zen lehendakari hitza. Orotariko Euskal Hiztegian azaltzen diren erreferentziei erreparatu: oraintsu arte bera izan da Luistarren lendakaria Itziar-en (Basarri); komiteko lendakari egiten zuana (Alkain). Kanpoko presidenteei ere esaten zitzaien lehendakari: Colombiako lendakaria izana (1934). Tradizioa egon badago. Baina nork esaten du orain batzordeko lehendakaria? Kolonbiako lehendakaria? Zergatik ziren lehendakariak Enrique Olaya Herrera eta Alfonso López Pumarejo Kolonbiako estatuburuak biak, 1934an eta zergatik da presidentea Ivan Duque, oraingo lehendakaria?

Egun, batek baino gehiagok iraingarritzat joko luke bizilagunen komunitateko buruari lehendakaria deitzea. Iraingarria, ez kargua duen pertsonarentzat, aginte politiko gorena duen lagunarentzat baizik. Gutxiespen moduko hitzak edo. Zeharka, aldaretik lurrera jaitsi bagenu bezala. «Langile Batzordearen lehendakari Luis Martínezek Eusko Jaurlaritzaren lehendakari Iñigo Urkullu agurtu du» idatziko genuke, biak ondo esanda badaude ere?

Euskal Telebistan lanean nengoen sasoian, kirol elkarte bateko buruari elkarrizketa egitea egokitu zitzaidan. Iurretatik irteteko geundela, sarrerako zaindari batekin jardun nuen hizketan. Elkarte haren lehendakariarengana nindoala esan nion. Gizona tente paratu zen, serio-serio: «Lehendakari bakarra dago, Ardanza lehendakaria. Besteak presidenteak dira».

Hemengoa beti lehendakaria. Ia-ia jainkoa. Presidentea? Presidenteak besteak dira, lurtarrak. Lehendakaria betirako titulua dugu, kargua utzi arren. Errepublikanoak gara, baina oso monarkikoak. Frantsesen modukoak. Oraintsu gertatu da: kazetari batek Sarkozy jauna deitu dio presidente ohiari, eta hark berehala zuzendu: «Monsieur le président».

Hemen lehendakari hitza erabiltzen dugu beti. Erabilera nahiko gutarrista dela esango nuke. Zenbat jeltzalek zuten guztiz barneratua Patxi Lopez lehendakaria zela? EAEko zenbat herritarrek deitzen zioten lehendakari intimitatean? Hitzaren erabilera EAEzentrista ere bada. Eusko Jaurlaritzako burua da lehendakaria. Nafarroako presidentea ala lehendakaria da Uxue Barkos? Zenbat aldiz aditu dugu elkarrizketa batean Uxue Barkosi lehendakari andrea deitzea? Urkulluri lehendakari jauna etengabe, baina Barkosi lehendakari andrea? Erdaraz argiago ageri da kontua: el lehendakari Urkullu esaten dugu. Zenbatetan entzun dugu la lehendakari Barkos? Ez dugu esan Nafarroa Euskal Herria dela, ba? Espainiako lege errepublikano edo monarkikoen arabera Euskal Herria soilik hiru probintziak osatzen dutelako ukatu behar zaio lehendakari titulua Nafarroako agintariari? Espainian egindako erreforma politiko postfrankistak onartutako botere basko bakarra Gasteizen dagoelako?

Joan da Buteflika lehendakaria. Aljerian 90 egun dituzte hauteskundeak antolatzeko. Espainiak administratutako Euskal Herrian ere bozak izango ditugu, hiru aste barru. Sanchez lehendakariak eskumen batzuk eskaini ditu Madrilgo bazarrean, dekretuak onartzeko botoen truke. Estatutua betetzen segitzea beste erremediorik ez du izan Espainiak. Komeni zaionean egiten du. Aldebikotasuna deitzen dio Gasteizek horri. Nik aldebakarrekotasun malgua deitzen diot. Pozik agertu da Urkullu presidentea.]]>
<![CDATA[Espainiarra deitura, espainiarra tortura]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/007/001/2019-03-30/espainiarra_deitura_espainiarra_tortura.htm Sat, 30 Mar 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1892/007/001/2019-03-30/espainiarra_deitura_espainiarra_tortura.htm
Konkistako sarraskiengatik barkamena eskatzeko esan dio Mexikoko presidente Andres Manuel Lopez Obradorrek Espainiako errege Felipe VI.ari. Horren ondorioz, populista eta gezurtia deitu diote. Zuria ere bai: batetik, indigenen bizi-baldintzak hobetzearen alde ezer egin ez duelako eta, bestetik, azal zuriegia duelako, indigenen izenean mintzatzeko.

