<![CDATA[Josean Gil-Garcia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 22 Nov 2019 02:01:17 +0100 hourly 1 <![CDATA[Josean Gil-Garcia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Iruatxeta, Urkiolako talaia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/024/001/2019-11-05/iruatxeta_urkiolako_talaia.htm Tue, 05 Nov 2019 00:00:00 +0100 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1879/024/001/2019-11-05/iruatxeta_urkiolako_talaia.htm
Urkiolako mendigunea kontserbazio bereziko eremu (KBE) izendatua izan da orain hiru urte, eta, natur parkea denez geroztik, tipologia bikoitza biltzen dira gune berean. Beraz, Natura 2000 Sareko gune garrantzitsua da Urkiolakoa. Izan ere, Europako Batasunaren intereseko habitat naturalak eta basoko fauna eta landaretza kontserbazio egoera onean mantentzeko asmoa dago. Urkiolakoan nabarmentzekoa da populazioa finkatua duten honako hegazti errupikola hauen presentzia: sai arreak, sai zuriak eta belatz handiak, besteak beste.



Urkiolagirretik Zabalandira

Ibilbide honen abiapuntua Urkiolako mendatea da (Bizkaia). Sona handiko santutegiaren ondoko aparkaleku zabalean utziko dugu autoa. Asuntzako lepora doan basabidea ikusiko dugu bertan, barrera batek itxia. Basabidea itzulera egiteko utziko dugula-eta, haren ezkerretik doan GR-12 zidorrari jarraituko diogu, belardian gora. Hari elektrikoaren azpitik igarota, izeiak lagun jarraituko dugu, betiere goratasuna hartzeari eutsita. Ibarraren beste aldetik, Durangaldeko gune karstikoan gailendutako hormatzarrak begiztatuko dira: Untzillatx eta Alluitz mendi ezagunak, besteak beste. Bidexkak banatzean, zuzen segitu eta, lerrotik aldendu gabe, Urkiolagirre tontorreko erpin geodesikora iritsiko gara.

Goialde belartsutik jaitsiera xumea egingo dugu Asuntzako leporaino. Horretarako, erpinetik bertatik abiarazten den pasabidean behera egingo dugu. Hala, betiere ekialderako urratsak eginez, goratasuna galtzen hasiko gara. Urkiolatik datorren basabidera irtengo gara ziztuan. Ezkerretik jarraituko dugu hartxintxarrezko basabidea, Atxarte eta Guenzelai aldera doan bidea lagata. Asuntzako harrobi zaharreko dekantaziorako eraikinaren ondotik igarota, altitudea hartzen hasiko gara berriro ere. Ezkerraldean Anbotoko harresi gaindiezina izango dugu, tentagarria bezain galanta. Aldatsa amaitu eta berehala, Asuntzako lepotik ia 1 km egina dugula, Oletara doan bidea agertuko zaigu eskuinetik. Oletarako jaitsierari muzin eginda, basabidean gora egin eta Anboto tontorrera igotzeko ohiko bidean izango gara. Mari jainkosaren bizilekua beste baterako lagata, baina, maldan behera egingo dugu lepoan eta, bidexkari men eginez, basabide batera irtengo gara. Ezkerretik hartu eta pagadian barrena jaisten jarraituko dugu. Bakeleku aterpetxe ondotik igaro eta berehala, Anboto azpiko lepo ederrean izango gara, hots, Zabalandikoan.

Iruatxetako malkarra

Beste aterpetxe bat ikusiko dugu lepoan, eta haren gainean, eder-eder, Iruatxetako gandor malkartsua. Behin aterpetxean, ezkerrera hartu eta pagadira joko dugu, zuzen-zuzen. Harkaitzean gora egin gabe, badaramagun bidexkak pagadia zeharkatzen lagunduko digu. Harbide baten moldean, xenda horrek hormatzar baten oinalderaino lagunduko digu. Orduan, ezkerraldetik irekitzen den igarobidea baliatuko dugu goratasuna hartzearen kariaz. Horiek horrela, mendian gora ibilita, sigi-saga, aldapa pikuari aurre egingo diogu. Pagadian murgilduta, bertan sortzen den ibar xumearen erdi-erditik ibiliko gara. Magalak zabaltzen direnean, haatik, bidexka apetatsuak ezkerrera jotzera behartuko gaitu. Txondor baten apala zapaldu bezain agudo, eskuinera okertu eta, zelaitxo ttipi bat zeharkatu ostean, Iruatxetako tontorrera igoko gara.

Urkiolagirre mendia saiheste aldera, Asuntzeko basabidea baliatuko dugu itzulera lasaia egiteko.]]>
<![CDATA[Handitasunean handiena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/028/002/2019-10-29/handitasunean_handiena.htm Tue, 29 Oct 2019 00:00:00 +0100 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1865/028/002/2019-10-29/handitasunean_handiena.htm
Toloño mendilerroa ekialdetik mendebaldera luzatzen den lerro gorabeheratsua bezain malkartsua da. Mendilerroan barrena bidaia azkarra egingo bagenu, lehen geldialdia Peñalta mendian egingo genuke zalantza izpirik gabe, eder-eder gailentzen baita Bernedo eta Kripan herrien artean. Gandor alpinoa eta arriskutsua erakusten du hormatzar eder horrek. Urratsak mendebaldera egin eta berehala, Palomares tontorra ikusiko dugu. Guardiatik (Araba) zein Kripan aldetik ikusita, harrizko esku sendoa dirudi, atzamar eta guzti. Irudimenaren kontua baino ez da. Gailur tentagarria, halere. Baina, adi, haren ondoko kidea ez baita ahuntzaren gauerdiko eztula. Larrasa gailur labainkorra katalogo ofizialetik at utzi behar izan zuten Federazioko arduradunek, besteak beste, iparraldeko magal pikoa pairatzen ari zen higadura kezkagarria zela eta.



Toloño mendilerroan mendebaldera egin ahala, ordea, guneak bestelako irudi bat islatuko du: muinoak zein sabaiak otzan-otzan agertzen dira orduan, harrizko irudi mantso eta hieratikoen moldean. Hala, behin Rivas mendatea zeharkatuta, Toloño mendilerroak -agian, harkaiztegia neka-neka edo hauts eginda-izen bereko mendiguneari bidea uzten dio, zor zaion miresmena eta protagonismoa berreskuratze aldera. Hala, Jugalez ibaiaren arroaren hegoaldean zutituriko mendiguneak, Bergantzu (Araba) herriaren aldeko ibar emankorren eta oihantsuen gainetik ez ezik, Errioxako labore soro konkordunen artetik ere handioski erakusten du bere kasko karstikoa. Eder baino ederrago, zinez! Ibilbide ugari izan ohi dira gailurrera bideari ekiteko. Rivas de Teresotik (Errioxa, Espainia) abiatzen den zidorra hautatu dugu oraingoan, akaso ezohiko zidorra delako.

Rivas de Tereso

Abiapuntua Rivas de Tereso herria da, Toloño mendiaren hegoaldean dagoen herri xumea. Bastidatik (Araba) laster batean iritsiko gara herri horretara. Autoa Rivas de Tereson bertan laga beharrean, 2,2 kilometro gora egingo dugu asfaltoan barrena, Urizaharra aldera. Hala, bihurgune baten bueltan, hainbat makal hazten diren tokira iritsi baino 100 metro lehenago, aparkaleku ttipi bat ikusiko dugu. Aspaldiko bide seinaleak ikusiko ditugu han; PR-LR 51 kodea daraman Toloñoko Ermita izenekoa, beste batzuen artean. Basabidean aurrera egin eta berehala, ordea, ezkerrera jo eta zehar-zehar jarraituko dugu. Hurrengo bidebanatzean, ezkerrera hartu, eta arin-arin jarraituko dugu, pinuak eta arte trinkoak aldamenean ditugula. Aldatsa amaitu berritan, artadiak hartua duen ordoki zabal bat ikusiko dugu. Hori nahikoa ez, eta, goialdera so eginda, Toloñoko monasterio zaharraren harri historikoak ikusiko ditugu. Harantz bideratuko ditugu pausoak.

Peña del Leon

Basabidean barna bost minutu inguru emango ditugu, besterik ez. Orduan, eskuinetik aldats gora doan suebakia baliatuko dugu, goratasuna hartzeko. Pasillo zabala izanagatik ere, erdi-erditik doan zidorrak sigi-saga egiten lagunduko dugu. Eskerrak! Harritzara iritsita, eskuinera egin, eta, xenda abandonatu gabe, Peña del Leongo lepora helduko gara. Ezkerrera hartuko dugu han, eta terraza baten zehar jarraituko dugu. Pinudia atzean utzita, aurrera segituko dugu pitin bat eta, eskuinaldeko magalean gora abiatzeko modua ikustean, eskuinera jo, aldatsari aurre egin, eta gandorrean dagoen erpin geodesikora igoko gara.

Postontzirik ez dugu han goian ikusiko, Toloño gailurraren ekialdeko muturrean baikaude. Gandorrari begirik kendu gabe, tontor nagusian izango gara.]]>
<![CDATA[Recuenco, udazkeneko mendia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-09-24/recuenco_udazkeneko_mendia.htm Tue, 24 Sep 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-09-24/recuenco_udazkeneko_mendia.htm
Esan gabe doa fauna aberatsa bizi dela mendebaldeko basoetan eta zeruan, besteak beste sai arrea nagusi dela. Euskal Herri mailan, harrapakari haratusteljaleen koloniarik handiena bertan dago, etxetik urrun ez. Hori dela eta, Valderejo-Sobron ingurua kontserbazio bereziko eremu (KBE) izendatu zuten 2016an, baita hegaztientzako babes bereziko eremu ere (HBBE). Parkearen barruko arautegiak hala eskaturik, natur parkeko hainbat gandor eta ibilbide itxi zituzten, betiere hegaztiak babeste aldera. Besteak beste, Recuenco tontorrera doan gailurreria malkartsu eta karstikoa. Huraxe itxita izaten urtarriletik San Lorentzoko erromeria eguna pasatu arte ere. Abuztuaren 15ean, beraz, ateak alderik alde irekitzen dira ibiltari ororen gozamenerako. Saiak handituta daudenez, autonomiaz higitzen dira Valderejoko zeruan gaindi.

Abendura arte, hortaz, Sierra izeneko lepotik Lerongo atakara doan tarterik malkartsuenaz gozatzeko aukera izaten da. Paraje huraxe baliatuko dugu sai arreek bizilekutzat hartutako hormatzarrak, kobazulo xumeak eta harrizko orratz zorroztuak bertatik bertara ezagutzeko.

Lalastra herrian (Araba) hasiko gara ibilian. Aparkaleku egoki bat ikusiko dugu herrian barneratu aurretik. Autoa bertan lagata, iparralderako urratsak egingo ditugu, GR 282 ibilbidearen arrastoak bidaide. Alto el Valle izeneko gainaldean, beste aparkaleku bat ikusiko dugu, eta, haren ondoan, antzina ibarra justiziatzen zuen XVI. mendeko gurutze historikoa. Errepidea laga, eta ezkerrera joko dugu hantxe. Barrera zeharkatuta, basabide nagusiari men egingo diogu, desbideratzerik hartu gabe. Ler gorriek protagonismoa hartzen dutelarik ere, erkametzek hor jarraitzen dute, tinko-tinko, berariazko espazioa apurka-apurka aldarrikatzen dutela. Maldan gora, sigi-saga, Sierrako lepora iritsiko gara. Anderejoko gainak ez ezik, Burgosko Merindades eskualdeko gailurrak ere bistaratuko ditugu Boveda aldera begira dagoen talaia eder horretatik.

Ezkerrera egingo dugu lepoan, eta, Arrayuelas tontorrari bizkarra emanez, Recuencorako bideari oratuko gatzaizkio. Gandorretik bertatik joan ordez, beheraxeago doan xenda hobetsiko dugu. Horiek horrela, ipuru eta erkametz isolatuen artetik ibilita, landaretza oparoa (hurritzak, erkametzak, astigarrak, gorostiak..) hazten den eremuraino lagunduko digu parkeko bidexkak. Galeria horretatik irtendakoan, Bovedako Gurutzea ikusiko dugu gandorrari lotuta.

Gandorrari begia kendu gabe, Recuencoren lepora helduko gara. Zabalgune karstikoan gaindi jarraituko dugu, tipi-tapa. Ezkerraldeko harrizko zirkuaren gain-gainean, Gustal zutarria ikusiko dugu. Hurbilago, ordea, magalean gora egiten duen harresi txiki bat. Bada, hari segika, Recuenco tontorrera helduko gara.

