<![CDATA[Juanma Gallego | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 23 Nov 2017 14:07:16 +0100 hourly 1 <![CDATA[Juanma Gallego | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Trikuharrien azpian zegoena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2035/014/002/2017-11-19/trikuharrien_azpian_zegoena.htm Sun, 19 Nov 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2035/014/002/2017-11-19/trikuharrien_azpian_zegoena.htm
Herrira bueltatu da Martin Txiki; antza, burua makurtuta... baita botak gari alez beteta. Inozoarena egin du, baina altxor preziatua eraman du berarekin: nekazaritza egiteko sekretua kendu die jentilei.

Horrela irudikatu du mitologiak Euskal Herrira nekazaritza nola heldu zen. Benetako istorioa nolakoa izan zen ez dakite ikertzaileek, baina gero eta datu gehiago biltzen ari dira. Azken hilabeteak garia bezain emankorrak izan dira, Euskal Herriko neolitoari buruzko informazioa ematen duten ikerketa garrantzitsuak plazaratu direlako.

Hilaren 8an bertan ezagutarazi dute azkena, Nature aldizkarian. Garai horretako giza arrastoen inguruan orain arte egin den sekuentziazio genomikorik handiena aurkeztu dute. Hungarian, Alemanian, Espainian eta Euskal Herrian bildutako 180 genoma berreraikitzeko gai izan dira ikertzaileak. Lagin horiek duela 8.000-4.000 urte bitartekoak dira.

Javier Fernandez Eraso eta Juan Antonio Mujika Alustiza EHUko arkeologoek ikerketa horretan parte hartu dute, Arabako Errioxako zenbait trikuharritako laginekin. Orain arte arkeologoek megalito horien inguruan utzitako objektuen eta hezurren azterketa morfologikoarekin konformatu behar izan dute, baina orain, paleogenomikari esker, askoz informazio gehiago jasotzeko aukera izan dute.

Gurutzatzeak

«Guztiok ezagutzen dugu Ilgora Emankorretik etorri zela Neolitoa, baina inoiz ez dira ebaluatu hemengo populazioan izan ziren eraginak», azaldu du Fernandez Erasok. Arabako trikuharriak aspaldiko partez ezagutzen diren arren, orain arte adituek karbono-14an oinarritutako datazio zehatz bat baino ez zeukaten eskura. «Inguru horretan, DNArekin egindako lehendabiziko lana da hau».

Ikerketak azken urteetan igartzen ari ziren hipotesiak babesten dituela nabarmendu du adituak. «Materiala aztertzean, ikusten genuen Neolitoaren berrikuntzak ekartzen zituzten populazioen lehen etorrera bat izan zela, baina inguruan eragin gutxi izan zuten. Baina gero, denborak aurrera jo ahala, ekarpen gehiago ikusten genuen aztarnategietan».

Genomaren analisiak ideia hori berretsi du. «Europa osoan ikusi da Neolitoa ekarri zuten lehenengoek gurutzatze gutxiagoa izan zutela. Gero etorri zirenek, berriz, gurutzatze handiago baten arrastoa zuten euren genometan». Oro har, nahasketa horrek 3.000 urtez iraun zuela kalkulatu dute ikertzaileek.

Joxe Miguel Barandiaranek marraztu zuen ikuspegiarekin zerikusi gutxi du oraingo ezagutzak. «Barandiaranek kobetan bizi ziren populazioen inguruan hitz egin zuen, garaiko arkeologoek inguru horietatik kanpo ezer gutxi aurkitu zutelako».

Europako datuei erreparatuz, zenbait laginetan arbaso mistoak identifikatu dituzte, ekonomia eta gizartea antolatzeko bi moduen arteko nahasketaren erakusle zuzenak, hain zuzen.

Nekazaritzan eta abeltzaintzan oinarritutako ekonomia berria Ebroko haranetik gora sartu zen Euskal Herrira, arkeologoaren ustez. «Paleolitoko silexa Frantziatik etortzen zela badakigu, baina Neolitoan joera hori aldatu zen; Tuteratik gertu erauzitako silexa agertzen da aztarnategietan».

Euskal Herrira duela 6.700 urte inguru heldu zen Neolitoa. Heldu berriek zekarten zeramika mota zehatz bati esker —kardiala izenekoa—, ikertzaileek uste dute Ebroren ibilbideari jarraitu ziotela. Aurretik, Frantziako eta Italiako kostaldeetatik ere igaro ziren lehen ekoizleak. «Eremu horietan guztietan, lehen etorrera horren eta bigarren etorreraren artean 200 urte inguru igaro ziren. Egia esanda, erdian zer gertatu zen ez dakigu oso ondo, orain arte oso aztarna gutxi aurkitu direlako».

Desberdintasun sozialak

Irailean, Arabako Errioxako Neolitoari buruzko beste ikerketa bat kaleratu zuen PLOS ONE aldizkarian Oxfordeko Unibertsitatean lanean dagoen Teresa Fernandez Crespo antropologoak. Kasu horretan, analisi genomikoan ez baizik isotopoen analisian oinarritu du azterketa. Zenbait elementuren isotopoak neurtuz, ikertzaileak gai dira iraganari buruzko hainbat zantzu garrantzitsu eskuratzeko. Fernandez Crespok elikadurari buruzko datuak eskuratu ahal izan ditu, karbono-13ko eta nitrogeno-15eko isotopoen analisian oinarrituz.

Ikerketaren arabera, karbono-13ko isotopo maila desberdinak zituzten mendiko kobetan eta ordokiko trikuharrietan duela 5.500-4.900 urte hilobiratuak izan ziren lagunek. Hori guztia, garai berean eta 10 kilometroko distantzian zeuden populazioetan.

«Normalean, basoko inguruetan, landareetako karbono mailak txiroagoak dira, eta inguru horretan elikatzen ziren animalietan marka hori mantentzen da», azaldu du adituak. «Baina ez genuen espero karbono mailetan tarte hori aurkitzea».

Tarte hori azaltzeko, hainbat aukera proposatu ditu antropologoak. «Agian bi komunitate desberdinduak ziren, bizibide, paisaiaren erabilera eta hilobiratze errito desberdinak zituztenak». Baina bigarren aukera ere badago: komunitate bakarra izatea, eta bertan nolabaiteko espezializazio ekonomikoa egotea. Edo, harago joanda, desberdintasun ekonomiko baten isla izatea. Azken hipotesi horren arabera, hara garaiko erretratua: «Kobetan bizi ziren lagunek estatus apalagoa zuten, eta ez zuten aukerarik haranean zeuden lur emankorragoak erabiltzeko». Megalitoetan hilobiratutakoak, aldiz, estatus sozial handiagoa zuten.

Fernandez Crespok azken aukera hori nabarmendu duen arren, Fernandez Erasok ez du hain argi ikusten. «Isotopoen alde hori agerikoa da, baina garaiko testuingurua kontuan hartu beharra dago». Adituaren ustez, bertakoa talde bakarra zen, eta elikaduran atzemandako aldea lurraldearen erabilerari zor dakioke. «Urtearen sasoi zehatz batean, udaberrian seguruenera, lagun talde batek artaldeak hartu eta mendira eramango zituzten. Udaren amaieran, berriz, haranera jaitsiko lituzkete abereak, artzain komunitate askok duela gutxira arte egin duten moduan. Baina mendian hiltzen baziren, hor bertan lurperatuko zituzten».

Fernandez Crespok espero du orain burutuko dituen ikerketek zalantza hori argitzea lortuko dutela. Izan ere, hortzetako dentina aztertzea izango da hurrengo pausoa. «Hezurretan bizitzaren azken hamarkadan jasotako elikaduraren aztarna isotopikoa gelditzen da, baina, dentinaren kasuan, haurtzaroan jasotako elikaduraren marka mantentzen da. Hori jakinda, aukera izango dugu jakiteko seinale hori jaiotzetik berdina ote den. Hala balitz, horrek esan nahiko luke komunitate desberdinduak direla. Bestela, hortzetan eta hezurretan seinalea banatzen bada, horrek esan nahiko luke talde berdina direla eta, behin adin batera helduta, jendeak bizibide bat edo bestea aukeratzeko aukera izango lukeela». Estrontzioko eta oxigenoko isotopoen analisiak ere burutu nahi ditu. Horien bitartez, posible da jakitea lagun baten sorterria gutxi gorabehera zein izan zen, eta, bi populazio egotekotan, argitu ahal izango du taldeetako bat kanpotik etorria izan ote zen.]]>
<![CDATA[4.500 urtez gordetako sekretua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1856/012/001/2017-11-12/4500_urtez_gordetako_sekretua.htm Sun, 12 Nov 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1856/012/001/2017-11-12/4500_urtez_gordetako_sekretua.htm
Azkenean, galiarrek Idefix txakurtxoaren inteligentziari esker, piramidetik ateratzea lortu zuten. Tematia da guztiz Idefix, eta hortik datorkio izena jatorrizko frantsesean; ingelesera itzuli zutenean ere Dogmatix izena eman zioten: txakur dog-matikoa, hain zuzen. Gurean, agian, Tematik beharko luke, Idefix beharrean.

Bolboraren aukera baztertu, eta txakur tematiaren bideari jarraitu dio oraingoan nazioarteko ikertzaile talde batek Piramide Handiaren sekretuak argitzeko: adimena. Funtsean, erradiografia handi bat egin diote piramideari. Alde bakoitzeko 230 metroko tamaina duen eraikin bat eskaneatzeak zaila dirudi. Beraz, dagoen makinarik handiena baliatu dute horretarako: unibertsoa. Zerutik Lurraren kontra talka egiten duten izpi kosmikoak erabili dituzte erradiografia osatzeko. Atmosferarekin talka egitean, izpiek muoi izeneko partikulak sortzen dituzte. Hezurrak ikusteko erabiltzen diren X izpien moduan, piramidearen barrenak ikusteko parada ematen dute muoiek.

Ikusitakoak hautsak harrotu ditu. Nature aldizkarian argitaratutako ikerketa baten arabera, Keops faraoiaren —K.a. 2509-2483 urteetan agintean— piramidean orain arte ezkutuan egon den hutsune bat baitago. Gutxienez 30 metro luze da, eta han zer dagoen, edo zertarako eraiki zuten, misterioa da. Ez dakite ganbera bat edo korridore bat ote den. Eraikinaren egitura bere horretan mantentzen laguntzeko ere izan litekeela uste dute.

Gaur egun hiru ganbera daude piramidean. Lurpean, bukatu gabe dagoen gela bat dago. Eraikinaren barruan, berriz, beste bi gela daude: erreginaren ganbera eta erregearena. Izendapena, berriz, interpretazio hutsa da. Badirudi biak zirela faraoiarentzat, erreginentzako piramide txikiagoak eraiki baitzituzten. Erregearen ganberan hustutako sarkofago bat dago. Seguruenera, faraoiaren gorpua zegoen han, baina hori ez dago ziur jakiterik, aspaldi desagertu baitzen. Bi ganberak lotzen dituen korridoreari Galeria Handia deritzo. 40 metro luze eta 8 metro garai da. Muoien analisietan oinarrituta, galeria horren goiko aldean antzeko tamaina duen egitura bat dagoela iradoki dute.

Aurkikuntzaren berri emateko egindako prentsa agerraldi batean, Mehdi Tayoubi Parisko HIP Ondare Berrikuntza eta Zaintza Institutuko presidenteak esan du oraingoz ez dakitela horizontala ala okertua ote den. «Baina badakigu hutsunea hortxe dagoela eta harrigarria dela; inork ez zuen aurreikusten hutsune hori hor egotea».

Aspaldiko teknika

Kunihiro Morishima Nagoyako Unibertsitateko (Japonia) fisikariak gidatu du 34 ikertzailez osatutako lan taldea. 2016ko martxoan ikusi zuten eremu jakin batean behar baino muoi gehiago zeudela. Hasierako emaitza hura berresteko, beste bi talde jarri zituzten lanean, 2016ko abuztutik 2017ko uztailera. Scan Pyramids izeneko proiektuko talde bakoitzak muoiak atzemateko teknologia desberdina baliatu du.

Aurkikuntzak izan duen zabalpenari esker, muoien teknika ospetsua egin da, baina aurretik beste piramideetan erabili dela argitu du Jose Miguel Parra egiptologoak. «Luis Alvarez fisikariak erabili zuen aurrenekoz, Kefren faraoiaren piramidea ikertzeko. Halere, ez zuen ezer topatu. Kontuan hartu behar da 1960ko hamarkadan egin zuela azterketa hori, eta garai horretan erabiltzen ziren ordenagailuek gazte gineneko Casio erlojuek baino potentzia txikiagoa zutela». Bestalde, adituak nabarmendu du Alvarezek ez zuela lortu piramide osoa eskaneatzeko moduko aurrekonturik.

Djehuty proiektuko kidea da Parra, eta, orain Egipton lanean ez badago ere, arreta handiz kasu egin dio aurkikuntzari: Piramide Handiari buruzko liburu bat idazten ari da. Orain aurkeztu dituzten emaitzei dagokienez, guztiz fidagarriak direla uste du adituak. «Nature aldizkarian agertu izanaren bermea dute. Gainera, hiru sistema erabili dituzte, eta antzeko emaitzak lortu dituzte. Duda izpirik ez dago: hor hutsune bat dago». Hutsune horretan zer dagoen, berriz, argitzeko dago. Ikertzaileak oso zuhur mintzatu dira, artikuluan bertan eta prentsaren aurrean. Ulertzekoa da zuhurtzia, are gehiago Egiptoren gisako herrialde batean. Urte askoan, Zahi Hawass egiptologo ospetsuak han egiten zen guztiaren inguruko kontrol zorrotza izan du, eta Antzinako Egiptori buruz herrialde arabiarrean egin beharreko guztiak haren onespena behar zuen. 2011n, Hosni Mubarak diktadorea erori eta hilabete gutxira, boteretik aldendu zen Hawass.

Hainbat hedabidek jaso dutenez, Hawassek hutsaren hurrengotzat jo du aurkikuntza. «Jada ez dago Egipton, baina orain diote nazioarteko adituen bilera bat egingo dutela, eta, bat batean, Hawass agertu da berriro; ez dakigu oso ondo zertarako. Argazkian azaldu nahi du», esan du Parrak. «Gizon hau urperaezina da».

Parrarentzat, zalantzak argitzeko bide bakarra piramidea zulatzea da. Egiptologoak azaldu duenez, duela hainbat urtetatik Egiptoko agintariak arkeologia ez-suntsitzailea sustatzen ari dira. «Horregatik, agian ezetz esaten dute, baina nik uste dut merezi duela. Ondare txikiagoa balitz, barruan zer dagoen argitzeko ikerketa beste bide batzuetatik egin beharko litzateke agian, baina, kasu honetan, hain egitura handia izanda, nik ez nuke gaizki ikusiko zulaketa txiki bat egitea, barruan kamera txiki bat sartu ahal izateko».

Adituak argudiatu du margolanik ez dagoela piramidean, eta 230 metroko luzera duen eraikin batean halako zulaketa txikia ezin daitekeela jo suntsitzailetzat. «Piramidearen barruan, argindarra daramaten kableak eskarpien bitartez iltzatuta daude, adibidez. Hatz baten lodiera duen zulo bati buruz ari gara. Teknika erraza da, eta monumentuari kalte handirik egin gabe gauzatu daiteke prozesua».

Pisua arintzeko

Keops faraoiaren hilobian halako esku hartze bat egiteagatik egon daitekeen saria ezezaguna da, baina hipotesi asko jarri dira mahai gainean. «Baliteke korridore bat izatea edo bertan ostilamendu bat egotea. Bigarren aukera izatekotan, ez dakigu nolakoa izan litekeen, orain arte behintzat Inperio Zaharreko hilobiek edukiera txikia izan baitute. Ukitu gabe gurera heldu diren hilobi bakanak oso urriak izan dira edukierari dagokionez». Izan ere, hirugarren aukera bat ere badago: hutsune horrek funtzio arkitektonikoa edukitzea, piramidearen barruan sortzen diren pisuak arintzeko. «Galeria Handia berez ganga bat da; beraz, teorian ez zen beharrezkoa izango gainean beste ganga bat egotea», esan du Parrak. «Baina ez dakigu arkitektoak gainean nahita beste gela bat jarri nahi izan ote zuen, galeria hori amildu ez zedin. Gehiago ikertu arte ez dago hori jakiteko modurik».

Kontua argitu bitartean, egiptologoek teknologia berarekin lanean jarraituko dute, betiere Egiptoko agintarien baimena mantentzen badute. Oraingoz, muoietan oinarritutako teknologia baliatuz, ezin daiteke igarri barruan zer dagoen.

Ia mende bat igaro da Howard Carter arkeologoak Tutankamonen faraoiaren hilobia aurkitu eta «gauza miresgarriak ikusten ditut» esaldi ospetsua esan zuenetik. Orain, ikusteko dago ea laster norbaitek esaldi magiko hori errepikatzeko tenorea izango ote duen.]]>
<![CDATA[Emakume izateagatik, trabatuta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2040/014/001/2017-11-05/emakume_izateagatik_trabatuta.htm Sun, 05 Nov 2017 00:00:00 +0100 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2040/014/001/2017-11-05/emakume_izateagatik_trabatuta.htm
Baina zientziak, ordea, herren jarraitzen du genero berdintasunari dagokionez. Adierazle guztiek hala berresten dute, behin eta berriz. Eta kimu berrietan ikusten den egoera ere kezkatzeko modukoa da. «Hainbat ikerketak diotenez, 6 urterekin neskek uste dute azkarrak diren pertsonak mutilak direla. Hau da, 6 urte besterik ez dituztenean, neskek desberdin ikusten dituzte beren buruak; eta beti txarrerako», azaldu du Maria Luz Guenaga Deustuko Unibertsitateko ingeniariak. Adituaren esanetan, beste hainbat txostenek eta ikerketak frogatzen dute neskek matematiketan beren buruak mugatu egiten dituztela. Problema berdina geometria ala marrazketa gisa planteatuz, neskek askoz ere emaitza hobeagoak lortzen dituzte marrazketa denean. «Hau guzti hau, ebatzi beharreko problema berdin berdina izan da. Muga psikologiko eta sozial indartsuak daude atzean».

Guenaga Inspira izeneko proiektuan dabil, buru-belarri, neskak zientziari eta teknologiari lotutako hezkuntzara gerturatzeko ahaleginetan. Emakundek bultzatutako Berdintasunerako Gunean, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako teknologia parkeek antolatutako jardunaldietan parte hartu du ingeniariak. Zientzia eta teknologia berdintasunean gaia izan dute hizpide urriaren 16an Donostian, eta 26an, Gasteizen. Datorren asteartean, Bizkaian antolatutako jardunaldia egingo dute, Leioan. «Berdin dio zer esparruri erreparatzen diozun. Mundu osoko arazoa da», salatu du. «Unibertsitatean, esaterako, ingeniaritzetan %25 baino gutxiago dira emakumeak, eta ingeniaritza zehatz batzuetan portzentajeak bereziki txikiak dira: %10 ingurukoak».

