<![CDATA[Lander Arretxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 22 Jul 2019 12:19:53 +0200 hourly 1 <![CDATA[Lander Arretxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Puntu koma?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/019/002/2019-07-18/puntu_koma.htm Thu, 18 Jul 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1886/019/002/2019-07-18/puntu_koma.htm
Asteotan ETBk eskaini duen serie digitalaren tituluak ere zutabe bat idazteko aitzakia ematen du. Puntu Koma du izena. «Koma», istorioa ospitaleko ohe batean eraiki dutelako, konorterik gabe dagoen gazte baten bueltan. «Puntu koma», egoera hori ez delako abiapuntua besterik. Maialen Sorzabalbere eta Amaia Rojoren ideia originaletik —nahiz eta prozesuan asko aldatu den— abiatuta ekoitzi duten sail horrek sei atal izan ditu. Umore dosi arineko drama bat eraiki dute, istorioa eusten duen misterio kutsua galdu gabe.

Hasi orduko etorri zaio amaiera, eta, normala denez, puntako fikzioei gertatzen zaien gauza bera gertatu zaie: abiapuntu interesgarria izatea baino askoz zailagoa da —azaldu beharrekoak azalduta, baina pasatu gabe— amaiera borobila ematea. Gutuberrak-ekin batera, aurrekari interesgarri bat sortu du, hala ere. Batetik, frogatu duelako egin daitekeela sareko fikzioa umore auto-erreferentzial etengabea ez den formulak erabilita ere. Bestetik, finantzaketa bide berri baten eredu izan delako, Next Station deialdiarekin; telebista eta zinemaren munduan trebatu gabekoek ere ideiak onak eta garatzeko gaitasuna izan ditzaketela erakutsiz.

Baina, hitz jokoek markatzen dute bidea, eta hori guztia idatzi badut, websailaren izenburuak ematen didan aitzakia baliatzeko besterik ez da: Puntu Koma-k amaitu du bere zikloa, eta orain, euskarazko fikzio jarraiturik gabe geratuko gara berriz. Puntu bat, oraingoz, segidan beste bi, koma bat edo hutsune luzea etorriko diren jakiterik gabe.

Bitartean, otsailetik HBOk eskaini duen La Sala telesaila ari da eskaintzen ETB2, gaztelania batuan. Isla Audiovisualesek Kanarietan ekoitzitako thriller poliziakoa. Loreak jaso ditu, baita kritikak ere: emakume protagonistek euren bidean aurrera egiteko duten modua gizonezkoekin sexu harremanak izatea omen da. Ezin gehiago esan ikusi gabe.]]>
<![CDATA[Auzo-lotsa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/027/002/2019-07-16/auzo_lotsa.htm Tue, 16 Jul 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/027/002/2019-07-16/auzo_lotsa.htm
Buruak lanik egin nahi ez duenean ikusteko diren komedia kaskarrekin gertatzen zitzaidan lehenik. Fikzioa dela jakinagatik, pertsonaiarik baboenak ere pizten du nire enpatia zintzoa: hanka sartzen duenean, edo aurreikustekoa denean harrapatuko dutela auskalo zer egoera lotsagarritan, begiak pantailatik urruntzera behartzen nauen halako su bat pizten zait barruan. Halaxe jarraitzen dut, nire baitan ezin kabituta, sekuentzia behingoz amaitu eta arinduta arnasa sakon hartzen dudan arte: «Egon lasai, pasatu da».

Gehiegizko enpatiaren ajeak bestelako generoetara ere zabaldu zaizkit gerora. Berdin du filma edo telesaila den; thrillerra, drama edo beldurrezko istorioa; aktoreekin egindako lana edo marrazki bizidunetakoa. Dialogoa behartuegia iruditzen bazait, edo antzematen badiot azukre eta koipe gaindosirako joera barkaezin bat, deseroso sentitu, eta haserretu egiten naiz: zuzendariarekin, munduarekin, alboan dudanarekin: «Posible al da ba?».

Fikzioaren mugak ere gainditu ditu nire auzo-lotsak. Tripak dantzan jarri eta behatzak bi belarrietara eramateko moduko motiboak topatzen ditut klase guztietako saioetan: politikarien debateak eta arratsaldeetako tertuliak —elkarri mokoka eta hizkuntza gaitasun ezin eskasagoa duten ordezkariekin—, udako jaietako elkarrizketa aurreikusgarriak, sukalde bueltan egindako saioen txisteak, gonbidatuak lotsarazten dituzten entretenimendu saioak. Gaitz kontrolaezina dut, ez naiz ni —eta nire auzo-lotsa— telebistaren joerak epaitzeko neurgailu neutralena; baina gero eta gehiago kostatzen zait katez aldatzeko premia pizten ez didaten saioak aurkitzea.]]>
<![CDATA[Zigarreta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/021/002/2019-07-11/zigarreta.htm Thu, 11 Jul 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1876/021/002/2019-07-11/zigarreta.htm Barruan Gaude podcast saioan esan zuen moduan: tabakoak bizitzari zati bat kentzen dio, bai; baina azkenekoa.

Ez naiz (ohiko) erretzailea. Eta hala ere, tarteka estimatzen dut liatzeko zigarretak ematen duen koartada baliotsua. Nola bete bestela duintasunez beranduegi datorren lagunaren zain eman beharreko tartea? Zein aitzakiarekin egin ihes deseroso zauden eremuetatik? Konbertsazio bat transzendentalegi bilakatzen denean, zer egin eskuekin zigarro bat osatzea ez bada?

Antzera gertatzen da fikzioan ere: komeni izaten da pertsonaiak bigarren mailako akzioren bat egiten jartzea, dialogo luzeak hizketaldi estatiko hutsean gera ez daitezen. Aktoreei zeregin bat emateko, batetik; baina batez ere pertsonaien egoeraren berri akzio horren bidez eman ahal izateko, ahoz esplizitatu gabe. Horretarako ohiko errekurtsoa izaten da tabakoa erretzea. Baina baita polemikoa ere.

Galdetu, bestela, Netflixeko arduradunei. Azken ekoizpenetan zigarreten presentzia asko hazi dela ohartarazita —eta hainbatek Stranger Things telesailak nerabeetan izan den hazkundean eragin zuzena izan duela salatu ondoren—, datozen lanetan ahal beste mugatzea erabaki dute. Aurrerantzean, Netflixek ekoitzitako telesail eta filmetako protagonistek ez dute tabakorik erreko. Salbuespen bakan batzuekin: pertsonaiaren ezinbesteko ezaugarria erretzailea izatea bada, orduan bai, baimenduko dute.

