<![CDATA[Maialen Unanue Irureta | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 26 May 2020 22:22:37 +0200 hourly 1 <![CDATA[Maialen Unanue Irureta | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Zientzia fikzioa egiten duten andreak 'rara avis' gisan tratatzen dituzte»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-09-10/zientzia_fikzioa_egiten_duten_andreak_rara_avis_gisan_tratatzen_dituzte.htm Tue, 10 Sep 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-09-10/zientzia_fikzioa_egiten_duten_andreak_rara_avis_gisan_tratatzen_dituzte.htm
Emakumeak zientzia fikzioa dira zientzia fikzioaren barruan?

Batzuetan hala dirudi. Duela gutxi entzun nuen, irratian, ia ez dagoela zientzia fikzioa lantzen duen emakumerik. Duela urte batzuk, tira, baina, azken urteetan, emakumeak izan dira nazioarteko sari ia guztiak jaso dituztenak. Espainian, boom moduko bat egon da, eta, hala ere, rara avis gisara tratatuak dira: normaltzat hartzen hasteko ordua da.

Zer toki izan dute emakumeek zientzia fikzioan?

Kritikari gehienak bat datoz emakume bat izan zela generoko lehena idatzi zuena: Mary Shelley, hain zuzen, Frankenstein-ekin. Horren aurretik, argitaratu ziren beste gauza batzuk, protozientzia-fikziotzat har ditzakegunak: esaterako, Margaret Cavendishen The Blazing World edo Tomas Mororen Utopia. XIX. mendean, idazten zuten emakumeek senarraren izenarekin idazten zuten, eta, batez ere, beldurrezkoak-gotikoak idatzi zituzten; XIX. mende bukaeran hasi ziren utopia feministak idazten. Sufragisten garaia zen: mugimendu handia egon zen Ingalaterran eta AEBetan. Gero, idazleren bat edo beste egon zen 1930eko eta 1940ko urteetan, Pulp literaturarekin. 1970etik aurrera indartu zen, eta asko izan ziren idatzi zuten andreak. Eta, hori hala izanik ere, uste orokorra da emakumeek ez dutela zientzia fikzioa landu izan, eta ez da egia: idatzi dute, baina ez dituzte aintzat hartu.

Zein da gaur egungo panorama?

Espainian proiektu pila bat daude. Gu 2016an hasi ginen La Nave Invisiblerekin, eta horren aurrekoa Alucinadas baino ez dut ezagutzen, antologia bat: bost ale atera zituzten. 2016tik aurrera, bestelakoak sortu ziren, emakume idazleak eta haiek idatzitakoak sustatzeko. Hor kokatzen gara gu, baita Leo Autoras Fantásticas edo Adopta una Autora ere. Ez dira soilik zientzia fikzioa lantzen duten idazleetara mugatzen, dena den. Txilen La Ventana del Sur sortu zuten, esaterako.

Hiru urte daramatzazue La Nave Invisiblerekin: zer moduz?

Nevsky argitaletxeak botatako txio baten harira, deialdi bat egin, eta hala elkartu ginen. Hamahiru-hamabost lagun hasi ginen, eta 30 bat gara gaur egun: bakoitzak ahal duen heinean parte hartzen du.

Zergatik dira beharrezkoak halako proiektuak?

Emakumezkoen lanak ez dira saltzen arrazoi askorengatik: ez dago arrazoi bakar bat. Batetik, gutxiago publikatzen dira, eta, bestetik, gutxiago iragartzen dira. Guk irakurleen ohituretan eragin nahi dugu: lan horiek existitzen direla jakinarazi, eta zer lantzen duten kontatu. Askok idatzi izan digute eskerrak emanez: azken batean, publizitatea egiten dugu, doan.

Nola zaletu zinen zeu?

Asko irakurri izan dut umetatik. Gero, Harry Potter irakurtzen hasi nintzen; izatez, Harry Potter-etik Game of Thrones-era egin nuen salto zuzenean. Irakurtzeaz gain, idaztea ere gustatzen zitzaidan; oso pozik nago, iaz espero baino testu gehiago publikatzea lortu bainuen.

Asko kosta zitzaizun?

Ezezko asko jaso nituen, ez pentsa. Publikatzea lortu dudan kontakizunak ez dira lehenengo saialdian onartuak izan. Pazientzia asko behar da. Esaterako, nire bigarren liburua uste nuen ez nuela sekula argitaratuko. Kontakizun luze bat da: luzeegia antologia batean sartzeko, eta motzegia nobela baterako. Hati argitaletxeak deialdi bat egin zuen edozein generotako lanak bidaltzeko, eta haiek argitaratu didate.

Zerk bereizten ditu zure kontakizunak?

Beti saiatzen naiz ikuspegi feminista izaten, sexu orientazioen eta arrazen aniztasuna bermatzen... Ez dut behartzen: horrela ateratzen zait. Batzuetan heterosexualak sartu beharrean aritzen naiz [barreak].

Emakumeen lanak ezagutarazteko propio sortutako baliabideak beharko ez diren eguna iritsiko dela uste duzu?

Hala espero dut, nahiz eta panorama ez den oso itxaropentsua. Baikorra izan nahi dut, zerbaitegatik ari garelako lanean, baina ezkortasuna gainezka dago inguruan. Amorru handia ematen dit gomendioen zerrendetan emakume bakarra ikusteak, eta beti da berbera: badaude gehiago! Gu gure aletxoa jartzen saiatuko gara, ondorengoek pixka bat errazagoa izan dezaten.]]>
<![CDATA[«Euskarazko antzerkia aberatsa da, eta aberasten jarraitu behar dugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-09-06/euskarazko_antzerkia_aberatsa_da_eta_aberasten_jarraitu_behar_dugu.htm Fri, 06 Sep 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-09-06/euskarazko_antzerkia_aberatsa_da_eta_aberasten_jarraitu_behar_dugu.htm Txanogorritxotik otso emera (sei mutil medio). Donostiako sarrera guztiak agortuta, handik kanpo emateko gogoz dago.

Sarrera guztiak agortuta: horrela lan egin daiteke, ezta?

Abuztu osoa horrelakoa izan da, gainera! Aurretik, astebete egon gara El enjambre-rekin, Erlauntza-ren gaztelaniazko bertsioarekin, eta berdin. Beldur ginen, gu ezagutzen gaituen publikoa euskalduna delako, baina funtzionatu zuen. Txanogorritxo-rena izan da harrigarriena: estreinatu baino hiru ordu lehenago dena agortuta zegoen, eta hori ez da askotan pasatzen; are gutxiago hamar egun segidan emango bada. Sekulako esperientzia izan da.

Zer moduz hartu dute ikusleek?

Oso ondo. Iruditzen zait oraindik ere buelta pare bat eman dakizkiokeela testuari, baina ez da nirea: zabaldu egingo nuke, heteroarauan oinarrituta dagoelako erabat. Antzerkian, publikoa identifikatua senti dadin gustatzen zait: denengan eta sexu orientazio guztietan pentsatu behar da. Maitasunaz ari bagara, ezin da soilik heteromaitasunaz aritu. Horixe aldatuko nuke.

Esan izan duzu idazteko gogoa duzula: animatuko zinateke lan hau heteroarautik aldentzen?

Beharbada, ez testu hau: zerbait berria sortu nahi dut. Beste zeozer kontatuko nuke: sexu gerra hori, emakumeak gizonen kontra... Ez, ez nuke egingo. Umorea idazteko beste tresna batzuk erabiliko nituzke. Urte batzuk dira idazten hasi nintzela; tiraderan gordeak ditut nire perla txikiak: noizbait, josi, eta taularatzeko moduan izango dira.

Pasarte batean diozu: «Bikotekideak entzun zaitzan nahi baduzu, emakume bat da bilatzen duzuna».

Nik sartua da. Testuaren zenbait zatirekin ez nago ados, eta horrela sartu genuen. Une batean dio: «Emakume baten gisan portatzen ari den gizona gezurretan ari da». Ez nago ados, baina moldaketa hor sartzeko aprobetxatu genuen. Umorea, maiz, topikoetatik abiatzen da; obran, askotan, oso ondo josita daude, baina beste batzuetan, ez. Ez da egia ez dagoela mutilik sentimenduak adierazteko gai denik, neska guztiok entzuten ez dakigun bezala.

Otso emea, maitasun porrotak umorez gainditzen dituena, galtzeko zorian dagoen espeziea da?

Bai. Gaur egun, harreman baten amaiera porrota da, baita 40 urte ingurura bikotekide finkorik gabe iristea ere. «Gaixo honek ez du zorterik eduki, ez du harreman finkorik lortu», esango dute. Nire ustez, ordea, kontrakoa izan daiteke: bata bestearen atzetik ezagutuz, bere bizitza aberastu du. Zergatik da porrota, eta ez sekulako arrakasta? Gizarteak ez du horrela ulertzen.

Bost antzezlan batera: zer moduz?

Esan beharko nuke: «Oso gustura, zorte ikaragarri oneko sentitzen naiz: aktoreen %80 langabezian dagoela, sekulako pagotxa da». Oso kontziente naiz horretaz, baina oso-oso nekatuta nago. Badakit baiezkoak nire ahotik atera direla, baina bizitzan lehenengo aldiz sentitu dut behatzak harrapatu ditudala: gorputzak «bale» esan dit.

Eta Gure Kasa martxan jarri berri.

Pixa eserita egiteko denborarik ez daukat [barreak]. Gosaldu ere zutik egiten dut: bidesari hori ordaindu dut. Ez daukat denborarik, ez ja nire lagun edo familiarentzat: ez daukat denborarik neuretzat. Sakrifizio ikaragarria da niretzat.

Zein litzateke neurri egokia lan egin baina lasai bizi ahal izateko?

Telebistan, gehienez, bi-hiru hilabetero berritzen digute kontratua. Ez digute ziurtatzen saioa irailetik ekainera izango denik: tarte horretan telebistan lana daukadala jakingo banu, hiru antzezlanekin nahikoa izango nuke. Garai batean, telebistan lan egiteak ematen zidan egonkortasuna: gaur egun, antzerkiak ematen dit. Telebista aldatu egin da, eta horrek ondorio asko izan ditu. Eta telebista publikoaz ari gara.

Moriartikoen Mateoren ama film laburrean aritu zara: zineman sakondu nahiko zenuke?

Bai, asko. Gutxi egin badut, ez da gogo faltagatik izan, deitu ez didatelako baizik [barreak]. Zinema asko gustatzen zait, eta Moriartikoekin pila bat gozatu dut. Ez dira edozein, baina ez da izen kontua soilik: lanean hasi orduko konturatu nintzen zeinen onak diren.

Hasi zinenetik, zer aldatu da euskarazko antzerkigintzan?

Aldaketa sekulakoa izan da. lehenengo kontratua 18 urterekin lortu nuen, eta 36 ditut: bizi erdia. Euskara asko programatzen da, baina gehiago behar da. Askotariko obrak programatzen dira, ez soilik komertzialak, eta oso deszentralizatuta dago. Antzerkiak eta euskarak asko irabazi dutela iruditzen zait: euskarazko antzerkia aberatsa da, eta aberasten jarraitu behar dugu.]]>
<![CDATA[Bizkaiko lehen eta «azken» hiria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-08-30/bizkaiko_lehen_eta_azken_hiria.htm Fri, 30 Aug 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1917/030/001/2019-08-30/bizkaiko_lehen_eta_azken_hiria.htm
Historia luzeko hiria da Urduña, eta azulejuz egindako panel handi bat dute erdigunean, Foruen plazan, horren erakusgarri; plazaren handitasunak ere atentzioa ematen du. Izkina batean dago udaletxea, hor bertan, ia oharkabean. Ez, ordea, gaur egun hotel eta bainuetxe bihurtua den eraikin handia: plazaren alde oso bat hartzen du, eta guztiek aduana deitzen diote. Izan ere, XIX. mendera arte, merkataritzarako eremu garrantzitsua izan zen Urduña, eta agerikoa da hori plaza eta aduana gisa funtzionatzen zuen eraikin hori ikusita: Gaztela (Espainia) Europarekin lotzen zuen, eta hortxe jarri zuten aduana. Gerora, militarren egoitza ere izan zen, eta, azkenik, bainuetxe bihurtu zen -tarte batez hutsik ere egon zen, berriz bainuetxe moduan zabaldu zuten arte-.

«Hiri lasaia da, oso kohesionatua dagoena, eta, horrez gain, oso aktiboa da: ondoko herriekin konparatuta, sekulako bizia du: kultur talde asko dago, hainbat ekintza antolatzen dituztenak, eta jendea beti dago laguntzeko prest», azaldu du Itziar Biguri Urduñako alkateak. «Jendeari kalean egotea gustatzen zaio, eta nabaritzen da: Amurrioko jendea ere etortzen da igandeetan poteak hartzera; askotan luzatu egiten dena», gehitu du.

Ainhoa Gutierrez eta Begoña Okerantza, berriz, Erauntsi dantza taldeko kideak dira, eta ados daude Bigurirekin: Urduña hiri bizia da. «Talde asko daude hemen bertan: guk gauza asko egiten ditugu, eta Gualdetxu UMMkoek ere giro dezente jartzen dute», azaldu du Gutierrezek. UMM Urduñako Mendi Maratoia taldeko kide Ibai Aspizua ere bat dator Bigurirekin: «Toki lasaia da, naturaz betea: kirola praktikatzeko oso egokia da. Irailetik azarora, ia asteburuero dago kirol probaren bat, eta kanpoko jende asko etortzen da».

Arabako bizkaitarrak

Urduñarrak ohituta daude honezkero, baina badira Bizkaiko izan eta Araban kokatuta egotearen zantzuak euren egunerokoan, atentzioa ematen dietenak Urduñakoak ez direnei. «Telefonoko lehenengo hiru zifrak Arabakoak dira», azaldu du Gutierrezek. Beste adibide bat, elizarena da, Juanjo Sanz zinegotziaren esanetan: «Hemen ditugun eliza eta ermita guztiak arabarrak dira. Gasteizko apezpikuaren menpe gaude: erlijioari dagokionez, arabarrak gara, baina administratiboki, bizkaitarrak, eta eliza oso gutxitan okertzen da».

Errepideetan ere nabaria da, urduñarren esanetan, non hasten den Bizkaia eta non Araba. «Arabak konponketak egiten dituenean, Bizkaiko karteleraino egiten ditu, baita Bizkaikoak ere: beti dago alde bat berria, eta, bestea, zaharra», gehitu du Aspizuak. Osasun kontuak, berriz, Arabaren eta Bizkaiaren artean banatuak dituzte, Bigurik azaldu duenez: «Osakidetzan, adibidez, Arabarekin lotuta gaude. Gure pediatrak Amurrion daude, eta, adibidez, plaka bat atera behar baduzu edo espezialista batengana joan behar baduzu, Laudiora zoaz. Eta horrekin ez dago inolako arazorik. Familiako medikua, Urduñan daukagu, baina ospitalera joan behar izanez gero, Galdakaora joan behar dugu».

Bizkaian hiri titulua duen lurralde bakarra da Urduña, eta harro daude horrekin, nahiz eta «ahaztu samar» daudela errepikatzen duten. Oso gutxi dira Arabako izan nahi luketen galdetuta baietz erantzuten dutenak. Horietako bat da Sanz: «Neure ustez, ez du logikarik Bizkaikoak izateak: izatez, epe labur batez Arabakoa izan zen Urduña, hamabi urtez edo, baina garai hartan ere, duela bi mende inguru, bizkaitar izatearen alde egin zuten, eta hala jarraitzen dugu». Biguri, alkatea, bizkaitar sentitzen da, baita urduñar gehienak ere, haren esanetan: «Bizkaitarrak gara, eta hala sentitzen gara: ez dago besterik. Bizkaiko hiri bakarra denez, sentimendu hori oso indartsua da, eta ezin da horren kontra joan. Baina zure inguruan dauden Arabako herriak ikustean, batzuetan pentsatzen duzu agian Araba izanda egoera hobean egongo ginatekeela, agian».

Arabar izatea desio ez badute ere, zenbaitek uste du bestelakoa litzatekeela Urduñaren egoera. Halaxe uste du Alberto Zufiaur urduñarrak ere: han jaioa da, eta hantxe lan egiten du, aseguru etxe batean. «Nik ez dut Arabako parte izateko grinarik, baina jende askok esaten du Arabakoak bagina Bizkaikoak izanda jasotzen duguna baino arreta handiagoa jasoko genukeela, azpiegiturei, enpresei eta abarri dagokienez». Amurrio jarri du horren adibide: «Lehen, Urduña baino txikiagoa zen, eta begira nolako garapena izan duen: Urduñaren bikoitza baino gehiago da gaur egun, biztanleei dagokienez».