Inspirazioa bultzatu

Egoera iraultzeko, Lehen Hezkuntzako 6. mailan dauden neskekin lanean ari dira. Helarazi nahi dieten mezua argia da: emakumezkoek zientzian eta teknologian parte hartzen dute; horretarako, arlo horretako emakumeek beren lana erakusten diete. Sei saioren bitartez, neskei irakasten diete zientzia eta teknologia edonon daudela. Guenagak ondo ezagutzen ditu emakume zientzialarien eta teknologoen inguruan dauden estereotipoak. «Emakume bat aipatzen denean, beti da urliaren neska laguna edo sendiaren emaztea. Zientzialaria edo teknologoa bada, frikitzat jotzen da, gainera». Beste zenbait saiotan emakumezkoek historian izan duten eta gaur egun duten garrantziaren berri ematen diete neskei, erreferenteak edukitzeko. «Beren amak, izekoak edo lagunak izan daitezke erreferenterik hurbilenak. Alegia, guztiz normalak diren emakumeak, zientzian edo teknologian lanbidea dutenak, hain zuzen». Programa hori gauzatzeko, ikastetxeetan neskak eta mutilak banatzen dituzte. «Hori polemikoa izan da batzuetan, baina esperientziak erakutsi digu nesken oinarrizko abiapuntua desberdina dela, eta espazio propioa izan behar dutela. Oro har, neska eta mutilek ez dute interes handirik zientzia eta teknologiarekiko, baina neskek dituzten mugak edo baldintzak desberdinak dira, mutilek dituztenekin alderatuz. Ikusi dugu neskek momentu horietan protagonistatzat jotzen dituztela beren buruak». Adierazteko edo hitz egiteko modua ere desberdina dela esan du adituak.

Hezkuntza ereduan sakontzea funtsezkoa dela uste du Itziar Zubillaga DNA Data enpresako Kalitate zuzendariak. Biologian doktorea da Zubillaga, eta gaixotasun genetikoen diagnostikoaren enpresaren zuzendaritzan dago.

Rolen aldaketa

«Hezkuntzaren bidez, irakatsi behar da pertsona izateagatik denok irits gaitezkeela nahi dugun hori izatera », azaldu du Zubillagak. «Hala ere, askotan, neskei esaten zaie bide hau edo bestea aukeratzea komeni zaiela». Horregatik, gizartean dauden rolak aldatzea premiazkoa dela uste du. «Hitz egin baino lehen, ondo pentsatu behar dugu zer esan behar dugun. Askotan entzuten dira 'senarrak etxean ez dit laguntzen' eta tankerako esaldiak; seme-alabek hori entzuten dute». Hezkuntza egokia izan arren, inguruneak asko baldintzatzen duela uste du Zubillagak.

Nuria Gilsbert CIC Energiguneko zuzendariak Ikerbasquek argitaratutako Zientzia Euskadin 2017 txostenean bildutako datuei erreparatu die. «Doktoretza mailetan %25 emakume gehiago badaude ere, gehikuntza hori ez da islatzen gero berrikuntza sisteman lan egiten duten pertsonei dagokien datuetan».

Artaziaren fenomenoa deitu izan zaio horri, estatistiketako grafikoek hartu ohi duten itxura adierazteko. Zientziari lotutako lanbideetan, emakumeen eta gizonezkoen presentzia antzekoa izanda ere, gorako lanpostuetan aurrera jo ahala, gizonezkoen kopurua handitu egiten da, emakumeen kopurua txikitu egiten den bitartean. Unibertsitateei dagokienez, artazia EHUn gertatzen da bereziki. Katedra edo emeritu postuetara heltzean, diagrama zabaltzen hasten da. Katedradunen %80 eta emerituen %90 gizonezkoak dira. Ikerketa zentro publikoetan ere antzeko joera dagoela azaldu du. Halere, berak zuzentzen duen ikerketa zentroan fenomeno hori ez dela ikusten nabarmendu du. «CIC Energigunen ez dugu diskriminazio positiboko politikarik izan, eta meritokrazian oinarritzen gara. Parekotasuna izateaz gain, zuzendaritza batzordean ere emakumeok gehiengoa gara».

Egoera hori ez dela ohikoena jakinda, nola bultzatu parekotasuna beste zentroetan? Horrekin zalantzak dituela aitortu du Gilsbertek. «Ez dut uste emakumeentzako kuotak eskaini behar direnik, baina uste dut goi mailako lanpostuetan gauden emakumeek beste emakumeei laguntza eman behar diegula; bestela, generoaren arabera curriculuma modu ezberdin baloratzen baita».]]>
<![CDATA[Genoma eskura izateko gogoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1969/016/001/2017-10-29/genoma_eskura_izateko_gogoa.htm Sun, 29 Oct 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1969/016/001/2017-10-29/genoma_eskura_izateko_gogoa.htm The gene liburuan. Aurreko lan batengatik Pulitzer saria eman zioten Mukherjeeri; beraz, sinistu beharko.

Gene andana dago bizidunengan. Gizakiengan, 20.687 gene dira, azken zenbaketaren arabera. Hor zehazten dira biziaren gakoak. Horretarako, lau letra besterik ez da behar: A, T, C eta G. Adenina, timina, zitosina eta guanina, hurrenez hurren. Biologian base nitrogenatu deritze horiei. Gizakiaren genoma lau hizki horiekin eratutako liburu handi bat da. 3.200 milioi hizki inguruz osatako kodea, hain zuzen. Zaila da zifra hori irudikatzea. Bihartik aurrera BERRIAk genoman dagoen informazio hori egunero paperean argitaratzeari ekingo balio, 2049ko otsailaren 12an argitaratuko litzateke azkena.

Letra horiek, ordea, ez daude beti ondo jarrita, eta mutazioak sortzen dira. Aldaketa horiek eboluzioa ahalbidetu dute, baina ez dira beti onerako izan. Gaur egun, zientzialariek badakite mutazio horien atzean dagoela gaixotasun askoren abiapuntua. Beraz, tiritatxo batekin azaleko zauria sendatzen den modu berean, genoman txertatutako akats horiek sendatzea da ametsa.

Bide horretan izugarrizko mugarria izan da CRISPR-Cas9 izeneko teknika. Tresna horrekin, genoma editatzeko aukera dago, eta, teorian, jatorri genetikoa duten gaitzak sendatzeko bidea ere bai. Halere, hasierako ospakizunak pixkanaka baretu ziren, teknika horrekin ere arazoak sortzen direlako. «Giza enbrioietan ere probatu da CRISPR-Cas9, baina lehen ikerketa hauetan ikusi da akats asko eragiten dituela, eta ez dela uste zen bezain ziurra», azaldu du Nafarroako Unibertsitateko Genetika Departamentuko irakasle Javier Novok. «Horregatik, zientzialariak sistema horren aldaera berriak topatzen saiatzen ari dira».

Tresna berriak

Aste honetan ezagutarazi dira ahalegin horien lehen emaitzak. Broad Institutuko (Massachusetts, AEB) ikertzaileek genoma editatzeko tresna berriak aurkeztu dituzte Nature eta Science aldizkarietan: ABE eta REPAIR izena jarri diete teknika berriei. Biak ala biak CRISPR-Cas9 tresna ezagunaren aldaera berriak dira. Bi teknikek leku ezberdinetatik heltzen diote arazoari. Batetik, CRISPR-Cas13 edo ABE (Adenine Base Editor) teknikaren bitartez, DNA osatzen duten base nitrogenatuetako atomoak aldatzeko gai den tresna molekularra eratu dute ikertzaileek. Proteinetan oinarritutako makina txikiak dira, eta base baten atomoak lekuz aldatzeko gai dira, beste base bat osatzeko. Dena ondo bidean, hemendik aurrera zientzialariek aukera izango dute modu selektiboan lau base horiek nahieran ordezkatzeko.

Bestetik, REPAIR (RNA Editing for Programmable A to I Replacement) teknikak RNA du jomuga, eta ez DNA. Akronimoak berak azaltzen du metodoaren funtsa: adenosina molekula (A) inosina (I) bihurtzean datza. Teorian bederen, sistema horrek aukera emango luke hainbat gaixotasunen atzean dauden mutazio genetikoak konpontzeko. Betiere, DNA ukitu behar izan gabe. Biodonostia institutuko ikertzaile Koldo Garciak adibide bat aukeratu du sigla horien atzean zer dagoen azaltzeko: «Sukalde batean bageunde, DNA errezeta liburu osoa izango litzateke, eta RNA, berriz, errezeta jakin baten fotokopia, une horretan errezeta jakin bat egin nahi duzulako», azaldu du. Hala, DNAren informazioa zelula guztietan dago une oro, baina RNA une jakin batean ateratzen den molekula da, funtzio bat osatzeko. RNA aldatuta, beraz, jatorrizko errezeta liburua bere horretan geratzen da. «Hori garrantzitsua da, prozesuan atzera jotzea badagoela esan nahi duelako», esan du Garciak. «Ikerketa artikuluan aipatzen ez badute ere, etikoki ez du horrenbesteko izurik sortzen; malguagoa dela esan genezake».

Abantailak, beraz, agerikoak dira. Batetik, zerbait espero ez zen moduan ateratzen bada, atzera bueltatzeko bidea errazten duelako; bestetik, RNA mailako aldaketak izanik, hurrengo belaunaldiek ez dutelako jasoko aldakera hori; horrek etikaren inguruko zalantzak uxatzen ditu.

Ezarpen zaila

Halere, Javier Novok oraindik ez du argi ikusten geroan teknika horrek izango duen alde praktikoa. Izan ere, teknikaren abantailetan, badira desabantailak ere. «Teknika, berez, oso ondo dago, RNA aldatzea lortzen duzulako. Baina eritasunaren abiapuntua den mutazioa DNAn mantenduko da, bere horretan. Horrek esan nahi du, gainera, tratamenduak etengabekoa beharko lukeela. Demagun gibela sendatu nahi duzula. Pazienteak jarraian hartu beharko lituzke injekzioak, egunero edo astero, adibidez; RNA egunero sortzen delako, etengabe. DNAn aldaketa eginez gero, behin egitearekin nahikoa litzateke sendatzeko».

Horregatik guztiagatik, Novok uste du ABE sistemak REPAIRek baino etorkizun oparoagoa duela. «Oso indartsua eta berritzailea da. CRISP-Cas9 sisteman erabiltzen ziren entzimak eraldatu dituzte, eta horrekin lortu dute DNAn apurketarik ez sortzea eta zuzenean letra jakin batzuk ordezkatzea». ABE metodoaren funtsean dago, hain zuzen, letra edo base nitrogenatuen ordezkatzea. Iaz, aurkikuntza egin duten institutu berean, hainbat ikertzaile gai izan ziren G-C parea T-A pare bihurtzeko. Oraingoan, A-T basea G-C bilakatzeko era aurkitu dute. Horrek eritasunak sortzeko gai diren mutazio asko bere onera bueltatzeko bidea ireki dezakeela diote teknika garatu dutenek. %50eko efizientzia duela ere ziurtatu dute. Novo irakaslearen ustez, sistema hori oso zehatza da, eta, hortaz, tresna handia izan daiteke. «Hasierako CRISPR-Cas9 atera zenean, mirari baten modukoa zen, baina gero arazoak azaldu ziren. CRISPR-Cas13 berri honekin, aldiz, DNA ez apurtzea lortu dute. Nahi gabe sortzen diren oso aldaketa gutxi atzeman dituzte».

Koldo Garciak ere ongi-etorria eman dio teknika berriari, baina zuhurtzia eskatu du. «Egunotan edizio genomikoa modan dagoenez, zerbait berria ateratzen denean, aldizkari garrantzitsuetan ateratzen dute, izugarrizko aurkikuntza dela esanez. Abuztuan ere giza enbrioietan edizioa lortu zutela zabaldu zen, eta mugarritzat jo zen, baina handik gutxira lan horren inguruko zalantzak agertu ziren». Mundu klinikotik gertu egonda, Garciak gertutik ezagutzen ditu zientzia artikuluetan agertutako proposamenak osasun arlora eramateko zailtasunak. «Hemendik aurrera, ondo ikusi behar da teknika berriek nola funtzionatuko duten bizidunengan. Tira, ez da hain arina. Proba horiek ingurune eta baldintza jakin batzuetan egin dira, baina orain ikusi behar da ea hain ziurrak diren beste ingurune eta baldintzetan», azaldu du.

«Ikertzaile moduan, gehien arduratzen nauena da itxaropen faltsurik ez ematea. Ikerketa artikuluetan eta prentsa oharretan berehala aipatu da agian aurkikuntza hauekin gaixotasun arraroak konpon daitezkeela. Niretzat garrantzitsua da gizarteak ulertzea edizio genomikoa etengabe hobetzen ari dela, eta gero eta efizienteagoa dela». Osasuna ukitzen duen gai ororekin gertatu ohi den eran, kasu honetan ere tentuz ibili behar da. «Badirudi edizio genomikoaren lanabesak aldaera desberdinak izango dituela; horri esker, kasu bakoitzaren arabera teknika bat edo bestea aukeratu ahal izango da. Gero eta teknika gehiago izanik, orduan eta samurragoa izango da bidea. Baina ezin dugu aurreikusi, agian arazoak agertu eta atzera egin beharko baitugu», esan du Garciak. Bidaiari guztiek dakite bidea hala urratzen dela. Bi pauso aurrera, eta, behar izanez gero, pauso bat atzera. Norabidea, ordea, argi dago.]]>
<![CDATA[Zomorroen gainbehera, agerian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1979/020/001/2017-10-22/zomorroen_gainbehera_agerian.htm Sun, 22 Oct 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1979/020/001/2017-10-22/zomorroen_gainbehera_agerian.htm
«Australian borroka horretan ari dira oraindik», azaldu du Aranzadi elkarteko entomologo Alberto Castrok. «Finean, kakalardo horiek dira gorotzen deskonposizioa azkartzen dutenak. Soilik horrela bueltatzen dira nutrienteak zorura, landareak elikatzeko eta nutrienteen zikloa jarraitzeko». Intsektuek naturan betetzen duten rolaren adibide bat besterik ez da. Baina beste asko dira. «Intsekturik gabe, adibidez, akabo polinizazioa. Izan ere, loreak dituzten landareen %90ek intsektuak behar dituzte polinizatuak izan ahal izateko».

Askotan ohartu gabe igarotzen dira, baina jaun eta jabe dira. Ezagutzen diren bizidunen artean, talderik aniztunena da. «Ezagutzen diren espezieetatik, erdiak baino gehiago intsektuak dira. Eta espezie animalien %70 baino gehiago». Biomasari dagokionez ere, lurreko ekosistemetan ere garaile ateratzen dira zomorrotxoak: biomasarik handiena osatzen dute.

Biomasa hori guztia, ordea, kinka larrian dago. Adituek urteak daramatzate horren berri ematen, eta aste honetan PLOS ONE aldizkarian argitaratutako ikerketa batek ideia hori berretsi du. Azken 27 urteetan Alemaniako intsektuen biomasa %75 baino gehiago gutxitu dela ohartarazi du Radboudeko Unibertsitateko (Herbehereak) Caspar Hallmaninek zuzendutako ikerketa talde batek.

Alemaniako 63 babesgunetan egin dute azterketa hori, mende laurden batean baino gehiagoan. Egileek diote emaitzak bat datozela aurretik beste ikertzaileek intsektu mota desberdinak aztertzeko egindako ikerketekin; hala nola tximeletak, basa erleak eta sitsak. Prentsa ohar batean eman dute abisua: «Emaitzek iradokitzen dute azken urteetan intsektu hegalarien komunitate osoan triskantza izan dela». Agiri horretan azpimarratu dute aspaldiko susmoa zela beherakada zegoela, baino uste zutena baino handiagoa dela. Zioak aztertzeari ekin diotenean, ordea, ikusi dute beherakadak ez duela zerikusirik habitat motarekin, eguraldian izandako aldaketekin edota lurraren erabilerarekin. Horregatik, iradoki dute eskala handiagoko beste faktore batzuk daudela tartean. Klima eta nekazaritza aztertu behar direla diote.

«Babes eremuetan dokumentatu dugun galera honek dimentsio berria dakar. Izan ere, maila trofikoetan ur-jauzi efektuak izan ditzake, eta beste hainbat eragin ere bai ekosistemetan», adierazi dute ikerketan. Horregatik, gainbehera horren arrazoiak aurkitzeko beharra dagoela esan dute. Ez da, ordea, alarma pizteko moduko ikerketa bakarra. Iaz, Europako Batasunaren eta UICN Natura Zaintzeko Nazioarteko Batasunaren babespean 145 zientzialarik baino gehiagok egindako ikerketa sistematiko baten arabera, matxinsaltoak eta kilkerrak biltzen dituen orthoptera ordenaren %28 galtzeko arriskuan daude.

Autoak arakatzea aski

Ikerketa sakonak egin behar izan gabe, azken urteotan modan jarri da fenomenoaz ohartarazteko beste adibide bat. Arazoa begi bistan omen dagoelako, bederen 30 edo 40 baino gehiago dituztenentzat. Auto batean bidaiatzea eta arreta pixka bat ipintzea baino ez da beharrezkoa: autoko haizetakoaren fenomenoa deitu diote. Duela hainbat hamarkada, bidaia baten ostean, haizetakoak hildako intsektuz beteta zegoen, baina gaur egun ez da hala izaten, edo, behintzat, ez dago lehen gertatzen zenarekin alderatzerik.

Bartzelonako Biologia Ebolutiboko Institutuko (CSIC-UPF) ikertzaile Xavier Belles Ros-en arabera, PLOS ONE aldizkarian argitaratutako lanak berme osoa dauka. «Duela hilabete batzuk ikerketa horren inguruko albistea irakurri nuen, eta ez nion sinesgarritasun askorik eman, datuak eskasak zirelako. Baina orain, artikulu berri hau irakurrita, ikusten da oso modu sistematikoan egin dutela». Laginak neurtzeko estazioei dagokionez, ikerketa ez dela guztiz homogeneoa esan du Belles Rosek, baina hori zuzentzeko estatistika erabili dutela. «Intsektuak harrapatzeko sistema oso neutroa da. Ez dago, adibidez, intsektuak erakartzeko likido berezirik edo alborapenak sor zitzakeen beste elementurik. Intsektuen kopurua kalkulatzeko sistema, berez, zuzena da».

Gainbehera horren atzean dauden arrazoiei dagokionez, Belles Rosek iraungitze lokala izan dela azaldu du: eremu horietan intsektuak desagertu dira. «Portzentaje txiki batek ere agian iparraldera jo du, klima aldaketaren eraginez». Desplazamendu horiek ugariagoak izango direla argitu du adituak. Habitataren galera jo du aukeran dagoen arrazoi bezala. «Intsektizidek sortutako kutsadura eta nekazaritzak habitatean sortutako aldaketak ere tartean egon daitezke».

Alberto Castro ere iritzi berekoa da. «Ikerketa horretan aldagaiak aztertu dituzte, baina ez dute loturatik aurkitu klimaren edota habitataren eta landarediaren aldaketarekin». Baloratzeke beste hipotesi gehiago daudela uste du Castrok. «Adibidez, pestizidak edo inguruan dauden ekosistemetan nekazaritzak eragindako aldaketa». Halere, patroia oso argia dela ohartarazi du. «Oso nabaria eta kezkagarria den biomasa gainbehera dago. Gainera, neurketa egin duten espazio gehienak Natura 2000 sarean daude, hau da, gune babestuak dira. Bioaniztasuna babesteko gune horietan izan da gainbehera, hain zuzen». Bestalde, Castrok esan du espezie kopurua ez dutela neurtu, eta hori bioaniztasunaren egoeraz jabetzeko beharrezkoa dela. «Hori egiteko denbora asko behar da, banan-banan identifikatu behar direlako intsektu guztiak. Tranpa horiek milaka eta milaka intsektu harrapatzen dituzte», azaldu du. «Habitata birrindu, aldatu edo kutsatu egiten da. Hori da zio nagusia. Bestalde, espezie inbaditzaileak eta klima aldaketa daude tartean. Horrek ez du esan nahi ez daudela garaile atzeratzen diren espezieak. Hiri inguruetakoak, adibidez, garaile ateratzen dira. Labezomorroak eta halakoak», argitu du.

