<![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 13 Nov 2019 10:46:37 +0100 hourly 1 <![CDATA[Jose Mari Pastor | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA['Lau teilatu']]> https://www.berria.eus/paperekoa/2356/008/001/2019-11-09/lau_teilatu.htm Sat, 09 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2356/008/001/2019-11-09/lau_teilatu.htm
Belaunaldi baten kanta izan zen Lau teilatu. Artean inozenteak ginen garai haietan: xalotasuna genuen -seguruena ergeltasun ttantta batzuekin nahasia-. Sasoi baten gogoa eta izaera atzeman zituen abestiak: nerabezaroa, bizi iniziazioaren hasiera: lehen amodioak, lehen musuak, lehen laztanak, lehen hasperenak. Lehen maiteminak eta lehen maite-minak. Lehen ametsak eta lehen gozamenak. Diru gabe baina izarrak gurekin daude piano baten soinuaz.

Garai horiek beste mundu batekoak dirudite orain: uda heldu, eta maitale gazteak banatzen zituzten oporrek, nor bere gurasoekin zihoalako. Papera zen bide seguru bakarra, zirriborratutako sentimenduak zeharka edo zuzenean azaltzeko. Eta gutuna bidaltzen zuten, Bobby Vinton-en kanta baten tituluak agintzen zuen bezala: Sealed with a kiss. Gutuna musu (metaforiko) batekin ixten zenuelako. Idaztea baino ez zegoen maiteari gogoan zenuela jakinarazteko. Etxeko telefonoak ez zuen inolako intimitaterik eskaintzen. Telefono kabinaren aukera baizik ez zenuen. Kabina oso hotza zen, baina. Eta kanpoan beti egoten zen gizon tristeren bat, haserre eta keinuka, atzamarrez erlojua erakusten. Edo kristalean kolpeka: «40 minutu daramatzazu barruan!».

Urte horietako giro politikoa ere gogorarazten du Itoizek kaleratu zuen lehen diskoak. Azala ireki, eta zentral nuklear bat izan zitekeen munstroaren irudia agertzen zen -gurean biharko bozak irabaziko ei dituen alderdiak Iberdrolaren erreskatea onartu du, eta enpresak ez du deus ere ordaindu beharko munstroa eraiki zuten eskualdea egokitzeko-. Trantsizioa hasia zen, baina iraultzaren argiak bizirik segitzen zuen. Eta etenik gabeko errepresioak -Bitxu Arriola, Ondarroako kuarteleko piztiek hildako 19 urteko gaztea aipatzen da Hilzori II kantan-. Dena posible zen. Maitasuna eta gorrotoa uztartzen genituen; Euskal Herria, euskal harria, euskal herra. Gure ametsak, gure esperantzak. Eta gure dogmak. Indautxu edo Intxaurrondoko tortura guneetan Yo quiero ser mataor kantatuko zuten. Baiona Ttipiko edo Sokoako ezkutuko etxeetan Lau teilatu entzungo zuten.

Gure inozentziaren ispilua zen Lau teilatu. Hamabi urte geroago inozentzia hura galtzeko bidean zihoala aitortu genuen Gariren ahotik. Poeta arima genuen, baina munduak eta eskarmentuak poeta eta pirata bihurtu gintuzten -lagun batek hitz horiekin azaltzen du metamorfosi hura-. Maitasunak eta ametsak bukatu egiten direla ikasten hasiak ginen. «Amodioa egin eta are bakarrago geratu diren horietaz pentsatzen ari naiz gau honetan», idatzi zuen Antonis Fostieris olerkari greziarrak.

Josu Eguzkitzak, Andolin Eguzkitza zenaren anaiak, bi hitzetan laburtu zuen Lau Teilatu zer zen: euskal Yesterday. The Beatles-en kanta mundu osoan aditu zen. Lau teilatu-k, bere txikian, Euskal Herri osoa zeharkatu zuen. Eta erdararen unibertsoan sartzera ere iritsi zen, bere horretan. Lau teilatu, Yesterday bezala, itzulezina baita. Bere jatorrizko hizkuntzan entzun behar da, flamenko doinuan izanda ere.

Datozen asteetan kantaren hamaika bertsio entzungo ditugu berriro, EiTB Maratoiari esker. Batzuek nostalgiak jota, xalotasun ttantta batzuen bila; besteek eszeptizismoz: «Lau teilatu, zer hintzen eta non hago?». Galdera hori geure buruari egin beharko genioke, baina. Izan ere, Lau teilatu-ren eboluzioa gurearekin bat joan da aurrera, gure bizipenen itzalean, gure garaipenen eta porroten konpasean. Datozen asteetan nerabe hura etorriko zaigu gogora, begietan artean maitasunaren txinpartak bizirik zituena. Ilargia erdian eta zu goruntz begira.]]>
<![CDATA[Mangoaren identitatea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2136/010/001/2019-11-02/mangoaren_identitatea.htm Sat, 02 Nov 2019 00:00:00 +0100 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2136/010/001/2019-11-02/mangoaren_identitatea.htm
Urrunetik dator mangoa. Asiatik. Portugaldarrek Ameriketara eroan zuten handik. Espainiara ere ailegatu da, baina argi dago Boabdil sultanak ez zuela fruitu hori gosaltzen Alhambran. Zein da mangoaren identitatea? Nongoa da? Pakistan, India, Kolonbia, Mexiko, Brasil, Ghana, Kubakoa?

Identitatea «masen opio berria» izateko bidean doala adierazi du Achille Mbembe filosofo kamerundarrak, Le Monde egunkarian. Desberdin agertu nahi izatea «inposatutako ukaziotik ihes egiteko modu bat» da. Baina inposatutako ukazioaren atzean ez al dago beste identitate bat, inoren mende bizi diren subjektuei ez zegokiena? Etengabe aldatzen ari da identitatea, baina hori ez da baldintzarik edo ukaziorik gabe gertatzen. Ukazioari aurre egiteko diferentzia aldarrikatzen dutenak -Achille Mbembek agertu duenez- identitarioak dira orain. Zer ziren, zer dira, bada, mendeetako ukazioa inposatu dutenen oinarriak? Berako herritarrari eta Sarakoari espainiartasunaren edo frantziartasunaren label ofiziala ezarri diete, eta jatorrizko identitatea kendu, Etxeberria eta Etcheverry deiturak badituzten arren. Bi anai-arrebak lapurretaz jabetu eta altxatu direnean identitario deitu diete.

Halloween ospatu zuten milaka euskal herritarrek herenegun. Gau beltza deritzon festa lehenagokoa dela azaldu dute EITBko albistegian. Gero eta jarraitzaile gehiago ditu. Hori ere identitarioa dela esango dute kultur aniztasun faltsuaren apostoluek. Halloween, berriz, modernotasunaren ikurra da. Ez da identitarioa, ez. Le ronca el mango, erantzungo liekete Kuban.

Zer identitate mota dugu? Zein ari gara garatzen? Identitate birtuala hedatzen ari da herritar gazteenen artean. Beste jokaera batzuk erakusten hasi dira bertan. Belaunaldi berriak erdi lo daude offline, baina piztuta amesten dute online. Identitatea gero eta zatituago izango dugu etorkizunean. Identitate nazionala eta, zeresanik ez, identitate soziala. Nahasmena izango da nagusi. Ametsa -edo amesgaiztoa, nondik ikusten den eta prozesua nola garatzen den- hasi baino ez da egin. Oraingo joera aldatzen ez bada, etorkizuneko nerabeak klima larrialdiaren kontra altxatuko dira, baina hortik kanpo apenas mugituko den ezer.

Kapitalismoa duela 30 urte hasi zen kontratu soziala apurtzen. 1989ko garaipen sinbolikoa garaipen erreala dugu orain. Hogei urte barru sendotuago eta errotuago egongo da identitate birtuala. Gazteak ez dira oraingo eskubideen alde oldartuko. «Horiek antzinako eskubideak dira, zaharrenak». Lanak izango dituzu ehunka gazte biltzeko, zuzenean eragiten dieten lan baldintza eskasei aurre egiteko. Eskubide horiek bigarren mailakoak dira, ia. Sindikatuak? Zer da hori? Baina milioika nerabek egingo dute protesta munduan barrena, iPhone berrienaren prezioa asko garestituz gero. Horixe izango da haien aldarrikapen ia bakarra. Pascual Serrano kazetariak azaldu du joera: «Ez mobilizatu, soilik sinatu Interneten». Bitartean, pantailari so segituko dute, narkotizatuta. Eta telefonoaren bidez maiteminduko dira, Kaliforniako merkatariek asmatutako trikimailu psikologikoaren bidez like-en dopamina dosia jasota. «¿Que dice mi mangoncita?».

Telebistako sukaldaritza programako aurkezleak bigarren abizena zein duen galdetu dio lankideari. Espainiarra? «Kubakoa da», erantzun dio gizonak. «Espainiarra da [...] Gonzalez Martinez, Gonzalez Sanchez zara», zirikatu du euskal abizena duen emakumeak. Gustatu egin zait ateraldia. Azken batean, Gonzalez espainiarra da; Etcheverry, ostera, ez. Lehengoan, Mango salteatua arroz esnezko aparrarekin errezeta eman zuten. Ez galdetu mangoa nongoa zen. Donostiakoa ez, baina «hemengoa», seguru. Granadakoa edo.]]>
<![CDATA[Katalunia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/007/001/2019-10-26/katalunia.htm Sat, 26 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1946/007/001/2019-10-26/katalunia.htm Jornal de Noticías egunkarian igandean A Catalunha tituluaz argitaratu zuen artikuluan: «Zer nahi dute oraindik espainiarrak deitzen diren herriek? Galdera hori egitearen legitimitateaz zalantza egin dezakegu portugaldarrok? Ez gara horri erantzuten ari 800 urteko historiarekin?».

Idazleak azaldu duenez, Portugalek monarkia, errepublika eta diktadura, Salazarren Estado Novo-a, bizi izan ditu zortzi mendean, baina independente segitu du, Espainiara inoiz itzuli barik. Haren ustez, Katalunia ere adoretsua da, ez baititu hizkuntza, identitatea eta kultura galdu, nahiz urruneko botere baten mende egon den.

Espainia eta Portugal elkartzea nahi zuen Jose Saramagok. 2007. urtean Jose Saramago literatura saria irabazi zuen arren, Valter Hugo Mae ez dator bat Nobel saridunarekin. Batez ere, Espainia nolakoa izan den, nolakoa den ikusita. «Kataluniako gatazka mendeetako nahi batetik dator, baina helburu hori atzeratu egin da etengabe, eta hilzorian segitzen du Gaztelaren interesengatik, Espainia jakin baten onerako», argudiatu du idazleak. Haren iritziz, Kataluniak autodeterminazio eskubideaz baliatzeko duen desioari kasu egitea ez da Espainiaren kontra joatea, baizik eta herriek etorkizuna libre erabakitzearen legitimitatea kontuan hartzea. Iberiar penintsula politikoki batuta egotea edo ez askatasunez erabakitzeko aukera izatea. Valter Hugo Maek esan duenez, Portugalek lotura emozionalak ditu «Iberia maitearekin» eta bertako herritarrak harro daude Cervantes eta Camoes, Machado eta Picasso, Miro eta Pessoa, Falla eta Amalia, Brossa eta Paula Rego edo Graça Moraisen gisako artistez. Baina hortik aurrera, zer?

Gaztelak Espainian mendeetan ezarritako eredu politiko eta kulturalaren mende bizi gara Euskal Herrian ere. Gaztelak, Espainiaren muin historikoaren arimak, ez du onartzen ez bere nagusitasun politikoari itzala egingo dion egitura, ez bere hizkuntzaren inposizioa eta derrigortasuna zalantzan jarriko dituzten beste mintzairen ofizialtasuna eta normalizazio soziala.