Zerbitzuak partekatzea, zail

Bizkaiko «azkenak» direla sentitzen dute, eta Arabakoak balira gauzak bestelakoak liratekeela uste dute: Gasteiz, Amurrio, Laudio eta Agurain soilik leudeke Urduñaren aurretik. «Hemen zeuden enpresa gutxiak ixten joan dira, eta, azkenean, lotarako hiri bihurtu da Urduña: ia mundu guztiak kanpoan egiten du lan. Zerbitzuei dagokienez, ahal bezala irauten dugu», nabarmendu du Zufiaurrek.

Enpresa gutxi daude, eta, hala ere, langabezia tasa txikia du Urduñak, %7,5 inguru. «Fabrika gutxi dauzkagu: askotan esaten dugu enpresarik handiena udala bera dela», dio, barrez, Bigurik. Izan ere, udalak kudeatzen du zaharren egoitza, eta hor 50 langile daude. Bainuetxeak eta Josefino ikastetxeak ere langile «asko» dituzte, baina, orokorrean, enpresa txikiak baino ez daude, Biguriren esanetan.

Muga administratiboek albo kalteak sortzen dituzte, egunerokoan aparteko trabarik sortzen ez badiete ere. «Baliabideak ez dira ondo erabiltzen». Errepide inguruko larreen zainketa jarri du horren adibide. «Bizkaiko Foru Aldundiak enpresa bat du horretarako kontratatua: Arrankudiagatik etorri behar du, eta Araba osoa gurutzatu, hemengo belarra mozteko; Araba barruan balego, Amurriotik pasatzen den enpresa bera pasa zitekeen». Zaborrekin ere antzera gertatzen zaie. Duela gutxira arte, Aiarako kuadrillarekin egiten zuten, baina, orain, Bizkaiko Aldundiarekin egiten dute, merkeago ateratzen zaielako. «Ez ginenez Aiarako mankomunitatearen parte, garestiago ateratzen zitzaigun. Pentsa, Arrankudiagatik etortzen dira Urduñara zaborrak hartzera, eta, gure kasuan, Alonsotegira eraman behar dituzte: hori ere gastu ederra da».

Inguruko herriekin zerbitzuak banatzea ondo legoke, Biguriren ustez. «Guretzat esfortzu handia da berdintasun teknikari bat izatea, aurrekontua nahiko estua baita, baina horren aldeko apustua egin genuen. Baina, adibidez, Artziniegak agian ez dauka baliabiderik bat edukitzeko, eta elkarrekin banatu genezake. Baina nola egingo dugu? Lurralde berekoak ez garenez, hor hasten dira arazoak». Logikarekin funtzionatu behar dela gehitu du: «Azken finean, gure nortasuna galdu barik, administrazioek, udalak zein foru aldundiek, formula bat bilatu behar dute herrien eta herritarren egoera hobetzeko, muga administrazioen gainetik; eta horri logikarekin funtzionatzea deitzen zaio, logika aplikatzea».

Bihar: Euskal Herriko enklabeak eta esklabeak (eta V): Villaverde Turtzioz.]]>
<![CDATA[«Espero dut jendeak ezustekoa hartzea»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2019-08-17/espero_dut_jendeak_ezustekoa_hartzea.htm Sat, 17 Aug 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1891/040/001/2019-08-17/espero_dut_jendeak_ezustekoa_hartzea.htm Tenpluak erre bigarren lanaren azken kontzertuekin ari dira, eta, aldi berean, hurrengorako material berria sortzen.

Liher eta The Baboon Show leku eta gau berean: suhiltzaileak gertu egotea komeni?

[Barreak] Gure aldetik, nahiko berezia izango da: egurra emango dugu, eta The Baboon Showk, zer esanik ez. Bi rock talde gara, baina oso desberdinak.

Zuei dagokizuenez, zertan izango da berezia, esan badaiteke?

Hiru lagun igoko dira eszenatokira: Ainhoa Egiguren, Lidia Insausti eta Olatz Otxoa; bik gure azken diskoan koroak egiten kolaboratu zuten. Donostian bada eszena bat euskal musikarena, eta badago beste bat bluesarena, indartsua, eta hortik ezagutzen ditut. Ahotsak oso indartsu egongo dira kontzertuan.

Etxean jokatzeak presioa areagotzen du?

Bai, bai. Normalean, eta ez dut txarrera esaten, etxean ez zaituzte kanpoan bezainbeste baloratzen. Ez dakit nola esan: adibidez, hiruzpalau aldiz joan gara Gasteiza, eta beroago hartu izan gaituztela sentitu dugu. Denok daukagu joera hori: exotikoagotzat hartzen ditugu beti kanpokoak. Espero dut jendeak ezustekoa hartuko duela gaurko kontzertuan, eta ikusiko duela lan asko egiten duen talde bat garela. Kontzertu polita izan dadin nahi dugu.

Nola bizi ohi duzu Donostiako Aste Nagusia?

Haurra nintzenean, kanpora joaten ginen beti gurasoekin. Nerabezaroan, hemen gelditzeko eskatzen hasi nintzen [barreak]. Baina, adibidez, ez naiz inoiz kofradia bateko parte izan; Sardiñeretan sartzear egon nintzen, baina, azkenean, ezetz erabaki nuen. Beti atera izan naiz batekin edo bestearekin, hiriak eta kofradiek eskaintzen dituzten aukeren artean libreki aukeratuz.

Pena ematen dizu kofradia bateko parte ez izateak?

Bai, baina garai hartan ez neukan nire kuadrillakorik edo gertukorik inongo kofradiatan, eta horrek atzera eginarazi zidan. Pena hori daukat, baina, orain musikarekin nagoenez, ezin dut Aste Nagusian buru-belarri egon. Dena den, asko gozatu dut piratek antolatzen dituzten ekintzetan: abordatzean, Sardiñerraian... Pila batetan.

Zer moduzkoa iruditzen zaizu, orokorrean, Aste Nagusiko musika eskaintza?

Donostiako Piratek antolatzen dituztenak, orokorrean, asko gustatzen zaizkit, batez ere gainerakoan egoten diren kontzertuekin konparatuta. Beharbada, izen gehiago izango dute Saguesen jotzen dutenek, baina piraten musika eskaintza autentikoagoa iruditzen zait. Esango nuke orokorrean nahiko ondo egiten dutela.

Zure esku balego, Donostiako festetako zer aldatuko zenuke?

Udalaren jarrera [barreak]. Hori aldatuko balitz, arazo gutxiago egongo lirateke.]]>
<![CDATA[«Festak egokiak izaten dira artea eta kultura bultzatzeko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-08-15/festak_egokiak_izaten_dira_artea_eta_kultura_bultzatzeko.htm Thu, 15 Aug 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-08-15/festak_egokiak_izaten_dira_artea_eta_kultura_bultzatzeko.htm Arte nagusia, emakumeak artea sortzen txokoa. Zazpi emakume eta arte plastikoetako zazpi diziplina: KA Kultura Alternatiboa plataformakoak edo haren bueltakoak dira. Gladys Lopez (Santiago, Txile, 1976) eta Maritxu Insausti (Donostia, 1968) margolariak dira haietako bi.

Zer aurkituko du Kontxako badiara hurbiltzen denak?

GLADYS LOPEZ: Hasteko, zazpi erakusketa desberdin topatuko ditu: nork bere gaiak eta teknikak ditu. Nik neuk, adibidez, behatzekin margotzen dut; beste batek mandalak egiten ditu; beste batek material birziklatuarekin lan egiten du... Denetik. Lanak erakustearekin batera, han bertan margotzea eta tailerrak egunero egitea da asmoa.

Ez da ohikoa halako erakusketak kalean ikustea: zer alde on ditu?

G. L.: Batetik, artelanen eta artisten berri ematen laguntzen du. Kaleak eskulangilez beteta daude: edozein motatako azokak egiten direnean, beti egoten dira. Aldiz, ez dago margolaririk, eta espazioak behar ditugu. Bestetik, gure eta jendearen artean hitz egitea ahalbidetzen digu honek, jakin dezaten euren hirian zeregin horretan gabiltzanak izan bagarela.

Nola bizi ohi duzue Aste Nagusia?

MARITXU INSAUSTI: Nik, egia esan, ez dut oso gustuko: donostiar atipikoa naiz, alde horretatik. Nahiago dut edozein egunetan atera, festetan baino. Hala ere, Aste Nagusia eta artea uztartzeak erakarri egiten nau.

G. L.: Nik asko gozatzen dut Aste Nagusian eta gainerako jaiegunetan. Egia da aldiro aritzen naizela pentsatzen ea zer egin daitekeen arteak presentzia gehiago izan dezan halakoetan. Festak egokiak izaten dira artea eta kultura bultzatzeko; kultur ekitaldiz josiak egoten dira.

Arteak presentzia handiagoa izan beharko luke, oro har, kalean?

M. I.: Baietz uste dut. Beste mota bateko elkarrizketak eragiten dituelako, eta uste dut aberasgarria dela. Kultura bizitza da. Erakusketan, aniztasun kultural handia dago, gaur egun den bezala. Denok batzen gaituen hizkuntza da artea.

G. L.: Artean ez da existitzen mugarik, arrazarik, adinik... Mahai edo talde baten bueltan elkartzen gaitu arteak: beti da aberasgarria.

Artistei aukerak ematen dizkien hiri bat da Donostia?

G. L.: Nik uste dut, pixkanaka, baietz: erakusketa hau da horren erakusgarri. Oraindik asko dago egiteko, eta hemendik aurrera ere halako gehiago egitea beharrezkoa izango da baiezko borobil bat emateko. Jo dugun eta ireki egin den atetxo bat da hau, baina ate gehiago joko ditugu, segida bat izan dezan. Hiri handietan egoten dira margolariei eskainitako txoko iraunkorrak: Madrilen, Bartzelonan, Parisen, Buenos Airesen... Hori bera nahi genuke, donostiar erara.

KA sare moduko bat izango da zuentzat, ezta?

M. I.: Hala da, eta artistek beraiek bultzatua da, gainera. Nik hasieran Dabadaban egin zen topaketa batean parte hartu nuen, eta inpresio hori eman zidan. Oso ondo dago: gaur arte jarraitu dute, eta handitzen ari da taldea.

G. L.: Topaketetan, esaterako, ideia berriak botatzen ditugu, eta bakoitzak erabaki dezake bakarrik edo taldean garatu nahi duen ideia hori.

Gainerakoan, bestela, bakartia da artistaren bizitza?

G. L.: Batzuetan, bai. Bizimodua atera beharra dago. Nik asko bidaiatu izan dut, bakarrik askotan, baina erlatiboa da hori, maiz beste artista batek emandako erreferentziei esker joaten bainaiz. Herrialde berri batera iristen zaren bakoitzean, hutsetik hasi behar duzu, baina hemen ez gara bakarrik sentitzen: elkartuta indartsuago gara.

M. I.: Nik, orain, erakusketa bat daukat beste bi artistarekin batera Ekain galerian: Ritak [Unzurrunzaga], jabeak, elkartu gaitu. Eta polita da, sinergiak sor baitaitezke.]]>
<![CDATA[Allen, bi jai ereduen lekuko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2000/028/001/2019-08-10/allen_bi_jai_ereduen_lekuko.htm Sat, 10 Aug 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/2000/028/001/2019-08-10/allen_bi_jai_ereduen_lekuko.htm
Su festen nazioarteko jaialdia eta Sagueseko kontzertuak: horiexek dira udalaren egitarauko izarrak. Hutsik egiten ez duten beste hainbat ekitaldi ere badira, ordea: Easo plazako bertso saioak, Igeldoko Harria, esku pilota txapelketa eta Urrezko Aizkora kirol probak; Bizikleta Festa eta waterpolo partidak; eta hainbat dantza talderen emanaldiak: Eskola, Goizaldi, Gero Axular eta Arkaitz, besteak beste. Ondarretako zinema saioak ere antolatu dituzte aste nagusirako: Aupa, Etxebeste! izango da horietako bat. Kontzertu gehiago ere antolatu dituzte, Saguesez harago, Bulebarreko kioskoan, Konstituzio plazan eta Antiguako Gaskonia plazan, besteak beste.

Kortsarioen Donostian, izan pirata leloarekin ospatuko dituzte festak Donostiako Piratek. Woody Allen propioa izan dute, eta haren parodiazko film labur batekin egin dute publiko Matti pertsonaia: aurten, Donostiako lau gaztetxeek gorpuztuko dute, eta haiek botako dute piraten txupinazoa. Horrez gain, badute beste figura bat ere: Ezkila kapitainarena. Piraten muina osatzen duten kofradietako batek egin ohi du, eta, aurten, Intxaurrondo auzoko Traganarruak izango dira.

Piratak, berritasunez blai

Hainbat berritasun izango ditu 17. Aste Nagusi Piratak. Agerikoena jaigunearen eraldaketa izango da. Orain arte, Kaimingaintxo plazan jarri ohi zuten eszenatoki nagusia, txosna handi batekin: huraxe zen Flamenka gunearen bihotza. Eusko Jaurlaritzak ezarritako debekuaren ondorioz, bi-biak Lasta plazara pasatuko dituzte, orain arte txosna txikia jartzen zuten horretara. Han egingo dituzte kontzertu handienak, gauez, txosna egun osoan irekita egongo den arren. Kaimingaintxo, dena den, ez da hutsik geldituko: kofradien txokoa izango da aurten, eta han egingo dituzte euren egitarauetako beste ekintzak.

Aurtengo beste berritasun bat Kofradien Eguna izango da: hilaren 14an izango da, asteazkenean. Normalean, kofradia bakoitzak bere egitarau propioa osatzen du, hiriko hainbat lekutan egin ere. Hala izaten jarraituko du, baina egun horretan kofradia guztietako piratak Flamenkan bilduko dira: jolasak, bazkaria eta beste egingo dituzte elkarrekin.

Karramarro Uhartea izeneko irratsaioa da aurtengo beste nobedade bat. Egunero orduerdiko saio bat egitea da asmoa: Letaman gaztetxean grabatuko dute, Abordatze Egunean izan ezik; egun horretan kaitik bertatik aritzea da asmoa. Albisteak kontatuko dituzte, egitaraua komentatu, eta elkarrizketak ere egingo dizkiete egunotan Flamenkatik pasatuko diren musikariei. Tribial jokoa ere egingo dute, kofradiekin. Eta hori guztia, umorez.

Gainerakoan, ohiko programazioari eutsiko diote piratek. Aurreko urteetan bezala, hiru musika proposamen izango dituzte gauero: kontzertuak, DJak eta Trinitate plazako afari musikatuak. Kontzertu nagusiei dagokienez, hainbat musika estilotako taldeak izango dira Flamenkan. Abordatzea izaten da piraten ekintzarik jendetsu eta ikusgarriena; astelehenean izango da, ohi bezala. Baltsak muntatu, herri bazkaria egin, eta portua abordatuko dute. Aurten, gainera, baltsa politena sarituko dute.]]>
<![CDATA[Muralak, mugak salatzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1930/030/001/2019-06-20/muralak_mugak_salatzeko.htm Thu, 20 Jun 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1930/030/001/2019-06-20/muralak_mugak_salatzeko.htm
Herri erdi-erdian dago pareta famatua, alde zaharra erdiz erdi zeharkatzen duen kale batean. Oharkabean pasa zitekeen, baina ez da hala: eztabaida publiko baten erdigune bihurtu da. «Egun batean, beste hainbat gauzaren artean, margotu egin genuen; beti egon da hemen, abandonatuta. Zentsuratu zutenez, beste bat egin genuen, eta hala izan da behin eta berriz», azaldu du Axier Lopez Kalea Guztiona Da taldeko kideak.

Murala bihurtu da gudu zelai, huraxe egin da ezagun handik kanpo, baina eztabaida zabalago baten zati bat baino ez da. Muralak egin ahala, ezabatu egin ditu udalak, behin eta berriz, kale garbiketa ordenantza bat dela eta. Dena den, horma-irudiei ez ezik, bestelako adierazpideei ere eragiten die araudiak, esaterako, pankarta eta kartelei. Horregatik aldarrikatzen dute Kalea Guztiona Da taldeko kideek beharrezkoa dela adierazpen askatasunaren mugei buruzko gogoeta publikoa egitea. «Debekuak bertan behera utzi eta parte-hartze prozesua abia dezatela eskatu dugu: guk ez daukagu konponbidea, nahi duguna da eztabaida ahalik eta jende gehienaren artean izatea, adierazpen askatasunaren mugen inguruko eztabaida gosea baino zaharragoa delako».