Ohi bezala, ikerketa honek oihartzuna izan du hedabideetan; albiste gehienetan pestizidak jo dira gainbehera horren errudun nagusitzat. Bai ikerketa egin duten zientzialariek bai BERRIAk kontsultatu dituen bi entomologoek ere, pestiziden aukera planteatu dute, baina ez da izan, inolaz ere, lehen aukera. Jatorrizko ikerketara jotzea besterik ez dago: 7.841 hitz dituen artikuluan behin baino ez da aipatu pesticide hitza, aztertu beharreko aldagai gisa. Hala ere, hitz horren arabera eratu dira diskurtso gehienak.]]>
<![CDATA[Astrofisikan aro berria ireki du neutroi izarren arteko talka batek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2412/010/001/2017-10-17/astrofisikan_aro_berria_ireki_du_neutroi_izarren_arteko_talka_batek.htm Tue, 17 Oct 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2412/010/001/2017-10-17/astrofisikan_aro_berria_ireki_du_neutroi_izarren_arteko_talka_batek.htm NGC 4993 izeneko galaxian bi neutroi izarren arteko talka atzeman dute. Hala ezagutarazi zuten atzo. Mundu zabaleko ikertzaileek elkarlanean egindako aurkikuntza da. Talkari buruzko informazioa erradiazio elektromagnetikoaren zein grabitazio uhinen bitartez jaso dute. Lehen aldia da grabitazio uhinen bidez atzemandako gertaera bat teleskopio bidez berresten dutena. Adituek diote astrofisikaren aro berri bat zabaldu dela. Besteak beste, aurkikuntzak bidea ireki du gamma izpien jatorria zein den eta elementu kimiko asko nola sortzen diren jakiteko.

Abuztuaren 17an atzeman zuten talka hori Ameriketako Estatu Batuetako LIGO eta Italiako Virgo behatokietan; GW170817 izena jarri diote horregatik. Abuztu hasieran lanean hasi sen Virgo detektagailuari esker (Pisa, Italia) izan dira astrofisikariak gai uhin horien jatorria zehazteko. Lurrean distantzia handira dauden behatokiak izanda, triangulazio izeneko teknika erabili ahal izan dute. Behin seinalearen jatorria zehaztuta, berehala mundu osoko 70 behatoki ortziaren eremu jakin horretara zuzendu dira. Detekzioari esker, zientzialariak gai izan dira galaxia urrun horretan gertatutakoa berreraikitzeko: gertu dauden bi neutroi izar elkarrengana hurbildu dira, biraka. Hurbildu ahala, biraketaren abiadura izugarri igo da. 300 bat kilometroko distantzian egonda, inguruko espazio-denboran distortsioa eragin dute, eta 100 segundoz grabitazio uhinak askatu dituzte.

Azkenik, bi izarrek argiaren abiaduraren heren batean talka egin dutenean, kilonoba bat eratu da, eta gamma izpien leherketa. Grabitazio uhinak jaso eta bi segundora atzeman dute. Gero, eta hainbat egunez, espektro elektromagnetikoaren banda ezberdinetan talkaren ondorioak jaso dira: X izpiak, ultramoreak, argi ikusgaia, infragorriak eta irrati uhinak.

Grabitazio uhinak

2015eko irailaren 14an atzeman zituzten grabitazio uhinak lehen aldiz: bi zulo beltzen arteko talkaren ondorioa. Gero, beste hiru aldiz jaso da uhin horien oihartzuna. Uhin horiek lehenengoz aurkitu zituztenean, zientzialariek nabarmendu zuten unibertsoa ikertzeko tresna berria zela. Tresnaren balioa berretsi dute orain.

Neutroi izarrak masiboagoak diren izarren leherketaren ondorioz sortzen dira. Ezagutzen diren izar txikienak izanda ere, neutroi izarrek dute dentsitaterik handiena, eta masa kantitate itzela dute barruan. Hogei kilometroko diametroa izan dezaketen objektu ñimiño horien dentsitatea hain da handia, ezen hango materiaren koilarakada batek mila milioi tona inguruko pisua izan baitezake.

Kosmologiaren arloan ere aurrerapen handia izan da, Hubbleren konstantea berresteko bidea zabaldu baitu. Konstante horrek zehazten du zein abiaduratan ari diren galaxiak bata bestearengandik urruntzen, gorriranzko lerrakuntza fenomenoari esker —zenbat eta urrunago egon, orduan eta gorriago azaltzen dira galaxiak—. Baieztatu da Erlatibitate Orokorraren postulatu bat ere: grabitazio uhinak argiaren abiaduran zabaldu behar zirela aurreikusi zuen Einsteinek, eta hala frogatu da.

Bestalde, teleskopioekin egindako behaketei esker jakin da talkaren ondorioz hainbat elementu kimiko barreiatu direla, hala nola urrea eta platinoa. Orain arte, zientzialariek ez zekiten zehazki non sortuak diren burdina baino pisutsuagoak diren elementuak. Orain, astrofisikariek frogatu dute neutroi izarren arteko talketan bederen halako elementuak askatzen direla. Emaitzak, besteak beste, Nature eta Nature Astronomy aldizkarietan argitaratu dituzte, zazpi ikerketa artikulutan. 70 behategitako 1.500 zientzialarik parte hartu dute aurkikuntzan.

Betetako ametsak

Glasgowko Unibertsitateko Grabitazioa Ikertzeko Institutuko ikertzaile Borja Sorazu fisikariaren esanetan, «grabitazio uhin mota hau hasieratik egon da gure desiretan, eta oraingo emaitzak ez du hutsik egin. Lehen aldiz frogatu ahal izan dugu neutroi izarren arteko talkek gamma izpien isuri laburrak sortzen dituztela». Ikerketan parte hartu duen fisikari horrek nabarmendu du kilonoba izeneko eztandaren bitartez maila teorikoan zeuden hipotesiak berretsi direla. «Halako leherketen bidez, aukera izan dugu taula periodikoan dauden elementu astun asko sortzen direla ikusteko». Hubbleren konstantea era independentean neurtzeko aurrerapausoaz ere aritu da. «Hau guztia, eta gauza gehiago ere, informazio osagarria batuz baino ezin izan dugu aurkitu».

Balear Uharteetako Unibertsitateko Alicia M. Sintes Olives ikertzailea ere pozik azaldu da: «Urte askoan esan dugu ikerketa lerro honek informazioa emango zuela; orain, erakutsi dugu unibertsoa ulertzeko benetako iraultza dela». Nazioartean izandako erantzuna izugarria izan dela esan dio Olivesek BERRIAri.

Sascha Husak, unibertsitate berean ari den fisikariak, aurkikuntzan erabili diren uhinen profilen analisiak zuzendu ditu. Sakelako telefonoetan abestiak igartzeko erabiltzen diren aplikazioekin konparatu du lan hori. «Einsteinek egin zituen funtzioetan uhin horiek jokatzen duten rola zehaztu dugu. Eredu horiei esker, seinalea nondik etorri den jakin ahal izan dugu, teleskopioak bertara zuzendu ahal izateko».]]>
<![CDATA[Neutroi izarren talka batek sortutako grabitazio uhinak eta argia batera neurtu dituzte lehenengoz]]> https://www.berria.eus/albisteak/146212/neutroi_izarren_talka_batek_sortutako_grabitazio_uhinak_eta_argia_batera_neurtu_dituzte_lehenengoz.htm Mon, 16 Oct 2017 08:00:04 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/albisteak/146212/neutroi_izarren_talka_batek_sortutako_grabitazio_uhinak_eta_argia_batera_neurtu_dituzte_lehenengoz.htm <![CDATA[Bizia arautzen duten orratzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1992/016/002/2017-10-15/bizia_arautzen_duten_orratzak.htm Sun, 15 Oct 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1992/016/002/2017-10-15/bizia_arautzen_duten_orratzak.htm Drosophila melanogaster-, nolabaiteko xarma gordetzen da, baina izen horrekin jada ez dago Euskadi sarietara poemario bat aurkezterik. Fruta eulia aipatuta, berriz, guztiek ulertzeko moduko irudia dator burura. Zomorro hegalari ezaguna; zorionez, ziztatzen ez duena, baina zinez astuna dena.

Biologoek, aldiz, estimu handitan dute ihintzaren maitalea. Beraientzat, zomorro hori organismo eredua da. Horrek esan nahi du euli horien ezaugarriak bereziki egokiak direla ikerketak abiatzeko. Gainera, eredu berdina erabilita, mundu osoko zientzialariek aukera dute antzeko baldintzetan ikerketak errepikatzeko, eta jakina da hori ezinbesteko baldintza dela ezagutza zientifikoan aurrera egiteko. 1970eko hamarkadan, zenbait zientzialarik euli horien lo ohiturak ikertzeari ekin zioten. «Zuk uste al duzu Espainian halako ikerketa batek finantzaketa lortuko lukeenik?», galdetu du, telefonoaz bestalde, Juan Antonio Madrid Fisiologiako katedradunak.

Murtziako Unibertsitatean (Espainia) Kronobiologia laborategia zuzentzen du Madridek. Haren aburuz, eulien loarekin gertatutakoa oinarrizko zientziari eman behar zaion garrantziaren adibide bikaina da. Izan ere, hasieran aplikaziorik gabeko ikerketa zirudien horrek biologia astindu du, ikerketa bide oparoa irekita. Hilaren hasieran, bide horrek Stockholmgo Karolinska Institutuaren babesa jaso du. Hala, aurtengo Medikuntzako Nobel saria Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash eta Michael W. Young ikertzaileek jaso dute, «erritmo zirkadianoa arautzen duten mekanismo molekularren gainean egin dituzten aurkikuntzengatik». Erritmo horiei esker, Lurrean dauden bizidun gehienak planetaren errotazioari egokitzeko gai dira. Besteak beste, loa, elikadura, hormonen isuria eta gorputzaren tenperatura erloju biologikoaren arabera moldatzen dituzte.

Jakina da zientziari lotutako Nobel sari gehienak zientzialari zehatzei baino gehiago, zientzialari horiek ordezkatzen duten arloari merezimendua aitortzeko emanak direla. Kasu honetan, Madridek esan du berak ez zuela espero Biokronologiaren diziplinak Nobel bat hain goiz lortuko zukeenik. Uste du aurkikuntzak oraindik ibilbide luzea daukala aurretik. «Duela hainbat hamarkada ikertzen hasi baziren ere, oraindik ere ez dugu guztiz ulertzen mekanismo honen funtzionamendua».

Edonon txertatuta

Ikertzailearen esanetan, erloju biologikoa, berez, 1972an topatu zen aurrenekoz, ugaztunen hipotalamoan kokatuta; hori ere «lehen mailako aurkikuntza» izan zela gogorarazi du. Gerora jakin zen, garunean ez ezik, gorputzeko zelula guztietan ere txertatuta zegoela.

«Hiru zientzialari horiek erloju horren mekanismo biologikoa deskribatzea lortu dute». Kontua azaltzeko, erlojuaren metaforan sakondu du Madridek. «Pieza bat mugituz gero, zer gertatuko den jakin dezakegu; funtsean, zer aldatu behar den, ordua aurreratzeko edo atzeratzeko».

Adituaren ustez, garrantzi handiko fenomenoa da, hain zuzen, espezie guztietan dagoelako: «landareak, ornodunak, ornogabeak. Erlojua arautzen duen gene zehatza ezberdina bada ere, mekanismoaren funtzionamendua oso antzekoa da bizidun guztietan. Gene horiek, gainera, zeluletako makineria osoan inplikatuta daude. Edozein zelulatako genomikaren %10-30 arautzen dute».

Adituak aipatu du erloju hori eraldatzeko gai diren botikak oraindik ere ez direla merkaturatu; baina bidean omen daude, eta lehen probak hasiak dira jada. Horrela, etorkizunean gizakiek aukera izango dute erloju biologikoa nahieran atzera edo aurrera egiteko. «Munduan zehar milaka eta milaka ikerketa abiatu dira gene horien haritik, eta ez bakarrik kronobiologiaren alorrean. Minbiziarekin, obesitatearekin eta zahartzearekin ere harremana dute gene horiek».

Zeregin horretan dabil Guiomar Solanas biologoa ere. IRB Bartzelonako Biomedikuntzaren ikerketarako Institutuko ikertzaile horrek erritmo zirkadianoek zelula ametan duten eragina ikertzen du bereziki. Abuztuan, bere laborategiko kideekin batera, Cell aldizkarian gaiari buruzko artikulu garrantzitsu bat argitaratu du. Artikuluan, orain arte dogmatzat hartzen zen postulatu bat hautsi dute ikertzaileek. Ideia horren arabera, zahartzearekin batera, erritmo zirkadianoak pixkana itzaltzen dira. «Ideia hori errotuta egon da aspalditik, garuneko eremu zehatz batean hala zela frogatuta zegoelako. Ondorioz, uste zen gorputzaren gainerako zeluletan ere horrela behar zuela, baina hori ez zegoen frogatuta. Horregatik, laborategian gaia ikertu dugu». Emaitzetan, ñabardura garrantzitsua azaldu da: zahartzearekin batera, egunaren eta gauaren arabera izaten diren funtzioak aldatzen direla baieztatu dute, baina, erloju biologikoa ez dela moteltzen frogatu dute.

Kronobiologiaren ikuspuntutik ikerketa burutzean, organismoan benetan gertatzen dena hobeto ulertzeko bidea dagoela dio. «Normalean, une zehatz baten inguruko argazkia eskuratzen dugu biologook, baina hor ez da azaltzen duela lau ordu gertatutakoa. Edo argazkia atera eta lau ordura gertatuko dena ere ez. Argazkia bainoago, kronobiologiak aukera ematen dizu film osoa ikusteko».

Aspaldiko bataila

Ikerketan gero eta gehiago sakondu, orduan eta mundu zirraragarriagoa azaltzen dela gaineratu du ikertzaileak. «Maila zelularrean gauez gertatzen diren gauzek ez dute zerikusirik egunez gertatzen diren gauzekin. Horrela, ehunen fisiologia askoz hobeto ulertzeko gai gara».

Bat dator Juan Antonio Madrid. «Kronobiologia arras zoragarria da, eta aurkikuntzak bata bestearen atzetik datoz». Halere, diziplina horren inguruko ezagutza zabaldu beharra dagoela dio, eta horretan ere Nobel sarietan agertu izana lagungarria izango dela espero du. Ez da topiko hutsa. Interneteko bilatzaile batean kronobiologia jarrita, lehen emaitzen artean berehala agertzen dira zientzia serioarekin lotura gutxi dituzten web orriak; tartean, konspirazioaren teoriak zabaltzen dituen osasunari buruzko aldizkari ezagun batena.

«Aspaldiko bataila» dela dio Madridek. «Oroitzen naiz 1980ko hamarkadan, gaiaren inguruko libururen bat agertuz gero, liburu dendetan esoterismoari eskainitako tartean kokatzen zutela. Argi utzi beharra dago ez duela zerikusirik horoskopoen alboan agertzen diren zentzugabeko biorritmoekin. Ezagutza metodo zientifikoan oinarritu behar dugu, ezinbestean, baina jende askok zientzia erabiltzen du negozioa egiteko».]]>
<![CDATA[Zeruak txunditako arimak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2094/018/001/2017-10-08/zeruak_txunditako_arimak.htm Sun, 08 Oct 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2094/018/001/2017-10-08/zeruak_txunditako_arimak.htm urbanitek osatzen duten fauna exogenoari lagun talde berri bat gehitu zaio orain. Aitortzen dutenez, oso izaera desberdinekoak dira, baina grina berbera dute.

Gaur hiru lagun bildu dira. Hirurak La Otra Mitad astronomiazaleen elkarteko kideak dira. Ohi bezala, leku horretatik kanpo mundua aztoratuta bizi da, gizakiaren tamainako txikikerietan murgilduta. Mendia eta ilargia lagun, ordea, Izkin lasaitasuna da nagusi, eta solasaldian berehala azaltzen dira unibertsoaren neurri irudikaezinak.

Olentzero etorri eta ondorengo egunetan umeek erakutsi ohi duten ilusio berarekin, azken ukituak ematen ari dira Izkiko Astronomia Behatokian. Kableak, ordenagailuak eta argazki kamerak daude; eta, noski, teleskopioak. Joan den astean egin zuten inaugurazio ofiziala, baina jainkoak burugogorrak dira, eta zeru hodeitsua oparitu zieten. Moldatu ziren, baina. Astronomiari buruzko bi hitzaldi izan ziren, musika emanaldi bat, eta pintxo-potea ere egin zuten. Maketa baten bitartez, neurrira egindako eguzki sistema bat erakutsi zieten inauguraziora joan zirenei.

Duela hamar urte inguru sortu zen La Otra Mitad elkartea, astronomiari buruzko zaletasuna partekatzeko. Gasteizko Udalarekin zientziari buruzko hitzaldiak ematen hasi ziren. Beste elkarte askotan bezala, izarretara begira jarri nahi zutenean, mendira eramaten zituzten ekipoak. «Beti ibiltzen ginen hemendik hara, nomadak bezala», gogoratu du Mikel Martinez astronomiazaleak. Hortaz, beste aurrerapauso bat egin behar zutela sumatu zuten, eta behatoki finko bat lortzeko erronkari ekin zioten. Esan eta egin. «Kontuz ibili deabruari eskatzen diozunarekin; zeren, zenbaitetan, eskatutakoa eman egiten baitizu», dio Julio Correderak, txantxetan. Prozesua oso azkar joan dela azaldu du. Duela bi urte bururatu zitzaien behatoki finkoa izateko aukera, baina aurtengo maiatzean egin zuten eskaera. Arraia-Maeztuko Udalarekin hitz egin zuten, eta Arabako Diputazioan proiektua aurkeztu zuten. Erakundeek finantzaketa eta azpiegitura ipini dituzte, eta zaleek, berriz, ekipo teknikoa eta behatokia kudeatzeko borondatea.

Zientzia lana

Behatoki finko bat edukitzea ez da apeta kontua. Egia da ekipoak autoan sartu eta mendian muntatu eta desmuntatu behar ez izatea abantaila nabarmena dela; askoz erosoagoa, funtsean. Baina, batez ere, toki finko bat izateak benetako zientzia egiteko aukera emango diela azpimarratu dute astronomia zaleek.

«Lurretik gertu igarotzen diren objektuei jarraipena egiteko aukera emango digu behatokiak», azaldu du Martinezek. «Laster Minor Planet Centerrek ematen duen nazioarteko behatzaile kreditazioa lortzea espero dugu. Erakunde horrek koordinatzen du, nazioartean, objektu horien inguruan astronomoek eskuratzen duten informazioa». Asteroideei gertutik behatzeko aukera izango dute, beraz. Ez da soilik zientzia kontua. Izan ere, teleskopio profesionalek ez dute aski denbora izaten Lurretik gertu igarotzen diren asteroide guztien atzetik ibiltzeko, baina mundu osoan barreiatutako astronomiazaleek, ordea, bai. Planeta guztiko auzolan hori premiazkoa izan daiteke zibilizazioa akabatzeko ahalmena duten asteroideak orpoz ipurdi jarraitzeko.

Baina mundu berriak hobeto ezagutzeko parada ere izango dute, azpiegitura finko bat izateagatik. Diotenez, Eguzki Sistematik kanpo dauden planetak begi puntuan izango dituzte. «Bai, ondo entzun duzu, exoplanetak jarraitzeko aukera izango dugu », azpimarratu du Correderak. «1995ean topatu zuten lehen exoplaneta, baina, garai horretan, oso behatoki handiak behar ziren; diru mordoa ere beharrezkoa zen, gainera. Gaur egun, informatikari eta ekipo berriei esker, zaleok zeregin horretan parte hartzeko aukera dugu».

Martinezek sakondu du azalpenean. «Izarretako argiaren kurben neurketa erabiltzen da. Izar baten aurretik planeta bat igarotzen denean, izar horren argian izaten den aldaketa txikia atzemateko gai gara orain. Igarotzearen parametroak jakinda, informazio asko atera daiteke: izarraren masa, distantzia, dentsitatea eta orbitaren iraupena. Behatoki profesionalek normalean ez dute denborarik halako izar bakoitzaren jarraipen osoa egiteko, eta hor azaltzen da zaleen egitekoa».