Eztabaida zaharra berpiztu dute: kate pribatu batek sortzen duen fikzioarena da gizartearen eredu izateko ardura? Jokabide edo praktika ustez desegokiak ezkutatu behar ditu, ordezkatu nahi duen errealitatean egon baldin badaude? Hain manipulagarriak gara, oro har, ikusleak? Baiezkoa erantzun edo artikulu honen sarrera apologikoa salatzekotan bazaude, aurrez egin aproba: jarri alkohola tabakoa dioen tokian. Taberna estankoa dioenean. Zuritoa, zigarretaren partez. Gauza bera erantzungo zenuke?]]>
<![CDATA[Munduko euskaldunak (II)]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/021/002/2019-07-09/munduko_euskaldunak_ii.htm Tue, 09 Jul 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1876/021/002/2019-07-09/munduko_euskaldunak_ii.htm Karabana saio berriaz aritu zen. Ni berdin. Euskalonski saioaren itzuleraz idatzi zuen hurrena. Eta nik, beste behin, ezin izan diot hark zabaldutako bidea jarraitzeko tentazioari eutsi. Zioenez, bigarren denboraldia hasi du mundu zabaleko hirietan bizi diren euskaldunak ezagutarazten dituen saioak. Hasieran iragarritakoa baino etenaldi luzeagoa izan dute, baina Lander Garro zuzendariak berak adierazi du hobe zela horrela: denbora behar da ekoizpen lan handia eskatzen duen saioa ondo egiteko.

Bat nator Maniasek esandakoekin: bigarren denboraldi honetan —Tokio eta Sidneyko aleak ikusi ditut nik— hobera egin du Euskalonskik. Erosoago agertzen da Pello Reparaz aurkezlea, eta batez ere —lehen denboraldian antzematen zen herrena zuzenduz—, elkarrizketatuekin sortzen dituzten egoerak naturalagoak dira orain: gidoia ezkutatzea lortzen dute. Lehen denboraldia ikusita idatzi nuen honezkero ez dela harritzekoa munduko edozein txokotan euskaldunak badirela ikustea. Berresten dut gaur ere, baina bigarren zatia gehituko nioke esaldiari: horrek ez dio Euskalonski-ri baliorik kentzen.

Ez da ETB2n ematen duten Vascos por el Mundo-ren (eta izen bertsuko beste guztien) euskarazko aldaera hutsa. Forma antzekoa hartu arren, funtsa oso bestelakoa da. Ez bakarrik izena ematen dion Katalonski saioan bezala, musikak protagonismoa duelako —leku nabarmen txikiagoa du bigarren denboraldian, eta horrek ez dio kalte egin emaitzari; ezpada hizkuntza eta hiztunak dituelako ardatz zein hizketagai. Vascos por el mundo-ko vascos horiek Hego Euskal Herriko lurretan jaiotako pertsonak diren moduan; Euskalonski-n, jatorria edozein izanik ere euskaraz dakien —edo ikasten ari den— oro da elkarrizketagarri.

Hiri ikusgarriak euskaldunen begietatik ezagutu nahian pantaila parean jarri denak, hainbat mito eta estereotipo ikusten ditu erortzen: euskararen zailtasuna, hiztunen soslai mugatua... (Zeregin horretan zenbait elkarrizketek tonu emotiboegia hartzen dutela irudituta ere) Vascos por el Mundo edo antzekotan baino gutasun inklusibo eta aberatsago baten irudia jasotzen du. Erakunde publikoek egin ohi dituzten kanpaina potoloek baino gehiago balio du horrek.]]>
<![CDATA[Udako ideiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/019/002/2019-07-04/udako_ideiak.htm Thu, 04 Jul 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1876/019/002/2019-07-04/udako_ideiak.htm
Bi erantzun bururatzen zaizkio opor faltan den nire kasko motelduari. Gurasoak oraindik lanean izanda, udalekutan aurten ere txandarik tokatu ez zaien haurrek; goizetan, bereziki. Eta iluntze partean, bestelako planik —edo etxetik ateratzeko indarrik— ez duten zahar, adineko, edadetuek. (Planik gabeko gazteak ere izango dira, baina haiek Netflix, HBO, Youtube, edo nahieran aukeratzeko bestelako streaming plataformak lehenetsiko dituzte, ziur asko). Ez du xamurra behar —hori guztia jakinda— udako programazioa diseinatzeko lana hartzeak.

Eskerrak sekula kale egiten ez duten formula eta aitzakiak izan badiren. Sanferminetako entzierro goiztiarrak, denboraldi-aurreko norgehiagoka aspergarriak, pantailan kabitu ere egiten ez diren han eta hemengo jaietako txupinazo eta suak, edo Usabiaga eta enparauak Frantziako Tourra pasioz narratzen. Asko dira eta ez edonolakoak, baina ez programazio osoa betetzeko beste.

Ideia berriak behar dira urtero-urtero geratzen diren zuloak estaltzeko. Eta, gauza jakina denez, bi bidetatik iristen dira berrikuntzak telebistara: beste herrialde batzuetan ikusitakoa egokitzetik —kopiatzetik?— edo formatu zaharragoekin ondutako kokteletik. Bigarren aukerari tiraka garatu du ETBrentzat New Digital Media Euskadi ekoiztetxeak Karabana saioa. Herri Txiki Infernu Handi, Txoriene, eta jaietako kale-elkarrizketak konbinatu dituzte azterketa antrolopogikoa egiteko modukoa den saioa borobiltzeko. Herriko festak, sukalde lanak, herri-kirolak, baserriak, tokiko produktuak eta karabana eder bat, dena ordubeteko tartean. Nahita ere zaila da euskalduntasunaren —estereotipoaren?— ezaugarri gehiago programa bakarrean biltzea.]]>
<![CDATA[Autonomia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/027/002/2019-07-02/autonomia.htm Tue, 02 Jul 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1876/027/002/2019-07-02/autonomia.htm
Horregatik da horren garrantzitsua Eusko Legebiltzarreko EITBren erreformarako lantaldeak EITBko langileen artean egin eta BERRIAk ezagutarazi duen inkesta. Lantaldean eztabaidatzen ari diren hainbat gairen inguruko galderak egin dizkiete: hedabidearen funtzioa, antolakuntza eredua, objektibotasuna edo etorkizuneko erronkak, kasurako. Kopuruari erreparatuta, 412 lagin ezin esanguratsuagoa da 1.000 langile bueltako taldea ordezkatzeko. Erantzun ez dutenek eurek jakingo dute zergatik. Pellokeria litzake gehiengo isila osatzen dutela pentsatzea.