Kartelak, paneletan soilik

«Panel batzuk jarri zituzten, eta hor baino ezin zitezkeen jarri kartelak, eta ez edonolakoak, gainera: neurri jakin batzuk eduki behar dituzte», azaldu du Jose Antonio Letamendia taldeko kideak. Taldea, ordea, ez zegoen halakorik onartzeko prest: «Nola gauzatzen da herrietan adierazpen askatasuna, ez badauka telebistarik, irratirik, egunkaririk? Hori galarazten ari dira». Zalantza du Letamendiak. «Ez dakit jendeak adierazpen askatasunaren barruan kokatzen duen auzia, baina badakigu zumaiarrek ez dutela entenditzen zergatik kentzen duen udalak murala».

Ez zuten «inondik inora» imajinatzen hiru urtez luzatuko zenik «normala eta lasaia» izan behar zuen auzia, Bittor Bengoa taldeko kidearen esanetan: «Gu beti egon gara hitz egiteko prest: azken batean, borondate kontua da; ez dugu uste hain konplikatua denik: haiek konplikatu dute». Jaso duten erantzuna bestelakoa izan da, ordea: «Udala lubaki batean ezkutatu da, eta ez zen posible haiekin hitz egitea».

Azken hiru urteetan egon den «zentsura» salatu du Lopezek. «Kalea edo espazio publikoa da herritarrok beste inongo bitartekaririk gabe komunikatzeko daukagun espazio bakarra: hori hala izan da beti, eta hala da gaur egun ere». Kartelak paneletara mugatzea ghettoak sortzea da, haren ustez, eta zentzua galtzen dute: «Kartel horiek indarra galtzen dute, zeren zuk jendea dagoen lekuan eragin nahi duzu». Eta auzi hori guztia garbiketaren izenean egiteak, bestelako mezu bat ematen du, gainera, haren arabera: «Mezu horren alderik gaiztoena da esaten ari direla kartelak jartzea zikina dela; atzean dagoen lan guztia zikina eta gaitzesgarria dela esaten ari dira».

Parte hartzea, egingarri

Aurreko 97ak ez bezala, 98. murala ez dute ezabatu. «Bi hauteskunde kanpaina egon dira, eta kasualitatea, hau ez dute kendu, baina hala izan ez balitz, hau ere marroiz pintatuko lukete», nabarmendu du Lopezek. Izatez, auzia udaleko osoko bilkurara iristea ere lortu zuten, baina ez zuen ibilbiderik izan: aldeko eta kontrako botoak berdinduta, aurreko alkatearen botoak bikoitza balio zuelako. Gauzak bestelakoak izango dira aurrerantzean: EAJk alkatetza galdu du, eta EH Bilduk eskuratu. Iñaki Ostolaza Zumaiako alkate berriak hizketarako borondate falta salatu du: «Hasieratik eskatu dugu prozesu parte hartzaile baten ondoren araudi bat adostea, udala, eragile eta herritarren artean. Egingo zela agindu zitzaigun, baina ez da posible izan edo ez da borondaterik izan, baina ez da egin».

Hain zuzen, horixe izan da Kalea Guztiona Da taldearen eskakizunak osoko bilkuran babestu zituen bakarra. Alkatetza haiek eskuratuta, panorama aldatuko da. «Astelehenean hasi ginen lanean, eta erabakiak pixkanaka-pixkanaka hartzen joango gara, baina hori egokitu beharko dugu», ebatzi du Ostolazak. Hala, taldekideek buruan dituzten galderak publikoki planteatzeko aukera izango dute: «Zer da espazio publikoa? Zer da zikina, eta zer garbia? Zeinek markatzen ditu adierazpen askatasunaren mugak?».

Ostolazari ulergaitza iruditu zaio auzia: «Zentzugabekeria izan da: gauzak muturrera eramaten direnean, horrelako gauzak gertatzen dira». Kartelak jartzeko baimena eskatu beharrak egoera bitxiak sortu izan ditu; azkenekoa, joan den asteburuan, Letamendiak azaldu duenez: «Adibidez, zapatu honetan, bi emakumeri eraso diete: normalena kartelak jartzea litzateke, baina ez dago kartelik». Ostolaza ere bat dator harekin: «Ez zaigu zentzuzkoa iruditzen bat-batean ipini behar diren deialdiak prozesu administratibo luze bat behar duen espiral batean sartzea; ez genuen ulertu duela hiru urte, ezta gaur egun ere».

Ikur «ikusgarria»

Azkar esaten da hiru urte, baina astero-astero eutsi diote muralaren pintaketari. «Bizpahiru kenduta, denak erretiratuak gara: ez daukagu beste egitekorik, baratzea eta pare bat kontu gehiago; beraz, hona zapatu eta jai etortzeko prest geunden», azaldu du Letamendiak. Denbora libre asko, baina gazte garaian langile mugimenduan zailduak ere badira. «Badakigu zer den militantzia, egurra eman baitigute. Lana eta lana: hiru urtean, ez da broma». Militantziari «konstantzia» gehitu dio Lopezek. «Oso erraz esaten da, baina konstantzia da borroka guztien oinarria, eta oso zaila da mantentzen denboran».

Irudi umoretsuak edo gaurkotasunezko gaiak eraman dituzte Erribera kaleko paretara: besteak beste, 36ko gerrak eta frankismoak bide bazterrean eta hobi komunetan utzitako hildakoak, haur motxiladunak edo udalak bizikletaz ibiltzeko emandako gomendioa. Hori guztia, margotzen jakin gabe; hasieran, behintzat. Hiru urte iraun du auziak, eta horretarako lagungarria izan da murala, Lopezen ustez: «Balio izan du hiru urtez borroka hau bizirik mantentzeko: oso ikur adierazgarria eta ikusgarria izan da, eta uste dut ispilu oso zatarra izan dela zentsuraren aldekoentzat».

Lehen ez zuten elkar ezagutzen, eta, muralen harira, lagun taldea osatu dute. Mural pintatze bakoitza festa bihurtu dute. «Musika talde bat gonbidatu, edo sagardoa eta txistorra banatu, kamisetak saldu...». Kontatu du Letamendiak. Gakoetako bat hori dela nabarmendu du Lopezek ere: «Beti egunez, ahalik eta jende gehiena elkartuz, eta sorkuntza eta umore puntu bat jarrita aritu gara, kritika galdu gabe». ]]>
<![CDATA[Natura, sendagai]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2019-06-13/natura_sendagai.htm Thu, 13 Jun 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2019-06-13/natura_sendagai.htm
Eskozian harritu samar daude albisteak izan duen harrerarekin, Elizabeth Robinsonen esanetan. Osasun Publikoko arduraduna da Eskoziako NHS Shetlanden. «Gainezka egin digu: mundu osoko egunkarietatik idatzi digute, baita CNNtik eta Kanadako Telebista kateetatik ere». Robinsonek dio sistema «oso arrunta» dela eta ezer gutxi dagoela kontatzeko: «Medikua konturatzen bada gaixoa ez dagoela oso animatuta, edo depresio arina duela, egunero denbora bat naturan pasatzeko aholkatzen dien liburuxka bat ematen dio».

Hainbat iradokizun bildu dituzte Here is your prescription for nature liburuxkan [Hementxe duzu naturaren zure errezeta]: txoriei jaten ematea, atea ireki eta entzutea, harriekin irudiak sortzea hondartzan, txanoa kendu eta haizea sentitzea... Horretarako, pazienteak gertuen duen atea ireki baino ez du egin behar, liburuxkaren arabera. Zergatik? Naturak «zoriontsuago» eta «osasuntsuago» izaten laguntzen duelako.

Leiho handiak dituzte, pazienteak natura barrura sartzen delako sentsazioa izateko. Ivar Kvaal

UEA Ekialdeko Angliako Unibertsitearen ikerketa bat hartu du oinarri NHS Shetlandek: berdeguneetan denbora pasatzeak edo haietatik gertu bizitzeak murriztu egiten du II motako diabetesa, arazo kardiobaskularrak, heriotza eta erditze goiztiarrak eta arteria presio altua jasateko arriskua. Gainera, nabarmen jaisten omen da listu-kortisola, estres mailaren adierazgarri dena. «Oso garrantzitsua da datu hori; izan ere, Erresuma Batuan, esaterako, 11,7 milioi lan egun galtzen dira urtero estresagatik, depresioagatik edo antsietateagatik».

Baita hirian ere

Izan ere, greenspace edo berdegunea kontzeptua darabilte naturaz hitz egiteko, eta ez du esan nahi mendira joan behar denik egunero: «Berdegunetzat har daitezke lursail irekiak, garatu gabeak, landaredi naturala dutenak; izan daitezke berdegune urbanoak ere». 140 ikerketatako ebidentziak bildu dituzte, zeinak hogei herrialde eta 290 milioi pertsona barne hartzen dituzten: berdeguneetatik gertuen eta urrutien bizi diren lagunen arteko desberdintasunak behatu eta topatu dituzte.

Felix Zubia medikuaren ustez, oso ideia ona izan dute eskoziarrek: «Gaixotasunik ez hartzeko edo osasuntsu mantentzeko gauza asko behar ditugu: naturarekin hartu-emanean gaudenean hobeto egoten gara, alderdi askotan egiten digulako mesede». Zubiak azaldu duenez, estresa baretzen laguntzen du, eta ariketa fisikoa egiteko modu on bat izan daiteke, besteak beste. Beste gako bat ere eman du harreman horren onurak azaltzeko: «Askotan ahaztu egiten dugu animaliak garela eta gu ere naturaren parte garela».

Eskoziako proposamena Euskal Herriko osasun sistema publikoan txertatzeko modukoa iruditzen zaio: «Estres, depresio edo antsietate egoerei aurre egiteko neurri oso ona litzateke». Gaineratu duenez, hiriguneetan edo haiengandik hurbil topa daitezke halakoak Euskal Herrian: «Ez dago urrutira joan beharrik naturarekin harremanetan jartzeko».

Japonia da UEAko ikertzaileek nabarmendu duten herrialde horietako bat. Izan ere, shinrin-yoku edo baso bainuak hartzen dituzte han: basoan esertzea, etzatea edo paseo bat ematea terapia zabaldua da 1980ko hamarkadaz geroztik. UEAko ikerlarien ustez, praktika oso egokia da, kontuan izanda karoshi edo gehiegizko lanagatik hilak daudela: Japoniako Lan ministerioak 2.310 heriotza lotu zituen horrekin 2015ean; Karoshiren Biktimen Defentsarako Kontseiluak, berriz, 10.000.


Natura parke baten erdian daudela iruditu arren, ospitaleen ondo-ondoan daude. I. Kvaal

Ikerlariek azaldu dutenez, naturaren eta osasunaren arteko harremana argia den arren, ez dute lortu zehaztea zerk bihurtzen duen on. Haien esanetan, Japoniako ikerketak iradokitzen du zuhaitzek askatzen dituzten fitozidak izan litezkeela onura eragiten dutenak. «Gaizki gaudenean, botikak erosten ditugu, baina gero eta gehiago ari da zabaltzen berdeguneen erabilera, prebentziorako zein gaixotasunen tratamendurako: gure ikerketak erakusten du berdeguneen onurak modu esanguratsuan nabaritzen direla osasunean», esan zuen Andy Jones ikertzaileak. Haren lankide Caoimhe Twohig-Bennett harago joan zen, eta hirigintza sailetan aritzen direnei dei egin zien inberti dezatela berdeguneak sortzeko, berreskuratzeko eta mantentzeko politiketan.

Etxolak, naturan egoteko

Baso bainuak bultzatzen dituen Espainiako institutu batek baso bainuak hartzeko lekuak identifikatuta ditu Galizian, Katalunian, Euskal Herrian eta Espainian. Euskal Herriko berdegune batzuk ere nabarmendu dituzte: besteak beste, Omako basoa (Bizkaia), Iratikoa (Nafarroan) eta Donostiako Ulia mendia. Azken horretan, izatez, baso bainu bat hartzeko hitzordua dute ekainaren 22an; izen ematea itxi dute, guztiz bete baita.

Bestela lotu dituzte Norvegian osasun sistema publikoa eta natura. Zehazki, Friluftssykehuset Fundazioa ari da hori bultzatzen, etxola berezi batzuen bidez. Badirudi naturagune betean daudela, baina ospitalearen ondo-ondoan daude: gaixotasunen tratamendua eraginkorragoa izan dadin sortu dituzte, eta ospitaleei ematen dizkiete, haien pazienteentzat. Havard Hernesek izan zuen ideia, eta Osloko Unibertsitate Ospitalearekin elkarlanean aritu da: 2015ean estreinatu zituzten lehenengo bi etxolak: bata Oslon, eta bestea Kristiansanden. Esperientzia pertsonal eta gogor batetik otu zitzaion ideia Hernesi: 6 urteko alabari minbizia diagnostikatu zioten, eta haurrari oso gogorra egiten zitzaion ospitaletik ezin ateratzea.

Edozein adineko gaixoentzat eta edozein gaixotasunentzat pentsatuak daude etxolak: «Gaixoek tratamendua eta babesa jasotzeko eta kontenplaziorako tartea hartu ahal izan dezaten diseinatuta daude, tratamenduak iraun bitartean fisikoki zein psikologikoki arnasa har dezaten».


Altzari gutxi dituzte, baina erabilera baterako baino gehiagorako daude eginda. I. K.

Egurrezko bi modulu elkartuta egiten dituzte etxolak; hala, edonon eraiki eta erraz eraman daitezkeelako kokatu nahi diren lekura. Materialak berariaz aukeratu zituzten, «ingurumenarekiko eta iraunkortasunarekiko errespetuz»; minimalistak dira barrutik zein kanpotik, eta altzari guztiak daude erabilera bat baino gehiago izateko pentsatuak. Leiho asko eta handiak dituzte, naturan bertan egotearen sentsazioa areagotzeko. «Pazienteek ospitalean jasotzen duten tratamendua hobetu nahi dugu modu horretan». Norvegiako ospitale guztietan gutxienez halako bat izan dezaten nahi dute, eta mundu osoan halakoak eraikitzea gustatuko litzaieke. Oraingoz, bost etxola gehiago eraikiko dituzte 2020. urterako.]]>
<![CDATA[Esker oneko aitortza elkartasun emaileei]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1941/034/001/2019-06-07/esker_oneko_aitortza_elkartasun_emaileei.htm Fri, 07 Jun 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1941/034/001/2019-06-07/esker_oneko_aitortza_elkartasun_emaileei.htm
Debagoien osoko 110 kide ditu, egun, Katxalinek. Minbizia dutenei eta haien familiei laguntza eta sostengua ematea da haien lana. Hori horrela izanda ere, bestelako minbiziak dituztenei ere laguntzen diete, emakume zein gizon, laguntza eskatuz gero. Izan ere, gaitzak izen bat edo bestea izanik ere, egoera berean dauden edo egon diren lagunekin elkartzeak ulertuak sentitzen lagun diezaieke. Are gehiago, sendatu direnak ikusteak eta gaitzari aurre egin dakiokeela jakiteak lagundu egiten die itxaropentsu izaten. Senideekin ere lan egiten dute, bai baitakite haiek ere galdu samar sentitzen direla halako kasuetan. Astero batzen dira, eta maiz antolatzen dituzte hitzaldiak eta tailerrak. Azken urteetan proiektu bat abiatu dute: bihotz formako burkoak egin eta ospitalean daudenei oparitzen dizkiete, bularra galdu dutenen kasuan, besapean jarri eta eroso egon daitezen.

Aurtengo mendekoste jaien beste berritasun bat herrian tradizio handia duten erraldoiekin lotua dago. Hain zuzen ere, erraldoi berri bat egin dute Bitorianatxoren omenez, haurren tamainakoa; horrekin, hemezortzi dira BET Bergarako Erraldoi Taldearen piezak. Ehundik gora kide ditu taldeak, gehienak haurrak, eta horregatik egin dute haiek erabiltzeko moduko erraldoia. Urtero bezala, beste herrietako erraldoi zaleak joango dira festetan: aurten, Bilboko Deustu auzokoak, Urretxukoak (Gipuzkoa) eta Madrilgo Torrejon de Ardoz herrikoak. Bihar goizean kalejiran ibiliko dira, Espoloitik San Martin plazaraino, eta han dantza erakustaldia egingo dute. Horren ostean aurkeztuko dute Bitorianatxoren erraldoi berria.