Barreron ataka

Lalastrara jaisteko, Coronas lepoaren ondotik doan bideari ekingo diogu. Horretarako, tontorreko postontzia eta erpin geodesikoa atzean utzita, parkeko zirkulu horiak jarraituko ditugu, harresitik aldendu gabe. Pistara irtetearekin batera, ezkerrera egin, eta zeharkaldi dotorea egingo dugu Anderejoko zabalgunean barna. Coronas tontor sonatua amildegiarekin bat egiterakoan ikusiko dugu. Barreron atakara helduko gara laster. Anderejoko bidea utzita, lepoko barrera zeharkatu, eta maldan behera egingo dugu Paules izeneko ibarra korrituta. Hezegune batzuk inguratuko ditugu behera goazen heinean. Bide nagusitik atera gabe, Lahozko presatik (hezegunea da) igaro, eta, haitzartetik atera berritan, Lahozera helduko gara. Errepidetik egingo ditugu Lalastraraino gelditzen zaizkigun metroak.]]>
<![CDATA[Onddoak, artelan apetatsuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/034/001/2019-07-21/onddoak_artelan_apetatsuak.htm Sun, 21 Jul 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/034/001/2019-07-21/onddoak_artelan_apetatsuak.htm
Perretxiko eta onddoen harira, azoka asko antolatzen dira Euskal Herrian, maina eta arduratze handiz egindako lanaren emaitza erakusteko. Merkatu horietako batera joateak, gainera, tokian tokiko produktuen berri izateaz gainera, kultur eta tradizio eremuak ezagutzeko parada ezin hobea ematen du. Jardunaldiak, erakusketak, pintxo dastatzeak eta onddoei eskainitako egitarau mamitsuak prestatzen dira udazkena iristeaz batera. Amurrio (Araba), Gorliz, Derio (Bizkaia), Tolosa (Gipuzkoa), Ultzama, Tutera edo Leitza (Nafarroa) dira plazarik ezagunenak. Plentzia (Bizkaia) bera ahaztu gabe, han antolatzen baita mikologia erakusketarik sonatuenetako bat. Perretxikotara irtetea altxorraren bila irtetea bezalako jarduera entretenigarria da. Saskia, labana eta eskuila eskuan, paleontologoen moldean mugituko dira zaleak, harat-honat. Klima, landaretza, lur motak eta, oro har, naturarekin lotutako hainbat ezagupen nahitaezkoak izaten dira basoan barna orduak eta orduak emateko. Izan ere, 3.000 perretxiko espezie baino gehiago hazten dira zuhaitzen altzoan, baina guztiak ez dira jateko onak. Araban esango luketen bezala, perretxikoak kakanarruak izan arren, adi!, ezusteko itzelak ematen dituzte eta.

Milaka ibiltari abiatzen dira, patxadatsu, harizti, artadi eta pagadietan barrena, udazken partean bereziki. Perretxikoak erraz ugaltzen dira, eta, klorofilarik ez baitute, zuhaitzetako erroek beharrezko dituzte erlazio sinbiotikoari oratzeko. Lurrazaleko mirariaz gozatzeko, botak jantzi, eta Euskal Herriko basoetan barrena ibiltzea baino plazer hoberik ez da. Nafarroan, esaterako, onddoek zaleengan sorrarazten duten miresmena ikusirik, biltze lanak arautu behar izan zituzten orain dela urte batzuk. Ultzamako mikologia parkea edota Erro-Orreagakoa adibide batzuk baino ez dira. Natura eta ingurumena jokoan zirela eta, biltzaileen kopurua mugatu zuten eremu horietan.

Plentziako azoka

Azaroaren lehen igandean atontzen dute Plentziako erakusketa. Goizeko hamarretarako elkarteko kideak jo eta su lanean dabiltza, Astillero plazan jarritako mahaiak forma ordenatu batean ipintzeko xedez. Badirudi jendeak ez duela presarik erakusketara hurreratzeko. Interesatuak, ordea, umil-umil gerturatzen dira gustu onez prestatutako 30 erretiluetako trofeoak ikusteko. «Urte mordoa daramatzagu lau hau berau egiten. Egia esateko, 30 urte joan dira jada lehen erakusketa egin zenetik, eta ilusiorik ez dugu galdu», esan du Mikologia taldeko arduradunak, zizei azken ukituak ematen dizkien bitartean. Arabako mendietara zein inguruko probintzietako parajeetara jo ohi dute elkartekoek jaki preziatuen bila ibiltzeko; Gorbeiako mendigunean, beste askoren artean. Jateko direnak ez ezik, pozoitsuak ere ikusgai jartzen dituzte Plentziako plazan. Forma eta tamaina desberdinak begi bistan jarri dituzte, artelanak izango balira bezala. Eguerdirako, bisitarien kopurua igotzen hasi da. Atzean utzi dira neguko elurrak, haize zirimolak eta tenperatura apalak; oskarbi dago, eta haize leun batek ferekatzen ditu mahaietako eskultura apartak.

Ziza eta onddoak oinarri hartuta, bi pintxo berezi prestatu dituzte sukaldari lanetan diharduten adituek. Ordena perfektuan, dastatze saioari hasiera eman diote. Ofizialtasunik gabe, baina, zapore goxoak eta usain sarkorrak bat egin dute zaleen aho sabaian. Gutxi batzuk Goñi Portalera abiatu dira argazki erakusketa ikustera.

Gorlizko itsasargia

Plentziako Geltokiko zubi distiratsua abiapuntu hartuta, ibilian-ibilian hasiko da ibiltaria. GR-280 Uribe izena hartu duen ibili luzeko zidorraren arrastoak bertantxe ikusi arren, tinda gorri-zuriak alboan laga, eta Plentzia herria inguratzen duen pasealekuan aurrera egingo da. Platanoek lagunduta, itsasadarraren paraleloan paisaiaz gozatzen hasi, eta Astillero plazara segituan helduko da bisitaria.

Plaza zeharkatu, eta, Frontoi kalean aurrera eginda, itsasadarraren pasealekuarekin bat egingo da ziztuan. Plentziako portua inguratu beharko da aurrerago, eta, oinezkoentzat egokitua den pasealekua berriro hartuta, hondartzara helduko da. Iparraldera jo beharko da segidan, eta, laster, Gorlizko esparruan sartuko da. Itsas Estazioaren ondotik igaro ondotik, Gorlizko ospitalerantz bideratu beharko dira pausoak. Astondoko hondartza parean (Gorliz) pinudian gora egiten duen bideari oratu beharko zaio goratasuna hartzeko. Harrizko eskailera batzuk daude egokituta lur aldapetan, eta erraz izango da gora egitea inguruko landaretza aurkitzen den bitartean.

Minutu batzuk mendian gora aritu ostean, bidexka amildegira iritsiko da. Talaia ederra izaten da itsasoaren gaineko panoramikaz gozatzeko, baita inguru-minguruko geologiaz jabetzeko ere. Artadiak eskaintzen duen babesera itzulita, bidezidorrak sigi-saga egingo du, eta, Antekerako aldatsean gora joz, Astondo tontorrera iritsiko da txangozalea. Bidexkari men eginez, maldan behera egin beharko da jarraian, eta Astondo eta Kukulu muinoen arteko lepora iritsiko da. Askorriagako gotorlekuaren arrastoak izen bereko lurmuturraren gainean ikusiko dira. XVIII. mendean eraiki zuten gaztelutxoa ingurualdeko badia defendatzeko. Harrez geroztik, han diraute aztarnok; non, eta kostaldeak sortzen den hiruhortz baten muturrean. Edertasun malkartsuko paisaia ikusiko da talaiatik: babesleku naturalak, Errotatxu eta Astondoko lurmuturrak eta denborak higaturiko arroka eta substratu deigarriak, besteak beste.

Joan-etorria egin ostean, kostaldean barrena dabilen xendara itzuli eta Kukulu muinora igoko da. Kukulutik jaistean, bat egingo da Foru abeletxetik datorren bide asfaltatuarekin -handik egingo da Plentziarako itzulera-. Gorlizera bideari oratu aurretik, iparraldera joko da Billano lurmuturraren gainean altxatzen den itsasargia bisitatuko bada. Beraz, ezkerra hartu, eta, ezusteko handirik gabe, urratsak egingo dira iparraldean luzatzen den lurmuturreraino iritsi arte. Tentu handiz egin beharko da itsas pasealekua, seinale batek lur-jausien arriskuez ohartarazten baitie ibiltariei. Bisitaren ostean, asfaltoari men egin eta, abeletxetik igarota, Astondoko hondartzara jaisteko tenorea izango da. Ospitale paretik igarota Plentzian bukatuko da ibilbidea.]]>
<![CDATA[Baionako xingarra, txerriaren dohaina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-07-20/baionako_xingarra_txerriaren_dohaina.htm Sat, 20 Jul 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-07-20/baionako_xingarra_txerriaren_dohaina.htm
Eric Ospital, Jean Codega eta Chistian Montauzer epaimahaikideak Baionako Xingarrari eskainitako azokan asko ibiliak dira. «Begiarentzat atseginak diren kalitate handiko xingarrak aurkeztu dira aurten, eta aski kontent gara», aitortu du Montauzer adituak, xingarren inguruan 25 urte eman ostean. Xingarretan osoko jakina direnak ez ezik, turistak ere ibiltzen dira Roquebert moilan ordenatuta dauden 34 trofeoak ikusteko ahaleginetan. Kalakarien antzera, iritzia emateko beldurrik ez dago, nahiz eta jende orok dakien azken hitza epaile taldeak duela. Azoka historikoak daukan ekitaldirik zirraragarriena lehiaketarekin batera hasten da. Maila onean dago Lapurdiko feria, hogei urte bete baitira sor-marka jaio zenetik. Azokaren oihartzuna, gainera, Euskal Herriko mugetatik haratago joan da, arian-arian, eta, gaur egun, Frantziako 22 departamendutan ere ekoizten da Baionako xingarra.

Ohi den bezala, urdaiazpiko txapelduna enkantean jarri da, tribunalak azken erabakia jakinarazita. Azkenik, 557. azokaren irabazlearen izena ezagutu da. Jendetza, isil-misil. Nicolas Etxeberria saratarrak txalo zaparrada jaso du, tupustean. Biba eta ohorezko hitzak, nagusi. 17,5 kiloko pieza ederra ekarri du azokara, eta pozarren hartu du berria. Finean, plazer handia izaten da lanaren emaitza bizilagunekin partekatzea. Zapore onekoa eta etxean egindako lana dela, Sarako xingarrak interesa suspertu du apustulariengan. Tradizioak hala eskatuta, urdaiazpikoa eskuratzeko norgehiagoka hasi dira. Azkenik, Baionako auzapezak eskuratu du trofeo desiratua, 1.300 euro eskainita.

Pierre Oteizaren abeletxea

Pierre Oteiza xerri hazlea da, eta Aldude herrian bizi da. Baionako ospakizunera ez du hutsik egiten. Baionako azokara gerturatu ohi da Oteiza, betiere, Aldudeko abeletxean egindako lanaren berri ematearen kariaz. Animoso-animoso dago Baionako karpa zuriko saltegian. Film luzerik onenek hasiera sosegatua duten legez, Aldudekoa esfortzuaren bidea jorratzen hasi zen orain dela hamarkada batzuk. Nekazarien semea izaki, Paris aldera jo zuen lanbidea ikasteko. Euskal Herrira itzulita, familiaren abeletxea aurrera ateratzeko ahaleginean aritu zen. Gero, 1980ko hamarkadaren hondarrean, euskal txerria desagertzeko zorian zegoela, kosta ahala kosta berreskuratu beharra zegoen. Ibarreko lagun askoren indarra batu, eta ongi baliatu zuen tradizio luzeko animalia berpizteko.

Aldude ibarrean ez ezik, Capbretonen, Ainhoan, Donibane Lohizunen, Bordelen eta Parisen ere Oteizaren arrastoa ikus daiteke. Urdaiazpiko lehortegia muntatu ondotik, xingarraren sor-markaren atzetik ibili zen gizon saiatua. Harik eta ahaleginaren aitortzea 2016an etorri zitzaion arte: denen pozerako, Kintoa sor-marka jaio zen.

Txerrien ibilbidea

Baionan ez baita xingarrik ekoizten, Lapurditik irten, eta Nafarroa Beherera jo behar da Pierre Oteiza xerri hazlearen lana ezagutzeko. Baionatik 50 kilometrora Aldude ibarra dago: larreak, baserriak eta abeletxeak sakabanatuta dabiltza han eta hemen, paisaia pintoreskoan zehar. Baigorri herrira iritsita, hegoaldera hartu eta, Bankako behialako meategiak eta kobrea urtzeko lantegiaren aztarnak atzean utzita, Aldudera iritsiko da bisitaria.

Aldude herrian emango zaio hasiera ibilbide gidatuari. Herria zeharkatuta, Urepele aldera egin, eta Pierre Oteizaren abeletxeko aparkalekuan utzi behar da autoa. Mendian gora hasi aurretik, komeni da Oteizaren saltegian eta informaziogunean sartzea. Ibilbidearen berri izateaz gainera, abeletxeko produktuak dastatzeko aukera ere izango du txangozaleak.

