<![CDATA[Juanma Gallego | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 24 Feb 2018 16:46:10 +0100 hourly 1 <![CDATA[Juanma Gallego | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Eguzkiaren indarren abiapuntua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2340/012/001/2018-02-18/eguzkiaren_indarren_abiapuntua.htm Sun, 18 Feb 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2340/012/001/2018-02-18/eguzkiaren_indarren_abiapuntua.htm
Heliofisika behatoki batetik begiratuz gero, begi hutsez ikusi ezin diren uhin luzeak azalduko dira pantailetan. Esaterako, 304 angstromera, kromosfera ikusiko da, gorri-gorrixka: 35.000 graduko labe itzela, alegia. 171-194 angstromera marroia nagusituko da, 600.000 graduko tenperaturan, eta eguzkiaren «atmosfera» den koroa igarriko da. Beste uhin luzeretan, eguzkia urdin edo berde ikusiko da, eta zirkuluaren inguruan eztanda izugarrien arrastoak ikusiko dira, nonahi.

Modu horretan ikusita, erraz uler daiteke eguzki sistemaren barruan izaten diren gertakaririk handienak eguzkian bertan gertatzea: eguzki ekaitzak dira horiek; haien garapena gertutik aztertzen dute ikertzaileek.

Ekaitzen iragarpena

Nature aldizkarian hilaren 8an argitaratutako artikulu batean deskribatu dute zehazki nola sortzen diren eguzki ekaitzak. CNRS Frantziako Ikerketa Zientifikoen Zentroko ikertzaileek argitu dutenez, ekaitzen jatorria eguzkiaren eremu magnetikoan izaten den borroka erraldoia da. Funtsean, eguzkiaren eremu magnetikoaren bat-bateko berrantolaketa bat izaten denean sortzen dira eguzki ekaitzak.

Heliofisikariek azaldu dutenez, izarraren eremu magnetikoan bi motatako estrukturak sortzen dira: «soka» eta «kaiola». Berez, kaiola magnetikoaren barruan dago soka. Kaiola indartsua izanez gero, sokaren bihurrikatzeak jasan ahal izango ditu; osterantzean, kaiola ahula bada, ekaitz magnetikoa sortu ahal izango da.

2014ko urriaren 24an izandako eguzki erupzioa izan da aurkikuntza hori egiteko abiapuntua. NASAren SDO Eguzki Dinamikaren Behatokiaren datuak baliatu dituzte, eta ordenagailu bidezko simulazioak ere egin dituzte adituek. Ekaitz horretan, soka ez zen izan kaiolaren geruza osoa zeharkatzeko bezain indartsua. Denborarekin, baina, soka magnetikoa horrenbeste bihurritu zen, ezen azkenean kaiola «zartarazi» baitzuen.

Artikuluaren egileek esan dutenez, garatu duten ereduari esker, hemendik aurrera aukera egongo da eguzkiaren eremu jakin batean askatu ahal izango den gehienezko energia potentziala kalkulatzeko. Espero dutenez, ezagutza hori oso baliagarria izango da halako ekaitzak iragarri ahal izateko.

Eguzkian gertatzen dena aztertzea zientzia soiletik harago doa. Izan ere, eguzkian izaten diren gertakari horiek ondorio larriak izan ditzakete teknologiaren menpe bizi diren XXI. mendeko gizarteetan. Hala azaldu du Judith Palacios heliofisikariak. Alcala de Henareseko Unibertsitateko (Madril, Espainia) ikertzaile horrek SENMES Espainiako Espazioko Meteorologia Zentroan lan egiten du, eguzkiaren eta espaziotik etorritako beste hainbat fenomenoren inguruko iragarpenak egiten.

1989an Quebecen gertatutakoa ekarri du gogora Palaciosek: «Urte hartan, eguzki ekaitz batek hainbat transformadore elektriko txikitu zituen». Gertakariaren ondorioz, bederatzi orduz, sei milioi lagun inguru argindarrik gabe geratu ziren. Halere, erregistroak daudenetik, Carrington gertakaria izenekoa izan da handiena: 1859an izandako eguzki ekaitz erraldoi batek orduko telegrafo hariak hondatu zituen; hain zuzen, garai hartan garatuta zegoen teknologia elektriko ia-ia bakarra txikitzeko ahalmena izan zuen ekaitzak. «Garai hartan, noski, ez zegoen ez sakelako telefonorik, ez sateliterik, ez GPS sistemarik, ezta Internetik ere. Pentsa zer gerta litekeen teknologiaren dependentzia hain handia dugun garai honetan».

Horregatik dira funtsezkoak iragarpenak. Lurretik bertatik egiteaz gain, zientzialariek satelite bidez ere jarraipena egiten diote eguzkiari. «Lurretik ikertzen dugunean, gure atmosfera zimurtutako zelofan baten modura aritzen da. Beraz, ikusten duguna kalitatekoa da, baina distortsioak ere eragiten ditu». Behaketarako desabantaila bat da, halaber, atmosferak erradiazio asko xurgatzen duela. «Tira, zorioneko desabantaila da, noski. Bestela, gaur egun planetan den bizia ezinezkoa izango litzateke».

Erronka teknologikoa

Espazioan diren behatokiei esker, ordea, uhin luzera guztietan eguzkia aztertzeko aukera dago. Hainbat satelite daude zeregin horretan, hala nola SOHO, SDO edo DSCOVR izenekoak. Eta laster tresna berriak egongo dira, gainera. «Aurten NASAk Parker Solar Probe izenekoa jaurtiko du, eta 2019an aurreikusita dago Europako Espazio Agentziaren Solar Orbiter misioa abiatzea». Era horretan, modu zehatzagoan jakin ahal izango da zeintzuk diren eguzkiaren eremu aktiboak, eta plasma gertutik ere ikertu ahal izango da». Biek ala biek eramango dute ezkutu termiko handi bat, eguzkiaren berotik babestu ahal izateko. «Teknologiaren ikuspuntutik, erronka itzela da. Aurreko aldea oso bero egongo da, 500 bat graduan; atzeko aldea, berriz, planeta arteko ohiko tenperaturan egongo da, 100 gradu baino gutxiagoan. Kontraste termikoa, beraz, oso handia izango da, eta gauzak erraz apurtu litezke halako baldintzetan».

Tresna berri horiek heldu bitartean, eguzkiari adi jarraituko dute zientzialariek, inoiz ez baita ziurra ekaitza noiz izango den. Aste honetan bertan iragarrita zegoen azkena. Zorionez, txikia izan da oraingoa, eta Lurrean sortutako eragina oso murritza izan da. Batek daki hurrengoa nolako izango den. Eta erantzuteko denbora oso eskasa da: zortzi argi minutura dago eguzkia.]]>
<![CDATA[Parekide* bai, baina izartxoarekin]]> https://www.berria.eus/albisteak/148844/parekide_bai_baina_izartxoarekin.htm Sun, 11 Feb 2018 11:20:09 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/albisteak/148844/parekide_bai_baina_izartxoarekin.htm
Institutuko ikasketak bukatu baino pixka bat lehenago erabaki zuen fisika ikastea Barradok. Eta unibertsitatean hasita, konturatu zen klimari lotutako gaiak gustuko zituela. Hori jakinda, irakasle batek gomendatu zion EHUko Zientzia Planetarioen Taldeko buru Agustin Sanchez-Lavega astrofisikariarekin biltzea. "Eraikin berean egonda ere, ez nuen haren lana ezagutzen. Baina harekin hitz egin eta gero, argi izan nuen horretan aritu nahi nuela". Zientzia planetarioen inguruan ikertzeak klima eta astrofisika uztartzeko aukera eman dio Barradori. Ordutik, batez ere Jupiterren atmosfera aztertzen dabil. Ikertzeaz eta eskolak emateaz gain, dibulgazioari tarte bat eskaintzen saiatzen da "Asko gustatu zait beti; orain espero dut asti gehiago horretarako". Diziplinari lotutako ametsei buruz galdetuta, Lurretik kanpoko bizia aipatu du. "Marten edo Jupiterreko ilargietako batean bizia topatzea izugarria litzateke; egiteko daukagun erronka da. Lurretik kanpo ura topatu dugun modu berean, orain bizia aurkitzea falta zaigu".

Jupiterreko atmosfera oso urrun badago ere, zientziaren jarduna oso gertukoa dela esan du astrofisikariak. Nahi duen ororen esku dago ezagutzaren abentura. Marta Macho matematikariak idatzitako testu batek zer pentsa eman zion. "Asko gustatu zaidan ideia izan da: ez duzu ezertan berezia izan behar zientzian aritzeko. Hau ez da 'jenioen' kontua, eta zientzialariak oso pertsona bereziak diren inguruko irudi horrek ez dio batere onik egiten zientziari. Beste ogibide askotan bezala, zientzian aritzeak esfortzu bat eskatzen du, noski, baina zientzialariok pertsona guztiz normalak gara". Inmaculada Delage. "Gauza txikietan nabaritzen da" Txikia zenetik, arkeologoa izan nahi zuela kontatzen du Inmaculada Delage Gonzalezek (Jerez de la Frontera, Espainia, 1990). "Bokaziozkoa da nirea. Bereziki, Egipto izan da beti liluratu izan nauena; baina, oro har, Antzinaroa maite dut". Horregatik, Historia ikasi, eta arkeologiari buruzko masterra egin zuen ondoren. Orain, beka bati esker, Nafarroako Unibertsitatean dabil ikertzaile modura. Los Bañales aztarnategia (Aragoi, Espainia) ikertzen ari da.

Gauza asko onera aldatu badira ere, beste batzuek txarrera jo dutela dio, txantxetan. "Nire jaioterrira joateko, hamabi ordu behar ditut. Erroma garaian baino komunikazio txarragoa du gaur egungo Iruñeak". Inperio handien gorabeherak baino gehiago, jende xehearen eguneroko bizitza da batez ere interesatzen zaiona.

Denbora gehien, egunean eguneko martxan, liburutegian eta laborategian ematen duela esplikatu du. Arkeologoen filmetako irudia ez da usu agertzen ikertzaileen bizitzan. Bereziki, zeramika aztertzen egiten ditu ordu asko,Terra sigilata deritzona. "Aztarnategian topatutakoa goitik behera aztertzen dut, neurria hartu, argazkia egin, tipologia ikusi, eta beste piezekin alderatu". Halako prozesuei esker, posible du iraganaren berri izatea. Alexandro Handiaren hilobia ez bada, zer gustatuko litzaioke aurkitzea? "Oraindomusedo etxe erromatar batean lanean ari gara. Tontakeria bat eman badezake ere, etxe horretan bizi zirenen izena jakitea gustatuko litzaidake".

2014. urtetik Egipton ere induskatzen ari da Delage, Myriam Seco egiptologoaren gidaritzapean. Miresmenez mintzo da haren inguruan: "Emakume adoretsu bati buruz idatzi nahi baduzu, hari buruz idatzi beharko zenuke". Tutmosis III.a faraoiaren tenplua arakatzen ari dira. Arkeologiaren ikuspuntutik, guztiz desberdinak dira Los Bañales eta Egipto. "Oso zaila egiten zait nire ikasleei azaltzea arkeologian ez dituzula etengabean gauza miresgarriak topatzen...". Egipton jardutea, hala ere, aparteko esperientzia dela uste du: "Esperientzia izugarria da".

Arkeologoaren honen ustetan, emakumezkoek zientziaren eta ikerkuntzaren alorreko goi mailako postuetara heltzea denbora kontua da, baina bidean oztopo ugari daudela ohartarazi du. "Gauza txikietan nabaritzen da hori; gugandik hasita. Adibidez, bibliografia bat irakurtzean, konturatu naiz nik neuk joera dudala pentsatzeko egileen siglen atzean gizonezkoak daudela, emakumeak egon beharrean". Blanca Maria Martinez. "Mutilak lehenesten zituzten" Bost urte zituela, haren gurasoek oparitutako mineralen eta fosilen bilduma batek piztu zion planetarekiko grina Blanca Maria Martinez (Santander, Espainia, 1983) geologoari. "Esku artean neukanarekin txundituta geratu nintzen. Objektu horiei buruz dena jakin nahi nuela konturatu nintzen". Hortaz, haurtzaroko nahiari eutsi, eta Euskal Herriko Unibertsitatera joan zen geologia ikastera. Gurasoek horretara animatu zutela gogoratu du. Lizentzia bukatu ondoren, ikasketak jarraitzea erabaki zuen, Estratigrafia eta Paleontologia sailean. Doktore tesian, azken 60.000 urteetan Bizkaiko golkoko ur masetan izandako aldaketak ikertu zituen. "Denbora tarte horretan ur lasterrek izan zuten bilakaera eta itsasoaren mailaren gorabeherak aztertu nituen bereziki". Halakoak egiteko, funtsezkoa izan du foraminiferoen azterketa. Duela milaka urte izan ziren organismo ñimiñoen fosilak benetako altxorra dira geologoentzat. Itsasoa aztertu ondoren, idorrera bueltatu zen doktoretza ondorengo lana egiteko. Orduan ere, iraganeko klima eta ingurumena berreraikitzea izan zuen helburu. Azterketa gunea, kasu honetan Nafarroako Bardea izan zen. "Azken 5.000 urteetako ingurumena zein izan zen argitzen saiatu naiz". Ikertzeaz gain, Espainiako Geologia Elkarteko emakumeen batzordean parte hartzen du Martinezek, eta Aranzadi zientzia elkarteko kidea ere bada. Izan ere, funtsezkotzat du geologiari buruzko dibulgazioan parte hartzea. Helburu argi bat du gogoan: inor ez hurbiltzea galdetzera ea geologiak zertarako balio duen. «EHUko Mineralogia eta Petrologia Saileko Arantxa Aranburu irakasleak bultzatu ninduen horretara. Esan zidan gure behar morala zela dibulgazioan parte hartzea, gure lana ezagutarazteko», gogora ekarri du. Berdintasunaren inguruko kezka badu, eta asteon gaiari buruzko hitzaldi batean parte hartu du. "Ikastetxe batean nire lana azaldu dut, eta orain gauden emakumeei bidea ireki ziguten emakume aitzindariei buruz ere hitz egin dut". Besteak beste, Nieves Lopez Martinez paleontologoak utzitako uzta oparoa ekarri zuen gogora. "Gaur egun paleontologian dagoen irakaskuntzaren oinarriak finkatu zituen. Hura gabe, gu ez geundeke hemen". Garrantzitsua iruditzen zaio bidea ireki zutenei aitorpena egitea. Pentsatzen du gaur egun geologiaren alorrean "mentalitate aldaketa bat"gertatzen ari dela. Eboluzioa ikusi du berak: agerikoa. "Unibertsitate ikasketak hasi nituenean, igartzen zen nagusiagoak ziren irakasleek pentsatzen zutela geologia mutilentzako lanbidea zela, eta mutilak lehenesten zituzten tesiak egiteko, edo ikerketa taldeetan aritzeko. Azken urteetan, jada generoa ez da horrenbeste aintzat hartzen, ezagutzak baizik. Belaunaldi berriok berdintasun bide horretan jarraitu behar dugu, noski".]]>
<![CDATA[Parekide* bai, baina asteriskoaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1969/014/001/2018-02-11/parekide_bai_baina_asteriskoaz.htm Sun, 11 Feb 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1969/014/001/2018-02-11/parekide_bai_baina_asteriskoaz.htm <![CDATA[«Biziak 300 milioi urte eman zituen agertzeko: planetak aurrea hartua digu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1908/014/001/2018-02-04/biziak_300_milioi_urte_eman_zituen_agertzeko_planetak_aurrea_hartua_digu.htm Sun, 04 Feb 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1908/014/001/2018-02-04/biziak_300_milioi_urte_eman_zituen_agertzeko_planetak_aurrea_hartua_digu.htm
Zer egiten du astrobiologo batek katedral batean?

Nanoteknologiari buruz hitz egiteko gonbidapena egin didate. Hemen eraikin historikoetan nanoteknologia nola erabili aztertzen ari dira. Eraikuntzan asko erabiltzen ari da orain, materialak indartzeko, beirateak zaintzeko edo estaldurak sortzeko, adibidez. Biokimikaria naizenez gero, biomolekulekin lan egiten dut, eta arlo horretan eskarmentua daukat. Diziplinari buruzko ikuspegi zabala ematen saiatu naiz. Berez, nanomundua 0,1-100 nanometro arteko objektuek osatzen dute. Kontuan izan behar dugu milimetro baten milioirena dela nanometroa. Gure zelulen barruan dauden molekulak tarte horretan daude, adibidez. Materialei dagokienez, grafenoa, karbono nano-hodiak edota fulerenoa daude, adibidez. Aplikazio praktiko batzuk merkatuan daude jada. Gerora begira, askotan zientzia fikzioko planteamenduak egiten dira, baina batzuk garatzen ari dira jada. Esaterako, aukeretako bat izango da gorputzean nanorobotak sartzea, pazientea zaindu eta sendatzeko.

Alberto Fernandez Soto astrofisikariarekin eta Jose Maria Bermudez de Castro paleoantropologoarekin idatzi duzun Origenes liburuak ospea lortu du. Non dago arrakastaren gakoa?

Unibertsoaren hasieratik gaurdainoko bidea aztertzen duten liburu asko daude, batez ere ingelesez. Baina normalean egile bakar batenak dira. Hain denbora tarte zabala jorratzen duen liburu bat irakurtzen duzunean, berehala konturatzen zara egilea fisikaria, biokimikaria edo geologoa ote den. Bere arloa era zabalagoan eta oso modu txukunean azaltzen duelako; baina, gero, akatsak atzematen dituzu espezialista ez den arloetan. Horregatik, nire ideia izan zen bakoitzak dagokion alorrari buruz idaztea. Dibulgazio interesa dutenentzat idatzi dugu, eta oso pozik gaude. Duela gutxi esan digute laugarren edizioa atera dela, eta Prismas saria ere eman ziguten.

Zer egiten da astrobiologia laborategi batean?

