<![CDATA[Maite Alustiza | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 27 Nov 2022 02:39:49 +0100 hourly 1 <![CDATA[Maite Alustiza | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Hemen, hizkuntza ez-indoeuroparrarekiko interes handia dago»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-12-12/hemen_hizkuntza_ez_indoeuroparrarekiko_interes_handia_dago.htm Tue, 12 Dec 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-12-12/hemen_hizkuntza_ez_indoeuroparrarekiko_interes_handia_dago.htm
Abenduaren 6an bete ziren ehun urte Finlandiaren independentziatik. Garrantzitsua da zuentzat?

MIKA MARENK: Pentsatzen duzu nazio batentzat ehun urte ez dela hainbeste, baina begiratzen baduzu Europa, ehun urte demokrazian eta errepublikan asko da. Elkarrekin leloarekin, Finlandian enfasia jarri dute immigrazioan eta beste nazionalitateetan. Ez da nazionalismo itxi bat, baizik eta mezu ireki bat.

Ospatzen duzue?

XILA PIHLSTROM: Abenduaren 6an, konkretuki, bazkari bat egin genuen, Tabakaleran. 60 pertsona bildu ginen, finlandiarrak, lagunak eta Finlandiarekin lotura dutenak.

M.M.: Normalean, hemen ez dugu independentzia eguna ospatu, baina ehun urtekoa berezia da.

2000tik daukazue martxan Suomitar elkartea. Nola sortu zen Euskal Herria-Finlandia harremana?

X.P.: Elkar ezagutzen genuen hemen finlandiar batzuek. Arroabean, Zumaiatik [Gipuzkoa] sei kilometrora, bikote bat bizi da: Mia finlandiarra eta Joseba hemengoa. Euren etxean hasi ginen pikkujoulu ospatzen, Gabon txikia. Finlandian egiten da eskoletan, enpresetan eta lagun artean, Gabonak baino lehen. Hortik sortu zen hiztegi bat egiteko grina, eta, horretarako, beharrezko ikusten genuen elkarte bat sortzea.

M.M.: Urte askotako prozesua izan da. 2012an atera genuen hiztegia, eta duela bi urte, bigarren bertsioa.

Ez zenuten zubi hizkuntzarik nahi, eta 9.000 sarrerarekin osatu duzue euskara-suomiera hiztegia.

M.M.: Hasieran, oso harrituta geratu ginen, arrakasta handia izan zen. Hemen, Finlandiako hizkuntzarekiko eta beste hizkuntza ez-indoeuroparrekiko interes handia dago.

X.P.: Orain, moteldu egin da salmenta, baina ideia ez da etengabe saltzea, baizik eta existitzea. Existitzen da, eta hori da inportantea.

Antzekotasunik badago suomieraren eta euskararen artean?

X.P.: Gramatikoki, antzekotasun pixka bat badute. Finlandierak, euskarak bezala, ez du preposiziorik, eta hitzak asko luzatzen dira.

M.M.: Ez daukate generorik, hori da beste antzekotasun bat.

X.P.: Hitz batzuk badaude berdin idazten direnak, baina esanahi ezberdinekoak: adibidez, katu; finlandieraz, kale da.

M.M.: Edo talo. Finlandian etxea da.

Izaeran ere antzekotasunak daudela aipatu izan da. Hala da?

X.P.: Hemen egon eta pare bat hilabetera, lagun batek galdetu zidan ea zer irudi nuen euskaldunez. Esan nion: «Ni finlandiarra naizenez eta nahiko itxiak garenez, iruditzen zaizkit euskaldunak oso beroak, hartu nauzue besoak zabalduta...». Barrez geratu zen, harrituta, esanez: «Guk geure buruaz pentsatzen dugu oso itxiak garela».

Finlandiar asko bizi da inguruan?

M.M.: Gero eta gehiago. Adibidez, Mondragon Unibertsitateko Leinn proiektuan, finlandiar asko dago.

X.P.: Batez ere, lanera datoz, eta Erasmusera. Noski, ez dugu kontaktu hona etortzen diren finlandiar guztiekin. Elkartea Gipuzkoan sortu zenez, aktiboagoa da hemen. Bilbon badaude finlandiarrak; Araban eta Iparraldean ere badaude, baina gu, gehiengo bat, hemen gaude.

Maiz elkartzen zarete?

X.P.: Elkartean, hilabetean behin antolatzen dugu suomi ilta, finlandiar arratsaldea, Kaxilda liburu dendan. Hor elkartzen gara finlandieraz hitz egiteko, mahai jokoak egiteko...

M.M.: Hemen ere badago jendea finlandiera ikasten; haiei aukera ematen diegu mintzamena egiteko.

Erraza egin zitzaizuen euskara?

X.P.: Nik euskaltegietan eta barnetegietan ikasi dut. Egon nintzen barnetegian, Lesakan [Nafarroa], eta gero Ondarroan [Bizkaia], lau hilabetez. Hura bai izan zen traila. Oso oroitzapen onak ditut Ondarroatik.

M.M.: Nik gaztelera eta biak ia batera ikasi nituen. Barnetegi batera ere joan nintzen.

X.P.: Batzuetan, zaila izan da. Barnetegi batera joan eta itzultzean, lagunek ohitura dutenez erdaraz egiteko, nik euskaraz egin, eta eurek erdaraz erantzun. Baina, egun, lagun guztiekin euskaraz egiten dut.

Ehungarren urteurreneko ekintzak prestatzen zabiltzate. Zer eta nola ezagutu ahalko da Finlandia?

X.P.: Erakusketa bat antolatu dugu Donostiako Loiolako kultur etxean, urtarrilaren 29ra arte. Ostiralean inauguratuko dugu. Atarian, Finlandiari buruzko panelak jarri ditugu, pantaila bat ere badago, irudiekin; eta aretoan, Finlandiako argazkiekin erakusketa bat, Xabier Belokik eta Pilar Palaciosek eginak. ]]>
<![CDATA[«Balentziagaren diskrezioa beti azaleratu izan da haren inguruan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-12-05/balentziagaren_diskrezioa_beti_azaleratu_izan_da_haren_inguruan.htm Tue, 05 Dec 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-12-05/balentziagaren_diskrezioa_beti_azaleratu_izan_da_haren_inguruan.htm Balenciaga: mi jefe liburua (Balentziaga: nire nagusia). Abenduan aterako da.

Zure aita Juan Marik hasi zuen zirriborroa liburu bilakatu duzu. Nola osatu duzu hark utzitakoa?

Aitak zirriborro bat utzi zuen, ohar dezenterekin. Liburua bere proiektu bat zen; txikitatik entzun izan nion gustatuko litzaiokeela Balentziagari buruzko liburu bat idaztea. Memoria liburu bat da, Balentziagarekin lan egin zuten bi belaunaldiren ahozko transmisioaren bidez osatua, 1917tik 1972ra artekoa.

Berritzailea da kontaketa, Balentziaga eta haren gertuko mundua langileen hitzez azaldu duzulako. Nor zen haientzat Balentziaga?

Gertuko eta ez hain gertuko langileek beti ikusi dute sekulako mirespenez, gurtzeraino. Gizon oso perfekzionista zen, oso zorrotza eta izugarri diskretua. Zorrotza izaki, bere lantegietan erabateko isiltasuna sortzen zen. Irudi dezakeen arren horrek giro arraro samarra eragin zezakeela, miretsi egiten zuten. Alde gizatiar ikaragarria zuen, eskuzabala zen, eta bertute oso onekoa.

Zer arrasto utzi du langileengan?

Balentziaga 1972an hil zen, eta harekin lan egin dutenek oraindik ere mirespenez hitz egiten dute, lehen hitz egiten zuten modu berean, denbora gelditu balitz bezala. Balentziaga etxeaz hitz egitean, beti aipatzen dira diskrezioa eta seriotasuna. Egia da. Eta ez etxea bakarrik; bera ere oso-oso diskretua zen, izugarri isila. Diskrezio hori beti azaleratu izan da haren inguru gertukoenean. Adibidez, galdetzean bere amodioez, bikotekideaz... Beti eraman zuen modurik ahalik eta diskretuenean, eta inguruak ere, berdin. Hori berezitasun bat da; ez bakarrik Balentziagari lotua, baizik eta haren inguruari. Nire etxean ikusi izan dut beti. Zeukaten lanaren filosofia zen, bizitzeko modu bat.

Jostun familia da zurea. Noiz hasi zen tradizioa?

Birraitona jostuna zen, frantsesa, eta Landetatik [Okzitania] etorri zen Donostiara, 1890eko hamarkadan, aukera bila. Garai hartan, Maria Kristina erregina hasi zen udak Donostian pasatzen, eta horrek erakarri zituen noblezia, burgesia... Nukleo bat sortu zen, eta, era berean, lanerako aukera berriak. Birraitona han agertu zen. XX. mende hasieran, bere tailerra ireki zuen. Balentziaga dagoeneko Donostian ari zen lanean, eta 1917an, lantegia ireki zuen nire birraitonarenetik bi etxaditara. Nire aitonak, 17 urte zituela, iragarki bat ikusi zuen egunkarian, Balentziagak jendea behar zuela eta. Aurkeztu, eta harekin lanean hasi zen.

1933an ireki zuen Madrilgo lantegia Balentziagak. Zer izan zen zure aitonarentzat hara joatea?

Bere aita Frantziatik etorritakoa zenez, suposatzen dut halako naturaltasun batez ikusiko zuela. Jostundegiko maisu aritu zen han. Aitona eta Felisa Irigoien izan ziren bi oinarrizko zutarri Madrilgo etxean. Aita ere hango lantegian hasi zen, 1948an, ikastun.

36ko gerrak nola eragin zien?

Oso garai zailak tokatu zitzaizkion aitonari. Gerra hasi zenean, Balentziagak bere hiru etxeak irekiak zituen: Donostiakoa, Madrilgoa eta Bartzelonakoa. Baina, noski, erdi itxi egin behar izan zituen; luxuaren merkatuarekin lotutako dena debekatu egin zuten eta. Gerra hasi zenean, Balentziaga Parisera joan zen, 1937an hango etxea ireki zuen, eta aitonari proposatu zion joatea. Saiatu zen, baina ez zen ailegatu. Desertorea izandakoa zen, eta ez zuen beharrezko dokumentazioa. Madrildik Donostiara etortzen saiatu zenerako, setiatuta zegoen Madril. Ezin izan zen handik atera.

Zure aita Donostiara itzuli zen?

Amona eta aita jaioterrira itzuli ziren. Aitak Donostian ireki zuen bere lantegia, eta kuriosoa izan zen nola egin zuen topo Balentziagarekin; kasualitatez, denda batean. Elkar agurtu zuten, eta momentu horretan Balentziaga ari zen norbait bilatzen bere lantegi propioa izango zuena, eta konfiantzazkoa izango zena. Balentziaga erretiroa hartuta zegoen, baina oraindik bezeroak zeuzkan. Oso gertuko harremana sortu zen bien artean. Nire aitak askoz gehiago ezagutu ahal izan zuen Balentziaga pertsona. Beti gordetzen zuen oroitzapen oso amultsua, bihotzekoa. Balentziagak izan zituen kolaboratzaile minenetako bat izan zen aita.

Zer geratzen da garai haietako goi mailako joskintzatik?