Abeletxean bertan hasiko da ibilbidea. Xenda batek bazterrik bazter bideratuko ditu bisitariaren lehen urratsak. Lursailetan banaturik dauden txerrama eta haren kume ipurkolokak zokorik zoko ibiliko dira. Batzuk-batzuk etzanda egongo dira, sabela zurbilak bistan, Aldudeko paisaiaz bapo-bapo gozatzen ibiliko balira bezala. Ipurdantzari eta jostalari zenbaitzuk, ordea, zokorik zoko ibiliko dira, txerramaren pauso geldoen atzetik. Euskal txerria, baina, ez da erraz ahazten: belarri zabalak bezain luzeak erakusten ditu, begiak estaltzeraino. Orban beltzak ditu bai buruan, bai atzealdean, bai eta hanka laburretan ere. Gizentzea ez baita azkar gertatzen, ohiko txerriak baino hazkuntza motelagoa izaten du.

Aldudeko zirkuitua

Aparkalekuaren ondoko errepidea zeharkatuta, bide seinaleak gogaide -txerri txiki bat erakusten duten afixak daude-, Menddia baserri paretik igaroko da oinezkoa. Astoek atseden hartzen duten lekura helduta, bidean aurrera egin beharko da, aldatsean gora. Hegazti harrapariak ikusteko behatokira iritsiko da laster. Aire zabalera begiratzea komeni da: garaiaren arabera, belatzak, arranoak, sai arreak edota zuriak, ikusi ahalko dira. Aurrerago, hainbat txerri agertuko dira lizarrek eta urkiek mugaturiko larre zabalean. Erromesen antzera, bata bestearen atzetik ibiliko dira, hara-honaka: hazte prozesuan daudenak baino ez dira eremu horretan. Errepideari eutsirik, goratasuna hartu eta, ezkerrera bihurgunea eginda, bideak banandu egingo dira. Asfaltoa uzteko tenorea da. Ezkerretik abiatzen den basabidean aurrera egin behar da. Hurrengo bidebanatzean, langa xume bat izango da bidea oztopatzen. Alduderako itzulera egiteko bideari muzin egin, langa zeharkatu, eta belardian aurrera egin behar da talaia eder batera heltzeko xedez. Orientazio mahai bat egokitu baitute balkoi naturalean, Aldude inguratzen duten gainak eta bazterrak aurkitzeko abagune aproposa izango da.

Langa zegoen tokira itzulita, eskuinera egin, eta behera doan bideari ekingo zaio. Bide zabala amaitzean, xendari ekin, eta sigi-saga ibarrera bideari eutsi beharko zaio. Ibarrera iristean, Banka, Aldude eta Urepele lotzen zituen bide zaharrarekin bat egingo da. Ezkerrera jo eta, haritz sendoak gogaide, Aldudera iritsiko da bisitaria.

Bihar: Ibilian-ibilian, goxo-goxo, dastatu nahi? (eta VI): Plentzia eta perretxikoak.]]>
<![CDATA[Erlearen eguna, Usurbilen burrunba]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2019-07-19/erlearen_eguna_usurbilen_burrunba.htm Fri, 19 Jul 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2019-07-19/erlearen_eguna_usurbilen_burrunba.htm
Gipuzkoa osoan 500 erlezain inguru aritzen dira buru-belarri 7.000 erlauntza aurrera ateratzeko. Zegaman eta Usurbilen ospatzen diren feriek, beraz, lanbidea indartzen dute. Izan ere, lehen kategoriako protagonistak erleak eta erlezainak dira. Eurak gabe, deus ez. Eztiak mineralak eta bitaminak dituela inor gutxik jartzen du zalantzan, nahiz eta iritzi batzuek kolokan jartzen dute eztiari egozten zaion miraria. Dena dela, naturatik datorren urre gutiziatua da, gure etxe eta baserrietan betidanik kontsumitu dena.

Europan erleen egoera okerrera egiten ari dela ohartarazi berri dute genetika aztertzen duten adituek. Izan ere, intsektu polinizatzaile horiek beltzak ikusten ari dira etsaiei aurre egiteko. Pestizidak izan, klima aldaketa izan edota hibridazioa izan, kontua da intsektu horietan datzala gizakion bizitzaren sekretua. Paisaiaz gozatzea pribilegio handia da gizarte prestu eta jantzi batentzat. Aintzat hartu behar da, hein handi batean bederen, intsektu polinizatzaileei esker bizitzaren miraria gertatzen dela. Erlezainek oso argi dute: «Erleak bizirik mantendu behar dira, hil edo biziko afera da-eta: elikagaiak eskura ditugu intsektu ñimiño horiei esker».

Baina, gurean, badago oso kontuan hartzeko etsai indartsua: orain dela urte batzuk Asia aldetik etorritako liztor handia. Azken urteotan ikusi da erraz-erraz barreiatu dela herrialdean barrena. Txikizioa eta hondamendia ekarri dute etxeko erlategietara. Horiek horrela, erlezainak neurri zorrotzak hartzera behartuta egon dira. Hori dela eta, Usurbilgo eta Zegamako azoketan ez dute alboratu intsektu aloktonoen afera. Urtero-urtero, gaiari heldu, eta soluziorako ildoak aztertzen dituzte. Udal liburutegiaren atarian ileak lazteko moduko bideo eta erreportajeak begiztatzeko aukera izan dute Usurbilera bildu diren bisitariek. Areto nagusia, ordea, ikastolan margotutako irudi ederrez beterik egon da.

Zegamak urteak daramatza erlezainen lana sustatzen. Finean, eztia abiapuntu izanda, produktuen dibertsifikaziorako apustu sendoa egiten ari da herrialdean. Gipuzkoako eskualdeetako finalistak Zegamara iristen dira ekoizpenaren maila besteen aurrean neurtzeko. Usurbilen, ezti lehiaketa antolatzeaz gainera, gozogintzan aritutakoei ere tartetxo bat eskaintzen zaie postre gozoak bisitarien artean partekatzeko. Luxuzko ideia, zinez! Eguerdian-edo, erle erraldoi batek elizaren kanpai hormatik abiatuta, plaza zeharkatzen du alderik alde, eta, frontoira iristean, eguneko lehiaketetan irabazle direnentzat txapelak uzten ditu. Ezbairik gabe, erlearen bidaia unerik dibertigarriena izaten da haurrentzat.

Oriako erriberetan barna

Usurbilgo Sutegi udal liburutegiaren eta pilotalekuaren ondoan emango zaio hasiera ibilbideari. Buruntzaldea elkartearen ekimenez, hainbat zidor diseinatu dira Donostialdeko inguru-minguruak ezagutarazteko, eta horien gaineko argibide taula Zumeta eskultoreak pilotalekuaren horman egindako artelanaren parean ikusiko da. Elizaren eskuinaldetik doan Etxebeste kaleari men eginda, Saroe jauregi barrokoaren aldamenetik igaro, eta, maldan behera eginez, errepidera iritsiko da berehala ibiltaria. Trenbidea gurutzatzeko abagunea dela, burdinbidearen gainetik tentu handiz igaro, eta eskuinera jo beharko da, eta astigarrek osatutako galerian barrena segitu.

Zorrotzeko zubia baliatuta, Santuenea auzora iritsiko da. Lasarte-Oria aldera jo gabe, eskuinera okertu eta ibaiaren paraleloan jarraituko du oinezkoak, Aginagarantz. Kolore laranja dagokion arrastoa lagun, Mapil baserri eta behiala ontzitegia izandako paraje alderako urratsak egingo dira. Bidea janzten duten ereinotzak atzean utzi ondoren, porlan bidean aurrera segitu beharko da. Baratze sailak eta ibaiaren ondoko landaretzak ederturiko paisaiaz gozatzeko aukera izango da tipi-tapa ibili bitartean.

Sañarrienea baserriaren inguruan, trenbidea gurutzatu behar da. Aurrerago, Oria ibaia eskuinetik hurbilduko zaio ibiltariari, eta haren konpainian jarraituko du meandroari men eginez. Horiek horrela, astigarrak, lizarrak eta platanoak bidaide, bidebanatze batera helduko da laster. Ezkerrera aldatsean gora doan bideari muzin egingo zaio, Berraiartzabarrena eta Berraiartzagoinea baserrietara doan bidea baita. Irabia inguruan, ibaiak bihurgunea egingo baitu, aukera izango da Andatza mendira begira jartzeko. Hortaz, paisaiaz bapo-bapo gozatzeko tenorea egokituko da orain.

Mapil ontzitegia

Apenas ohartu gabe, Txokoalde-Urdaiaga auzora helduko da ibiltaria. Trenbidea gurutzatu beharrean, eskuinera jo, eta, Zubiaurrenea aparkalekua igaro ostean, Altzonaz zubirako urratsak egingo dira. Oriako ur emari bizia atzean utzi eta berehala, ezkerretik doan hartxintxarrezko bideari ekin beharko zaio, errepide nagusira igo gabe. Ordokian barrena jarraitu beharko da, beraz, sagarrondoak, baratze alorrak eta labore soroak aldamenean direla. Aginaga parean, bidea bitan banantzen da, eta ezkerrekoa hautatu, eta bidean aurrera jarraitu beharko da hainbat sagarrondo sail zeharkaturik. Oria ibaiko bihurgunean Mapil izeneko baserrian emango zaio bukaera ibilbideari.

Historiagileek gogoratzen dutenez, Mapil ontzitegia sonatua bezain entzutetsua izan zen Usurbil inguruetan. XVI. mendean hasi eta XIX. mendera arte indarrean egon zen. Tamaina handiko galeoiak egiten ziren han.

Bihar: Ibilian-ibilian, goxo-goxo, dastatu nahi? (V): Baiona eta xingarra.]]>
<![CDATA[Oliba olioa, urrezko isurkaria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-07-18/oliba_olioa_urrezko_isurkaria.htm Thu, 18 Jul 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-07-18/oliba_olioa_urrezko_isurkaria.htm
Urre likidoaren festa ez da ezerezetik sortzen. Eskualdeko oliba ekoizleak buru eta bihotz aritzen dira hilabete batzuk lehenago, oliba apetatsuak dolareetan sartzeko. Arroizko Mendia oliba eiherak ibilbide luzea egina du. Mende laurdena ospatu zuten 2017ko otsailean, aretoko plaka batean irakur daitekeenez. Kooperatiban 5.000 bazkide inguru daude, enpresaren egitasmoari begitarte ona egin baitzaio hasieratik. Oro har, Nafarroako Erdialdean dauden olibondo sail txikiek parte hartzen dute dolarean. Jasotzen diren oliba motei dagokienez, arbekina eta Arroitz motakoak dira. Arbekina oliba motak produkzio osoaren % 10 baino ez du hartzen, hala ere. Mendia dolareko presidente Pedro Luis Gonzalezek ezagutarazi duenez, «ia hamar miloi kilo oliba jaso dira aurten, eta, denera, bi milioi litro inguru atera dira. Espero baino litro gutxiago izan arren, gain-gaineko kalitatea erdietsi da».

Urre likidoaren festara, herriko agintariez gain, sona handiko bisitari batzuk ere biltzen dira olioaren ingurura: pregoilaria, umoregile eta aktoreak, Nafarroako Olibaren eta Arroizko Ogi Txigortuaren Ordenako ohorezko kideak eta, besteak beste, baita zenbait elkarteren ordezkariak ere. Iruñeko Ganbara Abesbatzari egokitu zaio hasiera ematea aurtengo ekitaldian. Jarraian, alkateak Felix Cariñanos aditu vianarrari jarri dio Urrezko Oliba, eta hizlari polifazetikoak abagunea baliatu du aipamen historiko ugari luzatzeko bertaratutakoei. Txalo zaparrada eta une dibertigarriak entzun dira areto jendetsuan.

Kanpoan, berriz, ilara luzeak osatu dituzte bisitariek: eguneko protagonista ahogozatzeko ordua da. Ogi txigortuak berakatzez, gatzez edota azukrez ongi maneatuta, 15.000 txigorki inguru prestatu dira dolare barruko gelatxoan. Nork bere ogi xerra eskuan, beraz, ontzi zurietan isuritako oliotan sartu-atera egin ostean, dastatzeko ordua iritsi da. Istant batez, txigorkiak desagertu dira. Aseta gelditu ez dena ilarara itzuli da zalu eta zoli. Ziur asko ahosabaiari bigarren aukera emateko intentzio onarekin.

Gazteluzar kastroa

Arroitz, Lukin, Arellano eta Barbarin herriek bat egiten duten eremu zimurtsuan, Mendia leku izenari dagokion paisaia bikaina dago. Berez, Montejurra handiaren adar bat da, non artadia, pinudia eta erkameztia uztartzen diren. Bide zaharrek alderik alde zeharkatzen dute Nafarroako eremu menditsua. Ibiltarientzat ez ezik, mendiko bizikleta gustuko dutenentzat ere paradisu ederra da. Mendia parajea ezagutarazteko xedez, ibilbide sare bat osatu da Arroitzen. Horietako bat baliatuta, bisitaria inguruko herrietako mugak ezagutzera abiatuko da.

