<![CDATA[Josean Gil-Garcia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 28 Sep 2022 22:07:14 +0200 hourly 1 <![CDATA[Josean Gil-Garcia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Goikobidea, Maurgako eraztuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2046/023/002/2022-09-27/goikobidea_maurgako_eraztuna.htm Tue, 27 Sep 2022 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/2046/023/002/2022-09-27/goikobidea_maurgako_eraztuna.htm Goikobidea izena hartu du eraztun berde honek, eta Javier Goikoetxea zigoitiarraren omenez diseinaturik dago. Abadelaueta etnografia elkartearen sortzaileetako bat izaki, Goiko lagunak eskualdeko iraganaren eta memoria historikoaren gainean interesa pitzarazi zuen zigoitiarren artean.

Maurga herrian (Araba) emango diogu hasiera ibilbideari. Eliza parean, errepide bazterrean dauden edukiontzien ondoan abiatuko gara. Goikobidea izenburupean ezaguna den ibilbidearen nondik norakoak irakurtzeko aukera dago argibide taulan. Elizara igo gabe, Aldape kalean aurrera egingo dugu. Axpeko zubiraino laguntzen duen bidean aurrera egingo dugu segidan. Berehala, bihurgunera iristean, eskuinera jo, eta belarrez jantzitako bideari atxikiko gatzaizkio. Metro batzuk goxo-goxo ibilita, bide nagusitik irten, eta ezkerretik doan bidexkatik jarraituko dugu. Bi hesiek mugatuta, Izua errekaren gainean izandako zentral elektrikora iritsiko gara. Presa eta uhatea, bista aurrean. Ehun arte atzera egin behar dugu haren inaugurazioaren berri izate aldera. XX. mendearen erdira arte ibili zen martxan.

Murabeko herri hustua

Errekaz beste aldean antzemango dugu hartu beharreko zidorra. Euri jasa handiak gertatzen direnean, ordea, urak gainezka egiten baitu, jauzi polita sorrarazten da hormako presan. Halakoetan, hobe da ibarrean gora ehunka metro egin, eta pasarela zeharkatzea. Gero, errekan behera jarraitu eta basabide batekin topo egingo dugu. Eskuinean, bidebanatzetik metro gutxira, arku bakarreko Izubarri zubia (XIX) ikusteko aukera dago. Bestela, ezkerrera hartu, eta maldan gora abiatuko gara hariztiaren babesean. Zurrunpo trokea laster batean agertuko zaigu, mazelaren ezkutuan.

Bide nagusiari men eginez, aurrerapausoak emango ditugu, ler gorriak, haritzak eta izeiak gogaide. Bidean eskuinaldera egingo dugu aurrerago. Orduan, basoko enbor meheak izurtzen ibiliko gara Murabe herri hustura doan bidebanatzera irten aurretik. Aurrez aurre, Murabeko Donibane baseliza altxatzen zeneko parajea dugu. Goiko lagunari eskainitako monumentu xumea ere ikusiko dugu bertan, baita azken hilotan egindako indusketa lanen arrasto esanguratsua ere. Bide nagusira berriz irtenda, eskuinera hartu (iparra), eta, aldatsa amaitzean, hesia igarota, bidebanatze batean izango gara. Eskuineko bidea utzi, eta mugarri zahar baten eretzetik igaroko gara. Harritik hogei metrora edo, eskuinera egin, eta, ler gorriak eta ametzak bidelagun, Gorbeiako natur parkean sartuko gara. Paseo gozoan, langa batera helduko gara. Ezkerreko bidea Axpe zubitik dator, baita Maurga herritik ere. Behera egin gabe, baina barrera igaro eta eskuinera hartuko dugu. Jaitsiera xumea egingo dugu GR-25 Lautadako zidorrak lagunduta. Muruako ur hartunea ikusiko dugu Boilaran errekan.

Elurtegia eta Lihosina

Erreka gainetik igarota, aldapa xumeari aurre egin ostean, Ametzua errekastoaren ondoan jarriko gara. GR-25 zidorra uzteko garaia izango da orduan. Ametzua errekari begia kendu gabe jarraituko dugu guk. Zubizar inguruan, ertzaz aldatu eta Muruako elurtegira iritsiko gara. Eraikinari sabaia falta zaiolarik ere, erraz da imajinatzen harrizko hormok hartu zuten dimentsioa. Kurtzeburu muinoaren iparraldean metatutako urrezuria Gasteizko eta inguruko herri handietako beharrei erantzuteko baliatu zuten.

Basabidean aurrera egin eta berehala, Lihosineko putzura iritsiko gara. Ametzua erreka gurutzatu gabe, uraren ertzetik doan zidorrari jarraitu, eta Muruara doan nekazari bidera irtengo gara. Herria zeharkatzen hasita, eskuinera hartuko dugu bidebanatzean. Muruako pozadera-iturri paretik igaro ondoren, hilerri parean jarriko gara.

Eskuinera hartuko dugu han. Igoera xumeak Eltaldarrateko lepoan jarriko gaitu, oso leku aproposean Birigako gaina zapalduko bada. Maurga herri gaineko bista polita dugu lepotik zein tontorretik. Nekazari bidean behera egin eta eskuinera hartuta, Larrinoabidetik jarraituko dugu Maurgaraino.]]>
<![CDATA[Ebro ibaiaren abaroan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2022-07-24/ebro_ibaiaren_abaroan.htm Sun, 24 Jul 2022 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2022-07-24/ebro_ibaiaren_abaroan.htm
Ur lasterraren alde bietan, antzerako substratuak, terrazak eta muinoak agertuko dira. Izan ere, mendeetan zehar eskualdeko paisaian eragin handia izan du Ebro ibaiak. Parajeotara aurreneko aldiz hurbiltzen denak ongi daki zer den so egitea paisaia ondulatuan barrena. Baina, gero, ibar xumeetan begirada zorroztuta, pikor fineko hareharrizko material ugari antzemango ditu han eta hemen, batik bat Ebro ibaiko ohantzera hurbiltzeko pausoak ematen dituen heinean. Alabaina, Errioxakoan ez da dena kolore okre-horixka; mahastiek hartutako ordokien gainean muino deigarri batzuk goitituta ikusiko ditu-eta: tontor batzuk piramideen antzo tupustean gailenduta antzemango ditu; eta beste batzuk, menturaz higadurari aurre egite aldera, mahai zabal batzuen itxura hartuta. Edonola ere, muino horietako lurzorua egongaitza izanagatik ere, besteak beste sastraka xerofiloak, artadi trinko xumeak eta, oro har, hegoaldeko klimari dagokion landaretza bitxiak jantzita agertuko dira.

Meandro itxurako eremua izaki, Ebro ibaiko pilaketa alubialak gertatuko dira han-hemenka, lurzoru hareatsuarekin batera. Meandroaz beste aldean, ordea, akaso ezponda bertikalak atentzioa emango dio behatzaileari. Remolinos atsedenlekuaren inguruan, uholde lautadaren gainetik galeria osatzen duten zuhaitzak ikusiko ditu bidaztiak. Beste batzuen artean, makalak, hosto txikiko lizarrak, sahatsak eta haltz beltz bakan batzuk.

Ebroko jauzia

Lapuebla de Labarca (Arabako Errioxa) herrian emango zaio hasiera ibilbideari. Herriko plazatik behera egingo du, Fuenmayor aldera, eta lehendabiziko bihurgunean gelditu egingo da. Izan ere, atsedenleku baten antzera kokatuta, Ignaziotar Bide sonatuari gorazarre egiteko parkea egokitu baitute. Errepidean behera jarraituko du gero, eta atxitamatxien inguruko xehetasunen berri izango du parke xumean. Ebro gaineko zubira iritsiko da jarraian. Tentu handiz, baina, errepidearen paraleloan jarraituko du, eta Geltokiko auzorantz (Fuenmayor, Errioxa) bideratuko ditu pausoak.

Castejon-Bilbo trenbidearen azpiko tuneletik igaro gabe, ezkerretik doan zidorrari men egin eta Ignaziotar Bideko tinda laranjako markei jarraituko die. Zuzen-zuzen joko du silo aldera, eta, espero duenaren kontrara, mahasti zabalean sartu gabe -debekatuta dago-, burdinbidearen ondoan ehunka metro egingo ditu hosto txikiko lizarrak eta intxaurrondoak bidaide dituela. Haien hostoek seguru asko ez dute dardaraka hasteko ere indar nahikorik izango; izan ere, bero sapa itsaskorra gertatzen denean -uda partean, batik bat- ezer gutxi mugituko da parajeotan. Une batez, trenbidea gurutzatuko du, eta Molino Quemado izena hartzen duen bidetik jarraituko du, astiro-astiro.

Mahastiak alde bietan dituela, bidebanatze batera helduko da. Ignaziotar Bidea lagatzeko unea izango da orduan. Ezkerrera egin, eta Remolinos bidearen esanetara jarriko da ibiltaria. Bihurgune helikoidal batek trenbidearen azpiko tunelean utziko du oinezkoa. Hango ilunpean barneratzearekin batera, irudipen arraro samarra izango du. Izan ere, buru gainetik trenak igarotzen diren bitartean, ur-masa ondoko aintziran bil-bil egina ikusiko du. Baita El Cortijoko presa uhateduna ur lasterra baretzen ere. Aurrerago, urtegiko uhatetik datorren jauzi hotsa entzungo da. Isil-isil jarraituko du haraino, ur emariaren paraleloan doan nekazari bideari helduta. Bizkitartean, urtegia bisitatzen duten hegaztien urrumaz gozatuko du.

Rincon eta Gaztelua

Saltoko uhate multzoa ezkerraldean duela, ikusiko du gaur egungo trenek bestelako trazadura daramatela. Laster jakingo du Castejon eta Bilbo lotzeko asmoz 1863an inauguratutako trenbidea El Cortijo auzoan gelditu zela aurreneko aldiz, 1934an. Baina, gauzak zer diren gero, zerbitzua hainbat hamarkadatan eman eta gero, Ebro ibaiko meandroak inposatutako bihurgunea bazterrean geratu zen betiko. Gaur egun, beraz, Ribapedron azpitik jarraitzen du tren arinak.

Eskuin-ezker egin gabe, ibiltariak aurrez aurre duen tunel xumea hautatuko du. Aho ilunetik irtenda, ezkerrera egin eta utzietsitako trenbide berdera igoko da. Remansoko begiratokia aproposa da Ebroko ura ikuskatzeko, baita El Cortijoko zentral hidroelektrikorako eraikitako zazpi uhateetan arreta fintzeko ere. Iparralderako urratsak egingo ditu ondoren, eta bigarren behatokira helduko da. Toloño eta Kodes mendilerroei begira jarraituko du. El Cortijo auzotik hurbil-hurbil, bidea gotortu eta behialako geralekura iritsiko da. Markesina atzean utzi eta errepidean gora egingo du gero, elizako plazara iristeko.

El Cortijo auzoan hasita, Gaztelua eta Rincon gainetara igotzea erraza da. Lehena karlistada garaiko dorre optikoa da, talaia ederra Arabako eta Errioxako bazterrak hartzen dituen mahasti itsasoaz gozatzeko. Auzoko igerilekuetatik gora eginda, erraz asmatuko du ibiltariak tontorrerainoko bidea.

Rincon muino piramidala bisitatuko bada, ordea, hobe da auzoan sartu eta pilotalekuaren atzetik jarraitzea. Gero, Logroñoko hiribidean aurrera egingo du, bihurgunera iritsi arte. Orduan, asfaltoa laga, eta, Toloño mendigunean begirada jarrita, trenbide berdearen gainetik igaroko da. Bidebanatzearen erdi-erdian, Jesus Barcenas bizilagunak egokitutako eguzki erloju bitxia ikusiko du. Eskuinetik segituko du orduan, Mantible zubi erromatarra helburu duen nekazari bideari ekinez. Azkenik, tontorrera zuzen-zuzen egingo du, muinoaren ertzetik bertatik doan zidorrari ondo-ondo atxikita.

Demanda eta Toloño mendilerroen arteko paisaia zabalaz gozatu ostean, tontorretik jaitsi, eta, ibilbide berdea lagun, Lapuebla de Labarcarako bideari oratuko zaio berriz ere.]]>
<![CDATA[Athekagaitzeko leihoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2308/030/001/2022-07-23/athekagaitzeko_leihoa.htm Sat, 23 Jul 2022 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/2308/030/001/2022-07-23/athekagaitzeko_leihoa.htm
Artzamendi eta Mondarrain tontor ezagunak udalerriaren hegoaldean agertuko dira. Tentagarriak, zinez, Itsasu inguruko bazterrak deskubrituko badira. Halere, oinezkoarentzat proposamen egokiagoak badaude inguruan, hain zorrotzak ez direnak: Atharri, Kondixingogaina eta Urtzumu, esaterako. Itsasu inguruan zirkuitu interesgarri bat osatzeko aukera polita emango dute muino horiek.

Fruitu txiki gorrixkak ahogozatzeko parada ere bada Itsasun. Urtero-urtero gereziaren besta antolatzen baita. Plazak eta karrikak bisitariz mukuru jartzen dira orduan. Alta bada, jende andana hurbiltzen da gereziaren laborea bertatik bertara ikusteko asmoz. Ekaineko lehen igandea gorriz markatzen da egutegian, hortaz, gereziak miresteko aztura aspaldikoa baita. Izan ere, gerezien garrantzia agerikoa da, eta herriko armarrian ere protagonismoa hartzen dute.

Begiak ez ezik, gainerako zentzumenak ere dantzan jarriko ditu festazaleak fruitu mamitsu eta azukretsua ahoratzean. Marmeladan jarrita ala hutsa. Egun seinalatuan, egitarau oparoa antolatzen da musika, dantzak eta gastronomia uztartuta. Beraz, Ezpeletako piperraren sor-marka ez ezik, peloa, xapata eta beltxa gerezi barietateak ere franko ezagunak dira itsasuarren artean. Milaka gereziondo erroitzen dira mendi hegaletan, eta urteko produkzioa 15-20 tona ingurukoa izaten da.

Harrizko leihoa

Athekagaitzeko leihora doan ibilbidea Itsasu herriko plaza nagusian hasiko da, pilotalekua eta Hotel du Fronton altxatzen diren lekuan. Arrabota eskuinaldean lagata, karrika nagusitik goratasuna galtzen hasiko da ibiltaria. Balaki trinketa aurrez aurre dela, eskuinera egin eta San Fruktuoso elizarantz joko du. Metro batzuk karrika horretan, eta berriz hartuko du eskuinera, elizako bideari oratuta. Asfaltoan behera egiten ari dela, Arrokagarai eta Atharri muino luzeen artetik irekitzen den arroila xumea antzemango du. Muino bien artean, Artzamendi erraldoia. Athekagaitzeko leihoa zokogune horretan dagoenez, haranzko pausoak emango ditu oinezkoak, paraje magikoak sorginduta.

