<![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 16 Feb 2019 08:33:53 +0100 hourly 1 <![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Espainia eta San Valentin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/012/001/2019-02-16/espainia_eta_san_valentin.htm Sat, 16 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1881/012/001/2019-02-16/espainia_eta_san_valentin.htm
Nekez maitatuko duzu zeure herriaren askatasun oihua isilarazten duen nazio-estatua. «Konstituzioaren barruan dena, kanpoan ezer ez», diote eskuinak eta Pedro Sanchezek. Atzo bertan errepikatu zuen Espainiako presidenteak. Hitz egin? Zertarako? Lehen biolentzia zen aitzakia. Arnaldo Otegik hainbatetan esan du: orain hitz egiten uzten dizute, baina ez dizute uzten zeure proiektua gauzatu ahal izateko aukerarik. Jordi Turullek antzeko mezua helarazi zion Anna Gabriel erbesteratuari, kartzelatik Suitzara bidalitako gutunean: «Denari buruz hitz egitea posible da Espainian, baldin eta benetan ari ez bazara». Joseba Sarrionandiak biolentziaren aurkako diskurtsoaren gezurra salatu du bere azken liburuan: «Lehen esaten zuten biolentziarik gabe dena izango zela posible. Biolentziarekin, inposiblea zen dena. (…) Biolentziarik gabe dena posible dela, gezur hori bera ere apenas entzuten da ja».

Biolentzia, betiko aitzakia. Eta beti besteena. Besteen biolentziaren itzala handitzen dute nagusiek, haiena ezkutatzeko. Esaterako: Robespierrek eragindakoa aipatzen digute. La Terreur. Jean-Clement Martin historiagileak iaz Le Monde egunkariari eskainitako elkarrizketan adierazi zuenez, «gorrotagarria» izan zen, baina garai horietan beste sarraski batzuk izan ziren: 1798an altxatutako irlandarren kontra ingelesek eragindako errepresioa, adibidez. Martinek Biolentzia eta iraultza eta Izualdiaren oihartzunak liburuak argitaratu ditu, besteak beste.

Espainiaren eta Kataluniaren arteko krisiak agerian utzi du nazionalismo espainiarra, ostera ere. Berlinek Bavarian erreferendumik onartu ez izana aipatzen dute integrismo konstituzionalaren ordezkariek, Espainiaren jarrera defendatzeko. Benetan uste dute bavariarren erdiak independentistak balira eta herritarren % 80k bozkatzeko eskubidea aldarrikatuko balute, Alemaniak konponbide politikorik bilatuko ez lukeela, Municheko gobernua kartzelan sartzera heldu baino lehen? Espainiak nahi izanez gero, erraza izango litzateke irtenbidea. John Carlin kazetariak azaldu du El españolito cabreado artikuluan: «Alda ezazue doinua, aldatu moduak, ez jokatu zakur amorratuek legez, eta eman erreferendum bat katalan guztiei. raindik independentziaren kontrako botoa nagusitzen den. Eta hain basapiztiak ez bazarete, alde are handiagoz».

Ez dute egingo. XXI. mendean bizi dira, baina errege-erregina katolikoen garaiko lurralde mentalitatea dute. Erdi Aroko gurutzatuak dira, batasun sakratuaren fedea inposatzeko prest daudenak, odolez bada ere. Eskuindarrek Espainia «gorria» nahiago dute «apurtuta» baino. Eta ustez ezkertiarrak direnek Espainia urdina nahiago, «apurtuta» baino. Halakoekin ulergarria da Pepe Rubianes umorista galiziar-katalanak elkarrizketa batean erakutsitako amorru zakarra: «Que se metan a España en el puto culo, a ver si les explota dentro y les quedan los huevos colgando del campanario» («sartu dezatela Espainia ipurtzuloan, ea barruan lehertzen zaien eta barrabilak kanpandorrean zintzilik geratzen zaizkien»). Jende horren Espainiaren batasuna errespetatu? Jende horren Espainia maitatu? Bai, egon hadi beste San Valentin baten zain.]]>
<![CDATA[Lesbiana suizidaren apeta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/005/002/2019-02-09/lesbiana_suizidaren_apeta.htm Sat, 09 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1950/005/002/2019-02-09/lesbiana_suizidaren_apeta.htm Permagel nobelako pertsonaia nagusia. Eta umetan, bihurria. Hamabi urte dituenean ahizpa bat izateko gogoa piztu zaio eta, gurasoek horretarako asmorik ez dutela sumatuta, bere lana egin du: haien logelako tiraderan Durex hitza idatzia duen paketea aurkitu du eta barruan geratzen diren bi kondoiak atera ditu —«bat goian, bestea behean»—. Orratz fin batekin zulatu ditu biak, zorroa ireki gabe, eta berriro sartu ditu kutxan, egindakoaren arrastorik utzi barik.

Ahizpa bat izateko apetak eman dion arren, nihilismoaren bidean hasi berria da neskatoa. Bat egiten du Eva Baltasarrek liburuaren hasieran jarritako esaldiarekin —Thomas Bernhard idazle austriarraren idazlan batetik hartua da—: «Jaiotzea zoritxarra da, esaten zuen, eta bizi garen bitartean zoritxar horri segitzen diogu».

Bernhardekin ados da Raphael Samuel indiarra. 27 urteko gaztearen ustez, bizitzea sufrimendua da. Hori dela eta, auzitara eraman nahi ditu gurasoak, mundura ekarri zutelako. Samuelek antinatalistatzat jotzen du bere burua. Hark dioenez, umerik ez izatea da onena. Haurrek ez dute sufrituko eta gizakia Lurretik joango da. Hobe planetarentzat eta animalientzat.

Samuelek mezu zirikatzaileak hedatu ditu sare sozialetan, haurrei zuzenduak: «Zure gurasoek zeu izan zintuzten, jostailu edo txakur bat izan beharrean. Zuk ez diezu ezer zor; haien entretenimendua zara». Gurasoak izateko gogoa kritikatu du: «Ugaltzea bizitzako ekintza nartzisista handiena da».

Bost urte zituenean egin zituen Samuelek gaiari buruzko lehenengo gogoetak. «Zergatik ekarri ninduzuen mundura?», galdetu zion aitari. Eta hark zer erantzun jakin ez. Gurasoek ondo hartu dute haren salaketa bitxia. Abokatuak dira, eta ez dute uste semearen auzibideak ezer ekarriko duenik. Nahiz kontrakoa pentsa litekeen, haien arteko harremana oso ona da.

Umeak ez ekartzeko deiak badu beste helburu bat, gazteak esan duenez: inor ez sentiaraztea aita edo ama izatera behartuta. Seme-alabarik ez dutenak txarto ez sentitzea. Izan ere, jende askok ez du konturatu nahi umeak izatea bezain errespetagarria —edo nartzisista— dela umerik ez izatea. Bai: «zergatik ez duzu seme-alabarik?» galderari «zergatik dituzu seme-alabak?» galderaz erantzun lekioke.

Gizartearen presioa handia da, baina. Badirudi isileko epaiketa publikoa egiten zaiola umerik gabeko jendeari. Eta azterketa pubikoa: «Hanka gorria usteltzen hasi zaio gizonari?». Emakumeen gaineko presioa askoz ere handiagoa da. Ama ez bada, osatu gabea da. Antzua. «Errua» berea da, estatistiken arabera gizonen eta emakumeen antzutasun portzentajea berdin antzekoa bada ere. Gainera, gizonak bere ohorea salbatu nahi du. Bat baino gehiago zintzurretik arrastaka eraman dute esperma aztertzeko proba egitera. Eta egia jakin arte estu eta larri egon dira, tumore baten biopsiaren emaitzaren zain egongo balira bezala. Antzua izatea minbizia delako gizonkeriarentzat. Gero, umea eginez gero, «gizona naiz» esaten dute, harro. Ez, ez da tropiko urrunetan entzuna. Euskal Herria ere macho land da.

Zer erantzun jasoko genukeen gaztetan geure sorrerari buruzko galderak egin bagenitu etxean? «Zergatik ekarri ninduzuen mundura?». Edo destroyer-ago: «Zuen maitasuna ez zegoen osorik ni gabe? Ezin zineten zoriontsuak izan haragizko jostailurik gabe?». Nagusiak gara, eta denok dakigu erantzunen multzoan denetarik egongo zela. Batzuetan benetako arrazoiak, ezin dotoreago jantziak —«gure maitasun garden mugagabearen goreneko altxor dirdiratsuena izan zinen, maitea»—, baina, bestetan, isildu egingo ziren gurasoak —«herriko festetan apur bat mozkortu ginen, kalentoia, eta ez genuen gelditzen jakin»—. Eta bi mutur horien artean...

Hortaz, hobe ez galdetzea, ez lehen, ez orain, ezustekorik ez izateko. Izan ere, ez litzateke oso atsegina izango jakitea mundura sortu ginela anaia edo arreba zaharrari apetak eman ziolako eta aitaren kondoia zulatu zuelako, ezta?]]>
<![CDATA[Mikroerasoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1910/015/002/2019-02-02/mikroerasoak.htm Sat, 02 Feb 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1910/015/002/2019-02-02/mikroerasoak.htm
Poetak hainbat sari jaso zituen. Halarik ere, Guatemalan prestigio handiena duena baztertu zuen. 2003an, uko egin zion Miguel Angel Asturias Guatemalako Literatura Sari Nazionalari, 1967ko Nobel saridunaren izena baitu. «Miguel Angel Asturias du izena. Meritu asko izan zituen idazleak, baina Indioaren Arazo Soziala tesia idatzi zuen, Guatemalako herri indigenak iraindu zituena. Eta ni herri horietako partea naiz». Herri indigenen aldarrikapenei lotu zitzaien Ak'abal. Naturarekin bat egin zuen. «Zuhaitzetako hostoek/ ahotsa tindatzen dute/ Horregatik/ txorien kantua/ berdea da».

Bere herriko kultura indigenaren aurkako erasoak salatu zituen Ak'abalek. Kitxeerak, haren hizkuntzak, milioi bat hiztun inguru ditu Guatemalan eta milioi erdi pasatuta Mexikon. Inon ez da hizkuntza ofiziala. Guatemalan hizkuntza nazionala da. Mexikon ere estatus hori du eta espainierak adina balio du. Teorian. Praktikan...

Euskarak baino hiztun gehiago ditu kitxeerak. Onarpen ofizial txikiagoa du, ordea. Eta alfabetizazio maila baxuagoa. Hala ere, euskarak ez bezala, kitxeerak elebakarrak ditu oraindik, batez ere herri txikietan. Asimilazioa ez da erabatekoa izan.

Gurean, aldiz, bai. Denak elebidunak gara hemen -euskaldunoi buruz ari naiz, noski-. Hori abantaila da, arma, herritar eta agintari askok euren nagusitasunari eusteko. Jadanik ez dute esaten «hable en cristiano», baina baztertzen segitzen dute haien hizkuntzaren inposizioaren kontra egiten dugunok. Gure etxean bertan. Euskara hutsez aurkeztu du EH Bilduk lege proposamen bat Eusko Legebiltzarrean eta tramitera onartzeko erabakia atzeratu dute bertan, espainierazko itzulpena eskuratu arte. Koalizioak salatu duenez, proposamenak erdara hutsez aurkezten direnean tramitazioa ez da atzeratzen euskarazko bertsioa ekarri arte.

