<![CDATA[Lander Arretxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 23 Feb 2019 18:27:30 +0100 hourly 1 <![CDATA[Lander Arretxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ikusi izan banu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1961/036/002/2019-02-21/ikusi_izan_banu.htm Thu, 21 Feb 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1961/036/002/2019-02-21/ikusi_izan_banu.htm
Ez dakit beste institutuetan nola izango zen, baina gurean behintzat, saio horiek ziren genero-rolek —orduan ez genekien feminismoa bazenik ere— zuten zamaren froga definitiboa. Ziur asko, ordurako gehientsuenok hasiak ginen gure sexualitatearekin jolasean —zer diren masturbazioa ez esateko eufemismoak— baina neska edo mutilen multzoan kokatua izan, oso bestelakoa zen saio haietan hartzen genuen jarrera. Mutil gehienok harrokeriaz kontatzen genituen gure ustezko balentriak. Neskek, aldiz, irmoki ukatzen zituzten. Gure sexu bizitza hasiberriaren berri anonimoki eman genuenean ere, argiak ziren estatistikak: neskak ez ziren masturbatzen, eta mutilak, aldiz, bai, konpultsiboki. Gerora kintako bazkari nostalgikoetan hitz egin izan dugu inoiz, eta argitu dugu kontua: proiektatu behar genuela sentitzen genuenaz gehiago esaten zuten zenbaki horiek, gure orduko praktikez baino.

Hamahiru urte joan dira ordutik; gaurko nerabeek akaso beste modu batera biziko dute. Ez da alferrik egin rol horiek hausteko ahalegina hainbat lubakitatik. Baita fikziotik ere. Besteren artean, bi telesailek lortu dute edukiak funtzio pedagogikoa bete behar duenean ia ezinezkoa izaten dena: bestela ere arretaz eta plazerez ikusteko modukoa den zerbait sortzea. Sex Education ingelesa da bata: esperientziarik ez duen arren ikaskideei sexu-hezitzaile zerbitzuak eskaintzen dizkien nerabe lotsatiaren istorioa du ardatz. Big Mouth animaziozko telesaila bestea: eskatologia eta eduki (ustez) hezitzailea uztartzen ditu, pubertaroan dauden nerabeen gorabeherak umorez kontatuz. Ez ditut (oraindik) osorik ikusi, ez dakit institutuetako estatistikak aldatuko ote dituzten... Baina horiez hizketan, adinkide bati baino gehiagori entzuna diot azken asteetan: ai, hau bere garaian ikusi izan banu...]]>
<![CDATA[Negozioak agintzen du]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/036/003/2019-02-19/negozioak_agintzen_du.htm Tue, 19 Feb 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1901/036/003/2019-02-19/negozioak_agintzen_du.htm
NBAko jokalari onenak jaialdi berean biltzen dituen All Star ekimena izan da pasa den asteburuan Charlotten. Milaka miloi euro ordaintzen dituzte han eta hemengo telebistek gizonezkoen saskibaloiaren izarrek jokatzen dituzten lehiak eta partidak erakusteko. Larunbat gauez —berariaz, kasualitatez edo insomnioa arintzeko— abilezia txapelketa, mateena edo hirukoena ikusi duenik bada, badaki: espektakuluaren zerbitzura diseinatutako asteburua da, arreta mantentzeko ezintasuna dutenen neurrira egindakoa. Zuzeneko emisioa izanda ere, gerora editatutako laburpena dirudi: zientoka kamera tartekatzen dira; atal bat amaitu orduko, hasten da hurrengoa; eta jokalekua prestatzen duten bitartean, bestelako emankizunak —dantzak, antzerkiak...— erakusten dituzte, segundo bat bera galdu gabe. Zirragarria da. Edo itogarria. Nondik begiratzen den.

Ez da alferrik NBA kirol profesionalean diruak agintzen duela agerikoena den kirol txapelketa. Ondo dakite hori zein taldetara joango diren erabakitzerik ez duten jokalariek: «Negozioa da hau».

Datorren asteburuan, mundu zabaleko miloika begi izango dira berriro AEBetara beha. Zinemaren Oscar sariak banatuko dira Los Angelesen. Hiru ordu pasa irauten duen emankizuna luzeegia omen da, ordea; ez ei da nahikoa erakargarria eskubideak prezio nahi bezain puztuan saltzeko. Pentsa: sarietako lau —argazkigintza, makillaje, jantzi-diseinu eta animaziozko labur onenari dagozkionak— iragarkien tartean banatzea erabaki dute. Multi-pantaila garaiotan, garesti dago arreta. Negozioak agintzen du. Baina itxuraz, negozioak bakarrik ez. Sektoreko profesionalen kexa nabariak entzun ostean, atzera egin eta sari guztiak zuzenean eskainiko direla iragarri du Akademiak. Aurten, bederen.]]>
<![CDATA[Txillardegi ikasgeletara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1912/028/002/2019-02-14/txillardegi_ikasgeletara.htm Thu, 14 Feb 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1912/028/002/2019-02-14/txillardegi_ikasgeletara.htm Txillardegi. Haren lana eta ekarpena aldarrikatu duenik beti izan bada ere —abian da Donostiako Udal Liburutegiari haren izena jartzeko eskatzen duen mugimendua—, oraintsu, eta euskara batuaren 50. urteurrenaren aitzakian, hasi dira ahots horiek ozendu eta sendotzen. AEK-k Korrikaren aitzakian osatzen duen dokumentala berari eskaini izana da horren froga. Kote Camachok zuzendu du lana, eta Txillardegiren agerpen publikoak eta adierazpenak dira ardatz nagusia.