Aurten ere, Txoko Morea

Iaz bezala, gainera, Txoko Morea antolatuko du Martxanterak talde feministak, txosnetan, Xaxau jai herrikoien konpartsarekin batera, espazio fisiko bat edukitzearen garrantziaz jabetuta. Jarrera matxisten aurrean erreferentziazko gune izateaz gain, jai ereduari buruzko gogoeta bultzatu nahi dute: galdera-erantzunen bidez, egunerokoan gertatzen diren egoerak azaleratu nahi dituzte. Umoreak ere izango du lekurik Txoko Morean, Tarot Feministarekin. Horretaz guztiaz gain, argazkiak ateratzeko txoko bat jarriko dute.]]>
<![CDATA[Munduratu ahala eraikitzen hasiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2019-06-06/munduratu_ahala_eraikitzen_hasiak.htm Thu, 06 Jun 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1901/038/001/2019-06-06/munduratu_ahala_eraikitzen_hasiak.htm
«Hainbat faktorek eragiten dute identitatearen eraikuntzan; besteak beste, nondik gatozen eta gurasoek gugan egin dituzten proiekzioak zeintzuk diren», nabarmendu du Olatz Berastegi psikologoak. «Oso desberdina da gurasoek lehenengo seme-alabarekin, bigarrenarekin edo hirugarrenarekin irudikatzen dutena», gehitu du. Hurrenkerak ez ezik, haurra sortua izan den momentuaren garrantzia nabarmendu du Mireia Agirre psikologoak: «Faktore asko sartzen dira tartean; esaterako, ea aborturik egon den edo ez. Abortuekin, askotan, ez da dolurik egiten, ez ditugu kontatzen. Hortaz, karga guztia erortzen da abortuaren ostean jaiotzen den horretan. Momentu bakoitzean funtzio diferente batekin dator ume hori, eta, nire ustez, dezenteko karga du horrek». Berastegi eta Agirre Harremanak elkarteko psikoterapiako eta psikologia klinikoko taldekoak dira. San Martin mediku zentroko psikologo Juncal Altzaga ere bat dator haiekin, eta biologiaren eta heziketaren ezbaia aipatu du: «Beti dago dilema hori; alegia, izaeraren zein ehuneko determinatzen duen biologiak eta zein ehuneko haurraren inguruak».

Bat datoz Berastegi eta Agirre: lehenengo seme-alaba da karga gehienarekin jaiotzen dena, eta hura da haurtzaroa gutxien bizitzen duena. «Zaharrenek umetasuna azkar galtzeko arriskua dute: segituan ematen dizkiegu obligazioak, eta badirudi garaia baino lehen heldu behar dutela; ezin dugu ahaztu ez diotela ume izateari uzten, senide txikiagoak eduki arren», ohartarazi du Agirrek. Azkeneko haurrak ere badu berezitasun bat, Berastegik azaldu duenez: «Gurasoek dolua egin behar dute, izango duten azken haurra dela erabaki dutelako: uste dut horregatik puskatu behar dutela gazteenek gehien, hortik aldentzeko, bestela, hor harrapatuta geldi daitezke».

Gurasoek haurrengan jarritako proiekzio horien ondorioz, izateko modu jakin batzuk eraikitzen dituzte. «Nagusienak, hitzak esan bezala, helduagoak dira: rolak irauliko balira bezala, badirudi emozionalki gehiago eusten dituztela haiek gurasoak», nabarmendu du Agirrek. Halaxe uste du Altzagak ere: «Arduratsu, autodiziplinatu, antolatu eta zuhurtzat dituzte gurasoek: lidertzat dituzte». Altzagak gogora ekarri du, gainera, gurasoen rola hartzen dutela haiek falta direnean. Horren ondorioak aipatu ditu Agirrek: «Barnerakoiagoak direla esango nuke, onartzen baitute etxean beste bat dagoela txikiagoa dena».

Bigarrenak, etxeko gazteena bada, «aire freskoa» ematen dio familiari, Berastegiren ustez: «Hura da gehien puskatzen duena: libreagoa da, eta aukera gehiago dauka bera izateko». Eta zaharrenari «itotzerainoko moduko zorroztasuna» ezartzen zaion artean, gazteenarekin guztiz kontrara jokatzeko arriskua aipatu du. Agirreren ustez, baimen handiagoa ematen zaie zaharrenak bezain zuzenak ez izateko: «Eta, aldi berean, ez zaie hainbeste ardura ematen, eta horrek eragina du haiengan». Ondorio posible gisa aipatu du horrek autoestimuan izan dezakeen eragina: «Ardura gutxi jarriz gero, ardura horiek hartzeko gaitasunik ez duela senti dezake, edo gurasoek ez dutela behar besteko konfiantza harekin: segurtasun gabeziak sortzeko zirrikitu bat izan daiteke».

Bigarrena, eta ez erdikoa

Bigarrenaren rola bestelakoa da hiru senide direnean. Altzagaren esanetan, bigarrenak «oso sortzaileak» eta negoziatzen abilak izaten dira: «Gurasoek ezin diote hainbeste denbora eskaini, eta horrek buruargiagoak izatera bultzatzen ditu». Kasu horretan, ohikoena «bi mugen arteko lurrean» egotea dela nabarmendu du Berastegik: «Orekatzen aritzen dira, eta interesgarria izan liteke: bigarrenak beste ikuspegi bat izan dezake, periferikoa, orokorragoa». Agirreren ustez, bigarrenak «inon ez eta edonon» daude, aldi berean. Bigarrenek «erdikoak» direla esateko joera dute, eta, haren ustez, oker daude. «Biktimismo horretatik atera behar dute: bigarrenak dira, eta horrek toki bat ematen die familian». Haren ustez, «ikusezintasun sentsazioak» askatasuna ematen die: batetik, ez dutelako zaharrena izatearen kargarik, eta, bestetik, ez dutelako gurasoen doluaren zama gainean. Izaera posizio horretatik abiatuta eraikitzea arriskutsua izan daitekeela gehitu du Berastegik.

Hirugarrenaren kasuan, «etxeko txikiaren» roletik ateratzeko beharrak eragin handia du haiengan. «Zaharrenak ez duen aire fresko horretatik gehiegi izan dezake txikiak, eta, agian, gurasoek haiengan ardura gehiago jartzearen falta suma dezakete», ohartarazi du Berastegik.

Gurasoek zenbateraino baldintzatzen dute haurrekiko jokaera, hurrenkeraren arabera? Berastegiren eta Agirreren ustez, gehiegi. «Eta egin behar da, noski, baina, esaterako, zaharrenari ez zaio beti errepikatu behar zaharrena dela eta horregatik erantzukizun bat duela; izan ere, hori kontuan hartu beharko litzateke, baina ez soilik gatazketan».

Horrekin lotuta, seme-alaba guztiak berdin tratatzearen auzia aipatu du Berastegik: «Umeei frustrazioak saihestearren, berdin tratatzen tematzen gara, eta, agian, ez genuke egin beharko». Izan ere, haurrak sentitu behar du gauzak aldatu egiten direla adinean gora egitearekin bat, haren esanetan: «Sentitu behar dute ardurak hartzen ari direla, baita eskubideak ere. Zergatik? Desberdina delako 6 edo 12 urte edukitzea: 6 urtekoari eta 12 urtekoari berdin-berdina ematen badiegu, 6 urtekoak ez du handitu nahiko; zertarako?». Agirre ere bat dator: ardurek eta eskubideek batera joan behar dute. Kontuan hartu behar da, hala ere, seme-alaben arteko adin diferentzia zenbatekoa den, gerta baitaiteke aldea oso txikia izatea: «Imajinatu bi urteko aldea baino ez dutela: zaharrenari esaten zaio uzteko lasai bestea, 'umea da eta'. Baina hura ere umea da, ezin dugu ahaztu». Iritzi berekoa da Altzaga: «Zientziak erakutsi du askoz hobea dela haurrak haien gaitasunak bultzatuz heztea, haien ahuldadeak zuzentzen arituz baino: beren beharrei eta izaerari egokitutako heziketa behar dute».

Berastegiren ustez, gainera, ez da egia seme-alabak berdin tratatzen direla, eta ez du zertan hala izan: «Haur bakoitzak bere ezaugarriak ditu, eta garrantzitsua da horiei adi egotea, behar oso desberdinak baitituzte». Ildo berean, Agirrek uste du «ahaztu» egiten dela pertsonen alde emozionala seme-alabez hitz egitean: «Umeek bezalaxe, pertsona bakoitzak emozio batzuk pizten dizkigu, eta sintoniak edo talkak sor daitezke. Badirudi ezin dela esan gustukoago dugula haur bat bestea baino, edo batekin hobeto moldatzen garela». Berastegiren ustez, osasuntsua da hori onartzea, eta irakaskuntzarekin lotu du: «Irakasleek onartu behar dute ez dutela feeling bera ikasle guztiekin, baina helduak dira, eta euren emozioak erregula ditzakete».

Bikiak, desberdin

Bikiekin ere berdin gertatzen da, Agirreren eta Berastegiren ustez. «Bientzako jarraibide berberak erabiltzen baditugu, bakoitzaren esentzia gal daiteke». Berastegiren ustez, beharrezkoa da bakoitzak bere espazioa izatea, «nork bere aldetik esploratzeko eta izaera osotasunean eraikitzeko». Agirrek nabarmendu duenez, identitate desberdina eraikitzen dute, eta beharrak ere desberdinak dituzte, nahiz eta mugek berdinak izan behar duten bientzat. Bikiak jaiotzetik beretik indibiduo gisa tratatzeak «heldu orekatuak» izateko probabilitatea handitzen du, Altzagaren esanetan, baita independenteki funtzionatzekoa ere.

Seme edo alaba bakar direi dagokienez, zabaldu samar dago mimatuak izatearen topikoa. «Hori da kanpora begira ikusten dena: ez da ikusten seme edo alaba bakarrek jasotzen duten karga guztia», ohartarazi du Berastegik. Batez ere, garai zailengatik: «Pentsa zer bakardaderekin bizitzen dituzten; nork nahi luke horrela bizi? Konpartitzen ez jakitea gutxienekoa da». Familian parekorik ez edukitzea desabantaila bat da, Agirreren ustez. «Proiekzio guztiak ume horrengan zentratzen dira, baita exijentzia eta begirada guztiak ere». Abantailak eta desabantailak ditu bakarra izateak, Altzagaren esanetan: «Batetik, arreta eta estimulu gehiago izaten dituzte, baina, bestetik, gaitasun sozialak edo frustrazioa toleratzeko gaitasuna gal dezakete».]]>
<![CDATA[«Teknikak eman digun aurrerapena atzerapausoa izan da harremanetarako»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/050/001/2019-06-02/teknikak_eman_digun_aurrerapena_atzerapausoa_izan_da_harremanetarako.htm Sun, 02 Jun 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1950/050/001/2019-06-02/teknikak_eman_digun_aurrerapena_atzerapausoa_izan_da_harremanetarako.htm Txapas ezizena Iñaki Elorzari (Azpeitia, Gipuzkoa, 1952). Txapalangarra deitzen zioten Lodosako (Nafarroa) gerrillari Joaquin de Pablorengatik datorkio ezizena; Kixote deitzen zioten Literaturako irakasle batek jarri zion. Harro onartzen du, ordea, eta gustatu ere gustatzen zaio istorioa kontatzea. Euskadi Irratian hasieratik ibilia, gutxi izango dira haren ahotsa entzun eta ezagutuko ez dutenak. Azken lan egunak ditu, ordea, uztailaren 14an hartuko baitu erretiroa, sanferminetako Gaixoa ni-rekin batera.

Kiroletako hainbat kontzeptu euskarara ekarriak dituzu: istorio bitxi bat omen da erantzulea.

1980an, maiatzaren bukaeran, Joxe Angel Iribarri omenaldia egin zioten; garai hartako 11 milioi eta 700.000 pezeta edo bildu ziren. Gauza bat segurua da: Azpeitian hiru etxe eder erosteko ematen zuen diru hark. Iribarrek, ordea, diru hori eman zuen kirola euskaraz egin zedin, zeren orduan ez zen ezer egiten: ez komunikabideetan, ez kalean; denok gaztelaniazko hitzak erabiltzen genituen. Miramongo itzultzaile eskolan nengoen ordurako, eta Jaxinto Setienek niri deitu zidan lan horretarako. Iribarren inguruak ez zekien hori nola bideratu, hau basamortu bat baitzen, eta UZEIra jo zuen Iribarrek: UZEIk kanpora atera zuen produktua, eta Gordailu argitaletxeari eman zion lana.

Ordurako Herri Irratian zinen?

Ez, ez. Setienek bazekien kirolzalea nintzela, eta edozein tokitara joaten nintzela kirolagatik. Esan zidan: «Futbol partidak euskaraz eman behar hituzke: balio duk horretarako». 1980 amaiera aldera Atotxara joan nintzen Gordailun genuen magnetofono xahar batekin, eta partida grabatu nuen. «Oso ondo zagok! Honek erdaren beldurrik ez zeukak!». Beti botatzen zuen halakoren bat Jaxintok, jarraitzera animatzeko. Igandero egiten nuen, baina beti niretzat edo guretzat.

Noiz hasi zinen, orduan?

1981eko hasieran izango zen: Eusko Jaurlaritzak Herri Irratiarekin akordio bat egin zuen, sei ordu euskaraz egiteko: musika programak, albisteak eta kirolak. Sei ordu horien arduraduna zen gero Euskadi Irratiko zuzendari izango zen Joxe Mari Otermin: ez dakit nola, enteratu zen bazegoela norbait futbola bere buruarentzat eta euskaraz grabatzen zuena [barreak]. Ordurako, hasia zen irrati-telebistarako eskola: berdin zen esatari, bikoizle... Han ere sartu nintzen. Gordailun eta eskola hartan nengoela, Oterminek deitu zidan, grabazio bat eskatuz. Eraman nion, entzuten hasi zen, eta esan zidan: «Irratian lan egin nahi al duk?». Eta nik baietz.

Ez zenuen duda gehiegi egin.

Batere ez. Realak etxean jokatzen zuenetan, gazteleraz eta euskaraz ematen genuen Joxean Alkortak eta biok. Hura oso ondo egon zen, zeren ordura arte hemengo jende guztiak belarria gaztelerara eginda zeukan. Elkarrizketak egiten genituenean, segituan konturatu ginen: edozein kirolarirekin hitz egin, eta topiko guztiak gazteleraz zekizkiten: «Hau nola esango dut, ba, euskaraz?». Alkortak eta biok saioa elkarrekin eginda, gazteleraz baino ez zekienari ez zion gehiegi molestatuko euskaraz aritzeak, eta euskaraz zekienari pixkanaka-pixkanaka joango zitzaion euskara sartzen. Dena kolpetik euskaraz egin izan bagenu, haientzat arrotza izango zen: atezaina, marrazaina, erasoa, esparrua... Hala hasi ginen.

Zer moduz moldatu zinen?

Urtebete pasatxon, denetik egin nuen: albisteak, futbola, pilota, arrauna... Arraunean, gainera, akordatzen naiz nire lehenengo zuzeneko kontakizuna zeinekin egin nuen: Mikel Albisu Antza-rekin.

Nolatan?

Hura ere irrati-telebistako eskolan zebilen. Nire ustez, oso gaizki egin genuen, eta irratiko jendearentzat, berriz, oso ondo. «Lehenengo eguna izateko, zein ondo egin duzuen!», esan ziguten [barreak]. Getarian [Gipuzkoa] geunden: Mikel punta batean zegoen, goian, eta ni, itsasertzean. Mikeli hitza eman, eta hark niri, eta ni, ez dakit zergatik, ez nintzen sartzen. Hamabost bat minutu eman zituen esaten, ni sar nendin: «Aurrera, Iñaki Elorza». Halako batean sartu nintzen, eta hortik aurrera ondo joan zen.

Kirol esparruko hitzak euskarara ekartzeak balio izan zuen euskaldunen belarriak ohitu zitezen, baina badira belaunaldi batzuk hitz horiek betidanik ezagutu dituztenak.

Horiekin jaio dira. Eta, hala ere, oraindik, kalean, jendeak porteroa esango du, baina denek dakite atezaina-k zer esan nahi duen.

Nola moldatu zineten hitz horiek euskarara ekartzen?

Munduan kirol hiztegi asko zegoen, eta guk derrigor erabili behar genituen: jakin behar genuen hitz bat edo beste zergatik erabili; testuingurua behar genuen. Akordatzen naiz, adibidez, boxeoan, gazteleraz nola esaten duten «segundos fuera»: segundo horrek laguntzaileari egiten dio erreferentzia, ez denborari. Beraz, laguntzailea kanpora, behar du. Edo, igeriketan, «braza»: Portugalen eta Brasilen badute igeriketarako tradizioa, eta han «sanado do pecho» esaten dute: bular estiloan, alegia. Beste hizkuntzen laguntza aberasgarria izan zen.

Nolakoa zen garai hartan irratian lan egitea?