Diskriminazioa ez da albistea izan. Harrigarria da zeinen azkar eta zorrotz identifikatzen ditugun egunerokoan hizkuntzaz haratagoko beste edozein eremutan izaten diren mikroerasoak. Harrigarria zeinen itsu, indarge eta erreflexu aldetik eskas gabiltzan hizkuntzaren ekologiari egindako mikroerasoez konturatu eta haien kontra egiteko. Errealitate linguistiko gordinarekin jokatzen dute erasotzaileek. Alde dute. Azken batean, euskaldun elebakarrik ez dago. Erdaldunak dira elebakar bakarrak. Hortik abiatuta, edozer da zilegi hizkuntzaren arloan.

Bozgorailutik espainieraz helarazten dizkigute mezuak lehen-lehenik, eta euskaraz jarraian, eta pozik gaude. Ez gara konturatzen euskara bigarren lekuan jartzea erdaldunen botereak emaniko opari sinboliko testimonial hutsa dela, haien burua eskuzabal agertzeko. Menpekotasunean, bigarren leku horretan tinko mantentzen gaituela. Lehen abisua euskaraz izateak emango lioke benetako balio erantsia hizkuntzari, baina horrela hutsaren hurrengoa da euskararen garrantzia komunikazioan. Noizko ahalduntze linguistikoa?

Itzulpenik gabe funtzionatuko luke Eusko Legebiltzarrak? Bai. Baldin eta kide guztiak euskaraz ulertu eta mintzatzeko gai izango balira. Bitartean, ez. Elebitasunaren onuraren tranpan segitzen dugu korapilatuta, espainiera baita benetan hizkuntza baliagarri bakarra. Zenbait legebiltzarkide euskaldunek barneratua dute hori. Beren agerraldietan bi hizkuntzak tartekatzen dituzte, baina askotan diskurtsoaren alde mamitsuena erdaraz ematen dute, mundu guztiak uler dezan. Apirilean 21. Korrika izango dugu. 2020an, 2. Euskaraldia. Zenbat mikroeraso jasoko ditugu bitartean?

Humberto Ak'abalek Pier Paolo Pasolini Nazioarteko Poesia Saria irabazi zuen, Italian. Munduari begiratzeko modu bat zuen, elkartasunean oinarrituta. «Jaio nintzenean/ bi malko jarri zizkidaten/ begietan/ nire jendearen minaren tamaina/ ikusi ahal izateko».]]>
<![CDATA[EAJ eta Venezuela]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/012/001/2019-01-26/eaj_eta_venezuela.htm Sat, 26 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1913/012/001/2019-01-26/eaj_eta_venezuela.htm
Anzoategui, Arteaga, Gogorza, Iragorry, Iribarren, Salaverria, Urrutia, Zuloaga… Asko dira euskaldunen arrastoak Venezuelako abizenetan eta toponimian. Hala eta guztiz ere, zilegitasuna ematen digu horrek guztiak herri horretan muturrak sartu nahi dituen inperioaren deiari men egiteko? Jatorri espainiarra duten herritar askoz gehiago bizi dira Venezuelan euskal jatorrikoak baino. Hala bada ere, Pedro Sanchezek ez du itsu-itsuan bat egin Trumpekin. Lehen unean, behintzat. Gero, gerokoak.

Hainbesteko presa zuen EAJk ahoa irekitzeko? Guaidok bere burua presidentetzat jo ondoren AEBek ezer esan ez balute, nola erreakzionatuko zuten jeltzaleek? Zergatik baztertu dituzte normalean goresten dituzten zuhurtasuna eta ardura? Hainbat adituren ustez, Trumpen eskaera suarekin jokatzea bezain arriskutsua izan liteke. Gerra zibilaren itzala handitzen du. Elkarrizketa, negoziazioa da bidea. Mexikok eta Uruguaik saiatzeko deia egin zuten ostegunean. Proposamena onartu zuen Madurok. Orain arteko saioetan bazterrak nahasten ibili da oposizioa. Zapatero eta beste bitartekari batzuekin lotutako akordioa sinatzeko zegoela altxatu zen mahaitik, Washington-Bogotatik jasotako deiaren ondoren, mihi gaiztoek diotenez. Munduko eskuinak Maduro joateko eskatu du. EAJk ere bai. Zergatik?

EAJ, funtsean, eskuina delako. Subiranismoa eta erabakitzeko eskubidea aldarrikatzen ditu naziogintzari dagokionez, baina, arlo sozialari begiratuz gero, beste kontu bat da. Maltzagarainoko bidea bultzatzeak ez liguke hori ahantzarazi behar. Hugo Chavezek boterea lortu zuenetik Venezuelak, oztopoak oztopo eta hutsak huts, garatu nahi izan duen sistema ekonomiko-soziala ez dator bat jelkideek defendatzen dutenarekin. AEBen eskaerari baiezkoa emanda, Simon Bolivarrek aldarrikatutako subiranotasunaren eta duintasun nazionalaren kontra egin du EAJk. Partido de los Negocios Vasco deitzen diotenak Partido de los Negocios Venezolano gisa jardun du.

EAJk aho betean hitz egiten du aldebikotasunari buruz. Abenturarik ez hemen. Venezuelan, aldiz, alde bakarretik jotzearen alde egin du. Kaosa areagotu eta gerra eragin dezakeen hautuaren alde. Maduroren agintea «diktadura» da. Yankee go home ez, Maduro go home aldarrikatu du EAJk. Etxe Zuriak txistu egin, eta korrika joan zaio, atzetik, Sabin Etxea. Alvaro Uribe eskuindarrarekin ez zuen hain zorrotz jokatu, haren agintaldiko hilketak eta gehiegikeriak ezagunak zirenean. 90eko urteetan, Antioquian gobernadorea zenean, paramilitarrek nekazarien kontra eginiko sarraskien berri ba omen zuen Uribek. Bestalde, Kolonbiako segurtasun indarrek herritar xumeak hil, eta borrokan hildako gerrillari gisa aurkezten zituzten gerra ikur moduan, euskal jatorriko politikaria presidentea zenean. Besoak zabalik hartu zuten Uribe Sabin Etxean, 2011n, jada boterean ez zegoen garaietan. Agintaria zenean Alberdi makila eman zioten. Realpolitik. Kargua utzita, eta haren iraganaz jabetuta, hainbesteko ohorea eskaini behar zioten Bilbon? Zoru etikoa zer zen azaldu ote zion Urkulluk Uriberi bilera hartan? Kargu hartu zion?

Hugo Chavez artean agintean zegoen urteetan Venezuelara joan zen lagun batek esan zidan nola hiriburuko alde aberatsenetara joaten zen, giroa ikusteko eta. Bertako parkeetan zegoen jende azal zuri edo ez hain ilunarekin hitz egiteko aukera izan zuen. Pribilegiatu horiek kezka asko zituzten. Eta kexa bat: «Orain, auzo pobreetako umeak gure parkeetara jaisten dira jolastera». Ume beltz txiro koipeztatuak ume zuri aberats dotoreekin parke berean. Hori nazka!

Aguirre, Larrazabal, Maguregui, Michelena, Narvarte, Olavarria… Eta Bolivar? Non dago Bolivar, EAJ?]]>
<![CDATA[Zeru-saltzaileak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/010/002/2019-01-19/zeru_saltzaileak.htm Sat, 19 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1881/010/002/2019-01-19/zeru_saltzaileak.htm Bahiketa Habanan dokumentala ematen dute: 1958ko otsailaren 23ko gauean Juan Manuel Fangio pilotu argentinarra bahitu zuen, 27 orduz, Uztailaren 26ko Mugimenduak. Fidel Castroren erakunde politiko militarra Batistaren kontra ari zen, eta Kubako Sari Nagusiaren bezperan burututako ekintza propaganda kolpe ederra izan zen iraultzaileentzat.

Aretoko karteldegiari begira nagoela, gizon bat hurbildu zait, eta orri bat eman. Kristau etxea, Jauna eta antzeko hitzak irakurri ditut paperean. Harengana joan naiz azkar, eta itzuli egin diot, hark alde egin aurretik. «Ez duzu nahi?», galdetu dit, harrituta. «Ez». «Zergatik?», segitu du morroiak, asaldatuta. «Hargatik», erantzun diot, oraingoan modu zakarrean, nik ere. Eta hor utzi dut, marmarrean.

Oldartu zait zeru-saltzailea. Ez du ulertzen ez dudala bere zerua erosi nahi; ez dudala zeru horretan sinesten. Maite dut ortzia, udako arratsen laztan epeletan, baita negu mineko ekaitzetan ere. Maite ditut zeru horiek: gardenak, edo hodeiz zipriztinduak, itxuraz abiadura geldo baina etengabean doazenak. Unibertsoaren misterioa. Batzuetan, Monet-en ukitu bizigarriak antzematen dizkiet; bestetan, Van Gogh-en zertzelada zirimolatsuak, gure barrenen bidezidor ilunkaren irudi. Oso beltzak direnean, Munch-en mina eta heriotza pultsioa, haren oihu lazgarria. Maite ditut zeru horiek, baina ez dut deus espero handik. Ez naiz zeru horietara joango. Ni lurrean jaio, lurrean bizi eta lurrean geratuko naiz.

Haserre joan da zeru-saltzailea. Zergatik erantzun diot horrela? Ebanjelikoa dela pentsatu dudalako. Ameriketan olioa legez hedatzen ari dira fededun ebanjeliko eskuindar horiek. Brasilen 42 milioi daude, herritarren %22. Haien botoek berebiziko garrantzia izan dute Bolsonaro faxistak garaipena lortzeko. Familia eta betiko ordena: neskatoak, arrosaz; mutikoak, urdinez. Horixe iradoki du Damares Alves andreak, Familia ministroak. Hura ere ebanjelikoa da.

Normalean, inoiz ez diet muzin egiten esku-paperei. Publizitatea dira eta kontsumora bultzatzen gaituzte, bai. Hala ere, pentsatu nahi dut paper horiek banatzen dituzten lagunak lanean ari direla, beste biderik ez dutela sosak irabazteko. Atariko atea irekitzen diet etxeko txirrina jotzen duten bakoitzean, gero buzoia bete-bete eginda ikusi eta madarikatzen ditudan arren. Dena den, pertsona horiek ez dute salbaziorako zerua saltzen.

Egun batean etxeko atera etorri zitzaidan orkatiletarainoko gonak zeramatzan emakume zurbil zurrun parea. Haien fedea saldu nahi zidaten, temati. «Nola? Ez duzu salbatu nahi?». «Salbatu? Norengandik? Ez, ez dut salbatu nahi»; «orduan, infernura joan nahi duzu?»; «bai, infernura joan nahi dut. Eman bakea». Behin, beste era bateko zeru-saltzaileak baztertu nituen. Politikariak ziren. Hauteskunde kanpainan arrosak banatzen ziharduten, eta ez nien oparia hartu. Ez nuen lore gorririk nahi odolez zikindutako eskuetatik. Zerua. Ezkerrak ere erosi du haren iruditeria. Eta saldu egiten digu. Batzuk zeruak hartzen hasten dira, eta azkenean txalet ederra eraikitzen dute Galapagar aldean, jauregia lurrean izateko, badaezpada ere. Noiz konturako gara lurra dela gure zeru inperfektua?

