<![CDATA[Maddi Ane Txoperena Iribarren | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 16 Feb 2019 05:20:29 +0100 hourly 1 <![CDATA[Maddi Ane Txoperena Iribarren | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ertzain]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2019-02-13/ertzain.htm Wed, 13 Feb 2019 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2019-02-13/ertzain.htm
Soldata eta egonkortasunarena egia izanen den ez dakit, baina nire neurria behintzat ez diot inondik ikusi deialdiari. Gutxiago zerbitzu hurbila, ez bada soilik borrekiko distantziaz, eta lan eginkizun interesgarriak, niretzat behintzat, ez dira. Azkenaldian ikusi izan baititut, bertzeak bertze, gazteleraz egitera behartzen lagun bati, eta euskaraz egiteagatik gaizki erantzun eta 600 euroko isuna jartzen —baita horren berri eman zuen kazetari bati ere—. Ikusi izan baititut eraso sexista baten salaketa jartzeko unean emakumeen hitza zalantzan jartzen. Eta azken aste honetan, Madrilen aginduak betez, gure lagunen etxeko ateak goizeko lehen orduetan ostikoz botatzen, oraindik argi ez dakigun arrazoi batengatik espetxera eramateko. Ahantzi gabe duela ez hainbeste torturatu ere egin dutela (1982tik 2014ra 336 kasu, Eusko Jaurlaritzak berak agindutako ikerketaren arabera), eta Iñigo Cabacasek haiengandik jaso zuela heriotzaraino eraman zuen buruko kolpea.

Zaintzaren (eta herriaren) ulerkera ezberdina izango dugu agian, baina askorik ez da gogoetatu behar ondorioztatzeko herriaren zaintzan behintzat ez dabiltzala. Eta miseria gorrian egonik ere, ez dela gazteontzako neurrirako lanbide bat.]]>
<![CDATA[Lan munduratzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-02-06/lan_munduratzea.htm Wed, 06 Feb 2019 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-02-06/lan_munduratzea.htm Hezkuntzatik lan arlora igarotzeko beka izena zuen programak, eta, berez, enpresa edo elkarteentzat ez dago batere gaizki: hiru hilabetez lanean edukitzea gazte bat, prestakuntza jaso berria eta lanerako gogotsu dagoena. Horren truke 1.500 euro jartzen ditu EHUk, ikasketak bukatu berriak dituen langileari emateko; trukean, enpresak edo elkarteak ez du deus jarri behar: gaztea harekin izan dela aitortu eta bukaeran balorazio bat egin, bertzerik ez.

Ikasketak bukatuak dituzten lagun ugari izan ditut udazkenean horrela lanean. Eta anitzek erranen dute zorte ikaragarria dela. Halaxe saltzen baitu EHUk ere: ikasketetatik lan mundura jauzi egiteko trantsizio gisa. Kontua da, bistan denez, hutsune batzuk badituela: hasteko eta behin, bekaren bukaeran jaso behar zuten langileek dirua, hiru hilabetez deus kobratu gabe ibili ondotik —negoziatuta azkenean lortu dute batzuek bi epetan jasotzea, behintzat—. Eta kobratuta ere, hilean 500 euro ez dira pagotxa. Kotizatuko ote zuten zer edo zer Gizarte Segurantzan? Enpresari zer kostu ekarri diote, eta zer onura? Eta zer berme dauzka langile horrek lan munduan jarraitzeko, lantoki horretan? Erraza da asmatzen.

Tamalez, ikasketetatik lan mundurako trantsizio hori jasaten dugu gazte gehienok egun: enpresak ohitu egin dira praktiketako kontratuak egitera, lan esku merkea lortzen dutelako horri esker. Eta gazteok ere ohitu egin gara ia saihetsezina zaigun prekaritatera, lana edukitzea bera zortea dela pentsatzeraino, baldintza negargarrietan izan arren. Eta hori guztia, tartean, instituzio publikoek babestuta.]]>
<![CDATA[Zatiketak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2019-01-30/zatiketak.htm Wed, 30 Jan 2019 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2019-01-30/zatiketak.htm
Aste bakarra pasatu dut Irlandan, eta halakoa da atzeman ditudanen ikuspegia: seguruenik tipikoa, segur mugatua. Antzeman ditut begi hutsez, ordea, herri baten zati bat independente izateak eta beste bat independente ez izateak dakartzan kalteak.

Galwayn eta Dublinen egun batzuk pasatuta, ez nintzen ohartu ere noiz zeharkatu nuen Ipar Irlandaranzko muga: nire begietara deus ez zen ezberdina. Segituan ohartarazi zidan telefono mugikorrak, baina: «Ongi etorri Erresuma Batura!». Eta euroak erabili beharrean liberak erabili behar izateak. Eta bandera ingelesak ikusteak edozein kale izkinatan. Eta gaelikoz idatzitako afixarik ez ia. Eta pentsatu behar izateak bi aldiz zer erantzun nongoa ote naizen galderari: hemen ongi hartuko ote dute euskalduna naizela erratea?