Arroizko Foruen plazan hasiko da ibilaldia. Udaletxe eta hainbat etxe armarridun ikusiko dira han. La Balsa kaleari segika, estilo gotikoa eder-eder erakusten duen San Salvador elizara helduko da. Aurrerago, herriko ur beharrak asetzeko behiala eraikitako ur biltegi erraldoi baten espaziora iritsiko da ibilzalea. Datuak arakatu dituztenek diotenez, behinolako biltegiak 300 metroko perimetroa zuen, eta hamar metro sakon zen. Ura ikusi ordez, aisiarako eremu atsegina egokitu zen 1960ko hamarkadan, leku berean. Balkoi ezin hobea da gaur egun. Eskolaren eta parkearen artetik doan kaleari men eginez, bisitariak porlan bide batekin egingo du topo. Arroitz atzean utzi ostean, Mendia parajearen inguru-minguruak deskubritzeko tenorea izango da. Ezkerrera doan bidea hartu gabe, ordea, zehar-zehar jarraitu eta laster agertuko da Gazteluzar kastroa bisitatzeko parada. Bide seinaleari jarraituz gero, Burdin Aroko kastro interesgarri baten albora iritsiko da berehala. Muinoaren muturrean dago, eta Nafarroan hobekien kontserbatuta daudenetako bat da.

Itzulia, mendian barrena

Kastroa bisitatu ondotik, bide nagusira itzuli eta goratasuna hartzeari eutsiko zaio, pitinka-pitinka. Porlan zati batzuk agertuko dira bidean. Bideak berriro banatzean, ezkerretik gora doan suebakiari muzin egin eta parez pare ikusiko den ate metalikoa igaro beharko da. Jaitsiera xumearen ostean, edanleku bat ikusiko da behe-ibarrean. Eskuinetik segitu eta magalari gortea eginez, erkameztia burutik buru zeharkatzeko urratsak egingo dira han, Arellanoko mugara iritsi arte. Alanbrea eta ate metaliko bat ikusiko dira zoko horretan. Atea igaro eta alanbre paretik ekingo zaio. Lukin eta Arellano lotzen dituen basabide zabalera iritsiko da segituan. Erkameztiak lekukoa pasatuko die pinuei. Basabidean gora eta gora eginda, lepora iritsiko da. Toro iturrira eta Montejurra mendira doazen bideak alde batera lagata, ezkerrera hartuko da lepoan, eta Cantoelmonte aldera egingo. Arroitzera jaisten, aukera izango da Lukin eta Barbarin aldera begira jartzeko. Baina, horretarako, ondoan altxatzen diren tontor xumeetara igo beharko da. Bestela, bide nagusitik jarraituko da, desbideratzerik hartu gabe. Barbarin herrira doan basabidera irtetean, aurrera egin eta, noranzkoa aldatu gabe, hegiz hegi segituko da. Azken muinora iritsita, eskuinera egin eta almendrondoak gidari direla, Arroizko Mendia basilikara joan eta handik kalean behera egingo da Arroizko zirkuitua amaitzeko.

Bihar: Ibilian-ibilian, goxo-goxo, dastatu nahi? (IV) Eztia eta Usurbil.]]>
<![CDATA[Mertxikak, Sartagudako gutiziak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2042/030/001/2019-07-17/mertxikak_sartagudako_gutiziak.htm Wed, 17 Jul 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/2042/030/001/2019-07-17/mertxikak_sartagudako_gutiziak.htm
Paradoxikoa bada ere, ekitaldi ofizialari eguerdia baino lehen ematen zaio hasiera. 11:30ean, elizako kanpaiak dilin-dalan hasten dira, bisitariak pilotalekuaren ingurura bil daitezen. Alkatearen atariko hitzak entzun ostean, Diego Iturriaga pilotari gonbidatuak lekukoa hartu eta ongietorria eman die muxikez gozatzera etorri diren zale guztiei. Abesbatzak kontzertua ematen duen bitartean, ez dago denbora galtzerik: muxikak laban zorrotzez ebaki ostean, erretiratuen elkarteko kideek ardotan bustita ekartzen dituzte. Gose-pizgarri ona izaten da!

Sartagudako hego-ekialdeko ordokietan mertxikondo asko daude, eta interesatuek tren turistikoa hartzeko aukera izaten dute inguruko bazterrak ezagutzeko. Tenperaturak eta hezetasunik ezak kontrakoa adierazten duten arren, muxikondo ugarik bola gorri-horixkak erakusten dituzte abuztu aldean, Gabonetako bola koloretsuen moldean. Ordu erdiko bidaia liluragarria amaituta, eskolako estalperantz abiatzen dira bizilagunak, erromesen antzera, 14:30ak aldera. Herri bazkariaren abagunea da. Entsalada nahasia, txahala saltsan eta herriko mertxikak ziropatan dastatzen dira. Amaiera bikaina lur emankorraren produktuez gozatzeko.

Memoriarako ibilbidea

Sartagudako muxika azoka bisitatzean, historian barrena bidaia egiteko ere profitatu daiteke. Sartagudatik Lodosarainoko tartea egiteko asmoa baita, joan-etorriko paseo interesgarria diseinatu da Ebro ibaiaren inguruan. Sartaguda herri sarreran herritarren ekimenez egokitutako Memoriaren Parkean hasiko da ibilbidea. 6.000 metro koadro dituen parkean osteratxo bat egin daiteke ibilian hasi aurretik. Bisitariak hunkiturik geratuko dira parkean sigi-saga hastearekin batera: artelanak, eskulturak, bidexka bihurgunetsuak, hildakoen gomutan idatzitako testuak eta, besteak beste, izen zerrenda luzeak begiztatuko dira han. Ezin daiteke uka Sartagudako Memoriaren Parkeari emozio sentikorra dariola.

Sartagudatik Lodosara

Hamaika lagunen lankidetzari esker, iraganeko memoria harri eta altzairu gogorrean zizelkaturik ikusiko du oinezkoak. Lurra, demokrazia eta justizia soziala defendatu zituzten sartagudarren oroitzapen lana ohiko parketik harago doa. Izan ere, duela zortzi hamarkada Sartagudan gertatutako oinazealdiak itzal handia utzi zuen herri osoan. Tamalez, militar kolpezaleen arrasto latzak eklipsatu zuen herriaren nahia. Askok jaso zuten heriozko kolpea; beste askok indarkeriaren mazo ukaldia, baita herriko emakumeek ere. Alargunei buruko ilea larru-arras motzarazi, eta bizilagunen aurrean umiliatuak izan ziren. Finean, martirioa igaroaraztera kondenatua izan zen Sartaguda.

Memorian barnako ibilaldia bi kilometro ingurukoa da. Parkean bertan hasi eta herriko hilerriraino iristen den bide interesgarria osa daiteke. 2008an inauguratutako parkean sartu, eta Nafarroan memoriaren defentsarako eraiki den monumenturik esanguratsuena bisitatu daiteke bertan. Parketik irtenda, Ortutxo izena hartu duen parke berriaren ondotik igaro, eta Sartagudan sartzen den kale nagusiari men egingo zaio. Herriko zoko-mokoak ezagutzeko eta iragana berreraikitzeko gonbita egiten dute gune estrategikoetan jarritako argibide taulek. Herriko pilotalekura iritsita, kalean aurrera segitu, eta, kultur etxearen paretik igarota, aukera izango da Erriberaren gaineko talaia batera hurbiltzeko. Balkoi interesgarria da Ebro ibaiaren ondoan hazten diren arboladia eta baratze alorrak ikusteko, baita XIII. mendera eramango duen Radako dorretxea ere, zeina muino xume baten gainean altxatzen den, Lodosako barrutian.

Eliza zaharrera helduta, eskuinetik eta behera doan kaleari jarraitu behar zaio. Herria inguratzen duen errepidera laster iritsiko da. GR-99 Ebro zidorrarekin bat egingo da bertan. El Villar de Arnedo eta Lodosa errepideak banatzean, ezkerrera egin eta kanal hidroelektrikoa eta Ebro ibaiaren gaineko zubi luzea gurutzatu bezain laster, asfaltoa utzi eta eskuinetik doan bidexkari jarraituko zaio, ibaiaren ondora gerturatzeko. Makalak eta sahastiak bidaide, kanalarekin topo egingo da aurrerago, abeletxe batera heldutakoan. Bideak ibai aldera egiteko behartuko du ibiltaria. Makalak eta zurzuriak aldamenean daudela, ur emaritik ez da aldendu beharko. Zainzuriak, madariondoak eta mertxikondoak bistaratuko dira, Lodosarako bidean.

Ibarbasoa atzean utzita, soa alde guztietara zuzentzeko aukera izango da: makal hostotsuak eta sikuak tartekatuko dira han eta hemen. Amiamokoek konkistatutako eremuan gaindi aurrera egingo da, zangaluzeen berbaldiek sorrarazitako perkusio ikuskizunaz gozatzeaz batera. Kanal xume baten gainetik igarota, eskuinera jo errepide estuan, eta, etxola baten ondora iristean, ur bazterrera itzuli beharko da. Lodosara heltzeko, ehunka metro baino ez dira faltako. El Medianil parke botanikoan emango zaio amaiera Sartagudatik Lodosara gidatu duen ibilbideari.

Bihar: Ibilian-ibilian, goxo-goxo, dastatu nahi? (III): Arroitz eta oliba olioa.]]>
<![CDATA[Boilur beltza, lur azpiko miraria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2019-07-16/boilur_beltza_lur_azpiko_miraria.htm Tue, 16 Jul 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2019-07-16/boilur_beltza_lur_azpiko_miraria.htm Tuber melanosporum), zeinak arian-arian bide interesgarria egin baitu Arabako herrialdean. Batez ere, goi mailako sukaldaritzan.

Boilurra, ordea, ez da mendian erraz sumatzen den onddo bat. Lur azpian egoten da, eta zuhaitzen sustraiei sinbiosi hertsian atxikita dago. Klandestinitateak, hala ere, makina bat kondaira eta sinesmen sortu ditu historian barrena. Hala jakinarazi zuen, bederen, Tine Grebenc Esloveniako boilur-laborantza ikerlari eta adituak Ribabellosako azokan, urtarrilaren hondarrean.

Hari esker jakin zuten entzuleek Antzinako Grezian eta Erroman boilurra biltzen zutela. Erdi Aroan, haatik, deabrukeriekin lotu omen zen boilurra, onddoa infernutik hurbil zegoelakoan. Azken batean, boilurra lur azpian garatzen da, zerurako bidetik erabat aldenduta. Denboran aurrera egin ahala, ordea, ospeak onera jo zuen, eta, XVIII. mendeaz geroztik, gizartean hedatzen hasi zen, pitinka-pitinka. Napoleon Bonaparte oso zalea omen zen. Medikuntza alorrak ere deskubritu zuen boilurraren onura, batez ere tanta hezueriaren kontra. Beste askok afrodisiakoak zirela uste zuten, onddo ilun horiek jainko-jainkosen alabak zirelakoan.


Boilurra. Boilur beltza lur azpiko miraria da. Josean Gil-Garcia.

Dena dela, boilurra ospe ona bereganatuz joan da poliki, entzute handiko jaki bilakatzeraino. «Eslovenian hamarkada batzuk daramatzagu ikerketa lanetan; gure erliebeko kareharriek produktuaren hedapena bermatzen dutelarik», nabarmendu zuen Tinek areto jendetsuan.

Arabako boilurra

Lurra, ura eta airea ondo orekatuta egonez gero, boilur beltzaren garapena bermaturik dago, nekazarien arabera. Kanpezuko eskualdean jo eta su aritu ziren orain hogei urte, eta irmoki jarraitzen dute gaur, etengabeko lanean. Altxor gastronomiko beltza lur azpian garatzen da, eta boilur txakurrek ezinbesteko lana egiten dute diamante biribilak topatzeko. Izan ere, haren usain gozoak eta berezko zapore onak liluratu egiten dituzte boilur biltzaileak. Horiek horrela, Arabako Boilurraren Kooperatiba eratu zuten 2016an, produktuaren kalitatea bermatzeko eta sektorea profesionaltzeko.


Bilatzaileak. Boilur txakurren usaimen finari esker topatzen dituzte ondorioak. Gosean Gil-Garcia.

Ribabellosako azoka erakusleiho interesgarria izaten da produktuaren ibilbidea oso hurbiletik ezagutzeko. Herriko kiroldegia itxuraldatu egiten da egun seinalatuan: bisitariek aukera izaten dute ezkutuko onddoaren uki gogor eta mamitsua bertan antzemateko. Sukaldaritza erakusketaz gain, boilur bilaketaren erakustaldiak prestatzen dituzte kanpoan, txakur ipurdantzariek lagunduta.