Diziplina arteko zientzia da gurea. Laborategian bereziki bionanoteknologia erabiltzen dugu, biziaren jatorria argitzeko. Lurrean biziaren lehen pausoak nolakoak izan ziren argitzen saiatzen gara. Askotan, Kepa Ruiz Mirazo fisikariarekin eta Andres de la Escosura kimikariarekin batera lan egiten dut; hiruron artean saiatzen gara irudikatzen kimikaren eta biologiaren arteko trantsizioa nolakoa izan zen. Argitu nahi dugu estruktura horiek nola hasi ziren automuntatzen, ondoren sistema konplexuagoak garatzeko.

Zunda robotiko baten bitartez posible al da Lurretik kanpoko bizia atzematea?

Zaila da. Gure laborategian, batez ere, biosentsoreak garatzeko lanean ari gara, hemen bertan bizia ezaugarritzeko, eta baita Lurretik kanpo ere. Berdin astronauta bat edo robot bat eramanda, guk ezagutzen dugun biziaren araberako alborapena izango dute biek ala biek. Oso bizi gutxi dagoen inguruetan ere bizia aurkitzeko gai den biosentsore bat diseinatu ahal duzu. Baina agian Marten bestelako bizia dago. Gure sentsoreek beti izango dute ezagutzen dugun biziaren araberako alborapena.

Space X enpresako buru Elon Musk-ek bere autoa Martera bidaliko duela iragarri du. Enpresa pribatuak halakoak egiten hasteak ongi esterilizatu gabeko gailuak espaziora heltzea ekar dezake. Arazoak ekar ditzake horrek?

Baliteke. Alde horretatik, babes planetarioaren kontzeptua bultzatu behar da. Nahi gabe Martera bizia eramaten baduzu, eta bertan errotzen bada, hogei urte barru zerbait topatuz gero, ezingo duzu jakin aurkitutako organismo hori bertakoa den ala zuk eramandakoaren ondorioa. Horregatik, hara eramaten dugun guztia oso ondo esterilizatu beharra dago. Astronautak Martera eramatearen alde nago, baina lehenik zientzialariak eramango nituzke, lehen hamarkadetan bederen. Gero joango dira turistak, enpresak... Horregatik, biziaren bilaketa azkartu behar da, ezinbestean; agian hemendik mende batera kutsatuta egongo da eta.

Baina, trukean, eboluzioak astronauta bat baliatuko luke unibertsoan bizia zabaltzeko...

Bai, hori gaiari heltzeko beste modu bat da. Kontuan izan behar dugu, halere, hemengo bakterioak Lurretik kanpo eramanez gero bi aukera daudela: guztiak hil daitezke, espazioko baldintza gogorrak direla eta, ala bertako inguruneari egokitu ahal dira. Lurrean ikusi dugu organismo extremofiloak zein ondo egokitzen diren. Gerta daiteke, baita ere, kanpoan bizia izatea eta Lurreko bakterioak garaile ateratzea, hemengo espezie inbaditzaileek egiten duten antzera. Saiatu behar dugu beste lekuetan egon daitekeen bizia babesten. Adibidez, beste motaren bateko bizia ote dagoen jakiteko. Agian, Marte terraformatu ahal izango dugu modu horretan, baina bertako bizia akabatuta.

Marteren orbitan Musken auto gorria jartzear gaude, baina gero ez da laborategian bizia sortzeko erarik. Hain zaila al da?

Bizia sortzeko bi aukera daude. Craig Venter zientzialariaren bidea urratu ahal duzu: kromosoma artifizial bat eratu dezakezu. Baina, finean, ezagutzen duzun bizi forma batean duzu abiapuntua. Bestetik, goitik behera bizi berria sortu ahal duzu. Oso zaila da. Planeta 300 milioi urte inguru ibili zen kimikarekin jolasean, bizia sortu zen arte. Funtsean, oso ingurune desberdinetan milioika esperimentu txiki egin ziren. Guk hamarkada batzuk baino ez daramatzagu saiatzen. Planetak, beraz, dezenteko aurrea hartua digu bizia sortzeko.

Lortuz gero, jainkoak izango ginateke... Horrek ez al du aurkako jarrerarik eragingo?

Ziur nago baietz. Beste arlo batzuetan ere gertatu da. Transgenikoen adibidea hor dago; ez da bakarra. 1975ean Kalifornian, Asilomar konferentzian, zientzialari asko bildu ziren, eta gehienak ados zeuden: ingeniaritza genetikoa debekatu egin behar zen, arriskuak egon zitezkeelako. Bi urtera guztiak ari ziren lanean horretan. Arras argigarria da hori.]]>
<![CDATA[Geoingeniaritza, mitoetatik harago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1974/018/001/2018-01-28/geoingeniaritza_mitoetatik_harago.htm Sun, 28 Jan 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1974/018/001/2018-01-28/geoingeniaritza_mitoetatik_harago.htm Amalurra kutsatzea, euria lapurtzea edo, zuzenean, klima aldatzea. Chemtrail esaten zaion fenomenoaren aurka ari diren elkarteak ere sortu dira, eta marra horien atzean dauden balizko konspirazioez ohartarazten dute.

«Hori guztia hiru euroko txanpona baino faltsuagoa da», argitu du Bartzelonako Unibertsitateko ingurumen kimikari Xavier Gimenezek. Ustezko fumigazio horien inguruan sortu den hiri mitologia gertutik aztertu du adituak. Haren esanetan, gaur egungo gizartean elkarren arteko komunikazioa oso erraz egiten da, eta horrek laguntzen du edozein fenomeno berehala puzten. «Kontua arreta pixka batekin aztertzen denean, argi dago zeruetan hegazkinek marrazten dituzten lorratz guzti-guztiak ur direla».

Atzean dagoen azalpena erraza da. «Hegazkinek gasak ateratzen dituzte errekuntza motorretatik. Gas horietan, batez ere, ura eta karbono dioxidoa daude, eta baita guztiz erre ez diren erregai arrastoak ere. Karbono dioxidoa ez da ikusten, baina, airearen baldintzen arabera, ura kondentsatu egiten da. Airea oso hotz dagoenean errazagoa da kondentsazioa, baina gutxieneko hezetasun bat egon behar du. Prozesua masen zirkulazioaren araberakoa ere bada: fronte heze bat hurbiltzen denean, lorratzak askoz errazago azaltzen dira. Eguraldia oso lehorra denean, berriz, lorratzak ez dira ikusten». Antzeko fenomenoa ikus daiteke, adibidez, goizean goiz, hotz dagoenean, auto bat martxan jartzen denean. «Kasu horretan, gainera, gauean ura kondentsatu da ihes hodian. Horregatik, ke zuria ikusten da goizean. Hegazkinen kasuan, hala ere, maila handiagoan gertatzen da, oso motor indartsuak dituztelako».

Konspirazioaren teoria guztiek bezala, oinarri bat hartzen dute abiapuntu zeruetako lorratzen inguruko sineskeriek. Izan ere, aspalditik euria eragiteko esperimentuak egin dira. Atzean dagoen prozesua fisiko-kimikoa ondo ezagutzen da. Hodeietako hezetasunak elementu txikiak behar ditu kondentsatzeko eta euri tantak sortzeko. Naturan, hautsak eta kedarrek betetzen dute funtzio hori. Teorian, hodeietan kondentsazio elementuak sartzen badira, errazagoa litzateke euria sortzea. Horretarako, batez ere, zilarrezko ioduroa erabiltzen da. Praktikan, ordea, ez da hain erraza. Ameriketako Estatu Batuetan enpresa txiki asko, esaterako, zerbitzu hori ematen ari dira, euriaren beharra duten nekazari elkarteek ordainduta.Gimenezek uste du jarduera horretan dagoela lorratzen inguruko mitologia, hein batean. «Baina gizakiaren irudimena ere badago konspirazioaren teoria honen jatorrian».

Euria sortu nahian

Halere, ez dago batere frogatuta euria «ereiteko» ahalegin horiek eraginkorrak direnik. «Egin diren ikerketa serioek adierazten dute ia inoiz ez dela lortzen euria eragitea, eta lortzen denean, askoz jota, euri kantitatea % 10-15 besterik ez da handitu. Egia da, halaber, praktika horiek eragina izan dezaketela ekaitzen indarrean. Kondentsazio nukleoen kopurua handitzen duzun heinean, tanta gehiago sortzea lortzen duzu, eta horrek eragozten du sortzen diren tantak hain handiak izatea. Ondorioz, ekaitzen indarra motelduko litzateke». Adituak ohartarazi du, ordea, fenomeno hori inoiz ez duela ikusi frogatuta. «Soilik ikerketetan arrazoituta ikusi dut, baina praktikan frogatu beharra dago».

Euria sortzeko ez ezik, halako praktikak, teorian, planeta «hozteko» baliagarriak ere izan daitezke. Gero eta gehiago dira, gainera, aukera hori aztertzen duten ikerketak. Geoingeniaritza izena eman zaio diziplinari, klima aldaketari aurre egiteko teknologia gisa. Mota askotako proposamenak aurkeztu badira ere, ezagunena da atmosferan aerosol kantitate handiak txertatzea, eguzkitik datozen izpiak partzialki ezkutatzeko eta, era horretan, planetako tenperaturak hozteko.

Astelehenean atera dute gaiari buruzko azken azterketa Nature Ecology and Evolution aldizkarian. Lana egin duten zientzialarien arabera, tentuz ibili beharra dago geoingeniaritza modu masiboan ezartzearekin. Diotenez, teknologia hori erabiltzen hasiko balitz, eta, gero, bat-batean, bertan behera utzi, bioaniztasunarentzako arrisku handiak egon litezke.

2020-2070 tartean atmosferara urteko 5 milioi tona sufre dioxido botako balira zer gertatuko litzatekeen ikusteko simulazioa abiatu dute. Ikerketaren egile nagusi Christopher Trisosek azaldu ditu emaitzak. «Geoingeniaritza eteteak asko igoko lituzke tenperaturak. Inoiz geoingeniaritza erabili izan ez bagenu baino askoz azkarrago, gainera».

Marylandeko Unibertsitateko (AEB) ekologo horren irudikoz, tenperatura gorakada azkarrak eragin arriskutsua izango luke bioaniztasunean eta ekosistemetan. «Horren tenperatura gorakada handietara egokitu ezingo luketen organismoek hotzago dauden eremuetara migratu beharko lukete. Geoingeniaritza bat-batean eteten badugu, organismoek urteko hamar kilometro mugitu beharko lukete beren berezko kliman bizi ahal izateko. Organismo askok migratzeko duten gaitasuna baino azkarrago, alegia». Geoingeniaritzak izan ditzakeen beste eragin kaltegarriei buruz galdetuta, kezka agertu du Trisosek. «Oraindik ez dakigu oso ondo zer eragin izan ditzakeen nekazaritzan. Bestalde, geoingeniaritzak ez du klima hozten leku guztietan modu berean, eta prezipitazioen patroiak ere aldatzen ditu. Ondorioz, planetaren eskualde desberdinetan irabazleak eta galtzaileak egon daitezke. Horrek arazo politiko handia dakar; beraz, arlo politikoan geoingeniaritza nola erabili behar den jakiteko ikerketa gehiago egin behar dira».

Proiektu erraldoia

Halako prospektiba ikerketek beldurra emateko paisaia bat marrazten badute ere, Xavier Gimenezek ohartarazi du orain arte hainbat zientzialarik egindako esperimentu proposamenak besterik ez direla, «baina jendeak sinetsi du hau era sistematikoan egingo dela. Gainera, zientzian egiten den esperimentu bakoitzetik informazio baliagarria eskuratzen da». Dena dela, adituak argudiatu du geoingeniaritza egin ezin dela modu sistematikoan. «Proposamenak besterik ez dira. Lurraren kliman benetan eragina izango lukeen proiektu bat egitea kontu erraldoia izango litzateke. Urteak beharko lirateke, eta gobernuetako aurrekontuen alde nabarmenak beharrezkoak izango lirateke aurrera eramateko. Ez du zentzurik». Beste zientzialari askok adierazi duten norabidean, adituak uste du errazagoa dela karbono dioxidoaren isuriak gutxitzea, halako mundu mailako parte hartze erraldoi bat egitea baino. Alde horretatik, zientziaren dibulgazioaren beharra azpimarratu du Gimenezek. Bai mitoak apurtzeko eta bai mahaiaren gainean dauden eztabaida handiei aurre egin ahal izateko. Jarduera horretan dabil aspalditik aditua, bereziki Scilogs sareko Química, aire y ambiente blogaren bitartez. Horrela, errazagoa izango da bereiztea zer den sineskeria, zer den eguraldian eragiteko ahalegina, eta zer den mundu mailako klima globala aldatzeko proposamena.]]>
<![CDATA[Izaki txikien handitasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2140/012/001/2018-01-21/izaki_txikien_handitasuna.htm Sun, 21 Jan 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2140/012/001/2018-01-21/izaki_txikien_handitasuna.htm mana jausialdi bat izaten da. Hau, batez ere, Poloen inguruetako ur hotzetan izaten da. Fenomeno polita omen da, eta izen guztiz poetikoa du: itsas elurra. Edukia, halere, ez da hain poetikoa. Baina ezinbesteko funtzioa betetzen du: kate trofikoa elikatzeaz gain, karbonoa itsas hondora eramaten du elurrak. Ekologoen hizkeraren arabera, gorotz zuri horrek karbonoaren ponpa biologikoa elikatzen du .

Arrain txikiak plastiko puska txikiagoak ere jaten ditu; gero eta gehiago. Baina hori beste baterako kontua da. Oraingoan, planktona da protagonista. Bertan abiatzen baita guztia. Hortaz, zientzialariek gertutik jarraitzen dute haren ibilbidea.

«Planktona da ozeanoetako elikadura katearen oinarria. Hortik gora, beste talde guztiak daude», aipatu du Arrantzuarekiko Zientzia eta Teknologia Iraskundea AZTIko ikertzaile Ernesto Villarinok. Klima aldaketak itsasoetan duen eragina aztertzen du Villarinok; izaki ñimiño horiek duten garrantzia azpimarratu du. «Oinarri hori aldatzen bada, aldaketa horrek itsas ekosistema osoan izango du eragina. Mahaiari hankak kentzea bezalakoa da».

Tamainaren garrantzia

Hanka horiek nolakoak diren aztertzen aritu da zientzialaria, planktonaren ibilbideari jarraiki. Beste hainbat aditurekin batera, Malaspina 2010 espedizio ozeanografikoaren datuak baliatu ditu horretarako. Orain arte eskuratutako emaitzak Nature Communications aldizkarian argitaratu dituzte.

Adituak azaldu duenez, Lurrean sortzen den oxigenoaren %50 planktonari zor zaio. Bestalde, atmosferatik CO2 kopuru handiak kentzeko gai da. Hortaz, garrantzi handia du klimaren arautzean. Funtzio horiek sortzen dituzten prozesu globalak hobeto ulertzeko, ozeanoetako planktona aztertu du, eta konklusio argia atera du: tamaina da planktonaren sakabanaketa eta kokapen globala arautzen dituen faktorerik garrantzitsuena.

«Organismo planktonikoen tamaina gero eta handiago izan, orduan eta txikiagoa da itsas komunitateen arteko lotura. Planktonaren sakabanaketan eta banaketa globalean, tamaina gakoa dela frogatu dugu», dio Villarinok. «Planktona osatzen duten espezieen banaketari eragiten dioten faktoreak ezagututa, jakin dezakegu klima aldaketak itsasoko ekosistemetan nola eragingo duen».

Villarinoren arabera, klima aldaketaren berri emateko indikatzaile bikaina da planktona, epe laburrera zein epe luzera ikusten baitira eragin horren emaitzak. «Organismo oso sentikorrak dira, ez dira gai beraien tenperatura arautzeko. Bestalde, oso txikiak dira, eta bizitza laburra dute; beraz, beraien prozesu fisiologikoak eta populazioen dinamika oso lotuta daude tenperaturaren aldaketekin. Horregatik, haren banaketa globalaren berri izateak itsasoan gertatzen ari diren aldaketa fisikoei buruz informazio oso ona eman lezake».

Bestalde, planktona, orokorrean, ez da komertzialki ustiatzen den baliabidea. Beraz, kasu honetan, gizakiak egindako ustiapenak ez du baldintzatzen aldaketa klimatikoaren aurrean planktonak duen erantzuna.

Aniztasun handia

Seguruenera, plankton hitza entzutean berehala dator burura karramarro txikiz osatutako izaki multzo bat. Hori ere planktona izanda ere, organismo askoz txikiagoak eta handiagoak ere badira. Flotagarritasuna da planktonaren berezko ezaugarria, baina mota asko daude. «Funtsean, jitoan ari diren organismoak dira. Gaitasun txikia izan ohi dute mugitzeko, eta normalean ur lasterrek eramaten dituzte leku batetik bestera».

Biologiaren ikuspuntutik, fitoplanktona ekoizle primarioa da, fotosintesia egiten duelako. Horregatik itsasoaren azaletik gertu bizi da, argia eskuratzeko. Zooplanktonak, berriz, ekoizle primarioen eta maila trofiko gorago batean dauden animalien arteko lotura lanak egiten ditu. «Energia transferentzian giltzarri da».

Planetaren iraupenerako hain premiazkoa den planktona ikertzeko oso mota desberdinetako tresnak baliatzen dituzte ikertzaileek. Malaspina 2010 eta antzeko kanpaina ozeanografiko zabaletan datu asko eskuratu dira, baina kanpaina xumeagoak ere egiten dira. Halako kanpainetan ur laginak hartzen dituzte, niskin izeneko botilen bitartez. Baina arrantzaleek erabili ohi dituzten tresna akustikoak ere baliatzen dituzte zientzialariek planktona ikertzeko. Azken urteetan, bideoa ere sartu da adituek darabilten tresnerian. Bestalde, denbora serieak ere erabiltzen dituzte, denboran zehar toki desberdinetan planktonak izan duen bilakaera aztertzeko. Bereziki, hau garrantzitsua da klima aldaketari buruzko ikerketak egitean.

Bestalde, satelite bidez ere iker daiteke fitoplanktona. Azaletik gertu dagoenez, argia islatzen du, eta satelite bidezko irudietan azaltzen da, orban erraldoietan.