Kontraesan handia dago Espainiako gizartean. Herritar askoren iritziak eta jarrerak Europako aurrerakoienak omen dira hainbat arlotan. Abortua, sexu berekoen arteko ezkontzak, heriotza duina eta beste zenbait eskubide onartzen dituzte gero eta herritar gehiagok, Eliza katoliko ofizialaren dotrinatik urrun. Batasun nazionalaren aferari buruz, ordea, bost mende egiten dute atzera herritar progresista horiek, eta beste esparru haietan baztertu duten integrismoa azaleratzen zaie. Eskubideen zaleak direnak inkisidore bihurtzen dira. Sutara botatzen dute batasun nazionala auzitan jartzen duen herejea.

Uste dut portugaldarrek baino arinago onartuko luketela espainiarrek bi estatuak batzea. Alegiazko batasun horretako lehen garaietan ez, baina handik 50 edo 100 urtera Lisboan lan egiteko portugesa eskatzearen aurka altxatuko lirateke. Katalunian edo Euskal Herrian hizkuntzekin egiten duten bezalaxe. DNAn daramate. Hori dela eta, argi mintzatu da Valter Hugo Mae: «Portugaldarra izatea funtsean harro egoteko moduko gertakizuna ere bada, eta benetan uste dut hala izaten segitu nahi dugula, bizilagunari identitatea saltzearen truke zerbait irabazteko gonbit egiten diguten arren». Zer irabaziko duzu zure izaera, zure esentzia saltzearen truke? Amaorde oihulari aberatsak ama maitearen hutsunea bete dezake?

Paula Regoren bizia eta lana Salazarren diktadurak baldintzatu ditu. 84 urteko margolariak errealitatearen alde ilunak jorratu ditu, batez ere emakumezkoei eragiten dietenak. Triptych lanean ezkutuan abortatu behar duten andrazkoen egoera islatu zuen. Egunotan, artistaren erakusketa bat dago ikusgai, Cascais hirian. Erakusketako komisario Catarina Alfarok azaldu duenez, Paula Regoren irudiak zirraragarriak dira: munstro itxura hartzen duten sexuak, hilzorian dauden andrazkoak edo emakumeei egindako mutilazio genitalak.]]>
<![CDATA[Zipaioak Bartzelonan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/015/001/2019-10-19/zipaioak_bartzelonan.htm Sat, 19 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1886/015/001/2019-10-19/zipaioak_bartzelonan.htm
Izan ere, lehenago beste eraso batzuk izan dira aireportuan eta hirian. Jendea gupida gabe jotzen ikusi dugu polizia espainiarra. Katalunian debekatutako munizioa erabili du. Gazte batek begia galdu du; beste batek, barrabila. Espainiako Gobernuko inork gaitzetsiko ote du gehiegizko eta legez kanpoko biolentzia hori?

Polizia Nazionalarekin batera jardun dute mossoek, gogotik jardun ere. Polizia autonomiko moduan aritu dira, Madrilek inposatutako arauei men eginda. Polizia katalanak herritar katalanak egurtzen, Espainiaren bidegabekeriaren aurka altxatu direlako. Anthony Burgessek eta William Boydek Erresuma Batuaren kolonietan girotutako zenbait nobela edo ipuinetako pertsonaiak gogorarazi dizkidate: metropoliaren mendean hazi eta hezitako funtzionario esanekoak, azkenean botere horren aginduetara makurtuak, Kiplingek deskribatu zuen India kolonizatuan gertatzen zen moduan. Guardia Zibila eta Polizia Nazionala polizia koloniala direla adierazi du Oriol Izquierdo idazleak. Mossoak polizia kolonial horren kolaboratzaile agertu dira aste honetan. Zipaio. Zipaio lana egin dute, Indian inperio britainiarraren mendeko militar haiek egiten zuten bezalaxe.

Okupazio indarretako kidea Jaen edo Zaragozakoa denean, ondo identifikatzen du natiboak. Ordea, zer esan Mollerussako mossoak Balaguerko herritar bat jotzen duenean? Zer gertatzen da Igorreko ertzain euskaldunak —bere burua abertzaletzat duenak— Dimako euskaldun independentista bat jipoitzen duenean? Jasser Arafat Ramalan setiatuta zegoen garaietan Palestinara eginiko bidaian Hebrongo herritar batek galdetu zidana etorri zait burura: «Zer gobernu mota duzue euskaldunok, euskal polizia herritarrak jipoitzera bidaltzen duena, Madrilen lege eta aginduei segituta?».

Katalunian oraingo biolentzia gaitzesteko eskatu diote Torrari. Hemen, lehenagoko biolentzia gaitzesteko eskatu dio berriki Iñigo Urkullu lehendakariak ezker abertzaleari. «Hainbeste kostatzen da hiltzea txarto egon zela esatea?», galdetu du. Bai, jauna: batzuei asko kostatzen zaie hori esatea; beste batzuei testuinguru historiko jakin batean borroka mota guztiak erabiltzea zilegi izan daitekeela esatea bezainbeste koskatzen zaie. Ez gehiago, ez gutxiago.

Ezker independentistari miseria morala egotzi diote zenbait hedabidetan. Hala hasiz gero, zer esan, bada, beste aldekoei buruz? Zeren eta miseria morala, koldarkeria behar baita, Nelson Mandelari edo Pepe Mujicari inoiz eskatu ez zietena —ez batak ez besteak sekula ez zioten ukorik egin iraganeko borroka armatuari— hemengoei eskatzeko. Erorien Haranean lurperatutako diktadorea bonba baten ondorioz hil balitz, hori ere txarto egon zela esateko eskatzen izango genituzke geure bakezaleak hemen. Baina Mandelak sortutako erakunde armatuak, Umkhonto we Sizwe zeritzonak, Pieter Botha erregimen arrazistako burua akabatu balu, edo Mujicak beste lagun batzuekin batera eratu zuen talde gerrillari tupamaroak Juan Maria Bordaberry diktadorea hil balu, ez zuten adorerik izango bi buruzagi horien aurrean «hiltzea txarto egon zen» esateko. Alderantziz: haien bidea goratu dute, kritikarik txikiena egin gabe. Miseria morala? Norena? Kanpoko garailearen aurrean tontotu, eta gurra. Barruko ez-garailearen aurrean harrotu, eta egurra.

Asteazkenean herritik Bartzelonara joan ziren Neusen seme-alabak, manifestazioan parte hartzeko. 21 urte ditu mutilak; 18 urte bete berriak neskak. Hiriburuko Etorbide Nagusian komuneko papera jaurti zuten, CDRek kaka asko dago garbitzeko leloaz poliziaren errepresioa salatzeko egindako protestan. Neus urduri zegoen. Mezua bidali zion semeari, ezer gertatu zitzaien jakiteko. «Ondo nago, ama. Hamabietan hartuko dugu trena».]]>
<![CDATA[Greta Etxebarrieta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1908/005/002/2019-10-12/greta_etxebarrieta.htm Sat, 12 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1908/005/002/2019-10-12/greta_etxebarrieta.htm eurdalduna den. Noiz jaio zen da inportanteena: duela 11, 14, 16 edo 20 urte. Odol berria du. Eta edozein izen izan dezake: Naiara, Jennyfer, Fatima, Laida, Garazi... edo Greta. Greta Etxebarrieta.

Lurraren etorkizunak kezkatzen du Greta. Klima larrialdia eragin duten politika, erabaki eta jokaerak kritikatzen dituzte, harekin batera, munduko ume, nerabe eta gazteek. Borroka horrek batzen eta mugiarazten ditu, beste kontu batzuek ez bezala. Etorkizunean ohiko politikagintzari lotuko zaizkio gazteak arazoari aurre egiteko ala beste bide bati ekingo diote?

Greta Thunberg dugu haien erreferentzia. Neska suediarra ez da sobera fidatzen politikariez. Nola eragingo dio gure politikari Thunbergek munduan barrena bultzatutako mugimenduak? Pentsatu zer gertatuko litzatekeen datorren urteko bozetan 18 urteko neska batek zerrenda gretista bat aurkeztuko balu. Seguruena, lehen aldiz ilusio handiz bozkatuko luketen hainbat gazteren botoak lortuko lituzke. Lagun batek esan zidan lehengoan: «Konturatu da ezker abertzalea mugimendu horrek zer ondorio izan dezakeen etorkizunean? Pentsatu du nola kudeatu?».

Nola ikusten dute fenomenoa indar abertzaleek eta, bereziki, ezker independentistak? Hamaika datu eta ikerketa zientifikok frogatu dute planeta pikutara doala, orain arte bezala segituz gero. Kezka, beraz, erabat justifikatuta dago. Eta borroka ere bai. Alta, non geratuko da euskal agenda Lurraren agendaren barruan? Nola erakarri kaleetan planeta bakarra dugula gogorarazten diguten gazteak? Izan ere, erakartzen ez ditugunak Espainiaren edo Frantziaren agendan kokatuko dira, nahita edo inertziaz. Eta mundu mailako botere unibertsal bateratu igualitario desiragarri (ia) utopikoa lortu artean, bi estatu horiek diseinatutako esparru erabakitzaile eta erreferentzialean jardungo dute.

Nola bateratu, bada, Lurraren aldeko borroka eta herrien aldarrikapen nazionalak? Arriskua badago, eta ez edonolakoa: planetaren aldeko erronkak Euskal Herriaren hil ala biziko borroka ezabatzea, oraingo statu quo-ari eutsiko badio. Lurra da inportanteena, eta Euskal Herria hutsaren hurrena da planetan. Hortaz, Greta Etxebarrieta klima aldaketaren kontrako borroka ez armatuaren lehen ikonoa izango dugu. Beste guztia iragana izango da. Eta gure bi estatu nagusien inposizioa legitimatzea ekarriko du.

Klima larrialdiari aurre egiteko borroka transbertsala da. Aldarrikapen bakarretakoa izango da, PP edo Ciudadanosen inguruko familien seme-alabak eta euskal independentisten umeak batuko dituena. Hortik kanpo, lotura gutxi. Eta hor desabantailan gaude. Greta Etxebarrieta eta bere lagunak Lurraren salbazioaren alde kaleratuko dira erraz, baina ez da hain seguru autodeterminazioaren alde egingo ote duten.

Ume espainiar batek lasai asko esan dezake etxean: «Nik ez dut Espainia maite; nik Lurra maite dut». Gurasoek kritikatu edo txalotu egingo dute, baina horrek ez dio ardura. Umeak maitatu ez arren, Espainia hor dago, eginda. Espainiak ez du salbaziorik behar. Espainia salbatuta dago. Salbatuta eta babestuta. Indarkeriaren bidez, beste modurik ez badago. Horixe gogoraraziko digute gaur, hispanitatearen egunean, erregeak, presidenteak, armadak, Guardia Zibilak eta bestek. Eta Euskal Herria?

Ilobaren alabari buruzko pasadizoa azaldu dit lankide batek. Haren urtebetetzea zetorrela eta, zer opari nahi zuen galdetu zion. Umeak ez zuen dudarik egin: arrain bat. Animaliek libreak izan behar dutela esan zion lankideak, bestela hil egiten dira eta. Haurrak bizkor erantzun zion: «Nire arraina itsasoan hilko da, arrainontzian ez. Arrainontzian ez du plastikorik jango». Neskatoak sei urte bete zituen joan den astean. Oraindik ez daki oso modu kontzientean euskalduna izatea zer den, baina argi du arraina seguruago dagoela arrainontzian itsasoan baino.]]>
<![CDATA[Ansu eta fideltasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/009/001/2019-10-05/ansu_eta_fideltasuna.htm Sat, 05 Oct 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1925/009/001/2019-10-05/ansu_eta_fideltasuna.htm
Ansu Fatiren aitak auziari buruz hitz egin du: semea portugaldarra sentitzen da; nahiago zuen, bai, Portugalekin jokatu Espainiarekin baino. Kritikak egin dizkiote mutilari: bere burua portugaldartzat badu, zergatik hartu du karnet espainiarra? Ansu Fati ondo mintzatzen da espainieraz, espainiarra izateko? Azken zalantza honela oinarritzen dute: gazteak portugesez baizik ez du egiten etxean. Eta Kataluniako eskoletako murgiltze ereduan ikasi du.