Asmoa besterik bazen ere, dokumentalak balio du, halaber, artxiboko irudien bidez millennial-oi ETB noizbait hutsetik sortu zela gogorarazteko. Gauza batzuk nabarmen aldatu dira —badira emakume batzuk euskalgintzako ardura karguetan, eta Mikel Olazabalek orduko kalpar eta bizar oparoa galdu ditu bidean—, eta beste batzuk ez horrenbeste: ETBk gaztelaniazko edukiak sortzen jarraitzen du (nahiz eta erdarazko kateen eskaintza areagotu den), eta, tarteka, euskaldunei gaztelaniaz erantzuteko eskatzen zaie oraindik.

Baina Txillardegiri ukatutakoaren erreparazioan pausoa izateaz gain, ETBren ikusleak xaxatzeko izan dezakeen gaitasunaz landa, dokumental laburrak badu beste alde praktikoago bat. Badira ikus-entzunezkoari zukua ateratzen dakiten komunikatzaile paregabeak, hitz egiten hasi orduko harrapatzen gaituztenak. Eta Txillardegi, beste gauza askoren artean, bazen hori ere. Haren ateraldiak eta anekdotak entzunda eta dokumentalak duen tonu epikoarekin, puskaz interesgarriagoa bihurtzen da testuliburuetan urruneko kontu aspergarria dirudiena: euskara batuaren sorrera, Txillardegiren beraren literatur ibilbidea, euskalgintzak frankismotik hona egin duen bidea… Youtuben dago, esku-eskura, eta nerabeek jasateko moduko iraupena du, gainera. Jar dezatela, mesedez, eskola eta institutuetan. ]]>
<![CDATA[Albistegia albiste]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/044/002/2019-02-12/albistegia_albiste.htm Tue, 12 Feb 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/044/002/2019-02-12/albistegia_albiste.htm
Itsasotik haragokoa da azkena albiste bihurtu den albistegia. Erresuma Batuko Sky News kateak 30 urte bete berri ditu; eta ospatzeko-edo, nola lan egiten duten erakusten duen emankizun berezia egin dute. Egia esatera, ez dute asmatu aurrez egin gabea den ezer. Orain urtebete eskas, Kanaldudeko kideek proiektu berria aurkezteko erakutsi zituzten euren telebistaren tripak. Sky Newsen, ordea, etenik gabeko zuzeneko emankizuna egin dute hainbat orduz, katearen emisioa eta katearen barrenak, biak batera ikustea ahalbidetuz. Meta-albistegia omen.

Oihartzuna izan du ekimenak. Baita txarrerako ere, haterrek ez baitute kritikarako aukera galdu: proposamen bileretan oso ideia kaskarrak botatzen dituztela, asper-asper eginda diruditela langile guztiek... Gaixoak. Bestela ere bada nahikoa zama egunero-egunero —baita munduarekin haserre zaudenean ere— milaka lagunek epaituko duten zerbait sortu beharra. Nor legoke prest bere lanaldi osoa pantailaren mugaz bestaldeko biztanleen zelatapean jartzeko?

Baina ikuslearen sofa erosoan gaude gu, eta bertatik badu bere zera guk pantailan ikusten dugun hori osatzeko atzean dagoen lan, tirabira eta tresneria guztia ezagutzeak. Pentsatzen jarrita, eta formatu morbozaleak Euskal Herrira ekartzeko joerarekin jarraituz, ez litzake ideia txarregia bolada batez euskal albistegiak reality bihurtzea. Nork bere etxetik konprobatu dezala nola erabakitzen den ETBn zer den albiste eta zer ez; zergatik aldatzen den —eta batez ere, zergatik luzatzen den— edukia ETB1etik ETB2ra; edo nola lortzen duten Hamaika telebistan, modu ia miragarrian, albistegia osatzea nahi baino baliabide mugatuagoekin. Albistegiek kontatzen digutena, tira, gehien-gehienetan, aurrez irakurria dut han edo hemen. Baina atzean dagoen guztia? Hori bai, hori arretaz ikusiko nuke.]]>
<![CDATA[Etxe barrutik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/028/002/2019-02-07/etxe_barrutik.htm Thu, 07 Feb 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/028/002/2019-02-07/etxe_barrutik.htm Mihiluze-ko aurkezle bikotea osatzen zutenekoa burutik kendu. Ilaski Serrano eta Kike Amonarriz. Kike Amonarriz eta Ilaski Serrano. Askoren imajinarioan toki konpartitua izateaz gain, hainbat ezaugarrik berdintzen ditu. Biak dira erregistro oso zabalean aritzeko kapaz, gai konplexuenak modu argian —arinean izan gabe— komunikatu zale, eta biek egiten dute lan arduraz, non dauden eta zertan ari diren jakitun; ezer ezkutatu gabe bada ere, eragiteko bokazioz. Euskalgintzatik, feminismotik...

Kike Amonarrizek aste honetan bertan Ahoz aho saiora egindako bisitak elkartu ditu azkenekoz. Ohiko rola utzita, elkarrizketatuaren paperean aritu da bera, eta puntua jartzen aldiz, saioko aurkezle Ilaski Serrano. Hizpide hartu duten gaia ere ez da batere ohikoa izan: meta-telebista ariketa eginez, euren etxearen —hala esaten diote ETBri bertako langileek— norabideaz eta etorkizunaz aritu baita Amonarriz. Serranoren konplizitatearekin, Eusko Legebiltzarrean EITBren erreforma integrala aztertzeko sortu den lantaldean aurkeztu duen txosteneko hainbat puntu azaldu ditu. Laburbilduz, dioena da asko aldatu dela Euskal Herriko egoera soziolinguistikoa ETB sortu zenetik —euskararen ezagutza asko hazi da, erabilera ez hainbeste—; eta ezinbestean, estrategia aldaketa eskatzen duela horrek. Bide berri horretan, euskarazko edukiak lehenestea eta erdarazko kateak elebidun bihurtzea proposatu du.