Esponda baserriaren parean (1690), ezkerreko karrikari oratuko zaio ibiltaria, Bidarteko eta Berrueteneko bideei muzin eginda. San Josep eskola atzean utzi eta berehala, eliza ondoan izango da. Atharriko patarra adierazten duen seinaleari jaramonik egin gabe, pauso zuzenak egingo ditu Pas de Roland edo Athekagaitzeko harriaren aldera. Errobi ibaia jauzika doan bezalaxe, hola abiatuko da. Bide zaharra galipotez beztitzen baita, turisten autoetatik itzurian ibiliko da erne-erne, harik eta harri sonatuaren alboan jarri arte. Orduan, bai sosegua! Harriaren azpiko pasabidea Errobi arroilaren hasieran ikusiko du. Leihoa eta guzti. Errolanek egin omen zuen zulo hori, seguru asko ezpata ezaguna eskuan zuela.

Dena dela, harri sendoak bertan dirau, tinko-tinko, bisitarien aiduru, Errobi biziaren altzoan altxarazita. Arroilara gerturatu ahala antzeman badaiteke ere, Athekagaitzeko bazterra ezin liteke txundigarriagorik. Alta bada, gertakarien kronologiak begirada hainbat mende atzerago botatzera behartuko du. Kondairaren arabera, parajeotan ibili zen Errolan, Karlomagnoren iloba. Jenio indartsua izan omen zen hura, eta ezaguna egin zen harri izugarriak jaurtitzen zituelako mendi punta batetik bestera. Itsasuko inguruan, ordea, tradizioak jasotako elezaharrek erraldoitzat hartzen dute Errolan ahalguztiduna.

Atharriko gaina

Latseko auzotik hur-hur, atseden hartzeko gonbita egingo du hondartza xumeak. Bordagaineko errekak eta Errobi zabalak bat egiten duten bazterrean, hain zuzen, sosegurako deia egingo du ur emariak. Oin punttak busti ez ezik, soina freskatzeko aukera ere baliatu izan du orain arte haraino gerturatzen zen orok. Bizkitartean, zoriak lagunduta, ur laster bizian behera joan ohi diren txalupak igarotzen ikusteko paradaz gozatuko du. Ibaia gurutzatu gabe, Bidarrai aldera egin gabe, Atharriko lepora doan bidea hartuko du. Auzoa igaro berritan, Heleteneko patar ezti bati goiti jarraituko du. Malda amaituta, asfaltoa utzi, eta, kuartzitaz eta eskistoz osatutako harbide baten moldean, Atharriko lepora doan zidorrari oratuko zaio.

Haritzen eta gaztainondoen babesean, goratasuna hartuz joango da, Bordagaineko errekak irekitako ibar xumearen gainean ikuspegi ederrak dituelarik. Bide sardara iristean, xenda nagusitik irten eta eskuinetik gora egingo du, Atharriko lepora iristeko. Patar xumearen abaroan egonda, ziztuan kokatuko da goialdea janzten duen zelaian. Porlanez egindako gurutze bat ikusiko du lepoan. Ezkondrai tontorra eta, gorago, Mondarrain handia bistaratuko ditu hegoaldean. Ezkerrera egingo du lepoan, eta mendebaldera emango ditu pausoak. Iraztorra alde bietan duela, hinki-hankarik egin gabe tontorrera joko du zuzen-zuzen. Antena txiki bat dago Atharriko gailurrean. Garo artetik doan zidorrari jarraituko dio gero. Berehala, Legarreko lepora iritsiko da. Zuharretako lepora eta Mondarrain mendi ezagunera doan bidegurutze sonatuan dago. Ezkondrai tontor piramidalari bizkarra emanez, eskuinera hartu eta Gerastoko bideari jarraituta, Haraneko baserri multzorantz abiatuko da, aldats behera. Errepidean sigi-saga, Haraneko bordara iritsiko da aurrena. Panparrin (Pamparinia) etxe ikusgarrira hurrena, eta Basaburuko errepidera azkena.

Itsasuko aerodromoa

Haraneako lepoan, errepidea gurutzatu, eta Urtzumuko itzuliari ekingo dio. Lehen bidebanatzean, bide patartsua laga eta haren eskuinetik doan bide samurretik jarraituko du. Eskisto eta konglomeratuak basabidean zapalduta, Kondixingogainera iritsiko da, hots, Urtzumu mendiko hego-mendebaldeko goi ordokira. Hiru pago dotore ikusiko dira han. Zelaiko Itur Xokoan altxatzen den ur biltegia inguratu ostean, eskuinera hartu eta Urtzumuko bideari helduta, Itsasuko aerodromora iritsiko da.

Aerodromoko hangarraren parean, Touring Club de France elkarteak 1925ean jarritako mapa harria ikusiko du, baita atseden hartzeko parke bat ere. Errepide estuan aurrera eginda, Maxarrea baserri ondotik igarota, gaztainondoak eta haritzak bidaide, Itsasuko plazan amaituko du ibiltariak Athekagaitzeko ingurubira.

Bihar: Iragana, harrietan irarrita (eta VI): Ebro ibaiaren ingurua.]]>
<![CDATA[Leitza, harriaren gorazarretan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2022-07-22/leitza_harriaren_gorazarretan.htm Fri, 22 Jul 2022 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2022-07-22/leitza_harriaren_gorazarretan.htm Peru Harri izenekoa. 2010etik hona sona handia hartu du paraje horrek. Behin kareharrizko arkuaren azpitik igarota, artez eta kulturaz beztituriko gune horrek sorgindua sentituko da bisitaria. Muinoaren oinaldean ikusiko duen 300 urte baino gehiagoko baserri zaharberrituak arreta guztia erakarriko dio. Etxe barruko hiru solairuetan, argazkiak, txapelketetan erabilitako arropak, oroitzapenak eta, batez bere, harri puska ugari ikusiko ditu. Lan eskergaren egileak Iñaki Perurena eta haren familia dira. Museoan, beraz, ez dago motiborik etsipenerako. Harrizko artelanez osatutako itsasoan ilusioa eta pasioa ezinbestekoak dira, eta ontziburuak ahaleginak egingo ditu emozioari eusteko. Ezin esanguratsuagoa Perurenak harriari eskainitako bertsoa: «Zu zera nire bidelagun, baita bide luzeetan ere. Zu zara nire ametsen ispilu, zu zara nire leiho ta zu zera nire kabi. Zu zara amestutako egiaren egiazko ametsa».

Lemari maisukiro eraginda, hortaz, toki batetik bestera gidatzen du Perurenak turista saldoa. Katapulta aldera, aurrenik. Txikitxoek ere parte hartzen dute afera horretan. Tirriki-tarraka bada ere, kablea ardatzera eramatea lortzen dute azkenik. Gero, xuxurla estrainio baten ondoren, hatsa zintzurrean trabatzeko moduko isilunea nagusi dela, harrizko bola handia zerua zeharkatzera abiatzen da, tximista baten antzo. Parabola zabal eta nabarmena marraztuta, harriak eremuko soropila joko du azkenik, jendetzaren txaloen artean.

Naturarekin eta mitologiarekin topo egiteko leku aproposa da Leitzakoa. Baina ez da toki bakarra. Leitzatik kilometro batzuetara, Leitzalarrea izeneko basoa dago. Leku bakartua bezain ederra da, paseatzeko eta naturarekin ontzak egiteko aproposa. Leitzalarrekoan, aspaldiko izeidi bat hazten da. Ibiltaria monumentu natural hura ezagutzera abiatuko da Ixkibarreko atsedenlekuan abioa hartuta. Parkean barrena sakabanatutako monumentu megalitikoek argi asko erakusten dute gizakiaren presentziaren antzinatasuna.

Leitzalarreko parkea

Ibiltariak, Leitza herrian, Donostiarako errepidea hartuko du aurrena; Plazaolara doan asfaltoa hurrena; eta, azkenik, Leitzalarrea seinaleari men egingo dio. Guztira hamar kilo metro inguru autoan, errepide estuak eskaintzen dion paisaia dotoreaz bapo gozatuta. Hala, pago lirain eta haritz zimurtsuen artetik, Ixkibar izena hartzen duen parajeko atsedenlekura iritsiko da. Bide seinaleak ikusiko ditu basabide bazterrean. Eskuineko zidorrari ekingo dio, hots, SL-NA 284 kodea egokitu zaion ibili laburreko xendari. Hari segika, Leitzalarreko hainbat zoko-moko bisitatuko ditu: Aritzaundi, Urdola eta Sarasain, besteak beste.

Olanzko erreka eskuinean duela, geldoki hasiko da, basoa inola ere ez lozorrotik atera gabe. Ibilian hasi eta metro gutxira, Olantzeko bazterrean, ezkerretik doan xendari men egingo dio. Alertze basoaren babespean, Aritzaundira iritsiko da. Oroitarri batek azalduko du haritz sendo bat izan zela han. Harriko epitafioak gogora dakar 1888ko martxoko elurte oparoaren afera. Maindire zuria hain astuna izan zen, non errotik atera baitzituen ama lurrarekiko lotura estuak. Haritz zaharraren zainen ondoan haritz berri bat ikus daiteke egun, behialakoa ordezkatuz.

Sosegua hartu ondoren, eskuineko bidetik jarraituko du, malda samurraren abaroan. Basabideak eskuinera egiten duenean, ibiltariak zuzen joko du goratasuna hartzen segitzeko gogoz. Pagadia atzean utzi berritan, bidebanatze bat ikusiko du. Ezkerreko bideari ekingo zaio han, eta, tamaina ederreko haritzak gogaide, burdinazko barrera baten aurrean geldituko da. Zeharkatu ondoren, Urdolako zelaia aurrez aurre izango du. Bidexkak gainaldera zuzen jo gabe, zehar-zehar abiatuko da, ofitazko mazelari gortea eginez. Zinez eskertuko du xendaren deliberamendua. Izan ere, hanka punttak belardian murgiltzeko aukera baliatuta, paraje ederra korritzeko abaguneaz ederki gozatuko du ibiltariak. Aurrerago, basoaren iluntasunean berriz sartu aurretik, agindu bi beteko ditu bide batez: muinoko sabaian atanda edo mapa harri bat ikusiko du Leitzalarrea inguratzen duten bazterrak eta mendiak identifikatzeko; urrutiago, muinoaren muturrean, Urdolako harrespila antzemango du.

Izaieta, izei batzarra

Mapa harritik ehun bat metro aurrera egingo du, Urdolako gainari bizkarra emanez. Basoaren atarian ikusiko duen hesia gurutzatu gabe, pagadiaren ertzetik jarraituko du, ipar-ekialderantz urratsak eginez. Etxola erori baten inguruan, bideak eskuinera egin, eta, alanbre bat igarota, Urdolabarrenean zehar gidatuko du ibiltaria. Aldapa behera gozatu ondoren, basabide batera irtengo da. Ezkerretik jarraituko du aurrera. Errekaren ondora iritsita, eskuineko bidea hautatu, eta Sarasain iturrira helduko da. Basabide nagusitik jarraitu gabe, noranzkoa aldatuko du. Hala, Koskain aldera egingo du, hareharri gorri eta grisez jantzitako harbidean gora. Olaetako errekasto xumea gurutzatu ondoren, hariztiaren domeinuan sartuko da.

Koskaingo aterpetxera helduko da ziztuan. Etxearen atzealdetik doan bidexkari jaramon egingo dio ibiltariak. Errekastoa ondoan duelarik, pago eta haritzak itzuriko ditu, harik eta basabidera berriz irten arte. Orduan, ezkerrera hartuko du han, eta Izaieta monumentu naturala hazten den lekurantz abiatuko da. Aldats xumearen bukaeran Sarasain Bizkarrera helduko da. Pistatik hur-hurrean, izen bera daraman mairu baratzea ikusteko aukera izango du.

Lepoko bidebanatzean, beraz, eskuinekoa hartu eta minutu gutxiren buruan Izaietako basora helduko da. Parkearen sarreran azaltzen denez, Izeia esaten diote 1832ko izei talde horri. Garai hartako haztegi batetik geratzen diren aleak dira. Udegiko eta Egimearreko errekastoek mugatuta, naturazaleak, izei zuri erraldoiak ez ezik, bertantxe hazten diren espezie ugari ere ikusiko ditu. Bisita egin ostean, bide nagusira irten, eta basabidean aurrera egingo du Sagarmiako errekari begirik kendu gabe. Laster batean iritsiko da Ixkibarreko atsedenlekura, eta Leitzalarrean barnako ingurubira amaituko du.

Bihar: Iragana, harrietan irarrita (V): Atakagaitzeko harri zulatua.]]>
<![CDATA[Arantzazuko karstaren aitzakian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2022-07-21/arantzazuko_karstaren_aitzakian.htm Thu, 21 Jul 2022 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2022-07-21/arantzazuko_karstaren_aitzakian.htm
Fenomeno guztietatik harridura sorrarazten duena Gesaltza-Arrikrutzeko konplexu karstikoa da. Sareak hamalau kilometroko garapena dauka eta, geologoen aburuz, Euskal Herriko parajerik ikusgarrienetako bat osatzen du. Azalean baino, lur azpian errainu magikoagoa eraikitzen du. Baina, paradoxikoa bada ere, Arantzazu ibaiak lehor-lehor egiten du bidaia, goibeltasunez beterik. Euriari euri aritzen duenean, ordea, jauzika eta saltoka abiarazten da Arantzazukoa, lurrazaletik sartu-irten arina eginez. Xirmi-xarma desagertua batzuetan.

Gesaltzako ur-zuloa

Gesaltza auzoaren ondoan, kar harrizko horma bertikal grisaxkak ikusiko ditu ibiltariak. Eta hormatzarron oinarrian, ur zulo erraldoi bat. Gipuzkoan zabalenetako bat omen da hura. Esploratzaile ausarta mira-mira eginda geratuko da konplexuak hartzen duen handitasunaren aurrean. Bisean bis, 50 metroko ezohiko isurbidea. Eta aho durduzagarriaren atarian, harrizko bloke handiak antzemango ditu. Aliziaren lurralde miresgarrian legez, bisitaria iratxoen pare ibiliko da.

Ur emari eskasa izaten du Arantzazukoak. Zulo barrenetik erbesteratu baino lehen, Iritegi iturbegiko emaria indar elektrikoa sortzeko baliatzen dute beheragoko zentral hidroelektrikoan. Horren ondorioz, ibaiko ohantzea harri koskorrez beztituta agertuko da sarri. Baina, begiak arranpalo, ibiltariak harago finkatuko du soa. Izan ere, ibaian goxo-goxo kulunkatzen den ur gardena ez baita tupustean lurruntzen, ez eta tak! betiko galtzen ere. Finean, ur bihurriek konplexu karstikoko galerietatik zehar jarraitzen dute harmonia adeitsuan.

Ura, haitzuloak eta konplexu karstikoaren funtzionamenduaz jabetzeaz gain, Aizkorri-Aratz natura parkeko beste altxor batzuk deskubrituko ditu ibiltariak, baserririk baserri ibiltzen den bitartean. Arantzazu ibaiaren altzoan asko dira-eta magalean uzkurtzen diren baserriak. Albitxuri eta Arrolakoak, beste batzuen artean.