BERRIAk nabarmendu dituen datu guztien artean, informazio politikoaren objektibotasun falta da itxuraz deigarriena: langileek eurek —ia hiru laurdenek— diote egiten duten lanak EAJ eta PSEri egiten diela mesede. Inor gutxi harritu izanak ez du onargarriago egiten; Euskal Telebistaren sinesgarritasunari kalte handia egiten dio. Arduradun politikoen azalpena behar du, eta, Legebiltzarreko lantaldeak bere bidea egiten jarraitzen badu, ondorioak izan beharko lituzke.

Baina informazio interesgarriena ez dago egoeraren analisian atalean, balizko konponbideei dagokienean baizik. Langileen gehiengoak uste du antolakuntza ereduak horizontalagoa behar lukeela izan; zuzendaritza batzordea ez lukeela aldian aldiko Eusko Legebiltzarrak hautatu behar; sindikatu, alderdi eta gizarte mugimenduen ordezkariek osatutako erakunde bati legokiokeela ardura hori.

Garatu dugun indiferentziaren neurriaz asko dio ondoko aldarrikapena belarrira naif eta barregarri egiteak: EITB herri bati zor zaio, hizkuntza eta kultura bati. Ez aldi bakoitzean —edo aldiro aldiro— hauteskundeak irabazten dituen alderdiari. Horretarako baliabideak, profesional kualifikatuak eta estrategia definitua behar dira. Eta batez ere: autonomia izango duen talde plurala eta ahal bezain horizontala, estrategia hori ausardiaz garatuko duena, batzuekin besteekin baino gehiago konplitzeko batere premiarik gabe.]]>
<![CDATA[Arrakala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/033/002/2019-06-27/arrakala.htm Thu, 27 Jun 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/033/002/2019-06-27/arrakala.htm El Conquistador del Pacífico saioaren finala eman zuten joan den astelehenean. Amaitu da, horrenbestez, hamabosgarren —hamabosgarren!— aldia izan dena. Ohi bezala, ikusle datu altuekin: 150.000 ikus-entzule izan zituen azken atalak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Datorren astean bertan, hamaseigarrena izango denaren taldea osatzeko castingak jarriko dituzte martxan. El Conquistador del Pacífico reality show-a da —baliabideei, ikusgarritasunari eta audientziei dagokionez— ETB2ren saio izarra. Funtzionatzen badu, zertarako itxaron?

Bien bitartean —eta kirol emankizunez gain—, erreportaje mamitsuak gertuko testigantzen bidez osatzen dituen gaurkotasun programa da ETB1eko saiorik nabarmenena: Xabier Madariagak gidatzen duen Ur handitan. ETB2ren erregistroetatik urrun bada ere, euskaldun mordoxka bat eramaten ditu pantaila aurrera: 60.000 lagunera heltzeraino. Ez da bi kateen arteko aldearen erakusle bakarra. Ahoz aho eta Qué me está pasando? arratsaldeko magazinen tonuaren arteko aldea ikusi besterik ez dago.

Bistan da ETB2k eta ETB1ek xede-talde desberdina dutela jo-puntuan, eta hizkuntza ez da horretarako irizpide bakarra. Baina banaketak ematen duten irudiaz zalantza egingo nuke: zer da lehenago, oiloa ala arrautza? Euskaraz dakigunak aurrerakoiagoak edo kritikoagoak gara? Telebista gaztelaniaz ikusi nahi dutenak morbozaleago?

Asko hitz egiten dugu aspaldian bandoez, elkar ulertu ezinaz eta logika horretatik aterata eztabaidatzeko zailtasunaz. Baina ez horrenbeste bando eta sentsibilitate horren desberdin horiek eraikitzen dituzten mekanismoez. Asko dira. eta klase askotakoak, baina nago ETB1etik ETB2ra dagoen arrakala ere badela, epe luzera, euskarazko edukia kontsumitzen dugunon eta ez dugunon arteko distantzia areagotzen duen tresna bat. Izango dira biak edo bat ere ez ikusten dutenak, baina, gaur eta hemen, ETB1 edo ETB2 ikusten duenak bi mundu desberdin ikusten ditu. Edo, gutxienez, mundu beraren bi aurpegi. Ez albistegien luzeragatik bakarrik: erreferente desberdinak aurkezten dituzte, gutasun desberdin bat; hizketagai desberdinak ere bai. Hizkuntzaren normalizaziorako bakarrik ez, elkar hobeto ulertzeko ere behar dugu hizkuntza irizpideen arabera banatuko ez den telebista bat.]]>
<![CDATA[Kosta egiten zait]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1878/034/002/2019-06-25/kosta_egiten_zait.htm Tue, 25 Jun 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1878/034/002/2019-06-25/kosta_egiten_zait.htm Sautrela literatur saioa albiste da berriz, bere ibilbidea amaitu zenetik bi urte joan direnean. Bestela ezin zenez, aurpegiratze segida bat tarteko. Danele Sarriugarteren Erraiak eleberriaren itzulpenaren aurkezpena zen, Katakraken; eta saioa gidatzen zuen Lucia Baskaranek 2014an Hasier Etxeberriak Sarriugarte elkarrizketatu zuenekoa hartu zuen hizpide. Gordintasunez salatu zuen Baskaranek Etxeberriak orduan izandako jarrera, —umore tonuan— haren heriotzaz pozten zela iradokitzeraino. Santi Leonek erantzun dio Zuzeun, estilo zalantzagarriko beste salaketa batekin, Baskaranen kontrako mezu zaparradari bidea eginez.

Nik ezagutu nuen Hasierrek dohain asko zituen. Zalantzaezina da euskal kulturarekiko konpromisoa, sustatzaile nekaezina izan zela, eta han eta hemen lanean egin zuen ekarpena. Niri, plano pertsonalean —eta beste askori bezala— euskal komunikazioaren mundutxoko ateak zabaldu zizkidan, lehen kontratu ordaindua eskaini baitzidan. Baina besteon moduan, atzean zuloa hark ere: bazituen errespetuaren izenean esan gabe geratu diren jarrera zalantzagarri zenbait. Danele Sarriugarterekin egindako elkarrizketa horretan azaleratzen dira horietako batzuk.