Santa Maria aldeko hondartzaren hegian neska mulato bat dago, zutik, oinak uretan. Seme txikia atzean utzi du, harean. Eskuan bi orri zuri ditu, gutun baten modukoak. Haren ondotik pasatu, eta ahapeka irakurtzen ari dela konturatu naiz. Amaitu duenean, uretara bota ditu bi paperak. «Amodio gutuna zen?», galdetu diot, ausart baina gizabidetsu. «Bai», erantzun du. «Baina amodio gutunak ez dira itsasora botatzen», esan diot, nire ezjakinean. «Nire amodioa Yemaya da. Itsasoaren jainkosa da. Urte hasieran nire asmoen berri ematen diot, lortzen lagun diezadan». Goiz honetako itsasoaren barea dario haren doinu eme goxoari. Eta betetasuna gogoari. Uhinak orriak eramaten hasi dira, eztiki. Urrunetara. Yemayaren itsasoko zeruetara.]]>
<![CDATA[Lehen hizkuntza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1894/010/001/2019-01-12/lehen_hizkuntza.htm Sat, 12 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1894/010/001/2019-01-12/lehen_hizkuntza.htm Ama hizkuntza deitu behar zaio ume batek sehaskatik ikasi duen lehendabiziko hizkuntzari? Zergatik? Pentsatu, hausnartu eta, gero, erantzun: ez al da sexista? Zergatik esan ama hizkuntza, eta ez lehen hizkuntza?

Norberak umetatik garatu duen lehenengo mintzairari deitzen zaio, normalean, ama hizkuntza. Zure izate kontzientziarekin, lehenengo giza garapenarekin bat egiten du hizkuntza berezi horrek; zure adierazkortasunari eta unibertso emozionalari lotua dago. Esate baterako: Bizkaiko ume euskaldun batentzat bekereke berbak konnotazio berezia du, haur erdaldun baten hizkerako corderito hitzak inondik inora ez duena. Txikitan bekereke entzun du etxean, behin eta berriro, bere lehen hizkuntzan. Ama hizkuntzan? Eta Bizkaiko ume euskaldun hori amaren ahizpak zaindu badu, amaren faltan, nola deituko diogu haren lehen hizkuntzari? Ama hizkuntza ala izeko hizkuntza?

Beste alde batetik, ama hizkuntza eta amaren hizkuntza bereizi beharra dago. Adibidez: hiru urteko ume adoptatu bat, Bulgariatik familia euskaldun batera ekarria. Bulgarierazko hitzak ahaztu egingo ditu, euskara ikasten duen neurrian. Ama biologikoaren hizkuntza bulgariera da eta umeak hizkuntza horretan esan zituen lehen berbak. Zein da haren ama hizkuntza: bulgariera ala euskara?

Nik lehen hizkuntza terminoa hobetsiko nuke, baina horrek ez du auzia guztiz argitzen. Lehen hizkuntza euskara zuten pertsonak ezagutu ditut Bizkaian, batez ere Bilbon, euskaraz ondo mintzatzeko gai ez zirenak. Adin jakin batetik aurrerako herritarrak ziren. Hobeto egiten zuten erdaraz. Frankismoaren garaian jaio ziren. Eskualde euskaldunetatik hiriburura joan, eta hizkuntza galdu zuten edo modu traketsean eutsi zioten. Teorian, euskara zuten lehen hizkuntza -edo ama hizkuntza, nahi baduzu-, baina hizkuntza herdoildu egin zitzaien, ez erabiltzearen ondorioz. Euskara ama hizkuntza edo lehen hizkuntza zutela esatea engainagarria da, suposatzen baita ama hizkuntza dela hiztuna ondoen moldatzen dena.

Dena den, arazoak arazo, lehen hizkuntza deitzea izango litzateke egokiena, nahiz horrek kontua erabat konpontzen ez duen. Frankismoan Bilbora joandako euskal herritar horiek -behinola euskaldunak- ditugu adibide. Euskararekiko lotura afektiboak bizirik segitzen zuen haien barrenean. Katue berbak, txikitan baserrian erabiltzen zutenak, umetako bizipen eta oroitzapenak pizten zizkien. Gato hitzak, ez. Baina adierazkortasunaren arloan, eguneroko komunikazioan, ez zuten euskaraz egiteko trebetasunik. Eta, ez ahaztu, ama hizkuntza kategoria hiztunak lehen aldiz entzun, garatu eta, teorian, ondoen hitz egiten duen hizkuntzari deitzeko erabiltzen dugu. Haatik, zer jarri ikerketa soziolinguistikoetan ama hizkuntza hori, praktikan, ama hizkuntza ez denean?

Horretaz gain, bada beste arrazoirik ama hizkuntza terminoa baztertzen hasteko, batez ere berdintasunean eta genero kontuetan sentsibilizatuta gauden garaietan. Bikote homosexual baten haurraren kasuan areago agertzen da egungo gizartean ama hizkuntza esaten segitzearen anakronismoa. Zer erantzungo du ume horrek eskolan, kalean edo ikerketa soziolinguistikoetan, ama hizkuntza zein duen galdetzen badiote? Nola deituko dio ume horrek bi gizon horiekin ikasi duen lehen hizkuntzari, harekin amarik egon ez bada? Ama hizkuntza?

Guraso gizonezko batek alaba edo semearen ardura hartuko balu, haren ama lanean buru-belarri ari delako eta etxearen zutabe ekonomikoa delako, eta ume horrek aitarengandik jasoko balitu zuzenean lehen hitzak, lehen komunikazio tresna, ez litzateke egokiagoa izango euskara dela haren aita hizkuntza, hau da, haren lehen hizkuntza? Terminologia egokitu beharko genuke, errealitate sozial berria gogoan. Ama hizkuntza esamoldea erabiltzen dugun guztietan ume horren ardura edo zaintza amarena dela edo izan behar duela adierazten ari gara, modu argian edo inplizituan. Ama hizkuntza? Pentsatu, hausnartu eta, gero, erantzun: ez al da matxista?]]>
<![CDATA[Dibortzio berri on!]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2079/005/002/2019-01-05/dibortzio_berri_on.htm Sat, 05 Jan 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2079/005/002/2019-01-05/dibortzio_berri_on.htm
Urte hasierako lehendabiziko lanegunean ugaldu egiten dira bereizteko aholku eske abokatuen bulegoetara egiten diren deiak. Sally Powell abokatuak Huddersfield Daily Examiner hedabide britainiarrari duela urtebete azaldutako iritziak ez du baliorik galdu egun: krisian edo bereizteko arriskuan dauden bikote gehienek hiru arrazoirengatik segitzen dute elkarrekin Gabonetan: seme-alabengatik, euren buruari azken aukera emateagatik eta itxuraz zoriontasuna nagusi den sasoian euren egoera tristearen berri ez emateagatik lagunei eta senideei. Behin festak pasatuta, libre sentitzen dira banatzeko.

Eva Illouz soziologoak Eguberrien eta maitasunaren mitoa aztertu du bere lanetan. Maitasunaren merkantilizazioaren gaia ere jorratu du, ikuspegi marxista batetik. Utopia erromantikoaren kontsumoa liburuan kapitalismo emozionala kritikatu du Illouzek. Hark dioenez, XIX. mendean gizona emakumearen etxera joaten zen gortea egitera. Joan den mendeko 30eko hamarkadan aldatu zen joera. Erromantizismoaren merkatua sortu zen, produktuen salerosketen inguruan. Egunkarietan argitaratzen ziren iragarkiek maitasuna bezalako emozioekin lotu zuten produktu horiek erostea. Maitasuna kapitalismoaren kontsumo gaia bihurtu zen, eta beste ohitura batzuk sortu ziren. Etxez kanpoko erromantzea jaio zen.

Illouzek Der Spiegel astekari alemaniarrari esan dionez, Eguberriak itxaropen garaiak dira, exijentzia handikoak bikoteentzat. Haren iritziz, Eguberriak eta maitasuna «oso mito indartsuak» dira. Harmonia eta zoriona sentitzen ez baditugu, porrot egin izanaren sentsazioa nagusitzen zaigu. Hala ere, berak argi dauka: «Oso zaila da familia bizitza Eguberrietako arbola bezain perfektua izatea».

Eguberriak eta familia lotuta doaz, eta lehenaren irudi dirdiratsuak bigarrena itzal dezake. Eguberriek eta zoriontasun konpultsiboak bikote bizitzari eragiten diote. Haren egoera osasuntsua bada, egun hauetako estresa eta presioaren zama eramaten jakingo du. Erlazioa oker badago, areago belztuko zaio porrotaren itzala. Hala ere, kasu askotan bikotekide batek Eguberriak pasatu arte itxarongo du dibortziatu egin nahi duela esateko. Astebete lehenago esanez gero, familia osoaren giro alaia mingostuko luke. Batez ere, tartean umeak badira. Ez, topa egitea da onena eta elkarri urte zoriontsua opatzea. Familia zuzenbidean espezializatutako abokatuak krudela ez izateko eskatu dizu. Festak amaitu eta gero izango duzu aukera senar edo emaztearekin berba egiteko.

Wilson Nesbitt abokatu bulego britainiarreko kide Lenore Rice andereak dio Gabonak urte osoko estres handieneko garaiak direla. Bikote asko 2-3 astean egoten dira elkarrekin, eta hori test modukoa izaten da. Erlazioa kili-kolo badago, errazago joango da behera. Bai, udako oporrak ere antzekoak izan daitezke, baina Eguberriek plus bat dakarte: prestaketak, opariak, lagunekin elkartzea eta derrigorrezko maitasun giroaren diktadura. Eta familiako beste kideak, senideak. Zeren eta normalean ez baitzoaz aitaginarreba edo amaginarrebarekin Karibera, baina beraiekin afaldu eta bazkaltzen duzu Eguberrietako festetan. Estres psikologiko handiegia, bikotearen osasuna pattal samarra bada.

Dena den, zure egoera ona bada, ez sobera kezkatu, irakurle maite hori. Urtea ondo hasiko duzu. Kontua bestelakoa bada, ez izan oso ezkorra. Konpontzeko modua egon daiteke, nahiak eta aukerak bat egiten badute. Urtarrileko aldapa gainditzen baduzu, elkarrekin segi dezakezue datozen Eguberriak arte. Edo bestelako garai batera arte. Zure bikotekidearen ahotik, ustekabean, zorigaiztoko esaldia irtengo den arte: «Hitz egin behar dugu».]]>
<![CDATA['Stupidity Hostel Sarajevo']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/009/001/2018-12-29/stupidity_hostel_sarajevo.htm Sat, 29 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1872/009/001/2018-12-29/stupidity_hostel_sarajevo.htm War Hostel Sarajevo hotela dugu toki horietako bat, Bosniako hiriburuan. Bertan, biolentziaren eta basakerien zantzuak aurkituko ditu turistak, baina bigarren eskukoak. Fake war da, ustezko gerra gozatu eta bizi izateko, benetako gerran sufritu eta hil gabe.

Sarajevoko hotelean ostatua hartzen dutenak tiro, bonba eta leherketen etengabeko hotsen artean bizi dira, gau eta egun. Lurrean botata lo egiten dute, koltxoi ziztrinetan, izararik gabe. Hormetan armen irudiak dituzte, eta Heriotza hitza pintatua.

Arijan Kurbasic da hotelaren managerra. Hark jakinarazi duenez, hainbat lekutako jendea joaten da War Hostel Sarajevo-ra. Ezetz asmatu nongoak diren gehien-gehienak? Bingo! AEB, Europa eta Australiakoak. Sarajevoko jendeak ez du ezer jakin nahi horretaz, benetako gerra zer den ederki baitaki. Alta, lehen munduko herritar zibilizatuak irrikan daude sentsazio horietan murgiltzeko. Kurbasicek The New York Times egunkariari adierazi dionez, millennial-ek gozatzen dute gehiena. «It's cool!», esaten dute. Kontua ez dela cool erantzun du Kurbasicek, gerra dela, baina oker dago. Ez da gerra. Gerraren sufrimendua eta tragedia zorionez zer diren ez dakiten zenbait gazte aspertu deszerebraturentzako jolasaldia da. Bizpahiru gautan ostatua hartu hotelean, eta etxera itzultzen dira pozik, low cost hegaldian. Ez dituzte tirokatu, jipoitu. Ez dituzte bortxatu edo hil. Gorputza osorik dutela bueltatzen dira gure heroiak. Gerratik bizirik irten dira. Zer gerra, baina?