Urruneko behaketak

Jaime Fernandez lotu zaio solasaldiari. Halako ikerketatan zehaztasuna funtsezkoa dela azpimarratu du, eta, hori lortzeko, ezinbestekoa omen da behaketa leku jakin batetik egitea. Aurrean daukaten hurrengo erronka ere aipatu du. «Euskadiko lehen urruneko behatokia izatea lortu nahi dugu. Astronomiaren munduan, gero eta gehiago, gauzak era horretan egiten dira». Horman zintzilikatuta dagoen irudi bat seinalatu du. «Mikelek atera du argazki hau, baina etxetik mugitu gabe. Frantzian, 800 kilometrora dagoen urruneko behatoki baten bitartez atera du irudia».

Correderak gaineratu du etxetik lan egitea oso lagungarria dela behaketak egiteko. «Era horretan, ez diozu horrenbesteko denborarik kentzen familiari. Gu zaleak gara, eta hemen ematen dugun denbora familiari eta gainerako jardunei kendu behar diegu».

Hormako irudia ateratzeko, 18 ordu inguru eman zituen Martinezek. Soilik halako esposizio luzeekin atera dakizkioke zeru beltzari bere baitan gordetzen dituen sekretu guztiak. Eta asko dira. «Irudian ikusten duzun pilota hori Wolf-Rayet motako izar bat da», azaldu du zaleak. «Hidrogeno alfa eta oxigenoa isurtzen ditu. Masa gehiegirekin sortutako izarra da, eta material asko askatu behar du, ezinbestean. Etorkizunean eztanda egingo du».

Martinezek azpimarratu du irudiaren alde estetikoa gustuko duela, baina, batez ere, atzean dagoen fisika dela beretzat erakargarriena. Nahi eta nahi ez, astronomia argazkilaritzara hurbiltzean, beti azalduko dira fisika eta unibertsoaren neurri irudika ezinak. «Argazkia tratatzen ari zarenean, erabiltzen duzun programa informatikoak irudian dauden izarrak zenbatzeko ahalmena du. Irudi bat hartu, eta bertan 30.000 edo 40.000 izar daudela esaten dizu programak. Tira, horrek guztiz txundituta uzten zaitu», azaldu du Correderak.

Izarrek eragiten duten harridura hori dibulgatzea izango da, bestalde, behatoki berriaren beste oinarrietako bat. Hori egitea funtsezkotzat jo dute elkarteko kideek. «Gure gaurko gizarte honetan inoiz baino informazio gehiago dugu, baina, era berean, zeruaren ezagutza guztiz galdu dugu», esan du Correderak.

Zerura begiratzean, ordea, gizakiarengan aspaldi errotutako sentimendu bat azaleratzen dela gaineratu du Martinezek. «Sentimendu hori hor dago, azalean pixka bat marruskatu baino ez dago zeruarekiko aspaldiko lotura hori azaleratzeko». Orain gizakiak badaki goiko aldean dauden puntutxo horiek ez direla jainkoak, eta gauean orientatzeko ere ez dago horien beharrik. Baina udako gau batean hirietako argi kutsaduratik aldentzea eta ortzian marraztutako paisaia miresgarria ikustea galdu ezinezko ikuskizuna da.]]>
<![CDATA[«Zientziaren dibulgazioa kultuko fenomeno bihurtzea lortu dugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/024/002/2017-10-01/zientziaren_dibulgazioa_kultuko_fenomeno_bihurtzea_lortu_dugu.htm Sun, 01 Oct 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1921/024/002/2017-10-01/zientziaren_dibulgazioa_kultuko_fenomeno_bihurtzea_lortu_dugu.htm
Bizkaia Zientzia Plaza jardunaldiak bukatu berri dituzue. Zer-nolako harrera izan dute?

Parte hartzeari zein edukiei dagokienez, oso pozik gaude. Bilbon izan gara, baina kanpora ere atera gara. Orain arte, oso gauza gutxi egin ditugu Bilbotik kanpo. Lehen egunean, bakarrizketak biltzen dituen Ciencia Show ekimenean ehun lagun inguru izan ziren. Arratsaldeko Naukas Pro egiteko, berriz, 250 lagunentzako aretoa geneukan, eta tamalez ehun bat pertsona kanpoan geratu ziren. Naukas Kids ere, haurrei begira antolatua, gainezka egon zen. Science+ izan da jende gutxien bildu duena, baina bertan parte hartu duen jendea oso pozik azaldu da. Azken hori berez ez da dibulgazioa izan, zientzia karrera batean hasten direnei euren ibilbide profesionalari buruzko informazioa emateko gunea baizik. Zientzian, enpresa munduan, negozio editorialean edota kazetaritza zientifikoan, esaterako. Azkenik, Jakinduriek mundue erreko dau izeneko bertso-zientziako ekitaldiko lau emanaldiekin ere oso pozik gaude. Ondarroan, Getxon, Igorren eta Bilbon izan dira.

Urteroko saio garrantzitsuena Naukas da. Harrera bikaina izaten du publikoari eta parte hartzaileei dagokienez. Ezagutzen ez dutenei, nola azalduko zenieke zertan datzan?

Hamar minutuko hitzaldi laburrez osatutako ekitaldia da. Aurten, seigarrenez egin dugu. Orain arte Bizkaia aretoan egiten genuen, 450 lagun artatzeko moduko gela batean; baina motz gelditu zitzaigun, eta, aurten, Euskalduna jauregian egin dugu. Hala ere, ezin genuen pentsatu ia 2.000 lagun izatera helduko ginenik, gehienezko edukieratik gertu, alegia. Estatu osotik etortzen da jendea, eta batzuk kanpotik ere bai. Hitzaldi bakoitzak bere estiloa dauka, baina, nire ustez, gehienak dira interesgarriak. Hitzaldi laburrez osatutako formatua jendea erakartzeko gakoetako bat da. Finean, hitzaldi zehatz bat ez baduzu gustuko, berehala izango duzu hurrengo hitzaldia.

Zein da, zure iritzian, Naukasek daukan arrakastaren arrazoi nagusia?

Berez, hamar minutuan ezin da ezertan sakondu, baina arreta pizteko gai den istorio bat kontatzeko aukera badago. Istorio borobilak dira, hasiera, garapena eta bukaera dituztenak.

Gaiak arreta pizteko modukoak izan ohi dira...

Hori da asmoa. Batzuk, bereziki, bikainak dira. Adibidez, niri aurten azken hitzaldia gelditu zait gogoan. Sergio Perez Acebronek eman du, eta minbiziari buruzkoa izan da. Funtsean, planteatu du gizaki guztiok minbizia dugula... Eta egia da, hori gure garapenaren logikari dagokio eta. Zelulak ugaltzeko zein ehunak sortzeko mekanismoek horretara garamatzate, ezinbestean. Denok garatuko dugu noizbait minbizi bat... Batetik, horrek gaia arintzeko balio du, baina, bestetik, hunkigarria da horretaz kontzientzia izatea ere.

Jende asko bildu da...

Urtero, jende gehiago etortzen da. Fenomeno berezia bihurtu da, garai bateko kontzertuak bezala; kultuko fenomenoa izatea lortu dugu. Jende asko dator, etorri behar delako; erromesaldi moduko bat da, erritual baten antzera.

Halakoek nabarmentzen dute oso garrantzitsua dela zientzia arloan jantzita dagoen gizarte bat. Eta hainbat galdera oroitarazten dituzte, etorkizunean argitu beharrekoak. Nork hartu behar ditu zientziaren inguruko erabakiak? Zientzialariek, gizarteak ala politikariek?

Tira, galdera hori erantzuteko mintegi oso bat behar da. Argi daukat zientzialariek beti izan behar dutela aukera nahi duten arloan lan egiteko, jakin-mina ezagutzaren motorra delako. Bestetik, erabaki politikoak ere hartu behar dira, herriaren ordezkari diren politikarien bitartez. Estrategikotzat jotzen diren lerroetan, bederen. Demagun, esaterako, Euskal Herrian marea-energia edo nekazaritza sektore zehatz bat estrategikotzat jotzen direla. Gobernuarentzat zilegi da horietara baliabide gehiago bideratzea; zientzialariek erabakiko dute sektore horietan lan egin nahi duten ala ez, baina argi izango dute arlo estrategiko horietan lan egiteko aukera gehiago izango dutela. Herriak ere parte hartu behar du, noski, baina tentuz ibili behar da horretan. Ni ziur nago oraintxe bertan kalera jaitsi eta inkesta bat egiten badugu jende gehienak oso sektore zehatzetan inbertitzea proposatuko lukeela: minbizia, janaria, ingurumena... baina oinarrizko zientzia kanpoan geldituko litzateke, eta hori arriskutsua da, ikerketa hori akabatzeko aukera emango lukeelako.

Iritzi publikoaren nahiak aipatu dituzu. Euskal Herriko zenbait ikerketa zentrotan transgenikoen inguruan ez ikertzea hartu da irizpidetzat. Hori ere ez al da iritzi publikoaren araberako erabaki politiko bat?

Bai, egia da, eta hor arazo handi bat daukagu. Munduko toki askotan transgenikoen inguruan ikertzen ari dira, normaltasunez. Noizbait, arazoren bat konpontzeko, transgeniko baten beharra izango dugu seguruenera, baina teknologia hori ez dugu garatua izango Euskal Herrian, eta kanpoan erosi beharko dugu.

Kultura zientifikoa zabaltzeko beharra dago, baina nola egin hori? Nola zuzendu era egokian baina larregi sinplifikatu gabe?

Gizarte osoari zuzendu behar zaio komunikazioa. Inkesten arabera, populazioaren %15ari interesatzen zaio zientzia; hori ez da gutxi, eta jende horren gose informatiboa ase beharra dago. Baina gainerakoez ezin gara ahaztu. Nire lagun batek esan ohi duen bezala, horiekin «segadak» erabili behar dira. Irratia bereziki ona da horretarako, magazin askotan tarte txikiak daudelako eta jendea edonon harrapatzen duzulako, gutxien espero duen momentuan. Zientzia gai erakargarriak era ulergarrian helarazi behar zaizkie orduan. Bestetik, zientzialariak daude, eta horiek ere zientzia komunikazioaren beharra dute. Bi mutur horien artean, zientzia gustuko ez dutenen eta zientzialarien artean, espektro zabala dago, eta hor ere komunikazioa erabili behar da.

Zientzialari guztiek beti komunikatu behar dute, halabeharrez?

Guztiek agian ez, baina talde bakoitzean gutxienez ikertzaile batek zientzia komunikatu behar duela esango nuke. Gero, zientziaren arloko komunikazioaren profesionalak ere badira, noski, eta horiengana jo beharra dago. Dena dela, komunikatzen trebatzea oso erabilgarri eta aberasgarria da. Nik neuk badakit, adibidez, dibulgazioan aritzen naizen unetik gauzak hobeto azaltzen ditudala. Aurkikuntzak komunikatzea zientziaren berezko balio normatiboa da. Zientzia, definizioz, jakinarazi egin behar da, aurkikuntzak kontrastatu behar direlako. Ezin bada kontrastatu, ez da zientifikoa. Adibidez, arlo militarrean egiten den ikerkuntza sekretupean egiten da. Beraz, nik ez nioke zientzia deituko. Beste zerbait izango da, baina ez zientzia.]]>
<![CDATA[Benetako negu gorriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/016/001/2017-09-24/benetako_negu_gorriak.htm Sun, 24 Sep 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1891/016/001/2017-09-24/benetako_negu_gorriak.htm WarGames filmean erabateko protagonismoa eskuratu zuen adimen artifizialak esandakoak dira hitz horiek. Hiroshiman eta Nagasakin (Japonia) lehenengo aldiz erabili zituztenetik, bonba nuklearrak kezka iturri izan dira. Gerra Hotzaren garaian erabateko protagonismoa izan zuten: 1962an, Kubako misilen krisian mundua gerra nuklear baten atarian izan zela jakina da, baina une erabakigarriagoak ere egon ziren. Astelehen honetan jakin da, adibidez, maiatzean hil zela Stanislav Petrov koronel erretiratua. 1983ko irailean, Sobietar Batasuneko alerta goiztiarreko sistema ikuskatzen ari zela, Ameriketako Estatu Batuetatik bide zetorren eraso nuklear baten berri izan zuen Petrovek. Protokoloari jaramonik egin ez, eta itxarotea erabaki zuen, bere nagusiei ezer esan gabe. Arrazoi izan zuen: radarraren akats bat izan zen. Gaur goizean gehienontzat eguzkia ohi bezala atera bada, hein batean, zendu berri den 77 urteko koronel horren balentriari zor zaio.

Petrovek erakutsitako odol hotza premiazkoa da edonon: Washingtonen, Moskun edo Pyonyangen. AEBen eta Sobietar Batasunaren arteko liskarrean, elkarren arteko suntsiketa ziurtatuaren doktrinan oinarritu zen bi potentzien arteko oreka. Biek onartzen zuten WarGames filman azaldutako paradoxa; jokatuz gero, garailerik ez. Baina antzinako arauek ez dute balio jada, teknologiaren garapena aurrera doan heinean, aktore berriak sartu baitira jokoan. Egunotan Ipar Korearen inguruko tirabirek hartu dute protagonismoa, baina Indiaren eta Pakistanen arteko lehia ere kezka iturri da.

Horregatik edo, eta klima sistemaren inguruko ezagutza handitzen den heinean, gero eta gehiago dira gerra nuklear txiki batek izango lituzkeen ondorioak ikertzen dituzten zientzialariak. Balizko gerra batean erabiliko liratekeen buru nuklearren kopuruaren arabera egin dira kalkuluak. Ikerketa askotan, 50 bat leherketa hartu dira abiapuntutzat. BERRIA iritzi bila joan zaionean, Paul N. Edwars Standforreko Unibertsitateko (AEB) zientzia historialariak kalkulatu du halako gerra batean 30-60 buru nuklear erabil daitezkeela. Marraztu duen panorama ez da polita: «Ehunka edo milaka lagun hilko lirateke; milioika agian, hiri handietan jaurtiz gero. Munduko eremu askotan haizeak eramango luke leherketek eragindako hautsa, animaliak, landareak eta gizakiak pozoituz. Bonba handiak balira, kea eta hautsa estratosferara helduko lirateke, eta planetan zehar hedatuko lirateke, atmosfera ilunduz eta bi graduko hozte globala eraginez».

Boulder (Colorado, AEB) hirian dagoen Atmosferaren Ikerketarako Zentro Nazionaleko ikertzaile Michael Millsek ohartarazi du ke horrek planeta inguratuko lukeela urte askotan. «Eguzkiaren argia blokeatuta, lurrazaleko tenperaturak eta prezipitazioak jaitsiko lirateke. Horrek mundu osoko uzten galera ekarriko luke, sufrimendu globala eraginda». Bestalde, eta keak lurrazala hoztuko lukeen bitartean, estratosfera berotuko litzateke. «Hainbat urtez 50 graduko tenperatura eragingo luke han. Beroketa dramatiko horrek ondorio lazgarriak izango lituzke Lurra babesten duen ozono geruzan». Mills 2014an Earthís Future aldizkarian argitaratutako ikerketa baten egile nagusia da. Ikerketa horretan 15 kilotoiko 100 buru nuklearreko kopurua hartu zuten erreferentzia bezala, Indiaren eta Pakistanen arteko gerra irudikatuz. Simulazio horretan, atmosferara igorritako bost milioi tona ke kalkulatu zuten. Baina atmosferan eta lurrazalean sorraraziko aldaketa termiko handiez gain, ozono geruzan suertatuko zen hondatzeaz ohartarazi zuten. Hiru urte geroago, ideia hori berretsi du Millsek. «Maila erregionaleko gerra nuklear batek ozono zulo erraldoia sortuko luke. Ondorioak asko dira: eguzkiak sortutako erredura azkarra, azaleko minbizien ugaritzea eta kalteak soroetan eta ekosistemetan».

Aldaketak kliman

Millsek ehun leherketako erreferentzia hartu badu ere, uztailean Environment Magazine aldizkarian argitaratutako beste txosten baten arabera, leherketa nuklear bakarra nahikoa izango litzateke mundu osoko kliman eragina izateko. Ikerketa horretan nabarmendu dutenez, 15 kilotoiko erreferentzia erabili ohi da bonba nuklear bakoitzeko, baina gaur egungo sistema askoren potentzia 90 kilotoitan hasi eta 5 megatoira doa, hau da, 6-330 aldiz indartsuagoak dira gaur egungo bonbak. Egin duten zenbaketaren arabera, guztira 100-300 kilotoiko 1.682 bonba, 300-800 kilotoiko 697 bonba eta 1-5 megatoiko 41 bonba daude egun bost potentzia nuklear handienen armategietan. Horregatik ohartarazi dute halako bonba bakar bat aski izango litzatekeela kliman eragina izateko. Udazken nuklearra kontzeptua erabili dute egoera irudikatzeko.

Orain arte ezagunagoa izan den negu nuklearra baino xamurragoa izango litzateke egoera hori, baina, era berean, lazgarria. 1980ko hamarkadan garatu zen negu nuklearraren teoria, hein handi batean, Carl Sagan zientzialariari esker. Dibulgatzaile gisa nazioartean ezaguna zen Sagan, eta atmosfera planetarioetan aditua zen. Bereziki Artizarraren atmosfera ikertu zuen, eta hor ikusi zuen hango infernuaren eta gerra nuklear baten biharamunaren arteko parekotasuna. AEBetan zein Sobietar Batasunean eman zuen bere ikerketen berri. Aditu askoren esanetan, teoria horrek eragina izan zuen garaiko politikarien eta militarren artean, eta, neurri batean, armategiak gutxitzeko joera indartu zuen. Batez beste, negu nuklearrak 7 graduko beherapena eragingo luke munduko tenperaturan, fotosintesiaren amaiera, uzten galera eta, ondorioz, gosetea.

Saihesteko bideak

Orain erretiroan egonda ere, Aurora Bilbao mediku eta EHUko irakasle izandakoak gertutik aztertzen du arazoa. IPPNW Gerra Nuklearraren Prebentziorako Nazioarteko Medikuen Elkarteko kidea da Bilbao, eta hilaren hasieran erakundeak Yorken (Erresuma Batua) egin duen kongresuan parte hartu du. Korean halako gerra bat izatekotan, nolako eragina izango luke Euskal Herrian? «Galdera zaila da hori. Zenbat arma nuklear erabiltzen diren, horren araberakoa izango da erantzuna. Dena dela, inor ez litzateke libratuko ondorioez», azaldu du. Erradioaktibitatea fenomenoa naturala dela esan du, baina bere erabileran dauden arriskuen inguruan kezka agertu du. «X izpiak aurkitu zirenean, modu selektiboan zelula kantzerigenoak hiltzeko erabili ziren. Ondoren, Maria Sklodowska-Curiek radioa aurkitu zuen; hortik aurrera etorri da beste guztia».