Gurean bezala, bunkerrak ere badaude hemen, bistan da: Belfasteko Falls Roaden barrena nahi adina bandera irlandar, horma-irudi eta taberna atsegin aurki daitezke. Baina baita ondoko auzotik banantzeko pareta handiak ere. Eta ondoko karrikan, kontrakoa.

Begirada arinean, zalantzarik ez da: hemengo hizkuntzaren zailtasunak gorabehera, estatu bat izateak zenbat lagun dezakeen norbere kulturaren garapenean. Eta kontrakoak zein zailtasun duen; zatiketak.

Brexit-aren negoziazioetan eztabaidagaietako bat da zer gertatuko den Irlanda askearen eta menperatuaren arteko mugan Erresuma Batua Europatik ateratzen bada. Soldaduak eta muga gogorra nahi dituzte unionistek, brexit-a ez dadin izan Irlanda batzeko aitzakia. Gaitz erdi hala izanen balitz.]]>
<![CDATA[Korrika]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2019-01-23/korrika.htm Wed, 23 Jan 2019 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/016/002/2019-01-23/korrika.htm
Azkenaldian indarra hartzen ari da komunikabideetan sexu erasoen gaia, eta, batzuetan, zalantza izaten dut egokia ote den horien berri hain zabal eta luze ematea. Eta hedabide batzuek egiten dutenez, gainera, sentsazionalismoz beterik eta gaizki. Zalantza sortzen zait, informatzea berez ongi dagoelako; izan behar dugulako erasoen berri; eta ez litzatekeelako egokia Frantziako komunikabideek bezala arazoa estaltzea. Baina nahigabe burura etortzen baitzait beti ni izan naitekeela hurrengoa; edozein emakume izan daitekeelako, eta ez gure iruditeriako andre sumiso eta buruarin hori.

Zalantza sortzen zait, hain justu, funtzio hori betetzen dutelako erasoek: emakumeon bizitzetan beldurra eragitea. Beldurrez korrika egitera joan baino anitzek nahiago izanen dutelako korrika egitera ez atera, bertzerik gabe. Edo, nik bezala, neguko arratsalde ilunetan ohiko ibilbidea aldatu, eta soilik herri barrenetik eginen dutelako laster. Edo gauez ez direlako bestara aterako, edo ez behinik behin bakarrik bueltatuko etxera; edo egitekotan, ez lasai. Eta ondorioz, emakumeon bizitzak eta sexualitatea kontrolpean edukiko dituztelako, menpean.

Horregatik segitzen dut bakarrik korrika egiten; zerbait gertatzekotan agian ezinen dudalako ekidin, baina nahiago baitut beldurrez korrika egin beldurragatik laster egiteari utzi baino.]]>
<![CDATA[Ordu txikitan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-01-16/ordu_txikitan.htm Wed, 16 Jan 2019 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-01-16/ordu_txikitan.htm
Gaztetxea ixtea nahikoa ez, eta Iruñeko Alde Zaharra setiatuta eduki dute azken egunotan, gerla egoera bat balitz bezala. Balitz bezala? Gure begiez eta herri komunikabideen irudiei esker ikusi ahal izan ditugu polizia tropak alde zaharrean patruilatzen, kaskoz, borraz eta gomazko pilotak botatzeko eskopetaz armaturik (foam-ezkoak izanen ziren akaso, baina hori bada zuzenean aurpegira tiro egiteko aitzakia...).

Donostiako Alde Zaharreko Kijera gaztetxea hustera ere goizeko ordu txikitan bidaliko dituzte ertzainak, segur aski. Bidal zitzakeen bi kasuetan EAJk, eta, bidaltzekotan, egun argiz ere. Baina, ez: zertarako eman aurpegia, gauez joatearen terrorea zabaltzeko aukera izanez gero? Ordu txikitan joateak erran nahi baitu egunotan guztiotan gazte ugarik ezinen dutela lasai lo egin; batzuek, are, gaztetxean pasatuko dituztela gauak, autogestioz eraiki duten proiektuaren zaintzan; sakelako telefonoak ezinen ditugula itzali ezta kazetariok ere, badaezpada; eta iluntasunean egin beharko dietela aurre hurbiltzea lortzen duten herritarrek lehendabiziko kolpeei; jendea babesa ematera iristen den arte.

Duela ez hainbertze euskal gazte independentistak ordu txikitan atxilotzen —eta ondotik torturatzen— zituztenekoa ekarri dit gogora egunotako argazkiak. Horien bila ere ordu txikitan joan ohi ziren, eta, gerora ikusi denez, lotarako arazoak dituzte horietako anitzek ordutik. Barne kontseilu horietako kidea banintz, bi aldiz pentsatuko nuke: etorkizunean.]]>
<![CDATA[Ikasten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-01-09/ikasten.htm Wed, 09 Jan 2019 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-01-09/ikasten.htm
Behar nuen guzia ikasten ariko banintz, ez nuke parrandarik egin izanen 24 gauean, ez 31n, ez 5ean. Ez nukeen amatxiren eta amaren irriez gozatuko afalondoko nor da nor jolasean. Ez nintzateke kuadrillako edo bertzelako lagunekin solasean ariko ordu txikietara arte. Ez koplatan eta zirikan ibiliko ere eskualdeko taldekako bertso txapelketan.