Gerra turismoa. Abendu hasierako zubian Auschwitz bisitatu zuen lagun batek azaldu didanez, kontzentrazio-esparruko zenbait lekutan grafitiak eta pintadak daude. Denak iraingarriak, denak antisemitak izan ez arren —ez al da errespetu falta gatibuak xaboia egiteko hiltzen zituzten lekuan Ni hemen izan nintzen idaztea?—. Lagun horrek esan dit nola fusilamendu gela batera joan ziren eta, han zeudela, bikote batek jendea tirokatzen zuten hormaren kontra jarri, eta selfie bat egin zuen, irribarretsu. Party, party, more party; dont worry, be happy, material ona ekarri dugu eta.

Ruanda aldera ere joango litzateke jende hori, selfie-ak egitera. Ba al dakite zer egiten zieten bertako soldaduek emakumezkoei? Ikus ditzatela ume soldaduei buruzko dokumentalak: seme nerabea fusilaz mehatxatu eta ama bortxarazi, haiek barre egiten zuten bitartean. Edo seme-alabekin iheslari ilaran zegoen emakumeari bularrean babestuta zeraman hilabeteko haurra kendu eta tiro batez hil, negar egiten ari zelako. Eta horren ostean, amari esan: «Orain gorpua zapaldu eta zapaldu; txikitu, birrin-birrin egin arte, beste seme-alabak akabatzea nahi ez baduzu».

Gerra, sarraskiak eta genozidioak izan diren lekuak bisitatzea komenigarria da iragana ez ahazteko. Gernikako Bakearen Museoan naziek eta faxistek eragindako sarraskiaren berri izango duzu. Historia da, ezagutu beharrekoa. Hala ere, ez dakit zer esango lukeen bertako jendeak negozio gizon edo emakume buruargi batek Sarajevoko ostatukoaren antzeko egonaldi bat antolatuko balu hotel batean, burugabe batzuen morboa asebetetzeko.

Espektakuluaren eta exhibizionismoaren gizartea puzten ari gara, gerraren edo bestelako astakerien inguruan. Sarajevon edo Iruñean bertan. Begira, bebarru honetan bortxatu zuten Manada delako taldekoek Madrilgo neska hura. Eta selfie bat egin hantxe, irribarretsu. Erlaxatu eta gozatu, badakizu.

Gerra zer den jakiteko, ez duzu hotel batera joan behar tragediaren eszenifikazioaz gozatzeko. Nahikoa duzu gerra pairatu duen jende zaharraren begi isilei erreparatzea. Haien oroitzapenen oihu mingotsak simulatutako tiro, metraila eta bateria hotsak baino ozenago entzungo dituzu bihotzean. Baldin eta bihotzik baduzu.]]>
<![CDATA[Opariak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2125/013/001/2018-12-22/opariak.htm Sat, 22 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2125/013/001/2018-12-22/opariak.htm La Vanguardia egunkarian. 2013. urtean Malvina uharteetan izan zenean, beldurrik handiena noiz sentitu zuten azaldu zioten British nazionalista amorratuek. Ez zen 1982ko gerran izan, geroago baizik, Argentinako presidente Carlos Menem-ek diskurtsoa samurtu zuenean.

Malvinetako herritarrek Carlini adierazi ziotenez, jendea gozatzeko politikan ekimen berezia bultzatu zuen Menemek: Eguberrietan opariak bidali zizkien uharteetako umeei. Txikien emozioak bideratzeko saioa izan zen. Izan ere, opariak edonon eta edonoiz dira ongi etorriak, batez ere oraindik espiritu kritikorik ez duten pertsonen artean. Umeen kasuan, adibidez. Haien bihotzak konkistatzea gerra irabaztea baino askoz errazagoa da.

Zer izango zen diktadurak, euskara debekatu barik, Athletic, Real edo Osasunaren kamisetak oparitu balizkie Euskal Herriko haurrei, euskaraz idatzitako postal batekin? Zer gertatuko litzateke Espainiako Gobernuak opariak bidaliko balizkie? Gurasoek lanak izango lituzkete seme-alabei azaltzeko ustekabe atseginak ematen dizkien estatuak asimilatu egin nahi dituela, modu gozoan bada ere.

Espainiak ez du hori egiten jakin. Ez hemen, ez Katalunian. Frantsesak ere kolonialista galantak dira, baina espainiarrak baino askoz azkar eta abilagoak ditugu. Frantsesa hizkuntza ofizial bakarra da, baina ez dute debekatu arbasoen hilarrian euskaraz idaztea. Lehen eta Bigarren Mundu Gerretan Frantziaren alde hildako euskal herritarren izen-abizenak jarri dituzte herrietako oroitarrietan. Faxistek eraikitako monumentua leher dezakezu Hegoaldean, baina nola suntsituko duzu Iparraldean zure aitona-amonen deiturak dituen oroitarria? Ez duzu zikintzen aitatxi omentzeko ezarri duten harria.

Eguberriak hemen ditugu, baina Madrilek ez digu oparirik bidaliko. Gauza askorik ezin espero. Beharbada, Sanchezek gobernuan segitzen badu, Gasteizen egingo dute 2019ko Gabonen aurreko ministro kontseiluaren bilera. Gizarte Segurantzaren transferentziari buruz hitz egiten segitzeko asmoa azalduko dute. Bilboko aireportuari Agirre lehendakaria aireportua deitzea onartuko dute eta Lauaxeta-ri eginiko epaiketa militarra baliogabetu egingo dute, euskaldunok pozik egon gaitezen. Nolaz esango diogu ezetz opari horiei?

Hortik aurrera? Katalunian hemen baino gehiago dute jokoan espainiarrek eta, erabaki sinboliko eta hitz politez gain, zer? Herritarren %80 erabakitzeko eskubidearen alde daude. EAEn askoz gutxiago dira: %45, Deustobarometro ikerketaren arabera. Datuak ikusita, gogora datorkit EAJk Gure Esku Dagori eskatutako autokritika, Donostiako herri kontsultan izaniko parte-hartze txikiagatik. Erantzukizun osoa Gure Esku Dagorena da? Donostiako Udalerako eta Gipuzkoako Aldundirako inkestek ematen dizkieten boto emaileen erdiak mobilizatzeko benetako ahaleginak egingo balituzte, bestelako emaitzak izango lituzkete herri galdeketek, seguru egon. Autokritikarik? Ezker abertzaleko militante batek azaldu zidan nola, duela urte batzuk, bere herri txikiko batzokira joan zen, orduan egiten hasi ziren ekintza sinboliko horietako batean parte hartzeko eskatzeko. «Ondo dago, baina guri alderdiak ezer esan arte, gu ez gara joango», esan zioten.

Oparien benetako balioa ez datza erabiltzen den diruan. Ez. Londresen bizi nintzenean, abendua heldu, eta oparia erosi nion bost urte zituen ilobari: larruzko baloi bat. Ez dut ongi gogoratzen zenbat balio izan zuen, ezta Tottenham taldearen ezkutua ote zuen ere —baliteke, Finchley aldean judu asko bizi baitira—. Gauza bakarra dakit: baloi hura erosi ostean ia astebete eman nuela —soldata berriz kobratu arte— taberna edo zinemara joan barik. Geratu zitzaidan diru apurra ozta-ozta iristen zitzaidan janaria erosteko. Hamaika opari egin ditut orduz geroztik; horietako asko ilobarentzako baloi hura baino garestiagoak izan dira. Hala ere, bat ere ez da izan hura bezain garestia.]]>
<![CDATA[Amona, ama, alaba]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2147/008/002/2018-12-15/amona_ama_alaba.htm Sat, 15 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2147/008/002/2018-12-15/amona_ama_alaba.htm
Ama gaztea sumindu du «emakume zahar ozpinduak» —halaxe definitu du—. Ez da ama txarra umeari telefonoa uzteagatik. Haurra ordu erdiz jolastu da. Eta? Teknologia berriak, sakelako telefonoak barne, ez dira kaltegarriak ondo erabiliz gero.

Hortxe dago koska: ondo erabiltzen jakitea. Gabonak datoz eta telebistako zenbait iragarki arazo hori aireratzen hasi dira. Euskaltelek itun moduko bat sinatzeko proposatu die haurrei. Sakelakoak ez lieke errealitatean bizitzea oztopatu beharko, lagunekin aurrez aurre egotea, komunikatzea. Ikea multinazionalaren iragarkiak, aldiz, panorama gordina erakutsi digu. Gabonek etxekoak hobeto ezagutzeko aukera eskaintzen digute. «Sare sozialak beti egongo dira hor, baina zure familia ez da beti egongo. Orduan, aprobetxa ezazu», esan du bideoko neska batek. Ikeak deskonektatzeko eskatu digu, gero berriro konektatzeko. Abenduaren 24tik urtarrilaren 1era arte bere sare sozialen mugimendua etengo duela jakinarazi du. Marketin ederra.

Ikearen bideoko beste neska bat konturatu da celebrity baten bizitzaren gorabeherak hobeto ezagutzen dituela familiako kideenak baino. Zu ere berdin antzean zabiltza. Kim Kardashian-en amodio, rollotxo, flirt eta gau bateko jardunaldi guztien xehetasunak irakurri dituzu, Kanye West-ekin ezkondu zen arte, baina ez dakizu zure amonak, mahaiko beste izkinan dagoen andre zahar «txotxolotzen hasiberri» horrek Zinemaldira etorri zen galai baten begiak txoratu zituela, eta gogoa aztoratu. Eta gau zoro bat igaro zuela harekin, eta aktoreak Ameriketara joateko eskatu ziola, baina berak, ezetz. Felixi ez zion ezer esan —zer esango zion hari, bada, zera zela, laztanetan eskasa eta ohean mahaspasa?—. Gero Felix utzi, eta Antonekin ezkondu zen, zure aitonarekin. Amonak gustura asko azalduko lizuke bere sekretua, etxeko inork ez dakiena. Zu haren begietako kutunena zara —txikitatik izan zara, badakizu— eta zurekin konpartitu nahi luke burua galdu aurretik, baina zuri ez zaizu interesatzen.

Amona joan egingo da, eta zuk hor segituko duzu, zeure sare sozialekin. Ikearen su-eten komertzialari ez diozu kasurik egingo, noski. Ez zara deskonektatuko; ez dituzu Eguberrietan antsiolitikoak hartu nahi. Nolaz egongo zara astebetez sare sozialik erabili gabe, zeure mezu, selfie, bideo eta beste kontuak lagunei bidali gabe? Ez duzu denbora alferrik pasatu gura amonaren txorakeriak entzuten. Sare sozialei lotuta segituko duzu. Eta telefonoari atxikita.

Sakelakorik gabe ez zara ezer. Zure sozializazio luzearen prozesuaren oinarria izan da. Zure amarekin hasi zen. Irratiko amaren modukoa da ama. Hark ere maite zintuen txikitan. Hura ere jolasten zen arratsaldero zurekin, eta ipuin bat irakurtzen zizun gauero. Hark ere utzi zizun telefonoa tren edo jatetxe batean ordu erdiz jolasteko, baina ez zara gogoratzen. Oso txikia zinen.