Baina lehenago ere —bat baino gehiago aspertzeraino— zutabeotan maiz aipatu ditugun kontu horiez gain, bestelakoak ere esan ditu Amonarrizek. Tartean, hauxe: euskalgintzatik errazegi kritikatu izan dela ETB, eta hori akatsa dela, euskararen normalizaziorako ezinbestekoa delako. Ez zaio arrazoirik falta. Badaezpada, eta joera hori ez areagotzeko, neuk ere utziko diot pixka batean kexati eta haserre ETBren hizkuntza politikaz idazteari. Akabo soziolinguistika, normalizazioa eta gisako hitzak bolada —ahal dela luze— baterako. Ez dakit galtzen ari garen, galtzen ari diren, edo galduta gauden, baina etxe barrutik eragiteko prest eta gogotsu dauden langileak badirela gogoratuta, itxaropentsuago nago. Bai, behintzat, datorren astelehenera arte.]]>
<![CDATA[Galtzen ari gara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/036/002/2019-02-05/galtzen_ari_gara.htm Tue, 05 Feb 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/036/002/2019-02-05/galtzen_ari_gara.htm
Funtsean, motibo nagusia bat da: ohitura falta. Edo hobeto esanda, zinema, telesailak eta telebista, oro har, erdaraz ikusteko ohitura. Alegia, arrotza egiten zaiguna ez dela (soilik) Harry Potterrek erabiltzen duen euskara mota; ezpada Harry Potterrek —jakina denez, beti egin duen moduan— ez gaztelaniaz hitz egitea.

Telebista da —sareko edukiak barne ahozko hizkuntza estandar bat normalizatzeko tresna eraginkorrena. Eta telebistan, (besteak beste) fikzioa. Horregatik da alferrikakoa azpidatziak vs bikoizketa eztabaida. Euskarazko fikzio ekoizpenak hain (lotsagarriki) urria izaten jarraitzen duen artean behintzat, biak direlako beharrezko. Edozein hizkuntzatako edukiak erdaren zubi lanik gabe gozatu ahal izateko bata. Ahozko euskara erdarak bezain naturala sentitzeko bestea. Lehendik ere susmatzekoa zena begi-bistako bihurtu du Bikoiztaile Euskaldunen Elkarteko kideek grebari ekin izanak. ETBren fikziozko eduki propioen ekoizpena bezainbeste jaitsi da bikoiztutako edukien kopurua: garai batean, urtean mila ordu baino gehiago bikoizten ziren. Ehun ordu izango dira aurten. Hain da haien egoera kaskarra non jada ez omen duten galtzeko ezer. Baina, ia oharkabean, euskarari buruz gehiago hitz egin beharko ez dugun eguna irrikaz espero dugunok egunero ari gara galtzen. Baita honekin guztiarekin harritu eta sumintzeko gaitasuna galdu badugu ere.]]>
<![CDATA[Demagun]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/028/002/2019-01-31/demagun.htm Thu, 31 Jan 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/028/002/2019-01-31/demagun.htm
Demagun garai onak eta ez hain onak tokatu zaizkizula. Uztartu behar izan duzula aktore jarduna bestelako lan batzuekin. Izan zarela irakasle, tabernari... Demagun makina bat aldiz tokatu zaizula doan egitea lan: batzuetan, zuk hala nahi zenuelako; beste askotan, kontaktuen, ikusgarritasunaren eta mesedeen izenean; ez zegoelako «gauzak egiten» jarraitzeko beste biderik.

Demagun azken boladan ez duzula egonkortasun apur bat emango dizun lanik aurkitu. Ez zaituztela garai bateko ekoiztetxeetatik aspaldian deitu. El Conquistador del Pacífico-ko castingaren bidez ez bada, ez duzula ETBn toki bat topatzerik. Antzerki lanetan belaunaldi berriagoetako aktoreak ari direla jo eta su. Haiek ikusita pozten bazara ere, ez dago denentzako lekurik. Demagun zine zuzendari batekin adostua zenuela bere filmeko protagonista izatea, baina proposamenak ez duela Eusko Jaurlaritzaren diru laguntzarik jaso.

Demagun aktore lanetan jarraitu nahi duzula, eta beste biderik ezean, Espainiara begira jarri zarela zu ere. Han bai, egiten direla, mendebalde osoan bezala, inoiz baino arrakasta gehiago duten telesailak. Demagun dozenaka casting egin dituzula. Aurrera egiten duzunean, soilik euskaldun estereotipatuaren azalean jarri nahi zaituztelako dela. Ez zaudela horrekin batere eroso, baina egin duzula hala ere. Instagrameko kontu bat behar izan duzula sortu.

Demagun eskaintza berri bat iritsi zaizula. Dirudienez, zure neurrikoa izan daitekeela. HBOk ekoitziko duen telesail baterako dela. Arrakasta badu, ate berriak irekiko dizkizula. Demagun telesail hori liburu saritu bezain polemiko batean dagoela oinarritua. Mariano Rajoyk txalotu duela. Euskal gatazkaren errelato jakin bat betikotzeko bidezidorra nahi duela izan. Demagun ezin duzula aspaldian Ruper Ordorikaren abesti hura burutik kendu. Nola zen? Zaindu maite duzun hori...]]>
<![CDATA[Bella ciao]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1878/036/002/2019-01-29/bella_ciao.htm Tue, 29 Jan 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1878/036/002/2019-01-29/bella_ciao.htm
Bada Pink Floyd arropa marka bat dela uste duenik, baden bezala Nina Simoneren tixertak janzten dituenik haren bizitza eta borroken berri batere izan gabe. Bella Ciao abestiaren txanda heldu da orain. Berriz. Bigarren Mundu Gerran nazien eta faxisten aurka ari ziren partisano italiarrek abesten zuten kanta da jatorriz, baina belarri guztietan ez du oihartzun bera eragiten. Bere amonari tarteka entzuten zion doinua da nire pisukide italiarrarentzat, gero gaztaroan bere egindako himnoa; 13 bat urte izango nituela ezagutu nuen nik, Nafarroa Oinez edo gisako batean, Banda Bassotiri esker; adoleszentzia etiliko eta ameslari baten soinu banda da. Eta orain, mundu zabaleko belaunaldi gazteago batentzat, zera da: La Casa de Papel telesaileko lapur heroikoen ospakizun abestia.