Behar nuen guzia ikasten ariko banintz, ezinen nintzateke gurasoengandik ia independente bizi, eta ikasten eta lanean aritu aldi berean, bertze inork mantendu gabe unibertsitateko ikasketak egitea ezinezkoa den sistema sasi-publiko honetan.

Behar nuen guzia ikasten ariko banintz, bizitzaren zati bat galtzen ariko nintzatekeen sentipena izanen nuke; eta hala litzateke, partez. Eta ikastetxean edo unibertsitatean izena emanak gauden guziek ikasiko bagenu azterketetan hamarrak edo hogeiak ateratzeko behar adina eguberriotan, ez litzateke izanen, agian, gazterik karriketan: liburutegietan geundekeelako guziak, muturrak liburuetan sartuta, eta ez bertze mila saltsatan.

Hau ez da ikasketen kontrako apologia bat; ni neu hor bainago sartua, eta ikasten ditut, liburu eta klaseei esker, gauza zinez aberasgarriak; baita plazerez ikasi ere. Baina ez ote da alienagarria azterketa garaiko azken esprint hau, adin tarte bateko gazte ugari bakartzen gaituena denbora tarte luze batez? Zorionez, eguneroko bizitzak ere ematen dizkigu irakaspenak, eta ikasten dugu bertzelakoetatik; eskolaz kanpo, eta etengabe. Liburuetara soilik mugatuko bagina, pena handia litzateke. Zorterik onena nire gisa zabiltzatenoi!]]>
<![CDATA[Balioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-01-02/balioa.htm Wed, 02 Jan 2019 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2019-01-02/balioa.htm
Alde anitzetatik egin dakioke kritika Eguberrietako sukarrari. Publizitatez (sexistaz) bonbardatzen gaituzte, kontsumoa areagotzen da, eta, nahi ala ez, horrekiko kritiko garen gehienok ere erortzen gara nahi gabe zurrunbilo horretan. Zeren eta, kasurik onenean ere, norberak erabaki baitezake oparirik ez egitea; baina eta egiten badizkigute, zer eginen diegu, uko?

Gure kuadrillan asmakuntza ederra izan genuen duela bizpahiru urte: opari ezkutua egitea. Asmakuntzarik onena, ordea, ez datza opari ezkutuaren sisteman berean (etxekoekin ere egin ohi dugu ezkutuko oparia, eta dendaz denda korapilatzen gara denok, arropa, jostailu edo tresnarik onena nork erosiko). Jarritako prezio mugan dago gakoa: 5 euroko gehieneko gastua egin dezakegu oparia egiteko, eta, 5 eurok ez duenez askorako ematen (eskulanetako materialerako justu-justu), irudimenari ireki dizkiogu ateak.

26an eman genizkion elkarri opariak, eta, berriro ere, harritu egin nintzen norbere eta bertzeen ezkutuko sormen gaitasuna deskubritzerakoan. Obra ederrak zeuden oparien artean, bertzela eginen ez genituzkeenak, ez baikara gehienak bereziki eskulanzaleak: egur eta sokaz osaturiko koadro, egutegi eta kutxak argazkiz beterik, eskuz jositako paparreko, txano eta kuxinak, gitarraz jotako abestiak... Ilusio gehiago egiten dute mendiko bota pare on batek baino, denda batek ematen ez dizuna ekartzen dizulako irudimenari eragin behar izateak: oparia jasoko duenarengan pentsatzea. Eta hori da, segur aski, oparietan ilusio gehien egiten duena: gugan pentsatu dutela sinestea. Eta, horrek, ordaindu ezin den balioa dauka.]]>
<![CDATA[Bakarrik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1988/017/003/2018-12-26/bakarrik.htm Wed, 26 Dec 2018 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1988/017/003/2018-12-26/bakarrik.htm
Gure herrian bada gabon gaueko afaria bakarrik ospatu duenik, afaldu badu. Eta eguberri eguna. Eta urtezahar gaua ere halaxe pasatuko du. Erregeak ere, ospatzen baditu. Izanen dira bat baino gehiago: familiako kideekin haserre daudelako, ez dutelako deus jakin nahi halako ospakizunez, laneko txanda egokitu zaielako… Baina badira batzuk, inork baino gutxiago aukeratu dutenak: preso eta bakarrik dauzkatelako. Alegia, bakartuta. Eta horregatik gogoratzen ditugu egunotan manifestazio eta ekitaldietan, inoiz eta inork baino gehiago.

Irudikatu zeure burua Euskal Herritik 800 kilometrora dagoen espetxe bateko ziega hotz batean, egun hauetan. Momentu eta egoera guztietan behar du zaila bakarrik egoteak, baina baldintza eta egun horietan, are gehiago. Eta gure herrian bada bat: modulu kidea mugitu ziotelako duela hilabete batzuk, eta euskaldun eta preso politiko bakarra delako orain bere taldean. Baina egonen dira gehiago arrazoi berengatik. Edo bertze kideak hurbildu dituztelako eta bera ez. Edo gainera larriki eri daudenak eta arta fundamentuzkorik gabe.