Zientzialarien rola aldarrikatu du Bilbaok, eta zin hipokratikoa eta sen ona ekarri ditu gogora. «Prebentzioa ez den beste aterabiderik ez dago». Horrek eskatzen du, ezinbestean, arma nuklearren erabateko desagerpena. Hori ez al da, ordea, utopikoa? «Utopikoa da pentsatzea arma nuklearrekin batera existitzeko aukera dagoela». Millsek, bestalde, Saganek erabili zuen kontzeptu bat nabarmendu du: oinarrizko higiene planetarioa. «Horrek eskatzen du arma nuklearrak ahalik eta azkarren ezabatzea. Guk erabiltzen ez baditugu ere, norbaitek erabil ditzake-eta». Edwarsen ustez, berriz, erabakigarriena arma nuklearren ugaritzea geratzea da. «Diplomaziak, errespetuak eta komunikazio zabalak mehatxuak eta zigorrak baino hobeto funtzionatzen dute, nahiz eta zenbaitetan zigorrak ere behar diren. Orain dauden potentzia nuklearrek, bereziki AEBek eta Errusiak, tentsioa asko motel dezakete, alde bakarretik haien armategi atomikoak urrituz».]]>
<![CDATA[Ez betiko adiorik, 'Cassini']]> https://www.berria.eus/paperekoa/2893/010/001/2017-09-17/ez_betiko_adiorik_cassini.htm Sun, 17 Sep 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2893/010/001/2017-09-17/ez_betiko_adiorik_cassini.htm Cassini zunda Saturnoko atmosferan sartu zen ostiralean, eta, ordudanik, historia da. Gizakia balitz, zilegi litzateke bere buruaz beste egin duela esatea. Suizidioak helburu gardena izan du: Saturnoren inguruan dauden ilargiak nahigabean kutsatzeko aukera oro alboratzea. Zientzialarien arabera, Titan eta Entzelado bezalako ilargiak benetako harribitxiak dira, eta, horietakoren batean erori izan balitz, mundu horiek betiko kutsatzeko arriskua legoke. Hamahiru urtez mundu urrun horretako bazter miresgarrien berri eman duen Cassini zundaren amaierari Grand Finale izena jarri diote misioaren arduradunek. 1997ko urrian atera zen Cassini-Huygens misioa, NASA, ESA eta Italiako Espazio Agentziaren elkarlanari esker, eta 2004an Saturnoren orbitan sartu zen. Cassini planeta erraldoiaren inguruan gelditu bazen ere, Huygens zundak Titan ilargian lurreratzea lortu zuen. Hain urrun dagoen diana batean asmatu izana «arrakasta itzela» izan zela uste du Agustin Sanchez-Lavega EHUko astrofisikariak.

Titandik helarazi zituen datuei begira zur eta lur geratu ziren zientzialariak. Huygens lurreratu baino lehen, atmosfera zerratu batek ilargi horren lurrazala estaltzen zuen. Behin hodei lodi hori pasatuta, ordea, itzelezko mundua agertu zen: hodeiak, lakuak, ibaiak... Lurrean urak jokatzen duen rola metanoak jokatzen du Titanen. «Metanozko aintzirak daude han, baina, tamainagatik, itsasoak direla ere esan genezake», azaldu du Sanchez-Lavegak. «Konposatu organikoei dagokienez, eguzki sisteman parekorik ez du ilargi horrek». BERRIA iritzi bila joan zaionean, ESA Europako Espazio Agentziak misioan duen zientzialari nagusi Nicolas Altobellik ere Titanen topatutakoaren garrantzia azpimarratu du. «Huygensek Titango atmosferaren sekretuak azaleratu ditu aurrenekoz; hango lurrazala ukitu du, eta haren osaketa aztertu. Bestalde, beste planeta bateko ilargi batean gizakiak egindako lehen lurreratzea izan da».

Entzeladon topatutakoa beste ezusteko bikain bat izan zen. «Izan ere, Cassini zundak erakutsi digu izotzezko ilargiek jarduera dutela. Entzeladoren barruan ozeano bat dago, eta orain badakigu bertan jarduera hidrotermala dagoela». Halako inguruneak Lurrean bizia sostengatzeko gai direla gogoratu du zientzialariak, Eguzkiaren argiaren beharrik izan gabe. Dena dela, Altobellik azpimarratu du horrek ez duela esan nahi ezinbestean bizia dagoenik. «Titanen bezala, bere ozeanoetan dauden baldintzak ezezagunak zaizkigu oraindik, baina ez dugu alboratzen Entzelado bizitza izateko gai izatea».

Bat dator Sanchez-Lavega. «500 kilometroko diametroa besterik ez duen ilargi txiki horren barruan bizia garatzeko aukerak daude. Inork espero ez zituen geiserrak ikusi dira. Ilargiaren lurrazalean dauden arrakaletan zehar gasa ateratzen da. Baldintza hidrotermalak dira, funtsean, gure planetan biziaren agerpena bultzatu zuten antzeko baldintzak».

Planetan, berriz, haren atmosferako «gauza ikusgarriak» atzeman dituztela azpimarratu du astrofisikariak. «2010ean planeta osoari bira ematen zion ekaitz handi bat hasi zen. Kontuan hartzen badugu Saturno Lurra baino ia hamar aldiz handiagoa dela, ekaitzaren tamaina irudika dezakegu». Poloetan atzeman diren zurrunbilo erraldoiak ere gogora ekarri ditu. «Horiek ikertzea interes handiko kontua da, Lurrean ere izaten direlako, eta, hemen, ozonoaren suntsiketari lotuta ageri dira». Saturnon sortu den hexagono itxurako estruktura bitxia ere aipatu du adituak. «Horrek ere parekorik ez du eguzki sisteman. Orain badakigu denboran mantentzen dela. Azken 30 urteetan izan da han, espazio misio ezberdinen bitartez behatu ahal izan delako. Baina haren jatorria argituko duen erantzunik ez dugu oraindik».

Eraztunen osaketa

Zalantzarik gabe, Saturno entzutean, berehala datoz gogora haren eraztun famatuak. Horiei dagokienez ere, misioaren aurkikuntzak paregabeak izan dira. «Misioari esker, eraztunen dinamika eta osaketa zehatza ezagutu dugu. Biziak direla badakigu orain. Saturnoko ilargiek eraztun horiek antolatzen dituzte, beren eremu grabitatorioari esker». Orain, zientzialariek badakite ur-izotz blokez osatuta daudela, baina beste konposatu batzuekin ere nahastuta daude. Hala ere, Altobellik ohartarazi du ez dakitela eraztun horiek nola osatu ziren. «Agian, hori argitzeko datu guztiak eskura ditugu jada; oraingoz, behin misioa bukatuta, analisi gehiago egin beharko ditugu nola osatu ziren jakin ahal izateko».

Eraztunetan dagoen partikulen dinamika «sinestezina» dela esan du Altobellik. Bestalde, nabarmendu du bertan akrezio prozesuak mantentzen direla, eta horren bitartez ilargi txiki berriak sortzen ari direla. Eredu matematikoek sortze hori aurreikusten bazuten ere, prozesua misioaren bitartez ikusi ahal izatea «zirraragarria» izan zela esan du.

Bueltatzeko grina

«Gu, gizakiok, gauza harrigarriak egiteko gai gara», laburbildu du misioaren alde teknikoan aritu den Jo Pitesky ingeniariak. Bere balorazioa posta elektronikoz helarazi badu ere, berehalakoan igartzen da haren hitzen atzean dagoen grina. «Asko, asko dira misioak izan dituen alde nabarmenak. Handienetakoa izan da bizia izan dezaketen munduen inguruan gure ulermena asko handitu dela. Entzeladoko eta Titango lurrazalen azpian ur likidozko ozeanoak topatu izanak bizia bilatu behar duen tokiei buruzko ideiak aldatu ditu».

Azken asteotan bildutako datuak bereziki baliagarriak izango dira. Misioaren azken uneetan NASAko zientzialariak ausartu dira normalean egingo ez lituzketen maniobrak egiten, aparteko arriskuak hartzen. Datu andana hori aztertu eta interpretatu beharra dago orain, eta horretan ari dira jada, Piteskyk berak esan duenez. «Gaur [asteartez], proiektuaren zientzia taldearen bileran nago, zundak egindako azken orbiten inguruko lehen emaitzen berri izaten. Aspaldiko zenbait galderaren erantzunak argitzear daude. Adibidez, zenbat urte dituzte Saturnoko eraztunek? Baina galdera berriak ere sortzen zaizkigu. Zergatik ez dago hautsik Saturno eta eraztunen artean? Tira, badakigu hara bueltatu behar dugula».

Sanchez-Lavegak azken uneen garrantzia azpimarratu du. «Saturno eta eraztunen artean ibili da Cassini, eta hortik informazio asko ateratzea espero dugu. Adibidez, planetaren barruko estruktura nolakoa den, nukleoren bat ba ote duen edota atmosferaren goiko aldean ikusten ditugun haizete indartsuak atmosferaren barruan mantentzen ote diren». Orain, adituek datu andana dute ikertzeko, erantzun bat aurkitzen duen aldiro zientziari galdera berriak areagotzen baitzaizkio. Hortaz, Piteskyk esan duen bezala, Saturnora itzultzeko irrikan daude. Arazo bat dago, ordea: harako misiorik ez dago aurreikusita hurrengo hamarkadetarako. Hala ere, Cassinik opari eder bat egin dio gizateriari. Eguzki sistemako planeten artean ikusgarrienetakoa da Saturno, eraztun harrigarriz hornitua, eta horien irudiak eskuratzeagatik bakarrik merezi izan du hara joatea.]]>
<![CDATA[Sei milurtekoz Trebiñun]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2098/008/002/2017-07-30/sei_milurtekoz_trebiun.htm Sun, 30 Jul 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2098/008/002/2017-07-30/sei_milurtekoz_trebiun.htm
Neolito aroko Europako meatzaritza gunerik zabalena da Pozarrate, eta hango sekretuak pixkanaka ateratzen ari dira. Zortzi urte eman ditu jada Andoni Tarriño geologoak aztarnategia arakatzen, baina iaz lortu zuen hiru kanpaina abiatzeko beharrezkoa duen laguntza ekonomikoa, Espainiako Lehiakortasun Ministerioan aurkeztutako proiektu bati esker. Aurtengo kanpainarako, Gaztela eta Leongo Juntaren eta Arabako Diputazioaren laguntza ere lortu dute.

CENIEH Espainiako Giza Eboluzioaren Zentroko ikertzailea da Tarriño, eta, bere doktoretza tesia egin zuenetik, gertutik erreparatu dio silexaren arrastoari. Adituak azaldu duenez, Euskal Herrian, bereziki, hiru tokitan dago silexa: Urbasan (Nafarroa), Barrikan (Bizkaia), eta Trebiñun (Araba). Baina silexa eskuratzeko meatzaritza Trebiñun baino ez zen garatu. Duela 6.000 urte inguru, Neolito garaiko gizakiek baliabide horren ustiaketa sistematikoari ekin zioten. Ondorioz, paisaia eraldatu zuten. Aspaldi jakin zen Trebiñun historiaurreko silex asko zegoela. 1950eko hamarkadan, Deogracias Estavillo irakasleak silexezko milaka nukleo aurkitu zituen. Material preziatua zen. «Eskura izanez gero, historiaurreko gizakiek silexa erabiltzen zuten beren tresnak egiteko».

Duela 40.000 edo 50.000 urte sortu zen silex hau, Miozeno aldian. Garai horretan, aintzirak eta zingirak zeuden gaur Trebiñu den eremuan. Hango uretan silizioa prezipitatu zen, eta silexezko noduluak eta estratuak sorrarazi. «Mendilerro hau, funtsean, kaltzitaz osatuta dago, eta, barruan, silexezko 30 edo 40 estratu inguru daude; kalitate handikoa da, gainera. Horregatik, historiaurreko gizakiei asko interesatzen zitzaien eremu hau».

Mendia zulatuta

Paleolito arotik baliabidea ustiatzen bazuten ere, Neolito aroan sortu zen baliabide hori ustiatzeko beharrezkoa zen garapen soziala eta ekonomikoa. Guztira, zortzi tokitan mendilerroa zulatu zutela uste du Tarriñok. Aurretik susmoa bazuen ere, LIDAR izeneko teknikari esker baieztatu zuten mendi horretan aski interesgarria zen zerbait zegoela. «Hegazkin batetik laser baten bitartez egiten den eskaner antzeko bat da hori. Eusko Jaurlaritzak zerbitzu hori eskaintzen du, eta, horri esker, aztarnategia ikusi genuen», esplikatu du geologoak.

Lan gogorra dute aurrean. Izan ere, historiaurreko meatzariek botatako hondarrak jasotzen ari dira. Interes arkeologikoa izan ala ez, 25 zentimetro baino gehiagoko tamaina duten harri guztiak dokumentatzen ari dira, eta horrek lana moteltzen du. Orain arte, material arkeologiko interesgarriak azaldu dira: garrantzitsuena, agian, pikotx gisa erabilitako orein adarra da, hiru metrokoa. Zundaketa batean agertu zen, iazko kanpainan. Induskatu baino lehen, arkeologoek zundaketak egiten dituzte jakiteko lurpean dagoena interesgarria ote den.

Aurten lortutako piezak ditu esku artean geologoak. Harri arruntak dirudite, eta, mendian ikusiz gero, seguruenera, ez lukete batere arretarik erakarriko. Baina, testuinguru egokian, eta aditu baten begirada arretatsuari esker, iragana argitzeko gako garrantzitsuak dira. Horietatik, batzuk alboratutako silex noduluak dira, duela sei milurteko meatzarien «kalitate kontrola» gainditu ez zutenak eta, ondorioz, hondar artean geratu zirenak. Beste batzuk, ordea, lurra zulatzeko tresnak dira. Tartean, ofitaz egindako mazoak eta silexez egindako tresnak ere badira.

Harri puska horietatik abiatuz, duela 6.000 urteko gizartearen bizimodua argitu nahi dute. Modu antolatu batean joaten ziren. Baina Tarriñok aitortu du zaila izango dela meatzari horien herrixkak eta lantegiak topatzea. Gertuen dagoen aztarnategia Larrenkekoa da, Eneolito arokoa —gizakia lehen metalak erabiltzen hasi zen garaikoa, hain zuzen—. Halere, Trebiñuko silexa aintzira batean sortu izanak abantaila garrantzitsua dakar: inguruetan ez da ohikoa jatorri horretako silexa, eta, hor harrapatuta dauden mikrofosilak aztertuz, adituek haren aztarnari jarraitzeko aukera dute. Mendebaldetik, Asturiasera iritsi zen (Espainia); ekialdetik, Landetara (Frantzia). «Gure lehen multinazionala izan zen», azaldu du geologoak, txantxetan.

«Era antolatuan» ari ziren

Lehenengo «merkataritzaren» aztarna horiek, gainera, Neolito garaia baino lehenagokoak dira. Paleolitoan ere —gizakiek ehizan eta fruituen bilketan oinarritutako ekonomia bat zutenean—, trukeak izan ziren. «Garai horretan harrobiak ez zituzten era antolatuan ustiatzen, baina hemengo silexa ere eskuratzen zuten. Esaterako, Trebiñuko silexa Altamiran aurkitu da», azaldu du geologoak.

Tarriñok azalpenak ematen dituen bitartean, aztarnategiko lanak aurrera jarraitzen du. Aurtengo kanpainan, guztira, 30 bat lagunek parte hartu dute. Tartean dira hiru arkeologo profesional. Baina, ohi bezala, gehienak ikasleak dira. Horietako bat Cesar Sanchez Dominguez da. Salamancako (Espainia) Unibertsitatean ondarearen itzultzeari buruzko doktoretza tesia egiten ari da. Funtsean, bere tesiak Huescan (Espainia) zegoen erromatarren garaiko tenplu bat «orainera itzultzea» du helburu. «Horretarako, neurketak egiten ditut hiru dimentsiotan, eta ordenagailuz berreraikitzeak osatzen ditut. Baina, softwareaz gain, asko irakurri behar da tenplua ahalik eta hoberen irudikatzeko». Halako teknologia bat Pozarraten erabil daiteke? «Noski. Laser baten bitartez puntuak eskura genitzake, eta, horrekin, puntu desberdinez osatutako hodei bat egingo genuke. Irudi bat osatzeko puntu bat eta bestea lotzea eskatzen duen denbora-pasa horren antzekoa litzateke». Lanera bueltatu da Sanchez Dominguez, bizpahiru metroko sakoneran dagoen harrien labirintora. Handik ateratzen den lur guztia bahetze tokira joaten da. Hor daude beste ikasle batzuk, lurra arakatzen. Hiru bahez osatutako sistema berezia jarri dute, bata bestearen gainean jarrita, bahetzea ahalik eta gehien azkartzeko. Puntu horretan atera da hasieran aipatutako ofita puska. Normalean, silexa ateratzen da; animalien hezurtxoak eta ikatz zati txikiak ere bai. Guztira, halako zortzi bahetze puntu jarri dituzte. Eguneko 5 tona material prozesatu nahi dute. «Pozarratekoa ez da ohiko aztarnategia, eta, hortaz, ezohiko metodologia erabili behar dugu», zehaztu du Tarriñok. Harrobiaren hondora iristeko irrikan dago. Han aztarnarik interesgarrienak agertzea espero du. Zeintzuk? «Seguruenera, tresna gehiago, edo garai horren inguruan informazioa emango digun beste elementuren bat. Hilobiratzeren bat ere egon liteke. Zenbaitetan, historiaurreko gizakiek honen moduko zuloak baliatzen zituzten jendea ehorzteko».

Hemendik ateratzen diren materialak Euskal Herriko Unibertsitatera eramango dituzte. Hango adituek arretaz aztertuko dituzte aztarna horiek, bakoitzak bere diziplinan: datazioa, geologia, tipologia, teknologia… Ondoren etorriko dira zientzia argitalpenak eta kongresuetako komunikazioak. Azkenik, CENIEHko instalazioetan gordeko dituzte aztarnak, etorkizunean ikertzaileek eskura izan ditzaten. Halere, prozesuak denbora eskatuko du. Harrobi hau arakatzen bukatzen dutenerako, mendian gora, gutxienez beste zazpi harrobi gehiago daude. Dena ondo bidean, horiek guztiak pixkanaka induskatzeko era izatea espero du Tarriñok. Horrela, sei milurtekoz lurpean egon ondoren, aspaldi bizi zirenen oihartzuna egungo garaiotara ekartzeko bidea irekiko litzateke; eta orainaren inguruan ikastekoa. Aztarnategian lanean ari den 19 urteko Maria Rodriguez EHUko ikasleak, hain zuzen ere, halaxe azaldu du: «Jende guztiak jakin beharko luke zerbait historiari buruz, gauden unean zergatik gauden azaltzeko balio duelako».]]>
<![CDATA[Rapanuien ekozidioa, zalantzan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1856/012/001/2017-07-23/rapanuien_ekozidioa_zalantzan.htm Sun, 23 Jul 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1856/012/001/2017-07-23/rapanuien_ekozidioa_zalantzan.htm
Halere, adituek ez dute argi hondamendi horren jatorria zein izan zen. Batzuek uste dute gizakia izan zela horren erruduna, baina beste talde batek kontrako ideia defendatzen du. Lehen planteamendua «ekozidioaren» hipotesia da. Jared Diamond geografo eta antropologoak ideia hori babestu zuen Collapse izeneko liburu ezagunean. «Baliabideen gehiegizko ustiapena zela eta, bere buruaz beste egin zuen gizarte baten adibiderik argiena» zela idatzi zuen Diamondek.

Istorio horren arabera, Pazko uharteko biztanleek gaizki erabili zituzten eskura zituzten baliabide naturalak, eta horrek gosea eta bertakoen amaiera ekarri zituen. Besteak beste, uhartean zeuden palmondo guztiak txikitu zituzten, eta horrek kanoak egitea eragotzi zuen. Kanoarik gabe, beraz, arrantzan egiteko zailtasunak hasi ziren, eta horrek gosetea areagotu omen zuen. Nekazaritzari erabat lotuta geratu ziren, baina, denborarekin, lurrak ere ahitu ziren, eta gizartearen porrota erabatekoa izan zen. Kanibalismoa ere agertu zen. «Ekozidio» hori, beraz, gaurko gizarteak kontuan hartu beharreko irakaspena litzateke, hipotesia babesten dutenen arabera.