Halere, azken urteotan garrantzi handiagoa hartu duten zunda robotikoek. Horiekin lanean ari da, buru-belarri, CNRS Frantziako Ikerketa Zientifikoen Zentroko ozeanografo Herve Claustre. Zunda flotagarriak dira. «Horien bitartez profil biogeokimikoak lortzeko aukera dugu», azaldu du Claustrek. Torpedo txiki baten antza duten zunda horiek olioz betetzen eta husten diren maskuriak dituzte, eta, horren arabera, ikertzaileak gai dira flotagarritasuna nahieran aldatzeko. Gailuek bi kilometroko sakontasunean lan egiteko ahalmena dute, eta tarte horretan hainbat parametro neurtzeko gai dira.

Robot horien bitartez, datuak urte osoan eskuratu ahal dituzte Villefrancheko Ozeanografia Laborategian (Frantzia). Eskuratutako datuei esker, bi artikulu argitaratu berri dituzte Nature Geoscience eta Nature Communications aldizkarietan. Orain arte zientzialariak gai ziren udaberrian izaten den plankton gorakada ikertzeko, baina tresna berri horiei esker aukera izan dute ikusteko zer gertatzen den urte osoan. Halako bederatzi zundarekin, bi urtez jarraitu ahal izan dute Ipar Atlantikoan fitoplanktonak izaten duen bizi zikloa. «Harrigarria bada ere, neguan ere fitoplanktonak jarduera bat izan dezake, eta haz daiteke». Dena dela, udaberria da fitoplanktonaren hazkundeak gorakada izaten duen sasoia. «Gorakada horrek garrantzi handia du, bai kate trofiko sostengatzeko bai itsas hondora karbonoa eramateko», nabarmendu du ozeanografoak. Prozesu horien garrantzia azpimarratu du: «Fitoplanktonak egiten duen fotosintesiaren bitartez, karbono dioxidoa material organiko bizia bihurtzen da, eta horrela ere arrantza baliabideak mantentzen dira. Era berean, hainbat mekanismo fisiko eta biogeokimikoen bitartez, karbono organiko honen zati bat itsasoaren sakontasunean urpera daiteke; modu horretan, gizakiok sortzen ari garen gehiegizko karbonoaren bahiketan lagungarria da planktona».

Karbono bahiketa

Arreta berezia jarri dute Ozeano Atlantikoaren iparraldean. Izan ere, 50. paralelotik harago dagoen ozeanoaren eremu hori omen da karbono hobi eraginkorrenetako bat. Eremu horretako hedadura mundu osoko ozeanoen % 1,5 baino ez da, baina bertan gertatzen da karbono dioxidoaren bahiketaren %20 inguru. Hori, batez ere, itsasoaren tenperatura baxuari eta fitoplanktonaren jarduerari zor zaio. Karbono bahiketa natural hori nolakoa den aztertzea funtsezkoa da klima aldaketak eragindako eraginak ulertzeko. Bahiketa horren bitartez, atmosferan dagoen karbono dioxidoa zorura bueltatzen da, eta, ondorioz, ez du eragingo berotegi efektuan. Ponpa biologiko horretan arazoak sortuta, arazo horiek biderkatzeko arriskua ere bada.

Claustrek babestu du lan horren balioa. «Zientzialari gisa, ozeanoa esploratzen dut, eta saiatzen naiz hobeto ulertzen ozeanoaren osasun egoeran planktonak betetzen duen tokia. Baita klima aldaketan izan dezakeen eragina eta aldaketa horrek planktonean izandako eragina ere». Ez da gutxi. Txikiak izanda ere, izaki horietan oinarritzen da, hein handi batean, biziaren kate osoa.]]>
<![CDATA[Albo kaltea animaliak direnean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/010/001/2018-01-14/albo_kaltea_animaliak_direnean.htm Sun, 14 Jan 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1938/010/001/2018-01-14/albo_kaltea_animaliak_direnean.htm
Bake garaian nahiko erraza da halako animalia dotore bat akabatzea, baina gatazka armatuak zabaltzen direnean, are errazagoa. Asteazkenean Nature aldizkarian Joshua Daskin eta Robert Pringle ikertzaileek zabaldu duten txostenak egoeraren tamaina erakutsi du. Afrikako gatazka armatuek eremu babestuetako belarjaleetan izan duten eragina zenbatu dute zientzialariek. Orotara, 253 populazio aztertu dituzte. 1946. eta 2010. urteen artean jasotako datuak baliatu dituzte ikerketa egiteko. Tarte horretan, parke naturalen %70ek jasan dituzte gerrak. Egileen esanetan, gerra da basapiztien populazioan eragin handiena duen faktorea.

Yaleko Unibertsitateko (Ameriketako Estatu Batuak) ekologo Joshua Daskinek BERRIAri posta elektronikoz azaldu dionez, itxaropenerako bidea badago. Mozambikeko Gorongosa parkean gertatutakoa jarri du adibidetzat. «1977 eta 1992 bitartean izandako gerra zibilean, ugaztun handien %90 hil zituzten, baina fauna horren populazioa gerra aurretik zegoen egoeraren %80ra iritsi da orain. Naturari aukera eman zaio bere bidea egin dezan; hori izan da, batez ere, leheneratze harrigarri horren arrazoia». Ekologoak azaldu du Gorongosako parke naturaleko arduradunek ehunka ikasle eramaten dituztela parkera, basabizitzari buruzko safari hezigarrietan. «Inguruetako nekazariei laguntza ematen diete, eta programa medikoak ere garatzen dituzte. Laguntza sozioekonomikoa emateak basapiztiak ehizatzeko beharra gutxitzen du».

Daskinek uste du gatazken ondorengo eremuek «potentzial handia» daukatela fauna leheneratzeko. Ekoturismoaren garrantzia azpimarratu du. «Elefanteek, bufaloek, zebrek, ñuek eta beste antilope espezie askok garrantzi ekonomikoa dute. Saharaz Hegoaldeko hamalau herrik urtero 140 milioi dolar baino gehiago eskuratzen dituzte soilik parkeetarako sarrerak direla eta; hori guzti hori, gainera, basapiztiak ikustera doazen turistek egiten duten gastua kontuan hartu gabe».

Luis Arranz biologoa ez da hain baikorra, eta egoera txarrera doala uste du. «Azken urteetan konturatu gara orain arte lan egiteko izan dugun sistemak ez duela balio». Urte asko eman ditu adituak Afrikako parke nazionalen kudeaketa lanetan. Ikasketak bukatu zituenean, 2CV auto zaharra hartu, eta Saharako basamortua zeharkatu zuen. Ekuatore Ginean, herrialdeko lehen parke naturalaren sorreran parte hartu zuen. Zakoumako (Txad) eta Garambako (Kongoko Errepublika Demokratikoan) parkeak zuzendu ditu. Orain Dzanga Sanghako parkea kudeatzen du, Afrika Erdiko Errepublikan. Handik hitz egin du BERRIArekin, telefonoz.

«Parkeen bitartez kontserbazioa sustatzen saiatu gara, eta esan dezakegu urte luzeetan lortu egin dugula. Baina 2007an isilpeko ehiza berriro ere agertu zen; batez ere, elefanteak eta errinozeroak egon dira ehiztarien jomugan. Bereziki, elefanteak gutxitu dira gehien».

Egoerari aurre egiteko ezinbestean armak erabili behar direla uste du Arranzek. «Horrez gain, tokiko komunitateei laguntza eman behar zaie, eta errepideak, ospitaleak eta halakoak eraiki behar dira, noski. Baina guardia armatuak behar-beharrezkoak dira. Isilpeko ehiztariak armatuta etortzen dira, eta guardiak hiltzeko prest daude. Nolatan joango dira, ba, armarik gabe?».

Gerrak eragozteko bidea

Ongi daki zertaz ari den. Zakoumako parkean bederatzi guardia galdu zituen, isilpeko ehiztarien aurka borrokan; Garamban, beste 27. «Inori ez litzaioke bururatuko arma edo droga trafikatzaileen aurka poliziak armarik gabe ibiltzea. Bada, ezin ditugu parkeak defendatu ideiak edo asmo onak bakarrik erabilita».

Nature-n argitaratutako ikerketaren haritik, ideia bat azpimarratu du biologoak: parkeetan segurtasuna handitzeak gerrak eragozteko bidea emango luke. Garamban gertatutakoa jarri du adibidetzat. « Joseph Kony izeneko zoro batek gidatutako LRA Jainkoaren Erresistentziaren Armada sartu zen hara. Seguruenera, gu ondo prestatuta egon izan bagina, ez genion utziko bertan ezartzen. Baina, ezin genuenez ezer egin, hantxe geratu zen. Hasieran esaten zuen ez zuela animaliarik hilko, baina laster hasi zen elefanteak hiltzen, bolia eskuratzeko eta, horren bitartez, arma gehiago erosteko».

Gerrek faunan duten eragina nabarmena dela berretsi du biologoak. «Ez gerrak direla-eta zuzenean hiltzen direlako, baizik eta guardiek ezin dutelako lanik egin. Soldaduek animaliak hiltzen dituzte, horiekin elikatzeko, eta, elefanteak egonez gero, boliaren bitartez dirua lortzeko. Inguruetako jendeak ere probetxua ateratzen dio egoerari, eta animaliak ehizatzeari ekiten dio».

Egoera hain zaila ikusita, agerikoa da galdera hau: Afrikan garapen ekonomikoa eta kontserbazioa bateragarriak izango al dira etorkizunean? «Noski, badago aukera garapena eta kontserbazioa batera egiteko», erantzun du Arranzek. Baina nabarmendu du eremu babestuak zabaltzea eta kontrolpean izatea dela bide bakarra. Hortik kanpo, zail ikusten du basapiztien eta gizakien arteko bizikidetza. «Europan ez genuke onartuko beste herri batera joaten garenean lehoi batekin topo egiteko aukera izatea». Beraz, parkeetatik kanpo dauden basapiztia guztiak desagertuko direla uste du. «Hain justu, horregatik da hain premiazkoa parkeak ahalik eta gehien handitzea». Adituak uste du parkeen barruan ehiza eta nekazaritza guztiz debekatu behar direla. «Askotan argudiatu da jendeari parkeetan sartzen utzi behar zaiola, kanpoan ehiza akabatu dutelako. Parkeetan ere ehiza baimentzen badugu, hemendik urte batzuetara ez da ezer geldituko; ez kanpoan, ez barruan. Jendea berdin-berdin hilko da gosez, baina parkeek turismorako dakarten etekina eskuratzeko aukera izan gabe».]]>
<![CDATA[Zientzia begietatik sartzen denekoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1856/012/001/2018-01-07/zientzia_begietatik_sartzen_denekoa.htm Sun, 07 Jan 2018 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1856/012/001/2018-01-07/zientzia_begietatik_sartzen_denekoa.htm l était une fois... la vie. Urteetan sartuak direnek ondo gogoratuko dute telebistan ematen zituzten marrazki bizidun horiek. Bertan azaltzen ziren oxigenoa leku batetik bestera eramaten zituzten globulo gorriak, ziztu bizian garuneko aginduak eramaten zituzten neurotransmisore azkarrak eta, batez ere, gorputzean sartzen ahalegintzen ziren birus zital eta itsusi horiek. Oraindik ere askok hala irudikatuko dute, segur aski, biziaren funtzionamendua. Giza gorputzaren funtzionamendua azaltzeko telesail horrek belaunaldi bat markatu zuen, eta, era berean, erakutsi zuen irudiak zein indartsuak diren ideiak sinplifikatu eta trinkotzeko.

Irudigintza tresna bikaina da ideiak azaltzeko, bereziki zientziaren alorrean. Eta ez soilik dibulgazioa egiteko orduan; adituen artean komunikazioa errazteko ere balio du. Hala uste du Vega Asensio ilustratzaileak. Biologian doktoretza egin ondoren, hainbat urte eman zituen biologia molekularreko laborategi batean ikertzen; baina, halako batean, bere lanbidea ilustrazio zientifikora bideratzea erabaki zuen. «Ikerketan eman nituen zazpi urte horietan, konturatu nintzen zientzia irudien bitartez azaltzeko gabezia zegoela. Hortaz, ikerketa laga eta horretan aritzea erabaki nuen».

Ilustratzaile askok zientzia dibulgazioa egiten badute ere, Asensiok arlo akademikoan egiten du lan bereziki, zientzia artikuluak, tesiak, posterrak, monografiak eta halako argitalpen espezializatuetan argitaratzeko moduko ilustrazioak osatzen. «Ikertzaileek badakite arazo bat dutela irudiekin, eta ez dutela baliabiderik arazoari aurre egiteko; baina, askotan, ez dakite badirela zerbitzu hori ematen duten profesionalak».

Adituak nabarmendu duenez, irudiok ez dute zertan ederrak izan. «Askotan oso teknikoak dira, zuri-beltzekoak, eta ikertzaileek baino ez dituzte ulertzen». Horregatik. irudi egokia lortu ahal izateko, funtsezkoa da zuzenezko hartu-emana izatea ikertzaileekin. Bien artean erabakiko dute mezua nola transmititu. Asensiok nabarmendu du prozesu horretan asko ikasten dela. Zientziaren esparru gehienetan lan egiten du, baina, bere ikasketak direla eta, biologia molekularrari buruzko lan bat egin behar duenean sentitzen da erosoen.

Belaunaldi berriak

Orain digitalean egiten du lan. «Ezagututakoan, aldea nabarmena da. Gauzak zuzendu behar badira, askoz errazago egin daiteke». Hori bereziki garrantzitsua da ikertzaile batekin lan egiten duenean. Arazo bakarra egotzi dio digitalean lan egiteari: fitxategien formatuaren etorkizuna. «Tira, orain badakizu lan horiek ordenagailuan dituzula, baina,batek daki hemendik 20 urtera fitxategi horiek zabaldu ahal izango diren. Noski, marrazkiak ere inprimatu ahal dituzu, baina horiek inoiz ez dira izango originalak». Horregatik, besteak beste, uste du eskuz egindako marrazkiak mantenduko direla.

Etorkizunera begira, pentsatzen du animazioa eta hiru dimentsioak oso garrantzitsuak izango direla. «Oso formatu egokiak dira prozesuak ulertzeko. Askotan informazioa hain da konplexua, ezen denbora eta espazioa ere kontuan hartu behar baitira».

Euskal Herriko Unibertsitateko Zientzia eta Teknologia Fakultateak ikasturte honetan martxan jarri duen Ilustrazio Zientifikoko graduondoan ere eskolak ematen ditu Asensiok. Oso gustura dago orain arte egindako bidearekin. «Bete ditugu plazak. Hamasei ikaslek parte hartzen dute, batzuk atzerritik etorriak. Espero genuenez, batzuk Arte Ederretatik eta Diseinugintzatik etorri dira, eta beste batzuk zientzietatik; batez ere biologiatik».

Bera ogibide horretan hasi zenean halako ikasketarik ez zegoela gogoratu du ilustratzaileak. «Hutsune bat zegoen, eta hori betetzea lortu dugu».

Irakasleei dagokienez, ilustratzaileak eta zientzialariak daudela dio. «Oso harreman polita sortzen da. Zientzialariek azaltzen dute beren arloetan erabiltzen diren irudiak nolakoak diren, eta zeintzuk diren kontuan hartu behar diren faktoreak; azken finean, ilustratzailearen eta zientzialariaren artean produktu bat osatu behar dute. Harremana egokia ez bada, sortzen den irudia ez da ondo ulertuko».

Asensiok azpimarratu nahi izan du berezko titulazio hau osatzeko Bergarako Laboratorium Museoaren, AZTI-Tecnaliaren eta Euskal Wikipediaren laguntza izan dutela.

Baina zientziari lotutako irudigintza ez da mugatzen adituen arteko argitalpenetara. Dibulgazioan ere funtsezko pisua du irudiak; horretan dabil Carlos Pazos ingeniaria. Lanbidez aplikazioen eta interfazeen diseinuak egiten ditu, baina zientzia zabaltzen du, halaber, molasaber.org webgunean eta Radio Skylab podcastean. «Enpresaren munduan, ideiak lotzeko hizkuntza bisuala asko erabiltzen da, kontzeptu konplikatuak azaltzeko, eta enpresaren barruan edozeinek ulertzeko moduko diskurtsoak eratzeko», azaldu du Pazosek. Hortaz, irudigintza zientziari buruzko zaletasuna zabaltzeko baliagarria izan zitekeela otu zitzaion duela hiru bat urte. Asmo berarekin: ideia konplexu bat hartu, eta publikoak kontsumitzeko moduan aurkeztu.

Jakin-mina asez

«Prozesuan asko ikasten duzu, gaia ondo ulertu behar duzulako gero irudien bitartez behar den moduan azaldu ahal izateko». Edukiak mota askotakoak izan daitekeenez, irudiak osatzeak beti erronka bat dakarrela nabarmendu du Pazosek. «Prozesua errepikatzen duzun heinean, errazagoa egiten da, noski. Gainera, ez da gauza bera ondo menderatzen duzun gai bat jorratzea, edo hain kontrolpean ez duzun gai bat lantzea. Nire kasuan, astrofisika errazagoa egiten zait, baina biologia molekularrari buruzko zerbait eginez gero, ikerketa lanari denbora gehiago eskaini beharko diot, komunikatu nahi dudan mezua txukundu arte». Pazosek normalean binetak egiten ditu, eta horrek asko errazten du berehala zabaltzea sare sozialen bitartez. Irudia oso modu azkarrean jasotzen eta prozesatzen dela dio. «Errazagoa da, gainera, gero horietaz oroitzea. Hitzei, berriz, denbora gehiago eskaini behar zaie».

Berak landutako formatua sare sozialen bitartez zabaltzea erraza izanda ere, desabantailak ere badira. «Irudi kopuru handiagoa sortu behar duzu jendea gero zutaz oroitzeko. Beraz, etengabe argitaratzera behartuta zaude, erabiltzailearen arreta mantentzeko. Bestela, konturatu naiz jendea berehala ahazten dela zure lanaz».