Sigi-saga harbidean behera

Arantzazuko santutegiaren aurreko aparkaleku zabalean GR eta PR ugari daude. Horietako batzuk argibide tauletan ondo marraztuta agertuko dira. Erabat tentagarriak, Arantzazu ibaiaren arroila gainean amu gisa jarrita baitaude. Talaiatik bertatik paisaia astintzeak errespetu pixka bat ezartzen du. Izan ere, oinen azpian desnibel handia dago: ehun metro baino gehiagoko erorketa librea Arantzazuko ibairaino, ederki marraztuta Pirinioetako arroila zirraragarri baten moldean. Baina, zorionez, bisitariaren begiradak labirinto karstikoko zoko-mokoak zeharkatuko ditu talaia beretik, eta Aitzabal tontor piramidalean sosegu hartuko du. Hain da ederra!

Panorama ezin liluragarriagorik izaki, Artaso, zuhaitz motzen ibilbidea lagun hasiko du ibilbidea oinezkoak, PR zidorrari dagozkion seinaleak ardatz hartuta. Maldan behera abiatuko da kareharrizko eskailerak sendo-sendo zapalduta. Lizarrak, haritzak, hurritzak eta gaztainondo xumeak ondoan, sigi-saga egingo du bidexkan barna, Kantabriako Tresvisoko meatze bidean tipi-tapa ibiliko balitz bezala. Lau minutu hara eta hona, eta bidebanatze batera helduko da. Ezkerreko zidorra aukeratuko du, aldapatsua izanagatik ere, xenda garbi-garbi azalduko zaio-eta. Beraz, Kortakogain, Artaso eta Arrikrutz inguruko zidorrak bertan lagako ditu. Oraingoz.

Arantzazu ibai lehorraren aurrean, eskuinera jo eta, asfaltoa lagun, sakanean behera jarraituko du. Aurrerago, ibaia gurutzatzeko aukera ikusiko du. Joan-etorria egingo du hor, Iritegi iturburua ikusteko xedez. Beraz, ezkerraldean dagoen zubia gurutzatu eta alanbrea igarota, ibaira jaisten den zidorrari men egingo dio. Arantzazu ibaia elikatzen duen iturbegi emaritsua ikusiko du laster, hots, kareharrizko horma bertikaletik indarrez isuritako urre gardena.

Iturburua ikusi eta gero, bide nagusira irtengo da berriz. Asfaltoari atxikita minutu batez egingo du ondoren. Kortakogainera iritsi gabe, ezkerretik irteten den zidorrari men egingo dio. Hurritzak, pagoak eta astigarrak itzurtzen Akuegiko errotara iritsiko da azkenik. Suspirio bat entzungo da han, etxetzarretik hurrean. Aukera izenez gero, harri biribil eta labainkorren gainetik saltoak eginez, ur-jauziraino iritsiko da. Ur-masaren kolpeak basoaren iluntasuna urratzen du, baina ibilguan ez du errotarririk topatuko, aspaldi eten baitzuten bere jarduna.

Ibaian behera jarraituta, zentral hidroelektrikoraino gidatuko du bidexkak. Ur-masa bertan pilatzen da, dikearen atexkak noiz zabalduko zain. Ibaiko ura iraulka ibili ondoren, sosegua topatuko du orain, baina emariari dagokion ohantzetik aldenduta. Bahitutako urak ubidetik jarraituko du zoli, indar elektrikoa sorraraztera. Bidaia on!

Baserriz baserri

Bidexkak banantzen direnean, ibaira jaisten dena utzi, eta zehar-zehar jarraituko du, ubidearen menpe. Gesaltza auzora hurbildu ahala, paisaia handitu egiten da. Hormatzarren oinaldetik ur biziak erbesteratzen dira hinki-hankarik egin gabe. Euri jasa handiak gertatzen direnean, ibaiko urek, ez bat ez bi, aho aztoragarrian barrena bidaia iluna egingo dute. Ikaragarria, orduan!

Auzoa zeharkatu eta Arantzazura doan errepidera irtengo da jarraian. Asfaltoa zapaldu gabe, ordea, ezkerretik jarraituko du inguruko baserriak ezagutzeko asmoz. Aldats txiki bati aurre egin eta gero, Aitzabal eta Aizkirri baserrietara iritsiko da. Eta Albitxuri baserri ederrera pitin bat aurrerago. Albitxuri-Zabal baserri paretik igarota, Azpilletara doan bidea laga, eta zuzen egingo du, Arrola izeneko baserrirantz. Arrolako eraikinek osatzen duten plazatxoan, eskuinera egin eta, harbide zaharrari jarraituta, Karoigaingo etxolara iritsiko da. Maldan behera joko du han, Iritegiko iturbegia helburu. Langa bat igaro ostean, ezkerreko xendari oratu eta, harrizko eskaileretan saltoka ibili ostean, zelai batera irtengo da. Ezkerretik hartuko du han, eta, gaztainondoak lagun, Iritegiko iturburura doan bidearekin bat egingo du, arin-arin. Arantzazuko aparkalekura igo, eta Arantzazuko ingurubira ixteko, harbide harritsua baliatuko du berriz ere ibiltariak.

Bihar: Iragana, harrietan irarrita (IV): Leitzalarrea.]]>
<![CDATA[Lanestosa malkartsuan barrena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2022-07-20/lanestosa_malkartsuan_barrena.htm Wed, 20 Jul 2022 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2022-07-20/lanestosa_malkartsuan_barrena.htm
Gaztelatik itsasora iristeko bide naturala zenez, arraina garraiatzen zen barrualdera, Los Tornos mendatea zeharkatuta. Lanestosar ugari bidetik eta mandazainei eta ibiltariei emandako zerbitzu eta arretatik bizi izan ziren denbora luzez. Mende batzuk geroago, ordea, Peña del Moro haitzaren geomorfologia malkartsuan jartzen hasi zen arreta. Mendi erraiak ikuskatu ziren XIX. mendetik aurrera. Horren harira, hondeatze lanen arrasto ugari ikusiko dira Kobenkobatik Peña del Moro talaiarainoko tartean. Arrakala beldurgarriak ere antzemango dira goialdeko ordokian.

Kobenkoba

Txomin meategiko sozietatea izan zen ama lurraren erraietatik ateratzen ziren berunaren eta zinkaren ustiapenaren onuraduna. Ez ziren mineral bakarrak, baina bai garrantzitsuenak. Lanestosatik ipar-ekialdera sakabanatuta dauden galeriok konplexu handi bat osatu dute, kanpoaldera iristen ez ziren tximinia franko direla. Lanestosako parajea, zalantzarik gabe, espeleologiaren mundurako parerik gabeko erreinu bilakatu da azkenaldion. Ustekabeak sortzen dituen mundu liluragarria: galeriak eta leizeak kateatu egiten dira harkaitz masaren azpian. Hori dela eta, espeleologoek goxo-goxo amore ematen diote lur azpiko xarmari.

Argiaren urratzaileak diren leize zuloetan barneratu gabe, ibiltariak badu zer ikusia Lanestosa inguruan. Besteak beste, Kobenkoba haitzulo sonatua ezagutu dezake. Europako Paleolitoko labar artearen lehen interpretazio zentroa da hura. Pandemiak eraginda, ordea, arreta itzali omen zaio haitzuloari. Barrualdea ezagutzeko parada izan duena mira-mira eginda geratu izan da erakusketa gelak eta galeria argiztatuak ikustean. Harpe barreneko ibilbide erosoa eginda, lehen gizakien garaiko artelan bitxiak bertatik bertara ikusteko aukera izan da.

Rellanos bidea hartuta, baina, Severina haitzuloa ere bisitatzeko aukera dago. Kobenkobatik ehunka metrora, kareharrizko harbideak behera egiten duenean, basoan gora egin eta, tupustean, 18 metro zabal eta 3 metro garai den harpe handia ikusi daiteke. Harpeko sarreran egindako indusketei esker, hainbat orein hezur topatu dituzte.

Lanestosako zidorrak

Lanestosa (Bizkaia) hiribilduan hasiko da tipi-tapa ibiltaria. San Pedro elizaren aurretik igaro, eta, Dantzari plaza burutik buru zeharkatuta, Karrantza aldera egingo du, Bi-3622 errepidea lagun. Metro batzuk egin ostean, bihurgunean bertan, Lanestosa inguruan egin daitezkeen zidorren mapa eta Kobenkoba haitzulo sonatuaren inguruko jakingarriak agertuko dira argibide taula batean. Halere, denboraren igarotzeak min egin dio informazio taula maiztuari, eta nekez irakur daiteke bertan idatzitakoa. Asfaltoa lagako du han, eta ezkerretik abiarazten den kalexkatik ekingo du zuzenean. Arbelaizko lauzez jantziko da pasealekua. Harbide modernoan gora abiatuko da gero, Calera ibaian zehar hedaturiko baserri multzo aparta begi bistan duelarik.

Haritzak, arteak, hurritzak, lizarrak eta gaztainondoak, besteak beste, modu mardulean bilduko dira galtzadara, eguneko argitasunaren urratzaileen antzera. Erdi Aroko xarmaren eraginez, kalexka gotortu eta bi harresien artetik goratasuna hartzen lagunduko du. Lehen aldatsa amaituta, ordea, deskantsua hartzeko parada izango da. Judios meategi eta haitzuloa agertuko dira laster eskuinaldean, bide ondoan, ahoa zaintzen duten akazien eta lizarren abaroan. Tunelari freskotasuna dariola, tentagarri egingo zaio ibiltariari, mendigunearen barruko osteratxo laburra egin daiteke eta. Bide nagusian, berriz, Kobenkobako Europako arte paleolitikoaren interpretazio zentrora iritsiko da. Paradoxikoa bada ere, burdin sare ahalguztidun batek babestua agertuko da haitzulo ezagunaren atari magikoa. Historiaurrea pandemiak eragindako lozorroan erori izan balitz bezala.

Xendan aurrera egingo du jarraian. Rellanos izena hartu duen ibilbideari men eginez, eskuinetik jarraituko du lehen bidebanatzean. Aurrerago, meategietara doan basabidea bazter utzi, eta ezkerretik jarraituko du, arte trinkoez jantzitako mendi hegala zeharkatuta. Artadian barrena doalarik, ezustekoa azalduko da berehalakoan, harbideak behera egiten duen unean. Orduan, mendian gora egin ordez, harbide zaharrak behera joko du. Artaditik irteteko zorian, aitzitik, bidexkak eskuinera eta gora egingo du, aurrez aurre hazten den pinudira gerturatu gabe.

Eskaileretan gora

Aldez aurretik abisua eman gabe, mendi hegaleko hezetasuna eta freskura aprobetxatuz hazten diren pago ikaragarrien itzalak besarkatu egingo du ibiltaria. Hinki-hankarik egin gabe, aldatsean gora egingo du, gain-gainetik eguterari eta tenperatura epelari aurre egiteko gai diren arte bihurriak utzita. Aldapa amaituta, basabide batera irtengo da. Bide zabalaren erosotasuna alde batera lagata, gora egiteari eutsiko dio. Hala, paraje karstikoan barrena egingo ditu urrats ederrak, pago segailek bidezidorra ederragotzen dutela. Artadian sartu-irtena egin ostean, mira eginda geratuko da harrizko gandorrak eta orratz zorrotzez osatutako aldapa formako pila handiak ikustean. Harritzan gora egingo du orduan, pasarela estonagarri bat luzatzen den balkoira iristeko asmoz. Barandaren eskutik Kantabria eta Bizkaiko mendebaldeko bazterrak deskubritzeko so egingo du, Lobera haitza eta Ramales de la Victoria herriaren gainean altxaturiko tontor ezagunak bistan izango ditu eta.

Korridore batek belarrez tapizaturiko goi lautadara iritsiko da gero. Horrekin batera, sosegua eta lasaitasuna. Hurbil-hurbil, Peña del Moro gandor karstikoa ikusiko du. Bertaratzeko, hobe meategietako zuloguneak, pitzadura eta arrakala durduzagarriak alboan utzi eta basabide nagusia abandonatu gabe jarraitzea. Ehunka metro aurrerago, bideak eskuinera egiten duenean -honaino itzuliko da ibiltaria Moro haitzera iritsi ostean-, tinda urdinez markatutako xenda bat ikusiko du ezkerretik. Hari segika, lurrikaren detekzio sareko estazioa ezkerrean utzi eta meatze bideari oratuko zaio zalea. Hala, meategietako bidezidorra lagun, tontorraren oinarrira iritsiko da. Harbideari jaramon eginda, zuzen-zuzen joko du lepo aldera. Buru biko mendia denez, lepo gainean altxatzen diren tontor bietara iritsiko da, Kantabria aldeko paisaia ederra baita handik goitik.

Tontorretik estazio sismikora itzuliko da gero, eta bide nagusira irtengo da. Bide nagusia alboan utzi gabe jarraituko du, harik eta errepidera irten arte. Orduan, asfaltoa zapaldu gabe, berriz egingo du eskuinera, eta zehar-zahar jarraituko. Etxola baten aurrera iristean, maldan behera abiatuko da. Azkenik, ur biltegiaren aurretik igaro ostean, amaiera emango zaio Lanestosako ingurubirari.

Bihar: Iragana, harrietan irarrita (III): Arantzazu.]]>
<![CDATA[Añanako diapiro babestua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2022-07-19/antildeanako_diapiro_babestua.htm Tue, 19 Jul 2022 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2022-07-19/antildeanako_diapiro_babestua.htm
Babes ofizialaren itzalaren azpian jarri zuten Añanako paisaia orain dela urte batzuk. Caicedo Yuso eta Arreoko aintzira naturala eta gatzaga bera babesteaz gain, interes geologikoa ere erantsi zitzaion eremu babestuari. Izan ere, Añanako eskualdean gatza zergatik dagoen ulertzeko, arreta jarri beharko zaio diapiro izeneko fenomeno geologikoari. Prozesua geldiro-geldiro joan da denboraren poderioz, Añanako bisita gidatuetan azaltzen dutenez. Duela 200 milioi urte inguru hasitako mugimendu bat da, beraz. Behealdetik azalera joan den isil-gordeko higidurak esplikatzen du egungo Añanako paisaian harri hauek agertzea: karniolak, ofitak, kareharriak, tuparriak, buztinak eta igeltsuak, besteak beste.

Piquillos meategiaren harira

Horiek horrela, Euskal Herriko Interes Geologikoko Inbentarioan aipamen berezia egiten zaio Añanako diapiroari. Eremu babestuaren hego-ekialdeko mugetan, Pobes herriaren eta Tejera mendatearen artean, Padul herria dago. Bazter ezkutu horretan, ler gorri lirainek maskaratuta, harrobi zahar bat ikus daiteke. Igeltsutegi bat izan zen han aspaldi: Euskal Herriko garrantzitsuenetako bat, adituen ustetan. Inguruan beste fabrika txikiago batzuk izan baziren ere, Padulgoak -Piquillos izenekoak- bizilagun franko enplegatu zituen. Langileen artean, harri-zulatzaileak, barrenatzaileak, kable-konpontzaileak eta beste espezialista batzuk izan ziren jo eta su, ordu amaiezinen menpe. Igeltsuaren eskariak gora eta gora egiten zuen garaian, Añanako diapiroak behar beste material eskaintzen zion Zarate familiari, meategiko kontzesioa hartu zuen azken ekintzaile taldeari.