Pentsaera kolonialista eta arrazistaren seinale dira argudio horiek. Izan ere, zuria izanez gero, akaso ez zara mexikarra? Arturo Perez-Reverte idazleak «ergela» eta «lotsagabea» deitu dio Lopez Obradorri. Haren ustez, barkamena Mexikoko presidenteak eskatu beharko luke, «deitura espainiarrak dituelako, eta han bizi delako». Ederto! Horren arabera, mexikar gehienek, itxura kaukasiko handiena edo ezaugarri indigena nabarmenenak izan edo ez, ezin dute Espainia kritikatu, deitura espainiarrak dituztelako. Zergatik abizen espainiarrak? Askotan konkistatzaileek ezarri zizkietelako. Batzuetan misiolariek, bestetan enkomendadore izeneko horiek, indigenen ardura beren gain hartzen zutenek, indio haiek animalien parekoak zirelako, eta jabe, tutore bat behar zutelako. Euskal abizenak ere hedatu ziren Ameriketan, kolonizatzaileen artean euskaldunak bazeudelako. Kolonizatuak etxean, kolonizatzaileak kanpoan.

Izen azteka batzuek bizirik iraun dute, baina herritar gehienek kolonizatzaileenak hartu zituzten. Abizen espainiarrak izateak mexikartasuna kentzen ote die mexikarrei? Azal zuria izateak ere bai? Eskubiderik gabe uzten ditu horrek guztiak, inperialismo espainiarra ozenki kritikatzeko?

Zenbait espainiarren ustez, konkistan egindako astakeriak abusuak baino ez ziren izan. Ez genozidiorik, ez sarraskirik. Eskolan inork ez zigun esan Hernan Cortesek oinak erre zizkionik Cuauhtemoci. Eta hala balitz ere, abusua izango zen, besterik ez. Pizarrok ere, Ameriketara joandako beste konkistatzaile genozida batek, bereak egin zituen: Atahualpa, inken erregea, gatibu hartu zuen. Preso zegoen ziega urrez beteko zuela esan zion inken buruak Pizarrori. Libre uzteko erreskatea izango zen. Halaxe adostu zuten, baina Pizarrok urre guztia hartu, eta exekutatu egin zuen. Hori ere ez ziguten azaldu eskolan.

Abusuak, besterik ez. Erregimen postfrankistan ere abusuak izan dira. Torturarik ez. Barrabiletan elektrodoak? Abusuak. Aluan makila sartu eta bortxatu? Abusuak. Gehienez ere, tratu txarrak. Poliziaren gehiegikeriak, orain esaten den moduan. Tortura zuritzeko modu zuria.

Ez dakit Lopez Obradorrek ezkutuko arrazoirik ote duen gaia orain azaltzeko, baina konkistaren 500. urteurrena data ezin aproposagoa da Espainian hedatu nahi izan duten leienda zuriari aurre egiteko.

Bestela, edozer esateko kapazak dira. Espainiak ez zuela inoiz bere kultura edo hizkuntza inposatu esan zuen behin Juan Carlos I.ak. Ez, ba! Non zeuden orduan orain Lopez Obrador larrutzen ari diren historiagile eta akademiko espainiarrak, erregeari «¿por qué no te callas?» esateko? Zeanuri edo Oiartzungo euskaldun batek Borboikoaren aurrean jarri, eta eskolan jasotako kolpe eta zigorren berri eman balio, «ergela» eta «lotsagabea» deitu balio, nola erreakzionatuko zuten Espainiako akademikoek eta kultura ofizialaren ordezkariek?

Zenbat euskaldun ez ote dira halako trantzean egon. Eta gero, Francok ezarritako errege negazionistaren astakeriak entzun behar. Genozidioa? Ez. Torturak Espainian? Hori ere ez. Inondik inora ere ez. Gehienez ere, abusuak. Abusu espainiarrak.]]>
<![CDATA[Jordi, Gorka, Jorge]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/009/001/2019-03-23/jordi_gorka_jorge.htm Sat, 23 Mar 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1892/009/001/2019-03-23/jordi_gorka_jorge.htm Jorge deitu, etengabe.