Arrakasta handiena izan duen irudiaz galdetuta, argitaratu zuen lehena izan zela dio. «Izugarrizko boom-a izan zen. Izarren eboluzioari buruzko infografia bat da: izarrek zer-nolako eboluzioa duten azaltzen da; hau da, masaren arabera, nolako izar bihurtzen diren eta nola amaituko duten. Denbora asko eskatu zidan lan horrek. Zientzia artikuluak eta liburuak irakurri nituen izarren eboluzioaren inguruan ahalik eta informazio zabalena eskuratzeko. Ikusiak nituen antzeko irudiak, baina osatu gabeak ziren beti». Irudia bukatu zuenean, Microsiervos webguneko editore bati bidali zion, eta argitaratu egin zuen. Horrek oihartzun handia eman zion. «Irudi hori partekatu egiten dute oraindik ere, eta, noizean behin, erabiltzeko baimena eskatzen didate. Erabilera librea da, noski, jende guztiak ikusi ahal izateko egin bainuen».

Gaineratu du jardueraren alderik xarmagarrienetakoa mezua jasotzen dutenekin izandako hartu-emana dela. «Ikasteaz gain, zientzia irakatsi ere egiten duzu. Alde horretatik, jendea oso esker onekoa izan ohi da. Idazten dizute, eta animatu egiten zaituzte. Adibidez, izugarri pozten naiz irakasle batek eduki hori klasean erabiltzeko baimena eskatzen didanean».

Umorea eta irudi bitxiak erabiltzen ditu Pazosek irakurlearen arreta erakartzeko. Eta, izaten duen arrakasta ikusita, egia da lortzen duela. «Batzuetan esan didate: 'Inoiz ez nuke bilatuko halako gai bat, baina marrazkitxoek atentzioa eman zidaten. Irakurtzen hasi eta azkenean gai interesgarria iruditu zait'».]]>
<![CDATA[Dragoietan emandako urtea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1948/012/001/2017-12-31/dragoietan_emandako_urtea.htm Sun, 31 Dec 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1948/012/001/2017-12-31/dragoietan_emandako_urtea.htm ic sunt dracones. Antzinako mapetan idatziriko esaldia zen. Esploratu gabeko eremuak hala izendatzen zituzten zenbait mapatan. Hor dragoiak besterik ez daude. Hobe, beraz, ez bertaratzea. Lurraren mapa osoa ezagutzen den honetan, oraindik ere badira dragoiak besterik ez duten eremuak. Atzean geratu den urtean, ezagutzaren mapan marraztutako eremu ezezagun horietan izen berriak jarri dituzte zientzialariek. Dragoiak baino liluragarriagoak diren fenomenoak aurkitu dira. Hona hemen horietako batzuk.

UNIBERTSOAREN TAUPADAK

130 milioi argi urtera zeuden bi neutroi izarren arteko talka izan da, zalantza barik, urteko zientzia albisterik nabarmenena. Grabitazio uhinak atzemateko teknologiaren lehen emaitza praktikoa izan da. Urrian LIGO (AEBetan) eta Virgo (Italian) grabitazio uhinen detektagailuen bidez jaso ziren datuak, baina, aldi berean, ohiko teleskopioen bitartez ere ikertu ahal izan zen talka, espektro elektromagnetiko osoan: gamma izpietatik irrati uhinetaraino. Jasotako datuek bidea eman dute Albert Einstein fisikariaren teoriak berresteko; horrez gain, urrea, platinoa eta halako elementu astunak kilonoba izeneko talka erraldoi horietan sortzen direla frogatu da.

BIZIAREN ADREILUAK

Geneak editatzeko CRISPR-Cas9 teknikaren aldaera berriak garatu dira aurten. Geneak era azkarrean eta merkean editatzeko teknika ezagunak arazoak eman ditzakeela jakin da, eta, hortaz, ikertzaileak aldaera ziurragoen bila abiatu dira. Aurten bereziki bi aldaerek izan dute oihartzun handiena, eta biak batera aurkeztuak izan ziren, urrian. Batak DNAren hizkiak aldatzea ahalbidetzen zuen, «artazi» genikoak modu askoz kontrolatuagoan erabiltzeko aukera emanez. Besteak, DNA aldatu beharrean, RNA aldatzeko gaitasuna du. Azken horren abantaila da eginiko aldaketek ez direla betiko izaten, eta eragindako aldaketak, beraz, ez litzaizkieke transmitituko ondorengoei. Bestalde, abuztuan ezagutarazi zuten giza enbrioi batean miokardiopatia hipertrofikoa eragiten duen mutazioa aldatzea lortu zutela.

ENERGIA ITURRIAK

Txinako agintariek maiatzean jakinarazi zutenez, itsaspean gordeta dauden metano hidratoetatik gasa erauztea lortu dute, Japoniak 2013an irekitako bideari jarraituz. Astebetez, eguneko 16.000 metro kubo atera zituzten txinatarrek. Hilabete berean Japoniako Gobernuak bigarren saio arrakastatsu baten berri ere eman zuen. Europako Batasunak aukera hori aztertu nahi du, berriz, Itsaso Beltzean. Oraingoz, garabidean den teknologia bat da, baina, etorkizunean, hidrokarburoak lortzeko modu berri bat izan daiteke, batez ere ohiko hidrokarburoen ustiapena garestitzen den heinean. 2023. urterako aurreikusten da baliabide horien ustiapen industriala. Ez da kasualitatea lehia hori Asian izatea, han erregaiekiko menpekotasuna handiagoa baita, hain zuzen ere. Eta, horri atxikita, geopolitikari lotutako arriskuak ez dira faltako; izan ere, Txinak martxan jarritako ustiapenak Hego Txinako Itsasoan daude, eta bertako mugen inguruko tirabirak errotuta daude oraindik ere.

MUNDUAK BARRA-BARRA

Eguzki Sistematik kanpo dauden 3.500 exoplaneta inguru ezagutzen dira jada, baino askoz gehiago daude esperoan. Aurten, gainera, bereziki, zirraragarriak diren munduak aurkitu dituzte. Urteko «izarra», zentzu guztietan, TRAPPIST-1 izeneko sistema izan da. 39 argi urtera dago, eta zazpi planetaz osatutako eguzki sistema bat da, eta, hiru planeta bizigarritasun eremuan daude. Ohartarazi beharra dago, alta, bizigarritasuna terminoak esan nahi duela ura izateko moduko tenperaturak tartean daudela, baina horrek ez du esan nahi ura dagoenik, ezta bizia garatu daitekeenik ere. Abenduan NASAk zortzi planetaz osatutako beste sistema bat iragarri zuen, Kepler-90 izarraren inguruan.

ERAZTUNEN JAUNA

Saturnorekiko ametsak maila gorenera eraman dituen espaziontziaren amaiera handia izan zen, irailean. NASAko ingeniariek Cassini planeta erraldoiaren kontra amildu zuten, modu kontrolatuan, Saturnoren inguruan dauden ilargiak kutsatzeko edozein arrisku alboratzeko. Zundak hamahiru urteko esplorazio lanaren ondoren hartu zuen erretiroa. Denbora horretan, besteak beste, Saturnoren ekaitzak, eraztunak, Entzelado ilargiaren geiserrak eta Titango hidrokarburo itsasoak aztertu zituen, duela gutxira arte pentsaezina zen zehaztasunarekin. Zientzia artikulu ugari argitaratu dira behaketa horiei esker; diotenez, hamarkadetarako lana utzi die ikertzaileei. Zientzialari ez direnengana ere heldu da eragina;Cassini-k bidalitako irudiak herri kulturan errotzen hasi dira.

DATEN DANTZA

Ohikoa izaten da daten dantza paleoantropologian, baina ekainean egindako proposamen batek bereziki kolokan jarri du orain arte ezarritako ustea. Homo sapiens espeziaren arrastorik zaharrenak Marokon kokatu direlako: duela 350.000-300.000 urtekoak direla uste dute. Orain arte uste baino 100.000 urte aurreragokoak, alegia. Espazioan ere aldaketa izan da, garai horretako gizakia Afrikako ekialdean eta hegoaldean bizi zela uste baitzen.

PIRAMIDE HANDIAN, EZUSTEA

Azaroan Scan Pyramids egitasmoak ezagutarazi zuen Gizako Piramide Handiaren barruan hutsune erraldoi bat dagoela. Gutxienez 30 metroko luzera duen barne estruktura hori 4.500 urtez ezkutuan egon da. Izpi kosmikoen analisiaren bitartez eskuratu zuten hutsuneari buruzko informazioa. Izpi horiek goiko atmosferaren kontra talka egiten dutenean, muoi izeneko oinarrizko partikulak askatzen dituzte. Muoiak materia zeharkatzeko gai dira, baina partikula horien mugimendua aztertuz hutsuneak atzeman daitezke. Piramide Handiari «erradiografia» bat egin diotela esan liteke.]]>
<![CDATA[Izarrarteko opari bitxia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/012/001/2017-12-24/izarrarteko_opari_bitxia.htm Sun, 24 Dec 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1917/012/001/2017-12-24/izarrarteko_opari_bitxia.htm Oumuamua. Hawaiieraz, «mezularia». Hedabideetan, «aurrenekoz datorrena», «kanpotik etorritako lehenengoa» eta halakoak aipatu dituzte. Globalizazio garai honetan, ordea, erraza da datuak zehaztea, eta, Gabonetako opor ordainduen aitzakian ez bada, ez dago Honululura joan beharrik informazioa egiaztatzeko.

Ku-A-Kanaka Hizkuntza eta Kultura Indigenarako Institutuko Ku Kahakalau adituarengana jo du BERRIAk, kontua argitu dezan. Hasierako apostrofea, okina izenekoa, hizkia dela esan du, eta, beraz, idatzi beharra dagoela. Hitzak buruzagia edo esploratzailea esan nahi duela azaldu du Kahakalauk. Halere, argitu du gaur egungo hawaiieraz apenas erabiltzen dela. Akabo eztabaida.

Hawaiiko Pan-STARRS teleskopioaren bitartez aurkitu zuten bisitaria, urriaren 19an, Marteren eta Lurraren arteko orbitan. Kometek garatu ohi duten koma edo isatsik aurkitu ez ziotenez, astronomoek pentsatu zuten asteroide bat zela. Baina, ustezko asteroide horren orbita kalkulatzean, ikusi zuten arroka hori ez zela ohikoa. Gainera, eguzki sisteman egon ohi diren objektuekin alderatuta, ziztu bizian mugitzen zen. Jakina da umeek, txikiteroek eta ekuazioek ez dutela gezurrik esaten: zenbakien arabera, argi geratu zen objektu hori ez zetorrela eguzki sistematik.

Ezohiko itxura

'Oumuamuak islatzen duen eguzkiaren argia eta bere biraketa ikertuta, gainera, egiaztatu ahal izan dute objektuak itxura guztiz bitxia duela. Zigarro baten itxura du; 400 metro inguru da luzeran, eta 40 metro inguru lodieran. Gutxitan ikusi dira halakoak eguzki sisteman.

Halako gertaera baten ostean, astronomo ugarik bisitaria ikertzeari ekin diote, eta, jadanik, ikerketa andana bat kaleratu dira. Horietako batean parte hartu du Antioquiako Unibertsitateko (Medellin, Kolonbia) zientzia planetarioen taldeko Jorge Zuluaga astrofisikariak. Bereziki asteroideak eta kometak ikertzen ditu, eta gaiaren inguruko zientzia dibulgazioa egiten du Siderofilia blogaren bidez. Bisitariaren berri izan zuenean asko poztu zela aitortu du Zuluagak, eta, Ignacio Ferrin kidearekin batera, gaia ikertzeari ekin zion. «Kolorea aztertuta, uste dugu iraungitako kometen kategorian sar daitekeela». Astrofisikariak azaldu duenez, kometek material lurrunkor asko dute, batez ere izotz organikoak. «Eguzki sistemaren barruko aldeko orbita batera jaistean, kometek material lurrunkor horien zati bat galtzen dute, eta, denborarekin, material lurrunkor gehienak galtzen dituzte; ondorioz, iraungitako kometa bihurtzen dira».

Adituaren ustez, eguzki sistemaren inguruetan «halako milioika objektu egongo dira seguruenera, baina horiek atzematea zinez zaila da». Bat dator egunotan argitaratu den hipotesi batekin: dinamikoki oso aberatsa den planeta sistema batean sortu izanari zor dakioke 'Oumuamuaren itxura bitxia, eta, seguruenera, izar bikoitz baten inguruan jaio zen.

Hipotesi horren aldekoa da Torontoko Unibertsitateko (Kanada) astrofisikari Daniel Tamayo ere. Planeta eta sateliteen dinamika orbitalak aztertzen ditu. «Niretzat, interesgarriena da 'Oumuamua beste izar baten edo izar sistema baten inguruan sortu zela. Planetak sortzeko prozesua nolakoa den oso ondo ezagutzen ez dugunez, hori bezalako objektuak ikustea oso ondo etorriko zaigu planetak nola sortzen diren ikertzeko».

Logikak agintzen du eguzki sistema batean arrokaz osatutako objektuak izarretik gertuago daudela, eta izotzez osatutakoak urrunago daudela. Hala izaten da gure eguzki sisteman. Ondorioz, eguzki sistema batetik ateratzen diren objektuak izotzez osatuta egotea espero daiteke, izarraren grabitateari hain lotuta ez daudelako.

Halere, Tamayok ñabardura garrantzitsua egin du. «Hori gertatzen da gurea bezalako izar bakarreko sistemetan, baina badakigu unibertsoan batez ere izar sistema bitarrak daudela. Halakoetan, edozein objektu erdiko aldera hurbiltzen denean, erraz botea izan daiteke eguzki sistema horretatik kanpo». Beraz, arrokaz osatutako objektu bat bere eguzki sistematik kanpo kaleratua izana ez da hain arraroa.

Alabaina, bestelako aukerak ere badira. Adibidez, Nature Astronomy aldizkarian kaleratutako ikerketa batek erdiko bidea urratu du. Aurkeztutako emaitzen arabera, objektuak karbono ugari duen azala izan dezake, milioika urtean izpi kosmikoek eragindakoa. Geruza horrek babestu du objektuak barnean duen izotza, eta, horregatik, eguzkira hurbildu denean 'Oumuamuak ez du isatsik garatu.

Artifizialtasuna, zalantzan

Kanpotik etorritako lehena izatearekin batera, objektuaren itxurarekin harritu dira zientzialariak gehien. Tamayok dioenez, «espero izango zenuke eguzki sisteman sartzen den lehen gauza zerbait oso normala izatea. Baina gure eguzki sisteman ikusten ditugun asteroiderik luzeenak bezain luze da 'Oumuamua».

Bitxitasun horiek guztiak kontuan izanda, normala da mota guztietako espekulazioak kaleratu izana. Lurretik kanpoko bizitza antzematea helburu duen Breakthrough Listen egitasmoak jakinarazi duenez, orain arte egin diren azterketek ez dute adierazi objektu artifiziala denik. Halere, Zuluagak ohartarazi du aukera horri ez zaiola atea itxi behar. Astrofisikariak nabarmendu du 'Oumuamuak itxura eta errotazio bitxiak dituela, eta merezi duela artifizialtasunaren aukera ikertzea. «Askotan entzuten dut zientzialariak munduko pertsonarik eszeptikoenak direla, baina nik beti diot: bai eta ez. Izan ere, zientzialariok espekulatzen ematen dugu denbora gehien: ezinezko aukeren inguruan amesten ari gara. Agian, artifizialtasunaren ideia aipatuta, zientzialari askok barre egingo dute, baina nik badakit egunen batean halako gauza bat topatzeko ametsa dagoela haien bihotzen barrenean».]]>
<![CDATA[Ziztada hilgarrien aurkako lasterketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/018/001/2017-12-17/ziztada_hilgarrien_aurkako_lasterketa.htm Sun, 17 Dec 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1938/018/001/2017-12-17/ziztada_hilgarrien_aurkako_lasterketa.htm plasmodium izeneko bizkarroia. Urak jaitsi eta ontzia Ararat mendira iritsi zenerako, kaltea eginda zegoen. Gainerako bizidunen antzera, eltxoen bikote zoriontsuaren leinua luze eta zabal hedatu zen munduan zehar; leinuarekin batera, ordea, malariaren madarikazioa hedatu zen.

Sinplifikazioa da noski. Irudimen ariketa. Egiari zor, 7.000 eltxo sartu baitziren arkan; 3.500 espezie, orotara. Eta, horietatik, 100 bat espezie ziren plasmodium parasitoa zabaltzeko gai. Baina hori ez zen arazo bakarra izan: dengea, sukar horia eta bestelako gaixotasun larriak zabaltzeko gai baitziren eltxo asko. Ez zen izan behar, inolaz ere, bidaia xamurra. Hegazkinetan ematen duten janariaz kexatu baino lehen, oroitu zer baldintzatan bidaiatu zuten Noe gixajoak eta haren familiak.

XXI. mendera etorrita, malariaren eta eltxoek hedatutako beste zenbait gaixotasunen aurkako borrokan jarraitzen du gizakiak. Gaitz askoren kontra jotzea zaila bada ere, malariaren kasuan, bidea argi dago: eltxoak akabatzea giltzarri izan daiteke. Horregatik, gero eta gehiago dira intsektu horien kontra irmoago jotzeko beharra azpimarratzen dutenak.

Arazoa bukatzeko, zergatik ez jo, zuzenean, eltxo horien kontra? Nahi gabean, espezie asko iraungi ditu gizakiak. Zilegi al da, kasu honetan, espezie horiek behin betiko nahita iraungitzea? «Tira, ez da hain sinplea», argudiatu du Roger Eritja entomologoak. «Ezinezkoa den kontu bati buruz ari gara, eltxo horiek izurritea baitira, eta arras zaila baita izurrite bat ezeztatzea. Bestalde, ez litzateke beharrezkoa izango. Eltxoek zabaltzen dituzten gaixotasunen oinarrian dago eltxo asko daudela eta gaixo asko daudela. Eltxoen edo gaixoen kopuruak apalduta, aurre egin dakioke gaixotasunari. Beraz, ez da beharrezkoa espezie bat guztiz akabatzea».