Eslovenian hiru azoka prestatzen dituzte urtero. Boilurraren legez kanpoko salerosketaren kontrako jardunaldiak eta kontzientziatzeko kanpainak ere antolatzen dituzte. Besteak beste, eskoletako haurrek hezkuntza programetan parte hartzen dute: esaterako, Ikerkuntzarako Basoa izeneko jarduera pedagogikoan. «Haurrek boilurra sentitzeko eta usaintzeko gaitasuna dutela uste da, hots, diamante mikorrizatuek haurrengana iristeko dohain berezia dutela».

Quintanillako gaztelurantz

Ribabellosako (Araba) Foru enparantzan hasiko da ibilbidea, hots, bolatokia eta udaletxea dauden elkargune zabalean. Hango harrizko lauza batek gogora dakar Ribabellosa mugarria izan zela 1463an. Arabako herrialdea izango zenaren oinarri politiko eta geografikoak idatzi zituzten orduan, eta hiribildu zein ermandadeetako ordezkariek onartu zituzten.

Quintanillabide kaleari jarraituta, Arrosarioko Andre Mariren elizara iritsi beharko du ibiltariak. Gero, Melledesera doan errepidea bazter utzita, tenpluaren atzean dagoen Giza Eskubideen parkera helduko da. Hilerriaren ertzetik igarota, Quintanillaraino lagundu duen landabidea hartuko du. AP-68 autobideak bidea mozten duela ikusirik, errepidearen azpiko tunelean aurrera egingo du, eta, harpetik irten bezain laster, ezkerrera joko, Donejakue bide sonatuari dagozkion bide seinaleei muzin eginda.

Montegrandeko talaian gailentzen den harrizko prisma deigarrira begira jarriko da ibiltari jakin-nahia. Izan ere, Quintanillako gaztelua bazter ugaritatik ikusten da: ez da oharkabean pasatzen. Adituek esaten dutenez, I. karlistaldian altxatu zuten hura, eta defentsarako balio handia izan zuen Miranda eta Armiñon lotzen zituen bide zaharra babesteko. Komunikazioa bermatze aldera, gune telegrafiko garrantzitsua izan zen han goian, Quintanillakoarekin batera beste gune batzuek osatzen baitzuten defentsarako lerroa.

Galsoroak lagun, lau bideko elkargune batera iritsiko da berehala oinezkoa. Zuzen jarraitu beharko du bidegurutzean, eta, labore soroak aldamenean direla, aurrera egingo du. Altuera galtzen hasitakoan, eskuinetik doan xendari jarraitu beharko dio, abaritzak, erkametzak eta ipuruak lagun. Hala, Montegrandeko talaiaren behealdeko igarobidea burutik buru korrituta, Quintanillako latsarrira helduko da, azkenik, ibiltari patxadatsua.

GR-1 zidor historikoaren bide seinaleak daude Quintanillan. Herrian sartu gabe, ordea, eskuinera jo, eta, herriari bizkarra emanda, GR-1 zidorretik segituko du. Hala, Armiñon alderako bidea hartuta, berehala eskuinera egiteko agindua emango du zidor historikoak. Porlan bidean gora egin behar da lehen metroetan barrena. Malkarraren ondotik ibili ostean, gaztelua aurrez aurre izango du ibiltariak. Panoramika ederraz gozatzeko balkoi interesgarria da.


Gaztelua. Quintanillako gaztelua gune telegrafiko garrantzitsua izan zen. Josean Gil-Garcia

Dorreari bizkarra emanda, ipar-ekialdera urratsak egiten jarraitu beharko du oinezkoak, pinudia ezkerraldean delarik. Lehen metroak egin ostean, eskuinera jo, eta maldan behera jarraituko du, GR-1 zidorrak lagunduta. Beherago, zidor historikoa laga, eta eskuinetik doan bidexkari ekingo dio. Kornigatxa izena hartzen duen muinotik behera egingo du segituan, GR-1 zidorrarekin berriz topo egin arte. Orduan, Armiñon aldera jo beharrean, eskuin-ezker egin eta Armiñon eta Ribabellosa herriak lotzen dituen nekazari bide zabalera irtengo da ibiltaria. Ur biltegiaren aurrean, eskuinetik jarraituko du, mendebalderantz, Ribabellosara iristeko falta diren 3,7 kilometroak osatzeko.

Somo inguruan, ur biltegi txiki bat dago, eta, haren hormari atxikita, herrialdea zeharkatzen duten zidor historikoen inguruko informazio interesgarria. Besteak beste, ibiltariak ikasiko du Armiñondik Ribabellosara doan bidezidorra historikoa dela, eta bideari erreparatuta behialako harbide baten arrasto zenbait ikusiko dituela. Harbidea babestuta dago 2012az geroztik, eta Donejakue bidearen monumentu multzoari lotutako elementu gisa dago katalogatuta. Errege Bidea autobideak mozten baitu, eskuinera egin, lehen erabilitako tunela zeharkatu eta herrira heltzeko.

Bihar: Ibilian-ibilian, goxo-goxo, dastatu nahi? (II): Mertxikak, Sartagudako gutiziak.]]>
<![CDATA[Lea ibaiko ibilbidea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/026/002/2019-06-18/lea_ibaiko_ibilbidea.htm Tue, 18 Jun 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1888/026/002/2019-06-18/lea_ibaiko_ibilbidea.htm
Ibilian hasteaz batera, Marierrota izeneko eraikuntza bitxiak atentzioa emango digu. Lea ibaiaren paduraren altzoan ikusiko dugu hura, lozorroan, atseden hartzen egongo balitz bezala. XVI. mendean eraikia izan zen Lekeitioko itsas errota sonatua, eta, gaur egun eraikina berreskuratu ondoren, interpretazio zentro bat egokitu dute barruan. Bengolea burdinola zaharra Gizaburuaga atzean utzi eta berehala ikusiko dugu. Akaso, ibilbidean zehar ikusiko dugun elementurik esanguratsuena izango da. Errota bera erortzeko arriskuan dagoen arren, garrantzi handia izan zuen behiala. Hala egiaztatzen dute, bederen, errota eta burdinolak aztertu dituzten adituek. Euren aburuz, Bengolea burdinola Bizkaiko konplexuenetakoa izan zen.



Marierrota eta Bengolea

Lea ibaiaren ondoan ibiliko gara oraingoan. Lekeitioko (Bizkaia) Independentziaren plazan abian jarriko gara. Santa Maria basilika aurrez aurre dugula, Isuntza hondartza paretik egingo ditugu lehen urratsak. Santa Elena etorbideak ederki lagunduko digu horretan. Isuntza zubira iritsita, Lea ibaia zeharkatu eta eskuinera egingo dugu Marierrota aldera jaisteko intentzioarekin. Porlan bidean aurrera, beraz, 1555ean eraikitako errotara ziztuan helduko gara.

Ibaiaren paraleloan doan harresitik jarraituko dugu, hots, ubidearen eta ibaiaren artean altxarazitako hormatzarrean barrena. Harresia amaituta, bideak eskuinera joko du. Hurritzen artetik metro batzuk egin ostean, landareok lekukoa pasatuko diete arteei, hau da, magal karstikoari hertsiki lotzen zaizkion hosto iraunkorreko enbor ilunei.

Artadia atzean utzi eta ehunka metro aurrerago, behialako ospitalearen hondakinetara helduko gara. Haren ondoan bideak banantzen direla, eskuinera jo eta Gizaburuagara doan bideari oratuko gatzaizkio. Osteratxo lasaia egingo dugu jarraian, presarik gabe. Errepide estu batera aterata, behera egin eta Lea ibaiaren gainetik igaroko gara. Zubia atzean utzi bezain laster, ezkerrera jo eta bide lauan barrena eginda, Oleta auzora iritsiko gara. Taberna ondoko zubian ibaia gurutzatuko dugu. Segituan, eskuinera jo eta ibaiaren ondoan ibiltzera gonbita emango digu zidorrak. Betiere lizarrak eta haltzak lagun ditugula, begi bakarreko zubi txiki batera helduko gara. Eraikin zumea gurutzatu ondoren, ezkerretik jarraitu eta basabide batera irtengo gara bizkor-bizkor. Bolua eta Abitxa inguruan, bideak eskuinera egingo du.

Gizaburuagako udalerrian sartuko gara bat-batean. Errepide nagusiko espaloitik ibilita, Lariz auzora iritsiko gara. Larizoleta baserrira bidea lagun, bidea ibaiaren esanetara jarriko da, beste behin ere. Lariz Aurre errota zaharraren hondakinetara helduko gara laster. Belardia eta haltzak gogaide, ibilbide ikusgarrian barrena jarraituko dugu. Errepidera iristean, ezkerra hartu, ibaia gurutzatu eta Gizaburuagara iristeko 700 metro inguru falta direla ohartaraziko digu bide seinaleak. Ezkerraldean ubidea, ur biltegia eta Ereza baserria ditugula, eskuinera egingo dugu. Ubidearen paraleloan egin ditugu lehen metroak. Gero, bideak errepide estu bateraino lagun digula, eskuinera egin eta Gizaburuagan sartuko gara.

Gizaburuagatik irten eta malda pikoari aurre eginda, eskuinera hartuko dugu aldatsa amaitu baino lehen. Bengolea inguruan ur-jauzi dotorea ikusiko dugu. Errepide batera irtengo gara gero. Orduan ezkerrera jo, eta aldats goran jarraituko dugu. Errepidetxoak ezkerrera egitean, asfaltoa utzi eta bidexkari helduko diogu. Ibaiaren ondora itzuliko gara berriz, eta Angiz auzotik igarota, ibarrean aurrera egingo dugu Aulestira doan bideari heltzearen kariaz. Uren araztegiaren ondotik igaro eta berehala, errepide batera iritsiko gara. Ibaia eskuinaldean daramagula, Aulestin emango diogu amaiera ibilbideari.

Bide seinaleek Munitibar aldera egiteko aukera emango digute. Baina guk Lekeitiora itzuli egingo gara. Autobusa har daiteke herriko plazan. Ibiltzeko gogoa ez bada guztiz ase, joanean egindako ibilbide bera osa daiteke.]]>
<![CDATA[Mindutxako haritz zaharra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/028/001/2019-06-11/mindutxako_haritz_zaharra.htm Tue, 11 Jun 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1892/028/001/2019-06-11/mindutxako_haritz_zaharra.htm Quercus pyrenaica) dira jaun eta jabe. Barrundiako ibarrean tamaina txikikoak direlarik ere, horietako askok hogei metro ere badituzte. Hostoak ez dira nolanahikoak: tamaina ertaineko ertz gingilduna erakusten dute, eta tapiz fin batek estaltzen ditu azpialdeak.

Ametzok osaturiko itsaso berde berean, beste espezie batek hartzen du lekukoa han eta hemen, lur silizeoa arras gustuko baitu: haritz kandugabea da (Quercus petraea). Aurreko bidelagunak baino handixeagoa da hau, eta adaburu biribila bezain hostotsua begietaratzen du. Milpiribil eta Askiola mendien hegoaldeko mazelan barrena ibiliz gero, haritz sendo horietako batzuk ikusteko parada dago. Hainbat urtez inausketak egin izanaren ondorioz, gainera, zuhaitzok neurriz kanpoko enborra garatu dute, eta basoan erraz izaten da haren presentziaz jabetzen.

Basakaitz eta Malkorrako sakanen artean dagoen haritz zaharrena bisitatuko dugu oraingoan. Mindutxako parajean dago, eta zortzi metro inguruko perimetroa irabazia du. Basoko lana egin duten ikerlarien ustetan, kontuan hartzeko tamaina da Galarretakoarena, Euskal Herriko enborrik lodienetan zerrendatzen baita. Lodieraren inguruko ika-mikari muzin eginez, ordea, zer pentsatua ematen du Mindutxakoak. Alta, azken bost mendeotako gertakari frankoren lekuko interesgarria da.

Galarretako zidorra

Aguraindik nahiz Zalduondotik hurreratuko gara Galarretara. Autoa sarreran utziko dugu, elizaz bestaldeko kale zabalean. Bistan da herriko elizak itxura bitxia duela. Tenpluaren ganga lurrera etorri zen XX. mendearen erdialdean, eta monumentuari zor zitzaion arreta eta laguntza ez zirenez garaiz iritsi, herriko ikono bihurtutako dorre garaiak lurra jo zuen 2014ko uztailean. Gaur egun, ordea, bestelako harrera egiten du herriak: artelanak eta behialako zein egungo lanbideek hizpide duten elementu esanguratsu ugari kokatu dira kale nagusian zehar. Ederrak, den-denak!

