<![CDATA[Juanma Gallego | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 28 May 2018 11:54:54 +0200 hourly 1 <![CDATA[Juanma Gallego | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«NASAn beste modu batez begiratzen gaituzte orain»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2173/016/001/2018-04-01/nasan_beste_modu_batez_begiratzen_gaituzte_orain.htm Sun, 01 Apr 2018 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2173/016/001/2018-04-01/nasan_beste_modu_batez_begiratzen_gaituzte_orain.htm Mars 2020 misioa prestatzeko bilera batean. Pilula baten antza duen tramankulu txiki bat esku artean du kimikariak. Mineral bat dago barruan: Mexikotik etorritako kaltzita laranja bat. Halako mineralak baliatuko dituzte planeta gorrian bizi aztarnak bilatuko dituen tresna kalibratzeko.

Zertan lagun dezake kaltzita horrek bizia bilatzeko orduan?

Mars 2020 misioko robotean doan tresna bat kalibratzeko erabiliko dugu. Guztira, halako 24 lagin joango dira kalibrazio txartelean. Marte aztertzeko erabiliko den tresna multi-espektroskopikoak erreferentzia zehatzak behar ditu analisia egin baino lehen baldintzak nolakoak diren zehazteko. Lagin honek duen osaketa kimikoa ezaguna denez, horren arabera tresna kalibratu ahal izango dugu. Bai Marten bai Lurrean egonda ere, halako tresnek egunero kalibrazioa egin behar dute, eta, inguruaren baldintzak aldatzen badira, sarriago egin behar dute doikuntza hori. Marten hezetasuna ez da asko aldatzen, baina gauaren eta egunaren artean dagoen tenperatura aldea oso nabarmena da. Esku artean daukazun kaltzita hauxe Martera joateko hautagaia da, baina azkenean seguruenera ez da hegaldi horretan joango, laginei beste prozesu kimiko bat ezarriko diegulako.

Hori guztia, zertarako?

Bizi zantzuak bilatzeko. Jende askok uste du oraindik orain Marten ura ote dagoen eztabaidatzen ari garela. Ez da horrela. Eztabaida hori itxita dago. Ibairik ez dago, noski, baina badira gantz asko duten urak, hezetasun erlatiboa dago, izotza dago, eta badakigu urari lotutako historia geologikoa dagoela planetan. Geologiaren ikuspuntutik, Lurrean gertatzen diren antzeko prozesuak izan dira Marten. Oinarrizko elementu kimikoak ere Lurrean dauden berdinak dira, isotopo desberdinak badituzte ere. Orain erronka da jakitea ea noizbait bizia egon ote den, edo orain bizi mikrobianoa ote dagoen. Jakin badakigu lurrazalean ezinezkoa dela hori. Tartean, bertan oso erasokorra den perklorato bat dagoelako: oxidazioaren bitartez, zeluletako mintzak apurtuko lituzke. Baina lur azpian aterpea har lezake biziak. Horregatik, besteak beste, oxalatoak bilatuko ditugu. Zelulek kaltzioko azido oxalikoa isurtzen dute, eta azido horrek inguruan egon daitekeen kaltzio karbonatoarekin erreakzionatzen duenean sortzen da kaltzioko oxalatoa. Oso konposatu egonkorra da. Giltzurruneko harriak, adibidez, kaltzioko oxalatoak dira. Ez dago animalia jatorria ez duen oxalatorik. Beraz, Marten oxalatoak topatuz gero, bertan bizia egon den froga lortuko genuke.

Espaziora joan behar duten tresnek oso proba gogorrak egin behar dituzte. Horiei ez al diezu beldurrik?

Orain jada ez, zorionez, arrakastaz gainditu ditugulako. Lehenengoa NASAn egin zen, Pasadenan [AEB], eta bigarrena Miñanoko [Araba] Aeronautikaren Zentro Teknologikoan egin dugu. Halere, datorren hilabetean beste bat egingo dugu. Baina egia da proba horiek zinez gogorrak direla. Esan zigutenean zer egin behar genuen, ezin nuen sinetsi. 4.000 G-ko indarra ezarri behar izan diogu tresneriari. 4.000 G! Benetako kanoikada da hori. Xehetasun guztiak izateko, kamera geldo baten bitartez grabatzen da prozesua. Laginak apurtzen badira, hauts pixka bat askatzen da, eta hori ezin daiteke gerta Marten, kutsadura sortuko lukeelako. Den-dena, noski, areto zurian egiten da, hau da, batere kutsadurarik gabeko gela batean.

Hortaz, Euskal Herrian halako probak egitea lortu duzue?

Bai. Jende gehiena ez da horren jabe, baina puntako teknologiako gauza asko egiten ari gara hemen, beste leku askotan egin ezin dituztenak. Bertoko industria oso ona da, zehaztasun handiko piezak egiteko gaitasuna du. Frantziako kideek aitortu digute eurak ez direla gai zehaztasun handiko zenbait pieza egiteko. Konturatu gara maila teknologiko handia daukagula hemen.

NASAk darabiltzan prozedurak oso zorrotzak omen dira...

Hala da. Protokoloak zehazten dituen betebeharrak egiten ez dituena prozesutik kanpo gelditzen da. Kito. Egutegiari dagokionez ere arras zorrotzak dira: egutegian zehaztutakoa egin arren, egindakoa ez baduzu dokumentatzen, prozesutik eroriko zara. Haiei ez zaie axola zu misiotik kanpo gelditzea. Izan ere, asko dago jokoan. Demagun ontziak Marten lurreratze txarra izaten duela. Halako egoera batean, hara eramatea lortu dituzun tresnak apurtzeko arriskua ezin da onartu. Guri esan ziguten lurreratzerik txarrenean tresnak 1.000 G-ko indarrak nozituko lituzkeela, eta, halere, 4.000 G nozitzeko moduko tresna eskatu digute. Bestalde, orain ingeniaritza eredua egin berri digu: Martera joango den tresnaren parekoa da, benetako gailua ekoizteko prozedura berberak erabilita. Erronka zaila da, inoiz ez baita egin halako tresnarik. Abendurako bukatua izan behar dugu.

Joan den astean aurkeztu dituzue azken emaitzak NASAn. Nola joan da kontua?

Gure tresnari dagozkion emaitzak aurkeztean, NASAkoek zoriondu egin gaituzte. Tira, badirudi NASAko kuartel nagusian esan dutela: «Bilboko hauek barrura doaz». Prozesuak dituen maila horiek guztiak gainditzea erronka handia da. Orduan konturatzen zara benetako mugan zaudela. Egia esatea nahi baduzu, nik inoiz ez nuke imajinatuko jarri ziguten erronkari erantzun positiboa eman ahal izango geniokeenik. Baina hasiera zaila izan da. Asko harritu nintzen ikustean hau bezalako analisiak prestatzeko ia kimikaririk ez zegoela. Orain arte batez ere geologoek eta fisikariek landu dute kontua. Haiek urteak daramatzate modu jakin batean lan egiten. Orduan zu azaltzen zara, gauzak beste modu batean egin daitezkeela esanez. Hasieran ez gintuzten kontuan hartzen, baina gero konturatu dira arrazoia genuela. Orain beste modu batean begiratzen gaituzte, eta zerbait egin behar denean iritzia eskatzen digute. Era formal batean orain gonbidapena egin digute operazioko giza taldeko partaide izateko.

Zer esan nahi du horrek?

Tira, kristoren zoramena! Horrek esan nahi du Martetik datuak jasotzen direnean areto batean egon behar duzula, datozen datuei adi. Denbora errealean robotak aurrean duen irudia izango duzu pantailan, eta zure tresnak egindako analisiak zuzendu behar dituzu. Marteko ordutegiaren arabera lan egin behar duzu. Curiosity robotaren kasuan, adibidez, 17:00etatik 02:00 arte lan egin behar duzu. Izan ere, egunero leiho bat duzu, Marten informazioa jasotzen duen satelitearen arabera.

Italiako Ponpeian ere denbora dezente daramazue lanean...

Bertakoa ere oso zirkulu itxia da. Italiako kide batzuek galdetu digute ea nola lortu dugun bertan sartzea. Orain Ponpeiako Parke Arkeologikoko Laborategiko aholkulariak gara. Hasieran Finlandiako talde batekin hasi ginen bertaratzen. Arkeologoak zirenez, asko harritu ziren hasi ginenean mota guztietako tramankuluak ateratzen. Eurek ere gauza asko ematen zuten ziurtzat, eta guk bestelako ikuspegia eman diegu. Adibidez, hormetako pigmentuak eguzkiaren eraginagatik zuritzen zirela uste zuten, kalean karteletako margoetan hala izaten baita. Baina prozesu horiek ez dute zerikusirik, batzuk pigmentu organikoak eta besteak inorganikoak direlako. Margoetan agertzen den beltzaren osaketan ere ez du beti zertan karbonoa egon. Orain kolaborazio hitzarmena berritu dugu, parke arkeologikoko arduradunak oso pozik daudelako emaitzekin. Asko eskertzen dute guk ematen diegun zerbitzua: bertaratu eta laginak hartu behar izan gabe gure tresneriarekin bertako ondarea arakatzen dugu, eta emaitzak berehala izateko aukera daukagu, gainera.

Arlo horretan patente berria lortu duzue. Zertan datza?

Sintesi kimikoko produkturik erabili beharrik izan gabe, hormaren gainean ezar daitekeen biozida bat sortu dugu. Gainera, parke arkeologikoko lorategietan bertan eskuratzen dugu lehengaia, bertako orbelak baliatuz. Funtsean, materia organikoaren deskonposaketatik propietate biozidak dituzten konposatuak sortu ditugu. Nanokapsuletan sartu ditugu. Praktikan zer nolako portaera duten ikusteko dago. Organismo kolonizatzaileak datozenean, horman botatako nanokapsulak jango dituzte, eta, nahi gabe, barruan dagoen biozida askatuko da. Inurrien kontra erabiltzen diren tranpen antzera funtzionatzen du sistemak.]]>
<![CDATA[Gorputzaren zelatariak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/014/001/2018-03-25/gorputzaren_zelatariak.htm Sun, 25 Mar 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1950/014/001/2018-03-25/gorputzaren_zelatariak.htm
Bereziki kimika, fisika, biologia, ingeniaritza eta medikuntzaren alorrean aritzen diren zientzialariak bildu dira, ESMI Europako Irudi Molekularreko Elkarteak egindako deiari erantzunez. Gaixotasunak garapenaren lehen faseetatik antzemateko eta tratamenduen aurrean organismoak ematen duen erantzuna ebaluatzeko bidea ematen dute irudi molekularreko teknikek.

«Tresna horiei esker, aukera dugu bizidunetan gertatzen diren prozesu biologikoak aztertzeko, betiere modu ez-inbaditzaile batean, hau da, kalterik sortu gabe», azaldu du CIC Biomaguneko ikertzaile Jordi Llop-ek. Kongresua antolatzeko lanetan buru-belarri ibili da Llop azken asteotan, baina, urtean zehar, noski, irudi molekularrari lotutako jardun jakin batean ibili ohi da. Kimikaria da bera, eta erradiokimikaren diziplina ikertzen du. «Erradioaktibitate hitza entzutean, oraindik ere jende asko pixka bat beldurtzen da, baina erradiokimika arras erabilgarria da». Botika bat garatzeko prozesuan, esaterako, zeresan handia omen du erradiokimikak. «Botika batek proba asko gainditu behar ditu. Horietako proba batean, botikak organismoan egiten duen ibilbideari erreparatzen zaio. Ezinbestekoa da ziurtatzea botika bat bizidun batean sartzen denean dagokion tokira doala. Baina hori ikertzea zeharo konplikatua da, eta bideetako bat guk erabiltzen duguna da: molekula horiek erradioaktibitatearen bitartez markatzen ditugu. Funtsean, botikaren molekuletan sartzen dugun material erradioaktiboko kopuru txiki horrek aukera ematen digu jakiteko non dauden molekula horiek une bakoitzean».

Gaixotasunei aurre egiteko ere halako teknikak erabiltzen dira. Alzheimerra aipatu du Llopek. «Normalean, pazientea oroimen galerak nozitzen hasten denean konturatzen gara alzheimerra izan dezakeela. Baina gaitza urte asko lehenago garatzen da, eta, sintoma kliniko horiek baino lehenago, organismoaren barruan aldaketa batzuk agertzen dira. Aldaketa horiek irudi teknikei esker ikus daitezke. Beraz, prebentzio goiztiarra garatzeko modua ematen du irudi molekularrak; era horretan, errazagoa da hasieratik tratamendu egokiak martxan jartzea».

Alzheimerraren kasuan, amiloide ehunak atzematea izan daiteke gakoa. «Duela urte gutxi arte, pertsona bat Alzheimerren gaixotasunak jota hil zela diagnostikatzeko bideetako bat zen garuna hartzea eta beta-amiloide izeneko proteina baten metaketak ote zauden ikustea. Hau da, ikerketa post mortem egiten zen, autopsian. Orain, irudi teknikei esker, amilode plaka horiek in vivo ikusi ahal ditugu».

Adituak azpimarratu duenez, gaixotasun honen zioei buruz teoria asko daude, baina plaka horien agerpena gaitzari lotuta dagoela azaldu du. «Tamalez, oraingoz alzheimerrak ez du tratamendurik, baina, etorkizunean tratamendu bat garatzea lortzen badugu, funtsezkoa izan daiteke proteina in vivo antzematea». Hilaren 12an ezagutarazi dute norabide horretan doan azken aurkikuntza, PNAS zientzia aldizkarian argitaratutako artikulu baten bitartez. Munduko beste zenbait ikerketa zentrorekin batera, CIC Biomaguneko ikertzaileek bide berri bat lortu dute amiloide ehunak atzemateko. Horretarako, urrezko nanopartikulak gehitu dizkiete ehunei; modu horretan, errazagoa egin zaie proteina horien agerpena ikustea. Ikertzaileek proposatu dute teknika berriak oso ehun txikiak atzemateko aukera eman dezakeela; beraz, teorian bederen, horrek bidea emango luke gaitza hasierako faseetan atzemateko.

Anatomiatik harago

Gorputzaren barrenak ikusteko tekniken artean, batzuk oso ezagunak dira. «Kaletik doan norbaiti galdetuko bagenio, seguruenera ordenagailu bidezko tomografia edo X izpiak aipatuko lizkiguke. Aspalditik martxan dauden teknikak direnez, oso ezagunak dira». Halere, teknika horiek «anatomikoak» direla argitu du Llopek. «Gauzek zer itxura duten erakusten dute. Horietatik harago, baina, irudi molekularreko teknikek ahalbidetzen digute ikustea maila molekularrean gorputzean gertatzen diren prozesuak».

Horren adibide dira positroi-igorpenezko tomografia edota monofotoi-igorpenezko tomografia izeneko teknikak.

«Horiek ez dira hain ezagunak, eta kontraste erradioaktiboko agenteak erabiltzen dituzte». Horrez gain, teknika berri asko agertzen ari direla azaldu du Llopek, hala nola tomografia optikoa, fluoreszentzia bidezko tomografia eta irudi fotoakustikoa. «Orain garatzen hasiak dira, baina hemendik urte gutxira asko hobetuko dira, seguruenera».

Medikuntzaren kanpoko aplikazioak ere badira, noski. Adibidez, halako teknikak intsektuak arakatzeko erabil daitezke, eta baita anbarean aspaldi arrapatutako fosilak ikertzeko ere. Bestalde, telebistako dokumentaletan ia-ia klasiko bat da ikustea Antzinako Egiptoko faraoi baten momia eskaner baten barruan sartuta. «Erabilpen bitxiagoak badira. Adibidez, nire ikerketa kide batek teknika horiek baliatu ditu hegazkinetako ogitartekoak arakatzeko. Bide horretan, jakin daiteke nolakoak diren elikagaiaren kontserbazioa eta eboluzioa».

Zabaltzeko erronka

Etorkizuneko erronkei buruz galdetuta, adituak erantzun du teknologia are gehiago hobetzea gako izango dela irudi molekularraren abantailez profitatzeko. «Irudi hobeagoak ematen dituzten makinak lortu behar ditugu. Funtsean, bereizmen espaziala eta tenporala hobetzea da erronka: gorputzaren barruan hiru dimentsiotan zer gertatzen den ikusi ahal izatea, azken finean».

Llopek uste du datozen urteetan medikuntza pertsonalizatuaren alorrak garapen handia izango duela, eta hori egin ahal izateko ezinbestekoa dela bereizmen handiagoa lortzea.

«Norbaiti tratamendu bat ezarriz gero, funtsezkoa izan daiteke azkar jakitea tratamendu hori ondo funtzionatzen ari ote den. Kontuan izan behar dugu botikek maila molekularrean lan egiten dutela. Beraz, maila horri begiratuta jakin daiteke ea gauzak hobera ala txarrera ote doazen, sintomak agertu arte itxaron behar izan gabe». Llopen ustez, batez ere minbiziaren aurkako tratamenduetan, maila molekularrean ikuspegi egoki bat izateak tratamendu egokiagoak lortzeko bidea emango du. «Askotan, tratamendu orokorrak ematen dira, baina sarritan gizaki bakoitzak modu desberdinean erantzuten dio tratamendu bakoitzari».