Ikuspegi horren arabera, egoera zail horri beste elementu berri bat ere gehitu zitzaion: ahalik eta eskulturarik handienak —moai ezagunak— sortzeko lehia. Ahozko tradizioetan eta aztarna arkeologikoetan oinarrituta, adituek uste dute uhartea hamabi eremutan banatuta zegoela, eta bakoitza klan baten kontrolpean zegoela. Haien artean elkarlana bazegoen, baina, zenbaitetan, gatazkak ere sortzen ziren. Ahu izeneko harri plataformak eratu zituzten, eta, haien gainean, moai estatua ezagunak. Guztira, 300 ahu inguru egin zituzten, eta 113 moai. Metro bat eta hamar metro arteko altuera dute moaiek, eta, horietatik 25, bereziki, handiak dira. Harritzar horiek harrobietatik gaur egun dauden lekuetara nola eraman zituzten jakina ez bada ere, adituek uste dute palmondoen enborrak erabili zituztela horretarako, eta horrek ere eragina izan zuela deforestazioan. Uharteko harrobian bukatu gabeko moaiak daude, eta horregatik uste dute gizartearen beherakada bat-batekoa izan zela.

Erantzun baten zain dauden galderen artean, honakoa ere bai: haien kolonizazio ibilbideetan, polinesiarrek txerriak, txakurrak eta oilaskoak eraman ohi zituzten, baina Pazko uhartera oilarrak eta arratoiak baino ez ziren heldu, eta egoera horrek zaildu egin zuen bizirik irautea.

Arratoi izurritea

Beherakada gertatu zela onartuta ere, Terry Hunt eta Carl Lipo arkeologoek ñabardura garrantzitsu bat proposatu zuten. Haien ustez, deforestazioaren errua ez zen gizakiena izan, arratoiena baizik. Aztarnategietan topatutako palmondoen fruituen arrastoetan oinarritu ziren hipotesi hori defendatzeko. Nahita edo nahi gabean, gizakiek eraman zituzten arratoiak uhartera, eta, predatzailerik ez zutenez, izurrite bihurtu ziren. Fruitu guztiak jan zituztenez, pixkanaka palmondoak desagertu ziren. Hilabete honetan argitaratu dute bigarren ideia horren aldeko beste ikerketa bat American Journal of Physical Anthropology aldizkarian. Hunt eta Lipo ikertzaileek ere parte hartu dute, baina egile nagusia Catrine Jarman Bristolgo Unibertsitateko (Erresuma Batua) antropologoa da. 1.400 urtetik aurrerako aztarnen analisian ondorioztatu dutenez, rapanuien dietaren erdia itsas produktuetan oinarritzen zen.

Anakena eta Ahu Tepeu aztarnategietan aurkitutako arrastoak aztertu dituzte ikertzaileek. Arrasto horien isotopoen analisian oinarritu da ikerketa. Zehazki, karbono eta nitrogeno isotopoak eta hezurretako kolagenoa aztertu dituzte. Teknika hori baliatuz, gizakien eta animalien hezurretatik ebidentziak zuzenean eskura daitezkeela nabarmendu du ikertzaileak. «Nahiko metodo berria da, eta bereizmen handikoa. Horregatik, erabili ohi diren metodoek baino emaitza sakonagoak izaten ditu», azaldu du Jarmanek. «Gure ikerketak frogatu du bertako populazioa modu iraunkorrean bizi zela, eta tokiko ingurumenera ondo egokituta zegoela», erantsi du. «Hau ekozidioaren hipotesiaren kontrakoa da. Honek erakusten du iturri etnohistorikoez eta ebidentzia urriez ez dagoela fidatzerik. Etengabean metodo zientifiko berriak erabili behar ditugu, uste genuena kolokan jartzeko».

Kontsumitutako itsasoko produktuen kopurua orain arte uste zen baino handiagoa dela nabarmendu du ikertzaileak. «Bestalde, naturan eskuragarri zeuden elikagaietatik etorri ezin ziren zenbait seinale isotopiko aurkitu ditugu. Uzta hobeagoak jasotzeko eraldatu izan ziren soroetan egon behar du horien jatorriak. Horrek esan nahi du antzinako biztanleek bazekitela nola lan egin lur zailetan janari hobeagoa eskuratzeko».

Krisialdia gaindituz

Errudun izan ala ez, uhartean bizi izan direnen bizitza ez da erraza izan. Tradizioetan eta arkeologian oinarrituta, adituek uste dute klanen arteko gatazka sutsuari aterabide bitxia eman ziotela bertakoek: txori-gizakien ohitura ezarri zuten. Funtsean, gerra zibilei amaiera emateko, urtero lehiaketa antzeko bat asmatu zuten. Klan bakoitzeko gerlari batek parte hartzen zuen. Alboko uharte batera igeri egin eta hegazti jakin baten arrautza eskuratzen zuen lehenengoak irabaziko zuen bere klaneko nagusiarentzako agintaldia. Antza, usadio hori hainbat hamarkadatan mantendu zuten, eta horrela bakea berreskuratu zuten.

Halere, egoera betiko irauliko zuen gertaera izan zen 1722. urteko Pazko egunean, Herbehereetako itsasontzi bat heldu zenean. Handik aurrera, europarrek eramandako gaitzak erraz zabaldu ziren rapanuien artean. Ondoren, gainerako munduak Pazko uhartearen berri izan zuenean, esklabo-tratulariak heldu ziren, eta populazioa desagertzeko zorian izan zen. 1877an, 111 biztanle baino ez ziren geratzen. Une horretan kokatzen du Jarmanek rapanuien beherakada. Antropologoak uste du ez dagoela «froga errealik» esateko mendebaldekoak iritsi baino lehenago desegin zela Pazko uharteko gizartea.

1888an, Txilek uhartea eskuratu zuen, baina ardiak gordetzeko erabilia izan zen, zeregin horretarako utzi baitzioten uhartea Eskoziako konpainia bati. Bertakoek 1964. urtera arte ez zuten eskuratu Txileko herritartasuna. Egun, 5.000 lagun inguru bizi dira uhartean; horietatik 2.000 lagun inguru jatorrizko rapanuien seme-alabak dira. Baina horiek ere ez dute arbasoek utzitako galderei erantzuteko gaitasunik. Moaiak dira garai haietako lekuko bakarrak, baina haiekin, noski, ez dago hitz egiterik.]]>
<![CDATA[Etorkizuna beleena ere ba omen da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2170/012/001/2017-07-16/etorkizuna_beleena_ere_ba_omen_da.htm Sun, 16 Jul 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2170/012/001/2017-07-16/etorkizuna_beleena_ere_ba_omen_da.htm A Song of Ice and Fire sagan. Usoak baino argiagoak eta indartsuagoak omen dira, eta, George R. R. Martinek irudikatutako fantasiazko mundu horretan, «benetako hizkuntza» hitz egiteko gai omen dira txori beltzak; lehen gizakiek hitz egiten zutena, alegia.

Mundu errealean, ordea, ospe txarragoa dute beleek. Esaera zaharren bildumak begiratzea besterik ez dago. Baina, adimena ikertzen duten zientzialarien artean, aparteko tokia irabazi dute azken urteotan. Nonbait, adimena aztertzeko tresna bikainak dira hegazti horiek, guztiz trebeak direlako.

Lund Unibertsitateko (Suedia) Can Kabadayi eta Mathias Osvath ikertzaileek gertutik aztertu dituzte beleak, eta horiekin hainbat esperimentu egin dituzte. Emaitzak Science aldizkarian kaleratu dituzte ostiralean. Ondorioztatu dutenez, beleak gai dira etorkizuna planifikatzeko.

Halakoetan izan ohi den moduan, janaria izan da entrenamenduetan erabilitako saria. Zientzialariek kutxa baten barruan gorde dute saria, eta tresna zehatz batez kutxa irekitzen irakatsi diete. Gero, giltzaren funtzioa betetzen duen tresna hori beste objektu batzuen artean kokatu dute, kutxa ezkutatuz. Bele gehienek «giltza» egokia hautatu dute, eta janaria eskuratzeko gai izan dira.

Baina harago joan dira ikertzaileak, eta, beste esperimentu batean tentatu ere egin dituzte. Funtsean, horrelako zerbait komunikatzeko moduko esperimentua diseinatu dute: «Aizu, bele. Zer nahiago duzu, janari pitin bat orain, ala etorkizunean janari askoz hobeagoa emango dizun giltza hau?» Horretan ere, gehienak guztiz trebeak izan dira. Janari pixka baten eta kutxa irekitzen duen tresnaren artean, bigarrena hautatu dute gehienek, unean uneko tentaldiari muzin eginez. Ikertzaileek lau urteko ume baten gaitasun kognitiboarekin alderatu dute portaera hori.

«Naturan askatasunean daudenean, beleek ez dute tresnarik erabiltzen, eta, hala ere, tresnak erabiltzea eskatzen duten atazak planifikatzeko gai izan dira», azaldu du Can Kabadayik.

Malgutasuna

Zientzialariak beste portaera berezi bat nabarmendu nahi izan du. Bele eme batek «asmatutako» teknika berria, alegia. Zientzialariek jarritako ataza batean, ohiko tresna zen harria erabili beharrean, hainbat zotz erabili zituen plataforma bat jaisteko eta kutxan zegoen saria eskuratzeko. «Horrek malgutasuna eta berrikuntza adierazten ditu», ikertzailearen esanetan.

Kabadayik dio ondorio nagusi bat atera daitekeela esperimentu horretatik: gaitasun kognitibo konplexuak animalia leinu desberdinetan modu bereizian eboluzionatzeko gai direla. «Korbidoak eta tximino handiak oso urrun daude eboluzioan, eta, hortaz, agian bakoitzak bere aldetik garatu du planifikatzeko gaitasuna».

Suediako lantaldeak ateratako ondorioak oso interesgarritzat jo ditu Fernando Colmenares Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Psikobiologia katedradunak. «Tximino handietan halakoak ikusten direnean, joera dago esateko gizakien eta tximinoen kognizioak oso antzekoak direla. Baina korbidoek atazak ere ebazten dituzte, eta, zenbaitetan, tximinoek baino hobeto. Baina, hala ere, ebolutiboki urrun daude».

Colmenaresek animalien eta gizakien portaera ikertzen duen talde bat zuzentzen du, eta, beraz, gertutik jarraitzen ditu gaiaren inguruan izaten diren aurrerapenak.

Adituak azaldu duenez, korbidoak oso trebeak dira leku desberdinetan fruituak gordetzen eta berreskuratzen. «Gero, laborategian, guztiz artifizialak diren atazak jarri dizkietenean, gai izan dira gaitasun hori testuinguru berri batean berreskuratu eta martxan jartzeko. Horrek izugarrizko malgutasuna erakusten du».

Colmenaresek etorkizuna planifikatzeko gaitasuna nabarmendu du. «Jakin badakigu animaliek ikasten dutela: guk bezala, iraganeko esperientziak ekartzen dituzte gogora orainaldiko arazoak ebazteko. Baina ikerketa honetan ikusi denez, beleak erabakiak hartzeko gai izan dira, etorkizunean gertatuko diren gauzak irudikatuz. Hau da, etorkizunean gerta daitekeen zerbait kontuan hartu dute unean uneko erabakiak hartzeko».

Bi ondorio atera ditu adituak. Hara bata: «Eboluzioak beti harritzen gaitu». Hara bestea: naturan bide edo mekanismo desberdinak garatu dira arazo berdinei irtenbidea emateko. «Hemen, funtsezko gakoa da ea mekanismo berdinak erabiltzen ote diren horretarako. Gakoa ez da animaliak arazo bat ebazteko gai ote diren, baizik eta asmatzea ea espezie desberdinek arazo horiek ebazteko garatu dituzten mekanismo kognitiboak desberdinak ote diren».

Joko arau berriak

Bochumeko Ruhr Unibertsitateko (Alemania) Albert Newen filosofoak ere azpimarratu du ikerketa horren garrantzia. Garunaren eta kontzientziaren inguruan aditua da Newen, eta animalien kognizioaren inguruan hainbat lan argitaratu ditu. Haren aburuz, animalien kognizioaren inguruan izan diren azken ikerketek ate berri bat ireki dute: «Joko arauak aldatzera behartzen gaituzte».

Adituak uste du kolokan jarri behar direla eboluzio klasikoak espezieen artean marraztutako marra zurrunak. «Denbora luzez, eboluzioaren eredu estandarrak hierarkia lineala irudikatu du. Hierarkia horren abiapuntuan, arrainak eta hegaztiak zeuden. Gero, ugaztunetara pasatzen zen, baina horiengan ere, marra bat zegoen: saguetatik tximinoetara zihoan marra, hain zuzen ere. Azkenik, hierarkia horren amaieran, gizakiok geunden, gainerako espezieetatik oso urrun».

Baina eredu zurrun hori okerra dela deritzo pentsalariak. «Hegaztiak tximinoetatik eta gizakietatik ebolutiboki oso urrun izanda ere, frogatuta dago hegaztiek gaitasun komunak dituztela txinpantzeekiko eta bonoboekiko. Besteak beste, jabetza, tresnen fabrikazioa eta erabilera, eta ulermen soziala. Kabadayi eta Osvath ikertzaileek frogatu dutenez, orain badakigu etorkizunean tresnak erabiltzeko planifikazioa erabiltzeko gai direla, eta trukea egiteko gaitasuna dutela».

Eboluzioaren zuhaitza

Auzi horretan ere, badirudi bat datozela adituak. Etorkizunean jarraitu beharreko pausoez galdetuta, Kabadayik eboluzioan sakonduko duela argitu du. «Hegaztien eta ugaztunen arbaso ebolutiboak aztertzea izango da gure ikerketa lerroetako bat. Bide horretatik, jakin nahi dugu kognizioaren auzian zer kontserbatu den eta zer berritu den».

Colmenaresek ere eboluzioaren marrak izan ditu hizpide, BERRIAk ikerketaren inguruko balorazio bat eskatu diolarik. «Eboluzioa zuhaitz bat da, ez eskailera bat». Zuhaitzaren metaforari jarraituz, eboluzioaren adar bakoitzaren amaieran dagoen espezie bakoitza bere adarraren espezie «nagusia» dela babestu du adituak. «Funtsean, orain eboluzioaren adar bakoitzaren amaieran dagoen espeziea da hoberena bere esparruan. Gu, zeregin askotan, beste espezieak baino hobeak gara; baina beste zereginetarako gu baino egokituagoak dauden espezie asko ere badira».

Newen filosofoak ere antzeko ideia azpimarratu du. «Gizakion gaitasunak harrigarriak badira ere, gaitasun horiek soilik era gradualean bereizten dira animaliek dituzten gaitasunetatik; gure arbaso biologikoengandik eboluzionatu dute. Ez dago gizakiona besterik ez den gaitasunik. Horregatik, muga antropologiko baten printzipioa bilatzeari utzi behar diogu. Ez dago. Gizakiok animalia bereziak gara, baina, funtsean, animaliak besterik ez».]]>
<![CDATA[Matematikaren ezkutuko lengoaia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2102/010/001/2017-07-09/matematikaren_ezkutuko_lengoaia.htm Sun, 09 Jul 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2102/010/001/2017-07-09/matematikaren_ezkutuko_lengoaia.htm zientzia hitzaren atzean, esaterako, zenbaki andana bat dago. Paperezko egunkarian irakurriz gero, kodea C100 M20 Y0 K0 da. Webgunean kasuan, R0 G127 B170 da. Urdina esateak ez du balio, finean hori orokortze bat besterik ez delako. Kode horiek definitzen dute pantailan edo paperean zein kolore zehatz azaldu behar den, RGB eta CMYK kolore sistemaren arabera. Erabilitako tipografia Bezier kurben arabera diseinatuta dago, hau da, algoritmo matematikoak erabilita.

Horiek ez dira, gainera, idazkiaren atzean dauden zenbaki bakarrak. Adibideak edonon daude. Testua proportzio jakin batean finkatutako lauki sare baten arabera idatzita dago, eta lerroarteak ere ondo finkatuta daude: letra nagusiaren tamainarekiko %45 handiagoa da webguneko lerroartea, eta %25 paperekoa.

Ezkutuan dauden zifra horiek beharrezkoak dira. «Diseinu baten atzean beti daude zenbakiak», azaldu du Elena Gonzalez EHU Euskal Herriko Unibertsitateko irakasleak. Diseinu grafikoa irakasten du Gonzalezek, eta aurten parte hartu du matematika eta kulturaren arteko erlazioa ikertzen duen Kultura matematikaren M-arekin izeneko udako ikastaroan. Asteon egin dute jardunaldia Bilbon, EHUren Bizkaia aretoan.

Gonzalezek azpimarratu duenez, informazioa jasotzen duen lagunarentzat nolabaiteko ongizatea bermatu behar du diseinuak. «Geometriak eta diseinuak batera joan behar dute, garunak batasun hori gustuko duelako». Zehaztasuna, oreka, simetria eta horrelako aldagaiak funtsezkoak dira diseinu bat egiteko.

Aldagai horietako askok oinarri matematikoa dutela azpimarratu du adituak. «Urrezko obaloa, grafiko zirkularra edo espirala askotan erabiltzen dira». Proportzioak eta espazioak ere zenbakien progresio jakin baten arabera ezarrita daude.

Diseinu grafikoaren eta matematikaren arteko erlazioaz gain, beste harreman asko jorratu dituzte ikastaroan. Papiroflexia da bat: besteak beste, medikuntzan, robotikan eta aeronautikan erabiltzen da papiroflexiaren oinarrian dagoen geometria, baita espaziora bidaltzen diren sateliteen eguzki paneletan ere.

Azken urteetan zabalkuntza handia izan duen beste jarduera bat ere jorratu dute ikastaroan. Bideo jokoak sortzeko prozesuan asko erabiltzen dira zenbakiak. Adibidez, jolasa hartuko duen mundua definitzeko, aljebra lineala eta geometria erabiltzen dira, bektoreak eta matrizeak baliatuta. Mugimendua sortzeko, berriz, transformazio afina darabilte. Mekanika klasikoaren lege fisikoaren arabera mugitzen dira objektuak, eta, hortaz, ekuazio diferentzialak erabili behar dira horiek irudikatzeko.

Hiru mendeko misterioa

Iaz bezala, ikastaroaren beste atal bat literaturari eskaini diote. Raul Ibañez EHUko matematikariari egokitu zaio hori egitea: Fermaten teoremak literaturan izan duen eragina aztertu du adituak.

Urte luzez matematikarien grial santua izan da teorema hori argitzea. 1637. urtean abiatu zuen erronka Pierre de Fermat matematikariak. Diofantoren Aritmetika lana irakurtzen ari zela, paragrafotxo bat idatzi zuen liburuaren marjinan.

Pitagorasen teoremari buruz hitz egiten zuen Diofantok. Horren arabera, hiruki zuzen baten katetoen karratuen batura hipotenusaren karratuaren berdina da: a2+b2=c2. Fermati bururatu zitzaion karratua izan beharrean kuboa izan zitekeela, edo bi baino handiagoa den beste edozein potentzia: an+bn=cn. Esan zuen, ordea, zenbaki osoak erabilita ez zegoela ekuazio hori ebazterik. Baina harago joan zen. Ohar horretan zioenez, bazekien nola adierazi ekuazioa ezinezkoa zela, baina liburu baten marjinan ez zegoen tarte nahikorik azalpena jartzeko.

«Fermat arras bitxia zen», dio Ibañezek. «Lanbidez ez zen matematikaria, legelaria baizik, baina matematika oso ondo menderatzen zuen, eta gustatzen zitzaion beste matematikariak zirikatzea». Hark egindako enbidoak hiru mendetan zehar aztoratu ditu pentsalari bikainenak.