Sakelakoa lehengaia duzu, arnasa bezain garrantzitsua. Telefonoa zure bizitza osoaren gordailua da. Ez duzu agendarik behar. Hortxe dituzu bilduak datu guztiak: telefono zenbakiak, kontaktuen informazioa, zure eta besteen argazki eta bideoak, kanta gustukoenak, zenbait mezu inozo, eta hainbat kitzikagarri, zure azterketen datak, zure hilekoa noiz izango den. Eta hurrengo bikotekidearekin esperimentatu nahi zenukeen teknika ustez zoragarri hori, Mikel, oraingoa, zera delako, lausenguetan demasa, baina larrutan eskasa. Guztia duzu telefonoan, baina zerbait falta da zure bihotz barrenetan. Eta amonaren sekretua zure oroitzapenetan.]]>
<![CDATA[Hil da Olentzero]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2131/005/001/2018-12-08/hil_da_olentzero.htm Sat, 08 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2131/005/001/2018-12-08/hil_da_olentzero.htm fake news. Santa Claus, Easter Bunny, Tooth Fairy... they all are fake news, my sweet kids. Halaxe. The fucking Santa is a fake esatea besterik ez zuen behar.

Irakaslea ordezkoa zen. Bazeramatzan bi urte Montville aldean, 20.000 bat biztanle dituen herrian. Substitute teacher told 1st graders Santa isn't real, basically ruined Christmas, titulatu du Nj.com hedabideak. Ikasle txikienen Eguberriak zapuztu omen ditu andereñoak; haien paradisua suntsitu. Hil da Bizarzuri. Edo Olentzero, hemen gertatu izan balitz. Irakaslearen jokaera deitoratu du Rene Rovtarrek, Montvilleko eskola-inspektoreak. «Kaltea» etxean konpontzen saiatuko direla eman du aditzera ama batek.

Ez dakit irakaskuntzaren arloko sindikatuek ezer adierazi duten irakasle egiazalearen kontrako neurriei buruz. Zenbateraino dago justifikatuta emakumea kaleratzea? Ez zegoen hura zuzentzeko aukerarik? Eskuzabaltasunik ez, barkamenik ez maitasunaren garaien atarian? Etorkizunean, non egingo du lan emakume horrek, curriculumean haurren mundu magikoa zapuztu duela agertuz gero?

New Jerseyko irakasleak egia baino ez du esan, baina bazterrak nahastu ditu. Horrek kezka eta galdera batzuk sorrarazten ditu. Nork eta nola argitu behar dizkie haurrei haien unibertso dirdiratsuko gezur ilunak? Noiz? Eguberrietako istorioei ez ezik, egunerokoan berebiziko garrantzia duten gaiei buruz ere ari naiz. Esaterako: noiz eta nola esan behar dio guraso ateo batek umeari amama ez dagoela zeruan, zerurik ez dagoelako? —«nire ustez» esan barik, fededunek ez baitute esaten «amama, nire ustez, zeruan dago»—. Edo: eskolan, noiz eta nola hasi behar zaie umeei sexualitatearen korapiloa askatzen? Ez naiz betiko koplari buruz ari: «Aitatxok zera zertu zuen amatxoren zerean eta handik bederatzi hilabetera... zera, zeu sortu zinen». Beste azalpen sakon eta argiagoak ditut gogoan.

20 urteko ikasleek kontatu didate beren eskoletan, Nafarroan, 15 urterekin eman zietela lehenengoz horren berri, «gehiegi» sakondu gabe. 15 urte bete arte egon behar dute Internet eta sare sozialen aroko gizarte hipersexualizatu bateko neska-mutilek zer eta nola egin behar den jakiteko, zer saihetsi, nola jokatu? Wilhelm Reichek burua altxatuko balu, altxatu! Eta egongo da horrekin ados dagoenik. Edo atzera egin nahi duenik. Ikusi Skolae programarekin zer gertatu den. Katoliko integristak jo ta fuego ditugu ekimenaren aurka.

Jean Louis Davantek adierazi zuen elkarrizketa batean nola gaztetan apaizek zerbait esaten zieten bere adinekoei, horri buruz: emakume batekin guztia ez dela sartu eta atera; denbora, samurtasuna, ferekak behar direla, gozotasuna, gauzak ondo joateko. Apaiz errepublikanoak desberdinak izango dira, agian. Diktadura edo monarkiako apaiz edo moja asko, ordea, ez. Zer-nolako sexu heziketa ematen dute Gazteluetan? Udalekuetan Bizkaiko hainbat herritako umeekin ibiltzen den begirale batek kontatu dit Opus-en ikasitako haurrei segituan igartzen zaizkiela beren jatorria eta pentsaera. Batez ere, neskatoei. Oso klasistak direla, komentario arrazistak egiten dituztela. Ez ei dute nahastu nahi itxuraz beste klase sozial batekoak direnekin. Are gutxiago kanpotar itxura badute. Txiki-txikitatik barneratua dute. Pozoi hori guztia diru publikoz subentzionatu behar dugu?

Bortzirietako eskola batera hitzaldia ematera joan zen sexologo bat. Azalpenen ondoren, 15 urteko ikasle bati begiratu zion. «Eta zuk, noiz jo zenuen lehen aldiz kanpaia?», galdetu zion, tupustean. Mutikoa gorri-gorri egin zen, lotsaren lotsaz. Beste ikaskideek ez zuten negarrik egin, ez horixe.]]>
<![CDATA[Australia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/012/001/2018-12-01/australia.htm Sat, 01 Dec 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1928/012/001/2018-12-01/australia.htm The Narrow Road to the Deep North —Iparralde sakonerako errepide estua— nobelan. Eleberriko pertsonaia nagusia Dorrigo Evans medikua dugu, min fisikoan aditua eta sufrimendu emozionalean aritua. Tramaren zati handi bat Bigarren Mundu Gerran girotuta dago. Birmania Thailandiarekin lotuko duen trenbidea eraiki behar dute japoniarren gatibuek. Horietako bat da Evans.

«Gizon zoriontsu batek ez du iraganik. Gizon zorigaiztoko batek hori besterik ez du», dio protagonistak, bizitzaren balantze moduan. Haren ustetan, iraganik gabeko pertsonak zoriontsuak dira. Hori ez da beti egia. Iraganaren jabea bazara, ondo; iraganaren esklaboa bazara, ez. Ñabardura txiki baina garrantzitsua. Esan, bestela, gaztetan hemendik Australiara joaniko euskaldunei. Migrazio horren hasieraren mendeurrena ospatzeko elkarrekin bazkaldu zuten lagun haiek eta haien ondorengoek igandean, Gernikan. Orainaren bidez iragana eta etorkizuna lotzeko.

Euskal australiar horietako bat 17 urterekin etorri zen gurera, lehen aldiz. Ingelesez eta euskaraz baino ez zekien. Hemengo autobuseko gidariak soilik erdaraz. Bidaia ordaindu behar zuen bakoitzean, mutilak txanponak eskuan erakusten zituen, eta besteak zegokion dirua hartzen zion. Gizonak bere bizipenen berri eman zuen ETBn, Teleberri albistegian. Erdaraz entzun genuen. Euskaraldiaren astean. Hain zaila zen haren euskarari erdarazko azpidatziak jartzea?

Gazte hura gizon hirueleduna da gaur. Elebidun bihurtu ote zen autobuseko gidari elebakarra? Barka iezadazue duda egitea. Batzuetan, zientzia fikziozko irudi pozgarri bezain hutsala datorkit burura: euskaldun gazte guztiak atzerrira joan dira, han hamaika esparru linguistiko desberdinetan bizi izateko. 20-30 urteren buruan euren seme-alabak, kanpoan jaiotakoak, itzuli dira. Bakoitza urruneko hizkuntzaz mintzatzen da, eta etxean ikasitako euskaraz. Orduan euskara izango litzateke guztien komunikazio hizkuntza bakarra, komunean izango luketen mintzaira. Ametsetatik esnatu eta errealitatera itzultzen naiz: euskaldunek alde eginez gero, erdaldunak baino ez ziren geratuko hemen eta, 20 urteren bueltan, haien umeak ere egongo ziren. Eta pentsatzen hasten naiz zer gertatuko ote zen joandako euskaldunen seme-alabak hona etorri eta gero. Erdaldunak ez ote zuen euskalduna irentsiko, ohi legez. Gure fikziozko migratzaileen ondorengoek erdara ikasi beharko lukete hemen bizi ahal izateko. Australiatik itzulitako 17 urteko gazteak bezala.

Nola ez ikasi, bada, erdara? Presioa hain da handia. Bizkaiko kasu bat ezagutzen dut: andre bat gaztetan alargundu eta Londresera joan zen seme txikiarekin. Bertan lanean hasi eta berriz ezkondu. Koskortu zenean, euskaraz eta ingelesez baino ez zekien umeak. Espainiar batek kasuaren berri izaten zuen bakoitzean muturrak okertzen zituen, hori ulertu ezinik. «Amak zergatik ez zion gaztelera irakatsi?». Ba, euren berezko hizkuntza transmititu ziolako. Ingalaterran bizi diren greziarrek edo norvegiarrek bezalaxe. Amak erdaraz hitz egin behar zion seme txikiari, ala? Zenbait hegemonistaren iritziz, bai: espainiera unibertsala da. Euskara, aldiz, una lengua para andar por casa.

Australia presoz birpopulatu zuten kolono ingelesek. Richard Flanaganen arbasoak Irlandatik eraman zituzten bertara. Flanagan Australia pelikulako gidoilarietako bat izan zen. 2008ko filmean norberaren bizi proiektuen garrantzia nabarmentzen dute Hugh Jackman-en ahotsean aditzen diren hitzek: «Jende gehienak gauzak eduki nahi ditu. Badakizu: lurra, ekipajea, beste jendea. Seguru sentiarazten du. Baina hori guztia kendu ahal dizute. Amaieran, zuk duzun gauza bakarra zeure historia propioa da. Historia on bat bizitzen saiatzen ari naiz». Haien historia eduki eta bizitzera joan ziren euskaldunak Australiara. Orain, iraganaren jabeak dira. Nolakoa izango da haien etorkizuna?]]>
<![CDATA[Kolpistak eta faxistak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/007/001/2018-11-24/kolpistak_eta_faxistak.htm Sat, 24 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1901/007/001/2018-11-24/kolpistak_eta_faxistak.htm
ERCko diputatua nekatuta dago, nazkatuta, eskuindarrek «kolpistak» deitzen dietelako, behin eta berriz, Kataluniako prozesua bultzatu zutenei. Lehertu egin da Tarda. «Zuk guri kolpista deitzen diguzun guztietan guk faxista deituko dizugu», esan dio Ciudadanoseko buruari.

Lengoaiaren perbertsioa. Independentisten aurka kolpista hitza lehen aldiz entzun nuenean harritu egin nintzen, iraina, gehienetan, eskuinaren aulkietatik zetorrelako. Benetako estatu kolpe eta gerra odoltsu baten ondorioz ezarritako diktaduran agindu zutenen oinordeko ideologikoen aldetik zetorrelako, alegia. Pertsona horiek kolpista hitza zabaltzen ari dira orain. Zer espero dezakegu aho txikiarekin Franco kolpista laudatu edo zuritu arren -jokaera horren adibideak azaltzen dira tarteka sare sozialetan, haien alkate edo zinegotzien esanekin- aurkari politikoak izendatzeko nazi hitza erabiltzen duen jendearengandik?

Hori Espainian baizik ez da gertatzen. Monarkiak Francori esker berreskuratu zuen boterea. Inoiz ez dute haren etorkizuna herritarrek erabakitzea onartu. Trantsizioan zegoen aukera, baina alferrik. Javier Perez Royok Catalunya Radio hedabideari azaldu dio garai horietako gertakari garrantzitsua: Espainiako Alderdi Komunistaren komite zentralaren bilera, Santiago Carrillo bertan zela -Perez Royok ez du gogoratzen PCEko buruak ileordea jantzia ote zuen, kamuflaje moduan-. Ezustean, Suarezen deia jaso zuen Carrillok. Ordu eta erdi luzez mintzatu ziren telefonoz. Politikari komunistak gelara itzuli, eta hauxe azaldu zien alderdikideei: «Suarezek esan du monarkia ez dela auzitan jarri behar. Monarkia, edo...». Diktadura 1936ko kolpearen bidez ezarri zuten militarrek inposatu zuten monarkia beste kolpe baten mehatxuaren bidez, 40 urte geroago. Eta orain kolpistak besteak dira, bortxaren zeharkako abisuaz saldu eta besterik ezean onartutako konstituzioak ukatzen dien eskubidea aldarrikatzeagatik.