Lehen noblezia zen, erregetza; klase pribilegiatuak esklusibotasun bila. Goi mailako joskintza existitzen da, baina zer egongo dira guztira, ehun bezero? Orain firmek, Chanelek eta abarrek, goi mailako joskintzaren beraien lerroa daukate.]]>
<![CDATA[«Ez dugu ulertzen gure herriaren askatzea gizon ijitoekin ez bada»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-11-30/ez_dugu_ulertzen_gure_herriaren_askatzea_gizon_ijitoekin_ez_bada.htm Thu, 30 Nov 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-11-30/ez_dugu_ulertzen_gure_herriaren_askatzea_gizon_ijitoekin_ez_bada.htm
«Feminismo romaniak ez du askatasuna konkistatzeko beldurrik». Mezu horrekin iragarri duzue Twitterren Feministaldiko zuen presentzia. Beldurra zeri, edo zeri ez?

Ez diogu beldurrik askatasunari, konkistatzeari, gertatzen zaiguna esateari, eskatzeari eta, gehienbat, zalantzan jartzeari. Orain arte, ez ditugu zalantzan jarri politikak eta ijitoengan proiektatu diren hainbat kontu. Hori zalantzan jarri nahi dugu, bada-eta garaia. Urte asko daramatzagu isilarazita. Gainera, esaldi hori oso ondo zetorren lurralde honekin; euskal herritarren ausardia historikoa da, eta keinu bat egin nahi genion lurraldearen adoreari.

Emakumea eta ijitoa izatea zer den azaltzeko, Motxilaren performancea erabiltzen duzue. Zer jasotzen du ikusleak?

Carmen Fernandez ijito eta irakasleari bururatu zitzaion. Motxila bizkarrean jartzen du, gelan noraezean dabil, eta motxilara harriak gehituz doa. Kargatzen ditu generoaren harriak, LGTBI kolektiboarenak, indarkeria matxistarenak, antirrazismoarenak... Hitz egiten du Europan ijitoen aurka deklaratu diren 2.500 legeez, betidanik existitu den baina Europa erdialdeko feministek inoiz aipatu ez duten feminismo romaniaren erresistentziaz...

Nola sentiarazten zaituzte Europa erdialdeko feminismo horrek?

Zerbait arraroa bagina bezala. Europa erdialdeko emakume feministak historikoki ahaztu egin dira espazio horietan egon ez diren beste emakumeez; hain zuzen, gu bizirik irauten saiatzen ari ginen, mundu honetan bizi ahal izateko. Feminista zuriek «marjinekoak» deitzen dituzten feministen diskurtso guztiak kanpoan utzi dira. Hasi da hitz egiten beltzen feminismoaz, arabiarraz, ari direlako borroka indartsu bat egiten, botere espazioetan ikusgarriak izateko. Ijitoak beti izan gara feministak, baina oraindik ez gara espazio horietara iritsi.

Emakumeen eta ijito herriaren askatzea nahi duzue. Gizonak ere aktiboki ari dira parte hartzen. Asko?

Askoz gehiago edukitzea gustatuko litzaiguke, baina geroz eta gehiago dira. Ijito herria historikoki baztertuta egon da; beraz, ez dugu ulertzen gure herriaren askatzea gizon ijitoekin ez bada. Komunitatearen barruan, berriz pentsatu behar dugu, adibidez, gizon ijitoek hainbat pribilegio izatea, nahiz eta pribilegioak miserableak diren emakume ez-ijitoek dituztenen aldean.

Erakundeetan, rol aktiboa aldarrikatzen duzue. Podemosen hautagai izan zinen Espainiako Kongresurako. Nola bizi izan zenuen?

Esparru politikoa ijitoekiko oso pobrea da, eta maltzurra. Beti erabili izan gaituzte momentu jakin batzuetan, argazkirako, hauteskunde garairako. Hauteskundeen aurretik ez da ijitoentzako legerik egiten, eta are gutxiago emakume ijitoentzat. Gure misioetako bat da politika erreala egitea. Kausaren politika egitea da neurri sozialak, politikoak, berdintasunezkoak, kulturalak eta sozialak iristea benetan ijito herriari. Zer behar dugu? Politika egitea, ez eserlekuak berotzea.

Harresi arrazistarik gabeko gizarte batekin egiten duzue amets. Zer egin daiteke horiek botatzeko?

Ijitoen aurkako apartheid-a egon da, eta egun ere, Frantzian, Italian eta Alemanian kanporatuak izaten ari gara ijito izateagatik. Ez da fenomeno berria, baina ez zaie inporta. Gai hauek diskurtso politikoen barruan txertatuko beharko lirateke, diskurtso feministen barruan. Feminista pribilegiatuek onartzen dutenean antirrazismoarekiko axolagabekeria, agian konpentsatzen dute diskurtso falta hori.

Indarkeria matxistaren gaiari ere heldu diozue. Nola lantzen duzue?

Oso garrantzitsua da indarkerien gaia, ez bakarrik matxistarena. Guk ere sufritzen dugu, estatu arazo bat da, eta gu horren parte gara. Indarkeria instituzionalari ere heltzen diogu. Ijitoak beti izan gara komunitate bat oso babeslea, bereak asko zaintzen dituena. Emazteak jotzen eta gutxiesten dituzten ijitoak ez dira ijitoak, basatiak dira. Hori da ijitoei bidaltzen diegun mezua. Kulturak ez du zerikusirik indarkeria matxistarekin; hori desterratu egin behar da gure komunitatetik.

Europako lehen kongresu romania egin berri duzue, Madrilen. Zer bildu duzue?

Eragin du herri sentimendu bat. Helburua argia zen: hitz egitea ijitoen kausa politikoaz, sortzea agenda politiko erreal bat, eta lortu da. Erronka orain da jaso ditugun eskaerak sistematizatu, dokumentu politiko batean eraldatu, ahalik eta ijito aktibista gehienekin baliotu, hobekuntzak gehitu, negoziatu, eta politikarien bulegoetara joatea; ez negar egitera, baizik eta exijitzera.]]>
<![CDATA[Esperotako ongietorria egingo dien mapa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1845/038/001/2017-11-29/esperotako_ongietorria_egingo_dien_mapa.htm Wed, 29 Nov 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1845/038/001/2017-11-29/esperotako_ongietorria_egingo_dien_mapa.htm
Eguneroko trabak ikusita, Euskal Herria osorik hartzen duen argitalpen baten beharra sumatu zuen Muñoak, eta, behar hori betetzeko asmoz, hain zuzen, Euskal Herriko mapa turistikoa sortu du Gaindegiak, Euskal Herriko ekonomia eta gizarte garapenerako behategiak. Imanol Esnaola koordinatzaileak azaldu duenez, helburua da atzerritik datorrenak ostatuetan, museoetan edo turismo bulegoetan jasoko duen dokumentazioaren artean, Euskal Herriaren mapa jaso dezala.

Bisitariek «Euskal Herria bilatzen dute, eta guk ez diegu Euskal Herririk eskaintzen», Esnaolaren arabera. Beraz, argitalpen berriarekin, «Ongietorri bat Euskal Herrira» egin nahi diete atzerritik iristen direnei. «Gure ustez, oso garrantzitsua da herri gisa gure herrira datorrenari esatea: 'Hemen herri bat duzu, eta ongietorria egiten dizu. Herri bat da, ez zuk kontsumitzeko eta zure txanponak uzteko toki bat bakarrik'».

Gaindegiak zenbait urte daramatza Euskalgeo.eus webgunean hainbat informazio espazial argitaratzen, eta aukera interesgarria ikusi zuten, Euskalgeo-ren barruan, atzerritik zetozen turistei Euskal Herria zertan zen azaltzeko tresna bat sortzeko. Dagoeneko zirkulazioan jarri dute mapa, doan banatuko da, eta laster sarean ere deskargatzeko egongo da. Aurrerago, webgune bat egin asmo dute, non udalerriez gain, entitate txikiagoak ere lokalizatu ahalko diren, baita hotelak, kanpinak eta nekazaritza etxeak ere.

Muñoak bezala, Esnaolak ere orain arte zegoen gabezia eta beharra aipatu ditu, mapa egiteko arrazoien artean. «Gaur egun atzerritarra datorrenean, ez dago Interneten —ez gauza handirik behintzat—, eta are gutxiago paperean eta formatu erabilgarri batean, Euskal Herria bere osoan aurkezten duen edo bisitaldia orientatzen duen argitalpenik». Esnaolaren iritziz, bidaia prestatzen hasten denean bisitariak badu buruan «euskal kontzeptu bat», baina gero kontzeptu hori agertzen zaionean «beti agertzen zaio euskal dela Miarritze, edo Donostia, edo Bilbo».

Euskal Herria osorik aurkezteko ahaleginak, ordea, badira. Ezpeletako (Lapurdi) kasua da. Panpi Dirassar hautetsi eta turismo bulegoko ordezkariak azaldu duenez, hori da haien hautua: «Bada eskas bat baliabideetan, eta guk biltzen ditugu; turismo bulegoko langileak joaten dira Hegoaldera, eta hartzen dituzte Donostia aldeko gidak, Baztango turismo bulegokoak... Aurkezten dugu Euskal Herria herri ofizial bat balitz bezala, bere hizkuntza eta abar». Gainera, turismo bulegoko lehen hizkuntza euskara da, kanpotik doazenek ikus dezaten. «Turismo bulegotik pasatzen diren gehienak frantsesak dira, %80, eta batzuetan ez dira ohartzen ere beste herri batean daudela».

Herri «ukatua»

Esnaolak argi du Euskal Herria «herri ukatua» dela, eta, batez ere, bertakoen partetik. Izan ere, haren ustetan, «mundutik hona» begiratzen dutenean Euskal Herria ikusten dute: «Ikusi besterik ez dago nazioarteko gida turistikoek Euskal Herria bere osoan aintzat hartzen dutela». Bertako ukazio horren ondorio bat da, hain justu, argitalpen turistikoetan Euskal Herria «desagertu» egiten zaiola atzerritarrari. Baina ukazio hori berria da neurri batean, Esnaolak dioenez; besteak beste, Euskal Herria bisitatu eta hartaz hitz egin duten Ernest Hemingway eta Orson Welles aipatu ditu.

Ukazioaz aparte, gaur egun gertatzen ari den beste fenomeno bat azaldu du Esnaolak: tokiko markak indartzea. «Inbertsio eta apustu handiak egiten ari dira, eta, beraz, nolabait euskal kontzeptu baten beharrik ez dute, eta esango genuke ordezkatu egiten dutela». Adibide argitzat ditu Bilbo eta Donostia. «Badago atzetik egitasmo handi bat, komertziala, haiek harrapatzeko bisitaria; lehen euskal zegoen tokian, orain Donostia daukagu, edo Bilbo, edo Miarritze».

Tokiko markak «aberasgarriak» diren arren, Esnaolak uste du horrela ezin dela Euskal Herri mailako marka bat garatu. «Ez dago Euskal Herririk, tokiko esperientziak daude». Muñoak «konpetentzia ziztrin bat» ikusten du norberak soilik bere ingurua aurkezteko erabakian; Gipuzkoako Diputazioaren mapa jarri du adibide: «Mutrikuren ondoan ez dakizu amildegia dagoen edo zer. Turismorako bada, zu jartzen bazara bisitari baten buruan, ez duzu hori egiten. Ari zara saltzen zure eremua, 'nirea aldamenekoa baino politagoa da' esanez».