Ohi bezala, badira zientziaz harago dauden faktoreak, eta horiek ere garrantzi handia dute. Teorian, tratamendua hasi eta gutxira irudi tekniken bitartez posible da botikaren eragina zehatz ikustea, baina ezagunak dira osasun arlo publikoan egon ohi diren itxaron zerrendak. Ez dirudi, bada, erronka makala. «Tira, erronka baino gehiago, nik esango nuke hori ametsa dela. Egia da askotan osasunaren alorrean lortzen diren abantailak gutxi batzuentzat baino ez direla: toki egokian jaio direlako edota diru asko daukatelako. Horregatik, gure asmoa da teknologia hau ahalik eta gehien merkatzea, gizarte osoaren esku egon dadin. Baina pausoak eman dira. Adibidez, TAC motako tomografia asko zabaldu da, eta orain askoz errazagoa da edonori proba hori egitea. Bide horretatik jarraitu behar dugu».]]>
<![CDATA[Azkar dabil gezurra, atseginez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2340/016/001/2018-03-18/azkar_dabil_gezurra_atseginez.htm Sun, 18 Mar 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2340/016/001/2018-03-18/azkar_dabil_gezurra_atseginez.htm
Baina, alor honetan ere, gauzak aldatu dira. Lehen, espezialisten esku zegoen zeregin hori, baina informazioaren teknologiek gezurraren zabalpena ere «demokratizatu» dute. Inteligentzia zerbitzuak, eragile politikoak, enpresak zein alboko auzokideak, horiek guztiak gai dira gaur egun albiste faltsuak sortzeko eta zabaltzeko.

Gaiari buruz orain arte egin den ikerketarik handiena plazaratu du Science aldizkariak hilaren hasieran. MIT Massachusettseko Teknologia Institutuko (AEB) ikertzaileek Twitter sarean 2006tik 2017ra zabaldu diren 160.000 mezu jario aztertu dituzte. Guztira, 3 milioi lagunek ingelesez zabaldutako mezuak kontuan hartu dituzte. Emaitza argia atera dute: benetako albisteekin alderatuz, albiste faltsuak azkarrago eta zabalago hedatzen dira.

Datuetatik kontu faltsu eta automatikoak —bot deituak— kentzeko algoritmo bat ezarri ondoren etorri da ezustekorik handiena: bot horiek ez, gizakiak omen dira albiste faltsu gehien zabaltzen dutenak.

Ikerketa egin duten egileen arabera, Twitter sarean dauden lagunek informaziorik berriena zabaltzeko joera dute, eta gezurrezko informazioak egiazkoak baino berriagoak ei dira.

Albisteek eragindako emozioak ere zenbatu dituzte. Horrela, zurrumurru faltsuek sorpresa, beldurra eta atsekabea eragiten dituzte bereziki. Benetako albisteak, berriz, tristura, ikusmin, alaitasun eta konfiantza iturri dira.

Ikerketa horren emaitzek ez diote harridurarik sortu Errioxako Nazioarteko Unibertsitateko (Espainia) irakasle Luis Miguel Romerori: «Gizakiak ez dauka informazioa bahetzeko gaitasun mediatiko nahikorik. Morbo gehien edo titular deigarrienak dituzten albisteak zabaltzeko joera dago, eta baita norberaren ikuspuntua babesten duten albisteak ere».

Komunikazioan doktore da Romero, eta desinformazioa du ikerketa lerroetako bat. Haren esanetan, «irakurtzeko eta idazteko heziak gara, baina ez informazioa hautatzeko. Gainera, informazioaren benetako saturazioa dago orain».

Kontsumitzaileei ez ezik, arazoa hedabideei eta sare sozialei ere badagokiela uste du Romerok. «Ezohiko hedabideak sortzen ari dira, hedabide berri bat martxan jartzea nahiko erraza delako. Gainera, hedabide berri hauek askotan ez daukate editore edo koordinatzaile bat informazioaren kalitatea bermatzeko». Sare sozialei dagokienez, portaera automatizatua duten bot-ak eta sentimendu prediktiboen analisia egiten duten algoritmoak nagusitzen ari direla azaldu du adituak. «Adibidez, Facebookek orain erabiltzen duen algoritmoak gertuko informazioak lehenesten ditu, baina baita elkarrekintza gehiago dituzten albisteak ere. Horregatik, Facebooken agertzeko, ohiko hedabideak albiste deigarriak egitera behartuta daude, eta ez horrenbeste albiste informatiboak. Hori egiten ez badute, ez dira sareetan agertuko».

Oihartzun ganbera

Fabiana Zollo informatikariak desinformazioaren zabalpena ikertzen du Veneziako Ca' Foscari Unibertsitatean (Italia). Haren aburuz, informazioa kontsumitzeko garaian, faktorerik garrantzitsuena berreste alderako isuria deitua da: norberak bere sinesmenarekin bat datozen informazioak aukeratzeko joera, alegia. Sare sozialetan «oihartzun ganberak» sortzen direla azaldu du. «Antzeko pentsaera duten lagunak biltzen dira bertan, eta horrela aurreiritziak indartu eta polarizatu egiten dira».

Horregatik, ikertzaileak uste du polarizazioaren arazoari errotik heldu behar zaiola. «Informazio faltsuak gezurtatzea, gertaerak egiaztatzea eta antzeko irtenbideak oso mugatuta daude». Zolloren taldean egin duten azken ikerketan, berreste alderako isuria aztertu dute bereziki, eta faktore horretan zentratu dira berri faltsuen kontrako teknika berriak lortzeko. Arreta albiste faltsuetan jarri beharrean, beraz, pertsonengan jarri dute. Albiste faltsuak bereziki sortzen dituzten gaiak identifikatu nahi dituzte, albiste faltsuen kontra jotzeko.

Arazoa larria dela jakinda, zer egin daiteke horrekin? «Plataformak, edukiak eta pertsonak biltzen dituen sare neutrala eta integratua» beharrezkoa dela uste du Zollok. Haren ikerketa taldean gaiari buruzko behatoki bat martxan jartzen ari direla nabarmendu du adituak. «Bakoitzak nahi duena sinets dezala, baina, desinformaziotik ahalik eta urrunen izanda».

Alde teknologiko hutsetik datozen irtenbideekiko zuhur azaldu da Zollo. «Arazoa konplexua da; bat-bateko irtenbideak desegokiak eta zoritxarrekoak suerta daitezke. Adibidez, egia eta gezurra bereizteko orduan, arriskutsua eta naif da bakarrik konfiantza jartzea makinen ikaskuntzako algoritmoetan, edo atzean dauden zientzialariengan. Desinformazioaren kontra borrokatzeko, polarizazioa arindu behar dugu».

Luis Miguel Romerok proposamen zehatza egin du: «Prentsa elkarteek marko bat zehaztu beharko lukete benetako hedabideak zeintzuk diren adosteko. Hedabide bakoitzari ere fidagarritasun maila bat ezarri ahal zaio. Prozesu hori Mugarik Gabeko Kazetariak erakundeak gainbegira lezake, objektibotasuna bermatzeko. Ondoren, sare sozialak irizpide horiek sartu beharko lituzkete beraien algoritmoetan».

Romerok berak adierazi duenez, bidea ez da erraza izango. «Ni komunikazio politikoaren arloan kontsultorea naiz, eta, batzuetan, azpikerien bitartez alderdi baten edo bestearen kontra jotzeko proposamenak heldu zaizkit. 'Baina hi burutik jota al hago, konpai?', erantzun ohi diet. Arazoa da egon badirela halako enkarguak hartzen dituzten kazetariak».]]>
<![CDATA[Ona, polita eta, faborez, supereroalea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2001/016/001/2018-03-11/ona_polita_eta_faborez_supereroalea.htm Sun, 11 Mar 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2001/016/001/2018-03-11/ona_polita_eta_faborez_supereroalea.htm
Material horrek izugarrizko ezaugarriak ditu: malgua eta arina izanda, izugarri gogorra da. Horregatik, luze eta zabal hitz egin da etorkizunean izango dituen aplikazioei buruz. Aste honetan aurkeztu dute itxaropen berri bat: material supereroalea bihurtzeko aukera ireki berri dute zientzialariek.

Astelehenean, Nature aldizkarian eman zuten aurkikuntzaren berri, MIT Massachusettseko Teknologia Institutuko zientzialariek sinatutako bi artikulutan. Aurkikuntza egin duen ikerketa taldea gidatzen du Pablo Jarillo Herrero fisikariak, eta hark eman ditu gaiari buruzko xehetasunak. «Laburbilduz, grafenozko estruktura bat baliatuz, supereroale bihurtzen den material isolatzailea lortu dugu».

Lehenik, grafenoan egoera isolatzaile bat eragin dute. «Hau ez da batere ohikoa, normalean grafenoa material eroalea baita». Hori lortzeko, bi grafeno geruza hartu, eta bata bestearen gainean jarri dituzte, 1,1 graduko angeluan biratuta. Egoera horretan, eroalea den materiala isolatzaile bihurtzea lortu dute. Baina harago joan dira. «Behin egoera isolagarri hori izanda, elektroi bakar batzuk gehitu dizkiogu, eta, horrela, material supereroale bihurtzeko gai izan gara».

Adituak azaldu duenez, lortu dituzten bi egoera horiek oso antzekoak dira tenperatura altuko supereroaleek erakusten duten portaerarekiko, eta horrek ikerketa lerro bat ireki du. Fisikariak nabarmendu du grafenoan oinarritutako sistema hori askoz malguagoa dela. «Bereziki, gertatzen denaren inguruan kontrol elektrikoa daukagu. Beste tenperatura altuko supereroaleetan ez dago kontrol hori».

XX. mendearen hasieran aurkitu zenetik, supereroankortasuna fisikarien jomugan izan da. Material horiek erresistentzia elektrikorik ez dutenez, horietan zehar doan elektrizitateak ez du galerarik, eta hori abantaila nabarmena da.

Zientzialariek supereroale konbentzionalak eta ez-konbentzionalak bereizten dituzte. Lehenak metalak dira. Horiek giro tenperaturan eroale dira, baina supereroale bihurtzeko oso tenperatura baxuak erabili behar dira, eta horrek izugarri zailtzen du erabilpena. Metal horiek supereroale bihurtzeko tenperatura kritikoa zero absolututik oso gertu dago. Fisikariek Kelvin (K) eskala erabiltzen dute tenperaturak zehazteko. 0 Kelvin gradu, beraz, -273 gradu zentigradu dira.

Azken hamarkadetan, baina, material ez-konbentzionalak aurkitu dira. Horietan, erabili beharreko tenperatura ez da hain baxua. «Kupratoak talde horretakoak dira. Normalean oso eroale txarrak dira, baina kimikoki dopatzen ditugunean, hau da, ezpurutasun kimikoak sartzen ditugunean, tenperatura baxuetan supereroale bilakatzen dira».

Material berri horien ezaugarriak duela 30 urte inguru aurkitu baziren ere, oraindik orain zientzialariek ez dute horien portaera ondo ulertzen. Grafenoarekin egindako aurkikuntzak ulermen horretan lagunduko duen esperantza du fisikariak.

DIPC Donostia International Physics Centerreko ikertzaile Ion Errearen aburuz, Jarillo Herrerok gidatzen duen taldearen aurkikuntzak fase berri bat ireki dezake fisikan. «Aurrenekoz, grafeno puruan supereroankortasuna lortu dute». Erreak argitu du orain arte beste hainbat ikerketak ere grafenoan supereroankortasuna lortu dutela, «baina metal alkalinoekin dopatuta, litioa eta sodioa erabilita».

Aste honetan APS AEBetako Fisika Elkarteak Los Angelesen (AEB) prestatutako fisika kongresu batean izan da Errea, eta handik hitz egin du BERRIArekin. Mundu mailan, fisika bilerarik garrantzitsuena da. 11.000 bat fisikarik parte hartu dute.

Aukera berriak

Aurkikuntzaren garrantzia aitortuta ere, Erreak ñabardura batzuk jarri dizkio. «Aurkitu duten sistema hori tenperatura altuko supereroaleen antzekoa izan daitekeela diote. Baina, nire ustez, hori gehiegi esatea da. Izan ere, agian elektroi-fonoi elkarrekintzak azaldu lezake portaera hori». Ohiko supereroankortasuna elektroi pareei esker sortzen dela azaldu du Erreak. «Normalean, elektroi-fonoi elkarrekintza da. Fonoiak material batean dauden ioien bibrazioak dira».Tenperatura altuko supereroaleetan, ordea, fisikariek oraindik ez dakite zein zen elkarrekintza horren abiapuntua. «Seguruenera ez da elektro-fonoi elkarrekintza, beste zerbait baizik. Baina horren inguruko eztabaida dago».

Errea duela gutxi irekitako beste ikerketa lerro batean dabil lanean: hidrogeno sulfuroa. Horren inguruko hitzaldia eman du kongresuan. Bide hori erabilita, tenperatura igotzea lortu dute, 200 Kelvin gradu ingurura (-73 C), baina oso presio handietan (150 gigapascalera). Azken helburua, noski, portaera hori giro tenperaturan eta presioan erdiestea litzateke. Lortuko al da hori? «Zaila da horri erantzutea. Kongresu honetan ikusitako grafika bat oso adierazgarria da. Orain arte tenperaturari dagokionez izan diren aurrerapenak kontuan izanda, 2900. urtean lortuko genuke. Tira, hori ez da egia, beti agertzen direlako aurrerapen berriak: kupratoak eta hidrogeno sulfuroa horren adibide dira».]]>
<![CDATA[Zer moduz, estralurtar?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2008/012/001/2018-03-04/zer_moduz_estralurtar.htm Sun, 04 Mar 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2008/012/001/2018-03-04/zer_moduz_estralurtar.htm Luyten Star b izeneko exoplaneta. Bertan zibilizazio teknologiko bat garatuta egonez gero, 2030eko martxoaren inguruan bertakoek sorpresa bat izan dezakete.

Izan ere, Lurretik planeta horretara zuzendutako mezua espazioan dago jada. Iazko urrian bidali zuten, Norvegian dagoen radar antena baten bitartez. Datorren apirilean bigarren mezua bidaliko dute. Bartzelonako Sonar jaialdiaren 25. urteurrena ospatzeko ideia bitxi bat izan da, baina, sinbolismo hutsetik harago, jomuga guztiz praktikoa izan du ekinaldiak.

Jordi Portell i de Mora ingeniari eta fisikaria arduratu da alde teknikoaz. IEEC Kataluniako Espazio Ikerketarako Institutuan eta ESA Europako Espazio Agentziaren GAIA misioan lan egiten du. Adituak nabarmendu duenez, aurretik beste ahalegin batzuk egin dira. «Baina ez dira egin oso modu errealistan; besteak beste, mezuak oso urrun dauden izarretara bidali direlako, ondo jakin gabe bertan bizigarritasun eremuan dauden planetak ote dauden».

Horrez gain, antolatzaileek hasieratik argi izan dute giza bizitza baten eskalan egin nahi zutela. Exoplanetetan aditua den Ignasi Ribas IEECko zuzendariarekin batera, jomugak bilatzeari ekin zioten. NASArekin eta ESArekin hitz egin zuten antenak lortzeko, baina, azkenean, bi agentziek atzera egin zuten. Radar bitartez atmosferari buruzko ikerketak burutzen dituen EISCAT erakundearen laguntza lortu zuten, baina horrek aukeran zeuden planeten kopurua mugatu zuen, transmisioa Norvegiatik egin behar zutelako. Azkenean, 12,4 argi urtera dagoen planeta horretan jarri dute esperantza. Hara mezu bat bidalita, teorian 25 urteren buruan posible izan liteke erantzun bat bueltan jasotzea.

Erraztasuna helburu

«Deskodetzeko erraza den zerbait egiten ahalegindu gara. Informazioa bidaltzeaz gain, mezua nola deskodetu behar den azaldu dugu transmisioan. Oinarrizko kontzeptuetatik hasita, eta, gero, konplexutasun gehiago erabiliz. Hasieran, zenbaki lehenak: 2,3, 5, 7, 11, 13… Ondoren, byte kontzeptua. Mezuan bertan azaltzen da uhin digital garbi bat nolakoa den, ondoren etorriko den musika ulertu ahal izateko. Bestalde, METI erakundeko kideek konposatutako mezu bat ere badago».

Ez da akats tipografikoa. Espaziotik datozen mezuak «entzutea» helburu duen SETI erakunde ezagunaz gain, METI.org erakundea ere existitzen da. 2015ean sortua, balizko estralurtarrei mezuak bidaltzea du helburu nagusia.

METI.org elkarteko zuzendari Douglas Vakochek azaldu du nola diharduten: «Tamalez, ezin dugu espero estralurtarrak euskaraz, ingelesez edo swahilieraz mintzatzea. Lurretik kanpoko zibilizazioekin komunikatu ahal izateko, hizkuntza unibertsala behar dugu».

Gabriel Arestiren, William Shakespeareren eta Muyaka bin Haji al-Ghassaniyren hizkuntzek ez badute balio, zer hizkuntza erabili, bada? «Pentsatu behar dugu zer izan dezakegun komunean estralurtarrekin», erantzun du Vakochek. «Gure irrati seinaleak jasotzeko gai badira, horrek esan nahi du irrati antena bat eraikitzeko gai direla. Eta, ondorioz, ingeniari onak direla. Zaila da irudikatzea halako tresna bat fabrikatzeko gai den izaki bat 2+2=4 moduko oinarrizko matematikak erabiltzeko gai ez bada. Horregatik, kontaktua abiatzeko, matematikaren eta fisikaren kontzepturik oinarrizkoenak dira gure komunikazioaren abiapuntua». Espazio komunikazioa, beraz, agian ez da hain konplikatua. Halere, zaila dirudi benetan nola izan zitekeen irudikatzea. Bowling Green Unibertsitateko (Ohio, AEB) Sheri Beth Wells-Jensen hizkuntzalariarengana jo du BERRIAk kontua argitzeko. Haren ikasleei jartzen dien ariketa baten bitartez azaldu du Wells-Jensenek nola abiatu komunikazio bat hutsetik hasita. «Demagun zenbakiak bidaltzeko gai garela, eta zenbaki horiek ulertzeko gaitasuna izango dutela estralurtarrek. Hau oso errealista da: zazpi bat emateko, nahikoa dut zazpi puntu idaztearekin».