Tristeena politikari neoliberal arlo batzuetan progresisten jarrera da. Carmen Calvo presidenteordea ez da lotsagorritu, Espainia munduko hogei demokrazia onenen artean dagoela esan duenean. Kataluniatik gogorarazi diote Espainia munduko demokrazia bakarra dela diktadura batetik irten eta erregimenaren arduradunei ezertxo ere gertatu ez zaiena. Zigortu ez; epaiketa sinbolikorik ere ez. Kontrakoa: haien «eskuzabaltasuna» txalotu dute. Espainia dugu hobi komun kopuru handiena duen herrialdea, Kanbodiaren ondoren. Sarraski horien arduradunei ez zieten konturik eskatu, ordea. Calvok beste ahokada bat bota zuen preso politiko katalanei buruz, azaroaren 6an: «Delituak egin dituztelako daude preso». Hori marka. Epaitu aurretik errudun. Zeinen ondo dagoen botere banaketa munduko demokrazia onenen erresuma espainiarrean.

Eta bitartean, diktadorearen gorpua dugu hizpide. Haren familia oihu batean, hura Erorien Haranetik ateratzea profanazioa balitz moduan. Eskerrak ez dugun haien birraitonaren moduan jokatzen. Zeren, diktadoreak egin zuen bezala egingo bagenu, Kanbodiakoak bezalako hobi komun batera botako baikenuke haren gorpua, bide bazterreko txakurren pare. Eta hau esango genieke: hasi zaitezte haren hezurrak bilatzen. 80 urte dituzue, berak hildako herritarren senideek haien gorpuak aurkitzeko behar izan duten denbora, hain zuzen. Eta haiek bila eta bila ari diren bitartean guk barre egingo genuke euren kontura, Casadok eta bestek gerrako hobi komunetan lurperatutakoen senideekin egin duten legez: protagonismoa nahi dutela, diru-goseak jota daudela eta abar. Kolpistak. Faxistak. Kolpistak eta faxistak.]]>
<![CDATA[Zenbat gara?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/010/001/2018-11-17/zenbat_gara.htm Sat, 17 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1881/010/001/2018-11-17/zenbat_gara.htm
Haien ustetan, Gure Esku Dago-k biharko antolatutako bozketak ere nazionalisten kontuak dira. Katalunian aspaldi hasi ziren bide hori lantzen. Orain, gizartearen sostengu ahalik eta zabalena lortu nahi dute. Azken ekimena: Omnium Cultural erakundeak sortu duen Som el 80% plataforma. Eragile politiko eta sozial asko elkartu dira horren inguruan, milaka herritar. Geroa elkarrekin erabakitzeko eskubidea aldarrikatu dute. Sinatzaileen artean David Fernandez eta Xavier Domenech daude. Eta Joaquim Nadal, Gironako alkate sozialista ohia.

% 80 dira Katalunian. Eta gu, zenbat gara? Eusko Legebiltzarreko bozetan lortutako boto portzentajeak batuta, gehienak. Teorikoki, zeren eta kanpoko presioak eta barruko anbiguetateak zaildu egiten baitute teoria praktikara eramatea. Bizikidetza ez hausteko eskatu dio Idoia Mendiak EAJri. Ez du kezkatu behar: bidea elkarrizketa dela azaldu du Iñigo Urkulluk, Generalitateko presidente Quim Torrarekin elkartu ostean. Zer elkarrizketa, baina? Torrak argi erantzun dio: katalanak ez dira mahaitik altxatu. Katalanek libre erabaki nahi dute, inposizio eta mehatxurik gabeko berdintasun egoeran. Zinezko aldebikotasunean, ez batzuek hemen saldu nahi diguten menpekotasun etsigarrian. Zer xede du orduan Urkulluren aholkuak? Euskal Herrian bide hori aurrera eramateko gogorik edo gaitasunik ez badute, autonomismora itzultzeko, makurrarazteko eskatu behar diote Kataluniari? Ez da harritzekoa Miquel Esquius jaunak urte hasieran lehendakariari bidalitako txioa, Ajuria Eneak Kataluniako krisian jokatutako rola salatzeko: «Aholkuak zure jendeari eman». Benetan: badakigu zenbat garen benetan?

Bizikidetza aldarrikatzen dute EAEko sozialistek. Eurek inposatutako joko eremua aldatzeko saioa eginez gero, gehiengoa izan arren, bizikidetza apurtzen ari zara. Nolakoa da oraingo bizikidetza, inondik inora ere apurtuta ez dagoena, Mendiaren ustez? Bortxa sinbolikoz eta mehatxu praktikoz inposatutako bizikidetza faltsua. Bizikidetza beste modu batean irudikatzen baduzu, nazionalista zara, inposatzailea. Supremazista.

Jorge Cagiao historialari galiziarrak, ordea, beste ikuspegi bat du. Micronacionalismos: ¿no seremos todos nacionalistas? liburuaren egileak nazionalismo hegemonikoen jokabidea kritikatu du. Haren ustez, estatu nazionalismoa da nazionalismo guztietan boteretsuena. Instituzionalizatuta dago; leku eta modu guztietan ageri zaigu. Horregatik, hain zuzen, ez diogu arretarik jartzen. Herritarrek nazionalismo «hutsal» hori arazorik gabe barneratzea lortu du estatuak: «Eraikin publikoetako bandera bezalakoa da. Ikusi egiten dugu, baina ohiko bihurtzen da».

Azaroak 5. Amsterdam-Madril hegaldia, KLM konpainiarekin. Edadeko bikote batek arazoak ditu eskuko ekipajearekin. Azafatarekin hizketan hasi dira, baina ez dakite ingelesez. Eztabaida eta liskarra. Azkenean, lurrean utzi dute bikotea. Espainiar unibertsal kosmopolita ez-nazionalisten kexak sare sozialetan: «Madrilera doan hegazkinean ezin da espainieraz egin»; «lotsagarria»; «boikota KLMri».

Aizu, eta azafata hori holandarra bada, Amsterdamen bizi bada, eta ingelesez badaki, hori eskatzen diotelako? Eta hilean behin hegaldiak aldatzen badizkiote? Helmugako herri guztietako hizkuntzak ikasiko ditu? Hasi dadila euskaldun bat kexatzen, Londres-Bilbo hegaldiko azafata batek euskaraz ez dakielako. Supremazista deituko diote. Akaso Iberiaren Madril-Rabat hegaldiko azafatek arabieraz dakite? Eta Madrildik Amsterdamera doazen azafata espainiarrak nederlanderaz mintzatzen dira edadeko turista holandarrei maletak jartzen laguntzeko?]]>
<![CDATA[Leonor Zumarragan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/010/002/2018-11-10/leonor_zumarragan.htm Sat, 10 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1928/010/002/2018-11-10/leonor_zumarragan.htm Handia euskaraz baina espainierazko azpidatziekin. Euskarazko zinemaren ekoizpen arrakastatsuenak jatorrizko hizkuntzan ikusteko aukera. Ez, ez da Euskal Telebistako bigarren katean euskara bultzatzeko kanpainan oinarritutako erabakia. Podemosen proposamena da, euskara, katalan eta galizierazko lanak Espainiako telebista publikoan eskaintzeko. Jatorrizko bertsioan, azpidatziekin.

Podemosek Espainiako Senatuan aurkeztu du egitasmoa. Haren idatzian beste ekimen interesgarri bat dago: penintsulako edozein eskolatako ikasleek gaztelania ez diren baina Espainiak administratutako lurraldearen eremuan mintzatzen diren beste hizkuntzak ikasteko aukera izatea. Mintzaira horiek hautazkoak izatea.

Asmo oneko proposamena da. Hobe hizkuntza horien aldeko jarrera gehiago azalduko balira. Batez ere, normalean guztiz aurkakoak direlako oihartzun mediatiko handiena lortzen duten hitzak, asmo batekin: espainiera ez diren beste hizkuntzen normalizazioa oztopatzea. Hizkuntza horiek espainolak ei dira, bai, baina ez espainiera. Eta badakigu: espainiera da nagusia, eta horri eutsi behar zaio.

Espainiaren aniztasuna deitzen duten mosaiko koloretsu hainbatetan urratu eta guztiz osatu gabea tinkoago finkatu nahi du proposamenak. Podemoseko senatari Oscar Guardingok adierazi duenez, neurri horiek «Espainia osatzen duten herri eta nazioen arteko anaitasuna» sendotuko dute.

Ikuspegi federal edo konfederala duenak begi onez hartuko du ekimena. Ondo. Alta, inoiz izango da egitasmoa benetan garatzeko modurik, Espainiako herritar gehienak onartzearen alde egongo diren egunik? Epe ertainera, ez dut uste. Ez naiz ezkorra, errealista baizik. Nire iritziz, Espainia ezagututa, neurri horiek onestea «separatistei» hauspoa ematea eta dirua xahutzea dela pentsatuko lukete herritar askok. Bestalde, Podemosen proposamena onartuko balute, poztu egin beharko genuke? Espainia kohesionatuagoa, batuagoa izango bada, Euskal Herria zatituago izango dugu. Zenbat eta gusturago egon Espainian, zenbat eta hurbilago sentitu Avilatik, orduan eta hotzago sentituko dugu Lapurdi, eta urrunago egongo gara Azkainetik. Orain baino areago -Donibane Lohizune Frantzian dagoela irakurri dut euskarazko adarreko ikasle baten testuan, eta Baiona, Galizian. Gero doktrinatzea salatuko dute-. Euskal Herria erosoago egongo da Espainiaren barruan, hemengo jende ugarik nahi duen moduan. Poltsikoa autonomista baduzu, ondo; bihotza independentista baduzu, txarto.

Egun, interesgarri bezain ezinezkotzat jotzen dut Podemosen egitasmoa. Engainagarria ere izan daiteke, funtsean beste proposamen batzuekin ez badator: espainiera ez diren beste hizkuntzak benetan errespetatzea eta ezagutza eta erabilera sustatzea eta bermatzea euren esparruan. Euskal Herria euskalduntzea posible egitea, traba politiko eta administratiborik gabe.

Pozgarria da Sevillako herritar batek euskara ikastea eta euskarazko pelikulak ikustea, baina horrek ez du balio Eibarko herritar batek euskaraz ez badaki, Bilboko bulegariak imintzio arraro bat egiten badu euskaraz egiten diodanean edo Iruñea aldeko troglodita batzuk «fuera los vascos y el vascuence» oihuka hasten badira taberna batean euskaraz eskatzeagatik.