Fenomeno horien atzean, ondorio modura, kulturaren potentziala galtzen dela uste du Esnaolak: «Turismoa emozioa da; bisitaria Euskal Herrira datorrenean, emozio jakin batzuen bila dator: ezagutzera herri bat, edo herri zahar bat, edo mahaiaren bueltan otordu eternoak egiten dituen herri bat, edo kirolean oso indartsu dabilen herri bat...». Esnaolak dio Euskal Herriak badaukala zer eskaini, baina batez ere atzerritarrari erakutsi behar zaiola «Euskal Herria ez dela soilik folklorea, herri bizi bat dela, eta bere bizitasun hori gure artean dagoen momentuari lotzen zaiola».

Maparen ezaugarriak

Mapa osorik editatu du Gaindegiak. «Boligrafoarekin markatzeko» mapa dela dio Esnaolak; ostalaritza eta turismo arloko profesionalek hartu, eta bisitariari aholkatzen dizkioten puntuak adierazteko. Udalerriak bakarrik jarri dituzte, izen ofizialekin. Horren arrazoiak argitu ditu Esnaolak. Batetik, Euskal Herriko herri denak jarriz gero, mapa ez litzatekeelako «funtzionala» izango. Eta, bestetik, gida turistikoak bisitaria «izen ofizialera bidaliko duen aldetik», izen ofizialak lehenetsi dituzte. Aldi berean, ekibalentzia taula bat jarri dute maparen atzealdean, izen ofizialekin eta euskarazkorik balego, dagokion izenarekin. «Beraz, bisitariak izena kontrasta dezake, eta jakin dezake euskarazkoa ere zein den. Ahaztu gabe halako xehetasunak bisitarien gehiengoarentzat ez direla garrantzitsuak».

Errepide nagusiak ere jarri dituzte mapan, baita orografiaren adierazle batzuk, ur isuriaren muga, hidrografiako elementu batzuk eta distantziak lokalizatzeko sistema bat ere. Atzeko aldean, herrien izendegiarekin batera, editorial bat idatzi dute, ingelesez. «Azaltzen diogu hitz gutxitan Euskal Herrira datorrela, zeintzuk diren gure errealitate administratiboak, hizkuntzarena, azaltzen diogu gure ekonomia eta kulturari buruzko hainbat ezaugarri». Horrekin batera, eremu administratibo nagusietako webgune turistikoetara jotzeko baliabide bat ipini dute, QR kode bitartez, baita nazioarteko gida batzuen erreferentziak ere.

Urteotan paperaren aldean sakelakoek eta GPSek lekua irabazi duten arren, Muñoarentzat beharrezkoa zen halako argitalpen bat. «Guri, Getarian, geografikoki Euskal Herriaren nahiko zentroan gaudenez, oso ondo datorkigu osotasun hori». Lurralde osoa paperean edukita, aldagai askoren arabera antola daiteke ibilbidea: eguraldia, agenda kulturala... Muñoaren arabera, primerakoa litzateke gailu eramangarrietarako app bat edukiko balute; maparekin batera, ostatuak eta agenda txertatuta lituzkeen aplikazio bat.

Mapa ahalik eta establezimendu gehienera eraman nahi du Gaindegiak. Behategiak dituen zailtasun ekonomiko handiak gogorarazi ditu Esnaolak; Euskal Herria «normalizatu gabeko espazio bat» izanik, normalizatu gabe baitago Euskal Herri osoa aintzat hartzen duten aktibitateen finantzaketa ere. Hori hala, behategiaren finantzaketari lotutako egitasmo bat ere bada mapa: udaletan salgai jarri dute, udalek herriko establezimenduen eskuetan jar dezaten.

Udalen ekarpena

Gaindegiaren argitalpena eskuratu duen udaletako bat da Oiartzungoa (Gipuzkoa). Jexux Leonet alkatearentzat, oso interesgarria da Gaindegiak editatutako mapa, batik bat herrira doan bisitariak Euskal Herria bere osoan ikusi ahalko duelako. «Material oso garrantzitsua da. Atzerritik datorrenak jakin dezala herri bat badagoela, eta, haren ukazio guztien gainetik ere, ezagutzeko aukera daukala».

Dagoeneko mapak jaso ditu udalak, eta banaketa lanak egitea falta zaie, baita «establezimendu ezberdinekin pedagogia lan pixka bat ere», haiek ere mapa eskura jar dezaten. Ahalik eta zabalpen handiena egitea dute buruan: herriko turismo bulegoan jartzeko asmoa dute, eta, horretaz gain, Oiartzungo landa turismoetan eta hoteletan.

Errealitatea dena izanda, elkarlana bultzatzea ezinbestekoa du Muñoak. «Mugak badaude, eta, komertzialki, kaltegarriak dira. Sinergia komertzial izugarriak sor zitezkeen». Esaterako, hotel txikien artean. Relais du Silence proiektuaren barruan Iparraldekoekin izandako harremana gogoratu du. Azkaineko hotel bat jarri du adibide: «Muga administratiboa hamar kilometrora dauka, eta justu beste aldean, Lantzen, sare bereko hotel bat. Bada, webgunean sartu, eta bat zegoen Espainian, bestea Frantzian...». Muñoak dio sare egoki bat osatuz gero, batak bestearen bezeroak erakar ditzakeela. «Frantzia osoan jai denean, haiek jaso ditzakete, eta, Espainian jai denean, nik ere jaso ditzaket».]]>
<![CDATA[«Gure sukaldaritza sinplea da, baina zorroztasun handikoa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1744/040/001/2017-11-25/gure_sukaldaritza_sinplea_da_baina_zorroztasun_handikoa.htm Sat, 25 Nov 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1744/040/001/2017-11-25/gure_sukaldaritza_sinplea_da_baina_zorroztasun_handikoa.htm
Nola jaso duzu Ameliaren lehen izarra?

Ondo, egindako lan gogorrari emandako sari bat da, ondo egindako lan bati emana, eta hori da gure poz handiena. Harro gaude horretaz.

Izarrak zer ekartzea espero duzu?

Ikusgaitasuna ematen dizu izarrak; ekartzen dizuna da mapan kokatzen zaituela, eta laguntzen du jendeak jakin dezan non zauden.

Jatetxe berria da Amelia, apirilean ireki baitzenuten. Nola aurkeztuko zenuke?

Janari oso pertsonala egiten dugu, oso nirea da, eta esperientzia bat sortzen dugu. Hasieratik filosofia berari eutsi diogu, ez dugu ezer aldatu, eta alternatiba bat sortu nahi dugu dagoeneko existitzen diren jatetxe on horien aldean; zerbait gehiago eskaini nahi dugu.

Michelin izarretako epaimahaiak, hain justu, nabarmendu du Ameliak «iraultza» eragin duela Donostian.

Nire ustez, egin duen bakarra ikuskera ezberdin bat ematea da.

Argentinaren eta Italiaren nahasketa bat da, ezta?

Bai. Argentinako sukaldaritza, Italiakoaren eragin argi batekin. Horrez gain, bizitzako esperientzietan ikasitako guztiak daude.

Argentinan jaio eta hezi zinen. Nola hasi zinen sukaldaritzan?

Jatea gustatzen zait; nire familian, etxean, ederki jaten zen, eta bidaiatzea ere gustuko dut. Asko bidaiatzea ahalbidetzen didan lanbide bat da.

Nork irakatsi zizun?

Ikastaro txiki bat egin nuen, eta, gero, uste dut guztien modura, gogor lan eginez. Zortea izan dut onenentzat lan egiteko aukera izan dudalako; hori sekulakoa da.

Mexikon izan zinen lanean, baita Europako hainbat herrialdetan ere. Nolatan iritsi zinen Donostiara?

Hamalau herrialdetan bizi izan naiz. Europara iritsi nintzenean, Donostia izan zen ezagutu nuen lehen hiria, 2010ean.

Besteak beste, Juan Mari Arzaken ikasle izan zinen. Nola gogoratzen duzu?

Juan Marik bere ateak ireki zizkidan. Praktika batzuk egin nituen, eta handik nire ikasketarekin jarraitu nuen, nire bizitzarekin, beste toki batzuetan. Iaz bueltatu nintzen berriro Donostiara, hau irekitzeko.

2015ean, La Bottega ireki zenuen, Genevan (Suitza), eta, hilabete gutxira, Michelin izar bat jaso zenuten. Han jarraitzen duzu?

Ez. Sozietate bat zen; ni banandu egin nintzen, eta Amelian zentratuta nago orain.

Ameliako filosofia da lehengai freskoekin lan egitea, tokiko ekoizleekin... Erraza da horrela lan egitea?

Bai, guk produktu lokala erabiltzen dugu, eta, bereziki, garaikoa. Kalitate gorena bilatzen dugu.

Zerk ezberdintzen du Amelia besteetatik?

Sukaldaritza sinplea da, baina oso zorroztasun handikoa.

Alabaren izena eman diozu jatetxeari, ezta?

Bai. Bi urte eta erdi ditu, Amelie izena du, eta Amelia jarri nahi izan nion jatetxeari.

Non eta nola bilatzen duzue plater berrietarako inspirazioa?

Oraintxe bertan ari ginen hitz egiten eta paper baten alde guztietan ideiak apuntatzen. Menua hilabetero aldatzen da; zeren, noski, garaiko produktuak ere aldatu egiten dira, eta behartuta gaude gu ere hala egitera.

Jakiak ez ezik, edatekoa ere zaintzen duzue, Mario ardozainaren upeltegian. Zein da zure proposamena?

Ekoizpen biologikoko eta biodinamikoko ardoak ditugu. Koherentea izan behar du transmititu eta egin nahi dugunak. Nahiko ezberdina den eskaintza daukagu, hain zuzen, jendeari berezitasun hori emateko: proba dezala egunerokoan hartzen ez duen zerbait. Hori da ideia nagusia.

Gustura zaude Donostian?

Bai, oso pozik nago, eta hemen geratzeko asmotan.

Aurrera begira, proiekturik baduzu buruan?

Badaude proiektu batzuk; hiriaren barruan, adibidez, bi proiektu badaude, baina, beti egin dudan moduan, nire egitekoa orain hemen ardazten da. Gehiagoren bila goaz.]]>
<![CDATA[«Besteei kopiatuta, gure bihotza galtzen dugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-11-24/besteei_kopiatuta_gure_bihotza_galtzen_dugu.htm Fri, 24 Nov 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-11-24/besteei_kopiatuta_gure_bihotza_galtzen_dugu.htm
Zer zapore dauka Ingalaterrako sagardoak?

Hemengoa baino pixka bat gozoagoa da, azukre gehixeago du. Eta gasa dauka, gasa gehitzen diogu.

Ekoizteko era ere ezberdina da?

Espainian eta Frantzian, %100 zukua da, baina Ingalaterran, edari luzeagoa da; hartzidura egiten dugu gutxi gorabehera 8 gradu alkoholarekin, eta ur pixka batekin. Lortzen dugu 5 gradu inguruko alkohol bat, pinta baten modukoa, garagardo baten estilokoa, upelean.

Upelean kontsumitzen da, edo gehiago botiletan?

Botiletan ere bai, baina gehiago upelean, pubetan-eta, garagardoaren antzera. Marka industrial handientzat pubetan saltzeko edaria da sagardoa; txikiagoek saltzen dute botila handietan ere, ardoaren antzera.

Tabernetan asko eskatzen da?

Ingalaterran alkohol guztiaren %9 da sagardoa. Ez da inguru jakin batean bakarrik kontsumitzen, edo gazteek bakarrik; txoko eta taberna guztiek daukate, mundu guztiak.

Ekoizpena ere zabalduta dago lurralde osoan?