Ederra. Basarri, Joxe Mari Iriondo, Karmelo Otaegi, Joxe Mari Otermin, Txaro Arteaga... Haiek denak miresten nituen, eta bat-batean, horren atzetik ibili gabe, haiekin batera ibili nintzen. Jendearekin egotea ere asko gustatu izan zait beti, beti izan dut kirolerako zaletasuna —bai egiteko, bai jarraitzeko—. Beti pentsatu izan dut pribilegiatu bat izan naizela. Askok esan izan didate nirea ez dela lana, baina nirea lana da, nahiz eta oso gustura egiten dudan. Astelehenean saio bat baldin badaukat, astebete lehenago hasi behar dut pentsatzen zer sartuko dudan, zergatik...

Lan egiteko beste modu bat, ez?

Bai, ez da behin ere hasten, ez da behin ere bukatzen: beti zaude buruari bueltak ematen.

Magnetofonoa aipatu duzu: nola aldatu da lanbidea teknikoki?

Horrek badu abantaila handi bat, eta sekulako desabantaila bat. Gaur egungo bitartekorik ez zegoenean, derrigortuta zeunden frontoira joan eta denekin egotera: pilotariekin, enpresariekin, artekariekin, zaleekin, tabernariekin... Gaur, dena ez, baina asko eskura ematen dizute: informazioa Internetez bidaltzen dute, partida telebistaz ematen, eta komunikabide askotako kazetariak ez dira partidatara joaten. Lehen, denok joaten ginen Iruñera, Eibarrera, Bergarara [Gipuzkoa]... Gaur egun, ez. Teknikak eman digun aurrerapena atzerapausoa izan da harremanetarako; pena ematen dit.

Zer galtzen da, zuzeneko kontaktua mozten denean?

Egia da teknologiak asko errazten duela lana, baina jakinduria gehiago izango duzu, baldin eta zuzenean eragileekin baldin bazaude. Elkarrizketatuek, telefonoz, nahi dutena kontatuko dizute, baina ondoan dauzkazunean beste kontu bat da. Gure ofizioan, kazetaririk onena da agendarik onena duena, kontaktu zuzenak dituena. Horretarako, aurrez aurre egon beharra dago: erredakzioan egonda, ez dago agendarik.

Hemeroteka lan handia egin duzu: zenbat leku hartzen dizu?

Asko. Dena, gainera, paperean daukat. Orain 30 urte hasi nintzen, eta orduan ez zeneukan informazioa lainoan gordetzeko modurik; badakit datu horiek denak banan-banan pasatu beharko ditudala. Futboleko datuak erraz asko lor ditzakezu sarean, baina pilotakoak ez daude inon. Norbaitek nik daukadana lortu nahi badu, oparitu egin beharko diot, edo berriro hasi beharko du, 1940tik aurrera.

Kalean eta bulegoan aritu zara, kirol saileko arduradun izan baitzinen urte luzez; zer nahiago?

Kalea, derrigor. Bulegoan nengoenean ere kalean aritzen nintzen, batak ez zuen bestea kentzen, baina nik kalea behar dut derrigor. Nahiago dut 11 ordu lan egin kalean, erredakzioan zortzi sartu baino. Kalea behar dut: arnasa, argia, haizea, jendea... Biek dituzte esker oneko zein txarreko lanak. Arduraduna izatea ez da erraza, jendea daukazulako goian zein behean, baina ahalegindu naiz, niretzat bainoago, etxeari gehien komeni zitzaiona egiten.

Sanferminetako dianak eta entzierroak eman dituzu 25 urtez: Pamplonesakoek faltan izango zaituzte hurrengo urtean.

Aurtengoa azkena izango da, bai. Iazkoa izan zitekeen, baina ez nengoen prestatuta, eta beste urtebetez jarraitzea pentsatu nuen. Ez dago ondo nik esatea, baina beraiek esaten dute: garai batean ez zen inor joaten dianetara; batzuek ez zekiten dianak zeudenik ere. Niri hainbeste gustatzen zitzaizkidan, 1993az geroztik jaso ditudala. Urte guztiko harremana egin dut beraiekin.

Iaz, ez: aurten, prest zaude?

Jendeak, normalean, idealizatu egiten du erretiroa. Nik ez neukan presarik: gorputzak eskatu bitartean jarraitzeko asmoa neukan. Iaz, dudak neuzkan; aurten, batere ez: eguna jarria dago, uztailaren 14a, eta ez dakit gero zer pasatuko den, baina badakit egun oso berezia izango dela. Dena izango da azkena: azken diana, azken programa, azken pilota partida... Baina denak lagunekin egingo ditut, eta hori beti da goxoagoa.

Zer eman dizu irratiak?

Dena. Betidanik izan naiz oso irratizalea. Esnatu orduko irratia pizten dut, eta gauean irratiarekin hartzen dut lo. Eguneroko bizitzan poza ematen zidan lehen, eta orain, are gehiago. Jende asko ezagutzeko aukera eman dit. Pribilegiatu bat izan naiz, eta naiz, irratiarekin. Euskara lantzeko zortea eduki nuen, eta abantaila handia izan dut, landutakoak nik neuk erabil bainitzakeen. Iribarrekin beti egongo naiz zorretan: ez dakit jarri zuen diru horrek nahi zuen guztirako eman zuen, baina beti esango dut gaur egun daukaguna hari esker daukagula.

Zenbateraino baldintzatu du zure bizitza kazetari izateak?

Gauza asko eman eta kendu dizkit. 38 urte eta erdiz aritu naiz ostiral, larunbat eta igande guztietan lanean. Horrek asko ateratzen zaitu zure egunerokotik, bai etxetik, bai lagun artetik: alde onak ere asko dauzka, baina nire kasuan, badakit bidesari handia ordaindu dudala. Eta, hala ere, konpentsatu dit, ez noa kontrakoa esatera.]]>
<![CDATA[Mintzalagunen festa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2019-06-01/mintzalagunen_festa.htm Sat, 01 Jun 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1909/033/001/2019-06-01/mintzalagunen_festa.htm Tu-tik gu-ra! Ongi etorri mintzalagunon mundura lelopean. Euskaltzaleen Topagunearen arabera, urte osoan mila mintzalagun talde elkartzen dira Euskal Herrian euskaraz hitz egiteko, 7.265 lagun, baina gaur aldarrikatuko dute mintzalagun izatea euskaraz hitz egitetik harago doala. «Ondo dakigu mintzalagunona mundu bat dela, euskararen praktikatik harago emozio, egitasmo, harreman eta bizipen ugari biltzen dituena».

Hamaiketakoarekin egingo diete ongietorria mintzalagunei, eta, horren osterako, «mingain eta zangoak euskaraz astintzeko moduko egitaraua» prestatu dute. Hiru proposamenetatik bi aukeratu ahal izango dituzte lehenik: ardo eta olio dastatzea, Covila upategia ezagutzeko bisita egitea edo Poveda parke naturala bisitatzea. Kalejira animatua eta poteoa egingo dituzte gero, herriko plazatik hasita, eta ikastolaraino joango dira, bazkaltzera. Eskerrak emateko ekitaldi baten ostean, erromeria egingo dute Ansorregi, Larrañaga eta Andonegi trikitilariekin, ikastolan bertan. Eguna amaitzeko, dantzaldia izango da herriko plazan, DJ Gotzon Dc-ren eskutik.

Lapuebla de Labarcako Udalarekin, Arabako Errioxako kuadrillarekin, Mintzalagunekin eta beste zenbait eragilerekin elkarlanean antolatu du festa Euskaltzaleen Topaguneak. Mintzalagunak elkartzeko ez ezik, Arabako Errioxako eragileek hango errealitate soziolinguistikoa elkarrekin «gainditzeko» egiten duten lana ezagutzeko aukera ere izango da. Udalak euskara eta euskal kultura sustatzen ditu, baina, egunerokoan, «bestelako zailtasunak» dituzte euskaraz mintzatzeko, Maider Murillo alkatearen esanetan, eta nabarmendu du alde horretatik «oso berezia» dela Mintza Eguna han egitea.

Mintza Eguna



Gaur, 11:30etik aurrera, Lapuebla de Labarcako plazan (Araba).]]>
<![CDATA[«Ezkerreko militanteek ahaztua zuten klase borroka»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/032/001/2019-05-31/ezkerreko_militanteek_ahaztua_zuten_klase_borroka.htm Fri, 31 May 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1891/032/001/2019-05-31/ezkerreko_militanteek_ahaztua_zuten_klase_borroka.htm
Jaka Horiek ingurumenarekin batere begirunerik ez dutela zabaldu zen hasieran, baina aldatu egin da pertzepzioa. Nor dira?

Langileak dira. Lehenengo deialdia erregaien igoeragatik izan zen: gobernuak esan zuen trantsizio ekologikoa egiteko pauso bat zela, baina jendea segituan konturatu zen gezur hutsa zela. Erregaien zergen %10 soilik doa trantsizio ekologikoa sustatzera, eta gainerakoa estatuaren kutxetara doa. Ekologiaren aurka aritzea leporatu zietenean, are gehiago haserretu ziren.

Zerk batu ditu?

Soldata ziztrinen truke lan egitea onartzen ez duten langileak dira: ez dute bizimodua ateratzeko lain irabazten. Haien aurkako gerra mediatikoak ezin izan du haiekin: iritzi publikoa Jaka Horien aldekoa da.

Zer egin du gobernuak?

Egurra banatu eta jendea lokartzen saiatu: eztabaida publiko bat egin zuten, iruzur hutsa hori ere, Jaka Horiek ez baitzuten parte hartu. Hasieratik saiatu zen protestak isiltzen, haien izena zikintzen homofoboak eta arrazistak zirela esanez.

Protestak Parisen erdigunean egiteak nola eragin du?

Erabat, eta oso modu inteligentean pentsatuta egin dute. Jaka Horiek ez dute baimenik eskatzen manifestazioak egiteko, eta boterea dagoen lekuetara joan dira, Eliseora eta Eliseoko Zelaietara, besteak beste. Denak zur eta lur gelditu ziren: ez zuten inondik inora espero langileek auzo aberatsetara jotzea.

Klase borroka erdigunean jarri dute, beraz?

Hori da Jaka Horiek egiten duten gauzarik onena, ezkerreko militanteek ahaztua baitzuten klase borroka. Ezkertiarrok hainbat borrokatan inplikatu gara, eta ondo dago, baina ezin dugu klase borroka ahaztu. Gehiegi teorizatu gabe, horretan ari dira Jaka Horiak. Itzela da, baina ez dakit zergatik ez den Espainiara, Italiara edo Alemaniara zabaldu, errealitate soziala Frantziako berbera baita han.

Langileen mugimenduaren lorpenak galtzen ari dira?

Guztiz, eta horren aurka egin behar dugu. Patronalak hartutako neurrien ondorioak hain larriak izan ez daitezen saiatzen dira sindikatuak; hori besterik ez dute egiten gaur egun. Defentsa borroka egiten ari dira: gaur, pixka bat galduko dugu; bihar, pixka bat gehiago, eta, azkenean, dena galduko dugu.

Hainbat borroka egon dira Frantzian azken urteetan; Jaka Horiek lortu dute haiek lortu ez dutenik?

Gauza handirik ez, baina lortu dituzte garaipen batzuk: elkar ezagutzen ez zuen jendea elkarrekin aritzea eta burumakur zeudenak Jaka Hori izateaz harro egotea.]]>
<![CDATA[Hari ikusezinen magia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/035/001/2019-05-25/hari_ikusezinen_magia.htm Sat, 25 May 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1909/035/001/2019-05-25/hari_ikusezinen_magia.htm
Akelarreren dantzariek estreinatuko dute jaialdia, 14:30ean, Kilika taldearen txotxongilo erraldoien desfilearekin batera; ibilbide bat egingo dute herrian zehar. Modu horretan irekiko dute txotxongiloen herrixka. Txotxongillo taldeak Galtzagorriak ikuskizuna eskainiko du, gero. Peru du protagonista antzezlanak: nagusiak agindutakoa zintzo-zintzo bete ohi dute galtzagorriek, baina Peru alfer samarra da, eta gauzak ez zaizkio nahi bezala aterako.

Antzezkizunak taldeak, berriz, Txotxongilo bertsolariak lana emango du. Felipe Zelaieta bertsolariak Euskal Herria ordezkatuko du Munduko Bertsolari Txapelketan, eta Idahotik iritsitako bere senide John Zelaieta izango du laguntzaile: entrenamendu kanpamentu oso berezi batera eramango du, Global Bertsolaritzing Campera, hain zuzen. Mouka konpainiaren Triptease kabareta izango da gaurko azken ikuskizuna.

Biharko eguna, berriz, Zoe soinuekin jolasean haurrentzako ikuskizunarekin hasiko dute Gaztelu Zahar gunean. Marrazkiz beteriko liburu bat hartuko du Zoek, eta txotxongilo txiki eta handiekin elikatuko du bere eta ikusleen irudimena. Pintxo batzuk dastatu ostean, Behibi's taldearen Paperezko istorioak ikuskizunaren txanda izango da.

Markeliñe konpainiak itxiko du jaialdia, Zoozoom ikuskizunarekin. Emanaldi berezia izango da, ikusleak ez baitira ikusle huts izango. Eskuz eraikitako animaliekin zoologiko bitxi bat sortuko dute: jirafa, flamenko, elefante, karramarro, dinosauro edo barraskilo bilakatuko da publikoa Markeliñe taldekoen eskutik.

Euskal taldeak bultzatzea

Berezia izango da aurtengo Txotxongilo festibala Akelarre elkarteko lagunentzat. Izan ere, festibala egiten duten 30. aldia da, eta, gainera, elkartearen 45. urteurrena ere bada. Hendaian euskal kultura bultzatzea izan du xede Akelarre taldeak bere sorreratik, eta bi ardatz nagusiren bueltan antolatzen ditu ekitaldiak: euskal dantza eta animazio kulturala. Txotxongiloen festibala hiru oinarrirekin egiten dute, esaterako: euskarazko obrak aurkeztea, eskolentzako saioak antolatzea eta Euskal Herriko taldeen sorkuntza artistikoa sustatzea. Antolatzaileen esanetan, publikoak gero eta gehiago eskatzen ditu halako obrak, eta taldeak gero eta profesionalagoak dira.

Txotxongilo festibala



Gaur eta bihar, Hendaiako Gaztelu Zahar gunean (Lapurdi).]]>
<![CDATA[Tronuagatiko azken hatsak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1911/038/001/2019-05-16/tronuagatiko_azken_hatsak.htm Thu, 16 May 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1911/038/001/2019-05-16/tronuagatiko_azken_hatsak.htm ater-ak, edo gorrotatzaileak, lasai egoteko moduan dira: igandean behin betiko bukatuko da Game of Thrones telesaila, eta ez dute beharrik izango telesail hori ikusten ez duten bakarrak ote diren galdetzeko mezuak haizatzen segitzeko. Bestelakoa da panorama, ordea, Jon Snow, Daenerys Targaryen, Sansa eta Arya Stark eta enparauen bizitzagatik zortzi denboraldietan sufritu duten zaleentzat: zortzi urte oso pertsonaiarik kutunenak hilko ote diren edo ez jakiteko, tronuan eseriko den inor egongo den edo ez jakiteko, boterea lortzeko edo mantentzeko zer egiteko kapaz diren ikusteko... Tronuagatiko borrokaren azken hatsak botako dituzte igandeko azken atalean, eta zortzi denboraldi iraun duten kontu ezezagun horiek guztiak nola ebatziko diren jakingo da, azkenean.

Haatik, beste gauza bat jakina da dagoeneko: pantailatik harago izan duen eragina begi bistakoa da, ziurrenik, mundu osoan lortu duen ikusminagatik -ehundik gora herrialdetan ikusi ahal izan baita-. Fenomeno horren arduraren zati handi bat telesailaren gidoiarena da, Adriana Izquierdo gidoi aztertzailearen ustez: «Ikusleak telesailera lotzeko bi gako egon dira, biak gidoiari lotuak: lehenengo denboraldian, Ned Stark hil izana, eta hirugarrengoan, Red Wedding esaten dioten atalean are Stark gehiago hiltzen dituztenean».
Stark familia. Azken denboraldian elkartu dituzte Stark guztiak. / HBO

Ez dute erreparorik izan protagonista nagusiak akabatzeko, besteak beste, istorioak beste hainbat protagonista dituelako: bakoitzak bere historia propioa du, eta elkarren artean gurutzatu eta katramilatzen dira. «Hain ondo idatzi dituzte pertsonaiak, haien jarrerak, pertsonaien arteko dinamikak... Ezagutzen dituzula sinetsarazten dizute, zer egingo duten aurreikusten saiatzen zara: beti uzten zaituzte jakin-minez, eta beti ematen dizute ezustekoren bat». Izquierdoren ustez, pertsonaia interesgarri «pila bat» eraiki dute: Arya Stark du gustukoenetako bat: «Primeran eraiki dute, oso modu koherentean: esaterako, Gendryk ezkontzeko eskatzen dionean, ezetz esaten dio, bere izaerari fidel izanez».