Zaila eta gogorra behar du, baina ez dut uste hori agindu dutenak egoera berean egonen direnik. Ezta hurrik eman ere. Eta agian merezi lukete istant batez probatzea, momentu eta egoera guztietan behar duelako zaila bakarrik egoteak, baina are gehiago horretara behartu bazaituzte, ez oinarri juridiko ez politikorik gabe. Are gutxiago humanoa.]]>
<![CDATA[Agur eta ohore, BTX]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2018-12-19/agur_eta_ohore_btx.htm Wed, 19 Dec 2018 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/018/002/2018-12-19/agur_eta_ohore_btx.htm
Berri Txarrak-ek belaunaldi oso bat ez, batzuk markatu baititu. Eta horren parte sentitu garenok, izan friki zein ez, penaz hartu dugu albistea.

Taldea sortu zen urte berean sortu nintzen ni, pentsa! Eta uste dut zortzi bat urterekin ikasi nuela lehenengo abestia, Bidarraiko bertso topaketa batzuetan: Ezagutzen ez dudan herri batean bat-batean... Uste dut artean ez genuela oso ongi ulertzen letra, baina rap estiloan kantaturiko Biziraun rockeroa guretzat errebeldia eta askatasuna zen.

Agurra iragarri baino egun batzuk lehenago, kasualitateak zer diren, lagun batzuekin aritu nintzen ezbaian: talde batzuek hobe zuketela ibilbidea lehenago bukatu, taldearen esentzia galduta irauteagatik iraun baino. Eta uste dut hor ere jakin duela taldeak eredugarri izaten: gure bihotzen artean parcour eginez, zutik eroriz (#EsaldiBatSartuBeharNuen).

Ezin ukatu pena ematen didanik. Eta ezin ukatu (nahiz ikertu beharko litzatekeen) Berri Txarrak-ek Euskal Herriari egin dion ekarpen politikoa. Zenbatek ez dituzte eman borrokarako lehen urratsak Berri Txarrak-en melodiei esker? Zuek ez dakit: nik gazte mugimenduko txosten politikoetan ere irakurri izan ditut taldearen esaldiak (garai batean Iraultza Txikien Asanbladak sortzea zen herrietako egitekoetako bat, gogoratzen?), baita zutabeetarako esaldiak lapurtu ere (eta gehiagotan ere eginen nukeen, ez balitz abusatzea). Haiek ere erran dute, ordea: euskal eszenan bada bertzerik, eta zerbait asmatuko dugu, min eman arte haien falta izatea gure musa bada. Emandakoagatik eskerrak emateko modurik ederrena litzateke.]]>
<![CDATA[Kontraesanean, akuilu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2018-12-12/kontraesanean_akuilu.htm Wed, 12 Dec 2018 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/015/002/2018-12-12/kontraesanean_akuilu.htm Fakirraren Ahotsa-ren aleak ere. Eta lanak eta azterketak direla, segur aski ez diot kasu handirik eginen, dena ongi bidean, urtarril bukaerara arte, bederen. Eta berdin gertatuko zaie, tamalez, horrekin batera euskal-kultur-kontsumo-sukarrak gaindituta erosi ditudan beste ale guztiei.

Ez dut horrekin asmorik Durangoko Azokaren kritika besterik gabe egiten hasteko; horretarako, bada lehendik bertso sorta bikain bat, Sarasua anaiena. Perlarik perla erakusten diguna gure handitasunaren handiustekeriaren arriskuen kontraesana: puntu batzuk arrantzatzearren, eta aurrekoei erreferentzia eginez, «Liburua dugulako/ kultura goren mailako/ besteak beste estanteritan egoten dalako, Estanterien tamaina/ kultur neurtzaile bikaina edota Hauxe da gure egia/ arkaitzpeko orlegia/ behi sakratuen mantenurako larre motxegia».

Horiez gain, bertze mila kalte topatu dizkiot joan den aste honetan: hainbeste jende toki bakarrean aglomeratzearen itolarria, edota haren aitzakian beti bezala aitzakiarik behar ez duten parranda horietako bat egitea, besteak beste. Baina ajeak pasatuta, pentsatzen aritu naiz, Durangok, izatekotan, baduela zerbait ona itxuraz nardagarri diren beste hitzordu (hala lehiaketa, emanaldi, jaialdi...) batzuek ere badutena: akuilu izatea. Ezen, ez baitakit Harkaitz Canok, baina beste askok agian ez genukeen liburua, urtekaria edo diskoa bukatuko, ez balitz abenduko lehenengo asterako Anboto azpiko larrean euskal behiak kulturaz alha daitezen egon behar zuelako. Kontraesanean ere, akuilu delako.]]>
<![CDATA[Klika]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2018-12-05/klika.htm Wed, 05 Dec 2018 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/019/002/2018-12-05/klika.htm
Ez naiz argudioei banan-banan kontra egiten hasiko, jada lana egina baitute asteburu honetan hainbat txiolarik. Baina, zer esango dizuet, niri mundialak iruditu zaizkit bai abestia, bai bideoklipa. Eta ez naiz bereziki estilo horren zalea. Baina ausarta iruditu zait oso AEK-k egindako apustua. Eta, nolabait, lortu du bilatzen zuena, nik uste.