Fabrikak hego-mendebaldeko bi tokitan daude, Herefordshiren eta Somerseten; hego-ekialdean ere pixka bat bada, Kent probintzian, baina gehiago dira jateko sagarrak, ez sagardoarenak.

Sagardoari beste fruta batzuen zaporeak gehitzen dizkioten edariak ere hedatuta daude Ingalaterran. Hori sagardoa da?

Suediako ekoizle berri bat dago Ingalaterran, beste fruta batzuen zaporeko sagardoa egiten duena. Marketina izugarria da, gazteei asko-asko gustatzen zaie, baina niretzat ezinezkoa da hor sagarra dastatzea. Arazo bat da Ingalaterrako industriarentzat, enpresek kopiatu egiten baitute hori; besteei kopiatuta, gure bihotza galtzen dugu, gure estrategia.

AICV Europako sagardo elkartearen arabera, Ingalaterra da EBn sagardo ekoizle nagusia.

Europako Batasunean bakarrik ez, mundu osoan. 800 milioi litrotik gertu dago kopurua. Sagardoa iritsi zen Ingalaterrara duela mila urte, Frantziatik.

Ekoizle nagusiak ez ezik, sagardogile txikiak ere bizi dira horretatik?

Handiak lauzpabost dira, merkatuaren %95 hartzen dutenak, baina, Espainia iparraldean gertatzen den bezala, ehunka ekoizle txiki daude, baserri modukoak. Geroz eta gehiago dira. Duela hogei urte, Europan, enpresa handi horiek zeuden... Orain, ez; orain tokikoa nahi du jendeak. Ez dute nahi berrehun kilometrora egin den sagardorik, baizik eta herri bertakoa.

Nora esportatzen duzue gehien?

Interesgarria da hori. Duela hamabost urte, zerrenda bat egin zuten Ingalaterrako sagardoa aurki zenezakeen herrialdeekin, eta gehienez hamabost-hogei zeuden. Orain, aldatu egin da, eta badaude 30-40. Oso ondo saltzen da toki turistikoetan, Mediterraneoa perfektua da guretzat. Europa iparraldean, Eskandinavian, esperimentatzea gustatzen zaie, eta probatu nahi dute. Ingalaterraren antzinako herrialdeetan ere badago, Kanadan, Australian. Orain, sagardo eta garagardo artisauentzat oso herrialde interesgarriak dira Japonia, Txina, Thailandia, Vietnam...

Etorkizuna bide horretatik doa?

Hurrengo hamar-hamabost urteetan oso inguru garrantzitsua izango da, oso interesgarria Europako sagardo ekoizleentzat.

Euskal Herrira esportatzen da?

Toki turistikoak kenduta, oro har penintsulan zaila da. Zerbezaren industria oso-oso azkar hazten ari da, eta espero dugu haren eskutik joanda aukera izatea Ingalaterrako sagardo artisauentzat. Horretan saiatzen ari gara.

Lehen aldia duzu Euskal Herrian?

Forumean, bai, lehen aldia. Donostia bisitatu dut, baina duela 30 urte turista gisa, eta ederra da. Asteburuan uste dut izango dugula sagardotegiak-eta bisitatzeko aukera.]]>
<![CDATA[Sormena, nahi duten neurrian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1829/038/001/2017-11-23/sormena_nahi_duten_neurrian.htm Thu, 23 Nov 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1829/038/001/2017-11-23/sormena_nahi_duten_neurrian.htm
Astelehen goizez, BERRIAren Andoaingo (Gipuzkoa) egoitzan elkartu dira Amenabar, Arbeo eta Labaka, Bertsolari Txapelketa Nagusiari buruzko Txapelpekoak saiorako sorkuntza lana egiteko: bezperan Amurrion (Araba) entzundako bertso batetik abiatuta, irudi bat egiten dabiltza Amenabar eta Arbeo. Belarriekin ikusia marrazten. Hilekoaren usaina hizpide zuen bertsoa aukeratu dute; bertso hori, hain justu, Txakur Gorriako kide duten Ibarzabalek abestu zuen, kartzelakoan. Horrek inspiratuta, Labakak dagoeneko prest du irudia janzteko erabiliko duten testua.

Txakur Gorriaren sorkuntzarekin batera, beste hainbat atal ere izaten ditu Txapelpekoak saioak, astero: saioetako bertsoen azterketa, Oihana Elduaien eta Miren Garate kazetariekin; asteko elkarrizketa bat, eta umorezko esketxak. BERRIAk asteazkenero sareratzen du atal berri bat; finalaren ostean izango da azkeneko programa berezia.

Txapelketa non, Txakur Gorria han. Bi koadernorekin ibiltzen dira Berria TBren asteroko programarako ideiak apuntatzen. Amenabarrentzat, txapelketa berezia izaten ari da; batetik, berez oso gertu sentitzen dutelako, eta bestetik, «beste perspektiba batetik» ikusten ari direlako: «Saioetara joaten garenean, normalean ez diegu bertso bisualei erreparatzen. Gu ari gara bertsoan irudi posible bat ikusten». Saioak aurrera egiten duen heinean, beti ateratzen zaizkie pare bat ideia, gero aukeratzeko. Beste batzuetan, ordea, oso argi ikusten dute, bertsoa entzun eta berehala.

Bertsoa paper gainean irudikatzerakoan ere, ados jarri beharra izaten dute. Izan ere, Arbeo eta Amenabar aldi berean aritzen dira marrazten. Biren artean egite hori izaten ari da berezia, Arbeorentzat: «Oso ohituta gaude elkarrekin lan egitera, baina sekula ez genuen egin paper igualaren gainean eta une berean». Behin bertsoaldia aukeratu eta irudia pentsatu ondoren, bi elementu horiekin testu bat osatzen du Labakak. Ez zuten jatorrizko bertsoaren interpretazio soil bat egin nahi; sortu egin nahi zuten.

Txakur Gorria bertsoen pausora doan arren, ez du bere bidea txapelketarekin hasi. 2016ko martxoan abiatu zuten proiektua. Arte Ederrak elkarrekin ikasi zituzten Amenabarrek eta Arbeok, eta «zalantza batetik» sortu zuten proiektua: «Ikasketak bukatzean, zer?». Gazteei etorkizuna beltz samar marrazten bazieten ere, eurek aurkitu dute bidea. Hala azaldu du Amenabarrek: «Krisia-eta jada ez da hainbeste aipatzen, baina ematen zuen dena bukatu zela gazteentzat, ez geneukala etorkizunik; gure ikasketak daukan ona da ez daukazula irteera bat, eta hori suerte bat da». Eskulangile azoka baten harira, zerbait egitea bururatu zitzaien. Ibarzabal laguna Erasmus egiten zebilen, Istanbulen (Turkia), eta istoriotxo bat zeukan idatzita, han ikusten zuen txakur bati buruzkoa. Hura ilustratu, eta Txakur Gorria liburuxka atera zuten. Hura izan zen taldearen sorrerako lana, eta izena eman ziena. Bidean, Labaka batu zaie, aurten, Xixili ikuskizuna egiteko. «Burutik jota zegoela esaten zioten emakume baten histeria» kontatzen dute emanaldian.

Burutik inprentara

Autosorkuntzarako, autoediziorako eta autoekoizpenerako eratu zuten Txakur Gorria. Labakaren iritziz, proiektuaren alderik politena da beraiek egiten dutela buruan ideia bat sortzen zaienetik inprentarainoko bide guztia: «Sortzaile gazteak nolabait kondenatuta gaude norbaiten zain egotera; literatur sariak, bekak eta abar daude, baina beti beste batek jarritako parametroen barruan sartu behar duzu». Amenabarrek nabarmendu du beraiena oso lan kolektiboa dela, eta prozesua, oso konpartitua: «Askotan, sortzaileen mundua oso indibiduala izaten da, eta niretzat oso inportantea da kolektiboan lan egiten ikastea, pila bat ikasten delako beste diziplinetatik». Iaz abiatutako proiektuak indar handiagoa du orain: «Aurten eta gure bizitzan garrantzi handiagoa eman diogu Txakur Gorriari, eta aurrerapauso nahiko handi bat eman dugu». Astero geratzen dira, eta «hori ere emaitzan islatzen da».

Orain arte, ordea, ez diote denbora asko eskaini zabalpenari. Autoekoizleen azoketan-eta jardun dute, sare sozialetan eta ahoz ahokoan. Txakur Gorria liburuxkarekin eta Xixili emanaldiarekin batera, beste bi liburu eta Hartza zu ikus-entzunezkoa plazaratu dituzte. Durangoko Azokari begira, beste bi liburu aterako dituzte, baita hainbat irudi eta postal ere. Liburu bat kolektiboa izango da, 21 lagunen artean egina; beste liburuan, Xixili emanaldia komikira pasatu dute. Bertsolari txapelketa eta Durangoko Azoka pasatuta, Xixili emanaldiari heldu nahi diote berriro. Taldeaz hausnartzeko eta laurek batera lan egiteko ere baliatu nahi dute urte hasiera, garai lasaiagoa izango delakoan.]]>
<![CDATA[Umore puntu bat, bertsozaleei jarritakoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/039/001/2017-11-23/umore_puntu_bat_bertsozaleei_jarritakoa.htm Thu, 23 Nov 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1901/039/001/2017-11-23/umore_puntu_bat_bertsozaleei_jarritakoa.htm Txapelpekoak saiorako esketxak egiteko.

Zarauzkoak (Gipuzkoa) dira denak, eta kuadrillakoak hiru antzezleak. Aurretik antzerki lanetan aritu izan dira, umeentzako antzerkitxoak-eta egiten. «Zarautzen Alproja antzerki taldea dago, eta hor hasi ginen pixka bat antzerki munduan sartzen», esan du Unzuetak. Oraindik ere egiten dute Alprojarekin antzezlan bat, euskal jaietan, baina besterik ez, Iruretagoienak elkartu dituen arte: «Txapelketari begira telebista saio bat egiteko asmoa zeukatela deitu zidaten BERRIAtik, eta nahi zutela umorezko esketx moduko zerbait sartu. Nik, nahiko azkar, hauengan pentsatu nuen».

Gehiago edo gutxiago, bertsozaleak dira denak. Unzuetaren etxean afizio dezentekoa izan dute, eta hark, garai batean kasu askorik egiten ez bazion ere, orain geroz eta gehiago. Inguruan tokatuz gero, Fernandez eta Intxauspe joaten dira saioetara; zaleak ez ezik, «parrandako bertsolariak ere» badirela dio Intxauspek. Iruretagoienak barruagotik bizi izan du bertsolaritza: txikitatik bertso eskolan, eskolarteko txapelketetan, Gipuzkoakoan... Azken urteetan, bertsolari gisa gutxiago aritu arren, gertutik segitzen du.

Umorea egitearena ere, ez zaie arrotza. Eroso sentitzen direla dio Unzuetak: «Beti eraman dugu umorea; erraza egiten zaigu umorea erabiltzea». Egunerokoan ere halaxe ibiltzen baitira, Intxausperen esanetan: «Gidoiak badu oinarrian absurdotasun puntu bat, eta gure estiloa; elkarri bromaka-eta ibiltzen gara kuadrillan, eta egiten ditugun keinu edo dena delako dinamikekin ematen diogu umore puntu bat, nahi gabe».