Lehenengo urteetan, igeltsua modu artisauan ustiatu zen. Minerala mendi barrenetik aterata, idiek garraiatzen zuten bide nagusiraino, tirriki-tarraka. Lan egiteko era, ordea, guztiz aldatu zen XX. mendea etortzearekin batera: zurezko hogei dorre altxatu zituzten basoan, betiere materiala arin-arin jaiste aldera. Euskal Herriko beste toki askotan bezala, aireko kableen eta balde lerroen bidez garraiatzen hasi zen materiala, harrobitik fabrikara. Ibiltariak aukera izango du ibilbidean dorre horietako bat ikusteko.

Padul herritik hurbil, Piquillos meategiko haitzuloak isil-misil jarraitzen du basoan. Horma urratuak meategira hurbiltzen denaren arreta erakarriko du. Buztin okreak eta igeltsu zuri, gorri eta beltzak elkartuko dira han, kanpoaldean, aho ilunaren atarian. Behiala egindako zauria itxiz joan da apurka-apurka, baita lurrazala orbaintzen ere.

Meategiko dorrea

Somo mendia Añanako diapiroaren hego-ekialdean dago, Padul herriko (Araba) bazter ezkutu batean, hain zuzen ere. Behiala, harrobi zaharra existitu zen han, aho ilunaren atarian. Zokogunea ezagutzeko, Padul herrira joango da ibiltaria. Pobestik etorrita, errepidearen ondoan utziko du autoa, herrigunera doan kalearen ertzean. Hala, Manzanera kalean aurrera egingo du astiro-astiro, alde bietan txaletak dituela. Bidebanatzean eskuinera egin, eta, Cabaña Rural seinalea ardatz hartuta, iturri publikora helduko da. Bisean bis, XX. mendeko turrusta biko iturri panpoxa.

Elizako plazan, ezkerrera hartu, eta harrobi edo meategi zaharrera doan bide zabalari ekingo zaio. Ez dago galtzerik: hartxintxarrezko bideak hegoaldera joko du zuzen-zuzen, Larrasa eta Somo mendien artean zabaltzen den basoaren aldera. Hasieran, arte xumeak bilduko dira basabidera, baina, ibilian-ibilian, ler gorriekin bat egingo du ibiltariak. Zirku baten moldean agertuko zaio paisaia berde-urdinxka. Inork ez luke esango igeltsutegi bat izan zela basoan ezkutatuta. Meategiak zurezko dorre batzuk izan zituen, eta, aireko tranbia baliatuta, herriraino garraiatzen zen mineral desiratua.

Eskuinaldera bihurgunea egin, eta, handik metro gutxira, bidebanatze batera helduko da. Aurrez aurre, magal gorrixka eta zurixka bat agertuko da. Haren oinaldean, igeltsutegian barneratzeko gonbit tentagarria. Orain dela urte gutxira arte, bi zulo beltz ikusi zitezkeen han, baina, azken urteotako euriteek luiziak sorrarazi ostean, aho horietako bat erabat estalita dago. Leize zulora iritsi gabe, eskuinera begiratuz gero, garai hartako dorre bat ikus daiteke, pinu gorri lirainek maskaratuta.

Santa Marina eta Somo

Haitzuloan sartzea aski arriskutsua da, meategiko obra zibila osatzen duen egitura multzoa ez baita uste bezain sendoa. Padulgoak ezin izan omen dio eutsi denboraren igarotze errukigabeari. Kanpoaldeko bisita amaituta, ibiltariak metro batzuk atzera egin, eta eskuinera hartuko du bidebanatzean. Aldats gora abiatuko da segidan, sigi-saga basabidean. Larrasako lepora helduko da ziztuan. Gain-gainean, goi tentsioko dorreak izango ditu. Lepo horretan, aukera dago Santa Marina baseliza bisitatzeko. Ezinbesteko bisita da parajeok ezagutu ezean. Caicedo Sopeña eta Castillo Sopeña herri barrutian dago tenplua, eta bertaratzen denak panoramika zabalaz gozatuko du.

Baseliza ikusteko, beraz, ibiltariak ezkerrera egingo du lepoan, eta, ehunka metro egin ostean, begi bistan izango ditu Erriberagoitiko zoko-mokoak. Aukera ona izango du talaiatik Badaia eta Arkamu mendigune sonatuen hegoaldeko magalak ikusteko. Eta multzo bien artean, mendigune karstikoa erabat erdibituta, nabarmen ikusiko du Tetxako arraila edo ebakia. Soa hegoaldera luzatuta, baina, Toloño eta Kodes handiek emekiro beteko dute urrutiko paisaia.

Ikuspegiaz bapo aseta, lepora bueltatuko da ibiltaria. Meategira jaitsi gabe, baina, gainaldeari gortea egiten dion basabideari oratuta jarraituko du. Aurrerago, basabide bat batuko zaio ezkerretik, baina, sestra kurbari men egin behar zaionez gero, Somo talaia inguratzeari eutsiko dio. Une batez, bide zabalak behera egingo du, Tejera mendate aldera -Gesaltzako mendatera-. Pitin bat lehenago, ordea, Castrejon muinoko bide sardara iritsiko da. Tarte hori aproposa iritsi da Somo mendian joan-etorria egiteko. Horiek horrela, ezkerrera egin eta aldapa pikoari aurre egingo dio serio demonio. Aldatsa amaitu bezain laster, ezkerretik doan zidorrak lagunduko du erpin geodesikoraino. Mendiak ikuspegirik eskaintzen ez duenez, Castrejon lepora bueltatuko da, bizkor-bizkor. Tejera mendatera doan pista bera baztertu, eta jaisten segituko du. Basabide bakarra denez, ibiltariak ez du egingo hinki-hankarik, minutu gutxiren buruan Padulgo elizako plazan izango da eta.

Bihar: Iragana, harrietan irarrita (II): Rellanos.]]>
<![CDATA[Albertiako eraztuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2143/025/001/2022-04-26/albertiako_eraztuna.htm Tue, 26 Apr 2022 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/2143/025/001/2022-04-26/albertiako_eraztuna.htm
Aramaio aldera doan errepidea hartuko dugu GR 282 zidorraren eskutik. Lehen urratsak egitearekin batera, ibar pintoreskora doan galipota laga, eta Albina presagainerantz abiatzen den basabideari jaramon egingo diogu. Jaitsiera xumearen ostean, Bostibaieta ibaiaren gainetik igaro, eta ezkerretik jarraituko dugu hosto firfira leunaren abaroan.

Aurrerago, ibaiaren ertzean eraikin batzuk antzematen ditugula, basabide nagusitik irten, eta eskuinera egingo dugu atzera pauso batzuk emango bagenitu bezala. Aurrena, ur-biltegi bateraino lagunduko digu basabide horrek. Eraikin handiago bateraino, hurrena. Azkenik, magalean gora jarraitzeko gonbita egingo digu bide hareatsuak. Paduretako bazterrean, malda jadanik gozatuta, sigi-saga bideratuko gaitu bidexkak, betiere amezti gaztea itzurtzeko asmoz.

Larragoiengo zelaia

Aldatsa makur eginda, bide nagusia bazter egin eta eskumatik jarraikitzen duen bidexkari oratuko gatzaizkio. Bidezidorra urratuz joango gara apurka-apurka, nagitasun gozoan. Zuzia argimutilaren gainean bezalaxe, halaxe agertuko zaizkigu berehala ehun urtetik gorako pago mardulak. Ziurrenik aurrerago nagusituko zaigun paisaiaren atari. Gosegarri on batek gosea piztu behar duela, pagadi trinkoak magal osoa jantzaraziko du gero. Erne ibili bertaratzean; izan ere, eskuinaldeko sakonunean, mazelaren ezkutuan, harrizko aterpe edo haitzulo kurios bat dago.

Xenda behinenean berriz, hegiz hegi jarraituko dugu. Une batez, bide zabal batera irtenda, Albertiako tontorrera doan aldatsari muzin egin eta mazela zeharkatzeari eutsiko diogu. Zidorrari gortea eginez, Larragoien (Erregoien) izena hartzen duen zelaira iritsiko gara berehala. Lepo xumea bezain interesgarria da, biribilgune horretatik abiatzen baitira makina bat bide.

Gaur egun Albertiako basoak sosegua eta edertasuna ezagutzen dituen bezala, parajeok momentu latzak ere pairatu zituzten 36ko gerra garaian. Inguruko bazterrak korritu baino ez da lurrazalak maskaratuta dituen zauriez ohartzeko. Larregoiengo monumentua altxatu zuten orain dela urte batzuk garai latza memoriara ekartzeko xedez.

Albertiara doan zidorra alde batera lagata, zelaia alderik alde zeharkatu eta Legution marraztutako eraztuna ixtera abiatuko gara orain. Tontorra gainean dugula, hegia korritzen duen basabideari ekingo diogu. Lehen bidebanatzean, eskuinekoa hartu eta maldan behera segituko dugu. Albertiaosteko iturria antzemango dugu bizkor, ezkerraldeko mazalean irekitako arrakalari ura saltoka dariolarik. Minutu batzuk ibilian-ibilian, eta lepo batera helduko gara. Zurezko zutoin bat egon ohi da han. Basabidea uzteko ordua da. Ezkerrera egingo dugu lepoko bidebanatzean, eta, Pagola errekak hondeatu duen ibarrari begia kendu gabe, Albertiako harrobi zaharrera helduko gara.

Harrobia atzean utzi eta basoak lagunduta, Albinako Goikopresatik igaro eta Legutiorantz bideratuko ditugu gure pausoak.]]>
<![CDATA[Guardiatik Logroñora]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/028/002/2022-03-15/guardiatik_logrontildeora.htm Tue, 15 Mar 2022 00:00:00 +0100 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1865/028/002/2022-03-15/guardiatik_logrontildeora.htm
Carravalsecako sakonunea inguratzen hasi eta eremu babestutik irtendakoan, lepo ttipi batera helduko gara. GR-38 Ardoa eta Arrainen zidorreko arrasto zuri-gorriei jarraituko diegu. Betiere hegoalderantz abiatuta, ur biltegi baten ondotik igaroko gara. Gero, nekazari bide bat ezkerrean lagata, ureztatze sareko porlanezko hodi bat ikusiko dugu bidebanatze baten erdian. GR-38 zidorra alboratu eta GR-120 Inaziotar Bideari men egingo diogu han. Carbon mendilerroari gorte egite aldera, eskuineko bidetik joko dugu beraz. Toloño mendilerrotik Ebro ibairainoko erliebe leuna begiz begi izango dugu orduan. Logroño hiria ere bistaratuko dugu meandro bihurgunetsuaren atzealdeko ordokiaren altzoan kulunkaturik.

Remolino atsedenlekua

Jaitsiera mailakatua egingo dugu Carbon talaiatik. Lapuebla bistan delarik, Hamarren eta Arrain kaleek elizaraino gidatuko gaituzte. Atari nagusiaren aurrean garela, ezkerrera hartu eta Plano enparantzara iritsiko gara. Udaletxe ondoko begiratokiak Ebroko ibarraren ikuspegi zabala eskaintzen baitu, hartaz baliatuko gara naturaz bapo-bapo asetzeko. Atseden hartu ondoren, behatokiko labarretik behera egingo dugu, sigi-saga, Ebro ibaiaren gaineko zubira iristeko xedez.

Zubia gurutzatu eta Errioxako Erkidegoan sartuko gara. Geltokiko auzogunera joko dugu asfaltoak lagunduta. Gero, oinezkoentzako bidea baliatuta, kanpinera iritsiko gara. Eta pitin bat aurrerago, Heras Cordon upeltegira. Une horretan, Fuenmayorrera bidea utzi eta ezkerrera eginez, Boca del Rio izeneko paraje aldera egingo dugu. GR-99 Ebro naturbideak ederki lagunduko digu. Mayor ibarra eta Valloque muinoa eskuinaldean gailenduta direla, Ebroko ertzeraino hurreratzen lagunduko digu bide nagusiak. Ur-laminara iritsi aurretik, ordea, bihurgune helikoidal bat egingo dugu, eta Tutera-Bilbo trenbide azpiko tunelera helduko gara.

Aho iluna igarota, Remolino atsedenlekura iritsiko gara. Hartxintxarreko bideari oratuta, ibaiaren paraleloan jarraituko dugu. Ribapedron muinoa ehunka metro aurrerago ikusiko dugu altxaturik, gainaldeko ordokian antena batek hartua duela. Daramagun bideak haraino gidatuko gaitu. Muino horren ondora iritsita, tunel txiki baten aurrean jarriko gara. Azpitik igaro gabe, baina, ezkerrera egin eta Cortijoko Saltoko zentral hidroelektrikoaren ondo-ondoan jarriko gara. Buruz buru, zazpi uhate ikusgarri, argindarra ekoizteko helburuarekin XX. mendeko bigarren hamarkadan eraikiak.

Instalazioak atzean utzi eta berehala, eskuinera egin eta ondoko bihurgunean agertuko zaigun zubiaren azpitik igaroko gara. Paseo lasaiaren ostean, El Cortijo auzora helduko gara. Elizaren aurreko plazatxoan, osasun etxearen ezkerraldetik abiatzen den bideari oratuko diogu. Igoera arina eginda, igerilekuen eta hilerriaren paretik igarota goratasuna hartzen jarraituko dugu, sosegurik gabe. Igoera egiten ari garela, asfaltoa utziko dugu une batean, noiz eta ezkerretik nekazari bide bat agertzean. Castillete harrizko gaztelua gain-gainean dugula, El Viñedo behatokian geldiune patxadatsua egingo dugu. Izan ere, orientazio mahai batek paisaia interpretatzeko laguntza eskainiko digu.

Behera egiten hasita, ezkerrera egingo dugu lehen bidebanatzean. Animaliak zaintzeko udal instalazioetara iritsita, aurrera egingo dugu errepidetik. Gero, zabortegiko sargune paretik igaro eta metro gutxira, ezkerrera jo eta Ebro aldera begira jarriko gaitu bideak. Betiere trenbidearen paraleloan, Kristo baselizara helduko gara Logroñoren atarian. Gertuko biribilgunean, ezkerrera hartu eta, ibaia gurutzatu gabe, gaztainondoak, astigarrak, lizarrak, makalak eta ezkiak bidelagun, Burdinazko zubira iritsiko gara. Harrizko zubira gero. Itzulera autobusez egingo dugu, hogei minutuko bidaia merkea bezain erosoa baita.]]>
<![CDATA[Itzuli-mitzuliak Berretinen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2022-02-01/itzuli_mitzuliak_berretinen.htm Tue, 01 Feb 2022 00:00:00 +0100 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2022-02-01/itzuli_mitzuliak_berretinen.htm
Berretin gaina

Ipar-ekialdeko noranzkoa berriro hartuta, lerroari atxikita jarraituko dugu. Belardi ttipi batera helduko gara lehen aldatsa gaindituta. Zuzen-zuzen joko dugu orduan, goraxeago hazten den basorantz urratsak eginez. Pinazeoen artetik jarraituko dugu gero, sigi-saga, bidezidorrak bapo lagunduta. Hamar minutu nahikoak ditugu Berretin tontorrera hurreratzeko. Joan-etorria egingo dugu erpin geodesikora. Panorama ezin hobea: Gorbeiako tontorra bete-betean harrapatuko baitugu handik goitik.