Baskaranen hitzak gustu txarrekoak irudituko zaizkio askori: lekuz kanpokoak. Niri ere ez zaizkit atseginak egin. Hasier lagun, kide edo tribu bereko zutenak mindu daitezke, nola ez. Baina norberak hautatzen du nork irabazi duen bere errespetua eta nork ez. Nor kokatzen duen etsaien bandoan eta nor babestu beharrekoen artean. Nork bere irakurketa politikotik eta bizi-esperientziatik. Nik —eta zuotako gehienok— ez ditut Baskaranek edo Sarriugartek izan dituzten bizipenak izan. Asaldatzen gaituenak eta ez gaituenak esaten du zerbait gutaz. Isilik geratu nintzen (artean nire nagusia zen) Etxeberriak telebista publikoko literatur saio bakarrean zuen espazio pribilegiatutik (artean laguna nuen) Danele Sarriugarte idazlea deseroso sentiarazi eta bere lana zein iritzia gutxietsi zituenean. Barkatuko didazue Hasierren lagunok: kosta egiten zait gaur Lucia Baskaranek testuinguru nabarmen partikularrago batean elkarrizketa hark (eta horrek ordezkatzen duen guztiak) eragindako amorrutik esandakoak moraltasunetik epaitzea.]]>
<![CDATA[Ispilu edo ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/002/2019-06-20/ispilu_edo_ez.htm Thu, 20 Jun 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/002/2019-06-20/ispilu_edo_ez.htm Black Mirror-en denboraldi berria ikusten: esperantza handirik gabe, baina, ordubetean hasi eta amaitzen diren istorioak direnez, ez daukadan denbora horretatik gehiegi kenduko ez didala jakiteak lasaituta. Netflixek erosi zuen telesaila orain bi urte, eta geroztik denboraldi berriak eurek ekoitzi dituzte. Hiru atalekoa da bosgarrena, eta bat bera ere ez da interaktiboa. Ez diote, horrenbestez, Bandersnatch-ekin zabaldutako bideari jarraitu. Lehena ikusi dut: Striking Vipers.

Klasekideek iragarritakoaren kontrara, harrapatu nau. Ez hainbeste istorioaren erritmoagatik eta garapenagatik, ezpada azkenaldian gure lagunartean frustrazio politikoak bezain boladan dauden bi gai ukitzen dituelako: errealitate birtuala zibersexurako eremu gisa, batetik; bestetik, beste gizon batzuk desiratzen dituztela onartzeak euren identitatea kolokan jartzen duelakoan praktika homosexualak kamuflatzeko modua bilatzen duten gizonena. Ohi bezala, etorkizunaz ari delakoan, orainaz ari zaigu Black Mirror.

Baina beste kontu bat izan da atentzioa eman didana: protagonista guztiak afro-amerikarrak dira, beltzak. Eta hala ere, ez da, euren ezaugarri pisuzkoa: beltzak dira, ilegorriak, erremerreak edo burusoilak izan zitezkeen modu berean. Nork bere ezaugarri askotarikoak ditu, bere gatazkak eta garapena, azalaren kolorea pertsonaiari izaera ematen dion elementu garrantzizkoa izan gabe. Saiatuta ere, kosta zait hori horren nabarmena den fikziozko beste lan bat gogoratzea.

Bistan da: errazagoa da hori egitea etorkizunean kokatutako istorioak eraikitzean. Orainaz ari garenean, aldiz, gizartearen ispilu izan nahi luketen istorioak kontatzen, hipokrita ere izan daiteke egunero zapalkuntzak jasaten dituzten identitateak neutraltzat jotzea. Baina —diot nik— zapalduak eta baztertuak diren identitateek ere merezi dute euren buruak islatuta ikustea fikzioan, euren gorputza, sexualitatea edo dena delakoa etengabeko gatazka iturri dela sentitu gabe. Kapitulua amaitu dut, jaiki eta txalotzeko gogorik gabe baina aseta, plazerez. Twitterren hala irakurri dut gero: «Islamiar bat eta transexual bat» agertuko dira Go!azen-en denboraldi berrian. Laster jakingo dugu hori bakarrik edo hori baino askoz gehiago diren.]]>
<![CDATA[Hasiberriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/036/003/2019-06-18/hasiberriak.htm Tue, 18 Jun 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1879/036/003/2019-06-18/hasiberriak.htm
Baina hala denean ere, ez da dena kalte. Igande arratsalde gris batez oroitzapenen kutxa miatzen hastean bezala, eragiten baitu halako plazer ezkutu bat iraganari nostalgiaz begiratzeak. Horretarako aitzakia izan zen pasa den osteguneko Gure Kasa: Hasiberriak telesail mitikoko sei aktore gonbidatu, eta saio osoa haien bueltan antolatu zuten. Hori da zure beti-gaztetasunaren neurria emango dizun galdera definitiboa: zenbat urte zenituen Hasiberriak hasi zenean? Publikoan eserita zeudenak, kasurako, ez ziren jaio ere egin.

Gure Kasa-ra aktore ohiek egindako bisitak ikusarazi du, halaber, bide berria hasi behar izan zutela telesaila amaitu bezain pronto. Ia hogei urte beranduago, Oihana Maritorenak (Teresa) soilik jarraitzen du —modu batera edo bestera— interpretazioaren munduan aritzen. Gainontzekoek —Gorka Igartua, Mikel Antero, Manex Rekarte, Judit Mariezkurrena eta Aintzane Gamiz— beste alor batzuetan garatu dute euren bizibidea.

Hasiberriak sortu zeneko 2001 hartan hogei urte eskas zituzten aktoreek. Baliteke —Go!azen-ekin gertatzen den bezala— euren publikoa dezente gazteagoa izatea orduan ere; baina unibertsitate ikasle baten ohiko gaiek isla zuten: sexuak, drogek... Susmoa dut Hasiberriak-ekin zaletu zen belaunaldiak —oraindik gazteak— geroztik ez duela topatu fikzioan bere errealitatetik gertu samar egon daitekeen ezer. Baina: eta Gure Kasa-ra egindako bisita promozio ekintza bat balitz? La Polla Records itzuli da, Peiremans itzuli zen. Irudikatu spin-off bat, reality bat, edo dena-delakoa: Olga, Gari, Teresa, Jokin, Julen, Anette eta Elenerekin.]]>
<![CDATA[Enpatia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/033/002/2019-06-13/enpatia.htm Thu, 13 Jun 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/033/002/2019-06-13/enpatia.htm
Telebistan ikusten ditudanekin, berdin. Pixkanaka aldatzen ari da joera, baina oraindik ere ez da ohikoa astero-astero pantailan —sare sozialetan, telebistan, berdin dit— ikusten ditugun horiei gorabehera psikologikoak izateko aukera aitortzea. Kirolariek, kasurako, funtzio bat eta bakarra dutela dirudi: ez diela zertan eragin presioak eta pertsonaia publiko izateak, edo bestela, arindu beharko litzaiekeela zama trukean poltsikoratzen duten diruarekin. (Kirolari jartzen duen tokian jarri aurkezle, bertsolari, aktore, kazetari, youtuber...). Ikuslearen rolean jarrita, errendimendua epaitzen dugu beti. Baina norberaren ongizateak ezinbestean baldintzatzen du lan onerako gaitasun hori.