Hau azalduta, zenbakiak eta ulergarriak ez diren sinboloak edo hitzak ematen dizkie ikasleei. «Hasierako mezua, esaterako, 2 FLIP 1 ZA 3, eta 3 FLIP 2 ZA 5 izan liteke. Horrekin adierazten dugu FLIP gehi edo eta dela, eta ZA-k berdin, bada, egia edo antzeko zerbait esan nahi duela. Gero, hau bidal daiteke: 9 TOOT 2 ZA 7, eta TOOT minus dela asma daiteke. Ondoren, 2 FLIP 1 KU ZA 8. Ondorioztatuko da KU horrek ez esan nahi duela. Modu horretan, elkarren mendekoak diren onarpenekin osatutako dorrea eraikitzen dugu». Globalizazioaren paradoxak, 6.400 kilometrotik iritsi da hizkuntzalari baten azalpena. Gasteizen eta Ohioren (AEB) arteko aldea da, hain zuzen ere, hori. Izarretara dagoen aldea handiagoa da, baina agian bertan ere erantzun adeitsuak topatuko ditu gizakiak. Atzerri, otserri esaera zitala atzean utzi, eta lanari ekitea baino ez da behar. Hasiera erraza du solasak: 2 FLIP 1 ZA 3, eta 3 FLIP 2 ZA 5.]]>
<![CDATA[Argia eskala nanometrikoan menderatzeko bidea aurkitu dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1757/014/001/2018-02-28/argia_eskala_nanometrikoan_menderatzeko_bidea_aurkitu_dute.htm Wed, 28 Feb 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1757/014/001/2018-02-28/argia_eskala_nanometrikoan_menderatzeko_bidea_aurkitu_dute.htm Science aldizkarian eman dute aurkikuntzaren berri. Artikuluaren egile nagusia CIC Nanoguneko ikertzaile Peining Li izan da; DIPC Donostia International Physics Centerreko eta Kansas Estatuko Unibertsitateko zientzialarien laguntza izan dute egitasmoan.

Argiaren ohiko portaera aintzira batean botatako harriak sortu ohi dituen uhinen irudiarekin alderatu daiteke. Halakoetan, uhinak modu zirkularrean garatzen dira, ingurune homogeneoan zabaltzen ari direlako. Modu teorikoan, baina, fisikariek aurreikusia zuten gainazal jakin batzuetan argiak bestelako zabalpena izan zezakeela. Orain, laborategian, egoera hori martxan jartzeko eta argiak egindako bidea deskribatzeko gai izan dira zientzialariak. Behatu ahal izan dutenez, iturri zehatz batetik bideratutako argiak norabide jakinetan eta fronte irekietan zabaltzen dira gainazalean zehar.

Argia «bueltan»

CIC Nanoguneko ikertzaile Irene Dolado ingeniariaren hitzetan, «funtsean, aurrenekoz, gai izan gara metagainazal hiperboliko batean uhinek izan ohi duten hedapenari buelta emateko». Gainazal hori eraikitzeko dauden zailtasunak nabarmendu ditu: «Oso eskala txikietan lan egiten dugunez, konplexutasun handiko teknikak erabili behar izan ditugu».

Tamainaren neurria irudikatzeko, naturan ohikoak diren adibidetara jo du adituak: «Inurri batek bost milimetro inguru ditu luzeran. Tamaina hori mila aldiz erdibituz, odoleko globulu gorri baten neurria izango genuke: lau mikra inguru. Globulua bi mila zatitan txikituz gero, molekula txikien tamaina eta DNAren erradioaren tamaina dugu: 2-12 nanometro inguru. Gu eskala horietan ari gara lanean».

Ikerketa hori aurrera eraman ahal izateko, puntako teknologiak baliatu dituzte. Materialak fabrikatzeko, elektroi sorta bidezko litografia izeneko teknika baliatu dute. Kansas Estatuko Unibertsitateak (AEB) helarazitako boro nitrurozko xafletan aurretik diseinatutako irudia grabatzea lortu dute. «Eskultore batek zizela erabiltzen duen modu berean, guk elektroi izpiak erabiltzen ditugu nahi dugun irudia gainazalean txertatzeko», argitu du Doladok.

Horrelako eskaletan lan egitean, doitasuna guztiz premiazkoa da. «Material hauetan bidaiatzen duten polaritoiak energia bereko fotoi uhinak baino ehun aldiz txikiagoak izan daitezke. Horrek esan nahi du, funtsean, argiaren uhin luzera ehun aldiz txikitu dezakegula». Modu sinple batean esanda, polaritoiak elektroien eta fotoien artean dauden partikulak dira. Materiaren eta argiaren arteko partikula hibridoak lirateke, beraz, eta uhin luzera oso txikikoak. Hain ezaugarri bereziak dituzten partikula horiek ezagutzeak polaritonikaren jaiotza ahalbidetu du: fotonikaren eta elektronikaren arteko diziplina bat.

Gainazalean argiak izandako emaitza ikusi ahal izateko, irudi infragorriko teknika bat baliatu dute. Zehazki s-SNOM Eremu Hurbileko Ekorketa Mikroskopio Optiko bati esker ikusi ahal izan dituzte emaitzak. CIC Nanoguneko Nanooptika taldeko buru Rainer Hillenbrand Ikerbasque ikertzaileak parte hartu zuen mikroskopio berezi horren jatorrizko garapenean.

Erabilitako boro nitruroaren ezaugarriak oso bereziak dira. «Material horrek argi infragorria oso ondo mugatzen du. Gainera, materiala xaflatan moztean, oso geruza meheak lor ditzakegu. Horrela, zenbait nanometroko lodierak eskuratzen ditugu. Gurea 20-25 nanometrokoa da».

Gailu txikiagoak

Material horrek izan ditzakeen garapen praktikoei dagokienez, ikertzaileak uste du aurkikuntzak bidea eman dezakeela gailu optikoak garatzeko; bereziki, seinaleak atzemateko eta prozesatzeko. Tamaina txikiagoko gailuak lor litezkeela pentsatzen du Doladok. Azken helburua argia konprimatzea dela nabarmendu du. «Gailu optikoetan bereziki, argia konfinatzea funtsezkoa da. Gurea oinarrizko ikerketa izanda ere, argia menderatzea oso erabilgarria izan daiteke. Oraingoz, oso eskala txikian argia norabide batean kontrolatzea lortu dugu».

Laborategi batetik ateratzen den teknologiak etorkizunean izan dezakeen garapena asmatzea zaila bada ere, ikertzaileak argi du sentsore kimikoak hobetzeko baliagarria izan daitekeela. «Batez ere molekula geruza finak atzemateko».

Kasu honetan, fenomenoa laborategian sortzea lortu dute. Hemendik aurrera, baina, ikertzaileek ikusi nahi dute ea naturan bertan antzeko ezaugarriak dituzten materialak lortzeko aukerarik ote dagoen. «Fabrikazioak berezko mugak ditu. Gure kasuan, 20-25 nanometroko lodieraz ari gara, baina naturan agian txikiagoak izan daitezke».]]>
<![CDATA[Ez da erraza azken hatsa asmatzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1979/014/001/2018-02-25/ez_da_erraza_azken_hatsa_asmatzea.htm Sun, 25 Feb 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1979/014/001/2018-02-25/ez_da_erraza_azken_hatsa_asmatzea.htm
Auzitegiko medikua bertaratu denean, ordea, konturatu da heriotzaren ustezko ordua eta hilotzaren zantzuak ez datozela bat. Autopsiak berretsi ditu lehen zantzu horiek: gorpuan badira barne lesioak. Gaindosirik ez, beraz: hilketa izan da.

Bilbon izandako benetako kasua da hori. Halakoetan, pertsona baten heriotza noiz izan zen argitzea premiazkoa izan daiteke, eta zientzia lagungarria da horretan. Urteen poderioz, hainbat teknika garatu ditu auzitegi medikuntzaren zientziak, heriotzaren ordua zehazteko.

Bidean teknika gehiago ere izan daitezke. Hilaren 13an, nazioarteko ikertzaile talde batek Nature Communications aldizkarian aurkeztu du norabide horretan garrantzitsua izan daitekeen aukera berri bat. Geneen espresioaren azterketa izan da aurkikuntzaren abiapuntua.

Espresioaren bitartez, geneek gordetzen duten informazioa hainbat proteinatara bideratzen dute, organo eta ehun bakoitzean proteinek dagokien funtzioa bete dezaten.

Bartzelonako CRG Erregulazio Genomikorako Zentroko ikertzaile Roderic Guigok azaldu du zertan den teknika berria: «Geneen espresioan egon diren aldaketak aztertuta, eredu bat proposatu dugu heriotzaren unetik zenbat denbora igaro den iragarri ahal izateko».

Ohartarazi du proposatutakoa «ikerketa akademikoa» dela. Ikusteko dago irekitako zirrikitu horrek etorkizunean aplikaziorik izango ote duen auzitegi medikuntza, baina itxaropena du Guigok: «Ikusi dugu aldaketa bat izaten dela ehun bakoitzean eta, gainera, aldaketa hori ezberdina dela ehunaren arabera».

GTEx proiektua

Guztira, GTEx izeneko proiektuan bilduta zeuden 36 ehuni dagozkien 7.000 lagin inguru aztertu dituzte ikerketan. «Guri, gehienbat, bizidunak interesatzen zaizkigu, eta ez horrenbeste hildakoak. Baina ehunak eskuratzeko, noski, hildako lagunengana jo beharra dago ezinbestean».

Berez, ikerketaren asmoa zen jakitea zer neurritaraino diren erabilgarriak hildakoen laginak bizidunei buruzko ondorioak ateratzeko. Baina, horrez gain, ezusteko aurkikuntza hori egin dute, eta ikertzaileei interesgarria iruditu zaie emaitza zientzia komunitatearen esku jartzea.

Ehun asko ikertu badituzte ere, zientzialariek uste dute bi ehunetako laginak aztertzearekin nahikoa izan litekeela heriotzaren ordua zehazteko. Halere, denbora tartea hil eta 24 ordura mugatua dagoela ohartarazi du Guigok, GTEx proiektuko laginak heriotzaren ondorengo lehen 24 orduetan bildutakoak direlako. Hala eta guztiz ere, zientzialariak ez du uste epea luzeagoa izanda ere bide berria asko luza litekeenik. «Kontuan izan behar dugu geneak RNA molekularen bitartez espresatzen direla baina molekula hori ez dela oso egonkorra. Beraz, bospasei egunetara seguruenera informazio hori galduko da».

Tresna berriak heldu bitartean, ikertzaileek urte luzeetan ondo finkatutako metodoak dituzte eskura. Medikuntzaren hizkeran, kronotanatodiagnosia deritzo diziplinari. Ordu zehatza igartzea oraingoz ezinezkoa dela nabarmendu du Auzitegi Medikuntzako Euskal Erakundeko arduradun Carlos Cuberok. Haren aburuz, arras zaila da heriotzaren unea zehaztea. «Zeregin horretan, adierazle biologikoez gain, funtsezkoak dira ikerketaren inguruan dauden bestelako adierazleak: hildako pertsona ikusi zuten azken aldia, egindako azken deia edo bidalitako azken mezu elektronikoa, azken erosketak, etxeko energia kontsumoa... Hori polizia lanaren barruan egonda ere, auzitegiko medikuak informazio hori kontuan hartu behar du. Osterantzean, gorpua zenbat eta beranduago azaldu, orduan eta zailagoa izango da jakitea heriotza gutxi gorabehera noiz jazo zen».

Hildakoa agertu den tokira helduta, kanpoko azterketa da egin beharreko lehena. «Bertan ikusiko dugu gorpuan deshidratazio prozesu bat izan dela, eta hori lagungarria izango da ordua kalkulatzeko». Filmetan hainbeste aldiz ikusitako begien miaketa hori ere egiten dute. «Begiak itxita badaude, eta kornea opakua bada, heriotza duela 45 minutu izan dela kalkula dezakegu. Begiak irekita mantentzen badira, kornearen opakutasun honek 24 ordu inguru beharko lituzke agertzeko». Kasuaren arabera, eta deshidratazioaren ondorioz, 12 ordura begiaren eskleran orban obalatu bat ager daiteke.

Hilotza hoztea

Horrek guztiak, ordea, hasierako orduetarako baino ez du balio. Denbora gehiago igaro bada, bestelakoak dira kontuan hartu beharreko adierazleak.

Filmetan maiz agertzen ez bada ere, Cuberok dio ondesteko tenperatura hartzea oso adierazgarria izan daitekeela. Termometro baten bitartez, hilotzaren hoztea neurtzen dute. «Betiere, hainbat aldagai hartuta: inguruko tenperatura, uretan sartuta egon ote den, pertsonaren lodiera edota zenbat arropa duen». Horretarako, Henssge-ren nomogramak deritzen taulak erabiltzen dituzte.

Bestalde, hilotz ubeltasuna (livor mortis) edo hilotz zurruntasuna (rigor mortis) faktoreak ere kontuan hartzen dituzte. Heriotzaren ondoren, grabitatearen eraginez odolak joera du leku zehatzetan geratzeko. Prozesu hori, halere, pixkanaka eta modu mailakatuan gertatzen da. «1-3 ordu igaro badira, ubeltasunak normalean eremu zerbikalean azalduko dira; 3-6 ordura, berriz, behealdean. Gainera, ubeltasun horiek jada ez dira irmoak izango, eta, atzamarrarekin estutuz gero, desagertu egingo dira». 8-14 ordu igarota, marka trinkoagoak geratuko dira, eta, estutuz gero, jada ez dira desagertuko. Bestalde, ubeltasunek ere hilotza lekuz mugitua izan ote den igartzeko bidea ematen diete ikertzaileei.

Aditu ez direnen artean ospetsuagoa den rigor mortis izenekoa ere kontuan hartzen dute. Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako forentseen nagusiak azaldu ditu horren atzean dauden zio medikoak. «Giharraren azidotzea dela eta, giharrak eta artikulazioak trinkotu egiten dira». Prozesu horretan ere badira argigarriak diren faseak. «Hasierako 2-4 orduetan, masailezurrean eta lepoan gertatzen da gehien. Denborarekin, zurruntasun hori behera doa modu mailakatuan, oinetara heldu arte. 13 ordutik aurrera, zurruntasuna erabatekoa da; 24 ordu igarota, hain da handia, ezen ezin baituzu kendu», azaldu du Cuberok.

Heriotzaren unetik egun bat baino gehiago igaro bada, ordea, bestelako parametroetara jo beharra dago, ezinbestez. «Bi egunera, zurruntasunik ez dago. Usteltzearen fasea hasten da orduan. Fase kromatikoa da lehena: gorpuak berde kolorea hartzen du». Usteltze fase horietan, entomologiako auzitegi medikuaren laguntza ere izan dezakete. «Fase bakoitzaren arabera, intsektuek arrabak jartzen dituzte hilotzean. Denboraren arabera, intsektu bat edo bestea izango da, eta hori zehazteko ere taula batzuk daude».

Usteltzearen azken faseak datoz ondoren, baina horien deskribapena ez da igande goiz bateko gosari bat laguntzeko modukoa. Bizirik egotea zein ederra den pentsatzeko ez bada, bederen.]]>
<![CDATA[Eguzkiaren indarren abiapuntua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2340/012/001/2018-02-18/eguzkiaren_indarren_abiapuntua.htm Sun, 18 Feb 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2340/012/001/2018-02-18/eguzkiaren_indarren_abiapuntua.htm
Heliofisika behatoki batetik begiratuz gero, begi hutsez ikusi ezin diren uhin luzeak azalduko dira pantailetan. Esaterako, 304 angstromera, kromosfera ikusiko da, gorri-gorrixka: 35.000 graduko labe itzela, alegia. 171-194 angstromera marroia nagusituko da, 600.000 graduko tenperaturan, eta eguzkiaren «atmosfera» den koroa igarriko da. Beste uhin luzeretan, eguzkia urdin edo berde ikusiko da, eta zirkuluaren inguruan eztanda izugarrien arrastoak ikusiko dira, nonahi.

Modu horretan ikusita, erraz uler daiteke eguzki sistemaren barruan izaten diren gertakaririk handienak eguzkian bertan gertatzea: eguzki ekaitzak dira horiek; haien garapena gertutik aztertzen dute ikertzaileek.

Ekaitzen iragarpena

Nature aldizkarian hilaren 8an argitaratutako artikulu batean deskribatu dute zehazki nola sortzen diren eguzki ekaitzak. CNRS Frantziako Ikerketa Zientifikoen Zentroko ikertzaileek argitu dutenez, ekaitzen jatorria eguzkiaren eremu magnetikoan izaten den borroka erraldoia da. Funtsean, eguzkiaren eremu magnetikoaren bat-bateko berrantolaketa bat izaten denean sortzen dira eguzki ekaitzak.

Heliofisikariek azaldu dutenez, izarraren eremu magnetikoan bi motatako estrukturak sortzen dira: «soka» eta «kaiola». Berez, kaiola magnetikoaren barruan dago soka. Kaiola indartsua izanez gero, sokaren bihurrikatzeak jasan ahal izango ditu; osterantzean, kaiola ahula bada, ekaitz magnetikoa sortu ahal izango da.

2014ko urriaren 24an izandako eguzki erupzioa izan da aurkikuntza hori egiteko abiapuntua. NASAren SDO Eguzki Dinamikaren Behatokiaren datuak baliatu dituzte, eta ordenagailu bidezko simulazioak ere egin dituzte adituek. Ekaitz horretan, soka ez zen izan kaiolaren geruza osoa zeharkatzeko bezain indartsua. Denborarekin, baina, soka magnetikoa horrenbeste bihurritu zen, ezen azkenean kaiola «zartarazi» baitzuen.