Xendara itzulita, hasiera noranzkoari jaramon egingo diogu. Goratasuna galtzen hasiko gara orduan, astiro-astiro. Bidexkak eskuinera jotzen duenean, erne ibiliko gara ezkerrera ekiteko. Pinuditik irtenda, beraz, Gorbeia, Pagazuriko magalak eta Berasoko zabalgunea begi bistan izango ditugu. Eskuinera egingo dugu basabide horretan, eta, gora metro batzuk egin ondoren, ezkerrera hartuko dugu berriz ere. Berasoko lepora iritsiko gara ziztuan. Pagadian sartu gabe, Berasoko errekastoa gurutzatu, eta Pagazuriko pagadiaren paraleloan jarraituta, Muruatik datorren bide zabalera iritsiko gara.

Gorbeia mendiari bizkarra emanez, hegoaldera egingo ditugu urratsak; Aratzagana mendi aldera, alegia. La Llana parajera bideratuko gaituen basabidea lehenetsiko dugu ondoko bidebanatzean. Paseo galanta emango dugu hala, eskumaldean gailendutako Aratzagana muinoa inguratuta. Ordu erdia emango dugu Aratzagana guztiz inguratzeko. Iturrikianoko lepora helduko gara bide sarda nabarmen batera heltzearekin batera. Ezkerrean lagako dugu Manurgara doan bidea. Natur parkeko geziei erreparatuta, ordea, pauso arinak emango ditugu Aratzaganarantz. Iturrikiano mugarri historikoa bide ertzean ikusiko dugu, ipar-ipuruek hartuta.

Belardian gora egingo dugu pitin bat, eta aukera eskaintzen zaigunean, aldats gora ekiteari utzita, ezkerretik doan igaroleku berdetik jarraituko dugu. Ameztitik irten bezain laster, ezkerrera okertu, eta Goba ibarrerantz urratsak egingo ditugu. Errekarekin topo egin gabe, ordea, zehar-zehar bideratuko gaitu basabideak. Zeharkaldi ederra baino ederragoa osatuko dugu hala, harizti liluragarrian barrena. Landatxuetako belardiaren atarian izango gara berehala. Ibarrera jaitsi gabe, goialdetik gidatuko gaitu bideak.

Belardia amaituta, basoaren babesa hartuko dugu berriz. Larrasako belargune eta hezegunean izango gara arin-arin. Belardia zeharkatu gabe, baina, zelaia mugatzen duen hesiaz beste aldetik doan zidorrari men egingo diogu. Ugaldeko ibarrari begira jarriko gara, beraz, eta, minutu gutxiren buruan, Markina herrian izango gara. Ugalde erreka gurutzatu gabe, izen bera daraman kalean aurrera egingo dugu. Errota, zubi eta latsarri zaharraren ondotik igaro ostean, Sarriara doan errepidetik jarraituko dugu. Herritik irtetean, asfaltoa utzi eta Santumendi kalea baliatuko dugu Sarriara heltzeko.]]>
<![CDATA[Kuartangoko megalito parkea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/023/002/2021-12-07/kuartangoko_megalito_parkea.htm Tue, 07 Dec 2021 00:00:00 +0100 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1925/023/002/2021-12-07/kuartangoko_megalito_parkea.htm
EHUko ikerlarien ustetan, 5.500 urte inguru dituzte monumentu historiko horiek. Hilobi arkitektonikootan deigarriena, akaso, Montecillo izena daramana da (San Sebastian Hegoa, teknikoki). 30 metroko diametro handia erakusten du.

Abornikano (Araba) herrian emango diogu hasiera ibilbideari. Hala, Gorbeialdeko bazter horretan ibilian hasita, osteratxo galanta emango dugu Kuartango ibarreko parke megalitikoan barrena. Aspaldiko harbideak eta aski ongi kontserbatutako hariztiak lagun, beraz, behialako zein egungo paisaia deskubritzeko ahaleginetan murgilduko gara jarraian.

Abornikanoko Eskailotegi izeneko kalean utziko dugu autoa, intxaurrondo handiaren ondoan. Latsarriaren paretik igaro, eta berehala, ezkerrera egin, eta pilotalekua dagoen plazatxora iritsiko gara. Elizaldera jotzen duen kalea lagata, baina, eskuinera okertu, eta ibiltarientzat egokitu berri duten aparkalekura helduko gara. Montegrandeko harizti babestuan sartu ostean, Baia ibairekin egingo dugu topo. Ibaiaren paraleloan jarraituko dugu, eta berriz zeharkatu ondoren, Algarrazales parajean aurrera egingo dugu. Lehen bihurgunean, eskuinera egiten duen basabideari muzin egin, eta zehar-zehar jarraituko dugu pagadi-hariztian barrena.

Pagadia atzean utzi berritan, jaitsiera xumea egin, eta goratasuna hartuko dugu berriz. La Encontrada zoko historikoa eta Arnate lepoa lotzen dituen basabidearekin bat egingo dugu bizkor-bizkor. Baia ibaiari bizkarra emateko garaia da orain. Eskuinera hartuko dugu bidebanatzean, eta, maldari aurre eginda, Peñarredonda izeneko talaira iritsiko gara. Goraxeago, Endika mugarria altxatzen den balkoia dugu. Mugarriari itsatsitako plakatxoak dioenez, Kuartango, Urkabustaiz eta Zuiako udalerrietako bazterrek bat egiten dute bertan. Leku hori baliatuko dugu inguruko bazterrak ezagutzeko. Barrera metalikoa igaro, eta eskuinetik jarraituko dugu, alanbre parean. Erkametzak, ipuruak eta arrosategia gogaide, goratasuna hartzeari eutsiko diogu.

Abornikanoko harbidea

Basarango bazterrera begira jarriko gaituen Narreateko lepora iritsiko gara ziztuan. Maldan behera abiatu ordez, bidean gora jarraitu, eta Arnateko putzu, iturri eta lepora iritsiko gara. Badaia mendilerroko iparraldeko ertz ederrean gaude. Urrats batzuk baino ez ditugu egingo Badaiako ordokian barrena. Hala, tipi-tapa bizpahiru minutu eman ostean, basabide nagusitik irten, eta eskuinera joko dugu Abaroko atakara iriste aldera. Kuartango ibarrera jaisteko garaia izango da orduan. Horretarako, eskuinetik doan basabidea hartu, eta maldan behera egingo dugu. Hamar minutu, besterik ez. Lehen desbideratzean -mugarritxo bat izaten da bidebazterrean-, ezkerrera egin, eta belarreko bideak lagunduta, Eskolunbeko parkea aurrez aurre izango dugu.

Elizaren aurretik igaro, eta parketik irten ostean, ibaiaren paraleloan jarraituko dugu. Katadiano herrian sartu ordez, errepide nagusira joko dugu zuzen-zuzen. Errepidea, zubia eta trenbidea gurutzatuta, trikuharriak altxatzen diren ordokia bista aurrean izango dugu. Ezkerraldean Gurpide izena daramaten biak daude. Aurrez aurre, hesiaz beste aldean, San Sebastian izenekoa ikusiko dugu, trikuharririk ikusgarriena. Bisita egin ondoren, eskuinera egin, eta nekazari bideari oratuta, Anda herrira doan bideari oratuko gatzaizkio. Laugarren trikuharria,eskuinaldean ikusiko dugu, erkametz mirrinek inguratuta.

Behin Anda herrian gaudela, eliza goratzen den muinora igoko gara. Tenpluaren ezkerraldetik igaro, eta Abornikanora doan aspaldiko harbideari lotuko gatzaizkio. Zidorra belarrez apaindutako xenda eder baten moldean agertuko zaigu hasieran. Endika putzura eta mugarrira doan hartxintxarreko bidea zeharkatu eta berehala, berriz, harbide baten tankera hartuko du xendak, batez ere Gibita muinoko iparraldeko magalera igarotakoan. Pagadiak magal osoa hartuta, zehar-zehar jarraituko dugu, harik eta Algarrazales tokira doan basabidearekin bat egiten dugun arte. Bertako langak gurutzatuta, bide zabalak alde batera laga, eta begi bakarreko Pila zubia zeharkatuko dugu. Pagadian sartu, eta harbidearen arrastoak gogaide, nekazari bide batera helduko gara azkenik. Ezkerrera egingo dugu han. Bi barrerak igaro, eta asfaltora irtenda, eskuinera okertuko dugu ondoko baserria inguratzeko xedez. Hurrengo bidebanatzean, eskuinera hartu, eta latsarriaren ondoko intxaurrondoan amaituko dugu .]]>
<![CDATA[Labazar mendiko itzulia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/023/001/2021-10-26/labazar_mendiko_itzulia.htm Tue, 26 Oct 2021 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/2070/023/001/2021-10-26/labazar_mendiko_itzulia.htm
Tontorra alboan utziko dugu oraingoan, baina. Horren ordainean, Labazar -Arangatxa deitzen zioten lehen- muinoari itzulia egiteko proposamena dakargu.

Ordoki zabala bezain luzea den arren, Gibillo mendilerroa altxorrez beteriko zabalgune interesgarria da. Labirinto karstikoak, pagadi eta hariztiak, ur putzuak eta, besteak beste, natura ondareari dagozkion hainbat elementu bitxi bisitatzeko aukera izango dugu, mendigunean barrena gabiltzan bitartean. Gibilloko otso zulo sonatua gune liluragarri horietako bat da.

Andagoia herrian (Kuartangoko ibarra, Araba) emango diogu hasiera ibilbideari. Herrira heldu bezain pronto, elizaren aurreko plazara jo gabe, ezkerrera egin, eta, kalean gora eginda, bukaeran utziko dugu autoa, 15 zenbakia duen etxearen aurrean. Herriari bizkarra emanda, hortaz, mendebalderantz abiarazten gaituen nekazari bideari oratuta, Robledal izena hartu duen begi bakarreko zubi dotorera iritsiko gara. Errekastoa zeharkatu, eta, inguruko etxaldea igaro bezain laster, eskuineko bide zabalari ekingo diogu. Haritz sendoak ikusiko ditugu mendi magala dotoretzen.

Gora egin ahala, basoa soilduz joango da. Iartu ibarraren gainean goitituriko talaiak aurrez aurre izango ditugu; Castillo eta Marinda ezagunak, beste batzuen artean. Lehen bidebanatzean, belarrez jantzitako bidea laga, eta goratasuna hartzeari eutsiko diogu. Gorago, ordea, Atagurengo atakara doan bide nagusia alde batera laga, eta samur-samur doanari lotuko gatzaizkio. Bide biek goi ordokia helburu dutelarik ere, azken hori lehenetsiko dugu, Sendadianoko atakaren ondoko haitzuloaren paretik igaroaraziko baikaitu.

Lacorretundotik Fortunara

Galeria estua bistan utziko du delako zulo horrek, harrian hondeatutako osin baten moldean. Basabidean gora egingo dugu jarraian, eta, ziztu bizian, goiko atakan izango gara. Minutu batez jarraituko dugu urratsez urrats, bide nagusitik, eta horizontaltasunak dakarren soseguaz bapo-bapo gozatzen hasiko gara. Lau bideko elkargunera heltzean, ezkerrera okertu, eta amildegi aparta ezkerrean delarik, atseden bat egingo dugu talaia karstikoaren aldean ikusitako pagoaren itzalean.

Bide zabalean, berriz, mendebalderantz urratsak egiten segitu, eta, Karamuza haitza atzean utzi eta berehala, Lacorretundo ur-putzura iritsiko gara. Eskuinera joko dugu hango bidebanatzean, eta iparraldera egingo ditugu urratsak, soa lau haizeetara luzatzen dugun bitartean.

25 minutu emango ditugu horrela, basabide samurrak ederki lagunduta. Momentu batez, mugarritxo batek gonbita egingo digu pagadian sartzeko. Basoan barrena sartu-irtena egingo dugu, eta Gibilloko otso zulo zaharra ikusiko dugu. Bi horma sendo eta egitura etnografiko horiek izaten duten zuloa ikusiko ditugu han, pagadiaren babesean.

Bide nagusira irten eta aurrera eginda, bide sarda batera iritsiko gara. Orduan, eskuinera hartu eta Salida de la Lobera parajean barrena jarraituko dugu, bare-bare. Fortuna putzuaren paretik igaro ostean -harri batek inskripzio bitxi bat dauka-, Hoyo Grandera iritsiko gara.

Bide sarda bat agertuko zaigu sakonune karstikoaren parean garela. Eskuinera okertzeko unea da, baita Andagoiara abiatzekoa ere. Hegoalderantz abiatuko gara orduan, astiro-astiro, zuhaitzek maskaratutako berdeguneak han eta hemen ditugula. Hala, beraz, basabidetik irten gabe, Pared ur-putzura helduko gara. Putzuaren albotik igaro, eta Atagurengo tumulua ikusiko dugu ezkerraldean. Aurrerago, gainera, izen bera daraman atakatik pasatuko gara. Talaia karstikoan sigi-saga eginez, Andagoiara doan bideari helduko gatzaizkio. Halaxe amaituko da ibilbidea.]]>
<![CDATA[Albina urtegiko bira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/019/001/2021-09-21/albina_urtegiko_bira.htm Tue, 21 Sep 2021 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1909/019/001/2021-09-21/albina_urtegiko_bira.htm
Pagotxikitik Otamendira

Ibilbidearen abiapuntua Legutioko aparkalekua da, hilerri zaharraren ondoan egokiturik dagoen zabalgunea. San Rokeren parkean abian jarriko gara, beraz, eta Aramaio aldera egingo ditugu lehen urratsak. Desbideratzean, eskuinera hartu eta men egingo diogu Albinako presara jotzen duen basabideari. Albinako urtegiak isurtzen duen Bostibaieta ibaia gurutzatu baino lehenago, ezkerretik doan bide nagusira joko dugu, eta, ibarrari begirik kendu gabe, goratasuna hartuz joango gara. GR 282 eta GR 38 bide seinaleak aldamenean eramango ditugu. Hilerri berriaren aurreko zelaigunera iritsiko gara ziztuan. Eskuinetik doan basabidea hartuko dugu gero, tinko-tinko, eta Pagotxikiko gaina zapalduko dugu.

Errepidera jaitsi gabe, basoaren altzoan doan bidexkari begi kliska bat egin ostean, haren konpainian jarraituko dugu, leun eta samur. Urrustizar muinoa inguratzen hasiko gara luze gabe. Pagaditik irten berritan, Lawson altzifre ilunek harrera bitxia egingo digute. Orduan, porlan blokez osatutako etxola baten paretik igaroko gara. Ondoren, Urrustiza muinoa alde batera utzi, eta jaisten hasiko gara. Bide nagusiak iparraldera egingo du orduan, betiere Legutio eta Aramaio lotzen dituen errepidearekin bat egin dezagun.