Tabua ere bada oraindik. Plazaratzen dira tarteka desitxuratutako depresio eta antzekoen kasu batzuk —Marcel Kittel, Kit Harington, Miley Cyrus...—. Baina urrun eta gutxi. Gure bueltan, oro har, bolada ilunean diren pertsonaia publikoek ahal duten moduan disimulatzen dute; edo gehiago ezin dutenean, aldi batez desagertzen dira, azalpenik eman gabe. Eufemismo arinagoen bidez izendatzen dute, asko jota, kasurik esplizituenean ere: «Neure buruarekin konektatzeko denbora pixka bat behar nuen».

Ez dakit zer jende klase duzuen zuen bueltan. Lagunartean, Twitterreko timeline-an, lan-giroan, ikaskide izandakoen artean. Baina ingurura begiratu eta hala esaten dit barruko soziologo kaskarrak: produktibitatea, anbizioa, eta halakoak kuestionatzen gabiltza neoliberalismoaren tranpak direlakoan, baina begirada hori itzaltzen dugu sofan eseri bezain pronto. Falta zaigu bestearen tokian jartzea; enpatia pixka bat (edozein) pantailaren beste aldean dagoenarekin. ]]>
<![CDATA[Errepika?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/036/002/2019-06-11/errepika.htm Tue, 11 Jun 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/036/002/2019-06-11/errepika.htm millennial izateak-, ala, besterik gabe, marmotaren eguna etengabe bizitzearen sentsazio arraro hori. Berriro egin dut. Egin beharreko lanak kolore biziz sakelakoan jarri, oraingoan denboraz ibiliko naizela zin egin nire buruari, ordenagailua piztu lanerako ordu dezente aurretik ditudala jakinda, eta... nire eginbeharrak baino puskaz interesgarriago diren bideoak eta telesail berriak deskubritu sarean -baliagarriak izango diren aitzakian-. Eta berriro, irtenbide bera: EITBk estreinatu berri duen websailaz idatzi: Maialen Sorzabalbereren eta Amaia Rojoren Puntu Koma websaila aurkeztu zuen joan den asteartean EITBk. Sara Cozar, Iñake Irastorza, Mikel Ibarguren, Iñigo Gastesi, Farba Sheikhan eta Iñaki Beraetxe dira aktoreak. Trama nagusia, berriz, ospitaleko gela batean gertatzen da. Ordura arte elkar ezagutzen ez zuten kide batzuk bildu dira koman dagoen Koldoren bueltan. «Umorea» zuten abiapuntu Sorzabalberek eta Rojok, baina «dramara eta intrigara» eraldatu da websaila. Aktore ezagunak, hurrengo atala ikusteko gogoa edukitzeko besteko pizgarriak, gidoilarien freskotasuna eta hurbileko gaiak. Eduki beharko lituzke, beraz -eta, berez-, nahikoa osagai gutxieneko arrakasta izateko.

«Euskarazko lehen websaila» izango zela esan zuen Next Stationek proiektua martxan jartzerakoan. Denbora bezain azkar aldatzen dira boladak, ordea, eta ez da inondik ere, euskaraz egindako estilo horretako lehen saila izango. Aurrez ere egin dira beste batzuk: dela Deus ez da perfektua, dela Txoministak, Nomofobikak, Gutuberrak... Dagoeneko ez dago formatuaren berrikuntza hutsagatik interesa pizterik. Hori bai, (hedapenez eta iraupenez) laburrak eta aurrekontu handiegirik gabeak izan dira gehienak. Laburregiak euskarazko fikzioaren hutsunea betetzeko.

Telebistan ere egin dio lekua EITBk Puntu Koma serie digitalari: Gure Kasa saioaren ostean. Sei asteko iraupena izango du, eta ikusteko dago nolako hedapena izango duen. Baita balizko bigarren denboraldi baterako ezer gorde duten ere. Ez litzateke seinale txarra: formatu laburrarekin ere bizitza luzea eta oihartzun zabala edukitzea. Bai, behintzat, aurreko saiakerek baino gehiago.]]>
<![CDATA[Distopiak zertarako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/032/002/2019-06-06/distopiak_zertarako.htm Thu, 06 Jun 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1876/032/002/2019-06-06/distopiak_zertarako.htm
Fikziorako bada, puskaz interesgarriagoa da bere antonimoa: distopia. Pentsa, Utopia izeneko telesaila bera ere —thriller guztiz gomendagarria— distopikoa da erabat. Etorkizun ilun bezain liluragarriak erakusten dizkiguten telesailak boladan daude. Atzo bertan —elkarri konpetentzia egin nahian— horren adibide finenak diren biek denboraldi berria estreinatu zuten: Black Mirror-ek eta The Handmaid's Tale-k.

Gutxi izango dira honezkero Black Mirror ezagutzen ez dutenak. Ordubete inguruko atal independienteez osatutako istorioen multzoa da. Charlie Brookerrek Channel 4 katerako sortu bazuen ere, Netflixek erosi zuen orain bi urte. Bosgarrena da estreinatu berri duten denboraldia, eta hiru atal ditu. The Handmaid's Tale-k ere loreak eta sariak pilatu ditu lehenengo bi denboraldiekin. Margaret Atwooden eleberrian oinarritutako telesailak emakumeen esklabutzan oinarritutako gizarte ez oso urruneko bat erakusten digu; eta horren aurrean, emakume adoretsu bat, ez dagoena ezer egin gabe geratzeko prest. Hirugarren denboraldia den honetan, iraultza artikulatu nahian ikusiko dugu.