Fideltasuna. Sorterriari. Hizkuntzari. Edo maiteari. Noraino heltzen da Ansu Fatiren fideltasuna? Nazionalista espainiarrak kezkaturik daude jokalariak ez ote duen espainieraz jakingo, Kataluniako murgiltze ereduaren ondorioz. Jomugan dute sistema hori. Azken hilabeteotan «espioi linguistikoak» salatu dituzte: ikastetxeetan haurrak katalanez mintzatzen ote diren zelatatzen ibili ei dira. Katalan hauek…

Ederrak entzungo genituzke hemen halakorik egingo bagenu. Euskara bultzatzeko ahaleginak eginez gero, besteen askatasuna eta eskubideak urratzen ditugu. Hemen, zenbaitetan, «espioitza» ez litzateke egin beharko haur guztiek euskaraz egiten duten jakiteko, euskaraz ari direnak espezie exotiko gisa sailkatzeko baizik.

Behin lau mutiko ikusi nituen Gipuzkoako herri bateko tren geltokian. Horietako hiru arabieraz mintzatzen ziren haien artean. Bestearekin, espainieraz. Haren ahoskerari erreparatuta, dudarik ez: euskalduna zen. Erdaraz erantzuten zien. Hirurak haien hizkuntzaz mintzo ziren, normal-normal. Ondo. Orduan, non dago arazoa? Ume horiek hemen eskolatuak ziren. Erdaraz ederto egiten zuten. Euskaraz hitzik ez. Eta euskalduna erdarara eramaten zuten. Haien lehen hizkuntzaz egiten zuten modurik naturalenean. Euskaldunak, ordea, arazoak zituen bere herrian euskaraz egiteko. Euskaldunek besteen eskubideak errespetatu behar dituzte. Besteek euskaldunenak? Suedian ume horiek arabieraz hitz egingo lukete euren artean —edo espainieraz, portugesez...—. Baina besteekin suedieraz mintzatuko lirateke. Eta Katalunian katalanez. Hemen, ordea, espainieraz.

Gure egoerak ez du euskaraz normaltasunez hitz egitea ahalbidetzen. Beste herri batzuek harrotasun linguistikoa dute. Edo harrokeria. Munduko edozein lekutan baliatzen dira haien hizkuntzaz. Lehengoan bi gizon italiar izan nituen bidaide, autobusean. Aire girotua aktibatzen hasi ziren. «No funciona», esan nien. «Prego?». Donostiarako autobusean geunden, baina haiek Erroman, Piazza Barberini-n egongo balira bezala. Zergatik ez nien, bada, euskaraz egin? Azken batean, berdin die euskaraz edo erdaraz. Prego?

Doinu italiarra zuen abuztuan kafetegian zegoen neskak ere. Whatsappez ari zen, tarteka kanpora begira, ezkutuka edo. Pantailan argazki bat ireki zuen. Mutil ilehori bat, bainujantzian, abdominalak agerian. Beach boy bat. Telefonoa biratu zuen nire begirada saihesteko. Zuku bat, bi kafe eta croissant bat hartu zituen erretilu batean, eta terrazara eraman. Han bikotekidea zuen zain —barkatu aurreiritziak, baina 28-30 urteko neska bat ez doa nebarekin udako oporretan atzerrira, harekin itsasoaren aurrean gosaltzeko—. Mutila bizarduna zen. Eta beltzarana, oso.

Ansu Fatiren herrikoa da Tabanka Djaz musika taldea. Ginea Bissaukoa. Ansu hango futbolari onena dugu. Tabanka Djaz ere bikaina da, musikaren arloan. Foi assim kantan bizitzak ematen dituen kolpeak aipatzen ditu taldeak. Desioak eta nahiak, minak eta ezinak: querer, amar, sofrer e ser fiel. Batzuetan zaila izaten da fidela izatea. Sorterriari. Hizkuntzari. Edo maiteari.]]>
<![CDATA['Sempre Vic']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/013/001/2019-09-28/sempre_vic.htm Sat, 28 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1905/013/001/2019-09-28/sempre_vic.htm terrorista bihurtu dituzte CDRak, ezer gertatu aurretik. Zelaak terrorismoa kondenatzeko eskatu dio Torrari, bere nagusi Sanchezek bezala. Eta unionistek Viceko atentatuaren argazkiak atera dituzte Kataluniako Legebiltzarrean.

1991ko maiatzaren 29an bonba-auto bat leherrarazi zuen ETAk Viceko kuartelaren kontra. Hamar pertsona hil ziren, horietako bost adin txikikoak. Urte batzuk geroago grafiti bat irakurri nuen Donostian, hamaika interpretazio izan ditzakeena: Sempre Vic!

Bartzelonako Olinpiar Jokoak izan baino urtebete lehenago izan zen atentatua. Hurrengo hilabeteetan Espainiak errepresioari ekin zion Katalunian. Garzonek aginduta, 45 lagun atxilotu zituzten. Prentsak aho batez txalotu zuen sarekada —Manuel Vazquez Montalban zenak baino ez zuen aurkako hitzik esan, El País egunkarian—. Atxilotuek torturak salatu zituzten, baina gure epaileak ez ikusiarena egin zuen. Azkenean, Estrasburgok Espainia zigortu zuen salaketa horiek ez ikertzeagatik —Euskal Herriko zenbait kasurekin gertatu den bezala—.

Oraingo operazioa ordukoaren ildoan doala uste du Kataluniako jende askok. Independentismoa kriminalizatu egin nahi du Madrilek. Jendea izutu, preso politikoen aurkako epaiaren bezperan. Nola jokatuko dute katalanek etorkizunean? Lluis Llach kantariak argi adierazi du desobedientzia dela esparru independentista zabaltzeko modu onena. Joan Tardak eta Xavier Domenechek beste ñabardura batzuk azaldu dituzte krisia konpontzeko, Angels Barcelo kazetariak idatzitako Entre Ítaca e Icaria solasaldi-liburuan: «katalanismo ezkertiarra» bultzatu behar da, eta akordioa lortu «Espainiako klase popularrekin».

Ea, bada: Espainiako klase popularrei berdin izan die, orokorrean, 1512 eta 1714tik hona Euskal Herrian eta Katalunian gertatu denak. Espainiako klase popularrek nahiko lanak dituzte euren arazoekin. Eta hor daude Belen Esteban eta telebistako zaborrarekin —munduko leku gehienetan bezala—: Gran Hermano VIP, Sálvame naranja, Sálvame limón edo Cómeme el melocotón. Espainiako klase popularrek «¡Muera la libertad, vivan las cadenas!» oihukatu zuten duela 200 urte, Fernando VII.a despota inutilaren alde, frantsesen aurka. Espainiako klase popularrek ez dituzte haien sistema politikoa eta ongizatea arriskuan jarriko Espainiaren menpeko herriek autodeterminazio eskubidea lortzeko. Ez dute Madril geldiaraziko horregatik, zergatik eta polaco eta levantapiedras batzuen ustezko eskubideengatik.

Espainiako klase popularrek, currito-ek, edozein alderdiri ematen diote botoa. Voxi ere bai. Eta ustez hurbilen duten alderdiak ez du bere buruaz beste egingo gure alde agertuta. Ez dio Segoviako herritarrari esango: «Lehenik, katalan eta euskaldunen arazoa konponduko dugu; gero helduko diegu zuen arazoei». Pablo Iglesiasek Kataluniako erreferendumaren aukera baztertu du PSOErekin izandako negoziazioetan. Areago: koalizio gobernuan egongo balitz eta sozialistek 155.a berriz ezarri nahi balute, haien lidergoa «errespetatu» egingo lukeela esan zuen joan den astean, Antena3 telebistan. Espainiako klase popularrak? Egoera latza dugula esan nahi ez baduzue, tira. Baina ez etorri, mesedez, Espainiako klase popularren amuarekin.

Euskaldunon Egunkaria itxi zutenean Katalunian izan zen elkartasun mugimendu handiena, Euskal Herritik kanpo. Espainiako klase popularren sostengua? Hitz bigunekin esanda: ez zen Kataluniakoaren mailara iritsi, inondik inora ere. Ekinaldi horietako bat Vicen egin zuten. Josep Muste izan zen hitzaldiaren antolatzaileetako bat. Bartzelonan hartu gintuen, autoan. Hitzaldiaren ondoren, herrian afaldu eta hiriburura buelta. Ez zigun taxi bat hartzen utzi. Beste 60 kilometro gauaren erdian. Garzonek 1992an agindu zuen operazioan atxilotu eta espetxeratuetako bat izan zen Josep. CUPeko kidea da orain. Guardia Zibilaren kuartelaren kontrako atentatua gaitzetsi ez izana gogorarazten diote oraindik. Vic, sempre Vic.]]>
<![CDATA[ETArekin topa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/009/001/2019-09-21/etarekin_topa.htm Sat, 21 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1885/009/001/2019-09-21/etarekin_topa.htm Ustedes no existen esaldia jarria zuen Whatsappeko soslaian.

Bogotako auzo aberatsak, hiriko iparraldean. Luxuzko etxeak, jatetxeak, dendak. Hango bizilagun askok eta askok —baina ez soilik haiek— bake itunaren kontrako botoa eman zuten Santos presidenteak antolatutako erreferendumean. Iragana aitzakia dute ezer ez aldatzeko. Halaxe dabiltza herritar ugari han. Halaxe dabiltza batzuk hemen.

Zubiak dokumentalari buruzko artikulu bat argitaratu du Bizkaian gehien saltzen den egunkariak. Maixabel Lasa eta Ibon Etxezarreta aurrez aurre ageri dira lanean. Juan Mari Jauregiren alarguna da Lasa. Etxezarreta, aldiz, Gipuzkoako gobernadore zibila izandakoa hil zuen etakidea. Artikuluko titulua: Brindis con el etarra que me dejó viuda Topa alargun utzi ninduen etarrarekin-.

Odol txarra behar da gero. Ortega vuelve a la cárcel hari sadikoa izatea iritziko zioten egunkari neguritico-ko lagunek —neguritico-a, bai: bilatu egunkariaren organigraman nork agintzen duen han, hasi apuntatzen zenbat aldiz ageri den Ybarra abizena goreneko karguen artean. Eta Neguriko familien beste deitura batzuk—. Non dago titulu hori txalotu dutenen enpatia, errespetua, gizabidea? Biktima jakin batzuen jarrera itsu-itsuan sustengatu, bultzatu eta xaxatu egiten dute. Etorkizuna gogoan aurrera egin nahi duena, ostera, larrutu. Gupidarik ez.

Gauzek beren horretan segitzea nahi lukete. Kasu handiagoa egiten diote jauzi erakustaldi bati egoera bidegabe eta anakronikoa salatu nahi duen manifestazio bati baino. Larunbatean 50.000 lagun ibili ziren Bilboko kaleetan 11/13 auziko 47 lagunei elkartasuna adierazteko. Handik oso urrun ez, Salbe zubiaren inguruan, beste 50.000 pertsona bildu ziren Orlando Duque kolonbiarraren jauziak txalotzeko. Bi ekinaldietako zeinek bildu zuen gazte gehiago, auzipetuen aldekoak ala salto ikusgarriez gozatzeko antolatutakoak?