Artikuluaren egileek esan dutenez, garatu duten ereduari esker, hemendik aurrera aukera egongo da eguzkiaren eremu jakin batean askatu ahal izango den gehienezko energia potentziala kalkulatzeko. Espero dutenez, ezagutza hori oso baliagarria izango da halako ekaitzak iragarri ahal izateko.

Eguzkian gertatzen dena aztertzea zientzia soiletik harago doa. Izan ere, eguzkian izaten diren gertakari horiek ondorio larriak izan ditzakete teknologiaren menpe bizi diren XXI. mendeko gizarteetan. Hala azaldu du Judith Palacios heliofisikariak. Alcala de Henareseko Unibertsitateko (Madril, Espainia) ikertzaile horrek SENMES Espainiako Espazioko Meteorologia Zentroan lan egiten du, eguzkiaren eta espaziotik etorritako beste hainbat fenomenoren inguruko iragarpenak egiten.

1989an Quebecen gertatutakoa ekarri du gogora Palaciosek: «Urte hartan, eguzki ekaitz batek hainbat transformadore elektriko txikitu zituen». Gertakariaren ondorioz, bederatzi orduz, sei milioi lagun inguru argindarrik gabe geratu ziren. Halere, erregistroak daudenetik, Carrington gertakaria izenekoa izan da handiena: 1859an izandako eguzki ekaitz erraldoi batek orduko telegrafo hariak hondatu zituen; hain zuzen, garai hartan garatuta zegoen teknologia elektriko ia-ia bakarra txikitzeko ahalmena izan zuen ekaitzak. «Garai hartan, noski, ez zegoen ez sakelako telefonorik, ez sateliterik, ez GPS sistemarik, ezta Internetik ere. Pentsa zer gerta litekeen teknologiaren dependentzia hain handia dugun garai honetan».

Horregatik dira funtsezkoak iragarpenak. Lurretik bertatik egiteaz gain, zientzialariek satelite bidez ere jarraipena egiten diote eguzkiari. «Lurretik ikertzen dugunean, gure atmosfera zimurtutako zelofan baten modura aritzen da. Beraz, ikusten duguna kalitatekoa da, baina distortsioak ere eragiten ditu». Behaketarako desabantaila bat da, halaber, atmosferak erradiazio asko xurgatzen duela. «Tira, zorioneko desabantaila da, noski. Bestela, gaur egun planetan den bizia ezinezkoa izango litzateke».

Erronka teknologikoa

Espazioan diren behatokiei esker, ordea, uhin luzera guztietan eguzkia aztertzeko aukera dago. Hainbat satelite daude zeregin horretan, hala nola SOHO, SDO edo DSCOVR izenekoak. Eta laster tresna berriak egongo dira, gainera. «Aurten NASAk Parker Solar Probe izenekoa jaurtiko du, eta 2019an aurreikusita dago Europako Espazio Agentziaren Solar Orbiter misioa abiatzea». Era horretan, modu zehatzagoan jakin ahal izango da zeintzuk diren eguzkiaren eremu aktiboak, eta plasma gertutik ere ikertu ahal izango da». Biek ala biek eramango dute ezkutu termiko handi bat, eguzkiaren berotik babestu ahal izateko. «Teknologiaren ikuspuntutik, erronka itzela da. Aurreko aldea oso bero egongo da, 500 bat graduan; atzeko aldea, berriz, planeta arteko ohiko tenperaturan egongo da, 100 gradu baino gutxiagoan. Kontraste termikoa, beraz, oso handia izango da, eta gauzak erraz apurtu litezke halako baldintzetan».

Tresna berri horiek heldu bitartean, eguzkiari adi jarraituko dute zientzialariek, inoiz ez baita ziurra ekaitza noiz izango den. Aste honetan bertan iragarrita zegoen azkena. Zorionez, txikia izan da oraingoa, eta Lurrean sortutako eragina oso murritza izan da. Batek daki hurrengoa nolako izango den. Eta erantzuteko denbora oso eskasa da: zortzi argi minutura dago eguzkia.]]>
<![CDATA[Parekide* bai, baina izartxoarekin]]> https://www.berria.eus/albisteak/148844/parekide_bai_baina_izartxoarekin.htm Sun, 11 Feb 2018 11:20:09 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/albisteak/148844/parekide_bai_baina_izartxoarekin.htm
Institutuko ikasketak bukatu baino pixka bat lehenago erabaki zuen fisika ikastea Barradok. Eta unibertsitatean hasita, konturatu zen klimari lotutako gaiak gustuko zituela. Hori jakinda, irakasle batek gomendatu zion EHUko Zientzia Planetarioen Taldeko buru Agustin Sanchez-Lavega astrofisikariarekin biltzea. "Eraikin berean egonda ere, ez nuen haren lana ezagutzen. Baina harekin hitz egin eta gero, argi izan nuen horretan aritu nahi nuela". Zientzia planetarioen inguruan ikertzeak klima eta astrofisika uztartzeko aukera eman dio Barradori. Ordutik, batez ere Jupiterren atmosfera aztertzen dabil. Ikertzeaz eta eskolak emateaz gain, dibulgazioari tarte bat eskaintzen saiatzen da "Asko gustatu zait beti; orain espero dut asti gehiago horretarako". Diziplinari lotutako ametsei buruz galdetuta, Lurretik kanpoko bizia aipatu du. "Marten edo Jupiterreko ilargietako batean bizia topatzea izugarria litzateke; egiteko daukagun erronka da. Lurretik kanpo ura topatu dugun modu berean, orain bizia aurkitzea falta zaigu".

Jupiterreko atmosfera oso urrun badago ere, zientziaren jarduna oso gertukoa dela esan du astrofisikariak. Nahi duen ororen esku dago ezagutzaren abentura. Marta Macho matematikariak idatzitako testu batek zer pentsa eman zion. "Asko gustatu zaidan ideia izan da: ez duzu ezertan berezia izan behar zientzian aritzeko. Hau ez da 'jenioen' kontua, eta zientzialariak oso pertsona bereziak diren inguruko irudi horrek ez dio batere onik egiten zientziari. Beste ogibide askotan bezala, zientzian aritzeak esfortzu bat eskatzen du, noski, baina zientzialariok pertsona guztiz normalak gara". Inmaculada Delage. "Gauza txikietan nabaritzen da" Txikia zenetik, arkeologoa izan nahi zuela kontatzen du Inmaculada Delage Gonzalezek (Jerez de la Frontera, Espainia, 1990). "Bokaziozkoa da nirea. Bereziki, Egipto izan da beti liluratu izan nauena; baina, oro har, Antzinaroa maite dut". Horregatik, Historia ikasi, eta arkeologiari buruzko masterra egin zuen ondoren. Orain, beka bati esker, Nafarroako Unibertsitatean dabil ikertzaile modura. Los Bañales aztarnategia (Aragoi, Espainia) ikertzen ari da.

Gauza asko onera aldatu badira ere, beste batzuek txarrera jo dutela dio, txantxetan. "Nire jaioterrira joateko, hamabi ordu behar ditut. Erroma garaian baino komunikazio txarragoa du gaur egungo Iruñeak". Inperio handien gorabeherak baino gehiago, jende xehearen eguneroko bizitza da batez ere interesatzen zaiona.

Denbora gehien, egunean eguneko martxan, liburutegian eta laborategian ematen duela esplikatu du. Arkeologoen filmetako irudia ez da usu agertzen ikertzaileen bizitzan. Bereziki, zeramika aztertzen egiten ditu ordu asko,Terra sigilata deritzona. "Aztarnategian topatutakoa goitik behera aztertzen dut, neurria hartu, argazkia egin, tipologia ikusi, eta beste piezekin alderatu". Halako prozesuei esker, posible du iraganaren berri izatea. Alexandro Handiaren hilobia ez bada, zer gustatuko litzaioke aurkitzea? "Oraindomusedo etxe erromatar batean lanean ari gara. Tontakeria bat eman badezake ere, etxe horretan bizi zirenen izena jakitea gustatuko litzaidake".

2014. urtetik Egipton ere induskatzen ari da Delage, Myriam Seco egiptologoaren gidaritzapean. Miresmenez mintzo da haren inguruan: "Emakume adoretsu bati buruz idatzi nahi baduzu, hari buruz idatzi beharko zenuke". Tutmosis III.a faraoiaren tenplua arakatzen ari dira. Arkeologiaren ikuspuntutik, guztiz desberdinak dira Los Bañales eta Egipto. "Oso zaila egiten zait nire ikasleei azaltzea arkeologian ez dituzula etengabean gauza miresgarriak topatzen...". Egipton jardutea, hala ere, aparteko esperientzia dela uste du: "Esperientzia izugarria da".

Arkeologoaren honen ustetan, emakumezkoek zientziaren eta ikerkuntzaren alorreko goi mailako postuetara heltzea denbora kontua da, baina bidean oztopo ugari daudela ohartarazi du. "Gauza txikietan nabaritzen da hori; gugandik hasita. Adibidez, bibliografia bat irakurtzean, konturatu naiz nik neuk joera dudala pentsatzeko egileen siglen atzean gizonezkoak daudela, emakumeak egon beharrean". Blanca Maria Martinez. "Mutilak lehenesten zituzten" Bost urte zituela, haren gurasoek oparitutako mineralen eta fosilen bilduma batek piztu zion planetarekiko grina Blanca Maria Martinez (Santander, Espainia, 1983) geologoari. "Esku artean neukanarekin txundituta geratu nintzen. Objektu horiei buruz dena jakin nahi nuela konturatu nintzen". Hortaz, haurtzaroko nahiari eutsi, eta Euskal Herriko Unibertsitatera joan zen geologia ikastera. Gurasoek horretara animatu zutela gogoratu du. Lizentzia bukatu ondoren, ikasketak jarraitzea erabaki zuen, Estratigrafia eta Paleontologia sailean. Doktore tesian, azken 60.000 urteetan Bizkaiko golkoko ur masetan izandako aldaketak ikertu zituen. "Denbora tarte horretan ur lasterrek izan zuten bilakaera eta itsasoaren mailaren gorabeherak aztertu nituen bereziki". Halakoak egiteko, funtsezkoa izan du foraminiferoen azterketa. Duela milaka urte izan ziren organismo ñimiñoen fosilak benetako altxorra dira geologoentzat. Itsasoa aztertu ondoren, idorrera bueltatu zen doktoretza ondorengo lana egiteko. Orduan ere, iraganeko klima eta ingurumena berreraikitzea izan zuen helburu. Azterketa gunea, kasu honetan Nafarroako Bardea izan zen. "Azken 5.000 urteetako ingurumena zein izan zen argitzen saiatu naiz". Ikertzeaz gain, Espainiako Geologia Elkarteko emakumeen batzordean parte hartzen du Martinezek, eta Aranzadi zientzia elkarteko kidea ere bada. Izan ere, funtsezkotzat du geologiari buruzko dibulgazioan parte hartzea. Helburu argi bat du gogoan: inor ez hurbiltzea galdetzera ea geologiak zertarako balio duen. «EHUko Mineralogia eta Petrologia Saileko Arantxa Aranburu irakasleak bultzatu ninduen horretara. Esan zidan gure behar morala zela dibulgazioan parte hartzea, gure lana ezagutarazteko», gogora ekarri du. Berdintasunaren inguruko kezka badu, eta asteon gaiari buruzko hitzaldi batean parte hartu du. "Ikastetxe batean nire lana azaldu dut, eta orain gauden emakumeei bidea ireki ziguten emakume aitzindariei buruz ere hitz egin dut". Besteak beste, Nieves Lopez Martinez paleontologoak utzitako uzta oparoa ekarri zuen gogora. "Gaur egun paleontologian dagoen irakaskuntzaren oinarriak finkatu zituen. Hura gabe, gu ez geundeke hemen". Garrantzitsua iruditzen zaio bidea ireki zutenei aitorpena egitea. Pentsatzen du gaur egun geologiaren alorrean "mentalitate aldaketa bat"gertatzen ari dela. Eboluzioa ikusi du berak: agerikoa. "Unibertsitate ikasketak hasi nituenean, igartzen zen nagusiagoak ziren irakasleek pentsatzen zutela geologia mutilentzako lanbidea zela, eta mutilak lehenesten zituzten tesiak egiteko, edo ikerketa taldeetan aritzeko. Azken urteetan, jada generoa ez da horrenbeste aintzat hartzen, ezagutzak baizik. Belaunaldi berriok berdintasun bide horretan jarraitu behar dugu, noski".]]>
<![CDATA[Parekide* bai, baina asteriskoaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1969/014/001/2018-02-11/parekide_bai_baina_asteriskoaz.htm Sun, 11 Feb 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1969/014/001/2018-02-11/parekide_bai_baina_asteriskoaz.htm <![CDATA[«Biziak 300 milioi urte eman zituen agertzeko: planetak aurrea hartua digu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1908/014/001/2018-02-04/biziak_300_milioi_urte_eman_zituen_agertzeko_planetak_aurrea_hartua_digu.htm Sun, 04 Feb 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1908/014/001/2018-02-04/biziak_300_milioi_urte_eman_zituen_agertzeko_planetak_aurrea_hartua_digu.htm
Zer egiten du astrobiologo batek katedral batean?

Nanoteknologiari buruz hitz egiteko gonbidapena egin didate. Hemen eraikin historikoetan nanoteknologia nola erabili aztertzen ari dira. Eraikuntzan asko erabiltzen ari da orain, materialak indartzeko, beirateak zaintzeko edo estaldurak sortzeko, adibidez. Biokimikaria naizenez gero, biomolekulekin lan egiten dut, eta arlo horretan eskarmentua daukat. Diziplinari buruzko ikuspegi zabala ematen saiatu naiz. Berez, nanomundua 0,1-100 nanometro arteko objektuek osatzen dute. Kontuan izan behar dugu milimetro baten milioirena dela nanometroa. Gure zelulen barruan dauden molekulak tarte horretan daude, adibidez. Materialei dagokienez, grafenoa, karbono nano-hodiak edota fulerenoa daude, adibidez. Aplikazio praktiko batzuk merkatuan daude jada. Gerora begira, askotan zientzia fikzioko planteamenduak egiten dira, baina batzuk garatzen ari dira jada. Esaterako, aukeretako bat izango da gorputzean nanorobotak sartzea, pazientea zaindu eta sendatzeko.

Alberto Fernandez Soto astrofisikariarekin eta Jose Maria Bermudez de Castro paleoantropologoarekin idatzi duzun Origenes liburuak ospea lortu du. Non dago arrakastaren gakoa?

Unibertsoaren hasieratik gaurdainoko bidea aztertzen duten liburu asko daude, batez ere ingelesez. Baina normalean egile bakar batenak dira. Hain denbora tarte zabala jorratzen duen liburu bat irakurtzen duzunean, berehala konturatzen zara egilea fisikaria, biokimikaria edo geologoa ote den. Bere arloa era zabalagoan eta oso modu txukunean azaltzen duelako; baina, gero, akatsak atzematen dituzu espezialista ez den arloetan. Horregatik, nire ideia izan zen bakoitzak dagokion alorrari buruz idaztea. Dibulgazio interesa dutenentzat idatzi dugu, eta oso pozik gaude. Duela gutxi esan digute laugarren edizioa atera dela, eta Prismas saria ere eman ziguten.

Zer egiten da astrobiologia laborategi batean?

Diziplina arteko zientzia da gurea. Laborategian bereziki bionanoteknologia erabiltzen dugu, biziaren jatorria argitzeko. Lurrean biziaren lehen pausoak nolakoak izan ziren argitzen saiatzen gara. Askotan, Kepa Ruiz Mirazo fisikariarekin eta Andres de la Escosura kimikariarekin batera lan egiten dut; hiruron artean saiatzen gara irudikatzen kimikaren eta biologiaren arteko trantsizioa nolakoa izan zen. Argitu nahi dugu estruktura horiek nola hasi ziren automuntatzen, ondoren sistema konplexuagoak garatzeko.

Zunda robotiko baten bitartez posible al da Lurretik kanpoko bizia atzematea?

Zaila da. Gure laborategian, batez ere, biosentsoreak garatzeko lanean ari gara, hemen bertan bizia ezaugarritzeko, eta baita Lurretik kanpo ere. Berdin astronauta bat edo robot bat eramanda, guk ezagutzen dugun biziaren araberako alborapena izango dute biek ala biek. Oso bizi gutxi dagoen inguruetan ere bizia aurkitzeko gai den biosentsore bat diseinatu ahal duzu. Baina agian Marten bestelako bizia dago. Gure sentsoreek beti izango dute ezagutzen dugun biziaren araberako alborapena.

Space X enpresako buru Elon Musk-ek bere autoa Martera bidaliko duela iragarri du. Enpresa pribatuak halakoak egiten hasteak ongi esterilizatu gabeko gailuak espaziora heltzea ekar dezake. Arazoak ekar ditzake horrek?

Baliteke. Alde horretatik, babes planetarioaren kontzeptua bultzatu behar da. Nahi gabe Martera bizia eramaten baduzu, eta bertan errotzen bada, hogei urte barru zerbait topatuz gero, ezingo duzu jakin aurkitutako organismo hori bertakoa den ala zuk eramandakoaren ondorioa. Horregatik, hara eramaten dugun guztia oso ondo esterilizatu beharra dago. Astronautak Martera eramatearen alde nago, baina lehenik zientzialariak eramango nituzke, lehen hamarkadetan bederen. Gero joango dira turistak, enpresak... Horregatik, biziaren bilaketa azkartu behar da, ezinbestean; agian hemendik mende batera kutsatuta egongo da eta.