Podemosen egitasmoa errealitatea ezkutatzeko ipuin magikoa izan daiteke. Ez dit balio soilik Espainiako telebistak euskarazko filmak emateak. Edo Espainian hizkuntza ofizial bakarra duten lekuetan «bigarren hizkuntza espainiar bat» ikasteak. Ez dit balio hamar urte barru Leonor Borboikoak, Santa Luzia egunean gurera etorrita, euskara dotorean gazta ederra erosteak, Goierriko barnetegi batean ikasi ondoren -monarkiak indarrean segitzen badu-. Edo Euskal Herriari ahotsa ukatzen dion konstituzioa euskaraz irakurtzeak. Zertarako balioko dit horrek guztiak biharamunean bertan Zumarragako kale batean euskaraz zerbait galdetu eta «no se euskara» erantzungo badit Realaren txandala jantzita daraman bihotz txuri-urdin gazte batek?]]>
<![CDATA['Swingers']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/010/001/2018-11-03/swingers.htm Sat, 03 Nov 2018 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1958/010/001/2018-11-03/swingers.htm
Maitasun harremanak, haien ideiak eta aldaerak garatu dira denboraren joanean. Berrikuntzak etorri zaizkigu. Batzuetan, orain artekoa iraultzeko direla ematen du, baina ez du horrela izan behar. Adibidez: bikotekide trukearen programa ematen hasi dira Antena 3 hedabide espainiarrean. Intercambio consentido izena du. Ingelesez swinging deitzen diote bikotekidez aldatzeari, ondoren lehengo bikotekidearengana itzultzeko. Mutur batera joan, irteera lekura bueltatzeko. Kulunkatzea. Electronic Journal of Human Sexuality aldizkariaren arabera, trukea «soilik sexu helburuetarako» adosten dute swinger horiek. Ezkontzan edo konpromiso formalean oinarritutako harremanetan bizi dira. Sexua «jolasa» baino ez da haientzat, ez dio bikotearen oinarrizko erlazioari eragiten. Jatorrizko monogamia emozionalari eusten diote.

Zenbait galdeketatan ageri denez, AEBetako populazioaren %4 da swinger. 13 milioi lagun. Gurean ez dago datu ofizialik. Swingerrei buruz ari naiz, ez hitzezko adostasun argirik gabeko ezkutuko jarduerei buruz. Gure hipokrisia: ez esan, ez galdetu. Eta, ahal dela, inor ez kutsatu. Kasu horiek uste baino gehiago dira.

Sexu kontuetan gezurretan edo erdizkako egietan bizi gara askotan. Oso moderno agertu nahi dugu, baina... Swinger kontua bera ere ez al da gure bikote bizitzak piztuta irauteko jokaera, lehengoari eusteko irtenbidea, bide batez gure gizarte egituraren oinarriei hauspoa ematen diena? Swinger-en arteko dibortzio portzentajea banilla bikoteena baino txikiagoa da -joko eta sorpresa apurtzailerik gabeko sexu jarduera konbentzionalak dituzten bikoteei deitzen zaie banilla bikoteak-. Bestalde, AEBetako swinger-en %90 baino gehiago zuriak dira. %80k unibertsitatean ikasi dute, eta gehienek goiko maila sozioekonomikoa dute. Esaiozu La Navaleko langile bati orain swinger jokatzea adosteko bikotekidearekin. Horixe.

Goizeko zortziak dira, eta nerabezaroa utzi berri duen neskak mugikorra darabil autobusean. Zutik ari da, oreka hauskorrean. Zerbait idazten hasi da telefonoko arbelean. Leiho aldera begiratu duzu, disimulatu nahian. Handik gutxira burua bueltatu, eta mezu osoa irakurri duzu pantailan: «Maite zaitut», hizki koloretsuz eta zalantzazko idazkera traketsez. Dardartia, amodio garaikideak bezalakoa. Mezua bidaltzeko gezia sakatu du neskak. Eta udazkeneko goiz herabeari irribarre epela loratu zaio.

Ez dakizu nor egongo den neska ilehoriaren pantailaren beste aldean. Bi gazte horien maitasunak argiari eutsiko dion geroan, aldian aldiko une ilunei aurre eginez. Betirako elkarrekin segituko duten, maitasunaren barra mehean ekilibrioak egiten. Hogei urte barru swinger bihurtuko diren. Edo amodioaren ekaitzek naufrago bihurtuko ote dituzten. Eta orduan, urte asko pasatu eta gero, mezua jaso duen mutilak -edo neskak- kanta bat entzungo du mugikorrean. Ortzadarra, urrea bezalakoa den neska bati buruz. Ostiral goiz batez autobusean hizki koloretsuz eta idazkera traketsez «maite zaitut» idatzi zion neskaz oroituko da. Eta brasildar batek sarean utzitako hitzak izkiriatuko ditu malenkoniak haren bihotzean: «Eu me lembro de uma garota... Espero que seja feliz».]]>
<![CDATA[Glotofobiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/009/001/2018-10-27/glotofobiak.htm Sat, 27 Oct 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1926/009/001/2018-10-27/glotofobiak.htm
Xenofobia linguistikoa adierazteko erabiltzen da glotofobia kontzeptua. Norbait bere ahoskera, doinu edo azentuagatik baztertzea. Hitz hori Philippe Blanchet soziolinguistak sortu zuen, duela hogei urte. La Vanguardia egunkariak argitaratu duenez, irakasleak glotofobia kasuak salatu ditu liburu batean. Horietako bat: matematika irakaslea izateko lehian hautagai bat baztertu zuten, azentu bretoi oso nabarmena zuelako. Liburuan ageri denez, Frantzia hegoaldeko doinuak Bretainiakoak baino irudi positiboagoak sortzen ditu. Eguzkia eta oporrak gogorarazten ditu. Hala ere, azentu hori duten pertsonak ere baztertzen dituzte Parisen: ez omen dira oso serioak, fidagarriak lanerako.

Glotofobiaren auzia berriro piztu da egunotan. Jean-Luc Melenchon-ek, Frantzia Intsumisoa talde politiko ezkertiarreko buruak, errotik moztu du Okzitaniako Tolosako kazetari baten hizketa, hark galdera zorrotza egin ostean. «Ez dizut ulertzen». Eta «frantsesez» hitz egiteko eskatu dio.

Euskaldunok euskaldunak baztertzen ditugu ahoskera edo azentuagatik? Barne diskriminazioa bultzatuko genuke geure hizkuntzaren esparru txikian? Esaterako: pertsona bat kontratatzeko lan elkarrizketa enpresa batean. Aukeraketa prozesuari ekin diote epaimahaiko kideek. Lekeitiar bat baztertu dute haren doinu bereziagatik eta esan nau bat entzun diotelako. Donostiar bat kanpoan utzi dute. Beldur dira «koxkero kaskarina» ez ote den Kontxan gora eta behera ibiliko udan. Urdiaingo herritar bat ere zulora joan da - «fonetika irakatsi nahi digu bere kantuaz? Gainera, nafar hauek botata utziko gaituzte sanferminetan»-. Getxoko neska gazte bat ere lehiatik at geratu da. Ez omen ditu ts, tx eta tz hotsak oso ondo bereizten. Beasaingo emakume bat zerrendatik kendu dute, dare esateagatik. Mauleko bulegariak ez du proba gainditu -«ü, ü eta ü. Txistuka ari dela dirudi»-. Horrela ibiliko ginateke? Okerrena: zenbaitetan, epaimahaiko kide zorrotzek erdaraz hitz egingo lukete euskaldun horien euskara baztertzeko bileran, hautagaiak gelatik irten eta gero. Halakoxea da Euskal Herria.

Inor ez genuke baztertu behar doinuagatik. Benetako xenofobia linguistikoa euskaldunok pairatzen dugu. Ez dezagun halakorik pitz geure artean. Ez dezagun hesi bat eraiki. Beste kontu bat da tokian tokiko euskararen apologia itsua egitea. Euskal Herri osoko ikasleak biltzen dituen gela batean, nola hitz egin beharko luke irakasleak? Batuaz. Eta ikasleek? Berdin. Horrek ez du esan nahi eskualde eta herrietako hizkera eta erregistroak zokoratu behar direnik, pentsatu ere ez, baina hizkuntza baten lehen funtzioa komunikazioa da. Zer gertatuko litzateke 100 laguneko gela batean ikasle bakoitza bere herriko euskaraz hitz egiten hasiko balitz? Larraineko ikasle batek bere baserriko euskaraz hitz egingo balu 100 ikaskide horien aurrean, nola erreakzionatuko lukete Hegoaldeko euskaldunek? Xalbadorri Donostiako bertso-saio hartan gertatua datorkit gogora.

Denok ez gara filologoak. Ez dugu adimena edo arreta hieroglifikoak argitzeko. Errazera jotzen dugu: erdara zuzen eta batura. Bikote baten kasua ezagutzen dut. Kostaldekoak dira biak, oso inguru euskaldunetakoak. Neska Gipuzkoako herri batekoa da; mutila, Bizkaikoa. Erlazioaren hasieran nork bere euskarari eutsi zion, batua «artifiziala» baita. Azkenean, erdaraz egiten hasi ziren hobeto ulertzeko elkar.

Denok dugu glotofobia pairatzeko arriskua. Euskaraz edo beste hizkuntza batez. Uda amaierako ostiral batean Sarako festetan izan ginen, zoroarena egiten. Biharamunean hiriburura joan ginen. Baiona Ttipian bazkaldu, eta lagunarte ederrean segitu genuen. Gauean, Kaietenea ostatura joan ginen zerbait hartzera. «Badakizu? Frantsesez afrikarren gisan mintzatzen zara. Beltzen azentua duzu», esan zidan Yvettek.]]>
<![CDATA['Betigazte'-ak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/4620/010/001/2018-10-20/betigazte_ak.htm Sat, 20 Oct 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/4620/010/001/2018-10-20/betigazte_ak.htm chinita bat adopzioan etorri dela? Akaso ez dago emakume kaukasoarrik, gizon asiar batekin umeak izan nahi dituenik?

Pentsamendu horren atzean arrazakeria dago. Arrazakeria, sexismoa eta beste zenbait jarrera arbuiagarri legez zigortuak dira. Orain zaharren aurkako mespretxuei eta irainei ere jazartzen has litezke Erresuma Batuan. Gizakien arraza, erlijio edo sexu joeragatik egindako delituei ezartzen den legedia ezarriko litzateke horien kontra. Horixe esan du Barne ministro Sajid Javid-ek.

Astelehenean hedatu zuen albistea The Daily Telegraph egunkariak. Politikari britainiarraren ustez, gero eta nabarmenagoa da zaharrak iraindu eta baztertzeko joera: arlo humanitarioan lanean ari diren erakunde eta taldeek jakinarazi dutenez, urtero milioi bat herritar zaharrek jasaten dituzte Erresuma Batuan abusu fisiko, psikologiko eta sexualak. Pertsona horiek 70 urtetik gorakoak dira. Adin horretan ei dago zaharrak estigmatizatzen hasteko geure buruari jartzen diogun muga psikologikoa.

Adinetara helduak baztertzeko joera, horixe dugu adinkeria. Fenomenoa ez da atzo goizekoa, baina indarra hartzen ari da. Gure gizarte produktibista hedonistak ez ditu zaharrak maite. Gazte nahi gaitu. Beti. Gaztetasun betierekoaren apologia hain da zapaltzailea, non kostatu egiten baitzaigu geure adina eta hari dagozkion ezaugarri edo aldaketak onartzea.

Zaharren kontra gaude, baina inozoak gara: zahartzaroa gure patua da. Azalaren kolorea, ezaugarri fisiko edo psikikoak oinarriak izan daitezke pertsona batzuk diskriminatzeko, baina beste lagun batzuk, ez. Hala ere, zahartzea denoi iritsiko zaigu —eta iristen ez bazaigu, seinale txarra—. Denok zahartuko gara; denok gaude baztertuta sentitzera kondenatuta.

Tranpa horretan sartu gara. Korrika goaz gaztetasunaren esklabo, gure fantasietatik askatu ezinean. Betigazte kuadrilla bihurtu gara. Erritmo frenetikoan bizi gara, geure energia mugagabea erakusten. Adin batetik aurrerakoak baztertzen ditugu. «Zer egin behar da 40 urterekin, bada? Hil?», erantzun zion Madonnak kazetari bati, zergatik segitzen zuen kantatzen galdetu zionean.