Ibilian hasteaz batera, landa bideak Urkilla mendiguneari begira jarriko gaitu. Estibarriko sakana eskuinaldean eta Arriturri ezkerrekoan ditugula, hegiz hegi jarraituko dugu, noranzkoa aldatu gabe. San Pablo inguruan aparkaleku xume bat dago, baita Galarretako zidorra dakarren mapa bat ere. Nekazari bidea ixten duen langa bat zeharkatu bezain pronto, eskuinetik segituko dugu, betiere Estibarriko sakanari begia kendu gabe. Errekara jaitsi gabe -handik egingo baitugu itzulera-, ezkerretik doan bideari oratu, eta, larreak gogaide, pinudira iritsiko gara.

Basoan gaindi ibiliko gara, goxo-goxo. Pinudiak bidea emango dio hariztiari, eta Otxarango etxolara iritsiko gara ziztuan. Txabolaren albotik igaro, eta eutsi egingo diogu iparraldera egiteari. Mindutxako zuhaitz handira iristeko 300 metro falta direla, basabidea bitan banatuko da. Eskuineko bidea itzulerarako lagako dugu, eta zuzen egingo. Soilgune batera irtendakoan, Galarretako Aitona ikusiko dugu, eder-eder, eskuinaldean, zoko xume batean.

Galarretara jaisteko, aurreko bidebanatzera itzuli, eta ezkerrera egingo dugu basabidean. Zehar-zehar ibili ostean, Basakaitz errekara helduko gara. Pagadiak ingurua hartzen duela nabarmenduko dugu han. Ur emaria gurutzatu eta metro gutxira, Zalduondorako bidea bazter egin, eta eskuinera okertuko dugu. Erreka aldamenean dugula, goratasuna galtzen hasiko gara. Askiolako sakanean behera doan errekastoa gurutzatu eta berehala, basabide zabal batera irtengo gara. Azkenik, Korrosparri tontorra erreferentzia gisa hartuta, Estibarri erreka gurutzatu, eta San Pablon ikusitako aparkalekuan izango gara berriz ere. Nekazari bideak lagunduta, Galarretara helduko gara.]]>
<![CDATA[Larruzabalgo lurretan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2019-05-14/larruzabalgo_lurretan.htm Tue, 14 May 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2019-05-14/larruzabalgo_lurretan.htm
Bideak estuak izanagatik ere, bazter horretara bizkor hurreratzeko aukera ona ematen du gaur egungo errepideak. Behiala, ordea, bestelako egoera bat omen zegoen, bizilagun saiatuek mandabideei zein bidezidor ezkutuei estu-estu lotuta ibili behar izaten baitzuten Urduñara edo Amurriora jaisteko. Alabaina, Urduñatik aldenduta egon izanak ez zion isolamendurik ekarri paraje horri. Historiagileek gogorarazten dutenez, Urduñari dagozkion lau herriok Larruzabal izeneko herri batzarra osatu zuten Erdi Aroan. Ordena jakin batean parte hartzen zuten, betiere euren ondasunak babestuak izateko.



Larruzabalgo larrean haritz deigarri bat zegoen, eta haren inguruan biltzen ziren euren interesak defendatzeko. Larruzabalgo haritza bidegurutze batean zegoen, herriotatik pitin bat aldenduta, baina lau herrion lurrak gurutzatzen ziren toki estrategikoan. Jakina denez, Euskal Herri mailan zuhaitz asko izan ziren aukeratuak aspaldi herri batzarrak egiteko. Eskuarki, erreferentziazko zuhaitzak aukeratzen zituzten, eta haien inguruan mendiak, larreak eta, oro har, interes komunalak babesteko erabakiak hartzen ziren. Bistan da zuhaitzok zentzu juridikoa eta politikoa zutela. Horietako batzuk desagertuak badira ere, bizilagunen oroimenean eta tokiko toponimian iltzatuta jarraitzen dute: Gernikako haritza eta Arabako Otatza, Gernika eta Malato zuhaitzak, besteak beste.

Larruzabalgo dokumentazioa kontserbatzeko beharra 1516ko ordenantza batean ageri zen. Baiezko biribila eman zioten ordura arteko arauak, erabakiak eta kezkak betiko gordetzeari, eta, orri sortak ez galtzeko xedez, Belandiako Santa Eulalia elizaren haritzezko kutxa batean gorde zituzten. Finean, artxiboek egokiro bermatzen dute kolektibitate baten iraunkortasuna.

Babio mendira, oinez

Burubio eta Babio tontorrak Larruzabalgo eremuaren iparraldean daude. Biak Mendeika herritik igo daitezke, eta haraino igoko gara Urduñatik (Bizkaia), autoz. Mendeikara iritsi aurretik lagako dugu autoa, hots, Korozen muinora doan bidearen ondo-ondoan. Herrian sartu, eta, Arteaga auzora doan errepidea bazter eginda, Burubio-Babio aldera egingo dugu, bide seinaleek aginduko dutenez. Herritik irten berritan, bideak banandu egingo dira. Zuzen eginez gero, Done Mikel elizaren aurretik igarota, Burubiora igoko gara. Guk ezkerrera joko dugu aipatu bidebanatze horretan, eta Babiorako bideari oratuko gatzaizkio. Porlan bidean behera eginda, hartxintxarrezko landa bidean gora egiten hasiko gara laster. Horcon izeneko lepora iritsiko gara amen batean. Pinudiarekin bat egingo dugu han. Bide nagusiak eskuinera okertuko du orduan, eta, iparraldeari eutsirik, Babioko panderoan gaindi ibiliko gara, goxo-goxo, tontorrera heldu arte. Amurrio (Araba) bete-betean harrapa]]>
<![CDATA[Estuñagatik Txobitara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/025/001/2019-05-07/estuntildeagatik_txobitara.htm Tue, 07 May 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1865/025/001/2019-05-07/estuntildeagatik_txobitara.htm
Bide zabalenean aurrera egingo dugu, eta gora aldera joango gara. Berehala, ordea, bidea bitan banatzen denean, ezkerretik doan basabideari muzin egin, eta tinda zuri-gorriz balizatutako xendari helduko gatzaizkio. Bidea harriztatzen da laster, eta, galtzada baten moldean ibilita, lepo batera iritsiko gara. Alanbrearen paraleloan jarraituko dugu han, nahiz eta GR 282 zidorra alanbretik aldentzen den. Pagaditik irtenda, belarrez jantziriko xendari jarraitu, eta Estuñagako tontorra zapalduko dugu bizkor-bizkor. Gainaldetik, bista itzelak; izan ere, Gorbeialdeko eskualdean gaude, eta erraz egingo zaigu eskualdeari lotuta dauden hainbat bazter ezagutzea. Hegoaldean, berriz, Valleoscuro ibarraz harago, Ganbazako antena harrapatuko dugu bete-betean. Txobitatik distantzia eskasera gailentzen baita, haraino bideratuko ditugu gure pauso umilak, betiere Gibillo mendigunea eztiki-eztiki korrituta.



Estuñagatik mendebaldera joko dugu, hegiz hegi doan bidezidorrak lagunduta. Hala, norabidea aldatu gabe, belardi batera helduko gara. Bide nagusiak ezkerrera egingo du orduan, eta, zidorrak egin bezalaxe, guk ere zeharkatuko du belardia. Ondonatik igotzen den basabidea batuko zaigu, eskuinetik. Hasierako norabideari eutsirik, baina, Gibillo mendiguneari begira jarriko gara. Minutu batzuk emango ditugu holaxe, bideaz bapo-bapo gozatzen; izan ere, ibilbidearen profila aski samurra da. Bidebanatze batean, aukera izango dugu ikusteko Artzaintza naturbideak eskuineko bideari oratu eta Nerbioiko ur jauzira eta Losako ibarrera joko duela. Ibili luzeko zidorrari eta pintura arrastoari muzin egiteko tenorea baliatuta han, basabide nabarmenetik jarraituko dugu.

Aurrerago, Untzagatik datorren bidea batuko zaigu, eskuinetik. Ordokiaz harago, Gorobel mendiguneko tontor pintoreskoak gailenduta ikusiko ditugu. Ezkerretik segituko dugu orduan, eta hegoalderako urratsak egiteari eutsiko diogu. Barrera herdoildu bat ikusiko dugu segituan, basoaren atarian. Hura zeharkatu gabe, bide nagusiari men egingo diogu basoaren paraleloan jarraituta. Basabide nagusia banantzean, eskuinera eta gora doan trazadura oneko bidea laga, eta beherago doan basabidetik jarraituko dugu, oraindik basoan sartu gabe.

Harri pilaketak

Bide nagusiak eskuinera egiten duela ikustean, haatik, ezkerrera joko dugu, Abezia herrirako bidea hartzeko. Barrera bat ikusiko dugu pagadiaren eremuan. Burdina igaroko dugu, eta ibarrean behera egin gabe, eskuinera okertuko dugu; pitin bat gora eginda berriro, hegiz hegi jarraituko dugu. Harizti-pagaditik irtendakoan, ezkerretik segitu, eta, esfortzu handirik gabe, Txobitara helduko gara. Harri pilaketa handi bat ikusiko dugu tontorrean.

Gandorretik jarraituta, antena eta gurutzea altxatzen diren Ganbaza tontorrean izango gara agudo-agudo. Erpin geodesikoaren ondoan irteten den basabidea lagata, maldan behera amilduko gara. Lasai hartu, zidorrak horretan lagunduko baitigu. Minutu gutxiren buruan, gainaldetik datorren basabidearekin topatuko gara berriz. Hari segika, Abeziara iritsiko gara begi kliska batean. Plazako edanlekuaren ondotik igaro eta herritik irten bezain laster, errepidea utzi, eta ezkerretik doan basabideari helduko diogu. Paseo labur bat egingo dugu Izarran berriz izan arte.]]>
<![CDATA[Meatzaldeko biotopo babestua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2019-04-09/meatzaldeko_biotopo_babestua.htm Tue, 09 Apr 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2019-04-09/meatzaldeko_biotopo_babestua.htm
Aparkalekuan gaudela, komeni da Ekoetxeak eskaintzen dituen erakusketa, mapa, maketa eta argitalpenei ikusi-pasada bat ematea; izan ere, Meatzaldeko paisaia arras berezia izaki, Eusko Jaurlaritzak Biotopo izendatu zuen 2015ean, betiere natura eta kultur ondarea zaintzeko xedez. Burdinazko mendi oparo hauek bisitatzen dituen lehen aldia bada, ibiltariari atentzio osoa erakarriko diote han eta hemen eratzen diren sakonune, hezegune eta harkaitzen arteko pasadizo sigi-sagakoek; alta bada, behialako meatzaritzaren jardueren arrasto nabarmen eta desorekatuak ikusi gabe, bestelako paisaia bat nagusituko da Zugaztietako bazterretan: atseden lekuak, ingurune berdeak eta zoko-mokoak arakatzeko hainbat ibilbide izango ditugu han, guztion gozamenerako. Bistan da, hortaz: paisaian egindako lehengoratze lanak etengabeak izan dira denboran barrena, batik bat burdina ustiatzeari utzi zitzaionetik.

Geodibertsitatea

Ekoetxetik gorako paisaia beherago ikusten dena bezain berezia da. Erliebe karstikoari erreparo eginda, ilargiko eremu gorabeheratsu horretan geodibertsitate handia nabarmenduko dugu. Ibilbide horri jarraituta, Pico de la Cruz izeneko talaia kareharrizkora igoko gara. Horretarako, Ekoetxearen aurreko aparkalekuan gora egiten duen bidezidor arrosari jarraituko diogu. Pinudirantz joko dugu, beraz, bide zabal eta aldapatsuan barna. Basabide batera irtengo gara laster. Orduan, ezkerrera hartuko dugu, eta zehar-zehar jarraituko dugu, bidezidorrari dagozkion zutoin txikiei jaramon eginda. Poliki-poliki, goratasuna hartuz joango gara, eta Arena lepora helduko gara berehala. Han ikusitako bide-sardan, aurrera jarraituko dugu, betiere GR 281 Enkarterrialdeko ibilbide luzeko bideari men eginez.

Hori horrela, bide harritsuan gora egingo dugu, eta, berehala, ezkerretik segituko dugu, altzifreen artetik. Zuhaitzek sorturiko galeriatik irtendakoan, Grumeran lepora iritsiko gara. Zelai horretan, ezkerretik doan bide aldapatsua hartuko dugu, eta altzifreen babesean jarraituko. Zuhaitzok sorrarazitako galeria iluna atzean lagata, ikuspegi zabaleko muino batera aterako gara. Magalean gora, Ganeran tontorreraino jarraituko dugu. Meatzaldeko paisaia ikusgarria bistaratuko dugu gainaldetik.

Paisaia ederrak

Gailurretik behera egingo du pitin bat, eta Mustariagako lepoan izango gara bizkor-bizkor. Altzifreetan barrena berriz eginda eta Gasteran tontor xumea inguratuta, bidexkari jarraitu eta mendebaldera egingo dugu, kareharrizko blokera egiteko asmoz. Paisaia ederrak inguratuta, Pico de la Cruzera iritsiko gara.