Ordu gutxian jende guztiaren begi-belarrietara iritsia zen ostegunean kantua, egun bakarrean 100.000 ikustaldi lortzeraino bideoak. Eztabaida Euskal Herriko txoko guztietara hedatu da: familietara, kuadrilletara, lantokietara... eta baita Twitterrera ere, noski, euskarazko txiolariak sutan jartzeraino. Eta seguru nago batek baino gehiagok egingo zutela asteburu honetan parranda Klikaren erritmora.

Gustatuko zaizue gehiago edo gutxiago, baina lehenengo klik-a sortu du bederen Korrikak, ibilbidea hasteko oraindik lau hilabete falta direla: denen ahotan egotea. Eta hainbat hobe, euskaraz izan bada. Ez delako txarra eztabaida, eraikitzeko bada. La Furiari berari hitzak lapurtuta: «Komunikatzen den herri bat ez da inoiz zatituko». Eta onera edo txarrera, baina Klikak jada lortu du zerbait komunikatzea. Jarrai dezala horretan.]]>
<![CDATA[Hemeretzi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2018-11-28/hemeretzi.htm Wed, 28 Nov 2018 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2018-11-28/hemeretzi.htm
Zaila da ikerketa sakonik egin gabe baloraziotan sartzea, baina nago ez direla kasualitate hutsekoak datuen arteko arrakalak. Gogora ekarri dizkit, erraterako, 1995etik 2014ra Baionako auzapez izandako Jean Greneten hitzak, zeinak Baionako bestetan izandako bortxaketen harira azpimarratu baitzuen tanga jantzita eta kamisetarik gabe ibilita «bortxatua izateko aukerak» zeudela. Gogoan, halaber, gaur egungo udal gobernuarenak, zeinak besten ondoko balorazio batean azpimarratu baitzuen bestak oso ongi pasatu zirela «bortxaketak salbu». Gogoan Samuel Vuelta Simon prokuradorearen hitzak zeinak bortxaketa edo hilketez galdetzerakoan lehenengoak estali eta bigarrenak «bikote barruko indarkeria» gisa hartzen baitzituen eta baititu, seguruenik. Ez zait kasualitatea iruditzen, ez eta Ipar Euskal Herrian ez egotea Emakunde gisako egiturarik, ez berdintasun teknikaririk, ezta indarkeria matxistaren ezein behatokirik ere; alegia, politika feministarik ez batere.

Frogarik gabeko hipotesi merkeak dira, baina indarkeria matxista estrukturala bada, nago ez ote duen horietako bakoitzak izanen erantzukizunaren zati bat. ]]>
<![CDATA[Batzeko ariketa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2018-11-21/batzeko_ariketa.htm Wed, 21 Nov 2018 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2018-11-21/batzeko_ariketa.htm Korrika: rituales de la lengua en el espacio lanean (Korrika: hizkuntzaren erritualak espazioan). Tartean, nabarmendu zuen euskararen alde egiteko ez ezik lurraldetasuna markatzeko ere balio zuela 1980ko hamarkadan sorturiko herri ekimenak. Izan ere, lasterketa beraren pean Euskal Herriko zazpi probintzietan zehar egiten zuten (eta dute) korrika milaka herritarrek, eta ibilbideak herriari forma ematen dio: zazpi probintziako Euskal Herria irudikatzen du Korrikaren mapak; eta, del Vallek berak ohartarazten duenez, Frantziak eta Espainiak inposaturiko fronterak gainditzen.

Ezberdina izanagatik, antzeko pentsamendu bat sortu dit Euskaraldiak: Euskal Herriko txoko askotan ikusteak kanpainak, eta, bertzeak bertze, haren webgunean dagoen mapari begiratzeak. Erakusten baitu, herriz herri, non parte hartuko dugun ariketa sozial erraldoi horretan: koloretako puntuak ikus daitezke Zuberoako, Arabako, Nafarroa Garaiko, Baxenabarreko, Lapurdiko, Bizkaiko eta Gipuzkoako txoko askotan. Eta, beraz, ahobizi eta belarriprest txapak berdin erabili ahal izango ditugu Portugaleten, Tuteran, Maulen eta Azpeitian.

Pentsamendu eta sentimendu bera sorrarazi dizkit Euskaraldiaren leloak ere: Batu egingo gaitu. Batuko gaituelako, euskaraz umetatik dakigunak eta beranduago ikasi dutenak, hango eta hemengoak, hitz egin zein ulertu bakarrik egiten dutenak. Baina baita lurralde berean bizi garen euskal herritarrak ere: 11 egunez hamaika lekutan ariketa bera egiteak utziko du arrastorik maiz elkarri bizkarra emanez bizi garenon artean.