«Pertsona batzuk 25 urterekin hiltzen dira eta 75 urterekin lurperatzen dituzte», idatzi zuen Benjamin Franklinek. 84 urterekin hil zen Franklin, 1790ean, adinean oso sartuta garai haietan. Oraingo bizi-itxaropenari erreparatuta, esan liteke 25 urterekin hiltzen direla eta 85 edo 95ekin lurperatzen dituztela. Zer ezkutatzen da gure derrigorrezko gaztetasunaren maskararen atzean? Ez da izango lanak, hipotekak, zorrek eta eguneroko bizimodu tristeak eta gabeziek itzaltzen gaituztela eta bizigarriak behar ditugula, begietan aspaldi histutako txinpartak pizteko, tarteka bada ere?

Haurtzaroa lapurtzen digute eta zahartzaroa debekatu. Gazteak izan eta gazte sentitzera behartuta gaude. Zahar-etxera goaz bisitan, eta segituan alde egiten dugu, errealitate bainuan ahalik eta gutxiena bustitzeko, bertan ez itotzeko.

Heriotza, gure azken ostatua gogorarazten digute zaharrek, haien usainek, haien ahots indargeak, haien ibilera traketsak, haien keinuek. Horregatik ihes egiten dugu. Horregatik apaintzen dugu geure miseria. Horregatik antolatzen dugu ikuskizuna, show-a: biloba eta aitona ikusten ditugu kalean. Bataren kamisetan Mickey Mouse dago, irribarretsu; bestearenean, Bugs Bunny. Ondoan beste biloba dago, elastikoan Born to be wild idatzia. Eta amona, I am a brave girl aldarrikatzen. 80 urterekin neska-mutilak gara oraindik. Betigazte gabiltza. Viagra dukea eta Vaginesil markesa ez dira inoiz zimelduko.

Batzuetan gaztea naizela uste dut, baina segituan konturatzen naiz jadanik 57 urte ditudala.]]>
<![CDATA[«Zer zen ETA?»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1902/010/001/2018-10-13/zer_zen_eta.htm Sat, 13 Oct 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1902/010/001/2018-10-13/zer_zen_eta.htm
Eusko Jaurlaritzak Herenegun! programa sortu du, ikastetxeetan kezka horiei erantzun eta hausnarketa egiteko.

Talde parlamentariei helaraziko dizkiete egitasmoaren oinarriak, haien iritzi eta ekarpenak jasotzeko asmoz.

Nik, horretaz gain, beste ariketa bat egitea proposatuko nuke: batzoki, herriko taberna, casa del pueblo eta Elkarrekin Ahal Dugu eta PPren egoitzetan galdetegi bat banatzea, hango alderdietako jarraitzaileek modu anonimoan erantzuteko. Galdera hauek jarriko nituzke: zer sentitu zenuen Carrero Blanco hil zutenean? Zergatik? Zer sentitu zenuen Argala hil zutenean? Zergatik? Zer sentitu zenuen GALen lehen hilketaren berri izan zenuenean? Zergatik? Zer sentitu zenuen ETAk Miguel Angel Blanco hil zuenean? Zergatik?

Parte hartzeko adin jakin bat izan beharko lukete herritarrek, bistan da. Erantzunak ontzian sartu baino lehen, poligrafoaren proba egin beharko lukete, adierazpenak zintzoak ote diren frogatzeko. Gero, erantzunak hartu, eta nahastu gabe aztertu. Sorpresa bat baino gehiago egongo lirateke. Emaitzak ikusita, diskurtso ofizialaren eta errealitatearen arteko sintonia norainokoa den ohartuko lirateke gazteak.

Komeni da iraganari modu kritikoz begiratzea. Hori egiteko modu desberdinak ditugu, baina. Zeren eta ETAk eragin zuen sufrimenduak merezi izan ote zuen galdetzearekin batera beste galdera bat egin bailiteke, nire ustez: zer egin beharko litzateke diktadura baten kontra? Konbentzimenduz, apatiaz edo beldurrez egoera onartu edo era pasiboan jasan zutenak zenbateraino daude legitimatuta altxatu zirenei etika eskolak eman eta horiek larrutzeko? Gogo-jardun aberasgarriak, Arantzazura joan gabe. Baina galdera bakarra borroka armatuak merezi izan ote zuen baldin bada, nerabe guztiak eskolatik injustua izan zen mantra buruan irteteko, biziatua da eztabaida. Izan ere, nor ausartuko da, hutsak huts edo astakeriak astakeria, dena negatiboa izan ez zela esatera, etxean hala entzun duelako edo bera ondorio horretara heldu delako? Nor, pentsamendu bakarraren garai hauetan?

Espiritu kritikoan hazi behar ditugu umeak. Haien buruari galderak eginarazi. ETAren jarduerari buruz, bai. Eta orain eta geroko beste kontu batzuei buruz. Etorkizunean izango duten hainbat erronka eta arazori nola egin aurre hausnartzea ere komeni da. Hauxe esatea: dena ez dela MTV, futbola eta sare sozialak. Dena ez dela Athletic, Muse, Camila Cabello eta Instagram. Bizitzaren erdialdean astean 50 edo 60 orduz lan egiteko eskatuko diela nagusiak, soilik 40 ordu kobratuta, noski. Eta protesta egiten badute, adina galdetu, eta esango die: «43 urte? Adin horrekin hemendik bazoaz, hilda zaude, jadanik laberako baino ez duzu balio» —ez da asmatua, duela aste pare bat esan zioten lagun bati—. Eta horren kontra ezer ez dela egiten, beldurra nagusi delako eta sistemak berak, askotan, hori ahalbidetzen duelako. Zer egin behar du erregai den pertsona horrek? Mezatara joan, jainko maiteari otoitz egitera, lagun diezaion? Sindikatuei esan, ondorioz ugazabak kanporatuko duela jakinda? Lan ikuskaritzaren bulegoa okupatu ala enpresari eredugarriaren txaletari su eman, hura ere labean erre dadin? Galderak dira, besterik ez.

Another brick in the wall, bai. Hau aitonaren koplak direla pentsatzen duten gazteei hauxe erantzungo nieke: baliteke, baina ez ahaztu East edo West Coast horietako luxuzko etxe bateko urrezko jacuzzian beste aitona bat dagoela, esku batez kopa bat Dom Pérignon-i eusten eta besteaz escort ilehori baten adatsa laztantzen, zuek nola pentsatu, bizi eta kontsumitu behar duzuen erabakitzen eta planifikatzen, etengabe. Horiek bai koplak!

Uruguaiko presidente ohi José Mujica Pepe-ri elkarrizketa egin zion Página/12 egunkari argentinarrak, uztailean. Damutzeko ezer ote zuen galdetu zioten. «Harrapatu nindutelako sartu ninduten kartzelan. Arinago egin beharko nuen korrika»]]>
<![CDATA[Donostia ez da Montreal]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1902/011/001/2018-10-06/donostia_ez_da_montreal.htm Sat, 06 Oct 2018 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1902/011/001/2018-10-06/donostia_ez_da_montreal.htm
1995ean erreferenduma egin zuten Quebecen. Independentziaren aldekoek ozta-ozta galdu zuten. Sentimendu nazionalak bizirik dirau, baina garrak ez du hainbeste berotzen. Behinolako gizartea eta oraingoa ez dira berdinak. Gizarte tradizionalaren balioak nagusi ziren 70eko urteetan. Eta garrantzitsuena: frantses hiztunak baztertuak ziren.

Aldatu da hori guztia. Quebeceko aditu batek El País egunkari espainiarrari azaldu dionez, gazteak kezkatuago daude sare sozialetan like mordoa jasotzearekin auzi nazionalarekin baino —gurean bestelakoa da kontua?—. Gainera, frantsesa Quebeceko hizkuntza ofizial bakarra da 1977tik administrazioan, lanean eta merkataritzan, eta herritar ugari ez dira hizkuntza galduko ote den beldur. Hala bada ere, badago kontu kezkagarri bat, haien ustez: alofonoak. Halaxe deitzen diete lehen hizkuntza ez frantsesa ez ingelesa ez dutenei. Frantsesez jakin arren, Kanada barruan segitu nahi dute. Gero eta gehiago dira, eta horrek boto xenofoboa piztu du.

Euskal Herrian baino baldintza askoz hobeak dituzte independentistek Quebecen eta, hala ere, —edo agian horregatik— atzera egin dute azkenaldian. Eta orduan, gu? Hemengo jende askok ez du ezer jakin nahi euskararekin. Hemen inork ez du euskara ikasi behar; hemen inori ez zaio euskara exijitzen administrazioarekin komunikatzeko. Adibide bat: lagun batek agiri bat idazteko eskatu dit, epaiketa batean aurkezteko. EAEko bi hizkuntza ofizialetako batean egiteko eskubidea dugu. Euskaraz idatzi, eta erdarazko itzulpena eskatu digute. Epaiketa non da, Madrilen ala Bilbon? Madrildar batek erdara hutsez eraman dezake agiri bat Euskal Herriko edozein epaitegitara. Euskaldun batek ezin du euskara hutsezko testua aurkeztu leku berean. Non dago kamera ezkutua?

Ez, Donostia ez da Montreal. Ez legez, ez arauz. Gipuzkoako hiriburuko denda, jatetxe eta abarri begiratu. Hotel gehien-gehienen webguneetan ez dago euskararen arrastorik —euskaldun potrozorriak ostatu zikinetara joaten dira, badakizu—. Hiru, lau edo bost izarreko hotel horietako batean hamahiru hizkuntzatan dago webgunea. Hamahiru, japoniera, turkiera eta txekiera barne! Euskararik ez. Beste batean ingelesez, alemanez, neerlanderaz, frantsesez, italieraz eta portugesez irakur dezakezu informazioa. Eta lau espainiera motatan: espainiera penintsularra, kolonbiarra, mexikarra eta argentinarra. Euskaldunok ez genuke eskatuko webgune bat batuaz, bizkaieraz, gipuzkeraz eta lapurtera klasikoz. Euskara batua nahikoa litzateke. Baina horrela ere ez.

«Zergatik ozpindu han eta hemen euskaraz erantzuten ez badizute?», esaten dute erdaldunek. Bada, gozo jartzen dira haietako batzuk, izkinako dendako txinatarrak ulertzen ez dienean.

Hizkuntzaren geroari buruz hitz egiten ari gara euskara batuaren 50. urteurrenean. Ez nuke ospakizuna izorratu nahi, baina ez ahaztu: Donostia ez da Montreal. Ez. Hemengo hainbat lekutan hobeto hartzen dituzte ez dakit nongo turistak euskaldunak baino. Eta guri bost. Anestesiatuta gaude. Errespetu, tolerantzia eta bizikidetzaren amua sartu ziguten, aspaldi, gure erakunde autonomikoek. Hotel batek errusieraz edo turkieraz jar dezake informazioa baina euskaraz ez, eta gure agintariek ez diete ezer egiteko eskatuko. Ez behartu, mindu egingo dira eta. Txistu egiten digute aurpegira eta guk irribarretsu irensten dugu. Zergatik haserretu Gipuzkoako hiriburuko hainbat hotel eta jatetxetan euskaldunok baztertzen bagaituzte eta alemaniarrak, italiarrak, kolonbiarrak eta mexikarrak gu baino hobeto hartzen badituzte? Gu toleranteak gara. Oso. Hara joaten segitzen dugu, gitarra eskuan eta mariatxiak kantatzen, gusturago har gaitzaten. ¡Ándale, ándale!]]>