Galeanoren hitzei tiraka, erraza da esaldiari buelta ematea: «Zertarako balio du orduan distopiak? Pauso okerrez ohartarazteko». Baina errazkeria litzateke. Fikzioan, behinzat, bada hori baino gehiago. Zeharkako zentsuraren garaiotan, gaurko errealitatearen kontu itsusiei inork heldu nahi ez dienean, moraleja usainduz gero tuntuntzat hartua sentitzen den ikuslearen aurrean, ez da distopiak baino Troyako zaldi eraginkorragorik kritika soziala egiteko. Hori da Black Mirror eta The Handmaid's Tale telesailen dohain txalogarriena: gu eta gure gizartea ikusten ditugula islatuta deserosoak zaizkigun etorkizun hipotetiko horietan. Istorio guztiak blaituta daudela gaurko konfliktoez. Gehiago esaten digutela orainaz, etorkizunaz baino.]]>
<![CDATA[Hurrengorako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/036/002/2019-06-04/hurrengorako.htm Tue, 04 Jun 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1886/036/002/2019-06-04/hurrengorako.htm Autentikoak. Mikel Pagadi eta Fermin Etxegoienek aurkeztutako late night formatuko saioak zazpi atal izan ditu, eta ez ditu gehiago izango. Hala iragarri dute: etzi emango diote amaiera, Mikel Aiestaran eta Moriartiko lantaldearen bisitarekin. Heriotza goiztiarra azaltzeko bi aitzakia edo motibo eman ditu —edo hala eman dizkio— ETBk saioa egiten duen Orio ekoiztetxeari: ikusle datu kaskarrak lehenik —%1,36ko kuota, ETB1en batezbestekotik behera—, eta bigarren, helburu zuten tonura iritsi ez izana.

Zenbakiei dagokienean, aurreikustekoa zen: eredu gisa Movistar+en La Resistencia saio hartu dute (besteak beste), eta halako edukiak Youtuben edo gisakoetan ikusten dira batik bat. Edo atal laburretan, zuzenean Facebooken edo Twitterren, estekarik gabe. ETBk, salbuespenekin, ez ditu baliabide horiek erabiltzen. Ikusle datuak baino erreferentzia esanguratsuagoa dira Nahieran-en izan dituen ikustaldiak, esaterako; Autentikoak saioaren xede taldea izan daitezkeenak —gaitezkeenak— ia ez dute zuzeneko telebista ikusten. Eta ikusten badute, gero eta gutxiago.

Argigarriagoa da bigarren azalpena: tonuarena. Zuzentasun politikoaren mugak —kasu gehienetan, gizontasun kasposo samarretik— desafiatzen dituzten Espainiako umoregileen eredua jarraitu nahi izan dute, baina ez dute lortu lur labainkor horietan erritmo aproposa eta helduleku sendoak aurkitzea. Lehen atalean joera hori gonbidatuekin orekatu bazuten, ondorengoetan nabarmenagoa izan da kontrapuntu horren falta. Neurria hartzeko astirik ere ez dute izan, dena esan behar bada.

Motiboa gorabehera, ETB umorea ardatz duen late night saiorik gabe geratuko da, etorriko direnen zain. Hurrengo saiakerarako —eta temati Espainiara begiratzen jarraitu nahi izanez gero ere— badira Autentikoak-ek bilatu duena baino tonu interesgarriagoak. Euskal Berto, euskal Broncano edo euskal Coronas sortzeak ez baditu fruituak eman, zergatik ez saiatu euskal Bob Pop, Isa Calderon edo Patricia Sornosarekin? Edo are, zergatik ez, Espainiako telebista behingoz ahaztuta, umoregile eta tonu berriak bertako antzoki txiki, sare edo gaztetxeetan bilatu? Erradikalak ginen, Barrexerka, Bakean dagoenari bakean utzi!, Napardeath... Ez da izango non begiratu ez dagoelako.]]>
<![CDATA[Badator]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/033/002/2019-05-30/badator.htm Thu, 30 May 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1876/033/002/2019-05-30/badator.htm Go!azen nerabeentzako telesailaren arrakasta ahaztu gabe ere, urteak dira ez dela helduentzako lan bat ekoitzi eta egonkortu. Urteak dira aktoreek, zuzendariek, kamerariek edo gidoilariek ez dutela modu jarraituan lan egiteko aukerarik. Esana dago —baita Ekografiak atalean ere—, eta, beraz, alferkeria litzateke berriro gauza bera errepikatzea. Basoa erdi beteta ikusteko txanda da gaur. Edo, besterik ez bada, betetzeko bidean bederen. Badira motiboak horretarako. Itxura guztien arabera, badator, behingoz, hainbestetan aldarrikatutako fikzioa. Mantso, ezohiko bideetatik, merke(ago), labur. Baina badator.

Gutuberrak websailak —arrakasta nabarmenik gabe, baina hainbat elementu interesgarri bilduz— zabaldu zuen bidetik ale berriak iritsiko dira laster. Datorren astean bertan estreinatuko dute Puntu Koma, ospitaleko gela batean garatzen den sei ataleko websaila. Next Station lehiaketa irabazi zuen proiektuaren fruitua da, Amaia Rojo eta Maialen Sorzabalbere dituena egile. Fikzioa badator, eta autore berriak harekin. Websail gehiago ere espero dira, gainera: besteak beste, Eusko Jaurlaritzak sustatu eta Tabakaleran ezarri den 2deo azpiegiturari eta diru laguntzei esker. Abiatzear da proiektua, ikusteko dago oraindik zer emango duen. Baina martxan jartzeko baliabideak eskaini dizkio orain arte finantzaketa lortzeko zailtasun handiak zituen sektore bati: sareko ikus-entzunezkoei.

Ezin zaie, dena den, websail laburrei fikzioaren hutsunea osorik betetzeko eskatu. ETBk ere jarriko du —Maite Iturbek Eusko Legebiltzarrean iragarri zuenez— bere makineria martxan, herdoilak hartu baino lehen. Euskal Herriaren historiako hainbat unetara gerturatzeko baliagarri izango diren hiru telesail ekoitziko dituzte laster. Laburrak, hori bai: bi eta lau atal artean izango dituzte denek.

Tentuz ospatzekoa da: badator fikzioa —bere herrenekin bada ere— geldialdi behartuan zeudenak zein hasiberriak lanean jartzera. Baina ez dezala, ahal dela, itzulerarako biderik egin. Etor dadila gelditu eta ugaritzeko.]]>
<![CDATA[Itzalita]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/044/002/2019-05-28/itzalita.htm Tue, 28 May 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/044/002/2019-05-28/itzalita.htm Game of Thrones —ez dugu gehiago aipatuko, zin dagit— eta orain bestelako aitzakiak behar dira etxekoak sofa bueltan elkartu eta pantailari begira jartzeko; irrikaz eta adi. Izango da hutsunea beste telesail batzuekin beteko duenik: Handmaid's tale, Chernobyl, Shameless, Our Planet, Sex Education, nik zer dakit. Edo itxarongo duenik —itxaroten jarraituko duenik— iragarritako euskarazko telesail berriagoak behingoz zabaldu arte. Baina bien bitartean, eta fikzio gaindosiak jota honezkero, zer hoberik hauteskunde gaua baino?