Baina, trukean, eboluzioak astronauta bat baliatuko luke unibertsoan bizia zabaltzeko...

Bai, hori gaiari heltzeko beste modu bat da. Kontuan izan behar dugu, halere, hemengo bakterioak Lurretik kanpo eramanez gero bi aukera daudela: guztiak hil daitezke, espazioko baldintza gogorrak direla eta, ala bertako inguruneari egokitu ahal dira. Lurrean ikusi dugu organismo extremofiloak zein ondo egokitzen diren. Gerta daiteke, baita ere, kanpoan bizia izatea eta Lurreko bakterioak garaile ateratzea, hemengo espezie inbaditzaileek egiten duten antzera. Saiatu behar dugu beste lekuetan egon daitekeen bizia babesten. Adibidez, beste motaren bateko bizia ote dagoen jakiteko. Agian, Marte terraformatu ahal izango dugu modu horretan, baina bertako bizia akabatuta.

Marteren orbitan Musken auto gorria jartzear gaude, baina gero ez da laborategian bizia sortzeko erarik. Hain zaila al da?

Bizia sortzeko bi aukera daude. Craig Venter zientzialariaren bidea urratu ahal duzu: kromosoma artifizial bat eratu dezakezu. Baina, finean, ezagutzen duzun bizi forma batean duzu abiapuntua. Bestetik, goitik behera bizi berria sortu ahal duzu. Oso zaila da. Planeta 300 milioi urte inguru ibili zen kimikarekin jolasean, bizia sortu zen arte. Funtsean, oso ingurune desberdinetan milioika esperimentu txiki egin ziren. Guk hamarkada batzuk baino ez daramatzagu saiatzen. Planetak, beraz, dezenteko aurrea hartua digu bizia sortzeko.

Lortuz gero, jainkoak izango ginateke... Horrek ez al du aurkako jarrerarik eragingo?

Ziur nago baietz. Beste arlo batzuetan ere gertatu da. Transgenikoen adibidea hor dago; ez da bakarra. 1975ean Kalifornian, Asilomar konferentzian, zientzialari asko bildu ziren, eta gehienak ados zeuden: ingeniaritza genetikoa debekatu egin behar zen, arriskuak egon zitezkeelako. Bi urtera guztiak ari ziren lanean horretan. Arras argigarria da hori.]]>
<![CDATA[Geoingeniaritza, mitoetatik harago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1974/018/001/2018-01-28/geoingeniaritza_mitoetatik_harago.htm Sun, 28 Jan 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1974/018/001/2018-01-28/geoingeniaritza_mitoetatik_harago.htm Amalurra kutsatzea, euria lapurtzea edo, zuzenean, klima aldatzea. Chemtrail esaten zaion fenomenoaren aurka ari diren elkarteak ere sortu dira, eta marra horien atzean dauden balizko konspirazioez ohartarazten dute.

«Hori guztia hiru euroko txanpona baino faltsuagoa da», argitu du Bartzelonako Unibertsitateko ingurumen kimikari Xavier Gimenezek. Ustezko fumigazio horien inguruan sortu den hiri mitologia gertutik aztertu du adituak. Haren esanetan, gaur egungo gizartean elkarren arteko komunikazioa oso erraz egiten da, eta horrek laguntzen du edozein fenomeno berehala puzten. «Kontua arreta pixka batekin aztertzen denean, argi dago zeruetan hegazkinek marrazten dituzten lorratz guzti-guztiak ur direla».

Atzean dagoen azalpena erraza da. «Hegazkinek gasak ateratzen dituzte errekuntza motorretatik. Gas horietan, batez ere, ura eta karbono dioxidoa daude, eta baita guztiz erre ez diren erregai arrastoak ere. Karbono dioxidoa ez da ikusten, baina, airearen baldintzen arabera, ura kondentsatu egiten da. Airea oso hotz dagoenean errazagoa da kondentsazioa, baina gutxieneko hezetasun bat egon behar du. Prozesua masen zirkulazioaren araberakoa ere bada: fronte heze bat hurbiltzen denean, lorratzak askoz errazago azaltzen dira. Eguraldia oso lehorra denean, berriz, lorratzak ez dira ikusten». Antzeko fenomenoa ikus daiteke, adibidez, goizean goiz, hotz dagoenean, auto bat martxan jartzen denean. «Kasu horretan, gainera, gauean ura kondentsatu da ihes hodian. Horregatik, ke zuria ikusten da goizean. Hegazkinen kasuan, hala ere, maila handiagoan gertatzen da, oso motor indartsuak dituztelako».

Konspirazioaren teoria guztiek bezala, oinarri bat hartzen dute abiapuntu zeruetako lorratzen inguruko sineskeriek. Izan ere, aspalditik euria eragiteko esperimentuak egin dira. Atzean dagoen prozesua fisiko-kimikoa ondo ezagutzen da. Hodeietako hezetasunak elementu txikiak behar ditu kondentsatzeko eta euri tantak sortzeko. Naturan, hautsak eta kedarrek betetzen dute funtzio hori. Teorian, hodeietan kondentsazio elementuak sartzen badira, errazagoa litzateke euria sortzea. Horretarako, batez ere, zilarrezko ioduroa erabiltzen da. Praktikan, ordea, ez da hain erraza. Ameriketako Estatu Batuetan enpresa txiki asko, esaterako, zerbitzu hori ematen ari dira, euriaren beharra duten nekazari elkarteek ordainduta.Gimenezek uste du jarduera horretan dagoela lorratzen inguruko mitologia, hein batean. «Baina gizakiaren irudimena ere badago konspirazioaren teoria honen jatorrian».

Euria sortu nahian

Halere, ez dago batere frogatuta euria «ereiteko» ahalegin horiek eraginkorrak direnik. «Egin diren ikerketa serioek adierazten dute ia inoiz ez dela lortzen euria eragitea, eta lortzen denean, askoz jota, euri kantitatea % 10-15 besterik ez da handitu. Egia da, halaber, praktika horiek eragina izan dezaketela ekaitzen indarrean. Kondentsazio nukleoen kopurua handitzen duzun heinean, tanta gehiago sortzea lortzen duzu, eta horrek eragozten du sortzen diren tantak hain handiak izatea. Ondorioz, ekaitzen indarra motelduko litzateke». Adituak ohartarazi du, ordea, fenomeno hori inoiz ez duela ikusi frogatuta. «Soilik ikerketetan arrazoituta ikusi dut, baina praktikan frogatu beharra dago».

Euria sortzeko ez ezik, halako praktikak, teorian, planeta «hozteko» baliagarriak ere izan daitezke. Gero eta gehiago dira, gainera, aukera hori aztertzen duten ikerketak. Geoingeniaritza izena eman zaio diziplinari, klima aldaketari aurre egiteko teknologia gisa. Mota askotako proposamenak aurkeztu badira ere, ezagunena da atmosferan aerosol kantitate handiak txertatzea, eguzkitik datozen izpiak partzialki ezkutatzeko eta, era horretan, planetako tenperaturak hozteko.

Astelehenean atera dute gaiari buruzko azken azterketa Nature Ecology and Evolution aldizkarian. Lana egin duten zientzialarien arabera, tentuz ibili beharra dago geoingeniaritza modu masiboan ezartzearekin. Diotenez, teknologia hori erabiltzen hasiko balitz, eta, gero, bat-batean, bertan behera utzi, bioaniztasunarentzako arrisku handiak egon litezke.

2020-2070 tartean atmosferara urteko 5 milioi tona sufre dioxido botako balira zer gertatuko litzatekeen ikusteko simulazioa abiatu dute. Ikerketaren egile nagusi Christopher Trisosek azaldu ditu emaitzak. «Geoingeniaritza eteteak asko igoko lituzke tenperaturak. Inoiz geoingeniaritza erabili izan ez bagenu baino askoz azkarrago, gainera».

Marylandeko Unibertsitateko (AEB) ekologo horren irudikoz, tenperatura gorakada azkarrak eragin arriskutsua izango luke bioaniztasunean eta ekosistemetan. «Horren tenperatura gorakada handietara egokitu ezingo luketen organismoek hotzago dauden eremuetara migratu beharko lukete. Geoingeniaritza bat-batean eteten badugu, organismoek urteko hamar kilometro mugitu beharko lukete beren berezko kliman bizi ahal izateko. Organismo askok migratzeko duten gaitasuna baino azkarrago, alegia». Geoingeniaritzak izan ditzakeen beste eragin kaltegarriei buruz galdetuta, kezka agertu du Trisosek. «Oraindik ez dakigu oso ondo zer eragin izan ditzakeen nekazaritzan. Bestalde, geoingeniaritzak ez du klima hozten leku guztietan modu berean, eta prezipitazioen patroiak ere aldatzen ditu. Ondorioz, planetaren eskualde desberdinetan irabazleak eta galtzaileak egon daitezke. Horrek arazo politiko handia dakar; beraz, arlo politikoan geoingeniaritza nola erabili behar den jakiteko ikerketa gehiago egin behar dira».

Proiektu erraldoia

Halako prospektiba ikerketek beldurra emateko paisaia bat marrazten badute ere, Xavier Gimenezek ohartarazi du orain arte hainbat zientzialarik egindako esperimentu proposamenak besterik ez direla, «baina jendeak sinetsi du hau era sistematikoan egingo dela. Gainera, zientzian egiten den esperimentu bakoitzetik informazio baliagarria eskuratzen da». Dena dela, adituak argudiatu du geoingeniaritza egin ezin dela modu sistematikoan. «Proposamenak besterik ez dira. Lurraren kliman benetan eragina izango lukeen proiektu bat egitea kontu erraldoia izango litzateke. Urteak beharko lirateke, eta gobernuetako aurrekontuen alde nabarmenak beharrezkoak izango lirateke aurrera eramateko. Ez du zentzurik». Beste zientzialari askok adierazi duten norabidean, adituak uste du errazagoa dela karbono dioxidoaren isuriak gutxitzea, halako mundu mailako parte hartze erraldoi bat egitea baino. Alde horretatik, zientziaren dibulgazioaren beharra azpimarratu du Gimenezek. Bai mitoak apurtzeko eta bai mahaiaren gainean dauden eztabaida handiei aurre egin ahal izateko. Jarduera horretan dabil aspalditik aditua, bereziki Scilogs sareko Química, aire y ambiente blogaren bitartez. Horrela, errazagoa izango da bereiztea zer den sineskeria, zer den eguraldian eragiteko ahalegina, eta zer den mundu mailako klima globala aldatzeko proposamena.]]>
<![CDATA[Izaki txikien handitasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2140/012/001/2018-01-21/izaki_txikien_handitasuna.htm Sun, 21 Jan 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2140/012/001/2018-01-21/izaki_txikien_handitasuna.htm mana jausialdi bat izaten da. Hau, batez ere, Poloen inguruetako ur hotzetan izaten da. Fenomeno polita omen da, eta izen guztiz poetikoa du: itsas elurra. Edukia, halere, ez da hain poetikoa. Baina ezinbesteko funtzioa betetzen du: kate trofikoa elikatzeaz gain, karbonoa itsas hondora eramaten du elurrak. Ekologoen hizkeraren arabera, gorotz zuri horrek karbonoaren ponpa biologikoa elikatzen du .

Arrain txikiak plastiko puska txikiagoak ere jaten ditu; gero eta gehiago. Baina hori beste baterako kontua da. Oraingoan, planktona da protagonista. Bertan abiatzen baita guztia. Hortaz, zientzialariek gertutik jarraitzen dute haren ibilbidea.

«Planktona da ozeanoetako elikadura katearen oinarria. Hortik gora, beste talde guztiak daude», aipatu du Arrantzuarekiko Zientzia eta Teknologia Iraskundea AZTIko ikertzaile Ernesto Villarinok. Klima aldaketak itsasoetan duen eragina aztertzen du Villarinok; izaki ñimiño horiek duten garrantzia azpimarratu du. «Oinarri hori aldatzen bada, aldaketa horrek itsas ekosistema osoan izango du eragina. Mahaiari hankak kentzea bezalakoa da».

Tamainaren garrantzia

Hanka horiek nolakoak diren aztertzen aritu da zientzialaria, planktonaren ibilbideari jarraiki. Beste hainbat aditurekin batera, Malaspina 2010 espedizio ozeanografikoaren datuak baliatu ditu horretarako. Orain arte eskuratutako emaitzak Nature Communications aldizkarian argitaratu dituzte.

Adituak azaldu duenez, Lurrean sortzen den oxigenoaren %50 planktonari zor zaio. Bestalde, atmosferatik CO2 kopuru handiak kentzeko gai da. Hortaz, garrantzi handia du klimaren arautzean. Funtzio horiek sortzen dituzten prozesu globalak hobeto ulertzeko, ozeanoetako planktona aztertu du, eta konklusio argia atera du: tamaina da planktonaren sakabanaketa eta kokapen globala arautzen dituen faktorerik garrantzitsuena.

«Organismo planktonikoen tamaina gero eta handiago izan, orduan eta txikiagoa da itsas komunitateen arteko lotura. Planktonaren sakabanaketan eta banaketa globalean, tamaina gakoa dela frogatu dugu», dio Villarinok. «Planktona osatzen duten espezieen banaketari eragiten dioten faktoreak ezagututa, jakin dezakegu klima aldaketak itsasoko ekosistemetan nola eragingo duen».

Villarinoren arabera, klima aldaketaren berri emateko indikatzaile bikaina da planktona, epe laburrera zein epe luzera ikusten baitira eragin horren emaitzak. «Organismo oso sentikorrak dira, ez dira gai beraien tenperatura arautzeko. Bestalde, oso txikiak dira, eta bizitza laburra dute; beraz, beraien prozesu fisiologikoak eta populazioen dinamika oso lotuta daude tenperaturaren aldaketekin. Horregatik, haren banaketa globalaren berri izateak itsasoan gertatzen ari diren aldaketa fisikoei buruz informazio oso ona eman lezake».

Bestalde, planktona, orokorrean, ez da komertzialki ustiatzen den baliabidea. Beraz, kasu honetan, gizakiak egindako ustiapenak ez du baldintzatzen aldaketa klimatikoaren aurrean planktonak duen erantzuna.

Aniztasun handia

Seguruenera, plankton hitza entzutean berehala dator burura karramarro txikiz osatutako izaki multzo bat. Hori ere planktona izanda ere, organismo askoz txikiagoak eta handiagoak ere badira. Flotagarritasuna da planktonaren berezko ezaugarria, baina mota asko daude. «Funtsean, jitoan ari diren organismoak dira. Gaitasun txikia izan ohi dute mugitzeko, eta normalean ur lasterrek eramaten dituzte leku batetik bestera».

Biologiaren ikuspuntutik, fitoplanktona ekoizle primarioa da, fotosintesia egiten duelako. Horregatik itsasoaren azaletik gertu bizi da, argia eskuratzeko. Zooplanktonak, berriz, ekoizle primarioen eta maila trofiko gorago batean dauden animalien arteko lotura lanak egiten ditu. «Energia transferentzian giltzarri da».

Planetaren iraupenerako hain premiazkoa den planktona ikertzeko oso mota desberdinetako tresnak baliatzen dituzte ikertzaileek. Malaspina 2010 eta antzeko kanpaina ozeanografiko zabaletan datu asko eskuratu dira, baina kanpaina xumeagoak ere egiten dira. Halako kanpainetan ur laginak hartzen dituzte, niskin izeneko botilen bitartez. Baina arrantzaleek erabili ohi dituzten tresna akustikoak ere baliatzen dituzte zientzialariek planktona ikertzeko. Azken urteetan, bideoa ere sartu da adituek darabilten tresnerian. Bestalde, denbora serieak ere erabiltzen dituzte, denboran zehar toki desberdinetan planktonak izan duen bilakaera aztertzeko. Bereziki, hau garrantzitsua da klima aldaketari buruzko ikerketak egitean.

Bestalde, satelite bidez ere iker daiteke fitoplanktona. Azaletik gertu dagoenez, argia islatzen du, eta satelite bidezko irudietan azaltzen da, orban erraldoietan.

Halere, azken urteotan garrantzi handiagoa hartu duten zunda robotikoek. Horiekin lanean ari da, buru-belarri, CNRS Frantziako Ikerketa Zientifikoen Zentroko ozeanografo Herve Claustre. Zunda flotagarriak dira. «Horien bitartez profil biogeokimikoak lortzeko aukera dugu», azaldu du Claustrek. Torpedo txiki baten antza duten zunda horiek olioz betetzen eta husten diren maskuriak dituzte, eta, horren arabera, ikertzaileak gai dira flotagarritasuna nahieran aldatzeko. Gailuek bi kilometroko sakontasunean lan egiteko ahalmena dute, eta tarte horretan hainbat parametro neurtzeko gai dira.

Robot horien bitartez, datuak urte osoan eskuratu ahal dituzte Villefrancheko Ozeanografia Laborategian (Frantzia). Eskuratutako datuei esker, bi artikulu argitaratu berri dituzte Nature Geoscience eta Nature Communications aldizkarietan. Orain arte zientzialariak gai ziren udaberrian izaten den plankton gorakada ikertzeko, baina tresna berri horiei esker aukera izan dute ikusteko zer gertatzen den urte osoan. Halako bederatzi zundarekin, bi urtez jarraitu ahal izan dute Ipar Atlantikoan fitoplanktonak izaten duen bizi zikloa. «Harrigarria bada ere, neguan ere fitoplanktonak jarduera bat izan dezake, eta haz daiteke». Dena dela, udaberria da fitoplanktonaren hazkundeak gorakada izaten duen sasoia. «Gorakada horrek garrantzi handia du, bai kate trofiko sostengatzeko bai itsas hondora karbonoa eramateko», nabarmendu du ozeanografoak. Prozesu horien garrantzia azpimarratu du: «Fitoplanktonak egiten duen fotosintesiaren bitartez, karbono dioxidoa material organiko bizia bihurtzen da, eta horrela ere arrantza baliabideak mantentzen dira. Era berean, hainbat mekanismo fisiko eta biogeokimikoen bitartez, karbono organiko honen zati bat itsasoaren sakontasunean urpera daiteke; modu horretan, gizakiok sortzen ari garen gehiegizko karbonoaren bahiketan lagungarria da planktona».