Itzulerako, Mustariagako leporaino bueltatuko gara berriz, eta, Ganeran tontorra saihestuta, mendilerroaren ekialdetik zehar-zehar doan ibilbide arrosari jarraituko diogu. Hori horrela, paseo galanta emango dugu Ganeran, Pico Menor eta Pico Mayor tontorrei gortea eginez. Meatzaldeko ingurumen zentroan emango diogu itxiera zirkuito honi.]]>
<![CDATA[Oteros inguruko barrunbea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2016/028/001/2019-04-02/oteros_inguruko_barrunbea.htm Tue, 02 Apr 2019 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/2016/028/001/2019-04-02/oteros_inguruko_barrunbea.htm
Goro haitzuloa izan ezik, mendiguneko alderik gorenean daude gainerako haitzulo sonatuak. Batzuk ospe handikoak dira: Liñazabal eta Santa Ageda, esaterako; beste batzuk, ordea, xumeagoak izan arren, herri kontakizunetan erabat errotuta geratu dira. Horixe da Torkaladron haitzuloaren kasua. Barrunbearen oihartzuna Tresponde eta Langraizeraino iritsi denez, zulogune horri buruzko hainbat pasadizo kontatu izan dira han eta hemen. Izan ere, XX. mendean ohikoa izaten zen Badaiako tontorretan, haitzuloetan edota Santa Katalinako hondakinetan barrena galtzea, betiere pasadizo ezkutuak korrituta, abentura zirraragarriak bizitzeko xedearekin.

Orain hamarkada batzuk eraikitako zentral eolikoak goialdeko parajea dezente desitxuratu zuen, eta garai bateko xarma galdu da betiko. Hala ere, gaurko ibilbidean bisitatuko dugun trokak erraldoi metalikoen konkista saihestu zuen, ozta-ozta.

Lorategi botanikotik gora

Ibilian jarriko gara Tresponde herrian (Iruña Oka, Araba). Herrira heldutakoan, Zadorra ibaiaren paraleloan doan errepideari men egingo diogu, harrobira iritsi arte. Gero, eskuinera egingo du bide nagusiak eta, hari segika, Santa Katalina izeneko lorategi botanikora igoko gara. Lorategian gora doan porlan bidetik aurrera egin gabe, ordea, sarrera nagusiaren eskuinetik jotzen duen basabideari ekingo diogu. Langa bat zeharkatuko dugu laster. Bideak gora egiten lagunduko digu, eta, lehen bidebanatzean, ezkerrera hartu eta goi tentsioko habe baten ondoan jarriko gara. Talaia xumea izanagatik ere, Santa Katalina monasterio zaharra ikusiko dugu. Badaiako sakanean tenpluaren kanpai horma ikusiko dugu, hots, gaur egun lorategi botaniko gisa egokituriko aztarna historikoaren ikur nagusia dena.

Basabide behinenari jaramon eginez, Kortaldeko belardira igoko gara. Arte sendoak eta berdegune zabala nagusituko dira erliebe leuneko paraje horretan. Bidetik gertu, ur putzu bat, bertantxe bazka egiten duen ganaduaren ezinbesteko asetze gune dena. Belardia zapaldu gabe, aurrera egingo dugu, berdeguneraino lagundu digun bide zabala gogaide. Handik metro gutxira ikusiko dugun bidebanatzean, eskuineko bidea alde batera laga, eta trazadura leunagoa erakusten duen bidetik ekingo dugu. Pozubarri izeneko ur putzua atzean utzi eta berehala, bide nagusia uzteko unea iritsiko zaigu. Nagusiaren ordez, ezkerretik doan basabide estuagoa aukeratuko dugu. Magalean gora eramango gaitu bide harritsuak. Behin artaditik irtenda, Lakutxeta ur putzura iritsiko gara. Zentral eolikoari dagokion etxola bat ikusiko dugu gertu.

Troka eta gailurra

Zentral eolikora doan zerbitzurako pistarekin topo egitean, eskuinera egin, eta, gora egin ostean, hainbat haize sorgailutara doan bide zabalarekin egingo dugu topo. Torkaladronera hurbildu nahi izanez gero, ezkerrera egingo dugu han, gorago joan gabe. Gero, 26. zenbakia duen errotara heldu aurretik, ezkerrera egin eta pitin bat beherago sumatu daitekeen sakonunerantz jaitsiko gara. Troka karstikoa hesi batek inguratzen baitu, erraz egingo zaigu zuloa topatzea. Bisita egin ostean, pista nagusira igoko gara berriz. Hala, maldan gora etengabe, Lorritxo eta Oteros tontorrak banatzen dituen bidebanatzera helduko gara. Han goian, ezkerrera hartu eta Oteros tontorreko erpin geodesikora iritsiko gara.

Erpin geodesikoaren ondoan errotak bizi-bizi mugitu arren, ikuspegi zabalak eskaintzen dituen tontor panoramikoa da Oteros gaina. Besteak beste, Gasteiz bera inguratzen duten mendiguneak eta Kuartangoko ibarrari gorte egiten dioten lerro karstikoak ikusiko ditugu. Trespondera jaisteko igoeran egindako bide bera hartuko dugu.]]>
<![CDATA[Kukutza edo Elorritxugana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/031/001/2019-03-05/kukutza_edo_elorritxugana.htm Tue, 05 Mar 2019 00:00:00 +0100 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1865/031/001/2019-03-05/kukutza_edo_elorritxugana.htm
Hortaz, Orozkoko Zubiaur auzoan emango diogu hasiera ibilbideari (Bizkaia). Altube ibaiaren gaineko zubiaren ondoan gaudela, Bilbo aldera urratsak egiten hasiko gara. Metro batzuk baino ez; izan ere, Donibane auzora doan errepideari jaramon egingo diogu. Etxeluzea nekazari turismorako bide-seinaleak ere baliatuko ditugu saihesbidearen azpitik igaro ostean, Donibaneko elizaren parera iristeko xedez. Bidegurutzeraino bideratu gaituen PR-Bi 35 zidorra bazter egingo dugu han, eta ezkerraldetik doan GR 123 ibilbide luzeko zidorrari men egingo diogu. Santa Marina eta Arrola helburua dituen bideari jarraitzen hasiko gara, beraz.

Arrolako tontorra

Badaramagun errepide estuak ezkerrera egingo du laster. Aurrerago, bidea bitan banatzen dela, eskuineko pista hartu eta leun-leun jarraituko dugu asfaltoa amaitzen den arte. Ez larritu, basabide batek jarraipena emango baitio errepideari.

Hala, ibilian-ibilian eukaliptoak ondoan ditugula jarraituko dugu, galbiderik gabe. Birlandaketa saila bukatzean-edo, basabideak eskuinera egin eta, langa xume bat igarota, malda pikuan gora ibiliko gara. Lehen metroak egindakoan, ur-biltegi txiki bat ikusiko dugu basabidetik distantzia eskasera. Gora egiteari eutsirik, bidebanatze batera helduko gara azkenik.

Han goian, ezkerrera egin eta pinuek lagunduta, goratasuna gogo biziz hartuko dugu. Goragoko bidebanatzean, eskuinetik segitu eta magalari gortea egiten hasiko gara. Xenda itxura hartuko du bideak orain. Alanbre bat gurutzatuko dugu segituan, eta pagadira iritsiko gara berehalakoan. Hosto erorkorreko basoa alderik alde zeharkatuko dugu, betiere noranzkoa apenas aldatu gabe, baita goratasuna apurka-apurka hartuta ere.

Pagadia mugatzen duen alanbre batera heltzean, sigi-saga egingo dugu mazelan zehar eta, azkenean, mugarri handi bat altxatzen den lepora igoko gara. Tindu horiko bide-seinaleak agertuko zaizkigu han, lepoaren babesean: pintura arrastoak Orozkon hasi eta Katadio baselizatik igarota, Santa Marina eta Arrola parajeak helburu dituen zidor balizatuari dagozkio. Lepoko basabidea zeharkatuko dugu eta, maldan gora jarraituta, Arrolako tontorrera helduko gara. Orozkoko paisaiaz gozatzeko balkoi interesgarrian gaude. Huraxe baliatuko dugu atseden hartzeko, tontorrean parke bat egokituta dago eta.

Kukutzatik Donibanera

Tontorreko aterpetxearen eta baselizaren artean igarota, Izartzagan eta Larragorri aldera egiten duen basabidetik jarraituko dugu, ibilkera patxadatsuaz. Jesuripozoeta inguruan iturri bat ikusiko dugu, baita Donibane auzotik igotzen den bide zabala ere. Handik egingo dugu itzulera behin Kukutza igota. Beraz, ibarrera jaisten den bideari muzin eginda, zuzen jarraituko dugu. Hurrengo bidebanatzean eskuinera joko dugu eta, hegiz hegi, Elorritxuganara helduko gara. Tontor panoramikoa baita, inguruko parajea mugatzen duten hainbat eta hainbat mendigune bistaratuko ditugu gainaldetik, Untzuetako gaztelua, Gorobel eta Carbonilla mendiguneak, besteak beste.

Tontorretik Jesuripozoetako iturrira itzuliko gara berriz, eta, han, ezkerrera hartuta Donibanerantz abiatuko gara. Oditzaga, Sagarminaga eta Meatza auzoak atzean utzi ostean, Orozkon bertan itxiko dugu zirkuitua.]]>
<![CDATA[Umandiako Aitzabala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2019-02-26/umandiako_aitzabala.htm Tue, 26 Feb 2019 00:00:00 +0100 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2019-02-26/umandiako_aitzabala.htm
Tontorrera igotzeko ohiko bidea mendigunearen ekialdean irekitzen den Atabarrate izeneko lepotik erraz egiten da. Ibilbide luzeagoa egin nahi duenak, ordea, Apotako Saroi aldera egiteko joera izaten du beti, eta Salkortaganeko leporainoko tartea osatzen du. Arabatik, baina, hirugarren aukera bat ere bada, eta horixe da lerro hauetan deskribatuko duguna: Apotako etxolan gora egiten duen bidea, hain justu ere. Beraz, zuzen-zuzen, tapiz karstikoan barrena ibiliko gara oraingoan.

Albeiz herrian emango diogu hasiera ibilbideari (Arabako Lautada). Araia ezagunetik gertu, hortaz. Herriko elizaren aurreko plazatxoan gaudela, tenplua ezkerrean utzi, eta porlan bidean behera egingo dugu Etxeberria baserriaren paretik igarota. Errotara doan ubidea zeharkatuta, Boriotxo parke zaharberrituaren ertzetik igaro,eta errepidera aterako gara. Asfaltoa gurutzatuko dugu han, eta kanposanturantz jarraituko. Hilerrian, eskuinera egin, eta asfaltoa utzi gabe jarraituko dugu, betiere gain-gainean dugun muinoa inguratuz. Lepo xume batean kokatuko gaitu laster nekazari bideak.

Bide nagusiak ezkerrera joko du lepoa,n eta, goratasun pixka bat galdu ostean, Ilarduia eta Araia lotzen dituen bidearekin bat egingo dugu. Noranzkoa aldatu gabe, bide zabala gurutzatu eta maldan gora jarraituko dugu, basabide lohitsua gogaide. Aldatsaren bukaeran langa bat ikusiko dugu. Gero, Kukuma errekastoraino lagunduko digu basabideak. Ur-emaria zeharkatu gabe, ordea, ibarrean aurrera egingo dugu, astiro-astiro eta bide nagusitik aldendu gabe. Leze haitzulo erraldoitik datorren GR-25 zidorra eskuinetik batuko zaigu berehala. Hainbat metro egin ondoren, ibilbideak Araiara jotzen utziko dugu. Guk, berriz, bide nagusiari men eginez, aldapa pikuari aurre egingo diogu, eta Apotara doan bide zabalera aterako gara. Bidebanatze horretan metalezko bankutxo bat dago.

Eskuinetik jarraituko dugu han, eta, Olbide iturriko seinalea igarotakoan, basabiderik behinenaren eskumatik doan bide zaharrari eutsiko diogu. Hareharriz jositako bide zaharra da, hainbat harlauzatan ikusitako gurdien arrastoek argi asko erakusten duten legez. Aldatsean gora, beraz, Apotako aterpetxeraino. Talaia ederrean dago kokatuta etxola. Ezbairik gabe, leku estrategikoa izaten da Albeizko haitzera zein Umandiara ere igotzeko. Txabolaren ondoan igarota, Apotako pista nagusira irtengo gara berriz. Orduan, eskuin-ezker jo gabe, basabidea gurutzatu eta magal karstikoan gora egiten hasiko gara. Bidexka bat ikusiko dugu magal malkartsuan. Igoera garbia bada ere, tentu handiz ibili beharra dago paraje karstikoetan, zuloak eta arrakalak nonahi ager baitaitezke. Bidexkak tontorreko erpin geodesikoaren ondoan utziko gaitu.