Presoen arazoa ez da konpondu, eta denbora kontra dugu. Hori gutxi izan ez, eta titulu iraingarri horiek irakurri behar. 2030eko urtarrilean manifestazioa egingo dugu oraindik? Zenbat gazte joango dira? Gogoz azalduko dira, ala birraitona-amona nekagarriek eramango dituzte, belarrietatik tiraka, taka-takari ezinean heltzen dioten bitartean? Ez da galdera gozoa: herrietan presoen alde egiten diren elkarretaratzeetako parte hartzaileen batez besteko adina ikusi besterik ez dago.

Gaia ez dago politikaren ardatzean. Gure agintari autonomikoak ez dira sobera oldartuko afera behingoz konpontze aldera. «Haiek bazekiten zertan ari ziren, eta galdu egin dute. Ez dute pentsatuko orain agenda politikoa baldintzatzea, ezta?». Galdera inuzentea: estatus berriari buruzko kontsulta inoiz egiten bada, presoak kartzelan egongo dira oraindik? Estatus berri horrek kartzela politika aldatzeko eskuduntza emango digu?

Caqueta departamenduan jaio zen Gloria, Kolonbia hegoaldean. Haren senideek paramilitarren eta gerrillaren mehatxuak jasan zituzten. Hura gazte joan zen herritik, giro itogarritik ihesi. Kazetaritza ikasi zuen, eta Zuzenbidea gero. Hiri garapenean espezializatu zen. Egun, arlo horretan lan egiten du, Bogotan. Ivan Duquek bozak irabazi zituenean, bake prozesua lehertu nahi dutenen kontra mintzatu zitzaidan, amorratuta. «Gerra sufritu ez duenak ez daki zer den».]]>
<![CDATA[Maitasuna eta hizkuntza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2134/009/001/2019-09-14/maitasuna_eta_hizkuntza.htm Sat, 14 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/2134/009/001/2019-09-14/maitasuna_eta_hizkuntza.htm Charlie Hebdo aldizkariaren kontrako atentatu jihadistaren ondoren bizi izandakoa azaldu du Le Lambeau (Puska) liburuan. 2015eko urtarrilaren 7an, agerkari satirikoko hamabi lankide tirokatu eta hil zituzten Parisen. Philippe Lançon larri zauritu zuten, baina bizirik irten zen. Esperientzia horren berri eman du bere lanean.

Lançon Bartzelonan izan berri da, liburua aurkezten. Egin dizkioten elkarrizketako batean datu bitxi bat azaldu da. Behin batean, Roberto Bolañok harekin hitz egin nahi zuen, baina beldur zen, frantsesez ez baitzen ondo moldatzen. Anagrama argitaletxeko editore Jorge Herraldek segituan lasaitu zuen orduan idazle txiletarra —2003an hil zen Bolaño—: «Ez kezkatu; Philippek bikain egiten du gaztelaniaz, izan dituen amodio-istorioei esker».

Alemanian bizi den euskal herritar batek, bertako andre batekin 30 urte luzean ezkonduak, txantxetan esan zidan ohea dela hizkuntza arrotz bat ikasteko lekurik onena, mintzairaren bizitasunaz, adierazkortasunaz, berezkotasunaz eta bestez jabetzeko. Badirudi Lançonek —eta Herraldek berak— iritzi bera dutela. Maitasun harremana biderik aproposena izan daiteke hizkuntza ikasteko.

Zer gertatzen da ikasteko dagoen hizkuntza egoera diglosikoan dagoenean, baina? Gure bikote mistoetan, elebiduna eta elebakarra elkartzen direnean, nolakoa izaten da harremana, hizkuntzari dagokionez? Ezagunak dira maitasun lurtarrari esker euskara ikasi duten lagunen kasuak. Halarik ere, esango nuke handiagoa dela egoera horretan izanda euskara ikasi ez dutenen kopurua. Bikotekideen artean espainiera edo frantsesa nagusitu diren kasuak. Estatu arrazoia. Edo ohe arrazoia.

Euskara hizkuntza normaldua balitz, errazagoa izango litzateke borondatezko, maitasunezko ikaskuntza prozesua. Baina errealitateak bestelako irudi bat erakusten digu egunerokoan. Erdaldunak erdaraz maitatzeko aukera guztiak ditu hemen. Euskaldunak, ez. Euskaraz hitz egiten ez dakitenek ez digute euskaraz egiteko aukerarik ematen. Euskara maite ez dutenek ez digute euskaraz maitatzen uzten.

Beste alde batetik, bikotekide biak euskaldunak izanda ere, hain eskura dugu erdara, non batzuetan euskaldunok erdara gehiago ikasten dugun ohean euskara baino. Larrutan egin? Hobe follatu. Kontua da harreman afektibo ez-sexualen arloan ere nagusitu zaigula erdara. Maitea? Bihotza? Laztana? Aitona-amonen hitzak dira horiek. Cariño da oraingo berba -kariño, barkatu-. Kari. Txurri. Egia esan, ez dut halako elkarrizketa bat irudikatu nahi, hamasei edo hogei urteko euskaldunen artean: «Lasai, kariño, gero follauko dogu».

Hizkuntzaren hedapena eta erabilera ez ditugu bermatuta euskaldunok. Bitartean, hizkuntzaren bidezko konkistan segitzen dute erdaldunek. Erasoan. 2013an, elkarrizketa egin zion Al- Jazeera telebista kateak Uruguaiko presidenteari. Pepe Mujica, hain maitatua dena, ez zen oso fin ibili AEBei buruz galdetu ziotenean: «AEBak anitzak dira. Zorionez, gure herrikideak, latinoamerikarrak, gero eta gehiago dira. AEBak elebidunak izango dira laster. Emakume latinoamerikarren sabelak pixkana-pixkanaka konkistatuko ditu. Indartsuagoak dira maitasunean». Olé! Eta erdaldunak harro. Gero, baina, kexatu egiten dira magrebtarrek, ume mordoa ekarrita, euren kultura, erlijioa eta abar inposatu nahi dituztelakoan. Haiek AEBak sabelaren bidez konkistatzeko eskubidea dute. Magrebtarrek Espainian gauza bera egiteko, ez. Eta andre musulmanak espainiar ez-musulmanak baino indartsuagoak balira «maitasunean»?

Las Palmas hiriko parke bateko eserlekuan 70 urte inguruko bi bikote daude. Emakume magrebtar bat haien ondotik pasatu da, burua estalita. Alaba du alboan, eta mutikotxo bat haur-kotxe batean. Ezkerreko bikoteko gizonak irribarre egin, eta burua laztandu dio haur txikiari. Ama eta seme-alabak urrundu ahala, lagunekin segitu du hizketan: «Ume kabroi hauek hiltzaileak dira. Oraindik ez, baina gu hiltzeko entrenatzen dituzte».]]>
<![CDATA[Voltaire eta Hondarribia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1934/008/001/2019-09-07/voltaire_eta_hondarribia.htm Sat, 07 Sep 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1934/008/001/2019-09-07/voltaire_eta_hondarribia.htm ¡Que asco, que asco, muerte a los vascos!». Ez zen, ez, oso egoera gozoa izan Euskal Telebistako kazetari batentzat. Batzuek txistu egin zuten; besteek euskaldunak hiltzeko eskatu zuten. Adierazpen askatasunaren barruan koka litezke bi portaerak?

Hori etorri zait gogora abuztuan C. Tanganaren harira piztu den eztabaida dela eta. Joan da rap kantaria, baina eztabaidak bizirik segitzen du. Mugarik ote du adierazpen askatasunak? Hamaika iritzi plazaratu dira Bilboko udalak C. Tanganari abesteko kontratua bertan behera utzi ondoren. Voltaireren esaldi ezagun bezain apokrifoa ere irakurri dugu, kantariaren defentsan: «Ez nago ados zuk diozunarekin, baina bizia emateko prest nago hori esateko eskubidea izan dezazun». Ederto. Dena den, nork dio Voltaireren ustezko arrazoibidean ideiak ez ezik irainak eta mehatxuak ere sartzen zirela?

Kontu batek ematen dit arreta: zeinen sentiberak garen -batez ere, gizonezkook- ikuspegi feministatik emakumeen inguruan sortzen diren zenbait ikuspegi edo jarrerari buruz hitz egiten dugunean. Dogmatikoak omen dira. Akaso feminismoak du dogmatismoaren monopolioa? Euskaltzaletasuna ezin daiteke dogmatikoa izan? Abertzaletasuna? Independentismoa? Ekologismoa? Feminismoari dagokionez, malgutasuna eskatzen dugu, itxia ez izateko, dena ez baita zuria ala beltza. Alta, inork ez diezaiola kritikarik txikiena egin plastikoen erabateko debekuari. Ez, beste arlo batzuetan ez gara hain azkar kritikatzen hasten edo malgutasuna eskatzen. Zer esango genuke musika talde batek «beltz txerri zikin hori, gaizkile alferrontzia zara, Afrikara itzuli» jende aurrean kantatuko balu, adierazpen askatasunaren izenean? Orduan bai komeriak!

Voltaire eta adierazpen askatasuna. Hondarribian alardea izango da bihar. C. Tanganaren testuak aireratzearen alde egin duten pertsona aurrerakoiek hain erraz onetsiko lukete haren kontzertu bat bertan -edo beste edonon-, emanaldi horretan Jaizkibel konpainiako emakumeei putak deitzen dien abesti bat kantatuko balu? Ezezkoan, zergatik? Zergatik Bilboko kasuan bai, eta Hondarribikoan ez?

Ekar dezatela datorren urtean C. Tangana Bizkaira, berriro ere, Bilboko Aste Nagusian bere kanta berri bat lehendabiziko aldiz zuzenean jotzeko, gure aurrean: «Puto vasco, me das asco, me voy a follar a tu puta madre, y contigo voy a hacer churrasco». Edo «muerte a los vascos», Burgosko futbol zelaian bezalaxe. Ea hain eskuzabal jokatzen dugun, ustezko adierazpen askatasunaren izenean. Munduko inozo bakarrak izango ginateke hori onartuko luketenak. Horretan ere mundialak euskaldunok, zozoetan zozoenak. Ez dakit nola jokatuko nukeen inork kanta bat sortu eta irainduko banindu: paso egin, salatu, auzitara jo… Kontu bakar bat dut argi: ez nuke neure etxera gonbidatuko, eta -are gutxiago- ez nioke dirurik emango.

Abuztuko arratsalde bat. Hondartzaren aurreko pasealekuan gizon bat dago, lurrean ezarrita. Kartoizko kartel bat jarri du: Goseak nago. Hiru ume beltz korrika dabiltza inguruan, jolasean. Ez dira etorkin pobre gosekilak, kontinentetik igerian etorriak, ez horixe! Dotore jantzita daude. Frantsesez mintzatzen dira. 1.500 kilometrora dago Dakar, 2.200 kilometrora Uagadugu. Ume beltz aberatsak gizon zuri pobrearen aurrean gelditu dira. Halako batean, zaharrenak -seguruena ez ditu hamabi urte izango- txanpon batzuk eman dizkio. Gero, lau izarreko hotelerantz jo dute. Atean senideak dituzte zain. Gizon gosetuarengandik metro gutxira jatetxe italiar bat dago. Menuan urdaiazpikoa eta txanpiñoiak dituen pizza ageri da. Dante Alighieri izena jarri diote. Bizia komedia lurtarra da.]]>
<![CDATA[Euskaldunik ez meskitan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1880/006/001/2019-07-27/euskaldunik_ez_meskitan.htm Sat, 27 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1880/006/001/2019-07-27/euskaldunik_ez_meskitan.htm
Musulmanen otoitzerako tenpluei begira daude munduko poliziak. Bilgune horietan zer mezu aireratzen den jakin nahi dute. Hizkuntzak berebiziko garrantzia du ikerketan. Nola lortuko du Poliziak helburu hori, errezatzeko elkartzen den jendearen berbeta ulertzeko gai ez bada? Arazoari aurre egiteko arduradun erlijiosoekin harremanetan jarri ei da Ertzaintza, «meskitetako otoitzak gazteleraz egiteko eskatzeko». Horixe jakinarazi dute zenbait hedabidek. Horien arabera, ekinaldiaren bidez «mezua erradikalizatu egin dezaketen imanen kontrola» erraztuko litzateke. Eskaera ez omen da musulmanen gustukoa izan. Haien komunikazio tresnari uko egiteko esan zaie. Eskaeraren bidez hizkuntza kriminalizatu egiten da, nolabait. Euskaldunok badugu horren berri. Habla en cristiano zen lehengo leloa. Habla en cristiano, mahometano izan liteke oraingoa.