Karbono bahiketa

Arreta berezia jarri dute Ozeano Atlantikoaren iparraldean. Izan ere, 50. paralelotik harago dagoen ozeanoaren eremu hori omen da karbono hobi eraginkorrenetako bat. Eremu horretako hedadura mundu osoko ozeanoen % 1,5 baino ez da, baina bertan gertatzen da karbono dioxidoaren bahiketaren %20 inguru. Hori, batez ere, itsasoaren tenperatura baxuari eta fitoplanktonaren jarduerari zor zaio. Karbono bahiketa natural hori nolakoa den aztertzea funtsezkoa da klima aldaketak eragindako eraginak ulertzeko. Bahiketa horren bitartez, atmosferan dagoen karbono dioxidoa zorura bueltatzen da, eta, ondorioz, ez du eragingo berotegi efektuan. Ponpa biologiko horretan arazoak sortuta, arazo horiek biderkatzeko arriskua ere bada.

Claustrek babestu du lan horren balioa. «Zientzialari gisa, ozeanoa esploratzen dut, eta saiatzen naiz hobeto ulertzen ozeanoaren osasun egoeran planktonak betetzen duen tokia. Baita klima aldaketan izan dezakeen eragina eta aldaketa horrek planktonean izandako eragina ere». Ez da gutxi. Txikiak izanda ere, izaki horietan oinarritzen da, hein handi batean, biziaren kate osoa.]]>
<![CDATA[Albo kaltea animaliak direnean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/010/001/2018-01-14/albo_kaltea_animaliak_direnean.htm Sun, 14 Jan 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1938/010/001/2018-01-14/albo_kaltea_animaliak_direnean.htm
Bake garaian nahiko erraza da halako animalia dotore bat akabatzea, baina gatazka armatuak zabaltzen direnean, are errazagoa. Asteazkenean Nature aldizkarian Joshua Daskin eta Robert Pringle ikertzaileek zabaldu duten txostenak egoeraren tamaina erakutsi du. Afrikako gatazka armatuek eremu babestuetako belarjaleetan izan duten eragina zenbatu dute zientzialariek. Orotara, 253 populazio aztertu dituzte. 1946. eta 2010. urteen artean jasotako datuak baliatu dituzte ikerketa egiteko. Tarte horretan, parke naturalen %70ek jasan dituzte gerrak. Egileen esanetan, gerra da basapiztien populazioan eragin handiena duen faktorea.

Yaleko Unibertsitateko (Ameriketako Estatu Batuak) ekologo Joshua Daskinek BERRIAri posta elektronikoz azaldu dionez, itxaropenerako bidea badago. Mozambikeko Gorongosa parkean gertatutakoa jarri du adibidetzat. «1977 eta 1992 bitartean izandako gerra zibilean, ugaztun handien %90 hil zituzten, baina fauna horren populazioa gerra aurretik zegoen egoeraren %80ra iritsi da orain. Naturari aukera eman zaio bere bidea egin dezan; hori izan da, batez ere, leheneratze harrigarri horren arrazoia». Ekologoak azaldu du Gorongosako parke naturaleko arduradunek ehunka ikasle eramaten dituztela parkera, basabizitzari buruzko safari hezigarrietan. «Inguruetako nekazariei laguntza ematen diete, eta programa medikoak ere garatzen dituzte. Laguntza sozioekonomikoa emateak basapiztiak ehizatzeko beharra gutxitzen du».

Daskinek uste du gatazken ondorengo eremuek «potentzial handia» daukatela fauna leheneratzeko. Ekoturismoaren garrantzia azpimarratu du. «Elefanteek, bufaloek, zebrek, ñuek eta beste antilope espezie askok garrantzi ekonomikoa dute. Saharaz Hegoaldeko hamalau herrik urtero 140 milioi dolar baino gehiago eskuratzen dituzte soilik parkeetarako sarrerak direla eta; hori guzti hori, gainera, basapiztiak ikustera doazen turistek egiten duten gastua kontuan hartu gabe».

Luis Arranz biologoa ez da hain baikorra, eta egoera txarrera doala uste du. «Azken urteetan konturatu gara orain arte lan egiteko izan dugun sistemak ez duela balio». Urte asko eman ditu adituak Afrikako parke nazionalen kudeaketa lanetan. Ikasketak bukatu zituenean, 2CV auto zaharra hartu, eta Saharako basamortua zeharkatu zuen. Ekuatore Ginean, herrialdeko lehen parke naturalaren sorreran parte hartu zuen. Zakoumako (Txad) eta Garambako (Kongoko Errepublika Demokratikoan) parkeak zuzendu ditu. Orain Dzanga Sanghako parkea kudeatzen du, Afrika Erdiko Errepublikan. Handik hitz egin du BERRIArekin, telefonoz.

«Parkeen bitartez kontserbazioa sustatzen saiatu gara, eta esan dezakegu urte luzeetan lortu egin dugula. Baina 2007an isilpeko ehiza berriro ere agertu zen; batez ere, elefanteak eta errinozeroak egon dira ehiztarien jomugan. Bereziki, elefanteak gutxitu dira gehien».

Egoerari aurre egiteko ezinbestean armak erabili behar direla uste du Arranzek. «Horrez gain, tokiko komunitateei laguntza eman behar zaie, eta errepideak, ospitaleak eta halakoak eraiki behar dira, noski. Baina guardia armatuak behar-beharrezkoak dira. Isilpeko ehiztariak armatuta etortzen dira, eta guardiak hiltzeko prest daude. Nolatan joango dira, ba, armarik gabe?».

Gerrak eragozteko bidea

Ongi daki zertaz ari den. Zakoumako parkean bederatzi guardia galdu zituen, isilpeko ehiztarien aurka borrokan; Garamban, beste 27. «Inori ez litzaioke bururatuko arma edo droga trafikatzaileen aurka poliziak armarik gabe ibiltzea. Bada, ezin ditugu parkeak defendatu ideiak edo asmo onak bakarrik erabilita».

Nature-n argitaratutako ikerketaren haritik, ideia bat azpimarratu du biologoak: parkeetan segurtasuna handitzeak gerrak eragozteko bidea emango luke. Garamban gertatutakoa jarri du adibidetzat. « Joseph Kony izeneko zoro batek gidatutako LRA Jainkoaren Erresistentziaren Armada sartu zen hara. Seguruenera, gu ondo prestatuta egon izan bagina, ez genion utziko bertan ezartzen. Baina, ezin genuenez ezer egin, hantxe geratu zen. Hasieran esaten zuen ez zuela animaliarik hilko, baina laster hasi zen elefanteak hiltzen, bolia eskuratzeko eta, horren bitartez, arma gehiago erosteko».

Gerrek faunan duten eragina nabarmena dela berretsi du biologoak. «Ez gerrak direla-eta zuzenean hiltzen direlako, baizik eta guardiek ezin dutelako lanik egin. Soldaduek animaliak hiltzen dituzte, horiekin elikatzeko, eta, elefanteak egonez gero, boliaren bitartez dirua lortzeko. Inguruetako jendeak ere probetxua ateratzen dio egoerari, eta animaliak ehizatzeari ekiten dio».

Egoera hain zaila ikusita, agerikoa da galdera hau: Afrikan garapen ekonomikoa eta kontserbazioa bateragarriak izango al dira etorkizunean? «Noski, badago aukera garapena eta kontserbazioa batera egiteko», erantzun du Arranzek. Baina nabarmendu du eremu babestuak zabaltzea eta kontrolpean izatea dela bide bakarra. Hortik kanpo, zail ikusten du basapiztien eta gizakien arteko bizikidetza. «Europan ez genuke onartuko beste herri batera joaten garenean lehoi batekin topo egiteko aukera izatea». Beraz, parkeetatik kanpo dauden basapiztia guztiak desagertuko direla uste du. «Hain justu, horregatik da hain premiazkoa parkeak ahalik eta gehien handitzea». Adituak uste du parkeen barruan ehiza eta nekazaritza guztiz debekatu behar direla. «Askotan argudiatu da jendeari parkeetan sartzen utzi behar zaiola, kanpoan ehiza akabatu dutelako. Parkeetan ere ehiza baimentzen badugu, hemendik urte batzuetara ez da ezer geldituko; ez kanpoan, ez barruan. Jendea berdin-berdin hilko da gosez, baina parkeek turismorako dakarten etekina eskuratzeko aukera izan gabe».]]>
<![CDATA[Zientzia begietatik sartzen denekoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1856/012/001/2018-01-07/zientzia_begietatik_sartzen_denekoa.htm Sun, 07 Jan 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1856/012/001/2018-01-07/zientzia_begietatik_sartzen_denekoa.htm l était une fois... la vie. Urteetan sartuak direnek ondo gogoratuko dute telebistan ematen zituzten marrazki bizidun horiek. Bertan azaltzen ziren oxigenoa leku batetik bestera eramaten zituzten globulo gorriak, ziztu bizian garuneko aginduak eramaten zituzten neurotransmisore azkarrak eta, batez ere, gorputzean sartzen ahalegintzen ziren birus zital eta itsusi horiek. Oraindik ere askok hala irudikatuko dute, segur aski, biziaren funtzionamendua. Giza gorputzaren funtzionamendua azaltzeko telesail horrek belaunaldi bat markatu zuen, eta, era berean, erakutsi zuen irudiak zein indartsuak diren ideiak sinplifikatu eta trinkotzeko.

Irudigintza tresna bikaina da ideiak azaltzeko, bereziki zientziaren alorrean. Eta ez soilik dibulgazioa egiteko orduan; adituen artean komunikazioa errazteko ere balio du. Hala uste du Vega Asensio ilustratzaileak. Biologian doktoretza egin ondoren, hainbat urte eman zituen biologia molekularreko laborategi batean ikertzen; baina, halako batean, bere lanbidea ilustrazio zientifikora bideratzea erabaki zuen. «Ikerketan eman nituen zazpi urte horietan, konturatu nintzen zientzia irudien bitartez azaltzeko gabezia zegoela. Hortaz, ikerketa laga eta horretan aritzea erabaki nuen».

Ilustratzaile askok zientzia dibulgazioa egiten badute ere, Asensiok arlo akademikoan egiten du lan bereziki, zientzia artikuluak, tesiak, posterrak, monografiak eta halako argitalpen espezializatuetan argitaratzeko moduko ilustrazioak osatzen. «Ikertzaileek badakite arazo bat dutela irudiekin, eta ez dutela baliabiderik arazoari aurre egiteko; baina, askotan, ez dakite badirela zerbitzu hori ematen duten profesionalak».

Adituak nabarmendu duenez, irudiok ez dute zertan ederrak izan. «Askotan oso teknikoak dira, zuri-beltzekoak, eta ikertzaileek baino ez dituzte ulertzen». Horregatik. irudi egokia lortu ahal izateko, funtsezkoa da zuzenezko hartu-emana izatea ikertzaileekin. Bien artean erabakiko dute mezua nola transmititu. Asensiok nabarmendu du prozesu horretan asko ikasten dela. Zientziaren esparru gehienetan lan egiten du, baina, bere ikasketak direla eta, biologia molekularrari buruzko lan bat egin behar duenean sentitzen da erosoen.

Belaunaldi berriak

Orain digitalean egiten du lan. «Ezagututakoan, aldea nabarmena da. Gauzak zuzendu behar badira, askoz errazago egin daiteke». Hori bereziki garrantzitsua da ikertzaile batekin lan egiten duenean. Arazo bakarra egotzi dio digitalean lan egiteari: fitxategien formatuaren etorkizuna. «Tira, orain badakizu lan horiek ordenagailuan dituzula, baina,batek daki hemendik 20 urtera fitxategi horiek zabaldu ahal izango diren. Noski, marrazkiak ere inprimatu ahal dituzu, baina horiek inoiz ez dira izango originalak». Horregatik, besteak beste, uste du eskuz egindako marrazkiak mantenduko direla.

Etorkizunera begira, pentsatzen du animazioa eta hiru dimentsioak oso garrantzitsuak izango direla. «Oso formatu egokiak dira prozesuak ulertzeko. Askotan informazioa hain da konplexua, ezen denbora eta espazioa ere kontuan hartu behar baitira».

Euskal Herriko Unibertsitateko Zientzia eta Teknologia Fakultateak ikasturte honetan martxan jarri duen Ilustrazio Zientifikoko graduondoan ere eskolak ematen ditu Asensiok. Oso gustura dago orain arte egindako bidearekin. «Bete ditugu plazak. Hamasei ikaslek parte hartzen dute, batzuk atzerritik etorriak. Espero genuenez, batzuk Arte Ederretatik eta Diseinugintzatik etorri dira, eta beste batzuk zientzietatik; batez ere biologiatik».

Bera ogibide horretan hasi zenean halako ikasketarik ez zegoela gogoratu du ilustratzaileak. «Hutsune bat zegoen, eta hori betetzea lortu dugu».

Irakasleei dagokienez, ilustratzaileak eta zientzialariak daudela dio. «Oso harreman polita sortzen da. Zientzialariek azaltzen dute beren arloetan erabiltzen diren irudiak nolakoak diren, eta zeintzuk diren kontuan hartu behar diren faktoreak; azken finean, ilustratzailearen eta zientzialariaren artean produktu bat osatu behar dute. Harremana egokia ez bada, sortzen den irudia ez da ondo ulertuko».

Asensiok azpimarratu nahi izan du berezko titulazio hau osatzeko Bergarako Laboratorium Museoaren, AZTI-Tecnaliaren eta Euskal Wikipediaren laguntza izan dutela.

Baina zientziari lotutako irudigintza ez da mugatzen adituen arteko argitalpenetara. Dibulgazioan ere funtsezko pisua du irudiak; horretan dabil Carlos Pazos ingeniaria. Lanbidez aplikazioen eta interfazeen diseinuak egiten ditu, baina zientzia zabaltzen du, halaber, molasaber.org webgunean eta Radio Skylab podcastean. «Enpresaren munduan, ideiak lotzeko hizkuntza bisuala asko erabiltzen da, kontzeptu konplikatuak azaltzeko, eta enpresaren barruan edozeinek ulertzeko moduko diskurtsoak eratzeko», azaldu du Pazosek. Hortaz, irudigintza zientziari buruzko zaletasuna zabaltzeko baliagarria izan zitekeela otu zitzaion duela hiru bat urte. Asmo berarekin: ideia konplexu bat hartu, eta publikoak kontsumitzeko moduan aurkeztu.

Jakin-mina asez

«Prozesuan asko ikasten duzu, gaia ondo ulertu behar duzulako gero irudien bitartez behar den moduan azaldu ahal izateko». Edukiak mota askotakoak izan daitekeenez, irudiak osatzeak beti erronka bat dakarrela nabarmendu du Pazosek. «Prozesua errepikatzen duzun heinean, errazagoa egiten da, noski. Gainera, ez da gauza bera ondo menderatzen duzun gai bat jorratzea, edo hain kontrolpean ez duzun gai bat lantzea. Nire kasuan, astrofisika errazagoa egiten zait, baina biologia molekularrari buruzko zerbait eginez gero, ikerketa lanari denbora gehiago eskaini beharko diot, komunikatu nahi dudan mezua txukundu arte». Pazosek normalean binetak egiten ditu, eta horrek asko errazten du berehala zabaltzea sare sozialen bitartez. Irudia oso modu azkarrean jasotzen eta prozesatzen dela dio. «Errazagoa da, gainera, gero horietaz oroitzea. Hitzei, berriz, denbora gehiago eskaini behar zaie».

Berak landutako formatua sare sozialen bitartez zabaltzea erraza izanda ere, desabantailak ere badira. «Irudi kopuru handiagoa sortu behar duzu jendea gero zutaz oroitzeko. Beraz, etengabe argitaratzera behartuta zaude, erabiltzailearen arreta mantentzeko. Bestela, konturatu naiz jendea berehala ahazten dela zure lanaz».

Arrakasta handiena izan duen irudiaz galdetuta, argitaratu zuen lehena izan zela dio. «Izugarrizko boom-a izan zen. Izarren eboluzioari buruzko infografia bat da: izarrek zer-nolako eboluzioa duten azaltzen da; hau da, masaren arabera, nolako izar bihurtzen diren eta nola amaituko duten. Denbora asko eskatu zidan lan horrek. Zientzia artikuluak eta liburuak irakurri nituen izarren eboluzioaren inguruan ahalik eta informazio zabalena eskuratzeko. Ikusiak nituen antzeko irudiak, baina osatu gabeak ziren beti». Irudia bukatu zuenean, Microsiervos webguneko editore bati bidali zion, eta argitaratu egin zuen. Horrek oihartzun handia eman zion. «Irudi hori partekatu egiten dute oraindik ere, eta, noizean behin, erabiltzeko baimena eskatzen didate. Erabilera librea da, noski, jende guztiak ikusi ahal izateko egin bainuen».

Gaineratu du jardueraren alderik xarmagarrienetakoa mezua jasotzen dutenekin izandako hartu-emana dela. «Ikasteaz gain, zientzia irakatsi ere egiten duzu. Alde horretatik, jendea oso esker onekoa izan ohi da. Idazten dizute, eta animatu egiten zaituzte. Adibidez, izugarri pozten naiz irakasle batek eduki hori klasean erabiltzeko baimena eskatzen didanean».