Itziar Ituño aktorea protagonista duen telesailak sekulako arrakasta izan du. Netflix plataformaren bidez, gaztelaniaz egindako inoizko telesailik ikusiena bilakatu da, eta nazioarteko Emmy bat irabazi du. Formula eraginkorra da: bikain uztartzen ditu ekintza eta harreman pertsonalen gorabeherak; eta bestela ere nahiko kolokan dagoen justiziaren zentzua jartzen du auzitan, lapur sentibera, bihotz oneko eta leialak erakutsiz. Askatasun eta borrokaren aldarria egiten dute, Bella ciao abestuz eta mundu osora zabalduz. Dena ez da txarra izango. Faxismoa gero eta antzemangarriagoa da: kalean, bozetan, diskurtsoetan. (Genero ikuspegitik kanpo) partisano italiarren abestiek ez dute batere gaurkotasunik galdu; haien borrokek ere ez. Baina espainiar Estatuko taxilariak greban dauden honetan titulu hau hautatu du zenbait hedabidek: «La Casa de Papel-eko abestia kantatu dute Madrilgo taxilariek».]]>
<![CDATA[Baskitisa baino gehiago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/002/2019-01-24/baskitisa_baino_gehiago.htm Thu, 24 Jan 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/002/2019-01-24/baskitisa_baino_gehiago.htm Baskitis esaten diote probokatzaileenek. Elkartasuna beste batzuek.

Deitura edozein duela ere, estimu horrek eta Katalunian preso politikoek (in)justizia gai zentral bilakatu izanak azaltzen dute herenegun gauean jazotakoa: kartzelan 800 egun bete dituzten Altsasuko gazteak ardatz dituen Feridas obertes dokumentala eman zuten TV3n, loreak, txaloak eta milaka kataluniarren arreta bereganatuz. Sense ficciò izeneko saioak hamar urte —atzoko saioarekin ospatu dute urteurrena— daramatza klase guztietako dokumentalei tokia egiten, baina inoiz gutxitan lortzen du atzokoaren pareko arrakasta. TV3eko dokumentala izan zen egun osoan Katalunian gehien ikusi ziren saioen artean bigarrena.

Dokumentalak berak ere badu meriturik. Adituen ikuspegia eta bizipen pertsonalagoak ondo uztartuz eta errealizazio zainduarekin osatu du Bas ekoiztetxeak, Anna Sanmarti eta Albert Seguraren zuzendaritzapean. Altsasuko gazteen hariari tiraka, gai zabalagoetaraino ere heldu dira, gainera: Espainiar Estatuaren errepresio tresnak, gatazkaren ondorioak, ETAren amaieran Espainiar Gobernuak izan duen jarrera...

Sare sozialetan ere oihartzun deigarria izan du, askoren elkartasun sena pizteraino. Pentsa: gaur goizean zehar Euskal Etxean salgai ditugun Altsasukoak aske kamisetak nola eskuratu galdetzen duten dozena erdi e-mail jaso ditugu.

TV3k nola ETBk ere gaurkotasunezko erreportaje sozial landuetan aurkitu du bere lan-ildo bereizgarrienetako bat. Emaitza onak ekartzeaz gain, pixka bat baretzen du katearen funtzio publikoa aldarrikatzen dugunon ezinegona. ETBn ere dokumentala ikusi ahal izango da; bitxia den arren, geroago. Igandean izango da, 22:00etan ETB2n, 360º saioaren tartean. Orduan jakingo dugu ETB2 edo TV3en dokumental bera begi desberdinekin ikusten den edo ez. Gora egingo du kamiseta eskariak Euskal Herrian ere?]]>
<![CDATA[Goazen aitortzera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1878/036/002/2019-01-22/goazen_aitortzera.htm Tue, 22 Jan 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1878/036/002/2019-01-22/goazen_aitortzera.htm Go!azen telesailaren alde.

Kontra aritzea errazegia delako izango da, agian. Bistan da: Basakabiko udalekuetako gorabeherak kontatzen dituen telesaila arina da, maitasun erromantikoaren oihartzunak kutsatua, azalekoa. Ez du inongo pentsalari edo pedagogo aurrerakoiek jendarte hobe bat sortzeko tresna eraginkorrenen zerrendan kokatuko. Baina ez dezagun ahaztu zer eta zeinentzat den: nerabezaroan eta nerabezaroaurrean daudenentzako fikziozko lana da; orain eta hemen, publiko hori erakarri eta erreferentziazko bilakatzeko behar dituen elementuak dituena. Zenbakiei begira jarrita: adin tarte bereziki erabakigarri batean euskarari —eta euskal musikari— toki esanguratsua ematen dio.

Helduentzako edukietan aspertu egiten gaituzte zurikeriak eta moraleja esplizituegiek. Pertsonaia ilunak eta oker jokatzen dutenak nahi ditugu ikusi. Zergatik ez pentsatu akaso gazteagoek ere nahi dutela antzekorik? Haiek ere gai direla irakasgai kutsu nabarmenegia usaindu eta horri ihes egiteko? Besterik da ea itxuraz azalekoa den planteamendu horren barruan zeharka eduki hezitzaile batzuk sartu behar ote diren. Baiezkoan nago, baina telesaila osorik ikusi gabe ere ausartzen naiz esatera dagoeneko ari direla horretan: tokia egiten bullying-aren ondorioei, LGTBI harremanei, familia eredu ez (horren) normatiboei...