Bere jardueran indarkeria zantzurik baden jakiteko hizkuntzaz aldatzeko eskatu behar zaio, besterik gabe, pertsona bati? Ez dirudi joera hori denik jihadismoak gurean baino arazo gehiago sortu dituen lekuetan. Londresen Finsbury Park-eko meskita dago. Hango otoitzaldiak ez dira ingelesez izaten. Haien audio grabazioak entzun besterik ez dago. Meskita horri imam erradikalak izatea edo Irailaren 11ko atentatu egileen aldeko otoitzak egitea egotzi zioten iraganean. Azken urteotan, hainbat komunitate lan egin da meskitarekin batera. Gorroto krimenen aurkako kanpainak, esaterako.

Otoitzak ingelesez egiteko eskatzea baino modu hobeak dituzte Londresen imamen mezuen edukiez jabetzeko: arabiera, urdu edo beste hizkuntza batzuetan hitz egiten moldatzen diren poliziak dituzte, tenpluan zer esaten den ulertzeko. Edo errezoetara joaten diren mintzaira horien hiztunen testigantzak jasotzen dituzte. Gurean ez dago halakorik. Hemen hizkuntzari muzin egiteko eskatu zaie musulmanei. Erdaraz otoitz egiteko.

Euskaraz egiteko eskatzea ere ez nuke egokitzat joko. Dena den, irtenbide hori ez litzateke oso egingarria izango. Ez ditugu Erresuma Batuko eta Euskal Herriko egoera linguistikoak konparatuko: gure eskoletan ezarritako eredu linguistiko zoragarriaren ondorioz zaila izango da epe ertainean meskitara joaten diren musulmanek euskaraz egitea: gure ume guztiak erdara ikastera behartuta daude, baina gure ume guztiek ez dute euskara ikasi behar. Euskaldun gutxi meskitetan.

Gainera, musulmanek euskaraz ikasita ere, zer izango litzateke ostiral batean komisariako ertzain euskaldun bakarra gastroenteritisak jota balego? Nola ulertuko lituzke gure ertzain erdaldunak musulman euskaldunaren errezoak? Beraz, segi dezatela meskitetan arabieraz egiten, hori baita logikoena. Beharbada, horrela Erresuma Batuko ereduari segitu, eta arabiera ikasiko dute gure poliziek. Euskaltegirako bidea hartu ez duten ertzainei arabtegi-ra joateko gogoa piztuko zaie. Beharbada, euskaraz ikasi ez duten ertzain batzuek gusturago ikasiko dute arabiera.

Meskitetan erdaraz egitea iradoki du Gasteizek. Pragmatismoz. Errespetu osoz? 80ko urteetan Espainiako Poliziak Madrilgo Euskal Etxean euskaraz antolatutako hitzaldiren bat erdaraz egiteko eskatu balu, bertako euskaldunak erradikalizatu eta hiriburuan bonbak jartzen hasiko ote ziren beldur? Ez dugu Madrileraino joan behar, baina. Hasi zaitez, oraindik ere, Euskal Herrian polizia kontrol batean euskaraz egiten. Ez Poliziari, zure lagunari baizik, polizien aurrean. Kontrako erreakzioak edonondik jaso ditzakezu. Eta ez soil-soilik polizia nazional, guardia zibil edo jendarmeen aldetik. Zoritxarrez, zenbait kasutan, berdin dio boteredun horiek uniforme berde, urdin edo gorri duten. Berdin dio bi polizia horiek Zipi y Zape diren. Edo Zipi eta Zipi.]]>
<![CDATA[Gineako aizkolariak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/005/002/2019-07-20/gineako_aizkolariak.htm Sat, 20 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1905/005/002/2019-07-20/gineako_aizkolariak.htm uinea. El franquisme colonial erakusketak Afrikako herrialde horri buruzko datuak eta hainbat aurreiritzi arrazista bildu ditu, Bartzelonan. Adibidez: La capacidad mental del negro liburua, 1952an Madrilen argitaratua. Edo bertako herritarrei helarazitako mezua: «Yo soy moreno de la Guinea, que por España va a luchar. ¡Viva España y el moreno español!». Eta aizkolarien presentzia. Aizkolari moreno-ak.

Erakusketako argazki batean azaltzen dira afrikar gazteak, aizkora eskuan, jo eta ke. Guineans fent un dol d'aizkolaris en una festa popular. Gizon moreno haiek norengandik ikasi zuten aizkoran ez da zaila asmatzea. Euskal militar, misiolari edo abentureroren bat egongo zen atzean. Edo merkatari bat. Kakaoa. Elgorriaga txokolatea gogoratzen?

Gineako herritar batzuk Espainiara joan ziren. Euskal Herrira ere bai. Aizkolari horietako bat izango zen haien artean? Zein da hemengo moreno horien pertenentzia sentimendua orain? Zeren eta gure Mendebaldean azalaren koloreak rol garrantzitsua jokatzen baitu, oraindik, sentimendu hori areagotu eta onartua izateko.

AEBetan ikusi dugu. Trumpek «haien etxera» itzultzeko esan die lau politikari demokratari, andre horietako hiru AEBetan jaio, hazi, bizi eta ikasitakoak diren arren. Zein da arazoa? Presidentea kritikatu dute, eta, azala oso zuria ez dutenez, «sorterrira» joatea aholkatu die Trumpek. Ez omen dituzte AEBak maite. Trumpen Amerika zuria da. Eta gizonezkoa. Presidenteak astakeriak esaten ditu, baina inork ez dio eskatuko Alemaniara, aitonaren herrira, bueltatzeko.

Zer da sorterria maitatzea? Egungo joera nagusietako batek esango dizu jaio zinen lekua errespetatzea eta haren alde egitea, bertako herritar guztien ongi izatea eta eskubide berdinak izatea bermatzea, haien potentzial osoa garatzeko. Teorian. Ederki baitakigu pertenentzia sentimenduak eta ezaugarriak ez direla beti errespetatzen.

Esate baterako: La Línea de la Concepción-en (Cadiz) reggaetona debekatu zuten igandean, domingo rociero delakoan. Alkateak 700 euroko isuna agindu zuen debekua errespetatuko ez zuenaren aurka. Musika andaluziarra baino ez. Demagun Gernikako festetan, San Roke egunean, reggaetona debekatu duela udalak. Soilik euskal musika entzungo da. 700 euroko isuna. Zer ez zuten botako hedabide espainiarrek euskaldun itxi astapotroei buruz. La Líneari buruz, berriz, ezer gutxi entzun da.

Sustraiak. Sentimenduak. Bilboko auzo batean bengalak jaurti dituzte Aljeriak Afrikako futbol txapelketan lortutako emaitza onak ospatzeko. Euskal Herri kontinentalean ere poza azaldu dute. Diferentzia bat: Bizkaian festa egin duten gehienak magrebtarrak ditugu jaiotzez. Lapurdikoak, aldiz, hemengoak dira. Pentsatzen hasita, zerk mindu beharko luke euskal independentista bat? Aljeriar sustraiak dituen herritar bat arbasoen bandera eskuan kalera irteteak ala beste herritar batek Espainiaren edo Frantziaren bandera ateratzeak?

Euskal independentista aginte nagusiaren banderak kezkatu beharko luke gehiago, kolonia ohi baten banderak baino. Euskal independentista esan dut, ez autonomista edo espainiar erregionalista. Akabo, egonezina aljeriarren banderak eragiten badigu, eta Espainiarenak, ez. Espainiarena onartu eta errespetatu egin behar da orain, garai berrien seinale. Normaltasunez ikusi. Hori mezua. Bandera aljeriarra, ostera, ez.

Hori bai arriskua: hainbeste erabakitzeko eskubide, hainbeste subiranismo —independentzia hitza gero eta gutxiago entzuten da—, hainbeste konfederazio, hainbeste «desberdinen arteko itun» aipatzen dira —beti desberdin jakin batzuek irabazten duten ituna, haien marra gorriak inposatuz, portzentajean gutxiago izan arren—, hainbeste kontsentsu eta kopla, non iparra galtzeko arriskua dugun. Txarto gabiltza Gineako aizkolarien birbilobek edo aljeriarrek haien bandera ateratzeak gehiago aztoratzen bagaitu euskal herritar ustez peto-petoek bihotza bandera espainiarraz biltzeak baino. Txarto ez. Oso txarto.]]>
<![CDATA[Sartre eta Rosalia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/007/001/2019-07-13/sartre_eta_rosalia.htm Sat, 13 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1901/007/001/2019-07-13/sartre_eta_rosalia.htm Koiné manifestu gutxiago». Oldartu zaizkio hizkuntza katalanaren normalizazioaz sentsibilizazio berezia duten katalanak. Joan Ramon Resina kazetariaren ustez, Rufianen jarrerak «errepublika hispanizatu batera» eraman dezake Katalunia. Izan ere, duela hiru urte bertako hainbat kultura eta gizarte ordezkarik kaleratu zuten manifestuaren kontra agertu da ERCko politikaria. Idazkiaren sinatzaileek gogor kritikatu zuten Oriol Junquerasek egin zuen proposamena: Katalunia independentean espainierak eta katalanak ofizialak izan beharko zutela azaldu zuen ERCko buruak.

Koiné taldearen arabera, hizkuntza aniztasuna aberastasun indibidual eta soziala da, baina katalanak izan behar du herritarrak integratzeko ardatza. Mendeetan garatutako elebitasun behartua ahula izan zen Katalunian, 1939ra arte. Frankismoaren errepresioak eta «gaztelera nagusia den lurraldeetako herritarren immigrazioa kolonizazio linguistikoa bultzatzeko tresna ez-boluntario gisa erabiltzeak» areagotu zuten prozesua.

Jean-Paul Sartrek Burgosko epaiketa bitartean Euskal Herriari buruz esandakoa gogorarazi du Resinak: «Nazio handiek koloniak dituzte haien mugen barruan». Euskal Herria dugu kolonia horietako bat. Sartrek etorkizuna iragarri zigun, duela ia 50 urte: «Erregimen espainiarra demokrazia burgesa izango balitz, egoera anbiguoagoa izango litzateke. Botereak tenporizatu egingo luke, eta, atzeratutako promesa faltsuen bidez, kalenda greziarretara bidaliko lituzke 'erreformak'. Horrekin nahikoa izango litzateke, zalantzarik ez, euskaldunen artean fakzio erreformista garrantzitsu bat sortzeko. Gobernu zapaltzailearekin elkartuko litzateke, eta estatu federal bat lortzea, botere hark emana, besterik ez luke espero izango». Eta bukatzeko: «Kolonizatu batentzat ekintza iraultzailea da bere hizkuntzaz mintzatzea».