Bartzelonako Baix Llobregat eskualdean lan egiten du Eritjak, eltxo arriskutsuak menderatu nahian, eta Mosquito Alert izeneko egitasmoko entomologoa ere bada. Herritarren zientzia proiektu horren bidez, sakelako telefonotik herritarrek ateratako argazkiak jasotzen dituzte, gaixotasunak zabaltzeko gai izan daitezkeen eltxoen inguruko jarraipena egiteko. «Era horretan, milaka kolaboratzaile ditugu, eta jendea zientzia kontuetan ahalduntzeko aukera daukagu».

Kanaria uharteetan

Entomologoak azaldu duenez, asteartean bertan izan da gaiari buruzko azken berria, Fuerteventuran (Kanaria uharteak) aurrenekoz Aedes aegypti espezieko eltxoa atzeman dutela eta. Zika, dengea, chikunguya edota sukar horia hedatzeko gai da eltxo hori, betiere gaixotasun horiek endemikoak diren tokietan.

Hurrengo galdera agerikoa da. Klima aldaketa dela eta, tropikoetan bizi diren eltxoek lur berriak eskuratuko al dituzte? Askotan zabaldu den harreman hori ere kolokan jarri du Eritjak. «Ez du halabeharrez hala izan behar. Ameriketako Estatu Batuetako eremu hotzetan baziren sukar horia zabaltzen zuten eltxoak. Eta Europan ere izan ziren, gutxi gorabehera 1700. urtetik XX. mendearen hasierara arte. Urtero milioi erdi hildako inguru izaten ziren. Azken izurritea 1910ean izan zen, Grezian. Eta, nik dakidala, orduan ez zegoen klima aldaketarik». Errealitatearen bitartez kazetariari titularrak zapuztea gustuko duen adituaren esanetan, zientzialariek ez dakite espezie hori zergatik desagertu zen Europatik. Baina, badaezpada, bueltatzen diren ikusteko, gertutik aztertzen dituzte zomorro txiki horien ibilbideak. Baix Llobregaten jatorri biologikoa duen produktu bat erabiltzen dute eltxoen larbak hiltzeko: Bacillus thuringiensis israelensis izeneko bakterioak askatzen dituzte uretan. «Larbentzat baino ez da kaltegarria, eta edateko uretan ere bota daiteke, lasai asko».

Fumigazioak alde batera utzi diren garaiotan, bestelako bideak erabiltzen dira eltxoen aurka jotzeko. Teknikarik zabalduena ar antzuak askatzea da. «Eltxoak hezi, arrak aukeratu eta, ondoren, antzutu egiten dira, normalean erradiazioaren bitartez. Gero, horiek askatu, eta aske bizi diren arrekin lehiatzen dira. Baina, arrak antzuak direnez, emeek ez dute ondorengorik». Teknika hori, besteak beste, Valentzian (Herrialde Katalanak) erabiltzen dute, frutaren euliaren kontra. «Hegazkin txiki baten bitartez egiten dute. Astero 36 milioi ar antzu askatzen dituzte frutari kalte egiten dioten euliak hiltzeko».

Gerra ebolutiboa

Carlos Chaccour doktoreak gertutik ezagutzen ditu malariaren ondorioak. ISTUN Nafarroako Unibertsitateko Osasun Tropikaleko Institutuan egin zuen doktoretza tesia. Han zegoela, Malaria Mission izeneko egitasmoa martxan jarri zuen. Asmoa zen ivermectina izeneko botika gorputzean txertatzen zuen silikonazko inplante txiki bat garatzea. Botika hori era kontrolatuan odolean askatzen da, eta, eltxoek ziztada egiten dutenean, pozoitu egiten dira. Orain Mozambiken ikertzen ari da, Bartzelonako Osasun Globalaren Institutuarekin. Zehazki, herrialdearen hiriburu Maputotik ordubetera dagoen Manhiça izeneko herritik hitz egin du BERRIArekin, telefonoz.

Inplantearen ideia gizakiengan garatzea alboratu du oraingoz, eta orain animaliengan egiten ari da hori. «Horrek abantaila bikoitza du. Animalia ziztatzen duten eltxoak hiltzen ditugulako, eta animaliak osasuntsu daudelako; ondorioz, haragiaren eta esnearen ekoizpena handitzen da. Gainera, epe luzera errazagoa da animaliei botikak ematea».

Hainbat urtez egoerak hobera egin badu ere, azken urtean gauzak berriro okertzen hasi dira. «2000tik 2015era, malaria %50 gutxitu zen». Baina, duela aste pare bat OME Osasunaren Munduko Erakundeak atera duen azken txostenaren arabera, 2016an 216 milioi kasu izan ziren. Igoera izan da; izan ere, 2015ean 211 izan ziren. Hildakoen kopuruari dagokionez, 400.000 izan dira. Hala ere, finantzaketak bere horretan jarraitu duela nabarmendu du adituak. «Horrek ez du esan nahi finantzaketa falta izango denik zio bakarra, baina argi dago badagoela harreman bat». Eta oroitarazi du gaixotasunari aurre egiteko funtsezkoa dela eltxoak kontrolatzea: «2000-2015 bitartean saihestu ziren kasuen %70 eltxoen kontrolari zor zitzaizkien. Eltxoa kontrolatu gabe, ez goaz inora».

Eboluzioaren katean, arma lasterketa bat da. Honela esplikatzen du Chaccourrek: «Guk intsektuen aurkako armak asmatzen ditugu, baina parasitoak eta eltxoak horietara egokitzen dira». Egokitze horren adibide bat jarri du. «Etxe barruan eta gauez ziztatzen duten eltxoak gehiago kontrolatzea lortu dugu. Ondorioz, zentzu ebolutiboan, goizez edo arratsaldez etxetik kanpo animaliei ziztatzen dieten eltxoak garaile atera dira. Horiek gutxiagotan ziztatzen diete gizakiei; baina, asko ugaritu direnez, gizakiei gutxitan ziztatuta ere, gaixotasuna zabaldu egiten da».

Transgenikoen eztabaida

Gaixotasunaren kontra jotzeko zilegi al da eltxoak hiltzea? «Guztiak ez. Eltxoen 100 espezie inguruk zabaltzen dute malaria, eta, horietatik, 30-40 espezie dira benetako arazoa». Adituaren ustez, osasun publikoaren ikuspuntutik, ez da beharrezkoa eltxo guztiak hiltzea, baina ongi ikusten du gaixotasunak zabaltzen dituzten toki jakinetan eltxoak hiltzea. «Zenbait lekutan egina dute jada. Brasilen, malariaren bektorerik handiena den Anopheles darlingi espeziea zabaldu zenean, akabatu egin zuten; eta Nilo ibaiko uharteetan ere egin da halakorik, aparteko kalte ekologikorik eragin gabe».

Gene drive izeneko teknologiaz mintzatu da aditua. Genetikoki eraldatutako eltxoak ekosistemetan sartzeko teknika ezaguna da hori. «Horren inguruko zarata handia egon da, eta presio asko egon dira teknologia horretan inbertitu ez dadin. Baina ez da bide bakarra. Eboluzioaren arma lasterketa horretan eltxo horiek garatzen dituzten erresistentzien aurkako estrategiak garatu behar ditugu, ezinbestean».

Roger Eritjaren entomologoaren ustez, gainerako transgenikoen inguruan izaten den eztabaidaren antzekoa da hau ere. «Oxfordeko Unibertsitatean sortutako Oxitec izeneko enpresak genetikoki eraldatutako eltxoak saltzen ditu. Baina jende askok horren inguruko zalantzak ditu, genetikoki eraldatutako organismoak era masiboan sartzeko bidea delako hori. Halere, etika horrek beste etika batekin talka egiten du: pertsonak hiltzen ari dira eltxoek zabaldutako gaixotasunak direla eta».

Adituaren esanetan, OMEk eztabaida horri heldu dio. «Horren haritik irakurri dudan azken informazioen arabera, gero eta gehiago dira eltxo transgenikoak erabiltzearen alde daudenak». Bestalde, bide horren aurkakoek diote patentea duen enpresa pribatu bati erosi behar zaizkiola eltxoak, eta arbuiagarritzat dute hori. «Baina horren ordez erabiliko zenituzkeen intsektizidak ere erosi behar dira, patentatuak daudelako».]]>
<![CDATA[Planeta babesteko bigarren aldarria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2002/010/001/2017-12-10/planeta_babesteko_bigarren_aldarria.htm Sun, 10 Dec 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2002/010/001/2017-12-10/planeta_babesteko_bigarren_aldarria.htm BioScience aldizkarian babestu dute bigarren agiri bat. Munduko Zientzia Komunitateak gizarteari egiten dion ohartarazpena: bigarren abisua titulu esanguratsua eman diote. Planetaren egoerak txarrera jo du aztertutako adierazle gehienetan, eta horrela jarraituz gero atzera bueltatzeko aukerarik ez dela izango nabarmendu dute.

«Porrotera eramaten gaituen gaurko norabidea aldatzeko berandu gabiltza», ohartarazi dute manifestuan. «Bai gure eguneroko bizitzetan bai gure gobernu erakundeetan onartu behar dugu Lurra dela, bere bizi guztiarekin, gure aterpe bakarra». Egoerari aurre egiteko hainbat proposamen jarri dituzte mahai gainean. Besteak beste, zerbitzu ekosistemikoak mantentzea, tokian tokiko basoak sustatzea, babestutako naturguneak handitzea, basapiztiak babestea, gizakien dietan begetalen kopurua handitzea, gainpopulazioa saihestea edota energia berriztagarriak bultzatzea. Hori guzti hori, maila pertsonalean zein kolektiboan.

Agiria sinatu duten zientzialarien artean, Euskal Herriko ikertzaileak ere badira, noski. Kepa Ruiz Mirazo da horietako bat. EHUn sistema konplexuak aztertzen ditu. Ikasketaz fisikaria izanda ere, biologiaren alorrean dabil; zehazki bizia nola sortu zen ulertzen ahalegintzen da. Ingurumenaren arazoaren irtenbidea zeharo konplexua dela ohartarazi du: «Egia esanda, aurrean dugun agertokia zehazki nolakoa den ez dakigu oso ondo. Baina nahiko argi dago badirela arrisku gutxiago duten agertokiak ere».

Haren ustez, zientziak badu horretan zer esanik, eta arazoari eman dakiokeen irtenbidearen parte ere bada. Baina autokritika egitearen beharra azpimarratu du: zientzia arazoaren muinean dago. «Ekonomia eta finantza sistema guztiak kontu berean oinarritzen dira: guztientzako pastel gehiago badagoela sinestean. Eta zurrunbilo horretan sartuta dago zientzia, berrikuntza sustatzeko duen ahalmenarekin sinesmen hori bultzatzen duelako». Zientziak natura deskribatzeko oso eredu onak dituela azaldu du Ruiz Mirazok, baina, aldi berean, bere buruaren deskribapena «handiegi» geratzen zaiola ere uste du. «Gizakiok ez dakigu nora goazen, eta zientziak ez du horri erantzuteko ahalmenik».

Aho batez

BC3 Basque Centre for Climate Change zentroan Saheleko eremuan klima aldaketak izango duen eragina ikertzen du Itxaso Ruiz geologoak. Haren ustez, agiriak ahotsak batzeko balio behar du. «Jendeak ikusi behar du zientzialarien %95ek baino gehiagok uste dugula klima aldaketa errealitatea dela, eta gizakiak bultzatutakoa dela».

Adituaren esanetan, sarritan adostasun zabal horri buruzko irudia galdu egin da. «Baina zientzialariok argi dugu, eta gizarteak ere argi izan behar du hori». Adostasun horretatik kanpo dauden zientzialariei buruz galdetuta, aitortu du nahiago duela gaian ez sakontzea: «Korapilatsua da. Baina desinformazio kanpainak badirela esango nuke; denok dakigu, gainera, zeinek ordaintzen dituen kanpaina horiek».

Geologoaren ustez, klima aldaketaren alorrean arintze neurriak hartzea «ez da aukera bat, baizik eta behar bat». Halere, zenbait adierazleri dagokionez, aurrerapausoak eman direla nabarmendu du. «Ozono geruzaren zuloan ez ezik, pobreziaren alorrean gauzak hobetu dira, baita oihanen galeran ere». Baina gainerako arloetan, egoera larria da.

Alemaniako Fraunhofer IBMT Biomedikuntza Ingeniaritza Institutuan dabil Alba Jimeno Romero ingurumen toxikologoa, uretako kutsadura ikertzen, batez ere nanotoxikologiaren alorrean. Bertan eskuratutako ezagutza Euskal Herrian aplikatzea espero du. Arazoetako bat plazaratu du: «Normalean, gure ikerketen emaitzak ez direla gizartera iristen».

Bere ikerketa arloari dagokionean, ohartarazi du produktu asko merkaturatzen ari direla ingurumen inpaktuari buruzko informazio osoa izan gabe. «Agian gaur produktu horiek ez dute arazorik eragiten, baina baliteke hemendik bizpahiru hamarkadara arazo bihurtzea. Gainera, guk laborategietan ereduak aztertu ahal ditugu, baina ez dakigu zein diren populazioan izan daitezkeen eraginak». Kutsatzaile berriak atzemateko tresna berriak behar direla azpimarratu du.]]>
<![CDATA[Susmagarria aurkitu ezinik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/018/001/2017-12-03/susmagarria_aurkitu_ezinik.htm Sun, 03 Dec 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1943/018/001/2017-12-03/susmagarria_aurkitu_ezinik.htm
Ostegunean iragarri zen azken aurrerapausoa, satelite bidezko behaketatan oinarrituta. Nature aldizkarian plazaratutako emaitzen arabera, DAMPE Materia Iluneko Partikulen Esploratzailea behatokiaren bitartez elektroien eta positroien espektro energetikoa inoiz ez bezala neurtzeko gai izan dira —elektroiaren antipartikulak dira positroiak—. Txinako Zientzia Akademiak eraikita, DAMPE behatokiaren helburua gamma izpiak bereizmen handian atzematea da. Beste behin ere, aurrerapena bai, baina behin betiko frogarik ez.

Hiru estrategia

Txinako ikertzaileen ahalegin hori metodo ez-zuzena da, Kantabriako Unibertsitateko (Espainia) fisikari Alberto Ruiz Jimenok azaldutakoaren arabera. «Materia iluna bilatzeko metodo hori normalean sateliteen bitartez egiten da, erradiazio kosmikoa neurtuz». Horrez gain, zientzialariek beste bi estrategia darabiltzate. Batetik, metodo zuzena. «Materia arrunteko kopuru handi bat gordetzen da, bai lurpean, bai izotzaren edo itsasoaren azpian jarritako detektagailuetan. Modu horretan, izpi kosmikoak ekiditen dira. Materia ilunak materia arruntarekin talka egitean sor litezkeen elkarrekintzak atzematea da helburua. Atomoen nukleoak mugitzen edo ionizatu egiten ote diren ikusteko, adibidez». Hirugarren bidea elkarrekintza hori zuzenean eragitea da. Horretarako, azeleragailuak erabiltzen dira. Zeregin horretan dabil aspalditik Ruiz Jimeno, Genevako LHC Hadroi Talkagailu Handiko CMS esperimentuan.

«Gehienbat, eredu estandarretik harago doan fisika bilatzen ari gara. Hein handi batean, materia iluna aurkitzeko. Higgs bosoiaren ezaugarriak ikertzen ari gara, baita ere».

Adituak azaldu duenez, LHC azeleragailuan protoien arteko talkak erabiltzen dituzte; tartean, horietatik beste klaseren bateko materia mota bat askatzen den jakiteko. Puntako teknologia erabiltzen bada ere, orain arte ez da lortu. Izan ere, susmoa dute materia iluna osatzen duten partikulek ia-ia ez dutela elkarrekintzarik izaten materia arruntarekin.

Eredu asko proposatu badira ere, egun, batez ere bi hipotesik dute predikamentu gehien adituen artean. «Batetik, WIMP izeneko partikulak proposatu dira, masa handikoak. Bestetik, axioak, oso masa baxukoak. Azken horiei eremu magnetiko handia ezarriz gero, teorian fotoiak askatuko lituzkete. Badira horiek atzematera bideratuta dauden esperimentuak».

Azeleragailu berria

Orain arte emaitzarik ez da lortu, baina mundu osoko ikertzaileak azeleragailu berri bat lortzeko lanean ari dira. Azpiegitura berria «finagoa eta aurreratuagoa, askoz ere doitasun handiagokoa» izatea nahi dutela azaldu du Ruiz Jimenok. LHCn ez bezala, azeleragailu berrian elektroiak eta positroiak bata bestearen kontra abiarazi nahi dituzte. Horiek elkarren kontra jotzen dutenean, energia guztia materia bihurtzen da. «Ez legoke zaratarik alboan, askoz garbiagoa litzateke. Abantaila da energia handiagoak lortzen direla. Elkarrekintza probabilitateak oso altuak dira, eta hortik estatistika asko eskura daitezke». Aukeretako bat da azeleragailua Japonian eraikitzea.

Materia ilunaren aztarna zuzenean topatzea oraindik orain ametsa da, eta zientzia komunitatean gero eta gehiago dira materia ilunaren existentzia bera kolokan jarri eta bestelako azalpenak bilatzen dituztenak. Halere, momentuz, materia ilunaren paradigma da gaur egun jaun eta jabe. Baina ikertzaileek, oraingoz, zeharkako frogekin konformatu behar dute.

Duela bi aste inguru, Science aldizkarian aurkeztu zuten norabide horretan doan beste ikerketa bat.