11 egunerako prestatu dute esperimentua, baina ohiturak aldatzeko esperantzarekin. Ederra litzateke, euskara ahoratzeko bakarrik ez, elkarrekin aritzeko ere hartuko bagenu ohitura.]]>
<![CDATA[Pobreziak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2018-11-14/pobreziak.htm Wed, 14 Nov 2018 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2018-11-14/pobreziak.htm
Etxea berotzeko mekanismoa izorratu zitzaidan arte ez nuen ongi ulertua pobrezia energetikoaren kontzeptua, nik uste. Entzun nuen lehenengo aldian Ekonomia edo Teknologia arloko teknizismo bat zela pentsatu nuen. Gerora iritsi zitzaidan informazio gehiago: gizarteko arazo bat zela, anitz ez direla iristen elektrizitatea eta bertzelakoak ordaintzera. Eta ordaindu ezean, zerbitzurik ez. Zenbakiak entzun, eta bertze aldeko belarritik ateratzea erraza da; baina larruazalean bizitzea, bertze gauza bat.

Udatik negura kolpean pasatu garen honetan, irudika ezazue zeuen burua harrizko etxe zahar batean, bakarrik, eta ez surik, ez kalefakziorik, ez animaliarik... Eta ordenagailu aitzinean ikasten ala lanean, geldi-geldi; hiru jertserekin soinean. Horrenbertzeko diru eta lagun arazorik ez dudan honek segidan egiten nuen aukera: izoztu baino lehen, ondoko ostatu ala kafetegira, edo amatxiren etxera. Bertze batzuek ez dute halakorik egiteko zorterik izanen, ordea. Eta negu osoa pasatuko dute, estalpe batean bai agian, baina halere hotzak.

Irudika ezazue orain Irungo San Juan plaza egun euritsuotan, migratzaileak kalean, egun eta gau, norarik gabe, eta hotzak, pobrezia energetikoa baino gehiago dela eurek pairatzen dutena. Eta bitartean, polizia, etxean gizagaixoak hartzen edota kalean goxatzen dituztenen aurka, Irunen, Hazparnen eta Guardia Zibil eta Jendarmeek giza aduana bilakatua duten Bidasoaren ertzetan. Halakoetan, zalantza sortzen zait ez ote litzatekeen birdefinitu beharko kontzeptua. Ez ote den gurea pobrezia: halakoak gertatzen uzteagatik.]]>
<![CDATA[Iruditu, irudikatu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2018-11-07/iruditu_irudikatu.htm Wed, 07 Nov 2018 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/017/002/2018-11-07/iruditu_irudikatu.htm
Nazioaren ideia ez litzateke, beraz, iragan komun batean soilik oinarrituko: hori ondotik egindako interpretazioa edo kontakizuna litzateke, nazioari nolabaiteko oinarria jartzeko asmoz egindakoa.

Interesgarria da ideia, baina kezka sortzen dit azkenaldian Euskal Herriari begiratuta. Eta ez naiz bakarra; gaiari heldu baitiote Eneko Bidegainek bere azken liburuan, Argia aldizkariaren Larrun hilabetekariak azkeneko alean eta bertze modu batera Biltzarrek eta ENAk abiaturiko nazio ikurrei buruzko eztabaidan. Eta izanen dira gehiago ere.

Kezka, alde batetik, izendapen eta irudikapen nahaste handia dugulako Tuteratik Baionara eta Atharratzetik Sopuertara bizi garen herritarrok: batzuek Ipar Euskal Herriari soilik erranen baitiote Pays Basque, bertze batzuek Araba, Bizkai eta Gipuzkoari Pais Vasco, EAE, Nafarroa, Euskadi...

Gehien kezkatzen nauena ez da, ordea, herritar ez-politizatu edota ez-abertzale eta ez-independentistek duten Euskal Herriaren irudikapena. Kezka handiagoa sortzen dit gure ingurune hurbilera begiratzeak. Iruditzen baitzait irudikatu nahiko genukeela erraten dugunok ere ez dugula zinez irudikatzen: ez gure estrategietan (hiru denborako bideak bai, baina nazio kohesiorako zer?), ez gure jardunean (zer egiten dugu elkarrekin?), ez komunikabideetan (gero eta gehiago irakurtzen ditut ikuspegi partziala ematen duten albisteak), ez eguneroko bizitzetan. Eta irudikatu ere egiten ez badugu, nekez jarriko dugu praktikan.]]>
<![CDATA[Frantsesa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2018-10-31/frantsesa.htm Wed, 31 Oct 2018 00:00:00 +0100 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2018-10-31/frantsesa.htm
Ni bezalako batzuk salbu, jende gehienak sentitzen du hori, ordea. Alegia, Euskal Herriko parte batera joan, eta belarrira alemaniarraren edo txinatarraren pare zaien hizkuntza bat entzutea. Bereziki, Hego Euskal Herriko gazteek Ipar Euskal Herrian; ez hainbeste alderantziz. Horren froga: unibertsitatean frantsesezko izenen bat edo hitzen bat agertzen zaigunean testuren batean, niri eskatzen didate irakurtzeko, eta besteei irrigarri ere egiten zaie nola ahoskatzen dudan ikustea.

Nire guraso goi nafarrei ez zitzaien halakorik gertatzen. Eta ez nazio kontzientzia handiagoa zeukatelako: eskolan, txikitatik, ingelesaren partez frantsesa erakusten zietelako baizik. Gaur egun, Hego Euskal Herriko zein gaztek ikasten du frantsesa eskolan? Eta, ikastekotan, nola?