Etxea eginda duzunean, ederra eta aberasgarria da mestizajea, etxe hori aldatzeko, txukuntzeko. Eta etxerik ez duzunean, edo suntsituta duzunean? Estatu sendoetako botere eta herritarrek nagusitasunetik goresten dituzte mestizajearen dohainak. Eta, hala ere, neurriz nahi dute. Haien menpeko beste herri eta kulturei, ordea, erabateko aniztasunean murgiltzeko gomendatzen digute. Espainiera edo frantsesa oinarri duen kultur aniztasunaren aldeko taliban modernoak dira. Lehenik, eta ezinbestean, erdara. Gero gerokoak.

Rosalia eta mestizajea. Flamenko gehiago eta zorroztasun eta eskakizun linguistiko gutxiago. Zoramena izaten da kanpoko artista bat euskaraz abestera ekartzen dugunean. Ez diogu galdetzen nolakoa nahi lukeen Euskal Herriaren etorkizun linguistikoa. Edo eredu hori bera nahiago ote lukeen bere sorterriarentzat. Nola erreakzionatuko luke gure espainiar kosmopolitak bihar Sevilla, Madril edo Zaragozan esnatu, eta ia inork ulertuko ez balio bere hizkuntzaz? Mestizajea, aniztasun mugagabe hori onartuko luke? No way, Jose.

Koiné taldearen iritziz, katalanak aspaldi utzi zion hizkuntza ez-markatua izateari. Hizkuntza ez-markatua: «Ezezagun batekin hitz egiteko edozein herritarrek bat-batean erabiltzen duen hizkuntza». Bilbo, Baiona, Donostia edo Iruñean zein hizkuntzaz hasten gara, normalean, ezezagun batekin berbetan?

Aste honetan Bilboko epaitegi batera joan da lagun bat. Funtzionarioak erdaraz egin dio. «Euskalduna zara?», galdetu dio lagunak. «Bai, baina denok gara euskaldunak, euskaraz jakin edo ez». Lagunak ez du eztabaidatu nahi izan, baina pentsatu du: «Denak euskaldunak euskaraz jakin gabe? Denak betaurrekodunak, bibotedunak gara, betaurreko edo bibote barik?».

Gure izenaren izana aldatzeraino sartu digute ziria. Kolonizatuak garela ez ohartzeraino. Rosalia Txoria txori kantatzera ekarriko dugu egunen batean. Eta Euskalduna jauregian hartuko dugu, belarriekin txaloka. Arteak ez du mugarik. Kolonizazioak ere ez.]]>
<![CDATA[Cindy Lhasan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/011/001/2019-07-06/cindy_lhasan.htm Sat, 06 Jul 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1892/011/001/2019-07-06/cindy_lhasan.htm
BBC telebista publiko britainiarrean egin ditu adierazpenak. Duela urte batzuk esandakoari buruz galdetu dio kazetariak: bere ondorengoa emakumezkoa izateko aukerari eusten dio? Baietz erantzun du Dalai Lamak. «Baina orduan esan zenuen: erakargarria izan beharko luke emakume horrek, bestela ez bailuke balio handirik izango». «Bai», esan du gizonak. Adierazpenek emakume asko atsekabetuko dituztela erantzun dio kazetariak. Budisten buruak garrantzia kendu dio auziari: «Hori behin da. Dalai Lama emakumezko bat badator, hark erakargarriagoa izan beharko luke. Dalai Lama emakumezko bat... [eta imintzioka hasi da kameraren aurrean, aurpegia desitxuratzen, itsusten] uste dut jendeak nahiago duela, hura ez ikusi, haren aurpegia». Kazetariak lagundu nahi izan dio: «Emakume askok eta askok esango lukete hori emakumeak objektutzat jotzea dela, baina barruan nolakoa zaren da kontua, ezta?». «Nik uste biak», amaitu du Dalai Lamak.

Dalai Lamaren mezua ez da nahasgarria. Batez ere, keinuka hasi denean aurpegi erakargarria izango ez lukeen emakumearen irudia deskribatzeko. Dena den, egun batzuen ondoren barkatzeko eskatu du esandakoagatik. Ondo dago. Galdera hau da, baina: zer gertatuko zen halako hitzak Frantziskok, Eliza Katolikoko buruak, esan balitu? Bereak eta bi entzun beharko zituen Jorge Mario Bergogliok: matxista, misoginoa, atzerakoia... Dalai Lamari, aldiz, ez zaio deus gertatu: orokorrean, kontrako adierazpenik ez, kontzentraziorik ez mundu zabaleko zentro budisten aurrean.

Beatles taldekoak Indiara joan ziren, eta ekialdeko mistizismoa aurkitu eta saldu ziguten. Love and peaceLove and piece, esango nuke nik—. Lorea eta belarra, pitxerra eta aparra. Jainkoa hil dugu, baina umezurtzok nahierarako jainkoen bila gabiltza urruneko paradisuetan. Meditazioa hobe Himalayan Orreagan baino. Hurbilago ortzitik eta ustezko zerutik.

Zer dakigu Tibeti buruz, txinatar gaizto horien zapalkuntzaz gain? Zer uste du Dalai Lamak homosexualei buruz? —AEBetako budista gay eta lesbianek behin baino gehiagotan kritikatu dute haren jarrera—. Abusu sexualak egin dizkiete gazteei monastegi budistetan? Zein da haren jarrera haur transgeneroen eskubideei buruz? Zer uste du antisorgailuei buruz? —«Sexualitatea erreprodukziorako da, ezta?», galdetu zuen San Frantziskoko gay talde batek 90eko urteetan egindako bileran—.

Beste inorekin egiten ez duguna egiten dugu Dalai Lamarekin. Dena onartzen diogu. Izan ere, haren irribarrea hain da gozoa! Bakea dario. Nirvana ematen digu, sufrimendutik askatzeko esperantza hutsal hori —noiz ikasiko dugu, ba, sufrimendua bizitzaren ezinbesteko aldea dela?—. Eta gainera, txinatar horiek tartean daudenez, alde du nazioarteko komunitatea deritzon boterea. Hedabideak. Eta Hollywood. Budista dugu Richard Gere. Haren pelikula bat izan daiteke propaganda onena. Hori guztia dela eta, dena irensten dugu. Ia ez digu ardura Dalai Lamak esaten badu emakume erakargarri bat nahi lukeela bere ondorengo moduan. Horretarako miss lehiaketa bat antolatu nahi balu, oraingo joeren berri emateraino iritsiko ginateke, agian. Victoria's Secret-en webgunean ikusi ahal ditu «aingeru bat izateko» zehazten diren hiru neurriak: 81-61-87, 86-58-86 eta 83-67-88.

Kristautasuna iragana da, antza. Budismoa, berriz, oso guay eta modernoa. Etorkizuna Mendebalde hedonistan. Bikain! Ezin jakin geroak zer ekarriko, baina ateo baten fedeak hauxe dio: behin amets egiten hasita, lehenago irudikatzen dut Ama Santu bat Vatikanoan, Cindy Crawford aurpegi hagitz erakargarriaren haragitzea Lhasan baino.]]>
<![CDATA[Manhattan, haiek eta gu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1896/014/001/2019-06-29/manhattan_haiek_eta_gu.htm Sat, 29 Jun 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1896/014/001/2019-06-29/manhattan_haiek_eta_gu.htm
Ez dut ukatuko: zutabea irakurri eta deseroso sentitu nintzen. Iñigo Aranbarrik igandean argitaratutako testuan ageri ziren datuek lagundu didate iraultzailea testuinguru historikoan jartzen. Che gazteak hau idatzi zuen Bidaia-oharrak liburuan, besteak beste: «Ni kanpoan geratu nintzen, katigatu nuen beltx batekin; 16 urterekin, oilo bat baino putagoa zen». Hitzak pentsaera matxista baten isla ziren. Geure garaiko seme-alabak gara. Inor ez dago zama horretatik libre. Che ere ez, Enbeitak adierazi zuenez.

Iraultzarik dago feminismorik gabe? Eta feminismorik iraultzarik gabe? Aurrerapauso handiak eman ditugu emakumeen eskubideen arloan. Hala ere, benetako berdintasuna lortzeko lana ez dago amaituta. Eta kontraesanak nonahi ditugu.

Habanan bizi den lagun batek azaltzen du, ironiaz, bere emaztea dela Kubako emakume feminista sutsuena. Matxismoaren sustraiak errotuta daude han, ezabatzeko borroka egiten ari diren arren: martxoaren 8a heldu eta «¡felicidades, compañera!» esaten diete gizonek emakumezko lankideei. Etxeko sofan jesarriko dira gero, andreak, hura ere lanetik etorrita, etxeko lanak egiten dituen bitartean. Obispo kalean edo Prado pasealekuan zoaz eta non entzuten duzun Iraultzaren ostean jaiotako morroi baten ahotsa, besapean Granma egunkaria duela, adurra dariola: «Niña, no corras tanto, que se te van a caer las nalgas» -«neska, ez egin hainbeste korrika, ipurmasailak eroriko zaizkizu eta»-. Ez dio 40 urteko emakume bati esan, jakina. Eta izkinan neska-mutil gazteak aurkituko dituzu, hemen ia desagertutako hitzak erabiltzen, benetan edo txantxetan: pajaro, mariquita

Ez, ez dira alderagarriak Kubako emakumeen egoera eta El Salvador edo Mexikokoenak, batez ere herritar xumeenak, baina (auto)kritika ezinbestekoa da. Erraza da feminismoa inperialismoaren arma dela esatea, baina haratago joan behar da. Baliteke nik Manhattan feminismoa deitzen diodana hala izatea: sex in the city, nire alua zakil guztien gainetik, eta zenbait aluren gainetik ere bai, nire duplexeko garbitzaile mexikar gajoa, alienatua dago morenita zozoa, ez dadila sobera kexatu, kale gorrira botako dut eta, baina haren mutil gihartsua, ufa! hormaren kontra jarriko banindu, gustura asko jango nuke 12 hazbeteko enchilada eta guacamole-a gero, hot, hot, hot, ze puta naizen, bustitzen ari naiz pentsatu hutsarekin. Ez, horiek ez dute Angela Davis-ekin bat egingo. Beltza delako. Eta terrorista ohia. Baina akaso ez dago beste feminismo bat?

Garaiak aldatzen ari dira. Geroko Euskal Herri independentea feminista izatea nahi dugu orain. Lehen, ordea, baztertua genuen kontua. KAS alternatibaren zein puntutan zegoen emakumeen eskubideen aldeko aldarrikapena? Genero borroka klase borrokari gailentzen ari zaio. Neoliberalismoa horretaz baliatu ahal da, noski. Baina horregatik kritikatu behar ditugu soilik feminismoa ardatz hartu duten andrazkoak? Ez genioke geure buruari galdetu beharko zergatik ez duten jadanik hain aise erosten borroka guztiak zaku berean sartu eta batera garatu behar direla dioen doktrina?

Nork izan nahi du langilea gaur? Non da klase kontzientzia? Neska bat McDonald's bateko langilea izan daiteke ikasle garaian -zapaldua- eta enpresari kapitalista gero -zapaltzailea, klase ikuspegitik-. Dena den, bizi den bitartean beti izango da emakumea. Mendekoa, genero ikuspuntutik. Zeren alde egingo du errazago?

Ez dakit feminismorik badagoen iraultza barik -Manhattan feminismoa ez dut benetako iraultzailetzat jotzen, baina zer egin Mendebaldean joera hori nagusituko balitz?-. Hala ere, argi daukat XXI. mendean ez dela izango benetako iraultzarik feminismorik gabe. Are gutxiago ahotsa altxatzen duen emakumeari «atso aho zikina» deitzen badiogu.]]>
<![CDATA[Ilehoriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1895/010/001/2019-06-22/ilehoriak.htm Sat, 22 Jun 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1895/010/001/2019-06-22/ilehoriak.htm
Arrazakeria salatu du kazetariak, neska beltzen aurkako diskriminazioa. Hala ere, ez du kritikatu bideoek duten eragina, ikusleen artean irudi bat nagusitzeko: emakume ilehori gaztea, kontsumorako objektu pasiboa. Eta otzana. Hori ere ustez feminitateari dagokion ezaugarria baita. Esanekoa izatea. Eta ilehoria bazara, bideoetako nesken modukoa, ergela.