Mexikoko HAWC behatokian bi pulsar zehatzetatik Lurrera datozen positroiak neurtu dituzte, eta ondorioztatu dute partikula horien jatorriak pulsarretan ez baina beste nonbaiten egon behar duela. «Duela hainbat urte neurtu zen Lurrean positroi gehiegi jasotzen ditugula, eta horren haritik artikulu asko egon dira», azaldu du Ruben Lopez Coto fisikariak, neurketa egin duen taldearen izenean. «Orain arte, kalkuluak baino ez dira egin, baina maila teorikoan. Pulsarrek sortzen dituzten elektroiak eta positroiak zer abiaduratan askatzen ari diren neurtzea lortu dugu». Esan du horrek ez duela esan nahi ezinbestean atzean materia iluna dagoenik. Halere, aukera bat da. Beste behin ere, thriller batean bezala, zantzu guztiek susmagarritzat jotzen dute materia misteriotsu hori; baina, agian, filmetan bezala, erruduna beste nonbaiten azalduko da.]]>
<![CDATA[Milaka glaziar, hamaika galdera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1974/014/001/2017-11-26/milaka_glaziar_hamaika_galdera.htm Sun, 26 Nov 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1974/014/001/2017-11-26/milaka_glaziar_hamaika_galdera.htm Pirineos aldizkarian kaleratu berri dituzte. 1850ean Pirinioetako glaziarrek hartzen zuten eremuarekin alderatuz, azalera %88 gutxitu dela kalkulatu dute. Kopuruari dagokionez ere, zenbaki gorriak atera dira: duela mende eta erdi, 52 glaziar zeuden; hemeretzi, orain. Munduan, hainbat ikerketaren arabera, 160.000 inguru.

Urritzearen atzean klima aldaketa dagoela argi dago, baina gauzak ez dira beti hain sinpleak. Agian klima aldaketa bai, baina ez klima aldaketa antropogenikoa. Izan ere, kasu honetan agian erru guztia ez da gizakiarena, eta urtze hori ezin dakieke guztiz leporatu CO2 isuriei. «Gehiegitan, galdera bati erantzun bakarra ematen saiatzen gara, baina, glaziarren kasuan, hori ezinezkoa da», esan du Magallanes Unibertsitateko (Txile) Eñaut Izagirre glaziologoak. Euskal Herriko beste ikertzaile bat du bikote ikerketetan, Ibai Rico; hainbat aditu gehiagorekin, Pirinioetako glaziarrak ikertu dituzte. Hipotesi batekin lanean ari dira: «Beti esan dugu gaur egungo glaziarrak azken izotzaldiaren ondorio direla, baina agian kasu guztietan ez da horrela», azaldu du. Izagirrek uste du Pirinioetako glaziarrak azken glaziazioan ez, baizik Izotz Aro txikian —XVI-XVIII. mendeetan— eratu zirela. Monte Perdidon egin dituzten azken laginketako izotz testiguek hala izan zela iradokitzen dute. Horrez gain, historiara jotzen denean ere agertzen dira zantzuak. «Garai horretan Europan glaziarrak sortu eta handitu zireneko erregistro historikoa dago, eta hori irudikatzen duten margolanak ere badira». Zientzian ohikoa denez, ordea, ikerketa gehiago egin behar dituzte hasierako zantzu horiek baieztatzeko. «Vignemaleko glaziarra ikertu nahi dugu orain, glaziar hori horizontalagoa baita, eta bertako estratigrafia hobeagoa izango baita seguruenera».

Adituak gaineratu du Pirinioetakoak Europako hegoaldeen dauden glaziarrak direla, eta, beraz, kliman izandako edozein gorabehera oso ondo adieraziko dutela. Neurketak egiteko, satelite bidezko irudiak, ortoargazkiak eta laser bidezko LIDAR motako neurketak baliatu dituzte, baina in situ ere egin dituzte neurketak.

Masen balantzea

Satelite bidezko azterketak oso baliagarriak diren arren, tokian tokiko neurketak egitea funtsezkoa da. Zenbaitetan, gainera, leku zailenetan egin behar da hori. Hala ibili da, urte luzez, Madrilgo Unibertsitate Politeknikoko glaziologo Jaime Otero. Matematikaria da ikasketaz, eta glaziarrak hobeto ulertzeko eredu numerikoak egiten ditu. Livingston uhartean, Espainiak Antartikan duen basetik gertu dauden bi glaziar bereziki izan ditu jomugan: Hurd eta Johnson. «Urtero, glaziar horietako masen balantzea egiten dugu, eta datuak nazioarteko World Glacier Monitoring Service sarearekin partekatzen ditugu». Balantze horien bitartez, adituek modua dute jakiteko glaziarrek masa galtzen edo irabazten ote duten.

Ipar Poloan ere neurketak egiten dituzte: Svaldbard uhartedian (Norvegia). Georradarraren bitartez, adibidez, glaziarraren ohantzea nolakoa den jakiteko aukera dute, eta baita glaziarraren geometria zehatza hobeto ezagutzeko bidea ere. Satelite bidezko irudi hutsen bitartez, ordea, ezinezkoa da halakorik egitea. Oterok esan duenez, klima aldaketaren indikatzaile onak dira glaziarrak. Halere, eta tamainaren arabera, aldaketen aurrean glaziarrek oso modu motelean erantzuten dutela ohartarazi du. «Izotz masa handiek inertzia asko daukate, eta, teoriari jarraituz, oso modu motelean erantzun beharko lukete. Baina Groenlandiakoak, adibidez, oso azkar erantzuten ari dira». Glaziologoak gaineratu du Groenlandiaren kokapenak ere prozesu hori azkartzen laguntzen duela, Atlantikoko ur lasterraren eragina dutelako hango glaziarrek. Egoera kezkatuta egoteko modukoa dela uste du Oterok. «Egia da klima aldaketari buruz hitz egitean gauzak asko puztu direla, baina, nire ustez, konplikatu samarra den kontu batean sartzen ari gara; honek atzera buelta zaila izango du».

Ur erreserbak, zalantzan

Asian, bereziki, kezka iturri dira glaziarrak. Maiatzean Nature aldizkarian argitaratutako ikerketa batean, Hamish Pritchard glaziologoak Erdialdeko Asian dauden glaziarren garrantzia kuantifikatu zuen aurrenekoz. Himalaia, Hindu Kush, Karakorum, Pamir, Kunlun eta Tian mendilerroetan dauden glaziarrak kontuan hartu zituen. Era batean edo bestean 800 milioi lagun inguruk glaziar horiekiko mendekotasuna dutela kalkulatu zuen egileak. Udaran urtzen den urak 136 milioi lagunen beharrak asetzen dituela ere ondorioztatu zuen. Batez beste, uda bakoitzean glaziar horiek 23 kilometro kubiko ur ematen dituzte. Pritchardek artikuluan zehaztu zuenez, glaziarrak lehorteari aurre egiteko ezinbesteko ur iturri dira. Hortaz, ezegonkortasun sozialak, gatazkak eta kontrolik gabeko migrazioak sortuko direla uste du egileak. Oterok irakurri zuen ikerketa hori. Interes handiz: «Nik eremu eta ondorio horiek ikertzen ez baditut ere, beste ondorio batzuk egon daitezkeela konturatu nintzen. Orain arte, beti nabarmendu da glaziarren urtzeak itsasoaren maila handitzeko bidea eman dezakeela, baina Asiako ur erreserbetan izan daitezkeen ondorioak arras kezkagarriak iruditzen zaizkit».

Izagirre, ordea, zuhurragoa da: «Egia esanda, gehienbat glaziarretik gertu bizi diren komunitateak dira bertan ur erreserbarik garrantzitsuena daukatenak. Urtaroa hezea suertatzen bada, ez dago arazorik, zeren glaziarrak pilatuko baitu sobera dagoen hezetasuna eta euria. Eta, urtaroa idorra baldin bada, glaziarrak ura emango die, modu erregularrean». Ur emariaren jatorria ondo bereizteko beharra azpimarratu du. «Kontuz ibili behar da, ondo bereizteko erreken emaria euritik, elurretik edo glaziarretik ote datorren. Argi dago ur erreserbak direla, baina batez ere gertu bizi diren komunitateentzat».

Zaila dirudi, beraz, etorkizuna irudikatzea, baina tresna berriak etengabe sortzen dira. Azkena aste honetan bertan aurkeztu du NASAk. Glaziarren urtzeak mundu osoko hiriei nola eragingo dien simulatzen duen aplikazio informatiko bat aurkeztu dute. Kontrolak mugituz, itsasoko mailak nahieran igo eta ondorio lazgarriak ikus daitezke, filmetako super gaizkile batek egingo lukeen modu berean. Arazo bakar bat dago: ez dela jolasa.]]>
<![CDATA[Trikuharrien azpian zegoena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2035/014/002/2017-11-19/trikuharrien_azpian_zegoena.htm Sun, 19 Nov 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2035/014/002/2017-11-19/trikuharrien_azpian_zegoena.htm
Herrira bueltatu da Martin Txiki; antza, burua makurtuta... baita botak gari alez beteta. Inozoarena egin du, baina altxor preziatua eraman du berarekin: nekazaritza egiteko sekretua kendu die jentilei.

Horrela irudikatu du mitologiak Euskal Herrira nekazaritza nola heldu zen. Benetako istorioa nolakoa izan zen ez dakite ikertzaileek, baina gero eta datu gehiago biltzen ari dira. Azken hilabeteak garia bezain emankorrak izan dira, Euskal Herriko neolitoari buruzko informazioa ematen duten ikerketa garrantzitsuak plazaratu direlako.

Hilaren 8an bertan ezagutarazi dute azkena, Nature aldizkarian. Garai horretako giza arrastoen inguruan orain arte egin den sekuentziazio genomikorik handiena aurkeztu dute. Hungarian, Alemanian, Espainian eta Euskal Herrian bildutako 180 genoma berreraikitzeko gai izan dira ikertzaileak. Lagin horiek duela 8.000-4.000 urte bitartekoak dira.

Javier Fernandez Eraso eta Juan Antonio Mujika Alustiza EHUko arkeologoek ikerketa horretan parte hartu dute, Arabako Errioxako zenbait trikuharritako laginekin. Orain arte arkeologoek megalito horien inguruan utzitako objektuen eta hezurren azterketa morfologikoarekin konformatu behar izan dute, baina orain, paleogenomikari esker, askoz informazio gehiago jasotzeko aukera izan dute.

Gurutzatzeak

«Guztiok ezagutzen dugu Ilgora Emankorretik etorri zela Neolitoa, baina inoiz ez dira ebaluatu hemengo populazioan izan ziren eraginak», azaldu du Fernandez Erasok. Arabako trikuharriak aspaldiko partez ezagutzen diren arren, orain arte adituek karbono-14an oinarritutako datazio zehatz bat baino ez zeukaten eskura. «Inguru horretan, DNArekin egindako lehendabiziko lana da hau».

Ikerketak azken urteetan igartzen ari ziren hipotesiak babesten dituela nabarmendu du adituak. «Materiala aztertzean, ikusten genuen Neolitoaren berrikuntzak ekartzen zituzten populazioen lehen etorrera bat izan zela, baina inguruan eragin gutxi izan zuten. Baina gero, denborak aurrera jo ahala, ekarpen gehiago ikusten genuen aztarnategietan».

Genomaren analisiak ideia hori berretsi du. «Europa osoan ikusi da Neolitoa ekarri zuten lehenengoek gurutzatze gutxiagoa izan zutela. Gero etorri zirenek, berriz, gurutzatze handiago baten arrastoa zuten euren genometan». Oro har, nahasketa horrek 3.000 urtez iraun zuela kalkulatu dute ikertzaileek.

Joxe Miguel Barandiaranek marraztu zuen ikuspegiarekin zerikusi gutxi du oraingo ezagutzak. «Barandiaranek kobetan bizi ziren populazioen inguruan hitz egin zuen, garaiko arkeologoek inguru horietatik kanpo ezer gutxi aurkitu zutelako».

Europako datuei erreparatuz, zenbait laginetan arbaso mistoak identifikatu dituzte, ekonomia eta gizartea antolatzeko bi moduen arteko nahasketaren erakusle zuzenak, hain zuzen.

Nekazaritzan eta abeltzaintzan oinarritutako ekonomia berria Ebroko haranetik gora sartu zen Euskal Herrira, arkeologoaren ustez. «Paleolitoko silexa Frantziatik etortzen zela badakigu, baina Neolitoan joera hori aldatu zen; Tuteratik gertu erauzitako silexa agertzen da aztarnategietan».

Euskal Herrira duela 6.700 urte inguru heldu zen Neolitoa. Heldu berriek zekarten zeramika mota zehatz bati esker —kardiala izenekoa—, ikertzaileek uste dute Ebroren ibilbideari jarraitu ziotela. Aurretik, Frantziako eta Italiako kostaldeetatik ere igaro ziren lehen ekoizleak. «Eremu horietan guztietan, lehen etorrera horren eta bigarren etorreraren artean 200 urte inguru igaro ziren. Egia esanda, erdian zer gertatu zen ez dakigu oso ondo, orain arte oso aztarna gutxi aurkitu direlako».

Desberdintasun sozialak

Irailean, Arabako Errioxako Neolitoari buruzko beste ikerketa bat kaleratu zuen PLOS ONE aldizkarian Oxfordeko Unibertsitatean lanean dagoen Teresa Fernandez Crespo antropologoak. Kasu horretan, analisi genomikoan ez baizik isotopoen analisian oinarritu du azterketa. Zenbait elementuren isotopoak neurtuz, ikertzaileak gai dira iraganari buruzko hainbat zantzu garrantzitsu eskuratzeko. Fernandez Crespok elikadurari buruzko datuak eskuratu ahal izan ditu, karbono-13ko eta nitrogeno-15eko isotopoen analisian oinarrituz.

Ikerketaren arabera, karbono-13ko isotopo maila desberdinak zituzten mendiko kobetan eta ordokiko trikuharrietan duela 5.500-4.900 urte hilobiratuak izan ziren lagunek. Hori guztia, garai berean eta 10 kilometroko distantzian zeuden populazioetan.

«Normalean, basoko inguruetan, landareetako karbono mailak txiroagoak dira, eta inguru horretan elikatzen ziren animalietan marka hori mantentzen da», azaldu du adituak. «Baina ez genuen espero karbono mailetan tarte hori aurkitzea».

Tarte hori azaltzeko, hainbat aukera proposatu ditu antropologoak. «Agian bi komunitate desberdinduak ziren, bizibide, paisaiaren erabilera eta hilobiratze errito desberdinak zituztenak». Baina bigarren aukera ere badago: komunitate bakarra izatea, eta bertan nolabaiteko espezializazio ekonomikoa egotea. Edo, harago joanda, desberdintasun ekonomiko baten isla izatea. Azken hipotesi horren arabera, hara garaiko erretratua: «Kobetan bizi ziren lagunek estatus apalagoa zuten, eta ez zuten aukerarik haranean zeuden lur emankorragoak erabiltzeko». Megalitoetan hilobiratutakoak, aldiz, estatus sozial handiagoa zuten.

Fernandez Crespok azken aukera hori nabarmendu duen arren, Fernandez Erasok ez du hain argi ikusten. «Isotopoen alde hori agerikoa da, baina garaiko testuingurua kontuan hartu beharra dago». Adituaren ustez, bertakoa talde bakarra zen, eta elikaduran atzemandako aldea lurraldearen erabilerari zor dakioke. «Urtearen sasoi zehatz batean, udaberrian seguruenera, lagun talde batek artaldeak hartu eta mendira eramango zituzten. Udaren amaieran, berriz, haranera jaitsiko lituzkete abereak, artzain komunitate askok duela gutxira arte egin duten moduan. Baina mendian hiltzen baziren, hor bertan lurperatuko zituzten».

Fernandez Crespok espero du orain burutuko dituen ikerketek zalantza hori argitzea lortuko dutela. Izan ere, hortzetako dentina aztertzea izango da hurrengo pausoa. «Hezurretan bizitzaren azken hamarkadan jasotako elikaduraren aztarna isotopikoa gelditzen da, baina, dentinaren kasuan, haurtzaroan jasotako elikaduraren marka mantentzen da. Hori jakinda, aukera izango dugu jakiteko seinale hori jaiotzetik berdina ote den. Hala balitz, horrek esan nahiko luke komunitate desberdinduak direla. Bestela, hortzetan eta hezurretan seinalea banatzen bada, horrek esan nahiko luke talde berdina direla eta, behin adin batera helduta, jendeak bizibide bat edo bestea aukeratzeko aukera izango lukeela». Estrontzioko eta oxigenoko isotopoen analisiak ere burutu nahi ditu. Horien bitartez, posible da jakitea lagun baten sorterria gutxi gorabehera zein izan zen, eta, bi populazio egotekotan, argitu ahal izango du taldeetako bat kanpotik etorria izan ote zen.]]>
<![CDATA[4.500 urtez gordetako sekretua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1856/012/001/2017-11-12/4500_urtez_gordetako_sekretua.htm Sun, 12 Nov 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1856/012/001/2017-11-12/4500_urtez_gordetako_sekretua.htm
Azkenean, galiarrek Idefix txakurtxoaren inteligentziari esker, piramidetik ateratzea lortu zuten. Tematia da guztiz Idefix, eta hortik datorkio izena jatorrizko frantsesean; ingelesera itzuli zutenean ere Dogmatix izena eman zioten: txakur dog-matikoa, hain zuzen. Gurean, agian, Tematik beharko luke, Idefix beharrean.

Bolboraren aukera baztertu, eta txakur tematiaren bideari jarraitu dio oraingoan nazioarteko ikertzaile talde batek Piramide Handiaren sekretuak argitzeko: adimena. Funtsean, erradiografia handi bat egin diote piramideari. Alde bakoitzeko 230 metroko tamaina duen eraikin bat eskaneatzeak zaila dirudi. Beraz, dagoen makinarik handiena baliatu dute horretarako: unibertsoa. Zerutik Lurraren kontra talka egiten duten izpi kosmikoak erabili dituzte erradiografia osatzeko. Atmosferarekin talka egitean, izpiek muoi izeneko partikulak sortzen dituzte. Hezurrak ikusteko erabiltzen diren X izpien moduan, piramidearen barrenak ikusteko parada ematen dute muoiek.

Ikusitakoak hautsak harrotu ditu. Nature aldizkarian argitaratutako ikerketa baten arabera, Keops faraoiaren —K.a. 2509-2483 urteetan agintean— piramidean orain arte ezkutuan egon den hutsune bat baitago. Gutxienez 30 metro luze da, eta han zer dagoen, edo zertarako eraiki zuten, misterioa da. Ez dakite ganbera bat edo korridore bat ote den. Eraikinaren egitura bere horretan mantentzen laguntzeko ere izan litekeela uste dute.