Memoria selektiboa da gurea. SuperBat, Vicky Bikingoa eta Pipi Galtzaluze gogora ekarrita, gure hezkuntza telebisibo infantil eta adoleszentea puskaz eredugarriagoa izan zela defendatzea autoengainu hutsa da. Gu gara ETB1en Shin Chan ematen zutenean etxera irrikaz joaten ginenak, Doraemon eta Nobitaren istorioak —bere genero rol eta mezu ezin zalantzagarriagoekin— miretsi ditugunak. Rebelde Way, Los Serrano, High School Musical, One Tree Hill eta abarrek telebistari pega-pega eginda izan gaituztenak. Gauza asko da Go!azen, eta ez denak onak, baina jarri ETB2 edozein arratsaldetan. ETBk helduak nerabeak baino puskaz okerrago hezten, eta (des)informatzen gaitu.]]>
<![CDATA[Rol jolasean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1878/036/001/2019-01-17/rol_jolasean.htm Thu, 17 Jan 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1878/036/001/2019-01-17/rol_jolasean.htm
Millennial-ak azkar aspertzen gara ordea. Pizgarri berrien bila ari nintzela otu zait rol are zehatzagoa hartzea: ETBko fikzio arduradunarena. Aspaldian ez dugu bere lanaren emaitzen berri, baina izan, ba omen da bat. Aurreko balorazio irizpideei berria gehitu behar izan diet hortaz: Euskal Herrian eta ETBk dituen baliabideekin ekoitzi daiteke? Aurreikuspen guztien kontra, eta bi iragazkiak pasata, baiezkoaren multzoan morxdoxka bat geratu zaizkit oraindik: Girls, This is Us, Love, Catastrophe, Happy Valley eta Shameless. Gaur egungo istorioak, originalak eta gutxi-asko egingarriak denak.

Bistan denez, akats larriren bat egin dut prozesuan zehar. Kale egin dit irizpideren batek, barkaberegia izan naiz, edo ez dut zegokidan rola behar bezain ongi ordezkatu. ETBko fikzio arduradunaren bereizketan baiezkoaren multzora ez da bakar bat ere iristen. Bitartean, ikusgai dauden telesailen kopurua agortezina da ia. Netflix, Amazon Prime, HBO, Movistar+... Nondik hasi?]]>
<![CDATA[Ez ote da izango...]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/036/002/2019-01-15/ez_ote_da_izango.htm Tue, 15 Jan 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/036/002/2019-01-15/ez_ote_da_izango.htm
Ez dago borobil eta zuzen erantzuterik; edo bestela esanda, biek merezi dute baiezkoa. Baina galdera horrek badakar berarekin beste bat, telebista publiko bat kudeatzen duenak derrigor bere buruari egin beharrekoa: zein da gure egitekoa, gehiengoak kontsumitzen duen hori sortzea? Edo kontsumo horretan eragiten saiatu eta bide berriak zabaltzea? Funtsean, bi aukeren arteko oreka ia ezinezkoaren bila aritzea da ETBren eginkizuna. Dirudiena baino zailagoa da: bestelako euskal telebista indartsurik ez dagoen neurrian, bi hutsuneak bete behar ditu: telebista publikoarena, eta baita pribatuarena ere. Horrek azaltzen du zergatik ekoitzi diren ETBn azken urteetan Espainiako kate pribatuetan nagusi diren horien gisako saioak: azalekoak, sentsazionalistak eta lehia oinarri dutenak... Beste askori bezala niri auzolotsa eragiten badidate ere, arrakasta izan dute askok, eta horren aitzakian, ETBk bide hori ustiatzen eta sustatzen jarraitzen du. Nago ez dela biderik onena, baina euskararen normalizazioaren izenean egiten denean, badu gutxienez bere azalpena. Ba al du, ordea, zentzurik gaztelaniaz ere bide hori jorratzeak? Zertarako? Ikusle zenbakietatik harago, zein da El Conquistador del Pacifico gisako saioen helburua? Gaztelaniaz bada, eta ez badu hedabide publiko baten oinarrizko funtziorik ordezkatzen, zergatik egin horrenbeste diru eskatzen duen saioa?

Erantzuna audiometroan bilatu ohi da: hori omen da ikus-entzuleek nahi dutena. Hainbat hiriburutan gaztelania hutsean afixa erraldoiak jartzeko hartutako lanak salatzen ditu, ordea. El Conquistador del Pacifico bada jendeak nahi eta ikusten duena, zergatik ez gorde sustapenerako dirua zabaltzeko zailtasuna duten saioetarako? Ez ote da izango apustua dirudien baino arriskatuagoa dela? Ez ote da izango ikusle datu altuak behar dituztela gaztelaniazko saio sentsazionalista bat egiten jartzen den diru publiko guztia zuritzeko?]]>
<![CDATA[Laburregi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/028/002/2019-01-10/laburregi.htm Thu, 10 Jan 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/028/002/2019-01-10/laburregi.htm Gutuberrak bigarrenez hizpide hartzera. Baina ez, ez da hori (bakarrik). Miren Maniasen Erronka berririk zailena zutabea irakurri nuen atzo, eta bere hitz onek xaxatuta, falta zitzaizkidan hiru atalak ikusi nituen segidan; espero baino gusturago ikusi ere. Funtsean, jarraitzen dut aurrez idatzitakoari temati eusten —pena da baliabide gutxi izanda transmedia izaera emateko lan gehigarria ere euren gain hartu izana—, baina antzeman dizkiot aurrez aipatu gabe utzitako beste zenbait dohain.

Aktoreen lanak hobera egin du azken hiru ataletan. Dialogo luzeagoak eta sentimendu ilunagoak antzeztu dituzte, eta hala ere, lehen ataletan baino sinesgarriago begitandu zaizkit. Edurne Azkarate —aurkezle papera utzita—aktore lanetan agertzen da aspaldiko partez, eta Nerea Arriolak umoretik haragoko erregistroetara moldatzen badakiela frogatu du. Aipamen berezia merezi du Axeñ Egañak ere: ausardia behar da 80 urteren bueltan websail bateko paper umoretsuari horren duin eusteko.