Gaiak eta lurraldetasuna

Gaiei dagokienez, «oreka» bilatzen ahalegindu da Iruretagoiena, ez bakarrik txapelketan zentratzen, baizik eta tokia egiten «bertsolaritzarekin harremana daukaten inguruko gai batzuei, baina ez zuzenean txapelketari buruz». Bestelakoak ere izan dira, Katalunia, adibidez. Fernandezen arabera, gidoia lantzean konplikatua da hain tarte laburrean gai bati nahi bezala heltzea: «Bi minutu hain motzak izanda, txiste batekin eta abar, joan zaizu denbora zerbait esateko».

Lurraldetasunari ere tartea egin nahi izan dio Iruretagoienak: «Denok zarauztarrak izanda, ez da erraza; pentsatu behar da Euskal Herri osorako egiten ari zarela saioa». Bertsolariengan baino gehiago, bertsozaleengan jarri dute fokua. «Gehiago jo dugu hortik. Nik hori nahi nuen hasieran; bertsolariekin-eta sartu baino gehiago, bertsozaleekin». Belaunaldi ezberdinak ere aintzat hartu dituzte esketxetan; edadeko bertsozalearen eta gaztearen pertsonaiekin, esaterako.

Zarauzko lokal bateko gela dute antzezleku. Normalean, «hasi eta buka» egiten dute, mozketa handirik gabe. Dagoeneko hainbat saio grabatuak izateak ere lagundu die, Fernandezen arabera: «Hastea zailagoa izan da, baina azkenekoetan arinagoa izan da dena; aurrenekoetan, kamerak jarri, eta gogor-gogortuta geunden». Ikusleen erantzunek harritu dute Intxauspe: «Jendeari, behintzat, gustatzen ari zaio. Sarean bakarrik dagoen telebista bat izanik, eduki duen oihartzuna... Herrian, behintzat, komentario asko izan ditugu. Azken hilabetean, jende gehiagok deitu dit Uztapide, Beñat baino».]]>
<![CDATA[«Jendeak ez dezala kirol honetaz hitz egin, ezagutzen ez badu; min egiten du»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/046/001/2017-11-19/jendeak_ez_dezala_kirol_honetaz_hitz_egin_ezagutzen_ez_badu_min_egiten_du.htm Sun, 19 Nov 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1938/046/001/2017-11-19/jendeak_ez_dezala_kirol_honetaz_hitz_egin_ezagutzen_ez_badu_min_egiten_du.htm
Gipuzkoako Kirol Federazioen Elkartearen eta Danok Danena zure taldearen omenaldiak jaso dituzu aurten. Nola hartu dituzu? Ibilbidea bukaerara iritsi den seinale?

Egia esan, ondo. Bi aldeak daude; alde batetik, pozik. Ematen du jendea nolabait gogoratzen dela egin dituzun lanekin; eta beste alde batetik, pentsatuz ere hau jada bukatzen ari dela. Zorte handia eduki dut, jendeak maite nau, eta ezin da gehiago eskatu.

Taldea uzteko prest?

Lanetik iaz hartu nuen erretiroa, 65 urte betetzean, eta pixkanaka joan naiz abisatuz taldeko jendeari nik ere nire bizitza egin behar dudala; hainbeste urte, hainbeste ordu gimnasioan, nahi nuen beste zerbait egin. Entrenatzaile ikastaro bat eman nuen, eta taldeko gazte batzuek titulazioa atera zuten. Haientzat erraza da gazteei-eta zuzentzea: badakite teknika nola den, eta egin dezakete, baina zailena planifikazioa da; hori urteekin ikasten da.

Errugbian hasi zinen txikitan. Nolatan?

Donostian bizi nintzen. Bost urterekin joan nintzen hara; nire gurasoak Zizurkilen geratu ziren, eta ni izebarekin joan nintzen. 11-12 urterekin, futbola ez zitzaidan batere gustatzen, eta eskolan ez neukan beste aukerarik: edo hori edo atletismoa. Eta atletismoan hasi nintzen. Jakin nuenean Atletico San Sebastianen errugbi talde bat sortu behar zutela, joan egin nintzen, kuriositatez. Aitzindariak izan ginen; aurrenekoak Gipuzkoan, errugbian. Taldeak irabazi zituen ligak, kopak... Selekzioan ere zortzi urte-edo pasatu nituen. Asko gozatu nuen. Errugbia oso kirol garrantzitsua da pertsonaren izaerak-eta egiteko.

Nolakoa zen Donostian bizitzea? Itzultzen zinen herrira?

Ia galdu nuen euskara. Han, eskolan, kaxeroa nintzen; haiek sekula ez zuten ikasi euskaraz. Gero, urteetan, anekdota moduan igual galdetzen zidaten: «Hau nola esaten da euskaraz?». Pentsa ezazu. Donostian kalean ez zuen inork euskaraz hitz egiten, eta oporretan beti etortzen nintzen hona, aitarengana, eta honek bere bizi guztian ez zuen hitz bat ere esan erdaraz, ezta bat ere! Jakingo zuen, baina ez zuen esaten. Eta ni askotan joaten nintzen berarengana, bera konturatzen zen, eta: «E! Euskara mantendu».

Errugbitik halterofiliara, nola?

Errugbian jokatzeko nola ez nintzen handia, hasieran atletismoa egiten nuen udaran, eta, gero, denboraldia errugbian. Nire familiakoak pultsulariak ziren, eta beti ikusten nituen gimnasioan, altxatzen, eta grina neukan. Hasi nintzen, gustatu, eta udaran halterofilia egiten nuen, eta gero errugbian jokatu. Pixkana-pixkana, 35 urte inguruan, erretiratuz joan nintzen.

Garai hartan ezagutzen al zen halterofilia?

Orain baino gehiago, ezta konparaziorik ere! Irundik hasita, Errenteria, Herrera, Donostia, Intxaurrondo, Añorga, Hernani, Orio, Zarautz, Zumaia, Getaria, Arrasate... Horietan halterofilia taldeak zeuden. Liga izaten zen lehen maila, bigarrena eta hirugarren maila. Eta kirolari on asko ateratzen ziren maila bakoitzean. Orain hiru talde bakarrik geratu gara: Irun, Zarautz eta gu.

Hedabideetan ere, lehen presenteago, ezta?

Bai. Orduan hainbeste talde egonda, beti talderen bat bazebilen, festetan edo... Udaran, festa guztietan ateratzen ginen; deitu egiten gintuzten, eta hortik dirua lortzen genuen urtea pasatzeko. Kargatu trasteak, eta furgonetarekin, batera eta bestera, asko ibili ginen. Hura ere bukatu zen.

Atzerrira ere atera zinen, lehiatzera.

Italian izan nintzen, Frantzian, Ingalaterran; Portugalen ere dezente... Baina pultsulari moduan asko ez nintzen atera; entrenatzaile moduan, toki guztietara.

Errenteriako Beraun taldea garrantzitsua izan da zure entrenatzaile ibilbidean. Zer oroitzapen duzu gimnasio hartaz?

Beti gogoratzen naiz; niretzat erronka bat izan zen. Hasi nintzen entrenatzen belodromoan, Donostian, baina ez zen plaza oso ona gazteak-eta lortzeko. Lana egiten nuen Errenterian, fabrikan, eta Beraundik pasatzen nintzenean, ikusten nuen ume pila bat, eskola batean. Laneko lagun batzuen bidez sartu nintzen. Tokia oso egokia zen, eta azkenean umeen kupo bat jarri genuen. Atean egoten ziren zain, baten bat falta bazen sartzeko. Nik hori ez dut sekula ezagutu. Egon nintzen 1981etik 1988ra; gero, familiako istorioak zirela eta, Zizurkilera bueltatu nintzen bizitzera. Talde hura desagertu egin zen; nire pena handiena hori izan da.

Hura desagertu zen, baina beste talde bat sortu zenuen: Danok Danena.

Deskonektatu egin nuen bi urtez-edo: ez neukan gogorik, hiru ume, lana... Baina seme zaharrenak —orduan 12-13 urte izango zituen— eta haren lagunek pentsatu zuten Zizurkilgo festetan erakustaldi bat jartzea. Erronka zen bakoitzak bere gorputzaren pisua altxatu behar zuela. Sei-zazpi gaztek egin nahi zuten, nik pisuak neuzkan etxean, hasi nintzen erakusten, eta lortu zuten denek. Ez da erraza, eta pentsatu nuen han bazegoela etorkizuna. Haiek ere segi nahi zuten... Entxufatu nintzen, eta akabo. Orain arte.

Hasieratik animatu zen jendea Danok Danenara?

Bai, gazte pila bat. Hasi ginen Zizurkil Goiko frontoian, oraindik frontoia estali gabea zela. Neskak ere han hasi ziren; Gipuzkoan aurreneko neskak, Zizurkilen. Gero zortea eduki genuen handik eskolara jaitsi ginenean: boom-a izan zen. Kolpean 30, gero 40... Ezin sartu denak. Talde moduan dena irabazten genuen, hemen eta Espainian ere bai. Laguntza aldetik, gehien Zizurkilgo eta Villabonako udalek eman digute. Horiek izan dira hemen halterofilia mantendu dutenak.

Uste da halterofilian indarra dela garrantzitsuena. Ez da hala, ezta?

Uste okerra da. Nik frogatuta daukat. Taldeak-eta etortzen zirenean, beti egoten zen taldean indartsu bat, eta, hasten zirenean, indartsuari begira egoten ziren gainontzekoak. Indartsuak nahi du segituan pisua altxatu, eta indarra ez daukanak ahalegina egiten du teknika ondo ikasteko. Urtebete pasatzen zenean, indartsuak utzi egiten zuen, eta besteek harrapatua zuten. Beste ezaugarri batzuk inportanteak dira. Bat da elastikotasuna, bestea azkarra izatea, eta, bi horiek gehituta, potentzia lortzen duzu. Badaude ñabardurak. Emakumeak dira errazen ikasten dutenak. Emakume batek astebetean ikasten du altxatzen, izugarria da; eta mutilak igual pasatzen ditu hiru hilabete. Elastikoagoak dira, eta elastikotasun hori nolabait aprobetxatzen dute. Erraztasun handia daukate.

Askok ez diote izen onik jartzen halterofiliari.

Esango nukeena da jendeak ez dezala kirol honetaz hitz egin, ez badu ezagutzen; min handia egiten du. Gezurra da, adibidez, ez dela hazten. Hazten da, ondo eta asko. Ni bakarrik gelditu naiz txiki hemen! Noski, zure umea hasi baldin bada halterofilian, harro ari bazara esaten kalean, eta esaten badizute: «Baina nola halterofilian? Txikia geldituko zain!». Horrelako komentarioak...

Gipuzkoako lehen emakumeak Zizurkilen hasi zirela aipatu duzu. Gero eta gehiago dira?

Bada, ez. Hasieran, bi-hiru neska hasi ziren hemen; gero, lortu genituen 10-12 neska, maila handikoak. Baina Villabonara etorri ginenean neska gabe gelditu ginen. Bat edo beste eduki genuen, baina urte mordoxka bat pasatu dugu neskarik gabe. Orain, zortzi bat-edo badaude. Ea berriro animatzen diren.

Zer moduzkoa da semeak entrenatzea?

Familia osoa eduki dut! Ilobak eta hiru seme. Zaharrena Madrilen egon zen, Blumen [errendimendu handiko zentroa], bigarrena ere bekarekin, Bartzelonan, eta txikiena orain doa Espainiako txapelketara, 14 urterekin. Ni oso gustura, eta ikustea aita baino hobeak direla... Denak futbolarekin hasten ziren, eskolan eta abar, baina pixkana «aita, erakutsiko al didazu?» esanez etortzen ziren. Nik ez nien ezer esaten.