Horrez gain, istorioa kontatzeko izan duten moduak egin du berezi telesaila, Izquierdoren ustez: «Gauzak koherentzia handiz kontatzen jakin dute, gertaeren ondorioak oso kontuan hartuz». Kritika ugari egiten ari zaizkie zortzigarren denboraldiagatik, eta Izquierdo harritu samar dago: «Asko gustatzen zaidan arren, ni neu oso kritikoa naiz, baina ez dut ulertzen zenbait atalek jendeari eragin dion atzerakoa». Izan ere, aspaldi esan zuten azken denboraldiak sei atal baino ez zituela izango, eta, zenbait gauza «presaka» egiteaz gain, atalak «alferrik galtzea» ere leporatu diete. «Jendeak esan zuen ez zela ezer pasatu, adibidez, bigarren atalean, eta, nire ustez, asko mimatu zuten: hil edo biziko bataila bat zetorren, denbora askoren ostean elkartu ziren pertsonaia asko, elkarri esan gabeko gauza asko zeuzkaten esateko, eta 70 minutu oso eman zizkiguten horretarako: nire ustez, horrelako gauzak dira, hain justu, telesail hau hain handi egiten dutenak».

Zortzigarrenari egin zaion beste kritika bat izan da eduki guztia sei ataletara mugatzeak gidoiari eragin diola, eta zenbait gauza modu «zabarrean» kontatu izana leporatu diete. «Pena ematen dit ideia hain onak edukita, eta bukaera, izatez, hain onak emanda, tarteko lanketa zabarragoa izateak».
Daenerys Targaryen. Tronua eskuratzeko lehia betean da Daenerys. / HBO

Kritikak kritika, ordea, zortzigarren denboraldian ere badira «oso ondo» egin dituzten gauza asko, Izquierdoren ustez. «Esaterako, ispilu moduko bat egin dute lehenengo denboraldiarekin, keinu pila bat eginez: oso ona iruditu zait, ez polita delako bakarrik, baizik eta hainbeste denboran jarraitu duten ikusleentzako keinuak izan direlako». Halako gehiago ere izan dira, pertsonaiei eskainiak: Brienne of Tarth zaldun bihurtuz egin dioten omenaldia, edo Arya eta Sansa Stark ahizpen harremanaren garapena. «Bi bide oso desberdin egin dituzte telesail osoan, baina elkarren osagarriak direla iruditzen zait, eta, nola hasi ziren kontuan hartuta, oso polita iruditzen zait nola bukatu duten».

Uztartze «bikaina»

Antonio Lasala ere ados dago Izquierdorekin: azken denboraldian ez dute besteetan bezainbeste zaindu gidoia. Efektu berezietan aditua da Lasala: Zaragozako (Espainia) Mad Mouse Studioko zuzendari teknikoa da. Haatik, azken denboraldiko gidoiari akatsak ikusten dizkion arren, teknikoki bikain eginda dagoela uste du. «Esango nuke atentzio handiena eman didana izan dela zer gaitasun erakutsi duten erreala den guztia ordenagailuz sortua izan den guztiarekin uztartzeko. Oso zaila da hori egitea, eta erraz asko sinets dezakezu Daenerys dragoi gainera igotzen ari dela, dragoiaren sua eraikin oso bat suntsitzen ari dela, eta abar».

Lasalaren ustez, zailtasun handiko lana egin dute, kontuan hartuta telebistarako ekoitzitako telesail bat dela: «Profesionalen armada bat behar da egin dutena egiteko, efektuak hain errealak izateko». Agerikoa da zenbait gauza ordenagailuz eginak direla: izotzezko zonbiak, basati erraldoiak edo dragoiak. Baina hortik haragokoa da efektu berezien erabilera Game of Thrones-en: «Badaude antzeman ere egiten ez diren elementuak, efektu ikusezinak. Gauza oso txikiak izan daitezke: eraikinen erreplikak egitea, jende oldea biderkatzea, edo Starbuckseko ontzi bat ezabatzea, adibidez», dio, barrez.
Dragoiak. Telesaileko protagonista handiak dira dragoiak. / HBO

Hain justu, efektu berezietan aitzindari bihurtu da telesailen munduan, Lasalaren ustez. «Oso kontuan hartzeko bide bat urratu dute: telesailek ere efektu berezi oso indartsuak izan ditzaketela, eta hori ikusleak lotzeko gakoa izan daitekeela». Beste arrasto bat ere utzi du, haren esanetan, ekoizteko moduari lotuta: «Ikus-entzunezko enpresek, lehen, bere langileekin baino ez zituzten egiten telesailak; HBOk, berriz, hainbat enpresari eskatu die telesailaren zatitxoak lantzeko, eta emaitza oso duinak lortu dituzte».

Naiara Gonzalez zinema eta telesailzalea ekoizpenarekiko interesak eraman zuen Game of Thrones ikustera, eta politika eta botere kontuek lotu zuten: «Batailak eta dragoiak oso ondo daude, baina benetan interesgarriak direnak pertsonaien arteko traizioak dira: bakoitzak bere interesei baino ez die begiratzen, dena gezurra da... Hor dago mamia».

Astelehenetan, komeriak izaten ditu Gonzalezek: atal berriak lanetik atera ostean ikusten ditu, eta egun osoa pasatzen du sare sozialak saihestu nahian, spoiler-ik ez irensteko: «Nire Twitter kontuan mundua guztiak hitz egiten du Game of Thrones-i buruz atal bat estreinatzen duten aldiro; memeak asko zabaltzen dira, eta, ezer esan gabe, zer gertatu den kontatzen dizute».

Dipandas blogean idazten du Gonzalezek, beste bi lagunekin: aparteko orri bat dute Game of Thrones-i eskainia, eta atal bakoitzari buruzko iruzkinak egiten dituzte. Fan fenomenoaren elementuetako bat izan dira sarean zabaldu diren kinielak, denboraldia hasi aurretik zer gertatuko zen asmatzeko joko gisa: Gonzalezek eta haren lagunek ere eurena egin zuten.
Kings Landing. Tyrion Lannister, bataila batean, Kings Landingen. / HBO

Turismoarentzako hauspo

Telesailaren jarraitzaile andanaren beste erakusgarri bat dira Youtuben ikusgai dauden erreakzio bideoak. Ezagunenak AEBetako taberna batekoak dira, Chicagoko Burlingtonekoak: igandero elkartzen dira han atal berria ikusteko, eta pasarterik garrantzitsuenetan zer erreakzio duten erakusten dute astero. Telesailaren ekoizleak ere oso abilak izan dira zaleen ikusmina puzteko garaian; zortzigarren denboraldia estreinatzeko hilabete eskas falta zela, tronuaren sei erreplika «gorde» zituzten munduan, jarraitzaileek bila zitzaten.

Horri lotuta, Game of Thrones-ek eragin duen beste fenomeno bat turismoarena izan da: munduko hainbat lekutan grabatu dituzte atalak, eta jendetzak bisitatu ditu leku horiek, gero. Euskal Herrian ere izan du eragina: kasurik argiena, ziurrenik, Gaztelugatxekoa izango da. «Beti izan da Euskal Herriko baliabide turistikorik inportanteenetariko bat, baina argi dago izugarrizko eragina izan duela», azaldu du Eider Ormaetxeak, Urremendi landa garapeneko turismo teknikariak.

Horrek dakartzan arriskuak ere oso kontuan izan dituzte, ordea: «Zerbait egin ezean, Gaztelugatxen kalitatezko bisitak egitea ezinezko bihurtuko zen, eta doako tiketen sistema jarri du martxan Bizkaiko Aldundiak». Horrez gain, Jataondo eta Urremendi garapen agentziek informazio guneak jartzen dituzte han, opor garaietan, handik gertu dauden lekuak ere ezagut ditzaten bisitariek. «Espero baino jende gehiago erakarri du, eta ondo dago, baina asmatu behar dugu nola kudeatu, lekuaren kalitatea ez galtzeko eta tokiko bertako jendea gustura egoteko». ]]>
<![CDATA[Burmuinarekin jatea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/046/001/2019-05-11/burmuinarekin_jatea.htm Sat, 11 May 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1914/046/001/2019-05-11/burmuinarekin_jatea.htm
Beharbada Heuraren kasua apartekoa da, oilasko itxura baitu begietara. Normalean, barazkiekin egiten diren hanburger eta bestelakoen itxura duten produktuei antzematen zaie ez dutela haragi jatorririk. Baina horien forman dago gakoa, itxuraz. Gasteizko Zuaitzo enpresak produktu beganoak egiten ditu, Miren Balentziaga kalitate arduradunak azaldu duenez. «Gure produktu nagusiak batez ere sojarekin, zerealekin eta lekadunekin egiten ditugu». Soja koagulatuta egiten dute tofua; irakinda, berriz, nattoa eta tempeha lortzen dituzte. Gari irinarekin egiten dute seitana, «jendeak haragi begetal gisa ezagutzen duena». Tofuarekin, nattoarekin, tempeharekin eta seitanarekin egiten dituzte gainerako hanburgerrak, kroketak, haragi bolak, odolki eta txorizo beganoak... Urte asko daramate sektorean, eta merkatuan probak egin ahal izan dituzte: forma batean edo bestean saltzeak bezeroari «erraztasunak» ematea ahalbidetzen die. «Bezeroek zerbaitekin konparatu behar dituzte produktuak, eta zerbait ezaguna behar dute: gauza berriek beldurra ematen dute, eta atzera eragiten».

Adibide bat jarri du horren erakusgarri, hanburgerrekin egindako proba batena. «Hanburgerrak forma desberdinetan atera genituen, eta horien masa berbera erabili makilatxo moduko batzuk egiteko: hasieran Enbortxo deitzen genien; gero izena aldatu genien, eta Barratxo deitu; masa berdina zen, baita prestatzeko modua ere, baina hanburgerrekin soilik egin genuen aurrera, makilatxoak ez baitziren saltzen». Horrek pentsarazi zien jendeak ezaguna zaion zerbaitekin lotu behar dituela produktuak, erosiko baditu. «Ez dakigu zergatik den, baina saltzeko momentuan inportantzia handia daukala ematen du».

Haragiaren oinorde bila

Haragia ingurumenagatik, etikagatik edo osasunagatik baztertu duen jende ugarik faltan du, Añañosen esanetan, zenbait zapore eta testura bere egunerokoan. «Heura haragiaren oinordekoa da: %100 begetala, haragiaren esperientzia eskaintzen duena, baina barazkien onura guztiak dituena». Añañosek nabarmendu du gaur egungo haragi ekoizpena ez dela iraunkorra, eta formula berriak asmatu behar direla. «Gure tradizio gastronomikoari eutsi nahi badiogu, irtenbide batzuk sortu behar ditugu ingurumenari kalterik egin ez diezaiogun». Haren esanetan, Heura aukeratzen duen orok «iraultza txiki bat» egiten du bere osasunaren eta ingurumenaren alde, «haragia dastatzearen esperientziari uko egin gabe».

Nor talde antiespezistako kide Maialen Sagues beganoa da hautu politikoz. «Animalien zapalkuntzaren abolizioa» eskatzen dutenez, haragia jatea bateraezina da haientzat. Jatorri begetaleko haragi itxurako produktuak kontsumitzean formek zeresan handia izatea ulergarria da, haren ustez: «Txikitatik hanburgerrak jan badituzu, eta lekalez egindako bat eskura badaukazu, logikoa da hori izatea gehien kontsumitzen duzun produktu begetala». Haragia jatetik batere ez jatera pasatzerakoan, «ordezkagarriak» izan daitezkeen jakiak bilatzea arrunta da, haren esanetan. «Egun berezietan gauza bereziak nahi ditugu, eta Euskal Herrian, adibidez, txuleta jan badugu txikitan, afari berezi batean, antzeko produktuak bilatuko ditugu, buruan ditugun konexio horiengatik». Ordezkoak bilatzea, ordea, zerbait kulturala da, haren esanetan, beste leku batzuetan ez baitituzte ordezkotzat. «Badaude beste herrialde batzuk, zeintzuetan, jatorriz, ia biztanle gehienak begetarianoak diren: tofua, falafela edo bestelako jaki proteiniko batzuk jaten dituzte, eta haientzat ez dira haragiaren ordezko, beraien dietaren oinarria baizik».

Forma bat edo beste ematetik harago doa, ordea, kontua: testura ere animalien haragiaren antzekoa izatea bilatzen dute ekoizleek. Balentziagaren esanetan, ez da batere lan erraza. «Oso konplexua da: jaki begetalek urratu bezala egiten dute, ez dute animaliatik datozen proteinek ematen duten testurarik; horiek beti izaten dituzte gantz aseak, eta guk beste osagai batzuk gehituz lortzen dugu: palma gantzarekin edo olioarekin, adibidez». Horri esker, jakiak ahoan urtzearen sentsazioa ematen diete produktuei. «Koipetsutasunak baselina funtzioa egiten du, eta berotzean biguntasuna ematen du: landareen erreinuan oso zaila da hori topatzea». Horrez gain, produktu begetalekin masa kohesionatu bat lortzeak ere bere zailtasunak ditu, eta algak erabiltzen dituzte horretarako, Balentziagaren esanetan. «Gelifikatze funtzioa egiten dute, oso zaila baita masa amalgamatua edo ondo nahasia egotea: haragia ukitzen duzunean, likatsua da, eta testura hori lortzea kostatu egiten da; jakin behar duzu landareen erreinutik zer osagai erabil ditzakezun antzeko emaitza lortzeko». Heura egiteko «estrusioa» erabiltzen dute, desiratutako testura lortzeko: «Presio, tenperatura eta hezetasun aldaketak egiten dizkiogu sojaren proteinaren eta uraren nahasketari».

Begietatik sartzen denaz gain, ordea, produktuen propietateak ere oso kontuan hartzekoak dira, Balentziagaren esanetan. «Nutrizio oreka bilatzen saiatzen gara, eta proteina osoa eduki dezaten bilatzen dugu: horregatik nahasten ditugu barazkiak, ematen dituztelako bitaminak, mineralak eta beste; eta ia beti dauzkate zerealak eta lekaleak, bien artean egiten dutelako proteina osoa». Esaterako, beganoek B12 bitamina hartu behar izaten dute gehigarri gisa: azaldu duenez, haragiaren erreinukoa da bitamina hori. Hala ere, koagulatuak ez, baina soja hartzituak ere ba omen du B12a. Foods for Tomorrowkoek, esaterako, bitamina hori gehitu diote Heurari, osoagoa izan dadin: «Arrautzak baino bi bider proteina gehiago ditu, espinaka plater batek baino lau bider burdin gehiago, eta tofuak baino sei bider zuntz gehiago».

Eskaria eta eskaintza, gora

Animalia jatorririk gabeko ezer ez jatea printzipioz ez da zaila, Saguesek nabarmendu duenez. «Gure etxean babarrunak, piperrak eta entsalada izaten dira normalean bazkaltzeko; dilista platerkada bat da egunerokoan dudan platerik ohikoena». Kontziente da, ordea, janari prozesatu begetal gero eta gehiago dagoela supermerkatuetan eta dendetan. «Azken urteetan gorakada handia izan da, jende begano gehiago dagoelako: nabari da gero eta alternatiba gehiago dagoela, kapitalak ere ikusi baitu merkatuko nitxo berri bat dagoela gugan».

Zuaitzon ere nabaritu dute aldea, Balentziagaren arabera. «Hasieran, 1981ean, oso ekoizle ekologiko gutxi zeuden, are gutxiago begetalekin lan egiten genuenak: orduko beharra kontsumitzaileak informatzea zen, jendeak ez baitzekien zer zen tofua, nola presta zezakeen...». Produktu ekologikoen kontsumoa finkatzen joan ahala, produktu berrien eskaria hazi egin zen merkatuan, eta eskuz lan egitetik industrialki lan egitera pasatu ziren. «Lehen tofua eta seitana egiten genituen, eta hortik aurrera hasi ginen hanburgerrak, xerrak eta beste egiten; lehen, inork ez zuen humusa eskatzen, eta orain mundu guztiak ezagutzen du».]]>
<![CDATA[Haragirik ez duen "haragia"]]> https://www.berria.eus/albisteak/166177/haragirik_ez_duen_haragia.htm Fri, 10 May 2019 12:42:37 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/albisteak/166177/haragirik_ez_duen_haragia.htm <![CDATA[«Inguru parekide eta inklusiboak osatzeak ikerketa indartzen du»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/038/001/2019-05-10/inguru_parekide_eta_inklusiboak_osatzeak_ikerketa_indartzen_du.htm Fri, 10 May 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1956/038/001/2019-05-10/inguru_parekide_eta_inklusiboak_osatzeak_ikerketa_indartzen_du.htm Emakumeak zientzian: ikuspuntu historiko bat hitzaldia ematen, DIPC Donostia International Physics Centerrek eta Kutxa Fundazioak gonbidatuta.