Interpretazio lanetik harago, Gutuberrak-ek badu ezohikoa den beste ezaugarri bat. Gaur egungo arazoez mintzo da: etxegabetzeez, jokoak eragiten duen menpekotasunaz, familia eredu ez-konbentzionalez, sare sozialek baldintzatutako egoez... Negargarria bada ere, apenas jorratu diren gai horiek euskaraz eta ikus-entzunezkoan.

Oro ez da urre, dena den. Gutuberrak laburregia iruditu zait; bai atal kopurua, eta baita atalen luzera ere. 10-15 minutuan dena kontzentratuta, zaila da pertsonaiak komeni beste garatu eta ikusleak haiekin enpatizatzea. Gertakizun segida ere azkarregia egiten da askotan, sinesgarritasuna kaltetuz. Gaiak eta pertsonaiek ematen dute 30 minutuko 10 ataleko telesaila egiteko. Pena da. Itxuraz —esperimentu merkeetatik harago— ETBk erabaki du ez dugula halakoen beharrik. ]]>
<![CDATA[Aukeran ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/036/003/2019-01-08/aukeran_ez.htm Tue, 08 Jan 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1879/036/003/2019-01-08/aukeran_ez.htm Black Mirror-en Gabonetako atal berezia plazaratu zuela. Charlie Brooker gidoilariaren sailaren jarraitzaileek ez ezik teknofiloenek irrikaz espero zuten atala ikusgai dago; eta horrekin batera, baita auzitan ere. Bestela ezin zitekeenez, hasi da iritzi festa.

Inoiz baino bereziagoa izango zela zioten iragarpenek: «Bandersnatch, helduentzako lehenengo ikus-entzunezko interaktiboa». Lehen aldiz, plataforma handi batek ikusleari eman dio erabakitzeko ardura; pertsonaiekin jolastekoa; dozenaka bide paraleloren artean hautatzekoa. Edo hala uste genuen, behintzat.

Funtsean, ikusleari jolasteko aukera ematen diola sinetsarazita, ikuslearekin jolasten den pieza baita Bandersnatch. Soilik modu interaktiboan konta zitekeen istorioa osatu nahi izan du Brookerrek, eta horretarako, keinuz jositako lan autoreferentziala ondu du. Bi aldiz irakurtzekoa da azalpena: «Hautatu zure abentura» gisako liburu batean oinarritutako «hautatu zure abentura» gisako bideo jokoa osatzen ari da «hautatu zure abentura» gisara mugiarazteko aukera dugun protagonista. 28 erabaki hartuta, azken amaieraraino iristen dena paradoxarekin topatuko da ordea: ez du ezer erabaki. Erabakitzea, finean, ilusio bat besterik ez da.

Zaildu egiten du horrek «gustatu zaizu?»-ri irmo erantzutea. Ikuslearekin jolasteko modu gisa —originalegia izan gabe—, dibertigarria da; eta ezohikoa den neurrian, ikus-entzunezko esperientzia iradokitzailea izan daiteke. Baina kontakizun edo istorio gisa, kaskarra da; hautatzen duzun bidea hautatzen duzula.

Susmoa dut ez dela (soilik) gidoilarien gabeziaren ondorioa; interaktibo izaerak berak badakarrela istorio bikainak kontatzea izugarri zailtzen duen oztopo bat: erabakiek esaten digute pertsonaia bakoitza nolakoa den. Horren arabera maitatu edo gorrotatzen ditugu. Haien partez guk erabakitzen dugunean, protagonistek interes guztia galtzen dute, eta kolpetik, —horra beste paradoxa bat— ez zaigu batere axola zer gertatzen zaien.

Eduki interaktiboak jarraituko du bere bidea, baina «ohiko» telesailetan protagonista gero eta konplexu eta erakargarriagoak aurki ditzakegun garaiotan, nekez ordezkatuko ditu. Istorio baten berri izateko bada, aukeran nahiago ez aukeratu.]]>
<![CDATA[Ez da anekdotikoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/028/002/2019-01-03/ez_da_anekdotikoa.htm Thu, 03 Jan 2019 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1876/028/002/2019-01-03/ez_da_anekdotikoa.htm
Egun bat eta bakarra nahikoa izan da ETBk informazioa emateko duen moduarekin erreta gaudenak beste behin sumintzeko. Iñaki Apalategi bertsolariak salatu du Twitterren —froga gisa balio duen Youtubeko grabazio eta guzi—: herenegun iluntzean, artean urteko lehenengo egun ajetsua zela, 2018an izan dugun eguraldiaren errepasoa gaztelania hutsean eman zuten ETB1en. Hasi eta buka. Sare sozialetan galdetu duen arren, inork ez omen dio eman azalpenik.

Jakin-minak jota, Nahieran-en egin dut bilaketa. Dirudienez, eguraldiaren errepaso hori bera eman zuten 2018ko azken egunean ere. Bi hizkuntzatan: ETB1en, euskaraz; gaztelaniaz, ETB2n. Pentsatzekoa da, beraz, hurrengo egunean ETB1en gaztelaniazko bertsioa jarri izana ez dela asmo txarreko erabaki kontzientea izan, programazio akatsa baizik; langile gehienak senide artean edo ajeari buelta emateko ahaleginean dauden egun bat tokatu izanak eragindakoa, ziur asko. Kasualitatea. Zorte txarra.