2000. urtean, Sydneyko Olinpiar Jokoetan izan zinen, entrenatzen zenuen kirolari batekin. Nolako esperientzia izan zen?

Ikusgarria. Jon Tecedor pultsularia pisu handietan ateratzen zen, eta halterofilian hori izaten da gorena. Gure taldekoa han ikustea, 25 urterekin, haiekin parez pare... Esperientzia izugarria. Horren ondoren, Mediterraneoko Jokoak izaten dira. Hor arabiarrak-eta joaten dira... Lehia daukate beren artean, eta oso polita izaten da.

Maila aldetik, hemengoa konpara daiteke beste herrialdeekin?

Gertatzen zaiguna da nahiz eta jende gutxi eduki, kalitatezkoa dela. Baina halterofilian laguntza gehien daukatenak dira galiziarrak, Melilla, Kanariak eta Katalunia. Gu diru laguntzarik gabe gaude, ezer gabe. Funtzionatzea horrela izaten da ni bezalako txoro batzuk daudelako. Baina beste horietan daude entrenatzaile profesionalak eta errendimendu altuko zentroak. Guk daukagu hemen zentro bat, Getxon [Bizkaia], baina hor dago, alferrik, funtzionatu gabe. Pena da, hemen aukerak badaudelako, baina betikoa, dirua gastatu behar da.

Hautatzaile ere aritu zara Espainian. Zer eman zizun horrek?

Hasi nintzen nazioartekoetara joaten hemengo kirolariekin, entrenatzaile moduan. Han, ikusiz nola ibiltzen nintzen, hautatzaileari gustatzen zitzaion, eta hartzen zidan denboraldi osorako. Noski, orduan lan egiten nuen! Baimenak-eta eskatzen ibiltzen nintzen. Gero, eskaini zidaten hautatzaile batzordean egotea. Oraindik segitzen dut; nahi nuen utzi, baina... Hamabost urte badira.

Epaile izatea erraza da?

Entrenatzaile batek jakin behar du epaile batek dakien dena; erakutsi behar diozu gazteari zer egin behar duen, zer ez... Titulazioa daukat, baina epaile gisa ez dut asko funtzionatu. Orain dela gutxi kurtso bat eman dugu, interesatzen baitzaigu epaile emakumeak izatea. Pisaketak egiterakoan, arroparekin pisatu behar zuten, gizonezkoak zeudelako eta horrelakoak. Erregelamenduak esaten du emakumeek pisatu behar dituztela emakumeak.

Korrika ere ibili zara urte askoan: maratoiak, Behobia-Donostia... Afizioz gehiago, edo halterofiliarako prestaketa moduan?

Zizurkilera etortzean, kirola utzi nuenean, hasi behar nuen zerbait egiten. Bizi guztian kirola egin duenak ezin du derrepente utzi. Kuadrilla bat zegoen korrika ibiltzen zena. Beti gustatu izan zait, eta haiekin elkartu nintzen. Gogoratzen naiz aurreneko urtean jada maratoia egin nuela. 1993an, Munduko Kopa, Anoetara [Donostia] ailegatu ginen; guk estreinatu genuen futbol zelaia. Hamar maratoi egin nituen segidan, eta maratoi erdiekin kontua galdu dut. Gustura, baina lesioak ere hala etorri ziren: belaunak izorratuta, meniskoak, Akilesen orpoa... Txikizioa. Orain, igeri eta bizikleta, ez dago beste erremediorik!

Lanean erretiroa hartuta, zein da zure egunerokoa?

Nire ilusioa beti da jaiki eta ea zer giro egiten duen ikusi: ateri baldin badago, baratzea, eta euri badago, kiroldegira, bizikletan aritzera eta igeri egitera. Arratsaldean, ez lehen bezala, baina 18:00-18:30etik 21:00etara kiroldegian egoten naiz jendearekin, gimnasioan.]]>
<![CDATA[Lurrak emandako identitatea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/046/001/2017-11-14/lurrak_emandako_identitatea.htm Tue, 14 Nov 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1875/046/001/2017-11-14/lurrak_emandako_identitatea.htm
Balio gastronomikoa duten basalandareak ikertzen dabiltza BCCn, eta dagoeneko 301 katalogatu dituzte. «360-370 genituen hasieran, baina erreferentzia batzuk baztertu egin ziren, erabilera oso espezifikokoak zirelako». Oraindik martxan daukate lana: oraingoz, Hego Euskal Herrian, Galizian, Katalunian eta Andaluzian (Espainia) egin dute bilaketa, eta «penintsularen erdiko partea» falta zaie. Urte hasierarako, guztiak bilduko dituen liburu bat kaleratzeko asmoa dute. Hori egiteko arrazoi nagusietako bat jakintza transmititzea da, Pradoren arabera. Horretarako, hainbat aditu eta ariturekin dabiltza lanean: botanikoekin, sukaldariekin... Baita orain arte biltzen zituen landareen izen zientifikorik ez zekien andre batekin ere.

Liburuaren ideia «sinpleki» sortu zen, unibertsitateko ikasleentzako dokumentu akademiko bat izateko. Baina proiektua «hazi eta hazi» egin da: «Miramongo parke honetan bakarrik 112 landare genituen. Lehenengo hemen hasi ginen, gero Gipuzkoan, gero Euskal Herrian...». Basalandareen katalogoa egitea bururatu zitzaienetik, ideia bati eutsi diote: katalogoak «euskal antropologiako elementuren bat» izatea. «Tokatu zait basalandareen inguruko katalogoak munduko hainbat herrialdetan egitea, eta agian landareak %80an berdinak dira, baina kontua da saiatzea tokiko eduki bat ematen». Kasu honetan, tokiko berezitasunen artean, basarana edo ardien esnea asunekin iragaztea aipatu du Pradok: «Beti ahalegintzen gara Euskal Herriari keinu bat egiten. Adibidez, erabiltzen dugun oinarrizko alkohola beti da sagar alkohola, sagardoarena».

Pradok uste du jendea ez dela konturatzen «hain egunerokoa den patxarana, adibidez, basalandareak direla». Edo ezkurren erabilera: «Hemen txerrientzako jana dira, eta beste toki askotan, elikaduraren oinarri».

Basalandareek duten ezaugarri «oso berezi bat» nabarmendu du Pradok: haien bidez sor daitekeen identitatea. «Metro koadro batean hamabost basalandare badaude, mundu osoan egin daiteke horrelako zerbait. Batek ikusten badu ezberdintasuna hemengoaren eta Galiziakoaren edo Andaluziakoaren artean, badira landare erabat ezberdinak».

Erabilerari dagokionez, berriz, bi arlo desberdindu ditu: batetik, erabilera tradizionala, «medizinala esango genukeena», lotzen zaiena likoreei, beratzeei, entsaladei... Eta bestetik, goi mailako gastronomia: «Hor gehienbat erlazionatzen da identitatearekin eta esklusibotasunarekin —zu joatea landareen bila, ateratzea, lantzea...—; eta arlo organoleptikoa ere aintzat hartzen da, benetan landare oso-oso zaporetsuak baitira».

Euskal Herrian ohikoak diren basalandareetako batzuk dira sapelarra, mingarratza, zain belarra eta astamenda. Jendeak zer eta non bil dezakeen jakiteko, aholku orokor batzuk eman ditu Pradok. Lehenik, beharrezkotzat dauka inguruari arreta jartzea. «Guk Miramon inguru hau erakusleiho gisa erabiltzen dugu; espazio honetan basalandare asko dago, baina, noski, hortik lagun asko pasatzen da, txakur asko, eta oso ondo begiratu behar da». Pradok dioenez, ez da bakarrik landarea kontuan hartu behar, ea jan daitekeen edo ez, baizik eta lurrari ere erreparatu behar zaio. «Galdetu behar diogu geure buruari: 'Nondik dator hortik igaro den ura?'». Horrez gain, gaiaz dokumentatzea eta argazkiak ikustea ere gomendatu du. Gainontzean gerta daitekeenaren adibide bat jarri du: «Sapelarra esne belarraren oso antzekoa da, eta erraza da nahastea. Esne belarrak latex bat dauka, oso diuretikoa, eta sekulako beherakoa izan dezakezu. Ez zara hilko, baina jendea beldurtu egiten da halako gauzekin».

BCCn normalean euren landareak erabiltzen dituzte, baina elkarlanean ere aritzen dira, gehienbat ekitaldi handiren bat daukatenean. Harremanetan dira, esaterako, Karabeleko (Hernani, Gipuzkoa) baratze ekologikoarekin: «Sasitzak bidaltzen dizkigute; hau da, haien inguruan hazten zaien hori jaso, eta erosi egiten diegu. Basalandareak izaten jarraitzen dute, eta, gainera, badakigu baldintza on guztiak dituen lur batean daudela».

AEBetako Harvard Unibertsitatearekin ere proiektu bat garatzekotan dira. Han izan berri da Prado, Fisika eta Zientzia Aplikatuetako ikasleei hitzaldi bat ematen, Science and Cooking ikasgaian (Zientzia eta Sukaldaritza). «Zientzia ikasleak dira; agian ez dute arrautzarik frijitu, baina erakusten badizkiezu oinarrizko gauzak difusioa neurtuz, matematika formulekin... Interes handia agertu dute».]]>
<![CDATA[«Hizkuntza aztertzeak desafioak sortzen dizkio norberari»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-11-10/hizkuntza_aztertzeak_desafioak_sortzen_dizkio_norberari.htm Fri, 10 Nov 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-11-10/hizkuntza_aztertzeak_desafioak_sortzen_dizkio_norberari.htm Euskara eta hizkuntzari buruz, hizketan semearekin argitaratu berri du, Erein argitaletxearekin. Antton Olariaga izan du irudigile.

Surflari bat Lego pieza baten gainean dabil, liburuaren azalean. Zer ikusi du horrek hizkuntzarekin?

Etxeko gaztea, semea, surflaria da, surfzale porrokatua; eta liburuan, surfaz ere hitz egiten dut tarteka. Legozalea ere bada. Esango nuke hor hizkuntza Lego bat dela, metaforikoki, behintzat. Sorkuntza prozesua Anttonek esplikatuko liguke hobeto, baina hori da muinean.

Ikasle trebeenek zientziak aukeratzen omen dituzte, eta gainerakoek, letrak. Uste hori ez da oraindik gainditu?

Ikasle trebeenak zientzien adarrean daudela nahiko uste zabaldua da. Ni letretakoa izan nintzen; egia esan, ez geneukan fama onik, eta, ikusten dudanez, orain ere ez daukagu. Hizkuntza aztertzeari alferrikako deritzote batzuek, eta beste batzuek, aspergarri. Batxilergoa beharbada ez da garai onena esperimentaziorako, gure ikasleek selektibitatea edo baxoa dutelako gero, baina egin behar da. Irakasleek ere badaukate nahikoa bere ikasleak portu onera eramateko ahalegin horretan.

Hizkuntza aztertzea miresgarria da zuretzat: berriak sortzen dira, nahasturak edo pidginak egin, hizkuntzak galdu... Zer da gehien erakartzen zaituena?