Emakume ilehorien inguruko mito faltsu hori 1775eko antzezlan frantses batean oinarritua dago, antza. Les curiosités de la foire lanak (Azokako bitxikeriak) Rosalie Duthéren bizitza azaltzen du. Duthék denbora luzea behar du beti edozer erantzuteko, eta guztiz ergel agertzen da. Estereotipo horrek bizirik iraun du gaur arte. Egunotan telebistan ikusten ari gara, banketxe batek bere maileguen berri emateko zabaldu duen iragarkian. Bi ahizpa ilehori, bata besteari esaten, ironiaz: «Bai, eta ilehori guztiak ergelak gara, ezta?». Alegia: «Ilehoria naiz, baina ez naiz ergela».

Emakume beltzen kritikarik ez da aditu reggaeton bideoetan ez agertzeagatik. Bazterkeriagatik. Eguneroko kontua da diskriminazioa. Etengabe errepikatzen da hedabideetan. Azkena asteazkenean jakin dugu. NY1 telebistako bost emakumek salaketa jarri dute enpresaren kontra, genero eta adin diskriminazioa jasan dutela argudiatuta.

NY1 kable bidezko telebista kanala da, 24 orduz New Yorkeko albisteak hedatzen dituen lehen hedabidea. Emakumeek jakinarazi dutenez, gero eta gutxiago ageri dira pantailan, haien soldatak gizonezkoenak baino txikiagoak dira eta lanorduak murriztu dizkiete. Gainera, promozio eta publizitate kanpainetatik kanpo uzten ari dira. Haietako batek, Roma Torrek, honelaxe deskribatu du arazoa: «Gizonezkoak grabitate zentzu batekin daude telebistan; emakumezkoak, iraungitze datarekin». NY1-eko profesionalen %50etik gora emakumeak dira; horien erdiak baino gehiago, 40 urtez gorakoak.

Gaztetasunari lotua da emakumearen irudia, eta horrek ematen duen edertasunari. 50 urteko gizonezko bat aurkezle ikusi eta, tira, normaltzat jotzen dugu. Adin horretako emakume gutxiago agertzen zaizkigu, baina.

Gizonezkoen eragina eta itzala, gizonezkoen boterea sendotzeko. Emakumeek ba al dute botererik? Chimamanda Ngozi Adichie idazle nigeriarraren iritziz, bai. Botere horri «behekoaren boterea» deitzen diote bere sorterrian. Horren arabera, emakumeek sexualitatea erabiltzen dute gizonengandik gauzak lortzeko. Botere hori mugatuta dago, baina bada, izan: Alacanteko lagun batek —ilehoria da, horretaz ari garela— eskote handia janzten du gizonezko ugari egongo diren komunitate batzarretara joateko. «Honela joan, lau hitz esan, eta tontotu egiten ditut». Dena den, botere mota hori ez da gure gizarte egiturak iraultzeraino heltzen. Egitura horietan eta esfera publikoan gizonak du agintea. Adichiek zenbait adibide ematen ditu: etxea saldu duen neskarena, gizonen aurrean aberats ez agertu eta ezkondu ahal izateko. Edo enpresa bileretara joaten den andrazko ezkongabearena. Eraztuna janzten du, errespetuz har dezaten. Ezkondua dago, errealizatua; zentzuduna da emakumea.

«Ilehoria naiz, baina ez naiz ergela» esaldia entzun dudan bakoitzean emakume baten ahotik izan da. Gizonezko ilehoriek ez dute halako estereotipoen zama gainean. Gizon argiak, ez hain argiak eta ergelak daude —emakumeak bezala—. Ez dio ardura ilearen koloreak. Gizonak dira. Grabitatzen dute, dugu. Iraungitze datarik gabe.]]>
<![CDATA[Iraultzaren hizkuntza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1883/008/001/2019-06-15/iraultzaren_hizkuntza.htm Sat, 15 Jun 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1883/008/001/2019-06-15/iraultzaren_hizkuntza.htm Make class war idatzi dute bertan. Ondoan erantzuna dugu: «Ez dut uste munduan inoiz iraultzarik ingelesez egin denik: errusieraz, vietnameraz, gaztelaniaz, txineraz… Hemen ere euskaraz egingo da, edo ez da egingo. Hori bai: filmetako iraultzak ingelesez zabaltzen dira sarri».

Iraultzak ba al du hizkuntzarik? Bigarren grafitiaren egileak dioenez, bai. Hala uler daiteke. Iraultzak hizkuntza jakin batzuetan egin dira, bestetan ez. Pertsona horren arabera, ingelesez edo frantsesez ez da iraultzarik izan. Hala izango da, baldin eta iraultza jakin baten kontzeptu bakarra badarabilgu. Bestela, ez.

Izan ere, historiagile ugariren esanetan, Ingalaterran iraultza izan zen XVII. mendean: Ingalaterrako Iraultza —ingelesez English Civil War deitzen zaio gertakariari—. Oliver Cromwell-ek boterea irauli zuen. Karlos I.a erregeari lepoa moztu, eta errepublika britainiarra (1649-1660) ezarri zuen han. Lehena eta azkena.

Cromwellek eztabaida eragiten du oraindik ere. Zenbait lekutan ez dute bereziki maite. Galdetu irlandarrei ingelesak bertan egindako sarraskiei buruz. Monarkiak bizirik iraun du 1660tik Erresuma Batuan. Bigarren errepublikarik inoiz sortuko ote da? Ia ezinezkoa, gu bizirik gauden bitartean. Lady Di, Kate Middleton, Meghan Markle, The Sun eta besteren lana ez da alferrik izaten.

Frantsesez ere izan zen iraultza. Euskal Herrian ez zuten oso ondo jokatu frantsesek. Halarik ere, liberté, égalité et fraternité kontzeptuak geureganatu ditugu. Antzinako Erregimena bota zuen Frantziako Iraultzak. Aristokraziaren eta Elizaren pribilegio feudalak kendu. Demokrazia burgesaren oinarriak ezarri zituen. Modernitatearen hasiera izan zen, historiagile gehienen iritziz.

Errusieraz, vietnameraz, espainieraz ere izan dira iraultzak. Euskaraz, ez. Zer iraultza egingo da Euskal Herrian? Euskaraz izango da? Ez dirudi Neguko Jauregia hartzeko indar korrelazio onenean gaudenik. Eta hori gertatuz gero, euskaraz izango denik. Bilboko Komuna egingo dugu? Ez gaude XIX. mendearen bukaerako Parisen. Adolphe Thiers-ek milaka langile sarraskitu zituen Frantziako hiriburuan, Komunaren gobernantza iraultzailea bukatzeko. Noren laguntza izan zuen Thiersek? Alemaniarrena. Frantziarren nazio arerioak batu zituen frantziarrak hiltzeko. Baionan bere kalea du Adolphe Thiersek. Eta Dantonek?

Ez gaude 1871n. 1975ean ere ez. Euskal Herri penintsularra iraultzeko gogoa bizi-bizirik zegoen, baina betikoek ondo lotu zuten dena. Arzalluzek esan zuenez, batzuek Kantauri aldeko Albania egin nahi zuten hemen. Azak jango genituen, energia nuklearrari muzin eginez gero.

Orain gure mikro-iraultza pertsonalak egiten ditugu. Horixe da kontsolamendua. Bai, iraultza barrutik hasten da, ados. Txakrak ondo jarri, sakon hartu arnasa, eta aurrera. Eta gero? Txintxinaren hotsa, ez izan horren lotsa. Noizean behin, gaikako protestak egiten ditugu. Sinetsita, edota barrena, gogoa lasaitzeko. Plastikoaren kontrako astea izan berri dugu. Ederto, Ama Lurra txikitzen ari gara eta. Besterik? Noizko aste bat —egun bakar bat ere nahikoa izango litzateke — hirugarren munduko esplotazioaren kontra? Ez erabili ume afrikarren lan latzari esker ekoitzitako mugikorrik, ez jantzi Bangladesheko neskatoek jositako arroparik. Sakelako telefonorik gabe eta biluzik, elkarri begiratuz komunikatu, egun batez. Hori bai iraultza. Euskaraz egingo genuke iraultza hori? Erdaraz, seguruenik. Baina Euskal Herrian iraultza erdaraz egitea ez litzateke erabat iraultzailea izango. Ez luke hemengo egoera linguistikoa irauliko. Bizirik irautea, horixe da euskarak egin gabe duen iraultza handiena. Gero gerokoak.

Espainiar bati irakurri diozue Whatsappen espainieraz bizi naiz leloa? Frantses bati frantsesez bizi naiz? Iraultza linguistikoa mende luzeetan garatu zuten, haien borondatez eta besteen gaineko inposizioaz. Guri ezer gutxi utzi digute: Whatsappen euskaraz bizi naiz jartzea besterik ez.]]>
<![CDATA[Nire 'suegro'-a]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1883/014/001/2019-06-08/nire_suegro_a.htm Sat, 08 Jun 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1883/014/001/2019-06-08/nire_suegro_a.htm el novio de mi madre, aitaren laguna, aitaren bikote(kide)a, la pareja de mi padre… Gero eta sarriago entzuten ditugu esamolde horiek. Ezkondu gabe harreman sentimental iraunkorrean dauden pertsona jakin batzuk izendatzeko erabiltzen ditugu. Bikote horietako batzuk ez dira berriro ere ezkonduko; besteak, bai. Kasu horretan are zailagoa izan daiteke etxekoen artera sartu den -sartu dizuten- lagunari izen egokia jartzen asmatzea, norberak -izendatzailea eta izendatua- gustura esan edo adituko duena. Aitaren bikotekidea ala amaordea? Amaren laguna, aitaordea? Ez duzu Marierrauskin izan nahi. Marioerrauskin ere ez.

Gizartea eta bikote harremanak aldatzen ari dira. «Nik ez dut umerik, baina senarrak bi alaba ditu eta etxera etortzen direnean nola jantzi esaten diet, ea behingoz ikasten duten», entzun nion, lehengoan, 40 urtez gorako andre bati. Aldaketa soziologikoa agertzen du bikote edo senide berriak izendatzeko erak -ez gara hirukote, laukote edo orfeoi harremanetan sartuko, maitasunaren musikak uste baino boz gehiago izan ditzakeen arren-. Ez da kritikagarria. Bestelakoak dira beste joera batzuk. Adibidez: gero eta gehiagotan entzuten dugu «nire senarraren aita». Ez soilik euskara ikasten ari den eta oraindik kontzeptu edo hitz batzuk bereganatzeko zailtasunak dituen pertsonarengandik. Hain zaila da aitaginarreba esatea? Espainieraz emakume batek normalean ez du «el padre de mi marido» esaten, ezkonduta badago. Euskaraz senarraren aita entzungo duzu. Erdaraz halakoak aditu eta duda egiten dugu, hiztunak lengoaia benetan menderatzen ote duen. Euskaraz ia normaltzat jotzen ditugu. Aitaginarreba desagertzen ari da zenbait euskaldunen ahotik. Are gehiago erraina. Berdin dio pertsona horiek Begoñan bertan ezkondu badira.

Bai, aitaginarreba kontzeptua demode dago hemengo lagun batzuentzat. Suegro hitza errazago erabiltzen dute, baina. Euskaraz ere bai. Gabezia are nabarmenagoa da familia loturen mataza askatzen hasten bagara. Yerno-a adituko duzu. Su zer? Suhi… suhiltzailea? Garai batean el gendre de Catalunya deitzen zioten Pep Guardiolari. Kataluniako ama guztiek alabarentzat nahi zuten mutila zen, antza. Gurean ez genuke Euskal Herriko suhia izango. Euskal Herriko erraina ere ez, ironiaz edo ironia gabe. Euskal Herriko yerno-a. Euskal Herriko nuera. Edo yerna. Erraina esaten jakin ez, eta nuera ere ez. Erridikulu bikoitza.