Baten batek esango du akats txikia dela, barkatzeko modukoa, denok egiten ditugula halakoak. Egia da. Anekdotikoa litzateke, ez banu usteko nekez gertatuko litzakeela alderantziz; kexa, damu eta barkamen segida puskaz azkarragoa eragingo lukeela hala gertatuz gero. Anekdotikoa litzateke, azaleko kontua, edonork egin dezakeen akats ulergarria, ETBk ez balu, egunero egunero, gaztelaniazko edukia lehenetsiko bere erabaki eta egiteko moduetan. Fikzioan, iragarkietan, Olentzeroren ahotan, kolaboratzaileen ordainsarietan, albistegien hurrenkera eta iraupenean edo hauteskunde gauen jarraipenean. Hala izan da 2018an. 2019ari egun asko geratzen zaizkio. Eutsi diezaiogun, beste aste batez, optimismoari. Aldatzeko garaiz daude oraindik.]]>
<![CDATA[Familia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/028/002/2018-12-27/familia.htm Thu, 27 Dec 2018 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/028/002/2018-12-27/familia.htm Euskoterapia saio frustratua egin zuen Bocabeatseko kide bat, gaubela osoa pasatuko lukeena Gabon kanten gaztelaniazko bertsio dantzagarriak interpretatzen. Tokatu zaizuna tokatu zaizula, ez gehiegi larritu. Pasatuko da. Laster.

Familiarekin elkartzeak estimatu behar genukeen funtzio argitzailea betetzen du, gainera. Nor bere burbuilan eroso bizi denean, hautatutako lagunartean goxo eta mundutik aparte, arrotzak dira albistegietan ikusten diren berriak. Ulertezinak dira hauteskunde-emaitzak, ulertezinak diren bezala Elkar fundazioaren ikerketaren zifrak edo telebistako audientzia datuak. Ez sinestekoak, harik eta familiarekin elkartu arte.

Egokitutako lehengusina, suhi, osaba eta abarrekin batzean, kolpetik birkonektatzen baitu batek errealitatearekin. Ez dago senideekin mahatsak zein telebista kateri begira jango diren eztabaidatzea bezalakorik —gustatu edo ez— ondo ondoan ditugun bestelako munduez ohartzeko; egiaztatzeko norbere kezkak eta erreferenteak zein marjinalak diren.

Neronek asko estimatzen dut etxekoekin elkartu eta janari-bueltan gure gu-an zenbat gu dauden gogoratzea. Munduen arteko zubi-lanean aritzen naiz gehiegi sufritu gabe. Baina tarteka, etsigarria ere bada. Nire arnasgune propioetara itzuli behar izaten dut, hizketagai, gogo eta bizitza-ikuspegi bertsua duten bestelako familia zabalago batzuen bila. Datorren igandean, esaterako, Donostiako Alde Zaharreko Rekalde taberna den arnasgunea agurtuko dugu lagunartean. Penaz, haserre, baina pozik. Gure burbuilan, goxo. Telebistan toki gehiago merezi lukeen jendea bada han; baita dozena bat film eta telesail osatzeko adina istorio ere; baina ez dute telebistarik. Ez dugu zein kate jarriko dugun eztabaidatu beharko.]]>
<![CDATA[Transmedia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/036/002/2018-12-20/transmedia.htm Thu, 20 Dec 2018 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/036/002/2018-12-20/transmedia.htm
ETBren babespean garatu den Gutuberrak websaila ekoitzi dutenek ondo ezagutzen dute prozesu hori. Nomofobikak-ekin euren ideiak eta asmoak erakutsi zituzten lehenengo; eta geroztik itzalpeko lan handia egiteari esker, hainbat babesle eta ETBren laguntza duen ekoizpenarekin ari dira orain. Lehen bi atalak osorik daude sarean dagoeneko: umore garratzez, etxegabetze bati aurre egin behar dion familia berezi baten gorabeherak ari dira kontatzen. Konparazio baterako, badu Shameless-en euskal bertsio xumeago baten traza.

Istorioa kontatzeko, transmedia izaera duen websaila egitea erabaki dute; pertsonaiak sare sozialetara eramanez eta plataforma desberdinak erabiliz, errealitatea eta fikzioa nahastea. Paperean ondo ematen duen hitza da «transmedia», berritzailea. Tartean diru publikoa jarriko duen inor konbentzitu behar bada, eraginkorra haren belarriak goxatzeko. Ondo jositako istorio landua osatzeko erabiltzen bada, hartzailearen esperientzia aberasteko modu aproposa ere izan daiteke.

Justuko baliabideak eta denbora gutxi duzunean, aldiz, erabaki arriskutsua da. Ez luke hala behar, baina denerako denbora eta indarrik ez dagoenean, aukeratu behar izaten da esfortzua zertan jarri. Gutuberrak-en kasuan, emaitzak asko egingo zukeen hobera transmedia kontzeptua alboratu eta ahalegin hori gidoiak eta aktore zuzendaritza fintzera bideratuz gero. Bestela ere dirudiena baino zailagoa baita halako baldintzetan istorio interesgarri bat eraiki eta ondo kontatzea.]]>
<![CDATA[Zubeldiaren erasoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/036/002/2018-12-18/zubeldiaren_erasoa.htm Tue, 18 Dec 2018 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1884/036/002/2018-12-18/zubeldiaren_erasoa.htm
Arraroa ere bada orain arte ETBk zuzeneko emankizunetatik harago ez txirrindularitza gehiago ustiatu izana. Behin hasita, elkarrizketa erdi-informaletan oinarritu eta iraganari begira jartzeak, aldiz, ez zuen inor harrituko. Horixe da funtsean estreinatu berri duten Errepide Galduak saioa: bizikleta gainean igarotako bideek lotzen dituzten han eta hemengo istorio jakingarrien bilduma. Aitzakia bestelakoa izanda ere, Onintza Enbeitak gidatzen duen Gure doinuak saioaren egitura bertsua du.

Gidari ezin aproposagoa hautatu dute horretarako: Ander Izagirre kazetari eta idazlea. Ez da Ion eta Gorka txirrindularien anaia, baina haiek beste ezagutzen ditu bizikletaren argi-ilunak, eta berezkoa du istorio bilatzaile sena. Idatzizko erregistrora ohitutakoa da, ordea: lehen atalean, bizitasuna falta izan zaio. Bizikletara igota, Donostiatik Aritxulegirako bidea egin du hainbat bidelagunek lagunduta. Tartean, nola ez, Xabier Usabiaga. Askok aurkezle lanetan ezagutu dugun arren, ibilbide laburra egin zuen txirrindulari profesional gisa. 1992ko Donostiako Klasiko iluna gogoratu dute biek, Jaizkibelen gora.