Gaur egun hiru ganbera daude piramidean. Lurpean, bukatu gabe dagoen gela bat dago. Eraikinaren barruan, berriz, beste bi gela daude: erreginaren ganbera eta erregearena. Izendapena, berriz, interpretazio hutsa da. Badirudi biak zirela faraoiarentzat, erreginentzako piramide txikiagoak eraiki baitzituzten. Erregearen ganberan hustutako sarkofago bat dago. Seguruenera, faraoiaren gorpua zegoen han, baina hori ez dago ziur jakiterik, aspaldi desagertu baitzen. Bi ganberak lotzen dituen korridoreari Galeria Handia deritzo. 40 metro luze eta 8 metro garai da. Muoien analisietan oinarrituta, galeria horren goiko aldean antzeko tamaina duen egitura bat dagoela iradoki dute.

Aurkikuntzaren berri emateko egindako prentsa agerraldi batean, Mehdi Tayoubi Parisko HIP Ondare Berrikuntza eta Zaintza Institutuko presidenteak esan du oraingoz ez dakitela horizontala ala okertua ote den. «Baina badakigu hutsunea hortxe dagoela eta harrigarria dela; inork ez zuen aurreikusten hutsune hori hor egotea».

Aspaldiko teknika

Kunihiro Morishima Nagoyako Unibertsitateko (Japonia) fisikariak gidatu du 34 ikertzailez osatutako lan taldea. 2016ko martxoan ikusi zuten eremu jakin batean behar baino muoi gehiago zeudela. Hasierako emaitza hura berresteko, beste bi talde jarri zituzten lanean, 2016ko abuztutik 2017ko uztailera. Scan Pyramids izeneko proiektuko talde bakoitzak muoiak atzemateko teknologia desberdina baliatu du.

Aurkikuntzak izan duen zabalpenari esker, muoien teknika ospetsua egin da, baina aurretik beste piramideetan erabili dela argitu du Jose Miguel Parra egiptologoak. «Luis Alvarez fisikariak erabili zuen aurrenekoz, Kefren faraoiaren piramidea ikertzeko. Halere, ez zuen ezer topatu. Kontuan hartu behar da 1960ko hamarkadan egin zuela azterketa hori, eta garai horretan erabiltzen ziren ordenagailuek gazte gineneko Casio erlojuek baino potentzia txikiagoa zutela». Bestalde, adituak nabarmendu du Alvarezek ez zuela lortu piramide osoa eskaneatzeko moduko aurrekonturik.

Djehuty proiektuko kidea da Parra, eta, orain Egipton lanean ez badago ere, arreta handiz kasu egin dio aurkikuntzari: Piramide Handiari buruzko liburu bat idazten ari da. Orain aurkeztu dituzten emaitzei dagokienez, guztiz fidagarriak direla uste du adituak. «Nature aldizkarian agertu izanaren bermea dute. Gainera, hiru sistema erabili dituzte, eta antzeko emaitzak lortu dituzte. Duda izpirik ez dago: hor hutsune bat dago». Hutsune horretan zer dagoen, berriz, argitzeko dago. Ikertzaileak oso zuhur mintzatu dira, artikuluan bertan eta prentsaren aurrean. Ulertzekoa da zuhurtzia, are gehiago Egiptoren gisako herrialde batean. Urte askoan, Zahi Hawass egiptologo ospetsuak han egiten zen guztiaren inguruko kontrol zorrotza izan du, eta Antzinako Egiptori buruz herrialde arabiarrean egin beharreko guztiak haren onespena behar zuen. 2011n, Hosni Mubarak diktadorea erori eta hilabete gutxira, boteretik aldendu zen Hawass.

Hainbat hedabidek jaso dutenez, Hawassek hutsaren hurrengotzat jo du aurkikuntza. «Jada ez dago Egipton, baina orain diote nazioarteko adituen bilera bat egingo dutela, eta, bat batean, Hawass agertu da berriro; ez dakigu oso ondo zertarako. Argazkian azaldu nahi du», esan du Parrak. «Gizon hau urperaezina da».

Parrarentzat, zalantzak argitzeko bide bakarra piramidea zulatzea da. Egiptologoak azaldu duenez, duela hainbat urtetatik Egiptoko agintariak arkeologia ez-suntsitzailea sustatzen ari dira. «Horregatik, agian ezetz esaten dute, baina nik uste dut merezi duela. Ondare txikiagoa balitz, barruan zer dagoen argitzeko ikerketa beste bide batzuetatik egin beharko litzateke agian, baina, kasu honetan, hain egitura handia izanda, nik ez nuke gaizki ikusiko zulaketa txiki bat egitea, barruan kamera txiki bat sartu ahal izateko».

Adituak argudiatu du margolanik ez dagoela piramidean, eta 230 metroko luzera duen eraikin batean halako zulaketa txikia ezin daitekeela jo suntsitzailetzat. «Piramidearen barruan, argindarra daramaten kableak eskarpien bitartez iltzatuta daude, adibidez. Hatz baten lodiera duen zulo bati buruz ari gara. Teknika erraza da, eta monumentuari kalte handirik egin gabe gauzatu daiteke prozesua».

Pisua arintzeko

Keops faraoiaren hilobian halako esku hartze bat egiteagatik egon daitekeen saria ezezaguna da, baina hipotesi asko jarri dira mahai gainean. «Baliteke korridore bat izatea edo bertan ostilamendu bat egotea. Bigarren aukera izatekotan, ez dakigu nolakoa izan litekeen, orain arte behintzat Inperio Zaharreko hilobiek edukiera txikia izan baitute. Ukitu gabe gurera heldu diren hilobi bakanak oso urriak izan dira edukierari dagokionez». Izan ere, hirugarren aukera bat ere badago: hutsune horrek funtzio arkitektonikoa edukitzea, piramidearen barruan sortzen diren pisuak arintzeko. «Galeria Handia berez ganga bat da; beraz, teorian ez zen beharrezkoa izango gainean beste ganga bat egotea», esan du Parrak. «Baina ez dakigu arkitektoak gainean nahita beste gela bat jarri nahi izan ote zuen, galeria hori amildu ez zedin. Gehiago ikertu arte ez dago hori jakiteko modurik».

Kontua argitu bitartean, egiptologoek teknologia berarekin lanean jarraituko dute, betiere Egiptoko agintarien baimena mantentzen badute. Oraingoz, muoietan oinarritutako teknologia baliatuz, ezin daiteke igarri barruan zer dagoen.

Ia mende bat igaro da Howard Carter arkeologoak Tutankamonen faraoiaren hilobia aurkitu eta «gauza miresgarriak ikusten ditut» esaldi ospetsua esan zuenetik. Orain, ikusteko dago ea laster norbaitek esaldi magiko hori errepikatzeko tenorea izango ote duen.]]>
<![CDATA[Emakume izateagatik, trabatuta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2040/014/001/2017-11-05/emakume_izateagatik_trabatuta.htm Sun, 05 Nov 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2040/014/001/2017-11-05/emakume_izateagatik_trabatuta.htm
Baina zientziak, ordea, herren jarraitzen du genero berdintasunari dagokionez. Adierazle guztiek hala berresten dute, behin eta berriz. Eta kimu berrietan ikusten den egoera ere kezkatzeko modukoa da. «Hainbat ikerketak diotenez, 6 urterekin neskek uste dute azkarrak diren pertsonak mutilak direla. Hau da, 6 urte besterik ez dituztenean, neskek desberdin ikusten dituzte beren buruak; eta beti txarrerako», azaldu du Maria Luz Guenaga Deustuko Unibertsitateko ingeniariak. Adituaren esanetan, beste hainbat txostenek eta ikerketak frogatzen dute neskek matematiketan beren buruak mugatu egiten dituztela. Problema berdina geometria ala marrazketa gisa planteatuz, neskek askoz ere emaitza hobeagoak lortzen dituzte marrazketa denean. «Hau guzti hau, ebatzi beharreko problema berdin berdina izan da. Muga psikologiko eta sozial indartsuak daude atzean».

Guenaga Inspira izeneko proiektuan dabil, buru-belarri, neskak zientziari eta teknologiari lotutako hezkuntzara gerturatzeko ahaleginetan. Emakundek bultzatutako Berdintasunerako Gunean, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako teknologia parkeek antolatutako jardunaldietan parte hartu du ingeniariak. Zientzia eta teknologia berdintasunean gaia izan dute hizpide urriaren 16an Donostian, eta 26an, Gasteizen. Datorren asteartean, Bizkaian antolatutako jardunaldia egingo dute, Leioan. «Berdin dio zer esparruri erreparatzen diozun. Mundu osoko arazoa da», salatu du. «Unibertsitatean, esaterako, ingeniaritzetan %25 baino gutxiago dira emakumeak, eta ingeniaritza zehatz batzuetan portzentajeak bereziki txikiak dira: %10 ingurukoak».

Inspirazioa bultzatu

Egoera iraultzeko, Lehen Hezkuntzako 6. mailan dauden neskekin lanean ari dira. Helarazi nahi dieten mezua argia da: emakumezkoek zientzian eta teknologian parte hartzen dute; horretarako, arlo horretako emakumeek beren lana erakusten diete. Sei saioren bitartez, neskei irakasten diete zientzia eta teknologia edonon daudela. Guenagak ondo ezagutzen ditu emakume zientzialarien eta teknologoen inguruan dauden estereotipoak. «Emakume bat aipatzen denean, beti da urliaren neska laguna edo sendiaren emaztea. Zientzialaria edo teknologoa bada, frikitzat jotzen da, gainera». Beste zenbait saiotan emakumezkoek historian izan duten eta gaur egun duten garrantziaren berri ematen diete neskei, erreferenteak edukitzeko. «Beren amak, izekoak edo lagunak izan daitezke erreferenterik hurbilenak. Alegia, guztiz normalak diren emakumeak, zientzian edo teknologian lanbidea dutenak, hain zuzen». Programa hori gauzatzeko, ikastetxeetan neskak eta mutilak banatzen dituzte. «Hori polemikoa izan da batzuetan, baina esperientziak erakutsi digu nesken oinarrizko abiapuntua desberdina dela, eta espazio propioa izan behar dutela. Oro har, neska eta mutilek ez dute interes handirik zientzia eta teknologiarekiko, baina neskek dituzten mugak edo baldintzak desberdinak dira, mutilek dituztenekin alderatuz. Ikusi dugu neskek momentu horietan protagonistatzat jotzen dituztela beren buruak». Adierazteko edo hitz egiteko modua ere desberdina dela esan du adituak.

Hezkuntza ereduan sakontzea funtsezkoa dela uste du Itziar Zubillaga DNA Data enpresako Kalitate zuzendariak. Biologian doktorea da Zubillaga, eta gaixotasun genetikoen diagnostikoaren enpresaren zuzendaritzan dago.

Rolen aldaketa

«Hezkuntzaren bidez, irakatsi behar da pertsona izateagatik denok irits gaitezkeela nahi dugun hori izatera », azaldu du Zubillagak. «Hala ere, askotan, neskei esaten zaie bide hau edo bestea aukeratzea komeni zaiela». Horregatik, gizartean dauden rolak aldatzea premiazkoa dela uste du. «Hitz egin baino lehen, ondo pentsatu behar dugu zer esan behar dugun. Askotan entzuten dira 'senarrak etxean ez dit laguntzen' eta tankerako esaldiak; seme-alabek hori entzuten dute». Hezkuntza egokia izan arren, inguruneak asko baldintzatzen duela uste du Zubillagak.

Nuria Gilsbert CIC Energiguneko zuzendariak Ikerbasquek argitaratutako Zientzia Euskadin 2017 txostenean bildutako datuei erreparatu die. «Doktoretza mailetan %25 emakume gehiago badaude ere, gehikuntza hori ez da islatzen gero berrikuntza sisteman lan egiten duten pertsonei dagokien datuetan».

Artaziaren fenomenoa deitu izan zaio horri, estatistiketako grafikoek hartu ohi duten itxura adierazteko. Zientziari lotutako lanbideetan, emakumeen eta gizonezkoen presentzia antzekoa izanda ere, gorako lanpostuetan aurrera jo ahala, gizonezkoen kopurua handitu egiten da, emakumeen kopurua txikitu egiten den bitartean. Unibertsitateei dagokienez, artazia EHUn gertatzen da bereziki. Katedra edo emeritu postuetara heltzean, diagrama zabaltzen hasten da. Katedradunen %80 eta emerituen %90 gizonezkoak dira. Ikerketa zentro publikoetan ere antzeko joera dagoela azaldu du. Halere, berak zuzentzen duen ikerketa zentroan fenomeno hori ez dela ikusten nabarmendu du. «CIC Energigunen ez dugu diskriminazio positiboko politikarik izan, eta meritokrazian oinarritzen gara. Parekotasuna izateaz gain, zuzendaritza batzordean ere emakumeok gehiengoa gara».

Egoera hori ez dela ohikoena jakinda, nola bultzatu parekotasuna beste zentroetan? Horrekin zalantzak dituela aitortu du Gilsbertek. «Ez dut uste emakumeentzako kuotak eskaini behar direnik, baina uste dut goi mailako lanpostuetan gauden emakumeek beste emakumeei laguntza eman behar diegula; bestela, generoaren arabera curriculuma modu ezberdin baloratzen baita».]]>
<![CDATA[Genoma eskura izateko gogoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1969/016/001/2017-10-29/genoma_eskura_izateko_gogoa.htm Sun, 29 Oct 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1969/016/001/2017-10-29/genoma_eskura_izateko_gogoa.htm The gene liburuan. Aurreko lan batengatik Pulitzer saria eman zioten Mukherjeeri; beraz, sinistu beharko.

Gene andana dago bizidunengan. Gizakiengan, 20.687 gene dira, azken zenbaketaren arabera. Hor zehazten dira biziaren gakoak. Horretarako, lau letra besterik ez da behar: A, T, C eta G. Adenina, timina, zitosina eta guanina, hurrenez hurren. Biologian base nitrogenatu deritze horiei. Gizakiaren genoma lau hizki horiekin eratutako liburu handi bat da. 3.200 milioi hizki inguruz osatako kodea, hain zuzen. Zaila da zifra hori irudikatzea. Bihartik aurrera BERRIAk genoman dagoen informazio hori egunero paperean argitaratzeari ekingo balio, 2049ko otsailaren 12an argitaratuko litzateke azkena.

Letra horiek, ordea, ez daude beti ondo jarrita, eta mutazioak sortzen dira. Aldaketa horiek eboluzioa ahalbidetu dute, baina ez dira beti onerako izan. Gaur egun, zientzialariek badakite mutazio horien atzean dagoela gaixotasun askoren abiapuntua. Beraz, tiritatxo batekin azaleko zauria sendatzen den modu berean, genoman txertatutako akats horiek sendatzea da ametsa.

Bide horretan izugarrizko mugarria izan da CRISPR-Cas9 izeneko teknika. Tresna horrekin, genoma editatzeko aukera dago, eta, teorian, jatorri genetikoa duten gaitzak sendatzeko bidea ere bai. Halere, hasierako ospakizunak pixkanaka baretu ziren, teknika horrekin ere arazoak sortzen direlako. «Giza enbrioietan ere probatu da CRISPR-Cas9, baina lehen ikerketa hauetan ikusi da akats asko eragiten dituela, eta ez dela uste zen bezain ziurra», azaldu du Nafarroako Unibertsitateko Genetika Departamentuko irakasle Javier Novok. «Horregatik, zientzialariak sistema horren aldaera berriak topatzen saiatzen ari dira».

Tresna berriak

Aste honetan ezagutarazi dira ahalegin horien lehen emaitzak. Broad Institutuko (Massachusetts, AEB) ikertzaileek genoma editatzeko tresna berriak aurkeztu dituzte Nature eta Science aldizkarietan: ABE eta REPAIR izena jarri diete teknika berriei. Biak ala biak CRISPR-Cas9 tresna ezagunaren aldaera berriak dira. Bi teknikek leku ezberdinetatik heltzen diote arazoari. Batetik, CRISPR-Cas13 edo ABE (Adenine Base Editor) teknikaren bitartez, DNA osatzen duten base nitrogenatuetako atomoak aldatzeko gai den tresna molekularra eratu dute ikertzaileek. Proteinetan oinarritutako makina txikiak dira, eta base baten atomoak lekuz aldatzeko gai dira, beste base bat osatzeko. Dena ondo bidean, hemendik aurrera zientzialariek aukera izango dute modu selektiboan lau base horiek nahieran ordezkatzeko.

Bestetik, REPAIR (RNA Editing for Programmable A to I Replacement) teknikak RNA du jomuga, eta ez DNA. Akronimoak berak azaltzen du metodoaren funtsa: adenosina molekula (A) inosina (I) bihurtzean datza. Teorian bederen, sistema horrek aukera emango luke hainbat gaixotasunen atzean dauden mutazio genetikoak konpontzeko. Betiere, DNA ukitu behar izan gabe. Biodonostia institutuko ikertzaile Koldo Garciak adibide bat aukeratu du sigla horien atzean zer dagoen azaltzeko: «Sukalde batean bageunde, DNA errezeta liburu osoa izango litzateke, eta RNA, berriz, errezeta jakin baten fotokopia, une horretan errezeta jakin bat egin nahi duzulako», azaldu du. Hala, DNAren informazioa zelula guztietan dago une oro, baina RNA une jakin batean ateratzen den molekula da, funtzio bat osatzeko. RNA aldatuta, beraz, jatorrizko errezeta liburua bere horretan geratzen da. «Hori garrantzitsua da, prozesuan atzera jotzea badagoela esan nahi duelako», esan du Garciak. «Ikerketa artikuluan aipatzen ez badute ere, etikoki ez du horrenbesteko izurik sortzen; malguagoa dela esan genezake».