Umorea eta irudi bitxiak erabiltzen ditu Pazosek irakurlearen arreta erakartzeko. Eta, izaten duen arrakasta ikusita, egia da lortzen duela. «Batzuetan esan didate: 'Inoiz ez nuke bilatuko halako gai bat, baina marrazkitxoek atentzioa eman zidaten. Irakurtzen hasi eta azkenean gai interesgarria iruditu zait'».]]>
<![CDATA[Dragoietan emandako urtea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1948/012/001/2017-12-31/dragoietan_emandako_urtea.htm Sun, 31 Dec 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1948/012/001/2017-12-31/dragoietan_emandako_urtea.htm ic sunt dracones. Antzinako mapetan idatziriko esaldia zen. Esploratu gabeko eremuak hala izendatzen zituzten zenbait mapatan. Hor dragoiak besterik ez daude. Hobe, beraz, ez bertaratzea. Lurraren mapa osoa ezagutzen den honetan, oraindik ere badira dragoiak besterik ez duten eremuak. Atzean geratu den urtean, ezagutzaren mapan marraztutako eremu ezezagun horietan izen berriak jarri dituzte zientzialariek. Dragoiak baino liluragarriagoak diren fenomenoak aurkitu dira. Hona hemen horietako batzuk.

UNIBERTSOAREN TAUPADAK

130 milioi argi urtera zeuden bi neutroi izarren arteko talka izan da, zalantza barik, urteko zientzia albisterik nabarmenena. Grabitazio uhinak atzemateko teknologiaren lehen emaitza praktikoa izan da. Urrian LIGO (AEBetan) eta Virgo (Italian) grabitazio uhinen detektagailuen bidez jaso ziren datuak, baina, aldi berean, ohiko teleskopioen bitartez ere ikertu ahal izan zen talka, espektro elektromagnetiko osoan: gamma izpietatik irrati uhinetaraino. Jasotako datuek bidea eman dute Albert Einstein fisikariaren teoriak berresteko; horrez gain, urrea, platinoa eta halako elementu astunak kilonoba izeneko talka erraldoi horietan sortzen direla frogatu da.

BIZIAREN ADREILUAK

Geneak editatzeko CRISPR-Cas9 teknikaren aldaera berriak garatu dira aurten. Geneak era azkarrean eta merkean editatzeko teknika ezagunak arazoak eman ditzakeela jakin da, eta, hortaz, ikertzaileak aldaera ziurragoen bila abiatu dira. Aurten bereziki bi aldaerek izan dute oihartzun handiena, eta biak batera aurkeztuak izan ziren, urrian. Batak DNAren hizkiak aldatzea ahalbidetzen zuen, «artazi» genikoak modu askoz kontrolatuagoan erabiltzeko aukera emanez. Besteak, DNA aldatu beharrean, RNA aldatzeko gaitasuna du. Azken horren abantaila da eginiko aldaketek ez direla betiko izaten, eta eragindako aldaketak, beraz, ez litzaizkieke transmitituko ondorengoei. Bestalde, abuztuan ezagutarazi zuten giza enbrioi batean miokardiopatia hipertrofikoa eragiten duen mutazioa aldatzea lortu zutela.

ENERGIA ITURRIAK

Txinako agintariek maiatzean jakinarazi zutenez, itsaspean gordeta dauden metano hidratoetatik gasa erauztea lortu dute, Japoniak 2013an irekitako bideari jarraituz. Astebetez, eguneko 16.000 metro kubo atera zituzten txinatarrek. Hilabete berean Japoniako Gobernuak bigarren saio arrakastatsu baten berri ere eman zuen. Europako Batasunak aukera hori aztertu nahi du, berriz, Itsaso Beltzean. Oraingoz, garabidean den teknologia bat da, baina, etorkizunean, hidrokarburoak lortzeko modu berri bat izan daiteke, batez ere ohiko hidrokarburoen ustiapena garestitzen den heinean. 2023. urterako aurreikusten da baliabide horien ustiapen industriala. Ez da kasualitatea lehia hori Asian izatea, han erregaiekiko menpekotasuna handiagoa baita, hain zuzen ere. Eta, horri atxikita, geopolitikari lotutako arriskuak ez dira faltako; izan ere, Txinak martxan jarritako ustiapenak Hego Txinako Itsasoan daude, eta bertako mugen inguruko tirabirak errotuta daude oraindik ere.

MUNDUAK BARRA-BARRA

Eguzki Sistematik kanpo dauden 3.500 exoplaneta inguru ezagutzen dira jada, baino askoz gehiago daude esperoan. Aurten, gainera, bereziki, zirraragarriak diren munduak aurkitu dituzte. Urteko «izarra», zentzu guztietan, TRAPPIST-1 izeneko sistema izan da. 39 argi urtera dago, eta zazpi planetaz osatutako eguzki sistema bat da, eta, hiru planeta bizigarritasun eremuan daude. Ohartarazi beharra dago, alta, bizigarritasuna terminoak esan nahi duela ura izateko moduko tenperaturak tartean daudela, baina horrek ez du esan nahi ura dagoenik, ezta bizia garatu daitekeenik ere. Abenduan NASAk zortzi planetaz osatutako beste sistema bat iragarri zuen, Kepler-90 izarraren inguruan.

ERAZTUNEN JAUNA

Saturnorekiko ametsak maila gorenera eraman dituen espaziontziaren amaiera handia izan zen, irailean. NASAko ingeniariek Cassini planeta erraldoiaren kontra amildu zuten, modu kontrolatuan, Saturnoren inguruan dauden ilargiak kutsatzeko edozein arrisku alboratzeko. Zundak hamahiru urteko esplorazio lanaren ondoren hartu zuen erretiroa. Denbora horretan, besteak beste, Saturnoren ekaitzak, eraztunak, Entzelado ilargiaren geiserrak eta Titango hidrokarburo itsasoak aztertu zituen, duela gutxira arte pentsaezina zen zehaztasunarekin. Zientzia artikulu ugari argitaratu dira behaketa horiei esker; diotenez, hamarkadetarako lana utzi die ikertzaileei. Zientzialari ez direnengana ere heldu da eragina;Cassini-k bidalitako irudiak herri kulturan errotzen hasi dira.

DATEN DANTZA

Ohikoa izaten da daten dantza paleoantropologian, baina ekainean egindako proposamen batek bereziki kolokan jarri du orain arte ezarritako ustea. Homo sapiens espeziaren arrastorik zaharrenak Marokon kokatu direlako: duela 350.000-300.000 urtekoak direla uste dute. Orain arte uste baino 100.000 urte aurreragokoak, alegia. Espazioan ere aldaketa izan da, garai horretako gizakia Afrikako ekialdean eta hegoaldean bizi zela uste baitzen.

PIRAMIDE HANDIAN, EZUSTEA

Azaroan Scan Pyramids egitasmoak ezagutarazi zuen Gizako Piramide Handiaren barruan hutsune erraldoi bat dagoela. Gutxienez 30 metroko luzera duen barne estruktura hori 4.500 urtez ezkutuan egon da. Izpi kosmikoen analisiaren bitartez eskuratu zuten hutsuneari buruzko informazioa. Izpi horiek goiko atmosferaren kontra talka egiten dutenean, muoi izeneko oinarrizko partikulak askatzen dituzte. Muoiak materia zeharkatzeko gai dira, baina partikula horien mugimendua aztertuz hutsuneak atzeman daitezke. Piramide Handiari «erradiografia» bat egin diotela esan liteke.]]>
<![CDATA[Izarrarteko opari bitxia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/012/001/2017-12-24/izarrarteko_opari_bitxia.htm Sun, 24 Dec 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1917/012/001/2017-12-24/izarrarteko_opari_bitxia.htm Oumuamua. Hawaiieraz, «mezularia». Hedabideetan, «aurrenekoz datorrena», «kanpotik etorritako lehenengoa» eta halakoak aipatu dituzte. Globalizazio garai honetan, ordea, erraza da datuak zehaztea, eta, Gabonetako opor ordainduen aitzakian ez bada, ez dago Honululura joan beharrik informazioa egiaztatzeko.

Ku-A-Kanaka Hizkuntza eta Kultura Indigenarako Institutuko Ku Kahakalau adituarengana jo du BERRIAk, kontua argitu dezan. Hasierako apostrofea, okina izenekoa, hizkia dela esan du, eta, beraz, idatzi beharra dagoela. Hitzak buruzagia edo esploratzailea esan nahi duela azaldu du Kahakalauk. Halere, argitu du gaur egungo hawaiieraz apenas erabiltzen dela. Akabo eztabaida.

Hawaiiko Pan-STARRS teleskopioaren bitartez aurkitu zuten bisitaria, urriaren 19an, Marteren eta Lurraren arteko orbitan. Kometek garatu ohi duten koma edo isatsik aurkitu ez ziotenez, astronomoek pentsatu zuten asteroide bat zela. Baina, ustezko asteroide horren orbita kalkulatzean, ikusi zuten arroka hori ez zela ohikoa. Gainera, eguzki sisteman egon ohi diren objektuekin alderatuta, ziztu bizian mugitzen zen. Jakina da umeek, txikiteroek eta ekuazioek ez dutela gezurrik esaten: zenbakien arabera, argi geratu zen objektu hori ez zetorrela eguzki sistematik.

Ezohiko itxura

'Oumuamuak islatzen duen eguzkiaren argia eta bere biraketa ikertuta, gainera, egiaztatu ahal izan dute objektuak itxura guztiz bitxia duela. Zigarro baten itxura du; 400 metro inguru da luzeran, eta 40 metro inguru lodieran. Gutxitan ikusi dira halakoak eguzki sisteman.

Halako gertaera baten ostean, astronomo ugarik bisitaria ikertzeari ekin diote, eta, jadanik, ikerketa andana bat kaleratu dira. Horietako batean parte hartu du Antioquiako Unibertsitateko (Medellin, Kolonbia) zientzia planetarioen taldeko Jorge Zuluaga astrofisikariak. Bereziki asteroideak eta kometak ikertzen ditu, eta gaiaren inguruko zientzia dibulgazioa egiten du Siderofilia blogaren bidez. Bisitariaren berri izan zuenean asko poztu zela aitortu du Zuluagak, eta, Ignacio Ferrin kidearekin batera, gaia ikertzeari ekin zion. «Kolorea aztertuta, uste dugu iraungitako kometen kategorian sar daitekeela». Astrofisikariak azaldu duenez, kometek material lurrunkor asko dute, batez ere izotz organikoak. «Eguzki sistemaren barruko aldeko orbita batera jaistean, kometek material lurrunkor horien zati bat galtzen dute, eta, denborarekin, material lurrunkor gehienak galtzen dituzte; ondorioz, iraungitako kometa bihurtzen dira».

Adituaren ustez, eguzki sistemaren inguruetan «halako milioika objektu egongo dira seguruenera, baina horiek atzematea zinez zaila da». Bat dator egunotan argitaratu den hipotesi batekin: dinamikoki oso aberatsa den planeta sistema batean sortu izanari zor dakioke 'Oumuamuaren itxura bitxia, eta, seguruenera, izar bikoitz baten inguruan jaio zen.

Hipotesi horren aldekoa da Torontoko Unibertsitateko (Kanada) astrofisikari Daniel Tamayo ere. Planeta eta sateliteen dinamika orbitalak aztertzen ditu. «Niretzat, interesgarriena da 'Oumuamua beste izar baten edo izar sistema baten inguruan sortu zela. Planetak sortzeko prozesua nolakoa den oso ondo ezagutzen ez dugunez, hori bezalako objektuak ikustea oso ondo etorriko zaigu planetak nola sortzen diren ikertzeko».

Logikak agintzen du eguzki sistema batean arrokaz osatutako objektuak izarretik gertuago daudela, eta izotzez osatutakoak urrunago daudela. Hala izaten da gure eguzki sisteman. Ondorioz, eguzki sistema batetik ateratzen diren objektuak izotzez osatuta egotea espero daiteke, izarraren grabitateari hain lotuta ez daudelako.

Halere, Tamayok ñabardura garrantzitsua egin du. «Hori gertatzen da gurea bezalako izar bakarreko sistemetan, baina badakigu unibertsoan batez ere izar sistema bitarrak daudela. Halakoetan, edozein objektu erdiko aldera hurbiltzen denean, erraz botea izan daiteke eguzki sistema horretatik kanpo». Beraz, arrokaz osatutako objektu bat bere eguzki sistematik kanpo kaleratua izana ez da hain arraroa.

Alabaina, bestelako aukerak ere badira. Adibidez, Nature Astronomy aldizkarian kaleratutako ikerketa batek erdiko bidea urratu du. Aurkeztutako emaitzen arabera, objektuak karbono ugari duen azala izan dezake, milioika urtean izpi kosmikoek eragindakoa. Geruza horrek babestu du objektuak barnean duen izotza, eta, horregatik, eguzkira hurbildu denean 'Oumuamuak ez du isatsik garatu.

Artifizialtasuna, zalantzan

Kanpotik etorritako lehena izatearekin batera, objektuaren itxurarekin harritu dira zientzialariak gehien. Tamayok dioenez, «espero izango zenuke eguzki sisteman sartzen den lehen gauza zerbait oso normala izatea. Baina gure eguzki sisteman ikusten ditugun asteroiderik luzeenak bezain luze da 'Oumuamua».

Bitxitasun horiek guztiak kontuan izanda, normala da mota guztietako espekulazioak kaleratu izana. Lurretik kanpoko bizitza antzematea helburu duen Breakthrough Listen egitasmoak jakinarazi duenez, orain arte egin diren azterketek ez dute adierazi objektu artifiziala denik. Halere, Zuluagak ohartarazi du aukera horri ez zaiola atea itxi behar. Astrofisikariak nabarmendu du 'Oumuamuak itxura eta errotazio bitxiak dituela, eta merezi duela artifizialtasunaren aukera ikertzea. «Askotan entzuten dut zientzialariak munduko pertsonarik eszeptikoenak direla, baina nik beti diot: bai eta ez. Izan ere, zientzialariok espekulatzen ematen dugu denbora gehien: ezinezko aukeren inguruan amesten ari gara. Agian, artifizialtasunaren ideia aipatuta, zientzialari askok barre egingo dute, baina nik badakit egunen batean halako gauza bat topatzeko ametsa dagoela haien bihotzen barrenean».]]>
<![CDATA[Ziztada hilgarrien aurkako lasterketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/018/001/2017-12-17/ziztada_hilgarrien_aurkako_lasterketa.htm Sun, 17 Dec 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1938/018/001/2017-12-17/ziztada_hilgarrien_aurkako_lasterketa.htm plasmodium izeneko bizkarroia. Urak jaitsi eta ontzia Ararat mendira iritsi zenerako, kaltea eginda zegoen. Gainerako bizidunen antzera, eltxoen bikote zoriontsuaren leinua luze eta zabal hedatu zen munduan zehar; leinuarekin batera, ordea, malariaren madarikazioa hedatu zen.

Sinplifikazioa da noski. Irudimen ariketa. Egiari zor, 7.000 eltxo sartu baitziren arkan; 3.500 espezie, orotara. Eta, horietatik, 100 bat espezie ziren plasmodium parasitoa zabaltzeko gai. Baina hori ez zen arazo bakarra izan: dengea, sukar horia eta bestelako gaixotasun larriak zabaltzeko gai baitziren eltxo asko. Ez zen izan behar, inolaz ere, bidaia xamurra. Hegazkinetan ematen duten janariaz kexatu baino lehen, oroitu zer baldintzatan bidaiatu zuten Noe gixajoak eta haren familiak.

XXI. mendera etorrita, malariaren eta eltxoek hedatutako beste zenbait gaixotasunen aurkako borrokan jarraitzen du gizakiak. Gaitz askoren kontra jotzea zaila bada ere, malariaren kasuan, bidea argi dago: eltxoak akabatzea giltzarri izan daiteke. Horregatik, gero eta gehiago dira intsektu horien kontra irmoago jotzeko beharra azpimarratzen dutenak.

Arazoa bukatzeko, zergatik ez jo, zuzenean, eltxo horien kontra? Nahi gabean, espezie asko iraungi ditu gizakiak. Zilegi al da, kasu honetan, espezie horiek behin betiko nahita iraungitzea? «Tira, ez da hain sinplea», argudiatu du Roger Eritja entomologoak. «Ezinezkoa den kontu bati buruz ari gara, eltxo horiek izurritea baitira, eta arras zaila baita izurrite bat ezeztatzea. Bestalde, ez litzateke beharrezkoa izango. Eltxoek zabaltzen dituzten gaixotasunen oinarrian dago eltxo asko daudela eta gaixo asko daudela. Eltxoen edo gaixoen kopuruak apalduta, aurre egin dakioke gaixotasunari. Beraz, ez da beharrezkoa espezie bat guztiz akabatzea».

Bartzelonako Baix Llobregat eskualdean lan egiten du Eritjak, eltxo arriskutsuak menderatu nahian, eta Mosquito Alert izeneko egitasmoko entomologoa ere bada. Herritarren zientzia proiektu horren bidez, sakelako telefonotik herritarrek ateratako argazkiak jasotzen dituzte, gaixotasunak zabaltzeko gai izan daitezkeen eltxoen inguruko jarraipena egiteko. «Era horretan, milaka kolaboratzaile ditugu, eta jendea zientzia kontuetan ahalduntzeko aukera daukagu».

Kanaria uharteetan

Entomologoak azaldu duenez, asteartean bertan izan da gaiari buruzko azken berria, Fuerteventuran (Kanaria uharteak) aurrenekoz Aedes aegypti espezieko eltxoa atzeman dutela eta. Zika, dengea, chikunguya edota sukar horia hedatzeko gai da eltxo hori, betiere gaixotasun horiek endemikoak diren tokietan.