Saioak azken zatian egin du irrist. Jaizkibelgo errepideak esklaboek eraiki zituztela azaldu dute; baina bertan lanean aritu zen gizon batekin hitz egingo dutela iragarri ostean, haren ezezkoa nola eta zergatik jaso duten erakutsiz eman diote amaiera atalari. Zubeldiaren saiakera loriatsu horiek ekarri dizkit gogora: eraso itxaropentsua jo kilometro mordoaren faltan; zer eta, garaipenak eskura dirudienean, pelotoiak irensteko. Eskerrak euskal zalea esker onekoa den: txalotu eta estimatzen du ahalegina, baita esperotako emaitza lortzen ez denean ere. Ilusioz itxarongo du, leial, hurrengo saiakerarekin hunkitzeko prest.]]>
<![CDATA[Zenbat diru duzu zuk?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/033/002/2018-12-13/zenbat_diru_duzu_zuk.htm Thu, 13 Dec 2018 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/033/002/2018-12-13/zenbat_diru_duzu_zuk.htm La Resistencia saioa hemen. Baina ez; eskainiz gero bi aldiz pentsatu beharko banu ere, nire hurrengo alokairua ez du, oraingoz, Movistarrek ordainduko.

Maiz aurpegiratu dioten gisan, diruari buruzkoa da David Broncanoren elkarrizketa aurreikusezinetan jakintzat eman daitekeen galdera bakarra; behin ere huts egiten ez duena: «Zenbat diru duzu zuk?». Gonbidatu batzuek itaunari izkin egiteko modu ez-originalegiak bilatzen dituzte; beste batzuek jabetzekin lotutako datu anbiguo samarren bat aipatzen dute; eta bakarren batek, itzulinguru parearen ondoren, egiazko datua izan daitekeena ematen du. Kasu denetan da begi-bistakoa gonbidatuaren deserosotasuna; aitorpenak erabat biluziko dituen sentsazioa. Susmoa dut, ordea, deserosotasuna puztu egiten dela poltsikoko kopuruaren tamaina handitu ahala. Dagokiena baino gehiago dutela uste dutenei eragiten diela, batez ere, beldurra eta kezka. Ez baitut nik konplexu handirik kontuan 600 euro eskas eta kooperatiba batean 5.000 euro besterik ez dudala aitortzeko.

Ariketa Euskal Herriko telebistetara ekartzeko modukoa da; Gure Kasa saiora, esaterako. Hartara jakingo genuke zenbat diru (eta jabetza) duen Imanol Agirretxek; zenbat Kattalin Minerrek; zenbat Andoni Ortuzarrek; zenbat Koldo Almandozek; zenbat Ane Irazabalek; zenbat Maider Undak; zenbat Jose Luis Kortak; zenbat Izaro Andresek. Nago horren berri izateak irauliko lituzkeela zenbait aurreiritzi; azalduko lituzkeela makina bat erabaki; salatuko lituzkeela bestela itzalpean geratzen diren kultur politiken —eta bestelakoen— ondorio desorekatuak. Kultur industriako prekarioenak maiz sortzaileak diren herri honetan, oso bestelakoa baita argazkia diruari begiratzen zaionean. Gutxi hitz egiten dugu diruaz. Horrek mesede nori egiten dion kontuan hartuta, gutxi ez, gutxiegi.]]>
<![CDATA[Ez beranduegi oraindik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/036/002/2018-12-11/ez_beranduegi_oraindik.htm Tue, 11 Dec 2018 00:00:00 +0100 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1876/036/002/2018-12-11/ez_beranduegi_oraindik.htm
Zinemaren kasua bereziki da nabarmena. Bazterrotan garatzen diren ekoizpen gehientsuenak erakunde publikoetatik edo ETBtik jasotzen duten diru laguntzari esker abiatzen dira. Haien ezezkoa jasoz gero, ideia bikainenak ere paperaren zuri-beltzean geratzen dira; beti ez bada, oso maiz. Nazioartean saritu eta aitortzen diren ekoizpenak baditugu, horregatik ditugu: apustua egin delako, baliabideak eskaini direlako —diruaz ari gara, bai— eta horri esker hainbat sortzailek izan dutelako klase guztietako filmak eginaz trebatzeko aukera.

Sareko ikus-entzunezkoen munduak zinemak baino urte batzuk gutxiago ditu; eta ez da harritzekoa beti hiru pauso atzetik doazen erakunde publikoek egokitzeko denbora behar izatea. Baina eduki horiek —dela fikziozkoek, dela meme kultura osatzen dutenek, dela informatiboagoek— agenda markatu eta erreferenteak sortzeko duten gaitasuna ikusita, begi-bistakoa da diruz sustatu beharreko alorra dela: aukera berriak eskaintzen dituelako; apenas dagoelako eduki horiek finantzagarri bihurtzeko beste modurik; ikus-entzunezko sortzaile kontsakratuen lengoaiarekin zerikusirik ez badu ere, gero eta leku gehiago dutelako gure egunerokoan. Berandu da, baina ez beranduegi. Orain arte amateurtasunetik eta militantziaz soilik jorratu den bidea apur bat argi dezaketen erabakien berri izan dugu. Donostiako Tabakalerako 2deo laborategian 115.000 euro jarriko dituzte deialdi publikora aurkeztutako hainbat proiekturi bultzada emateko; garai berean, ETBk sustatu duen Gutuberrak websaila aurkeztu dute, transmedia hitz potoloa edukiz janzteko erronka izango duena. Denboran luzeagoa eta ausartagoa behar lukeen apustu baten lehen pausoak dira. Pazientzia izanez gero, emaitzak ikusiko ditugu laster.]]>