Pixkanaka ebazpen partzialak topatu zituzten, baina ebazpen orokorra falta zen. Beste zientzien aldean matematika diziplina berezia dela azpimarratu du Ibañezek. «Azalpen partzialak ez dira nahikoak: azalpen osoak beharrezkoak dira, logika matematikoan oinarrituta». Adibide bat eman du: «Frogatu ahal duzu proposamen bat betetzen dela lau milioi zenbaki desberdin jarrita, baina ezerk ez du demostratzen lau milioi eta batgarren kasuan ere proposamen hori beteko denik». Zenbakiak infinituak izanda, hori benetako arazoa da. «Matematika frogaketan oinarritzen da. Horregatik pixkanaka eraikitako etxe erraldoia da, eta erabiltzen diren osagai guztien inguruan segurtasun osoa izan behar dugu».

Matematikariengan ez ezik, Fermatek botatako enbidoak eragin handia izan du literaturan, eta ikastaroan horren errepasoa egin du Ibañezek. «Oso kontu literarioa da, elementu dramatikoak tartean daudelako». Horregatik, Fermaten teorema nobela askotan agertzen da, batzuetan zeharka, eta beste batzuetan, bete-betean. Umeentzako album irudidun batean ere ageri da. Stieg Larsson idazlearen Millenium trilogian, adibidez, Lisbeth Salanderrek arazoari ekiten dio. Joaquin Leguinaren El rescoldo nobelan ere protagonismo berezia du teoremak. «Ezinezkoa den zerbaiten parean jarri da askotan. Don DeLilloren Ratner's Star nobelan, esaterako, estralurtarrek baino ez omen dute erantzuna».

Lisbeth Salanderrek bezala, lagun askok ordu asko eman dituzte irtenbidea aurkitu nahian. Zertarako galdu, bada, horrenbeste denbora hain hutsala ematen duen kontu batean? «Tira, horri irtenbide bat bilatzen zitzaion bitartean oso matematika ona garatu zen», erantzun du Ibañezek.

1993an Andew Wiles matematikariak arazoari irtenbidea eman zion. Bide horretan, matematika «erabilgarri» asko sortu zuen. «Egin zuen egiaztapenak kurba eliptikoekin erlazioa zuen, eta horiek, gaur egun, kriptografian erabiltzen dira».

Erantzun gabeko galdera dago airean? Fermatek ba al zekien teorema hori egiaztatzen? «Matematikari gehienek uste dugu ezetz, baina ez dago jakiterik», dio Ibañezek.

Ikastaroaren parte hartzea ikusita, pozik azaldu da Marta Macho Stadler ikastaroko zuzendaria. EHUko matematikariak nabarmendu duenez, azpimarratu dute gauza gehienen atzean matematika dagoela. «Matematika era lasaian jorratu dugu, gai eta ikuspuntu desberdinetatik abiatuta». Askotan matematikak ospe txarra dauka. «Zaila da, bai, baina aukera bat eman behar zaio. Ez dut ezagutzen gaiari zintzotasunez hurbildu eta gero horretaz maitemindu ez den pertsonarik. Gainera, matematika pixka bat jakinda, errazagoa da artelan bat ulertzea edota egunkarian azaltzen den estatistika bat gaizki ote dagoen jakitea».]]>
<![CDATA[Iragan urruneko irakaspenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/012/002/2017-07-02/iragan_urruneko_irakaspenak.htm Sun, 02 Jul 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1960/012/002/2017-07-02/iragan_urruneko_irakaspenak.htm Big data-ren aroan, helburu horretara bideratutako ikerketa ugari daude martxan. Meatzariak lurraren barrenetik bitxiak ateratzen saiatzen diren modu berean, zientzialariek ere datu meatzaritza erabiltzen dute informazio baliagarria eskuratzeko. Eta, zenbaitetan, harribitxiak ateratzen dira jarduera horretatik. Asteon jakinarazi dute horren beste adibide bat. Orain arte ezagutzen ez zen suntsipen bat aurkitu du nazioarteko ikertzaile talde batek.

Azken 100 urteetan aurkitutako fosilen berrazterketa batetik abiatuz, duela 2,5 milioi urte inguru, itsas megafaunaren heren bat desagertu zela jakin da orain. Zehazki, duela 5,3 milioi urte eta 9.700 urte arteko fosilak berraztertu dituzte Zuricheko Unibertsitateko (Suitza) eta Berlingo Historia Naturalaren Museoko (Alemania) adituek. Paleobiology izeneko datu basean bildutako 2.000 erregistro inguru baliatu dituzte horretarako. Berrazterketaren emaitzak Nature Ecology and Evolution aldizkarian plazaratu dituzte.

Suntsipen horretan, besteak beste, inoiz existitu den marrazorik handiena desagertu zen: Carcharodon megalodon izenekoa. Bost urte eman zituen Catalina Pimiento paleobiologoak espezie horren desagerpena argitu nahian. Misterioari amaiera emateko, ikerketaren fokua irekitzea erabaki zuen, eta, megalodon espezieaz gain, itsas megafauna osotasunean kontuan hartzea erabaki zuen. «Animalia konkretu askoren iraungipena ezagutzen zen, baina modu isolatuan», adierazi du Pimientok. Datu horiek guztiak batzean konturatu dira suntsipen berri baten aurrean zirela. Itsas ugaztunak izan ziren galera gehien nozitu zutenak. Egin dituzten kalkuluen arabera, mota horretako animalien %55 desagertu ziren. Itsas dortoken %43 desagertu ziren, eta itsas hegaztien %35.

Adituak azaldu duenez, aurreko ikerketetatik abiatuta, bazekiten uraren tenperaturan izandako aldaketek ez zutela iraungipena eragin. «Uste zen glaziazioek ura hoztu zutela, baina ez zen horrela izan», argitu du. «Gure susmoa zen itsas mailan izandako aldaketek iraungipenarekin zerikusia izan zezaketela. Ezaguna da dinosauroen iraungipenetik —duela 65 milioi urte— itsasoaren mailan izan diren aldaketa handienak azken bost milioi urtetan izan direla, hau da, Pliozenoan eta Pleistozenoan».

Suntsipena azaltzeko, ikertzaileek itsas mailaren hipotesiari heldu diote. «Kostaldetik gertu dauden sakonera txikiko uretan bizi ziren animaliek nozitu zuten bereziki iraungipena», azaldu du paleobiologoak. «Aldiro, animalia horiek eskuragarri zuten eremua txikitzen eta handitzen zen. Epe luzera, aukeran zuten eremua txikitu zen, eta, beraz, elikatzeko gaitasuna ere urritu zen».

Adituak azpimarratu duenez, batez ere beren gorputzaren tenperatura erregulatzeko gaitasuna zuten animaliak desagertu ziren. «Gorputzaren tenperatura arautzeko, energia eta baliabide asko behar dira. Aukeran dagoen eremua gutxitzean, baliabideak ere txikitu ziren».

Beste bost suntsipen handiekin alderatuz, suntsipen xumea izan zela aitortu du adituak, baina, halere, garrantzi handikoa izan omen zen. «Itsas espezie handien %30 inguru desagertu ziren, baina horiek betetzen zituzten funtzio ekologikoak oso garrantzitsuak ziren. Ekosistemetako funtzioen %20 desagertu ziren. Aurrekaririk gabeko fenomenoa izan zen».

Bost iraungipenak

Ikerketaren balioa aitortuta ere, funtzio ekologikoen inguruan Pimientoren taldeak emandako azalpenak «oso teorikotzat» jo ditu Estibaliz Apellaniz EHUko geologoak. «Egia da edozein ingurunetan organismo bakoitzak bere funtzioa betetzen duela ekosisteman. Suntsipen masibo baten ondoren, beti dator leherketa ebolutibo bat. Okupatuta ez dauden txokoak eskuratzen dituzte heldu berriek».

Hala erakusten du historia geologikoak. Dinosauroek ere baliatu zuten aurreko suntsipen masibo batean geratu zen hutsunea Lurreko jaun eta jabe bilakatzeko, eta haiek desagertu zirenean ere, ugaztunak atera ziren garaile.

«Normalean, azken 550 milioi urtetik hona bost iraungipen masibo bereizten dira, eta, gaur egun, seigarrenaren atarian egon gaitezke», dio adituak. Duela 250 milioi urte inguru, Paleozoikoaren hasieran gertatutakoa izan zen bortitzena. Adituek diote espezieen %90 desagertu zirela. «Txikizio ikaragarri handia izan zen». Baina, seguruenera, ospetsuena Kretazeoa eta Paleogenoaren arteko mugan —KT muga deritzona— gertatutakoa izan zen. Dinosauroak desagertu zirenekoa, hain zuzen. Hipotesirik zabalduenaren arabera, Yukatan penintsulan (Mexiko) eroritako meteorito batek abiatu zuen hondamendia. Orain onartuta badago ere, aurrenekoz proposatu zenean hipotesiak hautsak harrotu zituela gogorarazi du geologoak: «KT muga horretan buztinezko geruza txiki bat dago. Geruzaren alde batean eta bestean zegoena ikertzean, geologoak konturatu ziren fosil zeharo desberdinak zaudela». Mundu osoko laginetan geruza hori aztertzean, iridio kontzentrazio handiak zeudela ikusi zuten ikertzaileek, eta horren jatorria meteorito batean kokatu zuten, elementu hori urriagoa baita Lurraren azalean.

«Biltzar batean meteoritoaren ideia proposatu zutenean, jende guztia kontra jarri zitzaien. Izan ere, ordura arte, horrelako suntsipenak prozesu gradualen bitartez azaltzen ziren, eta ez bat-bateko hondamendien bidez». Pixkanaka, datu berriek meteoritoaren hipotesia indartu zuten. «Paradoxikoa bada ere, zientzian oso komenigarria da hipotesi baten aurrean beste adituak kontra azaltzea. Horren haritik egiten diren ikerketen ondorioz, ezagutza maila asko handitzen da».

Seigarren suntsiketa baten atarian ote gauden galdetuta, ezkor azaldu da aditua. «Tira, gustatuko litzaidake huts egitea, baina seigarrenaren atarian gaudela iruditzen zait. Gure espeziea izurrite baten modura jokatzen ari da. Gure hazkunde demografikoa zein ekosistemetan egiten ditugun aldaketak hain dira handiak, ezen ekosistema horiek ez baitaukate egokitzeko denborarik».

Catalina Pimientok ere uste du iraganeko suntsipenak ikertzeak zer pentsa eman behar diola gizateriari. «Gaur egun ere gizakiok planetaren habitatak aldatzen ari gara. Gaur egun espezie asko desagertzen ari dira, eta, horren atzean, klima aldaketa, kutsadura eta antzeko faktoreak baino gehiago, habitaten galera dago».]]>
<![CDATA[«Zientzia kritikatu beharra dago, baina koherentzia galdu gabe»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2031/012/001/2017-06-25/zientzia_kritikatu_beharra_dago_baina_koherentzia_galdu_gabe.htm Sun, 25 Jun 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/2031/012/001/2017-06-25/zientzia_kritikatu_beharra_dago_baina_koherentzia_galdu_gabe.htm Zientziaren argi-itzalak liburua.

Aurreko liburu batean, erlijioaren gaia landu zenuen, eta, tartean, zientziarekin izandako tirabirak. Nolakoak izan da harreman horiek?

Gatazkatsuak. Sinesmenak eta usteak liburuan, besteak beste, erlijioaren eta zientziaren arteko harremaei buruz aritu nintzen. Esaterako, erlijioa unibertsoaren antolaketari buruz hitz egitera ausartu da: geozentrismoa edo kreazionismoa aldarrikatu ditu... Garbi dago hor zientziak arrazoia kendu diola, eta bestelako ikuspegi batzuk aurkeztu dituela: eboluzioa eta heliozentrismoa. Ondorioz, erlijioa doktrina hori gabe geratu da; justifikaziorik gabe. Nire ustez, ez dagozkion gaiak hartu ditu bere baitan erlijioak. Gaur egun, adibidez, oso zabalduta dago erlijioari balioen afera dagokiola, eta ikastetxe erlijiosoek hori aldarrikatzen dute askotan: bertan umeak balioetan hezten dituztela. Ni ez nago batere ados.

Zergatik ez zaude ados?

Balioen auzia filosofiak jorratu du betidanik, kristautasuna agertu baino askoz lehenagotik. Aztertu ditut erlijioaren presentzia justifikatzeko erabili diren argudioak eta, nire ustez, gehienak oso txarrak dira. Erlijioaren xarma ez dago ez biologian, ez astronomian, ezta balioetan ere... Nire hipotesia da erlijioaren xarma lotuta dagoela kolektibitate baten identitatearekin, talde bat osatzearekin... Ez da ezagutza kontua. Askotan, erlijiozaleek ezagutzaren ikono gisa aldarrikatu dute erlijioa. Garbi dago gizakiak, neurri handi batean, erlijioa behar duela: kultura gehienetan daude sinesmen erlijiosoak. Misterio handia bada ere, gizakiok fikzioak behar ditugu bizitzeko, eta ematen du erlijioek betetzen dutela eginkizun garrantzitsu hori.

Nola sortu zen zientzia?

Zientzia gizakiak duen premia sinple batetik sortu zen: gizakia oso ahula da, eta inguru basati eta erasokor batean bizi da. Mundu horretan bere bidea egin behar du, eta horretarako ezinbestekoa du inguruan dagoena ezagutzea. Inguruaz hitz egiten dudanean, naturaz eta beste gizakiez ari naiz. Mundua ezagutuz, posible da gauzak ulertzea, azaltzea, interpretatzea, eta ondoren zer gertatu behar den aurretik esateko gai izatea. Eguzkiak zer egiten duen, landareek zer ekartzen duten, beste gizakiek zer-nolako ohiturak dituzten... Hor abiatzen da zientziaren bidea. Gero, ezagutza hori hazi eta sofistikatu da, eta, gaur egun, zientzia instituzio globala bilakatu da. Gauza zoragarriak ekarri ditu, baina botere politiko eta ekonomikoarekin ere katramilatzen da.

Zientziaren inguruan dauden bi jarrera kontrajarriak aipatzen dituzu, hain zuzen ere. Paradisutik aldentzen gaituen mamua, ala paradisura garamatzan zientzia salbatzailea...

Bai. Badira zientzia kritikatzen dutenak, baina gogoratu behar zaie mendebaldean 80 urte bizi garela orain. Joan Afrikara edo zientziaren onura heltzen ez den hainbat lurraldetara, eta ikusiko duzu bertan 40 urterekin bukatu ohi dela bizitza. Zientziarena izugarrizko lorpena da, baina hori ez zen zerutik etorri; medikuntzaren, kimikaren eta biologiaren eskutik etorri zen. Baina gauza positiboak ekarri baditu ere, zientziak badu alde ilun bat; negozio ustelak eta alderdi negatiboak daude: botiken industrian, adibidez. Erabakitzeko orduan ere, arazoak daude. Gai ezberdin asko daude ikertzeko, baina horietako asko alde batera uzten dira. Kosmetikoak ikertzen dira, baina gaixotasun hilgarrienak oso gutxi ikertzen dira. Finean, zientziagintza botere ekonomikoen eta politikoen inguruan dagoen makina erraldoi horrekin ere nahastuta dago. Ezin dugu irudikatu zientziagintza modu bakandu batean. Baina ez ditut gustuko zientzia ustelkeria hutsa dela zabaltzen duten diskurtsoak. Egunen batean kapitalismoa desagertuko balitz, zientziak jarraituko luke. Ez dakit zer motatako zientzia litzatekeen, baina ikerketak jarraitu egingo luke. Jende askok uste du zientzia eta kapitalismoa gauza bera direla, baina hori ez da egia. Egun konplize izan daitezke, baina zientzia kapitalismoa baino askoz ere lehenago jaio zen.

Zientziak feminismotik eta ekologismotik jaso dituen hainbat kritika aipatzen dituzu liburuan. Nola baloratzen dituzu?

Feminismoaren barruan, oso kritika desberdinak proposatu dira. Horietako batzuk zentzudunak iruditzen zaizkit, baina beste hainbatekin ez nago oso konbentzituta. Gaur egun, feminismoan zientziaren inguruko eztabaida ugari daude, eta zeharo jarrera bateraezinak dira. Feminismo klasikoak aldarrikatzen du emakumearen presentzia zientziagintzan, estereotipoetan sartu gabe. Baina proposatu da ere, adibidez, zientzia berri bat bultzatu behar dela, ikuspuntu femenino batetik. Horrekin ez nago ados. Antzeko zerbait dago ekologismoan. Oso kritika zentzuzkoak egin dira, baina beste askotan zientzia kapitalarekin identifikatu dute; ez dira konturatzen gaur egun ditugun arazo ekologikoak direla-eta zientziaren premia daukagula. Klima aldaketaren auziari aurre egiteko zientzia behar dugu; agian beste mota batetako zientzia, baina zientzia, azken finean. Askotan, planteamendu inozoak egiten dira, kritika mutur batera eramaten da. Hori da beste kontu bati buruz hitz egitea, baina ez zientziaz. Zientziari egin zaizkion kritiketan, batzuetan, koherentzia galtzen da.

Herritarrek, oro har, zientziaren inguruko gaietan erabakitzeko gaitasunik ba al dute?

Ideia batzuk garatzen ari dira horren harira, baina, oro har, gaur egun egiten diren aurkikuntza eta berrikuntza guztiak eginda datozkigu. Horren ondorioz, gure bizitzan, ohituretan eta harreman sozialean bete-betean sartzen dira berrikuntza horiek, baina horien inguruan oso kontrol gutxi daukagu. Askotan, diru publikoa erabilita ere, herritarrek ez dute inolako erabaki ahalmenik ikerketa lerroak erabakitzeko. Ondorioz, egoera paradoxikoa sortzen da: ematen diguten guztia xurgatzen dugu , baina ez dugu parte hartzen erabakietan.

Hain zuzen ere, zientziaren «itsasontzia» eskifaiaz ahaztu dela diozu...

Gaur egun ezagutzaren mapa hain da konplexua ezen kontrol gutxi baitaukagu mapa horren gainean. Ikerketa leku guztietatik doa aurrera etengabe, baina, askotan, ezinbesteko galdera falta da. Zertarako ikertzen da hau edo bestea? Honek onik egingo al dio munduari? Itsasontziaren analogia baliatu dut azaltzeko zientziaren itsasontzia gero eta ziurrago doala, eta gero eta hobeto egiten diola aurre itsasoari. Baina, nora doa? Zeren arabera erabakitzen dugu ikertzea kosmetikoetan eta ez eritasunetan? Ikerketaren helburua jendearen zoriontasunarekin lotu behar da? Egun ikerketa bultzatzeko erabiltzen diren irizpideak teknologikoak, ekonomikoak eta enpresarialak dira. Irizpide humanistak falta dira.

Hau guztia Filosofia fakultate batean diozu —EHUren Filosofia eta Hezkuntza Zientzien Fakultatean egin zen elkarrizketa—.

Bai, baina ez da soilik filosofia kontua. Beste humanitateek ere zeresana dute. Kontua ez da soilik humanitateak baztertzen direla berehalako etekinik ez dutela ekartzen argudiatuta. Fisika teorikoa bera eta oinarrizko ikerkuntza ere egoera latzean daude. Ingeniaritzak eta halako diziplinak bultzatzen dira askotan. Ados nago, baina beste diziplinak ere behar ditugu. Funtsean, balioen inguruko eztabaida da hau. Zer-nolako mundua nahi dugu? Hezkuntzan, ikasgai batzuk hobesten dira; beste batzuk, berriz, gutxiesten dira. Azken finean, balio ekonomiko, teknologiko eta enpresarial horiek nagusitzen ari dira. Horren ondorioak oso latzak izan daitezke. Gauden munduan gaudela, horrelako balioak lehenesten badira, mundua txarrera doa. Agian itsasontzia amildegira doa, eta konturatu ere ez gara egin. Humanismorik gabe, zientzia galduta dago.]]>
<![CDATA[Faltsukerien aurkako txertoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1966/012/001/2017-06-18/faltsukerien_aurkako_txertoa.htm Sun, 18 Jun 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1966/012/001/2017-06-18/faltsukerien_aurkako_txertoa.htm O eta ingurumen kutsadura besterik ez dagoela ikusiko litzateke. Baina sinestunari hori ez zaio axola. Ur horrek mina kentzen duela sinetsiko du. Dena dela, aita santuek ere onartzen dute medikuntzaren balioa, eta, osasun arazoak izatekotan, Erromako Gemelli klinikara jotzen dute normalean, gurutzea albo batean eta elektrokardiografoa bestean.