Espainieraz hitz arrunt batzuk ezagutzea eta erabiltzea, eta euskaraz ez: diglosiaren ezaugarri. Gure gaitasun linguistikoen eta adierazkortasunaren gainbeheraren isla. Aspaldiko kontua da. Behin, hedabide batean artxibatutako bideoaren titulua irakurri nuen: Gordo-ak. Antzinako futbol partida baten grabazioa zen, gizon lodien eta argalen artekoa. El gordo y el flaco -Stan & Ollie- 2018ko filmaren titulua Gordoa eta flakoa itzultzea besterik ez dugu behar. Lasai, etorri egingo da hori ere; denborari berea eman behar zaio.

Suegro, suegra, yerno, nuera… Eta gero mindu egiten gara, mindu, umeek mama edo papa esaten badigute. Txurriano atera ote zaigu semea? Maketoa daukat alaba, ala? Bilbo aldeko ikastola bateko ama bati gertatu zitzaion: kanpoan zegoen, ume txikiaren zain. Haurra etorri eta mama deitu zion. Hori zartada belarrian. «Barrenak irakin zidan mama entzutean». Baina tira, logikoa da hori pasatzea, haurra familia eta giro erdaldunean bizi bada. Eta ikastolan ere erdara entzuten badie gelakideei. Zu erdaraz bizi zara, edo «nire suegroa gordoa da» esaten duzu, eta ama berba entzun nahi diozu, derrigorrean, umeari.

Suegra eta suegro hitzek amaginarreba eta aitaginarreba hil dituzte. Ez ahal gara ama eta aita ere hiltzera helduko! Etorkizunean ez nuke «padre-a gauean etorriko da» entzun nahi. Hala ere, beste erremediorik ez balego, euskara nagusi izango litzatekeen Euskal Herri euskaldun hori nahiago nuke, «mi aita viene esta noche» esango genukeen Erdal Herri erabat erdalduna baino.]]>
<![CDATA[Nafarren osasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/010/001/2019-06-01/nafarren_osasuna.htm Sat, 01 Jun 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1885/010/001/2019-06-01/nafarren_osasuna.htm
Ez dakit hori benetakoa izan ote zen edo txiletarrek argentinarren kontra asmatutakoa. Edonola ere, ikasle haren hitzak gogorarazi zizkidan lehengoan Osasuna lehen mailara igo ondoren Iruñean eginiko festak. Egoera arras desberdina izan da aste honetan, Nafarroako hauteskundeen ostean. Lehen kasuan, nafar guztiak elkartu ditu futbolak, kolore gorria nagusi. Bigarrenean, hainbat diferentzia eta kolore ikusi ditugu.

Nolakoa da oraingo lege esparru espainiarraren araberako nafarren osasun politikoa? Sendoa? Ahula? Hauskorra. Eta zaila akordioak lotzeko. Extremaduran ezkerra eta eskuina daude. Bertan inork ez du zalantzan jartzen espainiartasuna. Nafarroan, bai. Hemen bi, hiru, lau edo bost sentsibilitate bizi dira elkarren ondoan: euskal herritarren sentimendua gailentzen zaien nafarrak daude; gero, euskaldunak eta nafarrak sentitzen direnak, era berdinean; nafar-espainiarrak; espainiar hutsak eta, kontuz, nafar hutsak —kasuren bat edo beste ezagutu dut: «Ni nafarra naiz; ez espainiarra, ez euskalduna»—. Ederra morokila.

Identitate kontu horiek politikaren muga ideologikoak desitxuratzen dituzte. Ondorioz, hor ageri da Maite Esporrin andrea, «agur, Asiron!» oihuka, EH Bilduk Iruñean agintzen segitzeko dituen zailtasunak ospatzeko. Maiak eta eskuin espainolistak boterea lortzea baino inportanteagoa zen hori. Asironek arlo sozialean gauza onak egin dituela onartu du PSNko buruak, baina politika «identitarioa» egitea leporatu dio alkateari. Akaso debekatu du Asironek OTko neska-mutilak sanferminetan kantatzera etortzea eta jaiak soilik euskal musikariekin antolatu ditu? Identitarioa? Zer egiten zuten, bada, beste alderdiek, bere PSNk eta UPNk? Nongo identitatea indartzen zuten? 2007an Madrildik Iruñera heldutako agindua, abuztukada hura, ez zen identitarioa izan?

Ziri ederra sartu ziguten trantsizioan. Malabarismoak egiten ibili gara geroztik. Zazpiak bat? Seiak bat? Hiru eta bat? Hiru, bat eta hiru? Azkenean, konfederazioa osatu dugu, independentzia eta batasuna oraindik lortu barik. Bitartean, azken lau hamarkaden ondoren, gero eta bereiziago gaude. Francoren ondoren jaiotako EAEko gazteek ez dute arazorik ikusten euskaldunak direla esateko Espainiara doazenean. Nafarrek? Gehien-gehienek nafarrak direla esaten dute. Konbentzimendu osoz. Edo zuhurtziaz. Ikasle batzuek esan zidaten haiek euskaldunak direla, baina... Espainian nafarrak dira. Ez dute arazorik nahi. Ulergarria. Nafar batek vasco dela esango dio Chiclanako policía local bati?

Badago salbuespenik, baina. Mendialdeko emakume bat ezagutzen dut. Nafarra du familia osoa. Espainian nongoa den galdetzen badiote, euskalduna dela erantzuten du. Herriaren izena esan eta, hura mapan jartzen ez dakitenez, Nafarroan dagoela esaten die. Akabo giro ona. «Entonces, no eres vasca». Eta hark galdetzen die nolatan ez den «vasca» izango, haren aitak ozta-ozta bazekien espainieraz.

Lan kontuak zirela eta Iruñea aldera joan nintzen batean, Gaztelu plazako banku batean eseri nintzen uda hasierako bazkaloste eguzkitsuaz gozatzeko. Emakume edadetu bat etorri eta aldamenean jarri zitzaidan. Hizketan hasi ginen. Oso andre atsegina zen tratuan. Ogibidez maistra zen, baina erretiratuta zegoen. Nafarroako hegoaldekoa zen. Hainbat urtez jardun zuen iparraldean, «en la Montaña». Bertan euskaldunak ziren nagusi. «Oso itxiak ziren, eta den-dena gordetzen zuten. Behatz bateko maskurra zapalduta ere, ez zuten deus esaten». Ahots eztia zuen. Rafael Moneoren izeba zela esan zidan.]]>
<![CDATA['El rojerío']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/011/001/2019-05-25/el_rojero.htm Sat, 25 May 2019 00:00:00 +0200 Jose Mari Pastor https://www.berria.eus/paperekoa/1885/011/001/2019-05-25/el_rojero.htm rojerío hitza. Bartzelonan izan zen. Han, elkarrizketa egin genion hiru kazetari gaztek, Anaitasuna aldizkarian argitaratzeko. Sasian zebilen Vinader, hura atxilotzeko agindua emana baitzuten. Arrazoia? Euskal Herrian zegoen eskuin muturrari buruzko erreportaje sorta bat argitaratu zuen kazetari katalanak Interviú aldizkarian, 1979an.

Vinaderrek testu horietan aipatzen zituen bi gizon hil zituen gero ETAk, Barakaldon. Vox populi zen pertsona haien jarduera. Poliziarengandik jasotzen zuten babesa ere bai. Hala ere, epailearen ustez, Vinaderren informazioaz baliatu zen ETA atentatuak egiteko. Vinaderrek ondo ezagutzen zuen Euskal Herria. Gustura hitz egin zigun hemengo lagunei buruz. El rojerío deitzen zien, txantxetan.

Aste honetan entzun dut, berriz, rojerío hitza, baina beste era batera: mespretxuz. Andoni Ortuzar Barakaldon izan da, eta clichés de rojerío erabiltzea egotzi die EH Bildu eta Elkarrekin Ahal Dugu-ri. Buzo bat zer den ez omen dakite. Lantegietako koipeaz ere ideia arrastorik ez dute gorri horiek.

Egia esango dut: Wikipedian begiratu behar izan dut, taladrina zer den jakiteko. Hitz hori ez ezagutzeak eskubidea kentzen al dio inori politika ekonomiko eta sozial zuzenagoen alde egiteko? Pentsatzen dut EAJren hautagai batek baino gehiagok ez dutela jakingo Friedman, Schultz edo Stigler nortzuk diren. Gehienez ere, Chicago Bulls-eko jokalariak direla pentsatuko dute. Hala ere, ez dute erreparorik izango eskuinaren guru ekonomiko horiekin bat egiteko. Jeltzaleak deskalifikatzeko arrazoia ote da hori?

Hezkuntza eta osasun zerbitzu publiko hobeak izateko erabaki ekonomiko eta politika sozial ausartagoak eskatzen dituztenak —Ipar Europako eredu sozialdemokrata klasikoan egiten dena, besterik ez— rojerío horren ordezkariak badira, nola deituko diegu Andoni arrain-saltzailearen bizimodua goresten dutenei? Halakoxea baita bizitza zoro hori: lanean burua altxatu ezinik, gosaldu ondoren han, bazkalostean hemen, protestarik egin gabe. Laguntza eskatu barik. Lan baldintza hobeak eskatzen dituztenak el rojerío baldin badira, zer izango dira esplotazio mota hori goresten dutenak? El facherío? Zer pentsatuko dugu goizean Andoni arrain-saltzailearen kalbarioa laudatzen duenak arratsaldean lanpostu duin iraunkorra, baldintza onenetan, eskatzen badu haren alabarentzat? Nori egingo diogu kasu: Jekyll doktoreari ala Hyde jaunari?

Zenbait euskal neoliberalen iritziz, badirudi Andoni arrain-saltzailearen bidea dela txalogarriena. Laguntzarik ez. Self made (wo)man. Eta deskuiduan euskal Amancio Ortega bat ateratzen bazaigu, primeran. Kontuz! Ez dut esan nahi gizon horren donazioak guztiz baztertu behar direnik. Ni edo etxekoak gaixotuz gero, ez naiz galdetzen hasiko makina horiek nork ordaindu dituen, tratamendua hasi aurretik. Baina herri baten ongizateak ez du zertan pertsona baten apeten menpe egon. Botere publikoen eginkizuna da hori bultzatzea. Zer gertatuko da enpresari eskuzabalaren etekinak murrizten badira eta laguntza eteten badu?

Filantropia dela esan dute. Filantropia, gizateriaren aldeko jokaera, ez da soilik minbiziaren kontrako makinak erostea. Filantropia jendea errespetuz tratatzea ere bada; herritarrak duintasunez bizitzeko baldintza egokiak bermatzea. Soldata ziztrinak ez ematea, aisialdia eskaintzea familia eta lagun giroan garatzeko, norberaren etorkizun hurbila kolokan ez jartzea. Hori ere filantropia da.

Xavier Vinader Euskal Herrian ibili zen garaian institutuan geunden, artean. Irakasle taldean bazen gizon zahar bat, Andaluziakoa. Matematika irakasle haren inguruan bazegoen nolabaiteko mito bat: kartzelan egon ei zen gorria izateagatik, gero Euskal Herrira etorri zen... Behin, ikasleek mezu bat idatzi zioten arbelean. Gelan sartu eta han irakurri zuen irakasleak: «Yo soy rojo». Arbela garbitzeko ezabagailua hartu eta burua bueltatu zuen, irribarrez: «Y yo, Argote».]]>