Ni sintaxilaria naiz, eta egia da sintaxia ez dela gustu guztietarako. Sintaxian ere zaletu ditzakezu gazteak, baina badaude beste hainbat alderdi zoragarri: haurrak nola jabetzen diren hizkuntzaz, zer gertatzen den haien garunean; edo, adibidez, hizkuntzaren sorreraz, tximinoek hitz egin dezaketen edo ez, eta ezin badute hitz egin, zergatik... Pidginarena ere zoragarria da; dokumentatutako kasuak dira. Hizkuntzarekin zenbat gai jorratu daitezkeen... Etxeko gaztea ez da hizkuntzalaria izango, ziur nago; gazte asko ere ez, baina gutxienez beharbada estima handiagoa izango diote hizkuntzak aztertzeari, orain arteko irakaskuntza sistemak eskaini diena baino. Hizkuntza aztertzeak desafioak sortzen dizkio norberari.

Liburuan azaldu duzu hizkuntzek eraikinetik asko dutela, eta haien diseinua eta ederra irakatsiko zenizkiela gazteei. Nola?

Arkitekto batek berak sortzen ditu diseinuak, baina hizkuntzalariok ezin dugu hizkuntzaren diseinua sortu. Guk egin behar duguna da diseinu hori zein den igarri, eta horren zailtasunak aztertu. Gramatikak Lego hori eraikitzeko jarraibideak eskaintzen dizkigu.

Gazteei idatzi diezu, zuzenean haiei hitz eginez. Nola egin duzu haiek katea daitezen?

Abiapuntua semea da, noski, eta semearen gustuak, gazte askorenak direnak. Rockzale amorratua da, eta rocka entzun eta entzun jardun nuen urte oso batean, aukeratzeko ea zer kantu eta zein banda aukeratuko nuen! Nik esango nuke haiengana hurbiltzeko modu bat dela haiei entzutea, zer gustatzen zaien. Horietatik abiatzea izan dut estrategia, ez dezaten liburua alde batera utz. Batez ere adin honetako [18 urte] gazteen kasuan, beharrezkoa da. Badaude literatura erreferentziak, zinema, arkitektura, boxeoa... Ondo jositako amarauna da, eskapa ez daitezen.

Semeak irakurri al du?

Bai. Asko gustatu zaizkio, esango nuke nik, bere amaren testuak baino gehiago, Anttonen irudiak. Beste pare bat gazte ere badira irakurri dutenak, eta adinagokoek ere bai.

Diozunez, ez da gauza bera zure belaunaldikoek euskara batuarekin duten harremana eta egungo gazteek dutena. Zer aldatu da?

Unibertsitatean oso talde handiak ditut; Euskal Herri txiki bat da, denetariko sorterriak dituzten ikasleak batzen dira. Batzuk badira tokian tokiko hizkera dutenak; eta beste batzuek, beharbada, ez dute berezko hizkerarik. Hor ikusi dut, batez ere hizkera dutenen kasuan, ez nuke esango arbuioa, baina euskara batuarekin badute halako amodio-gorroto harreman arraro samar bat. Hizkerari eutsi nahia eta norberaren hizkeraren aldarrikapen hori hizkera nazionalaren kaltetan ikusten dut. Egia da badagoela belaunaldi aldaketa bat. Estandarra badaukagu, beharrezkoa dugu, baina horrek ez du esan nahi hizkerek ere euren lekua ezin dutenik izan. Kontua da hizkerak non agertu; gangsterrak batuan hitz egiten, bada, ez. Gero, beste kasu batzuetan ikusten dut euskaltzain bat daramatela bihotzean; hau da: «Hertsiki lotzen ez zaiona arautegiari, akabatu dezagun». Baina egia da gazteek beharbada ez daukatela euskara batua sortu zutenen beharra eta grina. ]]>
<![CDATA[«Ez da nahikoa ekologikoa izatea, kalitatezkoa ez bada»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1845/032/001/2017-11-08/ez_da_nahikoa_ekologikoa_izatea_kalitatezkoa_ez_bada.htm Wed, 08 Nov 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1845/032/001/2017-11-08/ez_da_nahikoa_ekologikoa_izatea_kalitatezkoa_ez_bada.htm
Janari lasterra koipearekin eta kolesterolarekin lotzen da. Azkar egindako guztia ez da ona?

Izan daiteke, noski. Hitzaldi hau ematea erabaki nuen, hain zuzen, ikusten nuelako jende askok pentsatzen duela osasuntsu jateko sukaldean ordu ugari pasatu behar dituzula.

Nahi izanez gero ahal dela diozu. Eta zu zeu zara horren adibide.

Bai. Bi haurren ama naiz, lana dut, baina osasuntsu jan nahi dut. Eta ikusten dut posible dela hamabost-hogei minutuan plater bat prestatzea, oso osasuntsua eta oso azkar.

Zeintzuk dira horretarako trikimailuak?

Lehenik, jakin behar duzu zer den kozinatu nahi duzuna: plan bat eduki behar da. Onena da idatziz egitea; bi egun, hiru, edo astebete. Eta horren arabera erosketa egitea. Ondo funtzionatzen du astean egun bat edo ordu batzuk hartzea eta aldez aurretik gauzak prestatuta uztea. Adibidez, igande arratsalde bat. Hori aprobetxatu dezakegu kinoa edo lekaleak egosteko, letxuga garbitzeko; edo barazki erregosiak egin nahi baditugu, barazkiak mozteko. Horiek beirazko edo plastikozko tuper batean gorde, eta prest dauzkagu hozkailuan: 20:00etan etxeratuta ere, hamar-hamabost minutuan plater eder bat atera dezakegu.

Food coach edo nutrizio aholkularia izanda, zein da zure aholkurik osasuntsuena?

Ez dago denentzako balio duen elikatzeko modu bakar bat: bakoitza ezberdina da. Batzuk, adibidez, makrobiotikoarekin hasten dira, baina agian beste batentzako horrek ez du balio. Badago jendea modu jakin batean jan nahi duena, baina familia osoarentzako bazkaria prestatu behar du, edo lanera eraman behar du janaria... Bakoitzaren inguruabarrak ikusi behar dira.

Eta oro har?

Oro har, dieta osasuntsuena elikagai begetaletan oinarritzen da; kontua ez da horiek jatea bakarrik, baina oinarria dira. Eta oso garrantzitsua da prozesatu gabeak izatea. Hortaz, oinarrizko osagaiak dira: lekaleak, zerealak, barazkiak, fruitu lehorrak... Gero, animalia jatorriko elikagaiak hartzea gehiago da erabaki etiko edo pertsonal bat. Baina horiek jatea erabakiz gero, onena da ikustea produktu horiek nondik datozen, aske egon ote diren, pentsu eraldatua jan ote duten...

Hiru otordu edo bost?

Hori ere bakoitzaren metabolismoaren arabera, baina gehiengoarentzat onena oinarrizko hiru otordu egitea dela uste dut, eta ordu tarteetan mokadu bat jateko zerbait osasuntsua eskura izatea. Ezer jan gabe ordu asko egonez gero, jendeak antsietatea du, eta denetik jaten du. Otorduetatik kanpo jateko, esaterako, fruitu lehorrak izan daitezke, edo bost minutuan presta ditzakegun barra energetikoak. Barrak hozkailuan edo izozkailuan bizpahiru astez izan ditzakegu; goizean, presaka baldin bagabiltza, atera, eta bizpahiru orduan jateko prest ditugu.

Ekologikoak.com ataria eta denda fisikoa sortu zenituzten duela hainbat urte. Zergatik ekologikoa?

Bikotekideak eta biok halako produktuak kontsumitzen genituen. Ni txekiarra naiz, eta bikotekidea hemengoa, eta lehenik Alemanian bizi izan ginen, gero Txekian... Hona etorri ginenean, ezin genituen topatu jan nahi genituen produktuak. Ni lanik gabe nengoen, eta denda fisikoa irekitzea erabaki genuen, hemen ez baitzegoen produktu ekologikoen dendarik; ez, behintzat, mota guztietako gai ekologikoak zituenik: etxerako produktuak, garbitzekoak, kosmetika... Ikusi genuen, ordea, jende askok ez zekiela gauzak nola prestatu, eta sukaldaritzari buruzko hitzaldiak eta ikastaroak ematen hasi ginen, filmak ematen... Dendan produktu ekologikoak ditugu, eta duela pare hilabetetik, errezetak blogean.

Ordutik, aukerak eta jendearen interesa areagotu dira?

Bai, merkatua asko aldatu da. Duela hamar urte, adibidez, hau beste mundu bat zen Alemaniarekin edo beste herrialde batzuekin konparatuta. Orain ohikoagoa da, eta aurki daitezke produktu ekologikoak supermerkatu handietan ere, baina agian ez dira kalitatezkoak. Ez da nahikoa produktua ekologikoa izatea, kalitatezkoa ez bada. Garrantzitsua da ekologikoa ez ezik ahalik eta gutxien prozesatua ere izatea. Adibidez, hanburger begetal bat: ekologikoa izanda ere, denbora jakin bat badarama edo osagai jakin batzuk baditu, agian ez da kalitatezkoa.]]>
<![CDATA[Erosotasuna mehetu ez dadin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2468/030/001/2017-11-02/erosotasuna_mehetu_ez_dadin.htm Thu, 02 Nov 2017 00:00:00 +0100 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/2468/030/001/2017-11-02/erosotasuna_mehetu_ez_dadin.htm
Flyers Rightsek 2015ean egin zuen lehen eskaera epaitegietan, eta Paul Hudson elkarteko presidentea pozik agertu da epaileen azken erabakiarekin. BERRIAri azaldu dionez, jarlekuak gero eta meheagoak izateak hainbat arazo eragin diezazkioke bidaiariari. Batetik, segurtasunari lotutakoak. «Arauak dio beteta dagoen hegazkin bateko bidaiariek 90 segundoan hustu ahalko luketela abioia, irteeren erdiak desgaituta baleude eta argi gutxi balego ere». Segurtasunari erreferentzia eginez, epaimahaiak uste du FAAk «ikerketa hutsaletan» oinarritu dituela ez arautzearen argudioak. Izan ere, FAAk zioen eserlekuen tamaina ez dela garrantzitsua larrialdi kasu batean hegazkinetik jaisteko. Epaileentzat, baina, azalpen horrek «ez du zentzurik» bere horretan: «Har dezagun adibidetzat hortzetako txantxarraren inguruko ikerketa bat, soilik parte hartzaileen azukre kontsumoa neurtzen duena. Ikerketan, hortzen garbiketa eta hortzetako hariaren erabilera ez aztertzeak ez du esan nahi ez dutenik eraginik txantxarrean».

Osasuna ere aipatu du Hudsonek, gai garrantzitsu gisa. Haren arabera, hegazkinetako eserlekuetan hiru orduz baino gehiagoz egoteak areagotu egin dezake zainetako tronbosia izateko arriskua, eta hori «oso kaltegarria» izan daiteke. Era berean, erosotasunari eta pertsonaren pribatutasunari ere erreparatu die: «1,88 garai edo 113 kilo direnen %10 ezin dira kabitu eserleku merkeetan, aldameneko bidaiariaren espazioan edo korridorean sartu gabe». Flyers Rightsek gaineratu du hegazkinak ez ezik, herritarrak eurak ere aldatu direla azken urteetan: «Batez bestekoa aintzat hartuta, 1960ko hamarkadatik bidaiari estatubatuarrak hazi egin dira, altueran eta zabaleran».

Egungo egoerari aurre egiteko, honako hau gomendatu du elkarteak: jarlekuak eta hankentzako espazioak egokiak izan daitezela bidaiarien %90entzat, eta gainerako %10entzat egon daitezela eserleku handiagoak, prezioa «apur bat» igota: «Epe luzera, hegazkinak handiagotu egin beharko dira bidaiarien gaur egungo tamainetara egokitzeko».