Igande honetakoak ezaugarri bereziak zituen, gainera. Gutxitan elkartzen dira horrenbeste hauteskunde —Europako Parlamentuarenak, udalenak, aldundietakoak, Nafarroako Parlamentukoak—, eta itxura batean, lehia estua espero zen hainbat erakunde esanguratsutarako bozetan. Amu ezin hobea afalostean telebistari begira jartzeko: nor bere optimismo neurtua edo frustrazio apokaliptikoarekin; krispeta poltsa eskuan. Emaitzetan interes —edo itxaropen— handirik ez duenak ere aise aurki dezake entretenimendua: liluragarria da katez kate saltoka arituta kazetari eta politologoek malabareak nola egiten dituzten ikustea. Zer nabarmendu datu tsunamiaren aurrean? Zer esan hiru dimentsioko grafikoak okerrak direnean? Nola ausartu balorazio potoloak egitera kontaketa %7 denean oraindik?

Baina zirrara hori guztia igandean zen, behin betiko emaitzak jakin aurretik. Hurrengo egunean beste muturrera egiten da salto. Hauteskunde gaua katez kate jarraitu duenarentzat ez dago astelehenez telebistari begiratzea baino ezer aspergarriagorik. Aurrez ere jakindako datuak errenkadan, nola edo hala gatzozpinduak jada txioetan irakurritako analisiekin. Aurreko gauaren abantaila guztiak ere kontra datoz astelehenez. Horrenbeste hauteskunde emaitzaren artean, alderdi guztiek aurkitzen dute emaitza ontzat —balekotzat, gutxien-gutxienez— emateko moduko datu edo zifraren bat. Balorazio neurtu eta artifizialak egiten dituzte, sinesgarritasun gutxikoak; koalizio aukerez askorik esan gabe oraindik. Horregatik guztiagatik erabaki dut gaur —astelehena— telebista piztu ere ez egitea. Ai, fikzioarekin —benetakoarekin— desengainatzen ginenean, atseginagoa zen.]]>
<![CDATA[Ikasi egiten da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/036/002/2019-05-23/ikasi_egiten_da.htm Thu, 23 May 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/036/002/2019-05-23/ikasi_egiten_da.htm
Baina telesail asko ikusi dituena telesail on bat sortzeko gai izango dela pentsatzea okerra bezain absurdoa da. Plater asko dastatu dituena sukaldari fina izango dela jakintzat ematea beste. Laguntzen du, bai. Baina salbuespenak salbuespen, ez da nahikoa. Are gutxiago, gidoi horiek aktoreek, zuzendariak eta ekoizleek interpretatu beharko badituzte. Eta normalean taldean idazten direla jakinda; ezin fin aritu beste profesional batzuekin lanean, aurrez argot bat, tresna batzuk, analisirako kode batzuk konpartitu gabe. Telesailak —telebista saioak, esketxak... — idatzi egiten dira. Eta ikasi egin behar da horiek ondo idazten. Eginaren eginaz eta aurrez egin dutenengandik ikasiz.

Bazterrotan mesfidati begiratzen diogu —bertso eskolei ez bezala— idazteko gaitasuna trebatzeko formakuntza orori. Hitzak erabiltzeko talentuak begien kolorea bezain berezkoa behar bailukeen. Garapen autodidakta onartuz, gehienez ere. Gidoigintza ez da salbuespena: ikus-entzunezko graduetan apenas eskaintzen zaio ikasgairik. Graduondo edo gisako batekin espezializatzeko aukera ere ez dago. Horretan interesik duenak beste herrialde batzuetara —eta beste hizkuntza batzuetara— joan behar du bila.

Eskerrak baliabide gutxiago baina konbikzio sendoagoak dituzten eragileak egon badauden. Azpeitiko Dinamoa sormen gunean datorren ikasturterako proposatu duten ikastaroa da horren adibide: Hitzaren Eskola. 12-15 laguneko taldea osatuko dute, eta hitza hainbat diziplinatan landu duten sei profesional izango dira haien irakasle: Lorea Agirre, Irene Arrarats, Gorka Arrese, Harkaitz Cano, Igor Elortza eta Miren Gaztañaga. Astero bost ordu izango dira, sei hilabetez: irail hasieratik, martxo amaiera arte.

Teoria ikasteak, probatzeak, beste batzuk entzuteak ez du inor ona izango denik bermatzen. Baina horretan trebatzeko espazioak eskainiz gero, telesail eta saio hobeak izango ditugu. Baita idazleak eta antzerkigileak ere. ]]>
<![CDATA[Gutxienez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/036/002/2019-05-21/gutxienez.htm Tue, 21 May 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1881/036/002/2019-05-21/gutxienez.htm Game of Thrones-en azken atala sarean da jada zu hau irakurtzen ari zarenerako. Ikusi ere egingo zenuen, agian, eta sentsazio arraro batekin zaude orain, prozesatzeke. Ulertzekoa da. Ia hamarkada bat eta 71 kapitulutan zehar, zientoka heriotza, espero gabeko bira, emozio eta dezepzio utzi ditu atzean. Denera hedatu da telesailaren oihartzuna: kaleko merkatuetako kamisetetara, esloganetara, hauteskunde kanpainako bideoetara. Kirol emankizunak ere GoT-eko argotarekin iruzkinduko ditugu laster.

Baina bukatu da fikzioa eta eztabaidaren txanda da orain: ea hala bukatu behar zuen edo ez, ea spin-off-ak egiteak zentzurik baduen, ez ote den azken denboraldia espero baino makalagoa izan... Ez hori bakarrik. Fenomeno global bilakatu den beste edozein lanek bezala, Game Of Thrones-ek berdin balio du beste edozein eztabaida —zaharrak eta berriagoak— berriz hartzeko ere.

Urtzi Urrutikoetxeak BERRIAn bertan ireki du haietako bat, ez arrazoirik gabe. Dioenez, mundu osoan eta makina bat hizkuntzatan jarraitu ahal izan den kapitulua ezin izan dugu euskaraz ikusi. Gaztelaniara, frantsesera edo ingelesera jo behar izan dugu, ezinbestean. Bi edo hiru pauso atzetik dabil euskara horretan, eta euskal bikoizleen egoera ezagututa, ez dirudi distantzia hori laburtzeko bidean denik.

Eta, hala ere, euskaraz iruzkindu(ko) dugu telesaila: Twitterren, tabernan, BERRIAn. Hala egin behar ez denik esan gabe, zalantza erein du Urrutikoetxeak bere artikuluan: mundu zabaleko egunkari handiek ez omen dute ematen haien hitzkuntzan argitaratzen ez denaren berri. Ezin ados egon zeharkako baieztapen horrekin.