Abantailak, beraz, agerikoak dira. Batetik, zerbait espero ez zen moduan ateratzen bada, atzera bueltatzeko bidea errazten duelako; bestetik, RNA mailako aldaketak izanik, hurrengo belaunaldiek ez dutelako jasoko aldakera hori; horrek etikaren inguruko zalantzak uxatzen ditu.

Ezarpen zaila

Halere, Javier Novok oraindik ez du argi ikusten geroan teknika horrek izango duen alde praktikoa. Izan ere, teknikaren abantailetan, badira desabantailak ere. «Teknika, berez, oso ondo dago, RNA aldatzea lortzen duzulako. Baina eritasunaren abiapuntua den mutazioa DNAn mantenduko da, bere horretan. Horrek esan nahi du, gainera, tratamenduak etengabekoa beharko lukeela. Demagun gibela sendatu nahi duzula. Pazienteak jarraian hartu beharko lituzke injekzioak, egunero edo astero, adibidez; RNA egunero sortzen delako, etengabe. DNAn aldaketa eginez gero, behin egitearekin nahikoa litzateke sendatzeko».

Horregatik guztiagatik, Novok uste du ABE sistemak REPAIRek baino etorkizun oparoagoa duela. «Oso indartsua eta berritzailea da. CRISP-Cas9 sisteman erabiltzen ziren entzimak eraldatu dituzte, eta horrekin lortu dute DNAn apurketarik ez sortzea eta zuzenean letra jakin batzuk ordezkatzea». ABE metodoaren funtsean dago, hain zuzen, letra edo base nitrogenatuen ordezkatzea. Iaz, aurkikuntza egin duten institutu berean, hainbat ikertzaile gai izan ziren G-C parea T-A pare bihurtzeko. Oraingoan, A-T basea G-C bilakatzeko era aurkitu dute. Horrek eritasunak sortzeko gai diren mutazio asko bere onera bueltatzeko bidea ireki dezakeela diote teknika garatu dutenek. %50eko efizientzia duela ere ziurtatu dute. Novo irakaslearen ustez, sistema hori oso zehatza da, eta, hortaz, tresna handia izan daiteke. «Hasierako CRISPR-Cas9 atera zenean, mirari baten modukoa zen, baina gero arazoak azaldu ziren. CRISPR-Cas13 berri honekin, aldiz, DNA ez apurtzea lortu dute. Nahi gabe sortzen diren oso aldaketa gutxi atzeman dituzte».

Koldo Garciak ere ongi-etorria eman dio teknika berriari, baina zuhurtzia eskatu du. «Egunotan edizio genomikoa modan dagoenez, zerbait berria ateratzen denean, aldizkari garrantzitsuetan ateratzen dute, izugarrizko aurkikuntza dela esanez. Abuztuan ere giza enbrioietan edizioa lortu zutela zabaldu zen, eta mugarritzat jo zen, baina handik gutxira lan horren inguruko zalantzak agertu ziren». Mundu klinikotik gertu egonda, Garciak gertutik ezagutzen ditu zientzia artikuluetan agertutako proposamenak osasun arlora eramateko zailtasunak. «Hemendik aurrera, ondo ikusi behar da teknika berriek nola funtzionatuko duten bizidunengan. Tira, ez da hain arina. Proba horiek ingurune eta baldintza jakin batzuetan egin dira, baina orain ikusi behar da ea hain ziurrak diren beste ingurune eta baldintzetan», azaldu du.

«Ikertzaile moduan, gehien arduratzen nauena da itxaropen faltsurik ez ematea. Ikerketa artikuluetan eta prentsa oharretan berehala aipatu da agian aurkikuntza hauekin gaixotasun arraroak konpon daitezkeela. Niretzat garrantzitsua da gizarteak ulertzea edizio genomikoa etengabe hobetzen ari dela, eta gero eta efizienteagoa dela». Osasuna ukitzen duen gai ororekin gertatu ohi den eran, kasu honetan ere tentuz ibili behar da. «Badirudi edizio genomikoaren lanabesak aldaera desberdinak izango dituela; horri esker, kasu bakoitzaren arabera teknika bat edo bestea aukeratu ahal izango da. Gero eta teknika gehiago izanik, orduan eta samurragoa izango da bidea. Baina ezin dugu aurreikusi, agian arazoak agertu eta atzera egin beharko baitugu», esan du Garciak. Bidaiari guztiek dakite bidea hala urratzen dela. Bi pauso aurrera, eta, behar izanez gero, pauso bat atzera. Norabidea, ordea, argi dago.]]>
<![CDATA[Zomorroen gainbehera, agerian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1979/020/001/2017-10-22/zomorroen_gainbehera_agerian.htm Sun, 22 Oct 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1979/020/001/2017-10-22/zomorroen_gainbehera_agerian.htm
«Australian borroka horretan ari dira oraindik», azaldu du Aranzadi elkarteko entomologo Alberto Castrok. «Finean, kakalardo horiek dira gorotzen deskonposizioa azkartzen dutenak. Soilik horrela bueltatzen dira nutrienteak zorura, landareak elikatzeko eta nutrienteen zikloa jarraitzeko». Intsektuek naturan betetzen duten rolaren adibide bat besterik ez da. Baina beste asko dira. «Intsekturik gabe, adibidez, akabo polinizazioa. Izan ere, loreak dituzten landareen %90ek intsektuak behar dituzte polinizatuak izan ahal izateko».

Askotan ohartu gabe igarotzen dira, baina jaun eta jabe dira. Ezagutzen diren bizidunen artean, talderik aniztunena da. «Ezagutzen diren espezieetatik, erdiak baino gehiago intsektuak dira. Eta espezie animalien %70 baino gehiago». Biomasari dagokionez ere, lurreko ekosistemetan ere garaile ateratzen dira zomorrotxoak: biomasarik handiena osatzen dute.

Biomasa hori guztia, ordea, kinka larrian dago. Adituek urteak daramatzate horren berri ematen, eta aste honetan PLOS ONE aldizkarian argitaratutako ikerketa batek ideia hori berretsi du. Azken 27 urteetan Alemaniako intsektuen biomasa %75 baino gehiago gutxitu dela ohartarazi du Radboudeko Unibertsitateko (Herbehereak) Caspar Hallmaninek zuzendutako ikerketa talde batek.

Alemaniako 63 babesgunetan egin dute azterketa hori, mende laurden batean baino gehiagoan. Egileek diote emaitzak bat datozela aurretik beste ikertzaileek intsektu mota desberdinak aztertzeko egindako ikerketekin; hala nola tximeletak, basa erleak eta sitsak. Prentsa ohar batean eman dute abisua: «Emaitzek iradokitzen dute azken urteetan intsektu hegalarien komunitate osoan triskantza izan dela». Agiri horretan azpimarratu dute aspaldiko susmoa zela beherakada zegoela, baino uste zutena baino handiagoa dela. Zioak aztertzeari ekin diotenean, ordea, ikusi dute beherakadak ez duela zerikusirik habitat motarekin, eguraldian izandako aldaketekin edota lurraren erabilerarekin. Horregatik, iradoki dute eskala handiagoko beste faktore batzuk daudela tartean. Klima eta nekazaritza aztertu behar direla diote.

«Babes eremuetan dokumentatu dugun galera honek dimentsio berria dakar. Izan ere, maila trofikoetan ur-jauzi efektuak izan ditzake, eta beste hainbat eragin ere bai ekosistemetan», adierazi dute ikerketan. Horregatik, gainbehera horren arrazoiak aurkitzeko beharra dagoela esan dute. Ez da, ordea, alarma pizteko moduko ikerketa bakarra. Iaz, Europako Batasunaren eta UICN Natura Zaintzeko Nazioarteko Batasunaren babespean 145 zientzialarik baino gehiagok egindako ikerketa sistematiko baten arabera, matxinsaltoak eta kilkerrak biltzen dituen orthoptera ordenaren %28 galtzeko arriskuan daude.

Autoak arakatzea aski

Ikerketa sakonak egin behar izan gabe, azken urteotan modan jarri da fenomenoaz ohartarazteko beste adibide bat. Arazoa begi bistan omen dagoelako, bederen 30 edo 40 baino gehiago dituztenentzat. Auto batean bidaiatzea eta arreta pixka bat ipintzea baino ez da beharrezkoa: autoko haizetakoaren fenomenoa deitu diote. Duela hainbat hamarkada, bidaia baten ostean, haizetakoak hildako intsektuz beteta zegoen, baina gaur egun ez da hala izaten, edo, behintzat, ez dago lehen gertatzen zenarekin alderatzerik.

Bartzelonako Biologia Ebolutiboko Institutuko (CSIC-UPF) ikertzaile Xavier Belles Ros-en arabera, PLOS ONE aldizkarian argitaratutako lanak berme osoa dauka. «Duela hilabete batzuk ikerketa horren inguruko albistea irakurri nuen, eta ez nion sinesgarritasun askorik eman, datuak eskasak zirelako. Baina orain, artikulu berri hau irakurrita, ikusten da oso modu sistematikoan egin dutela». Laginak neurtzeko estazioei dagokionez, ikerketa ez dela guztiz homogeneoa esan du Belles Rosek, baina hori zuzentzeko estatistika erabili dutela. «Intsektuak harrapatzeko sistema oso neutroa da. Ez dago, adibidez, intsektuak erakartzeko likido berezirik edo alborapenak sor zitzakeen beste elementurik. Intsektuen kopurua kalkulatzeko sistema, berez, zuzena da».

Gainbehera horren atzean dauden arrazoiei dagokionez, Belles Rosek iraungitze lokala izan dela azaldu du: eremu horietan intsektuak desagertu dira. «Portzentaje txiki batek ere agian iparraldera jo du, klima aldaketaren eraginez». Desplazamendu horiek ugariagoak izango direla argitu du adituak. Habitataren galera jo du aukeran dagoen arrazoi bezala. «Intsektizidek sortutako kutsadura eta nekazaritzak habitatean sortutako aldaketak ere tartean egon daitezke».

Alberto Castro ere iritzi berekoa da. «Ikerketa horretan aldagaiak aztertu dituzte, baina ez dute loturatik aurkitu klimaren edota habitataren eta landarediaren aldaketarekin». Baloratzeke beste hipotesi gehiago daudela uste du Castrok. «Adibidez, pestizidak edo inguruan dauden ekosistemetan nekazaritzak eragindako aldaketa». Halere, patroia oso argia dela ohartarazi du. «Oso nabaria eta kezkagarria den biomasa gainbehera dago. Gainera, neurketa egin duten espazio gehienak Natura 2000 sarean daude, hau da, gune babestuak dira. Bioaniztasuna babesteko gune horietan izan da gainbehera, hain zuzen». Bestalde, Castrok esan du espezie kopurua ez dutela neurtu, eta hori bioaniztasunaren egoeraz jabetzeko beharrezkoa dela. «Hori egiteko denbora asko behar da, banan-banan identifikatu behar direlako intsektu guztiak. Tranpa horiek milaka eta milaka intsektu harrapatzen dituzte», azaldu du. «Habitata birrindu, aldatu edo kutsatu egiten da. Hori da zio nagusia. Bestalde, espezie inbaditzaileak eta klima aldaketa daude tartean. Horrek ez du esan nahi ez daudela garaile atzeratzen diren espezieak. Hiri inguruetakoak, adibidez, garaile ateratzen dira. Labezomorroak eta halakoak», argitu du.

Ohi bezala, ikerketa honek oihartzuna izan du hedabideetan; albiste gehienetan pestizidak jo dira gainbehera horren errudun nagusitzat. Bai ikerketa egin duten zientzialariek bai BERRIAk kontsultatu dituen bi entomologoek ere, pestiziden aukera planteatu dute, baina ez da izan, inolaz ere, lehen aukera. Jatorrizko ikerketara jotzea besterik ez dago: 7.841 hitz dituen artikuluan behin baino ez da aipatu pesticide hitza, aztertu beharreko aldagai gisa. Hala ere, hitz horren arabera eratu dira diskurtso gehienak.]]>
<![CDATA[Astrofisikan aro berria ireki du neutroi izarren arteko talka batek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2412/010/001/2017-10-17/astrofisikan_aro_berria_ireki_du_neutroi_izarren_arteko_talka_batek.htm Tue, 17 Oct 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2412/010/001/2017-10-17/astrofisikan_aro_berria_ireki_du_neutroi_izarren_arteko_talka_batek.htm NGC 4993 izeneko galaxian bi neutroi izarren arteko talka atzeman dute. Hala ezagutarazi zuten atzo. Mundu zabaleko ikertzaileek elkarlanean egindako aurkikuntza da. Talkari buruzko informazioa erradiazio elektromagnetikoaren zein grabitazio uhinen bitartez jaso dute. Lehen aldia da grabitazio uhinen bidez atzemandako gertaera bat teleskopio bidez berresten dutena. Adituek diote astrofisikaren aro berri bat zabaldu dela. Besteak beste, aurkikuntzak bidea ireki du gamma izpien jatorria zein den eta elementu kimiko asko nola sortzen diren jakiteko.

Abuztuaren 17an atzeman zuten talka hori Ameriketako Estatu Batuetako LIGO eta Italiako Virgo behatokietan; GW170817 izena jarri diote horregatik. Abuztu hasieran lanean hasi sen Virgo detektagailuari esker (Pisa, Italia) izan dira astrofisikariak gai uhin horien jatorria zehazteko. Lurrean distantzia handira dauden behatokiak izanda, triangulazio izeneko teknika erabili ahal izan dute. Behin seinalearen jatorria zehaztuta, berehala mundu osoko 70 behatoki ortziaren eremu jakin horretara zuzendu dira. Detekzioari esker, zientzialariak gai izan dira galaxia urrun horretan gertatutakoa berreraikitzeko: gertu dauden bi neutroi izar elkarrengana hurbildu dira, biraka. Hurbildu ahala, biraketaren abiadura izugarri igo da. 300 bat kilometroko distantzian egonda, inguruko espazio-denboran distortsioa eragin dute, eta 100 segundoz grabitazio uhinak askatu dituzte.

Azkenik, bi izarrek argiaren abiaduraren heren batean talka egin dutenean, kilonoba bat eratu da, eta gamma izpien leherketa. Grabitazio uhinak jaso eta bi segundora atzeman dute. Gero, eta hainbat egunez, espektro elektromagnetikoaren banda ezberdinetan talkaren ondorioak jaso dira: X izpiak, ultramoreak, argi ikusgaia, infragorriak eta irrati uhinak.

Grabitazio uhinak

2015eko irailaren 14an atzeman zituzten grabitazio uhinak lehen aldiz: bi zulo beltzen arteko talkaren ondorioa. Gero, beste hiru aldiz jaso da uhin horien oihartzuna. Uhin horiek lehenengoz aurkitu zituztenean, zientzialariek nabarmendu zuten unibertsoa ikertzeko tresna berria zela. Tresnaren balioa berretsi dute orain.

Neutroi izarrak masiboagoak diren izarren leherketaren ondorioz sortzen dira. Ezagutzen diren izar txikienak izanda ere, neutroi izarrek dute dentsitaterik handiena, eta masa kantitate itzela dute barruan. Hogei kilometroko diametroa izan dezaketen objektu ñimiño horien dentsitatea hain da handia, ezen hango materiaren koilarakada batek mila milioi tona inguruko pisua izan baitezake.

Kosmologiaren arloan ere aurrerapen handia izan da, Hubbleren konstantea berresteko bidea zabaldu baitu. Konstante horrek zehazten du zein abiaduratan ari diren galaxiak bata bestearengandik urruntzen, gorriranzko lerrakuntza fenomenoari esker —zenbat eta urrunago egon, orduan eta gorriago azaltzen dira galaxiak—. Baieztatu da Erlatibitate Orokorraren postulatu bat ere: grabitazio uhinak argiaren abiaduran zabaldu behar zirela aurreikusi zuen Einsteinek, eta hala frogatu da.

Bestalde, teleskopioekin egindako behaketei esker jakin da talkaren ondorioz hainbat elementu kimiko barreiatu direla, hala nola urrea eta platinoa. Orain arte, zientzialariek ez zekiten zehazki non sortuak diren burdina baino pisutsuagoak diren elementuak. Orain, astrofisikariek frogatu dute neutroi izarren arteko talketan bederen halako elementuak askatzen direla. Emaitzak, besteak beste, Nature eta Nature Astronomy aldizkarietan argitaratu dituzte, zazpi ikerketa artikulutan. 70 behategitako 1.500 zientzialarik parte hartu dute aurkikuntzan.

Betetako ametsak

Glasgowko Unibertsitateko Grabitazioa Ikertzeko Institutuko ikertzaile Borja Sorazu fisikariaren esanetan, «grabitazio uhin mota hau hasieratik egon da gure desiretan, eta oraingo emaitzak ez du hutsik egin. Lehen aldiz frogatu ahal izan dugu neutroi izarren arteko talkek gamma izpien isuri laburrak sortzen dituztela». Ikerketan parte hartu duen fisikari horrek nabarmendu du kilonoba izeneko eztandaren bitartez maila teorikoan zeuden hipotesiak berretsi direla. «Halako leherketen bidez, aukera izan dugu taula periodikoan dauden elementu astun asko sortzen direla ikusteko». Hubbleren konstantea era independentean neurtzeko aurrerapausoaz ere aritu da. «Hau guztia, eta gauza gehiago ere, informazio osagarria batuz baino ezin izan dugu aurkitu».

Balear Uharteetako Unibertsitateko Alicia M. Sintes Olives ikertzailea ere pozik azaldu da: «Urte askoan esan dugu ikerketa lerro honek informazioa emango zuela; orain, erakutsi dugu unibertsoa ulertzeko benetako iraultza dela». Nazioartean izandako erantzuna izugarria izan dela esan dio Olivesek BERRIAri.

Sascha Husak, unibertsitate berean ari den fisikariak, aurkikuntzan erabili diren uhinen profilen analisiak zuzendu ditu. Sakelako telefonoetan abestiak igartzeko erabiltzen diren aplikazioekin konparatu du lan hori. «Einsteinek egin zituen funtzioetan uhin horiek jokatzen duten rola zehaztu dugu. Eredu horiei esker, seinalea nondik etorri den jakin ahal izan dugu, teleskopioak bertara zuzendu ahal izateko».]]>