Hurrengo galdera agerikoa da. Klima aldaketa dela eta, tropikoetan bizi diren eltxoek lur berriak eskuratuko al dituzte? Askotan zabaldu den harreman hori ere kolokan jarri du Eritjak. «Ez du halabeharrez hala izan behar. Ameriketako Estatu Batuetako eremu hotzetan baziren sukar horia zabaltzen zuten eltxoak. Eta Europan ere izan ziren, gutxi gorabehera 1700. urtetik XX. mendearen hasierara arte. Urtero milioi erdi hildako inguru izaten ziren. Azken izurritea 1910ean izan zen, Grezian. Eta, nik dakidala, orduan ez zegoen klima aldaketarik». Errealitatearen bitartez kazetariari titularrak zapuztea gustuko duen adituaren esanetan, zientzialariek ez dakite espezie hori zergatik desagertu zen Europatik. Baina, badaezpada, bueltatzen diren ikusteko, gertutik aztertzen dituzte zomorro txiki horien ibilbideak. Baix Llobregaten jatorri biologikoa duen produktu bat erabiltzen dute eltxoen larbak hiltzeko: Bacillus thuringiensis israelensis izeneko bakterioak askatzen dituzte uretan. «Larbentzat baino ez da kaltegarria, eta edateko uretan ere bota daiteke, lasai asko».

Fumigazioak alde batera utzi diren garaiotan, bestelako bideak erabiltzen dira eltxoen aurka jotzeko. Teknikarik zabalduena ar antzuak askatzea da. «Eltxoak hezi, arrak aukeratu eta, ondoren, antzutu egiten dira, normalean erradiazioaren bitartez. Gero, horiek askatu, eta aske bizi diren arrekin lehiatzen dira. Baina, arrak antzuak direnez, emeek ez dute ondorengorik». Teknika hori, besteak beste, Valentzian (Herrialde Katalanak) erabiltzen dute, frutaren euliaren kontra. «Hegazkin txiki baten bitartez egiten dute. Astero 36 milioi ar antzu askatzen dituzte frutari kalte egiten dioten euliak hiltzeko».

Gerra ebolutiboa

Carlos Chaccour doktoreak gertutik ezagutzen ditu malariaren ondorioak. ISTUN Nafarroako Unibertsitateko Osasun Tropikaleko Institutuan egin zuen doktoretza tesia. Han zegoela, Malaria Mission izeneko egitasmoa martxan jarri zuen. Asmoa zen ivermectina izeneko botika gorputzean txertatzen zuen silikonazko inplante txiki bat garatzea. Botika hori era kontrolatuan odolean askatzen da, eta, eltxoek ziztada egiten dutenean, pozoitu egiten dira. Orain Mozambiken ikertzen ari da, Bartzelonako Osasun Globalaren Institutuarekin. Zehazki, herrialdearen hiriburu Maputotik ordubetera dagoen Manhiça izeneko herritik hitz egin du BERRIArekin, telefonoz.

Inplantearen ideia gizakiengan garatzea alboratu du oraingoz, eta orain animaliengan egiten ari da hori. «Horrek abantaila bikoitza du. Animalia ziztatzen duten eltxoak hiltzen ditugulako, eta animaliak osasuntsu daudelako; ondorioz, haragiaren eta esnearen ekoizpena handitzen da. Gainera, epe luzera errazagoa da animaliei botikak ematea».

Hainbat urtez egoerak hobera egin badu ere, azken urtean gauzak berriro okertzen hasi dira. «2000tik 2015era, malaria %50 gutxitu zen». Baina, duela aste pare bat OME Osasunaren Munduko Erakundeak atera duen azken txostenaren arabera, 2016an 216 milioi kasu izan ziren. Igoera izan da; izan ere, 2015ean 211 izan ziren. Hildakoen kopuruari dagokionez, 400.000 izan dira. Hala ere, finantzaketak bere horretan jarraitu duela nabarmendu du adituak. «Horrek ez du esan nahi finantzaketa falta izango denik zio bakarra, baina argi dago badagoela harreman bat». Eta oroitarazi du gaixotasunari aurre egiteko funtsezkoa dela eltxoak kontrolatzea: «2000-2015 bitartean saihestu ziren kasuen %70 eltxoen kontrolari zor zitzaizkien. Eltxoa kontrolatu gabe, ez goaz inora».

Eboluzioaren katean, arma lasterketa bat da. Honela esplikatzen du Chaccourrek: «Guk intsektuen aurkako armak asmatzen ditugu, baina parasitoak eta eltxoak horietara egokitzen dira». Egokitze horren adibide bat jarri du. «Etxe barruan eta gauez ziztatzen duten eltxoak gehiago kontrolatzea lortu dugu. Ondorioz, zentzu ebolutiboan, goizez edo arratsaldez etxetik kanpo animaliei ziztatzen dieten eltxoak garaile atera dira. Horiek gutxiagotan ziztatzen diete gizakiei; baina, asko ugaritu direnez, gizakiei gutxitan ziztatuta ere, gaixotasuna zabaldu egiten da».

Transgenikoen eztabaida

Gaixotasunaren kontra jotzeko zilegi al da eltxoak hiltzea? «Guztiak ez. Eltxoen 100 espezie inguruk zabaltzen dute malaria, eta, horietatik, 30-40 espezie dira benetako arazoa». Adituaren ustez, osasun publikoaren ikuspuntutik, ez da beharrezkoa eltxo guztiak hiltzea, baina ongi ikusten du gaixotasunak zabaltzen dituzten toki jakinetan eltxoak hiltzea. «Zenbait lekutan egina dute jada. Brasilen, malariaren bektorerik handiena den Anopheles darlingi espeziea zabaldu zenean, akabatu egin zuten; eta Nilo ibaiko uharteetan ere egin da halakorik, aparteko kalte ekologikorik eragin gabe».

Gene drive izeneko teknologiaz mintzatu da aditua. Genetikoki eraldatutako eltxoak ekosistemetan sartzeko teknika ezaguna da hori. «Horren inguruko zarata handia egon da, eta presio asko egon dira teknologia horretan inbertitu ez dadin. Baina ez da bide bakarra. Eboluzioaren arma lasterketa horretan eltxo horiek garatzen dituzten erresistentzien aurkako estrategiak garatu behar ditugu, ezinbestean».

Roger Eritjaren entomologoaren ustez, gainerako transgenikoen inguruan izaten den eztabaidaren antzekoa da hau ere. «Oxfordeko Unibertsitatean sortutako Oxitec izeneko enpresak genetikoki eraldatutako eltxoak saltzen ditu. Baina jende askok horren inguruko zalantzak ditu, genetikoki eraldatutako organismoak era masiboan sartzeko bidea delako hori. Halere, etika horrek beste etika batekin talka egiten du: pertsonak hiltzen ari dira eltxoek zabaldutako gaixotasunak direla eta».

Adituaren esanetan, OMEk eztabaida horri heldu dio. «Horren haritik irakurri dudan azken informazioen arabera, gero eta gehiago dira eltxo transgenikoak erabiltzearen alde daudenak». Bestalde, bide horren aurkakoek diote patentea duen enpresa pribatu bati erosi behar zaizkiola eltxoak, eta arbuiagarritzat dute hori. «Baina horren ordez erabiliko zenituzkeen intsektizidak ere erosi behar dira, patentatuak daudelako».]]>
<![CDATA[Planeta babesteko bigarren aldarria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2002/010/001/2017-12-10/planeta_babesteko_bigarren_aldarria.htm Sun, 10 Dec 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2002/010/001/2017-12-10/planeta_babesteko_bigarren_aldarria.htm BioScience aldizkarian babestu dute bigarren agiri bat. Munduko Zientzia Komunitateak gizarteari egiten dion ohartarazpena: bigarren abisua titulu esanguratsua eman diote. Planetaren egoerak txarrera jo du aztertutako adierazle gehienetan, eta horrela jarraituz gero atzera bueltatzeko aukerarik ez dela izango nabarmendu dute.

«Porrotera eramaten gaituen gaurko norabidea aldatzeko berandu gabiltza», ohartarazi dute manifestuan. «Bai gure eguneroko bizitzetan bai gure gobernu erakundeetan onartu behar dugu Lurra dela, bere bizi guztiarekin, gure aterpe bakarra». Egoerari aurre egiteko hainbat proposamen jarri dituzte mahai gainean. Besteak beste, zerbitzu ekosistemikoak mantentzea, tokian tokiko basoak sustatzea, babestutako naturguneak handitzea, basapiztiak babestea, gizakien dietan begetalen kopurua handitzea, gainpopulazioa saihestea edota energia berriztagarriak bultzatzea. Hori guzti hori, maila pertsonalean zein kolektiboan.

Agiria sinatu duten zientzialarien artean, Euskal Herriko ikertzaileak ere badira, noski. Kepa Ruiz Mirazo da horietako bat. EHUn sistema konplexuak aztertzen ditu. Ikasketaz fisikaria izanda ere, biologiaren alorrean dabil; zehazki bizia nola sortu zen ulertzen ahalegintzen da. Ingurumenaren arazoaren irtenbidea zeharo konplexua dela ohartarazi du: «Egia esanda, aurrean dugun agertokia zehazki nolakoa den ez dakigu oso ondo. Baina nahiko argi dago badirela arrisku gutxiago duten agertokiak ere».

Haren ustez, zientziak badu horretan zer esanik, eta arazoari eman dakiokeen irtenbidearen parte ere bada. Baina autokritika egitearen beharra azpimarratu du: zientzia arazoaren muinean dago. «Ekonomia eta finantza sistema guztiak kontu berean oinarritzen dira: guztientzako pastel gehiago badagoela sinestean. Eta zurrunbilo horretan sartuta dago zientzia, berrikuntza sustatzeko duen ahalmenarekin sinesmen hori bultzatzen duelako». Zientziak natura deskribatzeko oso eredu onak dituela azaldu du Ruiz Mirazok, baina, aldi berean, bere buruaren deskribapena «handiegi» geratzen zaiola ere uste du. «Gizakiok ez dakigu nora goazen, eta zientziak ez du horri erantzuteko ahalmenik».

Aho batez

BC3 Basque Centre for Climate Change zentroan Saheleko eremuan klima aldaketak izango duen eragina ikertzen du Itxaso Ruiz geologoak. Haren ustez, agiriak ahotsak batzeko balio behar du. «Jendeak ikusi behar du zientzialarien %95ek baino gehiagok uste dugula klima aldaketa errealitatea dela, eta gizakiak bultzatutakoa dela».

Adituaren esanetan, sarritan adostasun zabal horri buruzko irudia galdu egin da. «Baina zientzialariok argi dugu, eta gizarteak ere argi izan behar du hori». Adostasun horretatik kanpo dauden zientzialariei buruz galdetuta, aitortu du nahiago duela gaian ez sakontzea: «Korapilatsua da. Baina desinformazio kanpainak badirela esango nuke; denok dakigu, gainera, zeinek ordaintzen dituen kanpaina horiek».

Geologoaren ustez, klima aldaketaren alorrean arintze neurriak hartzea «ez da aukera bat, baizik eta behar bat». Halere, zenbait adierazleri dagokionez, aurrerapausoak eman direla nabarmendu du. «Ozono geruzaren zuloan ez ezik, pobreziaren alorrean gauzak hobetu dira, baita oihanen galeran ere». Baina gainerako arloetan, egoera larria da.

Alemaniako Fraunhofer IBMT Biomedikuntza Ingeniaritza Institutuan dabil Alba Jimeno Romero ingurumen toxikologoa, uretako kutsadura ikertzen, batez ere nanotoxikologiaren alorrean. Bertan eskuratutako ezagutza Euskal Herrian aplikatzea espero du. Arazoetako bat plazaratu du: «Normalean, gure ikerketen emaitzak ez direla gizartera iristen».

Bere ikerketa arloari dagokionean, ohartarazi du produktu asko merkaturatzen ari direla ingurumen inpaktuari buruzko informazio osoa izan gabe. «Agian gaur produktu horiek ez dute arazorik eragiten, baina baliteke hemendik bizpahiru hamarkadara arazo bihurtzea. Gainera, guk laborategietan ereduak aztertu ahal ditugu, baina ez dakigu zein diren populazioan izan daitezkeen eraginak». Kutsatzaile berriak atzemateko tresna berriak behar direla azpimarratu du.]]>
<![CDATA[Susmagarria aurkitu ezinik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/018/001/2017-12-03/susmagarria_aurkitu_ezinik.htm Sun, 03 Dec 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1943/018/001/2017-12-03/susmagarria_aurkitu_ezinik.htm
Ostegunean iragarri zen azken aurrerapausoa, satelite bidezko behaketatan oinarrituta. Nature aldizkarian plazaratutako emaitzen arabera, DAMPE Materia Iluneko Partikulen Esploratzailea behatokiaren bitartez elektroien eta positroien espektro energetikoa inoiz ez bezala neurtzeko gai izan dira —elektroiaren antipartikulak dira positroiak—. Txinako Zientzia Akademiak eraikita, DAMPE behatokiaren helburua gamma izpiak bereizmen handian atzematea da. Beste behin ere, aurrerapena bai, baina behin betiko frogarik ez.

Hiru estrategia

Txinako ikertzaileen ahalegin hori metodo ez-zuzena da, Kantabriako Unibertsitateko (Espainia) fisikari Alberto Ruiz Jimenok azaldutakoaren arabera. «Materia iluna bilatzeko metodo hori normalean sateliteen bitartez egiten da, erradiazio kosmikoa neurtuz». Horrez gain, zientzialariek beste bi estrategia darabiltzate. Batetik, metodo zuzena. «Materia arrunteko kopuru handi bat gordetzen da, bai lurpean, bai izotzaren edo itsasoaren azpian jarritako detektagailuetan. Modu horretan, izpi kosmikoak ekiditen dira. Materia ilunak materia arruntarekin talka egitean sor litezkeen elkarrekintzak atzematea da helburua. Atomoen nukleoak mugitzen edo ionizatu egiten ote diren ikusteko, adibidez». Hirugarren bidea elkarrekintza hori zuzenean eragitea da. Horretarako, azeleragailuak erabiltzen dira. Zeregin horretan dabil aspalditik Ruiz Jimeno, Genevako LHC Hadroi Talkagailu Handiko CMS esperimentuan.

«Gehienbat, eredu estandarretik harago doan fisika bilatzen ari gara. Hein handi batean, materia iluna aurkitzeko. Higgs bosoiaren ezaugarriak ikertzen ari gara, baita ere».

Adituak azaldu duenez, LHC azeleragailuan protoien arteko talkak erabiltzen dituzte; tartean, horietatik beste klaseren bateko materia mota bat askatzen den jakiteko. Puntako teknologia erabiltzen bada ere, orain arte ez da lortu. Izan ere, susmoa dute materia iluna osatzen duten partikulek ia-ia ez dutela elkarrekintzarik izaten materia arruntarekin.

Eredu asko proposatu badira ere, egun, batez ere bi hipotesik dute predikamentu gehien adituen artean. «Batetik, WIMP izeneko partikulak proposatu dira, masa handikoak. Bestetik, axioak, oso masa baxukoak. Azken horiei eremu magnetiko handia ezarriz gero, teorian fotoiak askatuko lituzkete. Badira horiek atzematera bideratuta dauden esperimentuak».

Azeleragailu berria

Orain arte emaitzarik ez da lortu, baina mundu osoko ikertzaileak azeleragailu berri bat lortzeko lanean ari dira. Azpiegitura berria «finagoa eta aurreratuagoa, askoz ere doitasun handiagokoa» izatea nahi dutela azaldu du Ruiz Jimenok. LHCn ez bezala, azeleragailu berrian elektroiak eta positroiak bata bestearen kontra abiarazi nahi dituzte. Horiek elkarren kontra jotzen dutenean, energia guztia materia bihurtzen da. «Ez legoke zaratarik alboan, askoz garbiagoa litzateke. Abantaila da energia handiagoak lortzen direla. Elkarrekintza probabilitateak oso altuak dira, eta hortik estatistika asko eskura daitezke». Aukeretako bat da azeleragailua Japonian eraikitzea.

Materia ilunaren aztarna zuzenean topatzea oraindik orain ametsa da, eta zientzia komunitatean gero eta gehiago dira materia ilunaren existentzia bera kolokan jarri eta bestelako azalpenak bilatzen dituztenak. Halere, momentuz, materia ilunaren paradigma da gaur egun jaun eta jabe. Baina ikertzaileek, oraingoz, zeharkako frogekin konformatu behar dute.

Duela bi aste inguru, Science aldizkarian aurkeztu zuten norabide horretan doan beste ikerketa bat.

Mexikoko HAWC behatokian bi pulsar zehatzetatik Lurrera datozen positroiak neurtu dituzte, eta ondorioztatu dute partikula horien jatorriak pulsarretan ez baina beste nonbaiten egon behar duela. «Duela hainbat urte neurtu zen Lurrean positroi gehiegi jasotzen ditugula, eta horren haritik artikulu asko egon dira», azaldu du Ruben Lopez Coto fisikariak, neurketa egin duen taldearen izenean. «Orain arte, kalkuluak baino ez dira egin, baina maila teorikoan. Pulsarrek sortzen dituzten elektroiak eta positroiak zer abiaduratan askatzen ari diren neurtzea lortu dugu». Esan du horrek ez duela esan nahi ezinbestean atzean materia iluna dagoenik. Halere, aukera bat da. Beste behin ere, thriller batean bezala, zantzu guztiek susmagarritzat jotzen dute materia misteriotsu hori; baina, agian, filmetan bezala, erruduna beste nonbaiten azalduko da.]]>