Gauza bat da Madrili edo Parisi begira ebaztea zer den albiste eta zer ez. Beste bat da, ordea, bizkarra ematea mundu zabalean hizketagai den fikziozko lanari. Posible da beste alde batera begiratzea XXI. mende hasierako istoriorik ikusiena eta iruzkinduena garatzen den bitartean?

Penatzekoa bada, —baden bezala— atala euskaraz ikusi ezin ahal izatea, izan dezagula aukera, gutxien-gutxienez, euskaraz txalotu eta kritikatzeko. Idazteko, irakurtzeko. Nahi edo ahal dugun plaza eta formatu guztietan. Horrek —eta ez isiltasunak— salatzen du azpitituluetan eta bikoizketan baliabideak jarri behar dituztenen akatsa.]]>
<![CDATA[Familia bat garai bakoitzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1878/036/002/2019-05-16/familia_bat_garai_bakoitzeko.htm Thu, 16 May 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1878/036/002/2019-05-16/familia_bat_garai_bakoitzeko.htm biopic edo dokumentalak ikustera. Sareko plataformek ondo dakite ikusmira zerk pizten duen: morboak eta pertsonaia ezagunek. Dagoeneko ez da musikari, aktore, serieko hiltzaile edo sekta ilustrerik bere ibilbidea errepasatuko duen ikus-entzunezkorik gabe. Fikziozkoa izan edo ez.

Baina, tarteka, egunkarien azalak bete dituzten pertsonaien argi-itzalak erakusten dituzten filmen artean, nabarmentzen da istorio ezkutu eta (itxura batean) arruntagoak erakusten dituen lan bat edo beste. Eraginkorrak izateko ikusleak aurrez dakiena erabili behar ez duten dokumentalak dira. Ezagutzen ez ditugun arren, magnetismo berezia duten pertsona eta familiak erakusten dizkigutenak. Behin eta berriz ikusteko moduko altxor bitxiak.

Orain gutxi ikusi ditut (bigarren edo hirugarrenez) haietako bi. Biek ala biek aberatsa izandako familia bat dute ardatz. Jaime Chavarriren El Desencanto (1976) da bat. Leopoldo Panero poeta zendu ostean, haren emazte eta seme-alabek kontatutakoak jasotzen ditu. Harkaitz Canok gomendatu zuelako ikusi nuen lehenengoz, eta txundituta geratu nintzen protagonista guztiekin: hain dira buruargiak, hain dekadenteak, sinzeroak, hain zorigaiztokoak. Munduko zalantza existentzial denak lau pertsona horietan kabitzen direla dirudi. Bereziki liluragarria da Felicidad Blanc ama: nostalgia eta elegantzia hotz hori...

Atzo kusi nuen bigarrena, eta lehenak bezala, ama liluragarria du protagonista. Muchos hijos, un mono y un castillo (2017) du izena, eta Gustavo Salmeron aktoreak egindako filma da. Hiru gauza horiek nahi eta lortu zituen ama —eta bide batez familia osoa— grabatu zituen hamalau urtez horretarako. Herentzia baten bidez erosi eta krisiarekin galdu zuten gaztelua agertoki ezin hobea da diogenes sindromeak jotako Julia Salmeron ezagutzeko: haren mania infantilak, umore inteligente bezain garratza, ateraldi bakoitzean duen dirdira.

Bi dokumental horiek pertsona liluragarrien testigantza baino gehiago dira. Askoz gehiago. Espainiaren historiako aro dekadentea ezin hobeto islatzen dute. Garai baten (edo batzuen) erretratua dira. Hori da istorio familiarrak liratekeenak dokumental eder bihurtzen dituena.]]>
<![CDATA[Batak kentzen du bestea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/036/002/2019-05-14/batak_kentzen_du_bestea.htm Tue, 14 May 2019 00:00:00 +0200 Lander Arretxea https://www.berria.eus/paperekoa/1876/036/002/2019-05-14/batak_kentzen_du_bestea.htm Ez da giro! saioarekin egin duen ahalegina txalotzeko zutabea izan behar zen hau. Aspaldi da ETB1 erreferentea dela gizonezko —spoiler— txirrindularitza lasterketen jarraipenean. Urtez urteko lanarekin, Xabier Usabiaga, Fermin Aramendi eta konpainiak bizikletaren munduaz aritzeko hiztegi oso bat oparitu digu; txirrindularitza ulertzeko modu partikular bezain pasiozko bat. Aurten, gainera, ETB da, Hego Euskal Herrian ikus daitezkeenen artean behintzat, Italiako Giroa irekian ematen duen kate bakarra. Aukera baliatuz, etaparen jarraipen hutsetik haragoko saioa prestatu dute. Plato eta guzti. Giroa lehiatzen ari den Markel Irizarren eguneroko balorazioa ari dira jasotzen, irudi gehiago erabiltzen, eta aurreko etaparen zein sailkapen orokorraren errepaso xehea egiten dute. Aurkezleen artean kide exotikoa ere badute aurten: Otxandion (Bizkaia) bizi den Alessandro Ruta kazetari italiarra. Bere jatorrizko herrialdean lasterketa izaten ari den eraginaren berri ari da ematen. Euskaraz.

Saio berria txalotzeko zutabea izan behar zen hau. Eta hala zatekeen, nik baino begirada zorrotzagoa —hitzaren zentzu onenean— duten lagunak ez banitu. Ez balidate toke bat emango fokoa behar baino desbideratuagoa darabildanean. Ez da giro!-z gain, ETBk beste hainbat saio estreinatu ditu azken urtean. Lerrootan aipatu —goraipatu ere bai, tarteka— ditugu asko. Baina gauza bat behintzat geratu da esan gabe: gehien-gehienak aurrez ere protagonismoa eta ibilbide luzea duten gizonek aurkezten dituzte. Telebistan ikusten ditugun emakumeei ez bezala, zaharxeak eta ez bereziki ederrak (ez edertuak) izatea baimentzen zaie. Kau Kori Kuraren abesti antologikoak —haietako batek— laburtzen du ondoen: Barbie ETBn (eta non dago Ken?).

«Gauza batek ez du bestea kentzen», esango du baten batek. «Saioa fina bada, aurkezleak txukunak badira; txukunak dira, eta kitto. Baita denak gizonak badira ere». Baina afirmazio tranpati hori besarkatzetik libratu naute lagunek: beste batzuei —klase guztietako emakumeei, aurrez aurpegi ezagunak ez direnei— gizon kontsakratuek egin duten bide hori hasteko aukera eman ezean, ez da joera aldatuko. Hori da ausardiaz eta arduraz jokatzea. Baliabideak eta saioak mugatuak diren artean behintzat, batak bestea kentzen du.]]>