Demokrazia espainolak, bere herriei inoiz eta inon ez bezalako autonomia maila eskaini omen dienak, aukera ematen die segurtasun indarrei herri horietako biztanleen izenei barre egiteko. Ez George edo Giorgio deitzeko, Jorge baizik. Nor da supremazista? Lehen, espainierazkoa ez zen izena jartzea debekatzen zuen legeak. Orain ez, baina Poliziak marrubiaren puntatik ateratzen zaion moduan deituko dizu, nahi izanez gero. Eta zu, isildu, badaezpada ere.

Estatu baten egituraren barruko herriek ez dute alde egiteko gogorik izaten, garatzen eta aurrera joaten uzten bazaie. Estatu horrek haien nortasunak eta ezaugarriak errespetatzen ez dituenean sortzen dira istiluak. Espainian legez. Poliziek eskubidea dute Jordiri Jorge deitzeko. Gorkari ere bai. Arazorik ez. Badakite ez zaiela ezer etorriko bueltan. Nork izan nahi du jokaera hori eragozten edo zigortzen ez duen estatu bateko kidea?

Hala ere, oraindik bada Espainian segitu nahi duenik. Josep Antoni Duran Lleida, esaterako. UDC alderdiko buru ohiak El risc de la veritat -Egiaren arriskua- liburua kaleratu du. Lanari buruzko elkarrizketa batean Visca Catalunya Lliure aldarriaren esanahia azaldu du: «Gauzak esateko askatasuna». Duranek konfederazioa nahi du. Haren ustez, Visca Catalunya Lliure oihuak ez du soilik gogo independentista agertzen. «Espainian geratzea erabakitzeko askatasuna» ere islatzen du.

Duranek PSC-PSOEri eman zion botoa, 155. artikulua ezarri eta gero. CiU historia da orain. PDeCat alderdiko kideak independentziaren aldekoak dira. Horrexek eragin du EAJ haiengandik urruntzea. Puigdemontek kolpea eman ei du alderdian, Espainiako eta Europako hauteskundeetako zerrendak osatuta. Baina bozketa ez da bulgariar erara izan, herrialde hartako alderdi komunistan gertatzen omen zen moduan: boto-emaile baino boto gehiago zenbatzen ziren. Ez. Puigdemonten hautagaien zerrendek %75eko adostasuna jaso dute, ez %110ekoa. Esku bulgariarrik ez botoetan. Bulgaria: jogurta, Varna, bizitza-luzera eta Kozijat Rog -Ahuntz adarra- filma: XVII. mendea. Inbaditzaile turkiarrek Ivanen emaztea bortxatu eta hil dute. Alargunak orduko gizonen borrokaren artean trebatuko du alaba. Neskak ahuntz adar zorroztua erabiliko du, amaren hilketagatik mendeku hartzeko.

Zer dugu gogoan Gora Euskal Herria askatuta esaten dugunean? Duran sindromeak jota daude Gora Euskadi Askatuta diotenak? Zenbateraino? Herri honetan oraindik bada inor, oraingo Espainian konfederazioa osatzeko aukera ikusten duenik? Konfederazio bat, funtzionarioei herritarren ezaugarri pertsonalei eta identitate kolektiboaren ikurrei barre egitea onartzen dien estatuarekin?

Espainia demokrazia handia dela esan du Sanchezek. Eta segitu du: PSOE agintean dagoen bitartean, Katalunia ez da inoiz independentea izango. Demokrazia espainiarra, bai. Bi, hiru edo lau milioi katalanek independentziaren aldeko botoa emango balute ere, ezer ez. Azken hitza Madrilek izango du beti. Jorgek erabakiko du Jordiren etorkizuna. Eta Gorkarena.

1981ean tiro egin zion Joan Paulo II.ari Ali Agca turkiarrak, Vatikano hirian. Berehala atxilotu zuten. Atentatuari buruzko zenbait hipotesi azaldu ziren. Arrasto bulgariarra izenekoa izan zen horietako bat. Horren arabera, Sofiak Eliza katolikoko burua hiltzeko asmoa zuen, Wojtyla poloniarra Europa ekialdeko blokea erortzen laguntzeko tresna zelakoan. Horri buruz galdetu zioten Todor Zhivkov-i, orduko Bulgariako estatuburuari. Alderdi Komunistako buruzagiak zirkinik egin gabe baztertu zuen ideia: «Ez dago bulgariarrik, tiro bat huts egiten duenik eta emakume bat ase gabe uzten duenik».]]>