Horri gehitzen badiozu Ipar Euskal Herriko euskararen egoera ez dela batere ona, hein bat normala da arrotz sentitzea donostiar bat Baionan, ala? Eta, egia da: onena litzateke euskararen egoera bera hobetzea. Baina, bitartean, eta EAEn hezkuntza legea eztabaidatzen ari direla ez al genuke hobe Gipuzkoa, Bizkaia, Nafarroa eta Arabako eskoletan frantsesa irakatsiko bagenie umeei? Ez genuke egoera irauliko, baina, behintzat, euskal herritarren parte bat ez litzateke sentituko Euskal Herriaren beste partean arrotz.]]>
<![CDATA[Martxa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2018-10-24/martxa.htm Wed, 24 Oct 2018 00:00:00 +0200 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2018-10-24/martxa.htm Batu indarrak, urrutira goaz lelopean. Mundu osoko herrialde ugaritako emakumeak ariko dira aste osoan zehar bilduta, eztabaidan, eta mundu martxaren aurrera begirako jarduna erabakitzen.

Bilerak itxiak izan arren, herritarrentzako irekitako ekitaldi, solasaldi eta kultur eskaintza ugari prestatu dute igandera arte, eta astelehenean egindako harrera ekitaldira joateko zortea izan genuen guk. Areatzatik abiatu ziren dozenaka emakume; kolore, forma, kultura eta hizkuntza askotakoak; bandera feministak eta bestelakoak airean, eta Euskal Herriko bost neska gazteren trikitixaren doinupean. Ez zuten ezaguna izanen airea, baina segituan hasi ziren dantzan eta kantuan hangoak eta hemengoak. Inbidia puntu bat eman zidaten, eta gogoratu, zeinen aspergarriak izan ohi diren gure protestak —justu-justu egiten baitugu oihu, eta dantza gutxi—, eta zein alai eta entretenigarri bihur ditzaketen urrats batzuek melodia soilak («Ezin bada dantza egin, hau ez da nire iraultza»).

Ekitaldian, berriz, Euskal Herriko Mundu Martxako emakumeek eman zuten irakaspena. Bi ordu pasako ekitaldian askotariko dantza, bertso, proiekzio eta solasaldiak, baina folkloretik harago baita testuinguruaren kokapen ederra ere: Euskal Herrian gaudela, zein estaturen menpean, eta gatazka oraindik konpondu gabe («Hau ez da gure bakea»). Ekitaldiaren beraren eta bertako euskarri guztien hizkuntza ere txalogarria: guztia egin baitzuten euskaraz —Graça Samo koordinatzaile mozambiketarrak izan ezik, nahiz eta kaixo ere esan zuen— bat-bateko itzulpen sistema guztien belarrietara iristen zela, baita zeinu hizkuntzako interpretazioa begietara ere.

Lan ederra egiten ari dira Euskal Herriko feministak, eta erakusten, feminismoa ez dela borroka sektorial soil bat. Herri egiteko ere balio duela.]]>
<![CDATA[Periferiko, erdigunean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2018-10-17/periferiko_erdigunean.htm Wed, 17 Oct 2018 00:00:00 +0200 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/023/002/2018-10-17/periferiko_erdigunean.htm reina filma ikusten izan ginen joan den asteazkenean Donostiako Parte Zaharreko zineman. Ogitarteko bat jan hotela eraiki gogo duten hiriko ostaturik kuttunenetakoan, eta 22:45eko saioan sartu ginen lau lagunak, euskarazko film on batez gozatzera. Gelan hamar lagun baino gutxiago izanen ginen, eta apustu eginen nuke guztiak ginela euskaldunak. Agian, ni bezala, hein bat euskal zinema sustatzeagatik joanak, hein bat filmarekiko kuriositatez, edo lagunekin gau eder bat pasatzeko gogoz, bertzerik gabe.

Ez naiz sartuko filmaren balorazioan, deus gutxi baitakit zinemaz, baina irakurri ditudan kritiketatik eta Koldo Almandoz zuzendariaren beraren hitzetatik aditua dut egunerokotasuneko bizitzako pertsona arrunten eta paisaia zein jende periferikoen bila aritu direla irudi eta pertsonaien bidez.

Periferiaren kontzeptua modan dagoen honetan, bertze periferia batzuetan izan nuen nik burua filma hasi baino lehen, igaro bitartean eta bukatu ondotik. Txarteldegira bertara joaterakoan ikusi nuen lehena: film guztietako izenak normal zeuden, beren jatorrizko izenez, eta atzizkirik gabe. Oreina-ren kartelean, berriz, azpian gaztelerazko Ciervo, eta txartelean V.O.S. akronimoa; atzerriko filmak jatorrizko bertsioan eta gaztelerazko azpidatziekin ematen dituztenean jarri ohi dutena, alegia.