Asfaltoa zapaldu gabe, baina, eskuinetik jarraituko dugu Aramaiora zihoan errepide zaharra zapalduta. Albinako urtegiko ertzarekin bat egingo dugu uste baino arinago. Bideak sigi-saga eramango gaitu urtegiko bazter hezetik aldendu gabe, eta, hasieran, altzifreen babesean. Haritz (Quercus robur) galant baten aurrean izango gara berehala. Ur maila gertu dugula, GR zidorrak aukera paregabea eskainiko digu paisaiaz gozatzeko. Pintura arrastoek errepidea gurutzatzeko gonbita egiten dutenean, ordea, bide seinaleei muzin egin, eta ertzak korritzeari eutsiko diogu. Landaretzak bidexka zorrotz estutzean, goraxeago doan terrazatik jarraituko dugu, hots, errepidearen ondoan doan tapizetik.

Otamendiko zubiaren inguruan, errepidera igoko gara derrigor, urtegiaren ertza asfaltoaren azpitik baitoa. Ur emaria gaindituta, basoan sartu eta ertz aldera jaitsiko gara berriz, betiere alderik alde gidatuko gaituen xendari men eginez. Albinako Lauaren aldera begira jarrita, inguruko paisaiak liluratu egingo gaitu; izan ere, tamaina ederreko haritz sendoez gainera, hondartza xumeak ikusiko ditugu bazter horretan. Pistan aurrera eginda, eskuinera egingo dugu bidebanatzean, eta, hala, ertzera bueltatuko gara. Urratsak egin ahala, nabarmenduko dugu urtegia bera belardi gune zabalak ordezkatuko duela. Urtegia elikatzen duen meandroari segika, basabide zabal batekin topo egingo dugu. Eskuinerantz joko dugu; Albinako errekastoa gurutzatu, eta urratsak hegoaldera egingo ditugu segidan. Pinudira iristean, Jarindo mendirako zidorra alde batera utzi, eta eskuineko aldera doan basabidea hartuko dugu. Horiek horrela, urkiak, hurritzak, gorostiak, haritzak eta pagoak aldamenean ditugula, osteratxo galanta emango dugu basoan barrena.

Aurrerago, langa metaliko batek seinaleztatuko du Jarindo igotzeko bide azkarra. Ate hura gurutzatu ordez, eskuinetik segituko dugu, basabidetik irten gabe. Hurrengo bidebanatzean berriz eskuinera hartuta, Pagola erreka gurutzatu, eta urtegiko presaren ondoko eraikinera iritsiko gara. Bostibaietako ibarrean behera eginda, Legutioko hiribilduan emango diogu itxiera zirkuitu honi.]]>
<![CDATA[Garbeko harbidea bidelagun]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2021-07-25/garbeko_harbidea_bidelagun.htm Sun, 25 Jul 2021 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2021-07-25/garbeko_harbidea_bidelagun.htm
Burdin hesia

Garbeko galtzadari eta artadiari bisita egitearen kariaz, Ermualde edo Ermuko Andra Mariaren monumentu multzoan emango zaio hasiera ibilbideari. Bertaratzeko, Ugarte auzoan (Laudio, Araba) abiatzen den asfaltatutako bide estua hartu, eta, sigi-saga, ehunka metroko desnibela gainditu ondoren, Isusi auzora iritsiko da bidaiaria, aipatutako arkeologia monumentuen multzotik hurbil.

Ibilian hasi aurretik, Ermualdeko jatetxe berriaren inguruan dauden bide seinaleei arreta jarriko zaie. Seinaleok Burdin hesiaren memoria ibilbideari dagozkio. Zidorrari segika, gainera, txango interesgarri bat egiteko parada dago, gerra garaiko defentsa lerroa bertatik bertara ezagutzeko. Araba eta Bizkaiko 33 udalerri zeharkatzen dituen gerra lerro hori ondasun kulturaltzat jo zuten 2017an, eta monumentu multzoaren kategoria gisan sailkatu zuten. Garbeko harbidea lubakietaraino iristen ez bada ere, bidaztiak aukera izango du aipatutako ondarea bisitatzeko.

Ugaldeko altxorrak

Ermualdeko jatetxearen ertzetik doan basabidean barrena urratsak egiten hasiko da ibiltaria (Laudio, Araba). Larrinekoa izeneko baserri zaurituaren paretik igaro ostean, kareharrizko tapiza erakusten duen bideari oratuko zaio, maldan behera egitearekin batera. Gehiegi jaitsi gabe, ordea, adi ibiliko da oinezkoa eskuinetik doan bidexka gelditu gabe ez igarotzeko -bide seinale bat dago bidebanatzean, baita hiru harlauza txiki ere-. Dubiriz auzora doan bide zabala bazter egingo da han, eta Garbe eta Asketa errekastoek bat egiten duten behe ibarreraino lagunduko duen behialako harbide ezagunari helduko zaio.

Haritzen babesetik irtetean, metro batzuk baino ez ditu egingo landarerik gabeko hegalean barrena. Izan ere, bidarriak pitin bat beherago jarraitzen du. Oinezkoentzat egokitutako hesia gurutzatu ondoren, zuzen segituko du oinezkoak, pagadi tipi bat ezkerraldean lagata. Magala zeharkatzen ari den bitartean, Dubiriz auzoko baserriak ikusiko ditu hegalaren oinaldean. Aspurugoiko baserriaren inguruan, Mendieta eta San Roman aldera egiten duen bideari muzin egingo dio. Eskuinera joko du bidebanatze horretan, eta Garbeko galtzadaren bila jarraituko du. Gallarraga mendiari begira jarriko da bizkor. Hasieran, eukalipto gazteen artetik emango ditu pauso geldoak; berehalakoan, baina, inguralde karstikoan eta artadi kantauriarrean gaindi pauso luzexka egiten jarraituko du.

Hala, aldats xumea amaitu ondoren, Pagabikotxa etxolara doan bidea utzi, eta eskuinera hartuko du. Tregoaretxu inguruan, artadi kantauriar trinkoak bete-betean hartuko du bisitaria, begi itxi-ireki batean. Harbidea oso nabarmena agertuko da han, aspaldiko bidearen ezponda janzten duten kareharrizko harlauzak bistan direla. Ibarraren beste aldean, Mareazuloko sakana begi bistan izango du zaleak. Landaretzak aski babestua egon arren, Mareazulo haitzulo ezkutua izen bera daraman errekastoaren ondoan agertuko da, zeina itsasgorekin hertsiki lotu izan duen elezahar batek. Euri jasak gertatu eta egun batzuk geroago, mirari ikusgarria gertatu ohi da: barru-barruko biltegitik borborka milaka litro ur kanporatu, eta Ugaldeko errekaren maila dezente igoarazten da. Ordu gutxiko gertakizuna izaten da, eta zaila da jakiten noiz gertatuko den. Nola ez die uraren burrunbak bizilagunei harridurarik ekarriko, amildutako ura gazia bada? Naturaren misterioa.

Torrontegietako talaia

Bigarren altxorra Aretxarro haitzuloa da. Sakan berean ehunka metro gora eginez gero agertuko da harpe misteriotsua. Aho beltzak ez du, ordea, ur emariarekin zerikusirik, Aretxarroko sakana estutzen duen kareharrizko muturrean irekitzen baita. Haitzuloa Barandiaran antropologoak esploratu zuen, 1930ean, eta hezurrak eta burezur bat aurkitu zituen bertan. Haren hitzetan, Neolito garaiaren amaierako hilobiratze bati zegokion. Felix Murga eta haren Okondoko talde sonatua 40 urte geroago abian jarri ziren haitzulo beraren bila. Asko kostata, baina Mareazulo sakanean gora egin zuten, eta mira-mira eginda geratu ziren irekidura ttipia ikustean.

Tipi-tapa galtzadatik, gaztainondo sendo batzuk hazten diren zokora iritsiko da. Garbe errekastoaren gainetik igaro bezain laster, gora segituko du oinezkoak. Aldapa pikoa amaitzean, gurbitzak eta gaztainondoak hazten diren zoko-mokoan, eskuinera hartu eta sigi-saga maldan gora jarraituko du. Basabide zabal batera irtengo da bizkor. Eskuinera joko du orduan, betiere ehunka metro aurrerago goititzen den Torrontegietako gain karstikoaren aldera urratsak eginda. Hurrengo bidebanatzean, burdin hesia korritzeko gonbita egiten duen desbideratzea agertuko da. Hor, ibiltariak erabaki dezake burdin hesiari jarraitu ala ez. Garbeko zirkuitua ixteko, baina, eskuinetik segituko du, eta, Laudioko Basabideak bidelagun, Ermualdearen gaineko talaia ederrera iritsiko da. Basabideari begia kendu gabe, goratasuna galduko da apurka-apurka. Elurtegiaren paretik igaro eta berehala, Ermualdeko parajean amaituko du zirkuitua.]]>
<![CDATA[Erantzingo harri baratzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2021-07-24/erantzingo_harri_baratzea.htm Sat, 24 Jul 2021 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2021-07-24/erantzingo_harri_baratzea.htm
Azken urteotan Jaizkibel mendiaren gainean eginiko ikerketa lanek agerian utzi dute mendiguneari darion aniztasun ekologikoa. Tokiko berezitasun morfologikoaz gainera, ibai-haranetan zehar garatzen den landaretza ez da nolanahikoa; izan ere, hainbat eta hainbat espezie kostaldeko zoko-mokootako ezaugarri ekologikoetara egokitua da. Soa zeru aldera luzatuta, gainera, harri eta belarri geratuko da ibiltari bat baino gehiago bazterrok zeharkatu ohi dituzten ur hegaztien saldoak bistaratzean. Geologiari dagokionez, zer esanik ez: gaiak luze emango luke-eta. Jaizkibel mendiak erakusten duen geomorfologia ez baita ahuntzaren gauerdiko eztula. Pikor fin eta ertaineko kuartzo hareharrizko geruza gris-urdinxka lodiz eta zementu karedunez osatua da mendigune osoa. Eta haizearen eta euri uraren higadura zorrotzaren eraginez, oso ametsezko paisaia bat agerian geratu da. Hareharriak berak halako sortze indarra dakar-eta.

Harrizko baratzea

Erantzingo zabalaren inguruan, arasa kontinentala hedatzen den toki liluragarrian, pseudoparamoudrak edo harri bolak ikusteko aukera dago. Jaizkibel mendiak erdi ezkutuan izan duen altxor magikoa da. Formazio geologiko bitxia itsasertzean sortzen da. Forma esferiko ugari ikusiko dira han, itsasoaren abaroan. Ikuskizunaz bapo gozatze aldera, marea behea aukeratu behar da beti. Izan ere, itsasoak harrizko hondartzaren gainean indarrez talka egin ohi duela, hobe da tentu handiz ibili eta koplak alde batera lagatzea.

Adituen esanetan, munduko harri bolen kontzentraziorik handiena eta hobekien kontserbatua gertatzen da bertan, Erantzingo zabalaren eta Biosnarko puntaren arteko baratze emankorrean. Esandakoa, harri esferikoak izanda, tentagarriak dira haiekin jostetan ibiltzeko. Bisitarion harridurarako, harriok ez dute zirkinik egingo. Bai, ordea, haien imajinazioak. Guztira, 2.500 metro koadroko eremua da, eta tamaina desberdineko harri bolen errainua eraturik ikusiko da han. Konkrezioak zeharkatzen dituzten bost milimetro inguruko hodixka bat izaten dute barrualdean, eta, batzuetan, beste egitura txikiago bat izaten dute barruan, espikula izenekoa.

Biribil harrigarri horiek nola sortu ziren ulertzeko, soa atze-atzera itzuli beharra dago. Adituen esanetan, sedimentazio garaian ornogabeek itsas hondoan galeriak zulatu zituzten. Gero, zulaketa horiek urari bertatik zirkulatzen utzi zioten, eta gero kanal bilakatu ziren.

Erantzinaundiko badia

Urak kuartzo-aleen disoluziotik sortutako silizea garraiatu eta kanalaren inguruan barreiatu zuen. Pixkana-pixkana, silizezko konkrezio edo nodulu handiak sortu ziren erdiko hodixkaren inguruan. Jaizkibelgo konkrezioak intereseko geologia lekuen inbentarioan daude sailkatua, Jaizkibelgo mendigune osoa geodibertsitate handiko eremua baita.

Lezo eta Hondarribia (Gipuzkoa) herriak lotzen dituen Jaizkibelgo errepideko 11. eta 12. kilometroen artean utziko da autoa, akazia batzuen babesean. Bertan hasten den basabidea hartu, eta Jaizkibelgo mazelak kilimatzen hasiko da ibiltaria, ibai-haranaz eta landaretzaz bapo-bapo gozatuta. Lehen bidebanatzean, eskuinera egiten duen basabidea laga eta magalari gortea egiten jarraituko du. Martitxeko malda bete-betean hartuko du ibiltariak orain. Osteratxo atseginaren ostean, Talaia Bidearekin bat egingo du Goroskuntzetako bide sardan.

Bidebanatze horretan errotarri bat dago. Talaia Bidea lagako du han, eta errotarriaren eskuinetik doan bideari oratuko zaio. Harbide baten moldean, jaitsiera xumea egin eta berehala, zauritua den Erantzin edo Ixiruko kuartela bistan izango du, pinu gazteek kolonizatuta. Eraikinaren ondotik igaro, eta maldan behera jarraituko du, Burnizko ibarra eskuinean lagata. Ixiruko edo Burkaizko talaiaren ekialdetik igaroarazita, adi ibiliko da aurrerago; izan ere, Erantzintxikiko itsasbazterrera zuzen jo gabe, ezkerrera egingo da sestra kurbari gortea egitearen kariaz. Segidan, pinudian barrena doan bidexka bat antzemango du. Handik metro batzuk baino ez ditu egingo. Izan ere, ezkerretik segituko du berehala, eta zehar-zehar jarraituko. Algak jasotzeko tresna baten zirga metalikoa zeharkatuko du bidaztiak Erantzinaundiko badia aldera gerturatzearekin batera.

Itsasbazterrean gaindi

Jaitsiera egiteari eutsita, Aierdi (Agerdi) eta Lerueta errekak amiltzen diren bazterrera helduko da. Gain-gainean, Erantzingo portua jantzarazten duten hareharrizko horma koloretsuak agertuko dira. Berezitasun morfologikoaz mira-mira eginda eta badiaren xarmak erabat liluratuta, paramoudrak metatzen diren hondartzara jotzeko tenorea iritsiko da. Itsasoko algak jasotzeko tresnari bizkar emanda, etorritako bidetik abiatuko da txangolaria, gorantz -bi minutu besterik ez-. Lehen aldapa amaituta, ezkerretik doan zidorrari oratu, eta pinudian barrena segituko du. Bide zabal batera irtenda, ezkerretik segi eta harri bolen errainura iritsiko da ibiltaria. Club Vasco de Camping taldeak seinalaturiko zidorrari jarraituta -marka zuriak dira-, aukera dago Erantzingo zabalean zehar osteratxo ederra egiteko.

Kostaldetik gehiegi urrundu gabe, baina, jator-jator segituko du naturak modelatu duen paisaia estonagarriaz gozatzen. Atzera-aurrera paseatuz, zona kaotikoa ahal dela saihestuta, goratasuna hartuko du bidaztiak, eta kostalde paretik doan zidorrari helduko dio. Erantzintxikiko itsasbazterrera berehala iritsiko da. Erreka gurutzatu eta aldatsari aurre eginda, bisitariak aukera izango du Biosnar inguruko bazterrak ezagutzeko. Bestela, eskuinera egingo du bidebanatze horretan, eta hegoaldera urratsak egiten hasiko da. Martitx muinoari gortea eginez, Zakardiko malkarrean aurrera goratasuna hartu eta Goroskuntzetako bidegurutzera iritsiko da, errotarria dagoen lekura. Ezkerrera hartuko du han, eta aparkalekura bizkor-bizkor iritsiko da ibiltaria.