Emakume zientzialariek egindako zenbait ekarpen garrantzitsu aztertu dituzu, Erdi Arotik XX. mende hasieraraino: zeren arabera aukeratu dituzu?

Jende askok ezagutzen ditu XX. mende hasierako emakume zientzialariak, baina jendeak uste du Marie Curieren aurretik ez zegoela emakume zientzialaririk, eta horrekin hautsi nahi dut. XIX. mendean emakumeei egotzi zitzaizkien rolek asko baldintzatzen gaituzte: etxean zeuden, botereguneetatik kanpo, kultura eta zientzia determinatzeko inolako gaitasunik gabe. Eta hori gezurra da: emakumeak beti egon dira kulturan eta zientzian lanean.

Zergatik gertatu da hori?

Desberdintasun esanguratsuak daude Europako zonaldeen arabera. Erdi Aroan, nagusiki hezkuntza eta kultura lantzen ziren gizonen monasterioetan, eta ez ziren jabetzen emakumeen jakintzaz. Garai hartan boterea zuten emakumeek ezagutza zientifikoak eduki behar zituzten, erantzukizunak baitzituzten: lur jabeen emazteak lur horietako biztanleen osasunaren erantzule ziren: medikuntzaz jakin behar zuten, sendabelarrez, eta abar. Gizon bat gaixotzen zenean, emazteari irakasten zion bere lanbidea, diru sarrerei eutsiko bazieten; berdin semerik ez eta alabak baino ez bazituzten. Erabat ohikoa zen hori. Ekonomiak beti izan du zerikusia horretan: dirua sortuko duen gizonik ez dagoenean baimentzen zaie emakumeei lan egitea, etekin hori jasotzen jarraitzeko.

Gizonen aldean, emakume zientzialari gutxi dira ezagunak. Zientzian emakume gutxi dabilela esan nahi du horrek?

Emakume gutxiago sartu izan dira zientziara, gauza askoz gehiago zeuzkatelako egiteko. Horrez gain, kontuan izan behar da oso jende gutxik zuela eskuragarri heziketa, gaur egungo egoerarekin alderatzen badugu. Jakin-mina izatea ez da nahikoa: heziketa behar da jakin-min horrekin zerbait egiteko. Garai hartan heziketa jasotzeko aukera izan zutenak oso gutxi eta oso pribilegiatuak izan ziren, baita gizonen kasuan ere.

Zergatik geratu izan dira emakumeen ekarpenak ezkutuan zientziaren historian?

Arrazoi asko egon dira. Ikerketek erakusten dute 30-35 urte bete ostean, emakumezkoen argitalpenak askoz gutxiago ziren gizonek egindakoak baino; 50 urte betetzean, ordea, sekulako gorakada egiten zuten. Bizitza osoa kontuan hartuta, gizonezkoek zein emakumezkoek lan kopuru bera egiten zuten, baina garai desberdinetan egiten zuten. Gizonek, normalean, gehiago argitaratzen zuten gazte garaian; ondoren, kudeaketa lanetan hasi ,eta ez zuten ekarpen gehiago egiten zientzian. Emakumeak gaztetan lanpetuago egoten ziren haurrekin eta etxeko kontuekin: gero, zientziara bueltatu, eta oso produktiboak ziren. Beraz, lan garrantzitsuenak zaharragoak zirenean egiten zituzten, eta ez ziren gizonak bezain ezagun bihurtzen: gizonek denbora gehiago zuten euren lana aitor zedin. Nire belaunaldiko emakumeek eta aurrekoek horixe bera jasan behar izan dute.

Arrazoi gehiago ere izango zen, ezta?

Alemanian edo Frantzian, esaterako, emakumeek ezin zuten botere posturik izan akademian: hori halaxe izan zen Marie Curie iritsi arte, eta hari ere kosta zitzaion lortzea. Hezkuntzarako sarbidea erabakigarria zen; esaterako, Parisko Jardin des Plantsen -Erregearen lorategia deituan- kimika, medikuntza eta abar ikasten zituzten XVIII. mendean. Irekia zen, eta edonor joan zitekeen hara: ez zen Sorbona, baina jende ezagun asko aritu zen han irakasle, eta emakume zientzialari asko atera ziren eskola hartatik: oinarrizko hezkuntza jaso zuten han, eta gero euren kabuz jarraitu zuten lanean. Beraz, oso kontuan hartzekoa da garai historiko bakoitzeko testuingurua.

Zeintzuk dira zientzian ibilbide profesional luze bat egiteko ohiko zailtasunak? Emakumeek zailtasun gehiago dituzte emakume izateagatik?

Arazo gehienak joera inkontziente batengatik sortzen dira: ez da gizonek emakumeen aurka egiten duten zerbait, gizarteak emakumeen aurka egiten duen zerbait baizik. Eta horregatik beragatik dituzte arazo gehiago emakume politikariek hautatuak izateko, edo edozein alorretan ibilbide bat izan nahi duten emakumeek. Uste dugu emakumeak eta gizonak berdin ikusten ditugula, baina ez da egia: konfiantza gehiago ematen digu gizon batek emakume batek baino. Horrek zaildu egin du -eta oraindik ere zailtzen du- emakumeok ibilbide profesionalean aurrera egitea. Askotan, pertsona bat kontratatzean, epaia desberdina izaten da hautagaia gizona izan edo emakumea izan. Emakumea bada, egin duen guztia begiratu eta galdetzen dugu ea eskaintzen dugun lana egin dezakeen; gizona bada, lan hori egiteko potentzialitatea ba ote duen galdetzen dugu. Eta hori epaitzeko modu oso desberdina da, eta arazo handia da.

Kontziliazioak ere izango du zerikusirik, ezta?

Familia eta ibilbide profesionala uztartzea oso zaila da edozein lanbidetan, baina bereziki zaila da zientzian. Izan ere, jendeak uste du ez zaudela engaiatuta eta ez daukazula zientziarekiko pasiorik ez badiozu lanaldi osoa eskaintzen. Ez dauka zentzurik, baina jende askok esan izan dit. Zientzialariek ez dute lan egiten proiektu bakar batean; bost bat izan ditzakete esku artean aldi berean. Horrek esan nahi du ezin diotela lanaldi osoa proiektu bakar bati eskaini, eta ez du esan nahi ez direnik dena ematen ari bakoitzarekin. Zailtasunak ez dituzte emakumeek bakarrik; edozein gutxiengoko kideek ere pairatzen dituzte desberdintasunak: desgaitasun fisikoak dituztenek, sexu orientazioagatiko diskriminazioa jasaten dutenek... Kopuruz, emakumeak ez dira gutxiengo bat gizartean, baina bai fisikan edo ingeniaritzan.

Jar dezakezu adibideren bat?

Hitzaldian bat aipatu dut, Ben Barres biologoak Nature aldizkarian 2006an argitaratutako Does gender matter? [Generoak inporta du?] artikuluaren harira. Transexuala zen: emakume jaio zen, eta gizon bihurtu zen. Sinesgaitza da gertatu zitzaiona. Aditu batek hau esan zuen hari buruz: «Zeinen lan ona egin duen Benek: bere arreba baino askoz hobea da». Eta ez zeukan arrebarik. Horrek erakusten du esaten ari nintzena.

Botereguneetan gizonak soilik egoteak ere baldintzatuko du joera hori, ezta?

Jakina, baina esan beharra dago gero eta kontzientzia handiagoa dagoela. Horri esker, badakigu zer onura dituen taldean jende desberdina edukitzeak, eta oso inportantea da hori: estatistikek esaten dutenez, zenbat eta talde inklusiboagoak osatu, orduan eta konpromiso handiagoa dute kideek taldearekin, handiagoak dira kohesioa eta elkarlana eta, are, lankidetza handiagoa egiten da beste lantalde batzuekin. Inguru parekide eta inklusiboak osatzeak ikerketa indartzen du: beharrezkoa da zientzia hobea izan dadin.

Hitz egin izan duzu andreek ibilbide profesionalean aurrera egiteko gakoez: zeintzuk dira?

Oso garrantzitsua da beldurrik ez izatea, eta lankide onak izateak laguntzen du. Emakumeei eragiten dien arazoetako bat da ez daudela behar beste etxeko gizon [barreak]: guztiaz arduratuko balira, emakumeek euren lanean kontzentratu ahal izango lukete. Ez diot hori denik konponbidea, baina gizonak inplikatzeak lagunduko luke: lanak zenbat eta banatuago, errazagoa da guztiontzako. Egun, ezagutzen ditudan emakume batzuk beldurtuta sumatzen ditut, zoritxarrez: nire belaunaldikoek beldur gutxiago zuten, eta lan mundura sartzeko zituzten baldintzak ere izugarriak ziren.

Apirilean hartu berri duzu European Physical Societyko lehendakaritza: zer lan ildo nagusi izango dituzu?

Hiru gauza egin nahi ditut nagusiki. Batetik, gazteen talentua garatzeko lan egin nahi dut, zeren konturatu baikara askok uzten dutela zientzia doktoretza ondokoa egin bezain pronto: talentu pila bat ari gara galtzen. Bestetik, zientzialariek politikariekin hitz egiten ikas dezaten nahi dut: oso gutxi egiten dugu, eta askoz gehiago egin beharko genuke. Zientzia orokorrean, eta fisika zehazki, oso garrantzitsua da Europako ekonomiarentzat: horregatik, oso garrantzitsua da etorkizunerako ikerketa bultzatzea. Europak ekonomikoki lehiakorra izan nahi badu, ikerlariak behar ditu, eta hori ulertu behar dute politikariek. Horrez gain, aztertu behar dugu nola atera ahalik eta etekin gehien aniztasunari.]]>
<![CDATA[«Erdarazko kultura soilik kontsumitu, eta luzitzen garen bezala luzitzen gara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/042/001/2019-04-28/erdarazko_kultura_soilik_kontsumitu_eta_luzitzen_garen_bezala_luzitzen_gara.htm Sun, 28 Apr 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1942/042/001/2019-04-28/erdarazko_kultura_soilik_kontsumitu_eta_luzitzen_garen_bezala_luzitzen_gara.htm
Aguazilaren alaba zara: gogoratzen zara udaletxean bizi zineteneko garaiaz?

Garbi daukat etxearen egitura. Senide asko gara, zazpi: ni, gazteena. Etxe txiki bat zen: nesken gela, mutilena, eta gurasoena. Eta gurasoen gelan bi ohe, batean gurasoak eta bestean hiru neska gazteenak. Hormaren alde batean etxea zegoen, eta bestean, alondegia. Gure aitak gaiztakeriatan ari ziren mozkorrak preso sartzen zituen, mozkorra pasatzera: gauez komunera joan behar, eta ahizpari eskatzen nion laguntzeko, horma jotzen eta oihuka egoten baitziren.

Nolakoa zen zazpi senideko etxe batean haztea?

Guraso asko izan ditut: bi mutil eta bost neska gara, eta bi mutilak aitak izan dira niretzat, eta bi neska zaharrenak, amak. Adinez, izan zitezkeen: hasierakoak nahiko segidakoak ziren, baina ni berandu etorri nintzen. Bi anaiak nahiko gazte hasi ziren CAFen, eta haien soldatari esker erosi ahal izan zuten gurasoek etxea; aitaren soldatarekin ez zen posible. Ahizpa zaharrenak irakasletza ikasi nahi zuela esan zuen, eta bere kabuz konpondu behar izan zuen. Nire aurreko bi neskak neskame hasi ziren ikasketak utzita, eta niri esaten zidaten: «Ez egin guk bezala: ikasi».

Zer bide hautatu zenuen?

Irakasletza egin nahi nuen, baina ahizpak ezetz: «Nahi duzuna, baina irakasletza ez». Azkenean, pedagogia ikasi nuen.

Zeure kabuz, zuk ere?

Zorte handia izan nuen: bi familiatako umeak zaintzen nituen Lazkaon, eta horietako bat Donostiara joan zen bizitzera. Nire asmoa zen joan-etorrikoa egitea trenez egunero, baina etxekoandreak esan zidan nahi banuen haiekin bizi nintekeela: janaren eta aterpearen truke arratsaldeetan umeen ardura hartuta. Beste lantxo batzuk egiteko denbora ere ateratzen nuen: Ikasbide ikastolan ordezkapenak egin nituen, Martuteneko ikastolan ere antzerkia ematen aritu nintzen: euskara lantzeko nahi zutela eta...

Zuretzat aldaketa handia izan zen unibertsitatera joatea?

Bost urte oso on pasatu nituen. Talde polita osatu genuen: euskaraz ikasi ahal izan genuen lehenengoak izan ginen. Beldur nintzen horrekin: gazteleraz irakurtzeko eta idazteko arazorik ez nuen, baina ahozkotasunean, beti motz. Esan egin nahi gauzak, eta ezin. Matrikulatzera joan, eta «euskaraz ala gazteleraz?» galdetu zidatenean, zer lasaitua!

Nola iritsi zinen Gerrikora?

Ikasbiden nengoela, Goierriko Euskal Eskolak esan zidan kultur elkarteak teknikari bat behar zuela. A zer buruhausteak izan nituen: lanagatik baino gehiago, Donostian edo Lazkaon bizi erabakitzea zen buruhaustea. Jada zure txokoa egin duzu herritik kanpo, eta berriz ere herrira itzultzea; logikoena gurasoenera joatea zen. Lanak erakartzen ninduenez, etortzea erabaki nuen, baina neure kabuz; gurasoentzat gogorra izan zen, baina gustura nago egindakoarekin.

Zein lan egokitu zitzaizkizun?

1989an jarri zuten martxan Gerriko idazlan lehiaketa, orain ikerlan beka dena: horri heltzea tokatu zitzaidan. Gogoan dut bilera batean Iñaki Larrañagak esan zuela azterketa soziolinguistiko bat egin beharko genukeela; Siadecon egiten zuen lan. Azterketa hark erakutsitako emaitzekin hasi ginen lanean: umeentzat ekintza asko zeuden, baina gazte eta helduentzako zerbait egin beharra zegoen: hitzaldiak, ikastaroak...

Lazkao euskalduna da, baina ez da berez gertatu... Nekeza da euskaldun izatea Lazkaon?

Oso erraz esan duzu herri euskalduna dela: euskalduna bada, baina ez uste bezainbeste. Eustaten 2016ko ezagutzaren datuek diote euskaldunak ia %65 garela; ulertzeko gai, %13. Asko da, baina erabileran, zer? Iazko udazkenean egin zuen Soziolinguistika Klusterrak azterketa, eta emaitza izan zen euskaraz %44,8 aritzen dela, gaztelaniaz %53, eta beste hizkuntzetan, %1,8. Datu negatiboa da. Positiboak ere badaude, noski: Maizpidek zenbat jende euskaldundu duen, zenbat alfabetatu... Maizpide, gainera, Goierriko Euskal Eskolaren jarraipena da: hura sortzean erabaki genuen guk kultur elkarte moduan euskalgintzara dedikatzea. Euskaltegiek beti garbi izan dute dena ez dela euskara klaseak ematea: kalean behar dugu euskara.

Bertso munduari lotua egon zara: bertsotan baino gehiago, gai jartzaile. Nolatan?

Bertsolariak gorroto nituen haurra nintzenean, ez nituen aguantatzen. Aita ez zen bertsolaria, baina zalea bai; Lazkao Txikiren lagun handia zen, auzotarra. Herriko festetan, udaletxeko balkoitik kantari entzuten nituenean bertsolariak, ni, neure artean: «Tontoak tontakeriak esaten». Unibertsitate garaian, Sopelako [Bizkaia] festetara joan ginen: Algortako bertso eskolakoak hantxe tokatu zitzaizkigun, parrandan. Puntutan hasi ziren, eta ezin zen txanda pasa egin: primeran pasatu genuen. Hurrengo ikasturtean Donostiako bertso eskolan hasi nintzen.

Nola aldatzen diren gauzak.

Astero elkartzen ginen Parte Zaharrean, Arrano Beltza elkartean; Josu Zelaia genuen irakasle. Asteburuetan Lazkaora etorri, eta han ikasitakoak kuadrillan praktikatzen genituen, afari baten bueltan. Ordiziako bertso eskolan ere parte hartu nuen, Tolosakoan.... Hain zuzen, Tolosakoan nenbilenean, Beotibarren egin behar zen saiorako norbait behar zen gaiak jarri eta aurkezteko. Gaiak denon artean egin genituen, baina Jexux Mari Irazu eta biok animatu ginen. Geroztik, batetik eta bestetik deiak jaso, eta saio dezente egin nituen, baina nekosoa zen. Atsedena behar nuelako utzi nuen, hamar bat urteren ostean.