Atabarrateko lepoa

Tontorretik jaisteko, Atabarrateko lepotik igarotzen den aldaera lehenetsiko dugu. Horretarako, mendebalderantz urratsak egiten hasiko gara, betiere gandorrari begia kendu gabe. Pagadiaren babesean jarraituko dugu, eta, magala zabaltzen denean, ehiztarientzako etxola batera heldu gabe, pintura arrasto xume batek seinalatuko digu Atabarrateko lepora doan bidea.

Lepoan, ezkerrera egin, eta, metro batzuk egin ostean, ezkerretik doan bide balizatua hartuko dugu. Aspaldiko ibilbide labur bati dagozkion markak dira horiek, eta harrobi zahar baten ondoraino lagunduko digute. Ezkerrera egingo dugu hango basabidean, eta Apotako aterpetxean izango gara berriz. Albeiz herrira jaisteko igoeran eginiko bide berari jarraituko diogu.]]>
<![CDATA[Alonsotegiko kortak eta meategiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/028/001/2019-01-29/alonsotegiko_kortak_eta_meategiak.htm Tue, 29 Jan 2019 00:00:00 +0100 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1881/028/001/2019-01-29/alonsotegiko_kortak_eta_meategiak.htm austerritza edo mugarria erakutsi ohi zuten eremuaren erdian; zirkunferentzia handia mugatzeko, haatik, hainbat baztermugarri altxatu ohi zituzten. Alabaina, kortok eraldatu egin ziren XV. mendetik aurrera, eta nekazaritza eta abeltzaintza uztartzeko plaza ezin hobeak izan ziren.

Saroi batzuk ikusteko aukera izango dugu ibilbide honetan zehar, baita zirkulu horietako batzuk zeharkatzeko ere. Gaur egun, pinuek hartu dute larrearen lekua, eta, hori dela eta, aireko argazkiak beharrezkoak bide dira biribil geometrikoaz hobeki jabetzeko.

Azordoiagatik gora

Alonsotegiko osasun zentroaren inguruan hasiko dugu Ganekogortako magaletara eramango gaituen ibilbidea (Alonsotegi, Bizkaia). Trafiko seinaleari jarraituta, Azordoiaga auzorantz egingo ditugu lehen urratsak, asfaltotik. Eskola parean, ezkerrera jo, eta auzoa zeharkatuko dugu alderik alde, ibaiaren paraleloan. Pagasarrira doan bidean aurrera egingo dugu, beraz, PR-BI 100 kodea duen zidorrari men eginda.

Aldapa batzuk igaro eta gero, Artibaiko auzora doan bidea bazter egin, eta Ordaola nekazari etxerantz abiatuko gara. Pinudiak hartuko gaitu laster. Gora egin ahala, XIX. mendean meatzari nekaezinek modelatutako paisaia bat ikusteko abagunea baliatuko dugu; izan ere, Alonsotegiko zoko-mokoak zulatzen langile franko ibili ziren su eta gar, mineral desiratua azaleratzeko.

Ordaolaren eskuinaldetik igaro, eta, erreka ondora doan bidea bazter eginda, aurrerapausoak egingo ditugu, hartxintxarrezko bidetik. Ganeta tontor parean, errekasto baten gainetik igaro, eta pinudian barrena gidatuko gaitu basabide zabalak. Gero, behera doan bideari muzin eginda, sestra kurbari eutsiko diogu. Hari elektrikoaren habearen ondoko bidebanatzean, Pagasarri eta elur zuloak bisitatzeko aukera emango digu zidor balizatuak. Bisita ederra izanagatik ere, beste une baterako lagako dugu. Haren ordez, eskuinetik jarraituko dugu, Zamaiako gandorrean ikusiko dugun ebakidura susmagarrirantz.

Kortak eta meategiak

Koskorra izeneko tontorrera doan bidea alde batera utziko dugu laster, eta bide nagusitik jarraituko. Pinudia atzean utzi dugularik, inguruko kortak edo saroiak ikusteko parada ezin hobea izango dugu. Behialako egitura berezi horien inguruko informazioa eskainiko digu propio jarritako argibide taula batek. Zehar-zehar eramango gaitu bideak segidan, eta Artibako auzora jaisteko bidea ikusiko dugu Pilipaondo lepoan. Aukera interesgarri hura baztertuta, ezkerretik jarraituko dugu guk, Zamaiako meategiko ebakidura aldera. Goratasuna galtzen hasiko gara bizkor. Basabidetik irten gabe, Zamaiako ekialdeko magal karstikoa korritzen hasiko gara. Pinudian sartzeko zorian gaudela, baina, Zamaiako arraildura handia ikustera igo gaitezke ezkerretik doan basabidetik. Bestela, goratasuna galtzen segitu, eta, Somo auzora doazen bideei muzin eginda, aldatsean behera jarraituko dugu. Gaztainondoak eta haritz amerikarrak hazten diren lekuan, eskuinera egin, eta Oro iturriraino lagunduko digun basabideari eutsiko diogu tinko. Platanoek ederturiko paisaian barrena aurrera egin ostean, Azordoiaga auzora helduko gara.]]>
<![CDATA[Zuiako ibilbide gastronomikoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-01-22/zuiako_ibilbide_gastronomikoa.htm Tue, 22 Jan 2019 00:00:00 +0100 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-01-22/zuiako_ibilbide_gastronomikoa.htm
Oiardoko lagunon proiektua gauzatzen den bitartean, ordea, Zuiako eskualdean barrena mugituko gara, eskualde bereko hainbat produktu ezagutzeko. Goiuri-Oiardo ibilbide gastronomikoa baliatuko dugu horretarako, eta, hari segika, Oiardoko garagardoa, Izarrako euskal pastiza eta ogia eta Goiuri-Undoako ardi gazta gure bizkar zorroan eroateko parada izango dugu.

Izarrako Ostuño parkean (Zuiako eskualdea, Araba) emango diogu hasiera ibilbide gastronomikoari. Abiapuntura iristeko, Izarran ikusiko ditugun bide seinaleei jaramon egin, eta Amonalola jatetxe berriaren atzealdean utziko dugu autoa; hots, parkearen aurreko esparru zabalean.

Kirol gunea ezkerraldean dugula hasiko gara ibilian, atsedenlekuan sartu gabe. Galtzadako hariztian sartuko gara tupustean, GR-282 ibili luzeko zidor ezaguna gogaide. Bidebanatzean, zuzen joko dugu, noranzkoa aldatu gabe. Trenbidearen paraleloan doan bideari segika jarraituko dugu, eta pagadi xumeak bilduko gaitu laster. Goiurira doan errepidera irtendakoan, asfaltoa gurutzatu eta Berbitako tumulua eskuineko muinoan bazterrera utzita, Goiuriko ur jauziraino lagunduko digun bidexkari jarraituko egingo diogu. Zuiako bide gastronomikoaren nondik norakoen berri izango dugu turistek autoak uzten dituzten lekuan.

Ur jauziaz bapo gozatuta, errepide ondoko aparkalekura itzuliko gara berriz ere. Errepidea zapaldu gabe, ordea, eskuinera jotzen duen basabideari ekin, eta Goiuri-Undoa bideari jarraituko diogu. Parrangibel izeneko parajeak Goiuri auzoraino lagunduko digu. Gazta erosteko aukera izango dugu Segundo Meaberen etxaldean, afixak dioen legez. Oiardo errekaren gainetik igarota, eliza aldera joko dugu. Kalean gora jarraituta, ezkerrera hartuko dugu iturriaren parean, eta Oiardora iritsiko gara. Herriko lehen etxeak bistan ditugula, eskuinera egin, eta errepidera irtengo gara. Eskuinera berriz eginda, behialako errota zoko xumean ikusiko dugu, eraikin zaharberritua. Errepidera jo beharrean, errotaren ondoan doan belarrezko bidea hobetsiko dugu. Ubidetik aldendu gabe, hortaz, Baias garagardotegian amaituko dugu ibilbidearen lehen zatia.

Undoako auzoa

Itzulera egiteko, Oiardoko errotara iritsiko gara berriz. Errepidea zapalduta, San Joan eliza gainalde batean laga, eta errepide nagusira iritsiko gara. Ezkerrera egingo ditugu metro batzuk, eta, segidan, eskuinetik irteten den nekazari bideari jarraituko diogu. Eskuin-ezker hartu gabe, zuzen jo, eta Undoa auzora iritsiko gara. Baserri parean doan bideari segika, gora egingo dugu pitin bat, eta, lehen aldatsa amaitu bezain laster, maldan behera egingo dugu ibarrarekin bat egiteko. Ostuño parkea inguratzen duen basabidera iristean, eskuinetik segitu, eta Izarrara iritsiko gara bizkor-bizkor.]]>
<![CDATA[Iturrigorri]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-12-11/iturrigorri.htm Tue, 11 Dec 2018 00:00:00 +0100 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-12-11/iturrigorri.htm
Iturrigorri mendi dotorea lerrootara ekarri dugu, ordea, haren balio ekologikoak defendatze aldera. Izan ere, hegazti errupikolen komunitate adierazgarri bat dago mendiguneko goialdeko zoko-mokoetan, eta, hango faunari babesa ematearen kariaz, Hegaztientzako Babes Bereziko Eremu izendatu zuten aspaldi.

Iturrigorrira bidea

Mendizaleen artean oso ohikoa da Lendoñogoitiko auzoan (Bizkaia) abiatzea Iturrigorriko goi-ordoki karstikorako bidea. Asteburu ederra aukeratuz gero, zale anitzek osaturiko ilara luzea ikusteko aukera izango dugu. Den-denak erromesen antzera, pagadian barrena arituko dira ospe handiko kaskorantz. Ez da harritzekoa. Izan ere, Iturrigorrik eskaintzen baitu Gorobel mendigunean egin daitekeen igoerarik interesgarrienetako bat. Haren siluetaren edertasunak mendigoizale askoren begirada harrapatu zuen aspaldi, hara heltzeko diren zailtasunei muzin eginez.

Lendoñogoitira heltzeko, Belandia eta Maroñora seinalatzen duten bide seinaleei jaramon egingo diegu Urduñan bertan. Hasierako 3 kilometroak egin eta gero, ezkerrera joko dugu desbideratzean, eta, auzora iritsi baino 300 metro lehenago, autoa lagako dugu horretarako egokitua duten aparkaleku xumean. Ibilbidea seinaleztatzen duen taula bat ikusiko dugu errepidearen ondoan. Aparkalekuaren muturretik, Iturrigorri mendiaren edertasunaz gozatzeko aukera paregabea izango dugu. Soa harantz luzatzeaz batera, harkaitz menderaezina irudituko zaio bati baino gehiagori. Arrazoirik ez zaie faltako: kareharrizko mendigune desafiatzailea ezerezetik agertzen baita iparraldeko isurialdean. Hegoaldeko geomorfologiari erreparatuta, erabat desberdina dela esan beharra dago. Hala gauzak paramera baten moldean luzatzen da Burgosko lurralde aldera.

Harresi txiki baten ondoan doan basabide harritsuari men egingo diogu hasieran. Hari segika, burdinazko langa batera helduko gara. Hura gurutzatu, eta pagadiaren babesean jarraituko dugu; ezustekorik ez, beraz. Ezkerrera egingo du bideak aurrerago, eta goratasuna hartzeko aprobetxatuko dugu. Bide sarda batean, aurrera joko dugu, ordura arte izan dugun noranzkoa aldatu gabe.

Hurrengo bidegurutzean, berriz, eskuinetik jarraituko dugu pagadiari gortea egiten. Apur batean pistatik irtengo gara, eta, taula xume batek dioenari jarraituz, eskuinera okertu, eta Herrenaren Harrira helduko gara. Harkaitza xume-xumea da, eta bide ondoan ikusiko dugu. Artzain baten omenezko plaka bat du harriari ongi itsatsita. Haren inguruan kontatu da artzain herren batek atseden hartzeko ohitura zuela. Dena dela, guk ere aprobetxa dezakegu sosegua hartzeko, pagaditik gorako bideak ahalegina eskatuko digu eta.

Bidexkak pagadia atzean uzten lagunduko digu segidan, eta, belarrez jantzitako maldan gora eginda, Xenda Beltzera helduko gara. Orain arteko bidea samurra bezain gozagarria izan bada, Barrerillako atakarainokoa ezin ederragoa irudituko zaigu. Bidea leuntzen delarik ere, arriskurik ez da faltako, batik bat zorua bustita badago. Ehunka metrotako desnibela izango dugu gure eskuinaldean, eta, supituki, maitagarrien ipuinetan legez, paisaiak zirrara berezia hartuko du: aurrez aurre, Iturrigorriko estanpa malkartsua izango dugu, baita tapiz berdez jantzitako malda ikaragarria ere. Kontu handiz, beraz, Barrerillako atakara helduko gara. Eskuinera hartuko dugu han, eta, Iturrigorriko iturritik igarota, gailurrera igoko gara.]]>