Inork ez luke espero botika batean Unbeko ura aurkitzerik. Analisi kimiko batek atzera botako luke. Baina horrelako zerbait topa daiteke Euskal Herriko botiketan. «Zientziaren oinarrizko printzipio guztien aurka doa homeopatia», azaldu du Josu Lopez-Gazpio EHUko kimikariak. «Argi dago ustezko sendagai horietan ez dela geratzen printzipio aktiboaren molekula bakar bat ere». Adituak azpimarratu duenez, homeopatian oinarritutako produktuek ez dituzte igarotzen sendagaiek gainditu behar dituzten testak. «Badirudi farmazietan saltzeagatik berme bat izan beharko luketela, baina ez da horrela. Saltzen dutena, finean, ura eta azukrea besterik ez da».

Plazebo efektua

Lopez-Gazpiok adierazi duenez, produktu horietan ez dago printzipio aktiborik. Baina, horrez gain, inoiz ez da frogatu plazebo efektua baino eraginkorragoak direnik. Hala ere, beraiei «funtzionatu» egiten diela azaltzen dute pertsona askok. Zergatik? Arrazoi asko eman ditu adituak. Batetik, plazebo efektua bera: «Frogatuta dago fedeak eragina daukala sendatzeko orduan». Bestetik, jende askok osagarri modura hartzen du, ohiko botikekin batera: «Laguntzeko edo». Hobekuntza homeopatiari aitortzen diote gero.

Ez dira arrazoi bakarrak. Kimikariak batez bestekora itzultzea deituriko fenomenoa ere aipatu du. «Gaixotasun kroniko asko ziklikoak dira. Sasiterapia hartzen hasten zarenean, normalean gaixotasunaren unerik txarrenean hartzen duzu. Zikloaren barruan, normalena da hobera joatea, eta, ondorioz, hartutako ustezko sendagai horri atxikitzen zaio sendatzeko gaitasuna». Kontrolak modu zorrotzean egiten direnean, berriz, efektu hori bertan behera geratzen dela esan du.

Azkenik, eta ohiko botikekin alderatuz, homeopatiari abantaila bat aitortu dio: albo ondoriorik ez du. «Nola izango du ba, ura eta azukrea besterik ez bada?». Ebidentzian oinarritutako medikuntzak mugak dituela gogoratu du adituak. «Argi dago ez daukagula gaixotasun guztiak sendatzeko hagaxka magikorik. Horregatik, hainbatek jotzen dute homeopatiara edo antzeko sasi medikuntzetara».

Albo ondoriorik gabeko ura eta azukrea, beraz. Zer kalte egin dezake? Maiatzean Italia aztoratu zuen gertakaria erantzun bat izan liteke. Antibiotikoa erabili beharrean, otitis larria zuen zazpi urteko ume bat homeopatiarekin besterik ez zuten tratatu gurasoek, eta hil egin zen. «Gezur batean oinarritutako botika batek beti egingo du kalte», ohartarazi Eider Carton Elhuyar Zientziako kazetariak. «Beste sineskeria batzuen aurrean ahulago bilakatzen gaituelako. Homeopatia probatzen duzun modu berean, beste gauza batzuk probatzen dituzu. Normalean ez dago inor homeopatia hartu eta beste sasiterapiak ukatzen dituena. Lotuta doaz».

Cartonek gertutik aztertu ohi du sasiterapien inguruan gertatzen dena. Esaterako, maiatzean Josep Pamies enpresari eta petrikiloa Euskal Herrira zetorrela entzun zuenean, «sustoa eta pena» hartu zituela adierazi du. «Gainera, nire herrian [Hondarribiaz ari da] dagoen udal areto nagusian izan zen; eta gela bete zen». Cartonek udalera jo zuen, horren aurka protesta egiteko. «Oraindik erantzunaren zain nago», mintzo da, kexu.

Ausardiaren beharra

Nolatan, ba, horrenbeste kezka hitzaldi bat dela eta? Ez al da Josep Pamies multinazionalen aurkako ekintzaile bat, gizarte justuago baten alde lanean ari dena? «Ez gara ari ikuspuntuez edo iritziez hizketan. Datuen eta frogen inguruan hitz egiten ari gara. Gizon honek ukatu egiten ditu frogatuta dauden gauzak», erantzun du Cartonek.

Pamies Horticoles enpresako buruaren esanak ezagunak dira. Esaterako, esaten du GIBaren edo C hepatitisaren birusak ez direla isolatu, eta sendabelarren bitartez senda daitezkeela. Ebola sendatzeko giltza ere baduela dio. Are gehiago, bere inguruan eratutako Dolça Revolucio elkartearen webgunean minbizia sendatzeko sendabelarrak eros daitezke: 8 euroren truke. Aste honetan bertan, azken mezu «lasaigarri» bat zabaldu du: «Azaleko Minbiziaren Nazioarteko Egunean, berriro diot: eguzkia ez da minbizi eragilea; agian bai, hein batean, eguzkitik babesteko kremak».

Cartonek argi du erakunde publikoek ez lioketela hausporik eman behar horrelako mezuak zabaltzen dituen pertsona bati. Ausardia eskatu du. «Agian erakundeek beldurra diote espazio publiko bat ukatzeari. Baina pentsa, esaterako: zer gertatuko litzateke holokaustoa inoiz ez zela existitu dioen pertsona bat etorriko balitz? Ez dut imajinatzen horrelako pertsona batek hitzaldi bat ematea lortuko lukeenik, gizartean badagoelako adostasun bat horren inguruan: inork ez du izan nahi horrelako ukazio baten konplize. Baina zientziak ez du lortu estatus hori, eta Pamiesen gisako pertsonek askatasun handia daukate gezurrak zabaltzeko».

Kultura zientifikoa sustatzeko premia azpimarratu du Cartonek, baina zientziaren komunikazioan ere autokritika egiteko beharra dagoela uste du. Besteak beste, zientziaren inguruan dauden puntu ilunak salatzeko: «Zientziaren komunikazioan aritzen garenoi autokritika pixka bat egitea tokatzen zaigu, nola lortu diskurtso zientifikora erakartzeko zail diren lagun horiengana iristea. Irainen bidez kontra eginez gero, ez dugu ezer lortuko. Lubakitik lubakira, ez dugu aurrera egingo. Beste bide batzuk aurkitu behar ditugu harrapatoki horiek guztiak desaktibatzeko. Iruzurgile horiek lau pertsona engainatzeko aukera izan dezaten, eta ez ehun mila».

Izan ere, kultura zientifikoaren aldeko lanak oztopo ugari ditu. Pamiesi gorazarre egiten dioten artikuluak, esaterako, hainbat hedabidetan irakur daitezke, eta komunikabide handietan aurpegi ezagunek oso erraz zabaldu ditzakete sineskeriak. Javier Cardenas Espainiako telebista publikoko aurkezle ezagunak duela gutxi esandakoa da, esate baterako, azken adibidea: txertoen eta autismoaren arteko ustezko lotura hizpide izan du irrati batean.

Lopez-Gazpiok gogora ekarri du noizean behin zabaltzen den uste faltsu horren jatorria. «Andrew Wakefield izeneko zientzialari batek egindako ikerketa batean oinarritzen da. Baina gero frogatu zen ikerketa hori iruzurra izan zela, eta datu faltsuetan oinarritu zuela». Ondorioz, artikulua argitaratu zuen aldizkariak, The Lancet-ek, artikulua errefusatu egin zuen.

Kimikariak uste du irmo hitz egin behar dela halakoen inguruan: zalantzari zirrikiturik utzi gabe. «Ondo frogatuta dago txertoek funtzionatzen dutela. Ekarri dituzten onurak izugarriak izan dira. Jules Hoffmann Medikuntzako Nobel saridunak argi dio: 'Txertoek 1.500 milioi bizitza salbatu dituzte, eta umeak ez txertatzea krimentzat jo behar litzateke'».]]>
<![CDATA[Espazioa ere gudu zelai]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1850/016/001/2017-06-17/espazioa_ere_gudu_zelai.htm Sat, 17 Jun 2017 00:00:00 +0200 Juanma Gallego https://www.berria.eus/paperekoa/1850/016/001/2017-06-17/espazioa_ere_gudu_zelai.htm NROL-76 satelite militarra izan zen. Orain arte, inork ez du eman horren inguruko azalpen ofizialik. Estazioko tripulazioak ere ez du tutik esan.

Hurbilketa horren haritik, espekulazioak barra-barra zabaldu dira, eta hipotesi asko jarri dira mahai gainean: batzuek uste dute estatubatuarrek espazio estazioa erabili dutela beren sateliteko tresneria probatzeko, inori azalpenak eman gabe. Beste batzuek, ordea, hurbilketa eskupetik Errusiarekin hitzartu dela pentsatu dute; hori egin ezean, talka diplomatiko larria egongo zelakoan. Hirugarren aukera: kasualitate hutsa izatea.

Kontsultatutako adituak bat datoz: kasualitatea izan litekeela onartu dute, baina guztiek susmoa agertu dute. «Nahita izan bazen, satelitearen barruko sentsoreak eta bestelako teknologiak probatzeko izango zen, seguruenera», esan du Steven Aftergoodek, zeinak gobernuaren jarduera sekretuen jarraipena egiten duen AEBetako Zientzialarien Federazioan. Astronautikako aditu Daniel Marin astrofisikariaren esanetan, berriz, baliteke estatubatuarrek mezu bat bidali nahi izana. «Bestela, ez du zentzutik satelite sekretu baten inguruko arreta erakartzeak. Sentsoreak kalibratu nahi badituzte, espazio estazioaz gain, beste objektu asko daude aukeran». Norentzako mezua, ordea? «Agian Errusiarentzat, espazio estazioan parte hartzen duelako. Baliteke mezu adiskidetsua izatea, baina baita Errusiaren aurkakoa izatea ere. Kontuan hartu behar da Errusiak ez duela ezer esan, eta espazio estazioa nazioarteko egitasmo zibila dela».

Nazioarteko segurtasuneko aditu Gerald Stang analista ere zuhur agertu da. «Hori benetan hedabideek dioten moduan gertatu bada, niretzat sorpresa litzateke espazio estazioaren inguruan dagoen mugimendu bat kasualitatea izatea».

Datuak, argitara

Gertakariak agerian utzi du espazioa gerra zelaia dela oraindik ere, eta hor goian benetan gertatzen denaren inguruan ezer gutxi zabaltzen dela. Halere, eta mundu osoko zaleei esker, pixkanaka ateratzen ari dira argitara sekretupean aritzen diren objektu horien inguruko datuak.

«Teknologiaren garapena ikusita, eta espazioa gero eta objektu gehiago egonda, gertuko operazio horiek gero eta maizago izaten ari dira», azaldu du Stangek. Era berean, horrelako gertakariak gero eta gehiago azaleratzen direla dio adituak, «zerua eskaneatzeko teknologia gero eta sofistikatuagoa bihurtzen ari delako».

Teknologia horri esker jarraitu izan zaie X-37B espaziontziaren orbitei. Maiatzaren hasieran lurreratu zen, Floridan (AEB), espazioan 718 egun eman ondoren. Itxuraz, transbordadore baten antza dauka, baina txikiagoa da, eta autonomoa. Orain arte lau hegaldi egin ditu, baina inork ez daki zehazki zer egiten duen. Pentagonoaren arabera, teknologia berriak probatzeko tresna da ontzia. Marinek zalantzak ditu. «Tira, militarrek normalean ez dute esaten egia; behintzat, ez guztia. Bereziki, Pentagonoa izugarri trebea da egiak erdipurdika zabaltzen; eta, askotan, sekretu bat ezkutatzeko modurik onena guztien aurrean jartzea da». Ontziak soto txiki bat duela gogoratu du adituak: bertan sartzen dutena ezezaguna da.

Hala ere, Marinen arabera, Lurretik ontziaren jarraipena egin dutenek ez dute antzeman X-37B beste sateliteren batera hurbildu denik. «Ez dirudi, beraz, espioitza egiteko erabiliko dutenik. Izan ere, horretarako satelite mordo bat daukate. Tartean, komunikazio elektronikoak zelatatzeko sateliteak, ehun metro baino gehiagoko antenak dituztenak». AEBek ere GSAP satelite programa dutela gogoratu du, beste sateliteak zelatatzeko gai direnak. «Horiek, ordea, ez dute horrenbesteko atentzioa erakartzen».

Azken hilabeteotan beste satelite errusiar batek ere maniobra bitxiak egin dituela azaldu du adituak. «Halere, errusiarrek espaziorako duten aurrekontua ezin daiteke alderatu AEBek duten diru mordoarekin. Baina atzean ez geratzen saiatzen ari dira».

Estatubatuarren antzera, errusiarrek ere satelite interzeptoreak dituztela uste da, beste sateliteak zelatatzeko eta agian bertan behera uzteko ahalmena dutenak. Txinako espazio programa ezezagunagoa bada ere, herrialdearen rola ere gero eta garrantzitsuagoa da. Horren adibide da satelite bat txikitzeko 2007an egin zuten indar erakustaldia. Ordura arte, AEBek baino ez zuten garatua satelite bat akabatzeko teknologia. Estatubatuarrek 1985ean erakutsi zuten ahalmen hori, Soldwind izeneko satelite propioa birrindu zutenean. F-15 hegazkin batetik botatako misil bat erabili zuten. 2008an, bigarren aldiz egin zuten, USA-193 satelitea txikituz.

Urte bat lehenago txinatarrek erabilitako estrategia, ordea, bestelakoa izan zen: energia zinetikoa baliatu zuten. Funtsean, objektu bat jarri zuten orbitan, haien satelite batekin talka egiteko toki aproposean. Orbitan diren abiadurak hain dira handiak ezen, talka izanez gero, erraz txikitzen baitira.

Espazioan lortzen den abiadura bera ere, beraz, arma bat izan daiteke. Laserrak baino askoz eraginkorragoak, gainera. Izan ere, behar adinako energia duen laser arma bat lortzea ez da erraza. Militarrentzako aholkulari lanetan aritzen den RAND Corporation enpresak 2002an egindako estimazio baten arabera, arma gisa balio duen laser tramankulu bat eraikitzeko gutxienez 10 metro diametroko optika duen tresna bat beharko litzateke. Energia zinetikoak, aldiz, ez du horrenbesteko teknologiarik eskatzen.

Ahaztutako egitasmoak

Funtsean, objektu bat orbitan jarri eta jomuga baten aurka abiatzea da estrategia. Txinak egin zuen moduan, satelite bat txikitzeko erabili daiteke, baina proposamen zitalagoak jarri dira mahai gainean. Famatuena «jainkoaren makilak» izenekoak erabiltzeko egitasmoa izan zen. AEBetako Defentsa Estrategikorako Ekimenean —Ronald Reaganen «galaxien gerra» ezaguna— proposatu zuten hori. Wolframez egindako ziri handiak orbitan jartzea zen asmoa, Lurreko jomuga baten aurka erabiltzeko. Aurreikuspenen arabera, arma zinetiko horiek bonba nuklear txiki baten eragina izango lukete, baina kutsadura eragin gabe. Beste proiektu asko bezala, egitasmoa Pentagonoaren mahaietan geratu zen, eta, antza, horrelakorik inoiz ez da fabrikatu.

Gerra Hotzean espazioa armaz beteko zela uste bazen ere, gaur egun espazioaren militarizazioa inteligentzia eta komunikazioaren alorretara mugatu dela dirudi. Ideia hori azpimarratu du Aftergoodek. «Guk dakigula, oraindik ez da egon armatze bat espazioan». AEBetako sekretismoa gertutik ezagutzen du adituak. Izan ere, bera izan zen duela ia hogei urte aurrenekoz CIAren aurrekontuak argitara ateratzea lortu zuena. 2006an antzeko demanda bat irabazi zuen, kasu honetan, satelite espioiez arduratzen den NRO Miaketarako Bulego Nazionalaren programa sekretuak desklasifikatzeko. Esperientzia horretan abiatuta, eta beste hainbat herrialdetako espazio programekin alderatuz, programa estatubatuarrak «gardentasun pixka bat» baduela onartu du. «Errusiako eta Txinako programei buruz ez da horrenbesteko informazioa ematen». Sekretismoa egonda ere, nazioarteko kolaboraziorako aukera badagoela uste du Aftergoodek. «Inoiz baino beharrezkoagoa da, gainera. Espazio zaborraren aurka jotzeko eta esplorazio eta garapen komuna sustatzeko».

Radio Skylab podcastean eta Eureka blogean aritzen den Marin ez da hain baikorra. «Espazioa kolaboraziorako tresna bihurtu dela esatea gustatuko litzaidake. Baina potentziek gero eta dependentzia gehiago daukate sateliteekiko, eta horien aurkako edozein eraso gerra pizteko modukoa izan liteke». Dependentzia horretaz jabetuta, potentzia handiek horri aurre egiteko programa bereziak dituztela azaldu du astrofisikariak. «Haien sateliteak erasotuak izatekotan, AEBek eta Txinak komunikazio satelite berriak ahalik eta azkarren orbitan jartzeko programa zehatzak dituzte, kostu gutxiko suziriak erabilita. Bide horretan, komunikazioak berreskuratzeko aukera izango lukete, baita sistema goiztiarreko alertak berriro martxan jartzeko modua ere». Hori izan ezean, arazoak izango lituzkete. «Adibidez, soilik GPS sistemako bospasei satelite galduta, estatubatuarrek haien sistemetako zehaztasuna galduko lukete. Pentsa, GPSa ez da soilik erabiltzen nabigaziorako, kontinente arteko misilek edota gidatutako lehergailuek funtzionatu ahal izateko horren beharra dute».

Gardentasunerantz

Politika zehatzei dagokienez, Europako Batasunak eta beste potentziek espazioari lotutako segurtasuna bultzatu behar dutela dio Stangek. Europaren egoera gertutik ezagutzen du adituak. Izan ere, iaz gaiari buruzko txosten bat idatzi zuen EUISS Europako Batasuneko Segurtasun Instituturako. Analistak dioenez, «espazio jarduerei buruzko informazioa zabaldu behar da, gaizki-ulertzeak ekiditeko, istripuen aukera gutxitzeko eta espazioa gatazkarako eremua bihur ez dadin». Haren ustez, Galileo eta Copernicus satelite programei esker, Europa aktore garrantzitsua bilakatu da espazioaren arloan. Bertako jarduerak ezkutatzea gero eta zailagoa dela dio adituak. Ondorioz, «oinarrizko gardentasuna eta konfiantza eraikitzeko neurriak» beharrezkotzat jo ditu.

Ez dirudi erronka erraza denik: zenbakiak ikustea besterik ez dago. UNOOSA Nazio Batuen Espazio Gaietarako Bulegoaren arabera, 2017ko maiatzera arte, gizakiak 7.710 objektu artifizial jaurti ditu espaziora. Hainbatek mundu urrunetarako bidea hartu badute ere, gehienak Lurraren inguruan satelite gisa gelditzeko diseinatu dira: halako 4.486 objektu daude. Horietatik, 618 ez daude erregistratuta Nazio Batuek duten datu base ofizialean.

Espazio objektuen jarraipena egiten duen N2YO datu basearen arabera, 556 satelite militar daude zeruetan; askotan, ordea, izaera zibilaren eta militarraren arteko aldea oso lausoa da, eta zenbakia, hortaz, handiagoa izan liteke. Horietako edozein izan daiteke gatazka berrietarako aitzakia ala nazioarteko segurtasuna bultzatzeko tresna.]]>