Bihar: Iragana, harrietan irarrita (eta VI): Garbeko harbidea.]]>
<![CDATA[Urregarai harrigarria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2021-07-23/urregarai_harrigarria.htm Fri, 23 Jul 2021 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2021-07-23/urregarai_harrigarria.htm
Tontorraren izenari dagokionez, esaterako, Barandiaran ikerlari ezagunak jasoa du urrezko kanpai edo kaxa bat ezkutatzen dela mendiaren barrualdean. Batek daki egia ote den! Baiezta daiteke, ordea, Urregarai-Bedartzandi mendiguneak kareharrizko paisaia ederra osatzen duela Bizkaian. Azaleko harrizko morfologia bitxia bada, askoz harrigarriagoa litzateke lur azpian gordetzen den errainua. Izan ere, mendigune horrek Behe Kretazeoan sortutako kareharrizko fazies bat osatzen du, karstaren garapenarekin oso lotuta dagoena.

Beste kontakizun bat jentilen presentziaz mintzo da, betiere Xemeingo elizaren eraikuntzaren tamaina argitze aldera. Nonbait, izaki mitologiko indartsu horiek, habaila erabilita, harri puskak jaurtitzen zituzten, indarrez. Behialako beste kondaira baten arabera, Urregarai eta Bedartzandi mendiek osatzen duten mendigunean Alarabi izenez ezaguna zen numen izugarri bat bizi omen zen. Izakia hain handia zenez, tontor biak behar zituen oinak pausatzeko. Izaki erraldoi horren antzera-edo, egungo bisitariari ere tontor bietan pausatzeko gogoa etorriko zaio; izan ere, txangolari askok bi sabaiak kateatzeko desira agertzen dute behin Urregaraiko lepora iritsita.

Luis Pedro Peña Santiago etnologoak jaso zuenaren arabera, Santa Eufemia baseliza tradizio handiko tenplua zen garai batean. Tontorreraino igotzeko ohitura zegoen orduan, gerriko mina arintzeko. Ikerlari gipuzkoarrak gogora ekartzen zuenez, bizilagun ugari metzarrak edo argizariak gerrian jarrita igotzen ziren Urregarairaino. Nekea eta izerdia ez ziren desenkusa santuaren adeitasuna eskertzeko.

Markina abiapuntu

Urregaraiko tontorrera igotzeko asmoz, Markinako plazan jarriko da abian ibiltaria (Bizkaia). Elizaren eskumaldetik jaisten hasiko da, parke zabala zeharkatuta. Aldaola kalean aurrera eginda, Lekeitio eta Ondarroara doan errepidearekin topo egingo du berehala. Ibaia gurutzatzeko zubi txikia baliatu eta gero, errepide nagusiaren azpitik doan tunela igaroko du. PR-BI 27 ibili laburreko zidorra bidelagun, Urregarai eta Santa Eufemia aldera urratsak egiten jarraituko du, astiro-astiro.

San Hiazinto baselizara iritsi gabe, ezkerrera hartuko du bidebanatzean, eta Ituarte baserri zaurituaren paretik igaroko da. Eskuinera joko du han, eta asfaltoan gora egiten hasiko da. Olabe baserria alboan lagata, pinudian aurrera egingo du, harik eta aldatsa samurtzen den arte. Bihurgunea egin eta berehala, asfaltoa utzi eta ezkerretik arriskatzen den zidor estuari men egingo dio. Alboko argi transformadore zaharra erreferentzia ona izaten da.

Mendiko maldetan gora jarraituko du bidaztiak, insignis pinu orrazdunak lagun. Koniferoen artean aski maskaraturik, baina so egileak ikusiko du espezie hostozabalak ere hazten direla; gaztainondoak, akaziak eta ereinotzak, besteak beste. Harbidean gora, eskailera mailen antzera kokatutako kareharrizko bloke xumeak ikusiko ditu bidezidorrean. Sigi-saga, bidarria baliatuta, porlanezko pistara irtengo da laster. Basabidea zeharkatu, eta gora egiteari eutsiko dio orduan. Espezie hostozabalen magalean, orkatx arrunt (Hypericum androsaemum) ugari ikusteko parada izango du ibiltariak. Europan, landare aski ezaguna da; sendabelar gisa erabili izan da Erdi Aroatik. Landareak inguru hezeak ditu gustuko, baita itzaltsuak ere. Orkatx arrunta bakarrik ez, endalar landare igokaria ere ikusiko dugu, gora eta gora egiten, adar arantzatsuak zuhaixka geruzetan harroturik.

Urregaraiko terraza

Galtzadan barrena jarraituta, bidaztia basabidera irtengo da berriz ere. Eskuinetik segituko du ehunka metro, leun-leun. Lau bide elkartzen diren gunera helduta, ezkerrera hartu, hango barrera igaro eta Igotz baserrirantz abiatuko da. Goratasuna hartzeari eutsiko zaio, atsedenik gabe. Bi urki hazten diren tokira iritsita, ezkerrera egin, eta, porlan bidea gogaide, Igotz baserrira helduko da. Eraikina babesten duen pago sendoaren aurrean igaro, eta, bide nagusitik aldendu gabe, lepo batera helduko da. Ibiltariak Jantzilekuko gailurreria karstikoa bistaratuko du, baita kareharriari kilimak egiten dizkion artadi kantauriarra ere.

Sakonunearen beste aldean, Larruz baserria antzemango du. Gure bidazti trebeak haraino bideratuko ditu pausoak. Hala, tipi-tapa porlanezko bidean aurrera, pagoak, lizarrak, hurritzak eta urkiak janzten duten eraikin zahar batera helduko da. Gero, bigarren sakonune karstikoa inguratuta, Urregaraiko atsedenlekura iritsiko da. Lepo luzea zeharkatuta, Atxagaraiko aterpetxera helduko da. Bidaiariak haren atzetik jarraituko du, goratsuna hartuz eta urki eta pago bikainek ederki babestuta. Bedartzandiko gune karstikoa bete-betean harrapatuko du oinezkoak, zelaigune batera iritsitakoan. Eskuinera egingo du han, eta, harrizko eskailerak banan-banan zapaldu ostean, Santa Eufemia tenplura iritsiko da. Tontorra hurbil dago, baselizaren ondoan dagoen goranzko bidexka hartuta.

Bihar: Iragana, harrietan irarrita (V): Jaizkibelgo paramoudrak.]]>
<![CDATA[Harrizko ahurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2021-07-22/harrizko_ahurra.htm Thu, 22 Jul 2021 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/046/001/2021-07-22/harrizko_ahurra.htm
Ibiltaria Kripango (Arabako Errioxa) Koso izeneko plazatxoan hasiko da ibilian-ibilian. Aspaldi seinalatutako ibilbide sareari buruzko jakingarriak irakurtzeko aukera dago bertan. Urteak igaro diren arren, zutik irauten du zidorrak ondo azalduta dakarren informazio taulak. Matilla kalean aurrera eginda, oinkaria tipi-tapa hasiko da urratsak egiten, Toloño mendilerro aldera. Herriko saihesbidera iritsita, asfaltoa gurutzatu, eta, noranzkoari eutsita, zuzen jarraituko du. Igerileku zaharren parean, nekazari bideari ongi oratu ostean, mendilerro malkartsuak eskaintzen dituen talaia ezagunez gozatzeko parada izango du bidaztiak. Panorama, ezin hobea! Barrera orografiko garrantzitsu horretan, besteak beste, Palomares, Larrasa, Castillo, San Tirso eta Peñalta tontorrak nabarmenduko dira. Geologia interesgarriko lekuei dagokienez, aipagarriena -akaso- Goi Kretazeoko kareharriek eratzen duten San Tirso baselizaren ondoko monolito lirain eta sendoa. Zutarri dotorea, zinez, haren altzoan kulunkatzen lagatzeko modukoa. Gailurreria nagusitik 100 metro ingurura gailentzen baita monolitoa, harrizko itsasargi baten moldean nabarmenduko da.

Konglomeratuak

Astigar batzuen artetik igaro eta gero, ur biltegi handi batera iritsiko da ibiltaria. Eraikin hori eskuma aldean laga, eta PR-A 85 kodeari egokitu zaion Mendateetako itzulia zidorrari jaramon egingo zaio segidan. Antena bat atzean utzita, hareharrizko xendaz gozatzen hasiko da bizkor-bizkor. Adi ibiliko da han ibiltaria, argi zutoinen parean baitoa aspaldiko zidorra. Bidarriaz ez ezik, paisaiaz ere gozatzeko aukera izango du ibiltariak. Horiek horrela, Toloño mendilerroko kareharriak bertikalean jarrita daudenez, erraz egingo zaio zaleari labana zorrotzoi erreparatzea. Geologoen esanetan, 60 metro inguruko lodiera dute hormatzarrok, guztiak kareharri hareatsuz, kareharri bioklastikoz, kalkarenitaz eta dolomiaz osatuta. Fronte horren zamalkadura sistemaren konplexutasunari erreparatuko dio so-egileak aski soseguz, egitura hura Toloño mendilerroko hainbat sektoretan ageri baita. Estanpa pintoreskotik ihes egin ezinik, hortaz, El Nacederoko iturburu eta atseden eremura doan basabidearekin bat egin du bidaztiak.

Baina San Tirsoko monolitoa eta kareharrizko horma bertikalak ez dira oinezkoari arreta emango dioten altxor geologiko bakarrak. Kripango Oligozenoko konglomeratu ikusgarriak antzematea erraz izango da, mendilerroaren fronteari oratuta agertzen baitira kolore gorrixkako pareta bertikalak. Montorte izena hartzen du Kripan inguruko multzorik garrantzitsuenak. Altzoko Handiaren ezohiko hazkundearen kasuan bezalaxe, Montorte masa trinkoa erraldoi baten esku zabalaren antzera barreiatzen da garbi-garbi El Avellanal muinotik mendigunearen oinaldea zulatzen duten Peña Larga eta Balantziegoko aztarnategi arkeologikoetaraino. Gainaldean estugune eta ubide batzuk ireki dituzte azaletik joan ohi diren euri urek, eta, euriteen ondoren, jariatze urak -ez baitu iragazketarik egiten- ur emaria tupustean amildu eta ur-jauzi bitxiak sortu ohi ditu.

Mendatez mendate

El Nacederora jo gabe, eskuinetik jarraitzen duen harbideari men egingo zaio. Erkameztiaren babesean Kripan eta Bernedo lotzen zituen galtzada zaharraren arrastoak agertuko dira bide ertzean. Hari segika, goratasuna hartu eta minutu gutxira, basabide zabal batera iritsiko da. Ezkerrera egingo du ibiltariak orduan, eta Villafriako mendaterantz pauso arinak emango ditu. Basabideak eskuinera egiten duenean, zuzen ekingo dio, Montorteko ekialdeko aurpegi gorrixka aurrez aurre. Bide harritsuan gora segituta, erkameztiak berehala emango dio bidea pagadiari. Hurrengo bidebanatzean, ordea, Puerto Nuevora doan zidorra laga, eta zuzen jarraituko du ibiltariak, noranzkoa aldatu gabe. Pagadiaren babesean ehunka metro egin ostean, eskuinera okertu eta aldapa pikoari aurre egingo dio oinezkoak. Aldatsa amaitzeko gutxi falta dela, ezkerrera egin eta Montorteko gailurrera igoko da.

Besteak beste, Kripan, Elvillar, Lantziego eta Guardia dira ibiltariak harri ukaldi batera izango dituen herriak. Errioxa aldeko mahastiek eta galsoroek okupatzen duten lur eremuaren banaketak atentzioa emango dio paisaia arretaz behatzen duen orori. Galsoroak eta zereal labore horiak Toloño mendilerroaren babesean agertuko dira; urrunago, ordea, Ebro ibaiaren altzoan eta magalean, mahastiek osatzen duten itsaso barea.

Kripanera itzulera

Montorteko tontorretik aurreko bidebanatzera itzulita, lepora iristeko falta ziren azken metroak egingo ditu. Iparraldeko isurialdera igarota, zehar-zehar jarraituko du, mendebalderantz, hots, San Tirso gaina eta hari dagokion monolitoa altxatzen diren tokirantz. Ezkerraldean goititzen den El Avellanedo gaina guztiz inguratu delarik, Abelbidearen mendatera iritsiko da. Kripan, Bernedo eta Guardia udalerriek bat egiten dute zoko horretan, mugarriak adierazten duen legez. Unea iritsi da, beraz, gandorra lagatzeko eta Kripan aldera egiteko. Bidexkak sigi-saga egingo du hegoaldean barreiatzen den pagadian zehar. Hostozabalen enbor lirainen artetik, Montorteko gune trinkoa begiztatuko da tarteka-marteka. Pagadia atzean uztear dela -ehiza barrutia dioen seinale txiki bat dago-, xenda nagusia utzi, eta ezkerretik segituko du, pagadiaren babesean ostera ere. Argiaren habe batera heldutakoan, basabidean behera egingo du. Eta, Balantziegoko haranean gora doan bidearekin bat egitean, eskuinetik segitu eta Kripan herrira iritsiko da Donibaneoste kalean aurrera eginda.

Bihar: Iragana, harrietan irarrita (IV): Urregarai.]]>
<![CDATA[Aztarnen bila Urtsua mendian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2021-07-21/aztarnen_bila_urtsua_mendian.htm Wed, 21 Jul 2021 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2021-07-21/aztarnen_bila_urtsua_mendian.htm
Euskal Herriko arrokarik zaharrenak Urtsua mendian daude, Lapurdiko lur horiek lehenak izan baitziren itsaso azpitik azaleratzen. 545 milioi urte atzera egin beharra dago orogenia hura ulertzeko. Urtsua sortu zen garaian ez ziren existitzen gaur egun ikus daitezkeen animaliak eta landareak. Euskal Herria bera ere ez zegoen orain dagoen tokian. Denbora bateko paisaiaz ari gara, beraz. Funtsean, arroka metamorfikoak dira Urtsuan topatzen direnak. Besteak beste, Kanbriarraurreko gneis eta kuartzitak ikusteko aukera izango du Lapurdiko talaiara bertaratzen denak. Kuartzo, feldespato eta mikak lerrokatuak kausituko dira, estratu meheetan antolatuta. Altxor distiratsu batzuen estiloan, beraz, mineral desiratuok tontorrerako bidea zedarriztatuko dute. Hala nahi izanez gero, aspaldiko aztarnen bila abiatuko da oinezkoa, Urtsua mendiak zer irakatsia du eta.