Ez zenuen bertigorik sentitzen?

Errespetu handia. Lan handia da bertso saio baterako gaiak jartzea, egitura pentsatu, zenbat bertso, gai motak, ariketak... Jendeak beti esaten zidan oso lasai ikusten ninduela, baina nik barruan neraman ardura. Bertigoa beti izan dut: esperientzia ona izan zen, gustura ibili nintzen, baina kito. Oso mundu maskulinoa zen: oraindik ere bai, baina orduan gehiago. Emakume gai jartzaileak oso gutxi ginen, eta hori neukan beti buruan: sentitzen nuen gehiago behar zirela. Saroi Jauregi hasi zenean, «bale, erretiratzeko moduan naiz», pentsatu nuen.

Irakurri duzu Uxue Alberdiren Kontrako eztarritik?

Oraintxe ari naiz. Laurdena edo irakurri dut, eta oso lan ona egin duela iruditzen zait. Jaso dituen testigantzak, sentsazioak... Denok bizi izan ditugu hor azaltzen direnak, era batera edo bestera. Gauza horietan pentsatu gabea nintzen: irakurri, eta...

Besteak beste, aipatzen dute adin jakin batetik gorako emakumerik ez dagoela plazetan; ez da askorik aldatu, antza.

Ez, gaiak jartzen... Arantzazu Loidi bazebilen, Martxeli... ez dut gogoan abizena, Alegiakoa. Hortik aurrera... inor gutxi. Gipuzkoako gai jartzaile taldean beste bat ere bazen, Elgoibarkoa, Mariasun, ez dakit abizenik... Baginen, baina gutxi. Bertso eskolan ere gizon artean ibili naiz ia beti. Eta horren eragina ikusi egiten da.

Zuk nabaritu duzu eragin hori zugan?

Egia esan, ondo sentitu izan naiz beti: ez naiz gaizki sentitu gizon artean. Baina ez dakit nola jokatuko nukeen emakume gehiago egon izan balira.

Nola ikusten duzu bertso mundua, gaur egun?

Oso osasuntsu dagoela esango nuke: lan pila bat egin da eta egiten da. Onarpen izugarria du gizartean, jende asko eta alde askotakoa inguratzea lortu du. Gaien aldetik, lehen lantzen ez zirenak ere entzuten dira: burutik pasatu ere egiten ez zitzaizkigunak. Dudarik gabe, estilo hau aberatsagoa da, eta gehiago gustatzen zait.

Zer eman dizu bertso munduak?

Hasieran, euskara lantzeko tresna moduan hartu nuen. Familia euskaldunekoa, ikastolan ikasia, unibertsitatean ere euskaraz... Baina zer, hor bukatzen al da? Egunero-egunero landu beharra daukagu gure hizkuntza. Zenbat astakeria entzuten ditugun! Lehenengo aldian min ematen dute, baina gero onartzen hasten gara, normalizatu arte: ikaragarria da. Kultur mailan lan ikaragarria daukagu egiteko. Eta euskaldun-euskaldunez ari naiz, tituludunez: irakurri, antzerkira joan, zinemara... Eskaintza badago, eta ez dugu aprobetxatzen: erdarazko kultura soilik kontsumitzen dugu, eta, gero, luzitzen garen bezala luzitzen gara.

Siadecok Elkarrentzat egin zuen azterketa oso argigarria izan zen, arlo horretatik...

Uste dut Xabi Payari irakurri niola: elikadurarekin ikasi dugu saskia nola bete, 0 kilometrokoa, garaian garaikoa... Kultur saskia nola bete ez dugu lantzen, ordea. Kontsumitzen dugu euskarazko kultura? Ez asko, eta zabor pila bat jaten dugu.

Duela hogei urte liburu bat argitaratu zenuten Aralarri buruz. Gaurko panorama ez zenuten imajinatu ere egingo, ezta?

Etor zitekeela, bai. Borroka luze doa, eta luzea izango da. Pisten alde eta pisten kontra, horretara mugatu dugu Aralarko auzia, eta ez dut uste hori denik kontua. Orain lortu dute beste pista zati bat egitea, eta pixka batera lortuko da beste bat, eta beste bat. Txikizioa txikizioaren atzetik joan liteke, eta niri izugarrizko mina ematen dit, zeren horrek ez dauka mugarik. Ez da dudarik bertako artzainen lan baldintzak hobetu behar direla, baina ez horrela. Badaude beste alternatiba batzuk: ez zaie heltzen, eta pena ematen dit. Txikitzen ari gara, lurra jaten, eta horrek ez dauka atzera-bueltarik.

Ezkor zara?

Dezente. Min egiten dit, alternatibak badaudelako. Hitz egin behar da, baina ez artzainek, ganaduzaleek edo politikariek bakarrik. Mendian ibiltzen garenok ere badugu zer esana. Jar gaitezen denok elkarrekin, eta denoi komeni zaiguna egin dezagun.

Lana taldean egitearen garrantzia nabarmendu izan duzu. Zergatik da hobea, zure ustez?

Ez da hobea, derrigorrezkoa baizik: bakoitzak dakiena eman, eta elkarrekin egingo dugun pastela askoz hobea izango da. Harremana izan, eta aberastu: ez pertsona gisa bakarrik, baita talde gisa ere. Baina horrek esan nahi du lana egin behar dela. Askoz samurragoa da norberak berea egitea, eta kito. Elkar gaitezen: nor bere aldetik arituta baino askoz aberatsagoa izango da.

Gertutik ukitzen zaituzten gaietan inplikatu zara: inplikatzea da bide bakarra?

Inplikaziorik gabe, zer egiten duzu? Ez baduzu iritzirik ematen, zure alea jartzen lan batean edo bestean... Egia da jende asko saltsa askotan gaudela sartuta, eta horrela ez dela lana ondo egiten. Uste dut gure garaitik inplikazio sozialak atzera egin duela. Anbizio handiagoz jardun beharko genuke lanean elkarteetatik, jendea aktibatuz. Mugimendu soziala eta jende olatua harrotu; euskalgintza, euskal kulturgintza, indartu. Horixe egin beharko genuke.]]>
<![CDATA[Bidaia txartela karbono dioxidotan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/046/001/2019-04-27/bidaia_txartela_karbono_dioxidotan.htm Sat, 27 Apr 2019 00:00:00 +0200 Maialen Unanue Irureta https://www.berria.eus/paperekoa/1925/046/001/2019-04-27/bidaia_txartela_karbono_dioxidotan.htm flygskam deitu diote. Asko bidaiatzen baitute, edo zuten, orain arte, hegazkinez. «Suediarren %58k urtero bidaiatzen du hegazkinez; hirutik batek bizpahiru bidaia egiten ditu urtean», azaldu du Susanna Elforsek. Lofoten jardunaldiak antolatzen ari da ekainerako, Andreas Sidkvistekin batera, trenaren erabilera sustatzeko. Suediarrak konturatu dira bi bider ordaintzen dituztela bidaia txartelak: eurotan eta karbono dioxidotan. Eta ez dira bakarrak; herbeheretarrek ere hitz bat dute lotsa hori izendatzeko, vliegschaamte, baita alemaniarrek ere, flugscham.

«Jende asko konturatu da hegazkinez bidaiatzeak natura suntsitzen duela: esaterako, Suediatik Thailandiara karbono dioxido tona dezente isurtzen dira atmosferara; oso urrun dago praktika iraunkor bat izatetik», nabarmendu du Elforsek. Horrela jaio zen Stay on the ground mugimendua, suediar askok ez bidaiatzea erabaki zutenean. «Hala ere bidaiatzen jarraitu dutenei lotsa ematen die, orain, bidaia luzeak egiten dituzteneko argazkiak sarean argitaratzeak».

Beste batzuek trenaren alde egin dute, iraunkorragoa baita. Elforsek eta Sidkvistek jendea kontzientziatu nahi dute, eta trenez bidaiatzearen aldeko jardunaldiak egingo dituzte ekainean. Bidaia agentzia berezituekin lanean ari dira; besteak beste, yoga egiteko bidaiak antolatzen dituztenekin, LGTBI komunitateari zuzendutakoekin, eta abar. Izan ere, trenez bidaiatzea «benetako alternatiba bat» dela uste dute. «Trena iraunkorragoa da, eta gutxiago kutsatzen du: Lurra zainduko duten bidaiatzeko moduak bultzatu nahi ditugu».

Abiazioaren emisioak, gora

Gauzak bestelakoak dira, ordea. Suedia lurralde hotza da, eta tenperatura goxoagoak dituzten herrialdeetara bidaiatzen dute nagusiki, Elforsen esanetan. Halaxe nabari da suediarrek gehien bidaiatzen duten lekuen zerrendan: Grezia, Espainia, Turkia, Thailandia, Zipre, Italia, Kroazia, Maldivak, Mauritania eta Egipto. Suediatik milaka kilometrora, alegia.

Duela gutxi, gainera, alarmak piztu dira: lehenengo aldiz, hegazkin konpainia bat dago gehien kutsatzen duten Europako hamar enpresen artean: Ryanair. Bederatzigarrena da, zentral termikoz eta enpresa siderurgikoz betetako 30eko zerrendan.

Sandbag erakundeak emandako datuen arabera, guztizko emisioak %3,5 jaitsi ziren iaz, baina salbuespen batekin: abiazioa. Urte batean, hegazkin konpainiek %8 karbono dioxido gehiago isuri dute atmosferara. Azken bost urteetan, %26 hazi dira isuritako emisioak. Gogora ekartzeko modukoak dira Ryanairren zuzendariak klima aldaketari buruz esandakoak. Duela bi urte egindako elkarrizketa batean esan zuen ez dela egia halakorik gertatzen ari denik, eta teoria horiek «zabor hutsa» direla.

«Lehen ikatza zena orain Ryanair da». Halaxe esan zuen Andrew Murphyk albistea jakin berritan: abiazio arduraduna da Transport & Environment gobernuz kanpoko erakundean. «Datuek erakusten dute Europak porrot egin duela abiazioak eragindako emisioak geldiarazten: ez dute erregaien gaineko zergarik ordaintzen, ezta bidaia txartelen gaineko BEZik ere». Ryanair zerrenda horretan sartu izana ez da konpainia horren arazoa soilik, sektore osoarena baizik, Murphyren esanetan.

Ardura bezeroei egotzita

Hegazkin konpainiak zergapetu eta arautu beharrean, gobernuek konpentsazio sistema bat bultzatu besterik ez dutela salatu du Murphyk. Corsia izena du, eta ez ditu hegazkinen emisioak saihesten, ezta mugatzen ere: bezeroei aukera ematen die bidaiatzean kutsatuko dutena diruz konpentsatzeko, txartelagatik gehiago ordainduz. Alegia, konpainiek ez dutela euren gain hartzen negozio iturriak sortutako kalteen gaineko ardurarik, nahiz eta emisio eskubideen Europako merkatuari lotuta egon.

Aldaketa ez da sektore pribatuaren eskutik etorriko. Halaxe uste du Murphyk, eta horixe bera nabarmendu du Adrian Fernandezek ere, Espainiako Greenpeaceko Mugikortasun arduradunak. «Hegazkinen sektorean aurrerapauso handiak eman izan direnean beti izan da potentzia publiko handi bat zegoelako atzean: sektore pribatuak inoiz ez du halakorik egingo». Fernandezek azaldu duenez, Airbusek eta Boeingek kontrolatzen dute hegazkinen ekoizpenaren merkatua, eta hori da sektorea ez atzera ez aurrera egotearen arrazoietako bat: «Boeing eta Airbusen artean ez dago batere lehiarik: urtez urte modelo berberekin egiten dute lan, eta ez dute aurrera egiten».

Garraioen sektorean, oro har, karbono dioxidoaren emisioak ez dira gutxitzen ari, areagotzen baizik, Fernandezek ohartarazi duenez, eta azaldu du horren eragile nagusiak hegazkinak direla. Era berean, garraio desberdinen arteko desoreka nabarmendu du. «Europak denbora asko darama errepide bidezko garraioen emisioak kontrolatzen eta luparekin begiratzen, arauak egiten, baina aire bidezko garraioetan badirudi ez dagoela alternatibarik, eta ez da betetzen 'kutsatzen duenak ordaindu egin behar du' oinarrizko araua ere».

Eskuragarri eta kutsatzaile

Prezio apaleko konpainiak agertzeak —Ryanair izan zen aitzindaria—, garraio modu eskuragarriagoa bihurtu zuen hegazkina, eta erabilera zabaldu egin zen. Murphyk nabarmendu duenez, Ryanairrek dio hegazkin «eraginkorragoak» dituztela, eta horregatik jaits ditzaketela prezioak. «Hori hala izan daiteke, baina ez du saihestu haien emisioak apaltzea». Fernandezek beste ertz bat bilatu dio bidaiak eskuragarriago izatearen kontuari: «Ez dira kontuan hartu bidaiak guztien eskura jartzearen ondorioak: ez da inolako neurketarik egin».

Baina zer egin daiteke horri buelta emateko? Zenbait suediarrek egin bezala, bidaiatzeari uztea, adibidez, Fernandezek nabarmendu moduan: «Gutxien kutsatzen duen bidaia egiten ez den hura da; bazter ditzagun beharrezkoak ez diren laneko bilerak, eta egin ditzagun bideokonferentziaz, esaterako». Beste bat «kultura aldatzea» litzateke: «Lehen, hondartza bila joaten ginen, baina, orain, harago goaz, eta Balira joan nahi dugu: badirudi Lurra gurutzatu behar dugula esperientzia berriak bizi ahal izateko. Turismoak ezin du bihurtu erabili eta botatzeko kultura bat, zeren bidaia horien eragina gero eta handiagoa da». Beste aukera bat litzateke hegazkina saihets daitekeen guztietan saihestea, eta beste garraiobideen alde egitea.

Ez erabiltzaileek soilik: erakundeek euren partea bete, eta zenbait arau betetzera behartu behar lituzkete hegazkin konpainiak, Fernandezen ustez. «Epe luzera, abiazioak ere egin beharko luke transformazio energetikoa, autoak egiten ari direnaren parekoa». Dena den, ez da oso baikorra: «Hemendik hamabost edo hogei urtera arte, hegazkinak erregai fosilei lotuta egongo dira».

Erregaia aldatzea

Murphy ere ados dago Fernandezekin: «Hegazkinetako erregaiak aldatu behar ditugu: oso urrun gaude hegazkin elektrikoak garatzetik, eta gaur egun saltzen diren hegazkinek martxan jarraituko dute 2050eko hamarkadan ere». Karbono dioxidorik gabeko erregaiak existitzen dira, Murphyren esanetan, baina ez dute zertan biokarburanteak izan —horiek erabiltzeak bestelako kalteak sor baititzake ingurumenean, lehengai horien jatorrizko herrialdeetan—: keroseno sintetikoa da hark alternatiba gisa proposatzen duena.

Suedia aitzindaria da energia berriztagarrietan, Europako gainerako herrialdeekin alderatuta: gainerakoek baino gehiago inbertitzen du, eta trantsizio ekologikoari etekin ekonomikoak ateratzea ere lortu du. Baina, hala ere, herritar bakoitzak sortzen duen kutsadura handia da. Auziarekin, bidaia txartelen gaineko tasa bat sortu du gobernuak, eta burdinbideetan inbertitzen ari da —Elforsek eta Sidkvistek bultzatutako mugimenduak eskatu bezala—, eta abar.

Txartelen gaineko tasa ezartzea kutsaduraren ordaina soilik bidaiariengan jartzea da, Edu de la Torre EHUko ingurumen ingeniaritzako ikerlariaren ustez: «Ardurak beste aldean egon beharko luke». Baina Murphyren eta Fernandezen antzera, etxeko lan gehiago ere bada, haren esanetan: «Lehenik, arauak behar dira hegazkinen emisioak apal daitezen, zeren egon badago hobetzeko aukera: lehen, autoek asko kutsatzen zuten; orain, gutxiago». De la Torreren ustez, hegazkinen kutsaduraren inguruko kontzientzia txikiagoa da oraingoz, «sekulako inpaktua» duten arren. Fernandez nahiko baikorra da, aldaketa posible ikusten baitu. «Duela urte batzuk, ezinezkoa zirudien autorik gabe bizitzeak: orain, gero eta gehiago dira gidabaimena ateratzen ez duen jendea, nahiago dutelako telefono bat erosi auto bat eduki baino». Bidaiatu gabe bizitzea ez da hain sinestezina, haren ustez.]]>