Filma hasi zenean ulertu nuen erranahia: pertsonaiek euskaraz hitz egiten zutenean gaztelerazko azpidatziak geneuzkan aldi oro begipean, irudien trabagarri, baita Ramon Agirreren pertsonaiak frantsesez hitz egiten zuenean ere. Gaztelerazko elkarrizketak, aldiz, batere itzulpenik gabe zeuden, filtrorik gabe. Ez zidan batere graziarik egin, eta zer pentsatua eman, aldiz, anitz. Bertzeak bertze, euskal filmak arrotz gisa hartuak direla, zer eta Donostiaren bihotzean. Alegia, eta modan dagoen hitza erabiliz, euskara periferikoa dela, baita zentroan ere.]]>
<![CDATA[Idaztea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2018-10-10/idaztea.htm Wed, 10 Oct 2018 00:00:00 +0200 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/022/002/2018-10-10/idaztea.htm Gela bat norberarena—. Ez dakit ziur erraten zenbaterako emanen zuten orduan 500 liberak, baina, dirudienez, ongi eta aldi berean luxurik gabe bizitzeko adinako diru kopurua bai.

Hori baino konplexuagoa da mekanismoa, noski: idazteko gaitasunean eta aukeran bertzeak bertze eragina baitute hezkuntzak, baita emakumeekiko bertzelako desberdinkeriek ere. Baina garrantzi berezia ematen zien Woolfek ezaugarri materialei. Izan, badutelako: etxeko lanetan eta ingurukoen zaintzan buru-belarri eta norbere buruarentzat denborarik gabe nekez idatziko baitzuen (eta baitu) emakume batek. Liburu horretan bertan erakusten duenez, nolanahi ere, baldintza materialena ez da bakarrik emakumeen arazoa: gizon pobreek ere ez omen zuten idazten, edo ez behintzat ezagunak egiteko adina.

Estrapola dezagun teoria gazteengana, eta begiratu dezagun ingurura: zein gaztek du gaur egun gela (etxe?) bat norberarena, eta hilean ongi bizitzeko aski diru? Edo baldin badu, ez ote du denbora gehiena xahutzen 500 libera kaxkar horiek lortzeko lanbide prekarioren batean, bertzelakoetarako denbora gehiegirik gabe?

Diruari eta espazioari lotuta, denbora ere behar baita idazteko, eta idazteko, Woolfen beraren gomendioei jarraikiz, anitz irakurri behar baita lehenik. Gazte batek idatzi ahal izateko, beraz, prekaritateari egin beharko lioke lehenik aurre. Edo idatziz salatu prekaritatea. Idazteko, eta bertze gauza anitzetarako baldintzak eta astia izateko. Gurpil ero bat, azken finean.

Ez naiz dramatiko jarriko, halere. Ez baita izanen egoerarik onena; baina idatz baitaitezke, nik zutabeak bezala, poemak gaueko hamarretan.]]>
<![CDATA['Guapa']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2018-10-03/guapa.htm Wed, 03 Oct 2018 00:00:00 +0200 Maddi Ane Txoperena Iribarren https://www.berria.eus/paperekoa/1892/021/002/2018-10-03/guapa.htm guapa deitzen ninduen aldiro. Nahiago nuen ezaugarri estetikoekin zerikusirik ez zuen adjektibo bat erabil zezan ni izendatzeko: jatortasunarekin lotutakoren bat-edo. Baina tematu egiten zen, kaixo, guapa; eta azkenean ulertu nuen, maitekiro esaten zidala, eta ez bere begietara ederra nintzenik adierazteko. Azkenerako, utzi egin nion. Eta ilusioa ere egiten zidan entzuteak, banekielako deus txarrik ez zuela gibelean.

Beste egoera batzuengatik hartua nion gorrotoa hitzari. Esan izan zidatelako, edo ingurukoei; gizonek emakumeei beti, eta ez bereziki maitasunez. Jakinen duzue zertaz ari naizen: kaletik lasai ederrean joan, eta neska, gazte eta ez bereziki itsusia izanez gero gizon talde (edo banako) baten aurretik pasatu eta entzun behar izaten diren txistu, piropo, edo esaldiez. Aste honetan bertan entzun behar izan dut halako guapa lizun bat, egun-argiz, eta herri erdian, eta nire kontzientzia feminista gorabehera, ezin izan diot deus erantzun: tente jarri naiz, sorpresaz harrapatu nau, eta aurrera segitu dut kaletik, isil, deus gertatu ez balitz bezala. Batzuetan nagia ematen du emakume erretxinaren paperean jarri behar izateak, eta zer erranik ez egunero eta une oro egon behar izateak alerta, zer entzun behar ere.

Horregatik ez zitzaidan gustatzen guapa; sinonimotzat nituelako. Baina kontua da arazoa ez dagoela hitzean; nork, nori eta nola erraten dion baizik. Pierre Bourdieu soziologoak erreparatu zion hitzen kapital eta biolentzia sinbolikoari, eta adierazi, hitzen zentzua ez dagoela esaldi soilean, erabiltzen dituenaren boterean baizik. Eta erabiltzen dituela, halaber, estatus horri eusteko. Alegia, kaletik guapa erraten dizun horrek «zu emakumea zara eta ni gizona, eta zure espazioa inbadi dezaket nik nahi dudanean» adierazten dizula, adibidez. Badago aldea.]]>