Makeako alhaguneak

Urtsua mendiko itzulingurua gauzatze aldera, Makea herrira hurreratu behar du ibiltariak (Lapurdi). Luhuso eta Lekorne herriak lotzen dituen D-252 errepidea hartuta, Makeako Plaza auzora iritsiko da berehalakoan. Herriko etxea bertan dago, baita posta etxea ere. Errepidean ehunka metro aurrera eginda, ezkerrera jo eta, Kurutzaldeko auzotik igarota, Makeako Done Eztebe eliza goititzen den muinora iritsiko da. Bertan lagako du autoa, Urtsuako zirkuitua edo itzulia bertan abiarazten baita. Baigura, Iparla eta Artzamendiko talaia ezagunak bistaratzeko aukera ere profitatuko du bidaztiak Lapurdi ekialdeko balkoi eder horretatik.

Ipar-mendebalderantz hasiko da goratasuna hartzen. Kalean gora, Etxettoa, Bide Hegia eta Serorania etxe dotoreak gogaide izango ditu. Porlan bideari muzin egin gabe, atze-atzean utziko du Elizaldea eratzen duen baserri multzoa. Ezkerretik jarraituko du lehen bidebanatzean, eta Makeako alhagune aldera urratsak egiteari eutsiko dio. Urtsua mendiko hegoaldeko maldak eta mazelak izango dira bistan, baita haritz sendoek eta gaztainondoek ederki jantzitako etxolak eta etxaldeak ere; Uhurraskikoa eta Zeinhartekoa, besteak beste.

Haritz gorri batzuk hazten diren lekura iritsita, eskuinera egin eta, Uharazkiko etxe multzoaren eretzetik igarota, gora egiteari ekingo dio bidaiariak. Harik eta etxalde batera iritsi arte. Bidegaraia aldera nahiz Lekorne herrira joko du bide nagusiak. Horra jo gabe, ordea, ezkerretik doan basabideari ekingo dio oinezkoak. Seinale herdoildu batek jabetza pribatua dela jakinarazten duen arren, handik abiatuko da mendizalea, tinda horiko arrastoak bidelagun. Gaztainondoak, lizarrak eta haritzak gogaide, zehar-zehar arituko da orain aspaldiko harbidean gaindi, txoriak baino alaiago.

Irigibeldik gora

Haritzen babesean, etxola batera helduko da. Eskuinera egingo du han, eta, aldatsa amaituta, bide nagusiak errekasto batekin topo egiten duenean, ezkerretik segituko du, gaztainondo sendoen babespean. Garo alorrak hartuta ikusiko du Urtsuako magala. Eskuinera egingo du bide nagusiak goratasuna hartzearekin batera. Sigi-saga mendi maldetan, eta Irigibelgo lepora iritsiko da. Gaineko Ordokian, ezkerrera okertu eta, hegiz hegi ibilian, Urtsuako tontorrera iritsiko da azkenik.

Tontorretik iparraldeko magalari oratuko zaio ibiltaria. Garoak eta otakak kilimatuta, goratasuna galtzen hasiko da, haranetara jaitsi gabe. Tontorretik hamar minutura, ur biltegi batera iritsiko da. Ondo-ondoan antena bat dago. Orduan, ezkerrera jo eta Urtsuari itzulia egiteari eutsiko zaio. Itzuli ederra osatuz joango da orain, goratasuna galtzen den bitartean. Urtsubehereko etxolara helduko da laster batean. Pagoak, izeiak eta lizarrak hazten diren paraje liluragarria da. Etxola igaro bezain agudo, ezkerretik jarraituko du oinezkoak, betiere Urtsuako birari oratzearen kariaz. Errekasto baten ondoan, bidea bitan banantzen den lekuan, eskuineko bideari muzin egin eta goratasuna hartzen hasiko da ibiltari adeitsua. Iturbideko xendan aurrera eginda, etxola batzuen parera iritsiko da oinezkoa. Ezkerrera egingo du han, eta haritz amerikarrek eta gaztainondoak hartutako galerian barrena jarraituko. Basotik irten eta metro gutxira, aurrez aurre Mokorretako gaina dela, basabidetik irten, eta ezkerrean sigi-saga doan bideari ekingo dio. Aldatsari aurre eginda, Mokorretako lepora iritsiko da.

Behin lepoan, ibiltariak aukera du Mokorretako inguralde protohistorikoaz jabetzeko. Horretarako aski da eskuinaldean tentetzen den muinora igotzea. Bi terraza zeharkatuta, porlanez eginiko gurutzera helduko da. Talaiaz gozatuta, lepora jaitsiko da berriz, eta bide nagusiari jarraituko dio. Hasierako noranzkoari eutsirik, beraz, Ithalatze eta Aintxuxuritik Makeako plazaraino lagunduko duen bidea lagako du. Haren ordez, ibiltariak zehar-zehar jarraituko du pitin bat gehiago. Makeako Elizaldean itxi egingo da Urtsua mendiko itzulia.

Bihar: Iragana, harrietan irarrita (III): Montorte.]]>
<![CDATA[Frailea, Bardea Beltzaren ikonoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2021-07-20/frailea_bardea_beltzaren_ikonoa.htm Tue, 20 Jul 2021 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2021-07-20/frailea_bardea_beltzaren_ikonoa.htm
Milaka hektarea biltzen dira Nafarroako hegoaldean, Aragoiko mugetan. 45 kilometro luze den eremu harrigarria luzatzen da iparretik hegora, eta oso profil geometriko irregularra du. Historian, inguruko herri ugarik eskubidea izan dute Bardeako natura oparoaz profitatzeko. Izan ere, Bardeako parajea nekazaritzari ez ezik, abeltzaintzari ere hertsiki lotua izan da. Transhumantziaren garrantziaz ohartzeko parada izango du bisitariak ibilbidean aurrera egin ahala.

Harrizko tapiza

Frailearen harrizko gaina edo burua zapaltzeko, Bea izeneko etxaldera (Nafarroa) hurbildu beharra dauka ibiltariak, lehenik eta behin. Buñueldik Taustera doan NA-126 errepideko 22. mugarri parean, Bardeako basamortu eremuan barrena doan nekazari bidea agertuko da. Informazio gune bat dago han, bide ondoan. Buztinez estalitako magal urratuak antzemango dira autotik irten gabe. Bisitaria Bardeako paisaiaren ezaugarriak begiztatzen hasiko da segituan. Euri urak eta haizeak indarrez eta gogor higatuta, han eta hemen agertuko dira kolore okrea darien muinoak, irudizko paisaia jantzaraziz. Muino apetatsuak izan arren, atentzio osoa erakartzen dute geomorfologia aldetik, talaiok arras interesgarriak dira eta. Hareharrizko eta kareharrizko substratuek tinko eusten dioten bitartean, lauzaz osaturiko terraza moduko ordokiak bistaratuko dira zoko-mokoetan. Harrizko txapela lur joarazita, ordea, urak gogor ekingo dio zizelkatze lanari, eta, urteen poderioz, paisaia harrigarria modelatuko du. Eredu gisa, Fraileko muino gotortua.

Lau bat kilometro egin ostean, bidebanatzean ezkerrera hartu, eta etxaldera iritsiko da oinezkoa. Aparkalekua bertan da, etxolaren parean. Cabezo del Fraile talaia sonatua aurrez aurre agertuko da, estanpa baten antzera edo. Aparkalekutik talaiara zuzen jo gabe, ordea, urratsak egiten hasiko da mendebalderantz. Hala, berehalako jaitsiera bat egin ostean, eskuinetik doan bidexkari segitu, eta, nekazari bide zabalak alde batera utzita, labore soroak inguratzen hasiko da bisitaria. Lehen sakanera iritsiko da zalea, espartzua, erromeroa, ezkaia eta eremu mediterraneoari lotuta dauden hainbat espeziek lagunduta, baita landare aromatikoon zabukatze mugimenduaren sintonia gogaide ere. Lur gorrixkak inguruan direla, sakantxoa zeharkatu, eta gora egingo du jarraian, aurreraxeago antzemango den lepora heltzeko asmoz. Lepotik ikuspegi politak izango dira. Atentzioa, akaso, sakaneko zintzurrean musika organo baten moldean eratutako substratu bertikalak piztuko du. Ederra!

Gazteluaren hondarrak

Bardeako organo musika gogaide, beraz, bidexkari segituta, bigarren sakanera iritsiko da. Magal buztintsuak zeharkatzeari eutsita, denbora gutxi emango du bidaztiak azken sakanera iristeko. Igoera piko batek Modorrako bide zaharrean utziko du txangolaria. Aurrera jo baino lehen, soa hegoaldera luzatzea komeni da, hegoaldeko ordoki zabalaren gainetik Moncayo mendi ezaguna agertuko da eta. Aragoiko natur parkerik interesgarrienari bizkarra emanda, halere, mendian gora abiatuko da. Fraileko talaia aldera urratsak egiten hasita, beraz. Modorrako bidean euri urek jorratutako lana nabarmenduko da laster; izan ere, silex harria, kareharria eta gainerako material bigunak bidexkan bertan pilatuta agertuko dira, nahas-mahas, inguralde sakantsu baten tankeran. Luiziak eta lur higitzeak bistan izango dira bidean, eta bidaztiak salto batzuk eman beharko ditu, nahitaez, xendari ongi eusteko.

Apurka-apurka korritzen ari den ibarraz beste aldean, Cabezo del Fraile tontorra agertuko da, airoso eta harrotasunez beterik. Arroila baten moduko ebakidura bitxi bat nabarituko da talaiako gandor malkartsuan. Ataka natural horrek gogora ekarriko du Pirinioetako Monte Perdidoko kondaira ezaguna. Haren arabera, Errolan Karlomagnoren ilobak, Durandal ezpata erabilita, koska bat ireki zuen Pirinioetako mendilerro hartan. Fraileko terrazan, zorionez, ezpata konturik ez da izango; edo bai. Izan ere, Nafarroako Erresuma defendatzeko altxarazitako gaztelu baten harriak ikusiko dira gainaldean bertan.

Lehen aldatsa samurtzen denean, besteak beste, elorri triska (Rhamnus lycioides) eta intsentsu sabina (Juniperus thurifea) landareek protagonismoa hartuko dute. Gaztelura zuzenean igo ordez, bide seinalatuak zehar-zehar eramango du bisitaria, aspaldiko labore soroak inguratuz. Une batez, bidexkak eskuinera egin, eta, muinoaren mendebaldeko magalari aurre eginda, gainaldeko hareharrizko harresiraino lagunduko du. Jaizkibelgo kostaldeko magalean gertatzen den bezala, hareazko harrietan sorrarazitako artelan porotsuak bistaratuko ditu so egileak tontorrera azken jauzia egin aurretik. Talaiatik ikuspegi zabalaz gozatzeko aukera paregabea egongo da. Bista aurrean, besteak beste, Aragoiko lur emankorrak, Antxo Abarka santutegiko talaia, Bardea Beltzeko paisaia iluna eta ordokietako labore soroak eta harrizko txapel sonatuak.

Itzulera bide beretik gauzatuko da, mendi maldetan behera eginez, bai eta lur buztintsuetan kilimatuta ere.

Bihar: Iragana harrietan irarrita (II): Urtsua.]]>
<![CDATA[Saibiko zirkuitu aparta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/023/001/2021-06-08/saibiko_zirkuitu_aparta.htm Tue, 08 Jun 2021 00:00:00 +0200 Josean Gil-Garcia https://www.berria.eus/paperekoa/1865/023/001/2021-06-08/saibiko_zirkuitu_aparta.htm
Gerra garaiko tiro hotsen urrutiko oihartzuna lozorroan, zorionez, akaso artega galdegingo diogu geure buruari zer diren Saibiko muinoan ikusiko ditugun zauri sakonak, edota zer dakarren gogora muinoan bertan gailentzen den harrizko gurutzeak. Hamarkada batzuk egin behar ditugu atzera jakin-mina aseko bada. Eusko Gudarosteko tropa errepublikanoak eta altxamenduaren aldeko batailoiak aurrez aurre jardun ziren bertan, jo eta su, Urkiola gaineko talaia sonatua menderatzea xede. Orduan bazen zer defendatua, eta, tamalez, gorpuz beztitu ziren bazterrok 37ko udaberri lainotsuan. Eta odolaren gorritasuna nagusitu zen Saibiko pentzeetan. Gero, gurutzea gailendu zen airoski tropa frankisten hilak eta zaurituak omentzeko. Horixe izan baitzen diktadorearen lehen mandatua gerra amaitutakoan. Hura hil ostean, haatik, biktima errepublikanoak oroitzeko ikur bilakatu zen Saibiko gurutzea.

Saibi sabaia

Urkiolako mendatean emango diogu hasiera ibilbideari. Bizkarra jatetxearen eretzetik igarota, errepideari bizkarra eman eta Toki-Alai parketxerantz joango gara. Urki eta pago xumeek osatzen duten ilararen babesean hasiko gara goratasuna hartzen. Bide nagusiaren paraleloan doan zidorra baliatuko dugu laster, betiere igoera samurragoa egite aldera. Toki-Alai interpretazio gunera iristear, eskuinera egin, eta ikuspegi ederra izango dugu Durangaldeko mendilerro malkartsuaren gainean.

Saibitxikiko mazelak inguratzen hasita, bete-betean harrapatuko dugu Eskuagatx mendigune karstikoa, baita Mugarra eta Untzillatx mendi puskak ere. GR 282 Naturzaintza ibilbidearen nondik norakoak dakartzan informazio taula batera helduko gara bizkor. Bidebanatzean, ezkerrekoa utzi, eta zuzen jarraituko dugu Lawson altzifreak hazitako errainuan barna goazela. Basotik irtendakoan, leporaino jarraitu, eta azken metroak belardian gora egingo ditugu. Hala, lubakiak eta zuloguneak saihestuta, 1937ko guduan hil eta zauritu gudarien omenezko gurutzetzarrera iritsiko gara. Atanda-harria baliatuko dugu inguruko bazterrak ezagutzeko.

Tontorretik lepora itzuli, ezkerrera egin, eta 100 metro ibili ostean, basabidetik irtengo gara jaitsierari ekiteko. Aldazitala atsedenlekua erreferentziatzat hartuta, belardian behera egingo dugu. Belardia amaituta, pinudian sartu, eta GR 12 zidorreko pintura arrastoa daraman basabidea zeharkatuta, basoan barrena jarraituko dugu, harik eta beste pista batekin topo egiten dugun arte. Orduan, ezkerretik jo, eta Saibitxiko hegoaldeko mazelak zeharkatzeari ekingo diogu. Ehunka metro egin ostean, basabidea bitan banatzean, eskuinekoa aukeratu eta, urkiak eta pinuak ondoan daramatzagula, uraska txiki batera iritsiko gara. Une horretan, eskuinera jo, eta, zeharkaldi laburra egin ondoren, pagadian murgilduko gara. Zidorra utzi gabe, Aldazitala atsedenlekura iritsiko gara.

Urkiolara igotzen den errepidea zeharkatuta, basabidetik jarraituko dugu. Lehen bidebanatzean, eskuinekoa hartu, eta Santa Apolonia santutxorako urratsak egiten hasiko gara. Errekastoaren gainetik igaro bezain laster, basabidea utzi, eta ezkerreko mazelan gora egingo dugu. Belardia amaituta, hesi bat gurutzatu, eta Santa Apolonia baseliza xumera iritsiko gara. Pagadian zehar ibilbide aparta egin ostean, Urkiolako santutegian emango diogu amaiera Saibiko zirkuituari.]]>