Hudsonen arabera, bidaiariek arlo horretan dituzten eskubideak «ez dira asko, eserleku handiago batengatik gehiago ordaintzetik harago». EKA Euskal Herriko Kontsumitzaileen Elkartean ez dute horrelako kexa formalik jaso, Jose Luis Segura komunikazio arduradunak azaldu duenez: «Bai hegaldien atzerapenagatik, bertan behera uzteagatik, bagajea galtzeagatik... baina halako erreklamaziorik, ez».

Zentimetro kontua

Eserlekuak neurtzean, bi aldagai nagusi hartzen dira kontuan: batetik, jarlekuaren zabalera, hau da, beso batetik besterako tartea; eta, bestetik, pareko eserlekuarekiko tartea —eserleku baten atzeko partearen eta haren aurrekoaren atzealdearen arteko aldea—. Bai bata eta bai bestea, murriztuz joan dira azken urteetan. Flyers Rightsek plazaratutakoaren arabera, pareko eserlekuekiko distantzia hamar zentimetro txikitu da urteekin —89 zentimetrokoa zen 1970eko hamarkadan—. Aulkien zabalerari dagokionez, berriz, elkarteak dio azken hamarkadan batez beste lau zentimetro mehetu dela neurria (47 zentimetrotik 43ra).

Dena den, aldeak daude aire konpainien artean, baita business klasearen eta klase ekonomikoaren artean ere. Esaterako: Vueling konpainiako hegaldi merke batean, pareko eserlekuekiko distantzia 73-76 cm da, eta jarlekuen zabalera 44-45; Ryanairren, berriz, 76-86 eta 43 cm dira, hurrenez hurren. Business klasean, Iberiarekin, 78-127 zentimetro da pareko eserlekuekiko tartea; Lufthansarekin, 205 cm.

Aire konpainien eskariek baldintzatuta, erronka bat dute eserleku ekoizleek: espazioa dena delakoa izanda ere, eserlekuak ahalik eta erosoenak izatea. Horrek ideia berriak garatzera behartu ditu ekoizleak. Adibidez, bizkarralde zuzenaren aldean, kurbaduna egiten ari dira hainbat konpainia. Edo belaunetan trabarik ez izateko, jan-edanak uzteko erretiluen altuera igo dute batzuek.

Material eta diseinu berriek, ordea, kostu handiagoa eragiten die enpresei. Irailean sektoreak Kalifornian (AEBak) egin zuen erakustazokan adierazi zutenez, ekoizpena %20-25 garestiagoa izan daiteke, eta, horregatik, airelineak konbentzitzeko ere lan egin beharko dute ekoizleek, eserlekuen truke gehiago ordaintzea onerako izango delakoan.

Klase ekonomikorako hegazkinetako jarlekuak ekoizten ditu Erresuma Batuko Acro Aircraft Seating konpainiak, eta erronka horretan murgilduta dabil. Jane Wakeford marketin arduradunak esan duenez, euren konpainian dena abiatzen da puntu batetik: bidaiaria. «Guk altzariak egiten ditugu, eta gure filosofia da aulkiak ezin direla erosoak izan, baizik eta pertsonek egiten dituztela. Erosotasun hori eserlekuen arteko espazioan aurkitzen da». Wakeforden hitzetan, espazioa bilatzen dute espazioaren barruan, eta hamaika aukera ikusten dute hor: «Ezkutuan dauden dimentsioak optimizatu nahi ditugu; horrela, mugitzeko espazioa ematen diogu bidaiariari, eremua mugatua izanda ere».

Diseinuak badu zerikusia. Adibide modura, Acrok egin duen belaunaldi berriko Series 6 eserlekua dago, korridore bateko edo biko hegazkinentzat pentsatua. Diseinatzeko prozesuan, bidaiarien eskuinaldeko eta ezkerraldeko espazioak aztertu zituzten, eta eremu estra bat topatu zuten besoak pausatzekoen artean. «Bizi espazioa maximizatzeko, egitura sinplifikatuz lortu zen berrikuntza». Nola? Bizkarraldeari kurba itxura eman zioten, kubo baten forma sortuz; horrek, batetik, «forma ergonomiko zuzena» ahalbidetzen dio bidaiariari, eta, bestetik, atzean eserita daukanari egiten dio mesede —aldaken eskuin eta ezker aldean alferrik galduta zegoen espazioa libre uzten dio—.

Wakefordek dioenez, diseinu horri esker, atzeko bidaiariaren belaun aldean «bost zentimetroko espazioa» sortzen du, eta «1,90 garai den lagun batek hankak luza ditzake 71 zentimetroko tarte batean, aurrekoaren eserlekua ukitu gabe».

Zodiac Aerospace aeronautika enpresak ere ezinbestekotzat du berrikuntza teknologikoa. Bezeroak eta bidaiariak ahalik eta gehiena gogobetetzeko, lau ardatzetan oinarritzen dute taldearen ikerketa eta garapena: «Erosotasuna, funtzio berriak, kostuen gutxitzea eta pisua arintzea dira gure oinarriak», azaldu du Zodiac Seats Frantziako aulkien ataleko zuzendaritzak. Urtean, 50 patente inguru erregistratzen dituzte; besteak beste, eserlekuei lotutako batzuk. Hegazkinetako bidaiari kopurua handitu izanari aurre egiteko, zehazki, HD31 proiektu esperimentala garatu zuen duela bi urte. Jarleku tolesgarri eta hexagonalak egitea proposatu du, besoak jartzeko euskarririk gabekoak, eta abioian abarasken moduan kokatuta leudeke, elkarri begira. «Eserlekuen arteko espazioa %15 handituko litzateke, eta hankak luzatzeko tokia areagotu». Oraingoz, patente bat besterik ez da.

Nahierako ibilgailuak

Trenak eta autobusak ere nahieran ekoizten dituzte gaur egun; ia esklusiboak dira, bezeroak eskatutako ezaugarri jakin batzuei lotuak. Trenen kasuan, esaterako, herrialdearen, operadorearen eta ibilgailu motaren arabera erabat alda daitezke diseinuak. Gainera, hegazkinen aldean, beste aldagai batzuk ere kontuan hartu behar dira trenetan eta autobusetan: ibilbide motzetan, bidaiari batzuk zutik doaz, eta besteak, eserita; edo, trenen kasuan, ez da gauza bera abiadura handikoak edo aldirietakoak izatea, edo egunez edo gauez bidaiatzea.

Bartzelonako (Herrialde Katalanak) Fainsa enpresak trenetarako eta autobusetarako eserlekuak egiten ditu —besteak beste, Renfe eta Alsa konpainientzat; CAFen hornitzailea ere bada—. Eserlekuen neurri estandarrik ez badago ere, ohiko zabalera 46 zentimetro da Renferen Alvia tren batean, turista klasean. Autobusei dagokienez, berriz, Fainsak munduko hamar hiritarako egiten dituen SB09 autobusetan, ohiko eserlekuak gutxienez 40 zentimetro ditu, eta 62ra arte egokitu daiteke.]]>
<![CDATA[«Hitzek jabetza finkoa balute, eskizofrenikoa litzateke mundua»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-10-24/hitzek_jabetza_finkoa_balute_eskizofrenikoa_litzateke_mundua.htm Tue, 24 Oct 2017 00:00:00 +0200 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-10-24/hitzek_jabetza_finkoa_balute_eskizofrenikoa_litzateke_mundua.htm
Zer da poesia zuretzat?

Arma bat, gauzak nik nahi bezala esan ahal izateko. Albisteen eta finkatuta dauden gizarte diskurtsoen aldean, poesia lengoaiaz jabetzen da, eta harekin beste zerbait egin daiteke: distantzia kritiko batetik landu, egiturak apurtu...

Nola deskubritu zenuen?

Lengoaiarekin eta hitzekin, jendeak normalean erabiltzen duenetik ezberdina den zerbait egiteko beharra nuen. Nerabe nintzenetik izan dut behar hori. Nire etxea beti egon da liburuz beteta, hitzez inguratuta bizi nintzen, baina gehienbat behar horrek bultzatu ninduen.

1990eko hamarkadan, poesia digitalean hasi zinen; aitzindaritzat zauzkate. Nola sentitu zinen mundu ezezagun horretan?

Oso interesgarria izan zen. Ordenagailu bat zegoen nire etxean, Amiga 500 bat, eta han idazten hasi nintzen; hain justu, nire lehen nobela harekin idatzi nuen. Pentsa, garai hartan monitorea telebista zen. Niretzat jostailu berri bat zen; zoragarria zen hitzei mugimenduak, irudiak eta soinuak jarri ahal izatea. Urteen poderioz, estandarizatuz joan da, eta programak eginagoak datoz. Baina garai hartan hutsa zen dena; zure erara molda dezakezun buztina edukitzea bezala zen.

Esperimentatuz ikasi zenuen?

Bai, bai. Hainbeste motibatzen ninduen, ikasi egiten bainuen. Nik ideiak neuzkan, eta gauzatuz joaten nintzen. Egia da momentu jakin batetik aurrera dezente zailtzen zitzaizkidala gauzak; programa batzuk erabiltzen badakit, baina gauza konplexuagoetan sartzean, errealitate areagotuan adibidez, programatzaile baten beharra dut, aholkatzeko edo zuzenean programatzeko. Errealitate areagotuarena, esaterako, garai hartan pentsaezina zen. Magikoa izan zen.

1995ean, Fin del mundo net art ataria sortu zenuten. Zuzendarikide izan zinen hamar urtez. Zer egosi zen espazio horretan?

Oso aberasgarria izan zen, aitzindaria. Musika arloko jendea zegoen; bideoa zegoen, dantza, literatura... Zerotik hasi ginen, ez zegoen koderik, eta bakoitzak nahi zuen lekutik egiten zuen aurrera. Baina gauza digitalak, ez badituzu eguneratzen, lineatik doaz, eta existituko ez balira bezala da. Guk hasieratik genuen hori kontserbatzeko ideia, eta, denborarekin, gero eta baliotsuagoa da egin zenaren erregistro bat geratzea. Hainbeste aldatu dira gauzak... Oso zaila da ulertzea, batik bat jende gaztearentzat, nolakoa zen garai hori eta zein zoragarria zen parean aurkitzen zenuen guztia.

Poesiatik urrun dagoen jendea erakar dezake arte digitalak?

Ez nuke esango. Baliteke batzuk baietz, baina uste dut jendea iritsi behar den tokira iristen dela. Ezinezkoa da aurretik interesik ez baduzu horra heltzea. Egia da arte garaikidean zureganatu beharreko kode batzuk daudela, ez da kolpean begiratu eta ulertzen, baina horretara konektatuko zaituen zerbait izan behar duzu barruan.

Hitzak saldu eta erosteko Word Market da zure proiektuetako bat. Nolakoa litzateke mundua norbera bere hitzen jabe balitz?

Hitzek jabetza finkoa balute, eskizofrenikoa litzateke mundua. Hitzak beti dira libreak, hitzek eurek hitz egiten dute. John Cagek zioen bezala, bazen jendea disko bat erosten zuena eta pentsatzen zuena musika erosten zuela.

Radikal Karaoke gailuan diskurtsoak ematen jarri dituzu erabiltzaileak, politikariak balira bezala. Zuk diozun «gizarte zonbi» horri egindako kritika bat da?

Beti nago entzuten jendeak nola erabiltzen duen lengoaia, eta beti eman izan dit atentzioa, unibertsitatean eta politikariak entzutean, ezer esan gabe hitz egitearen arteak; hitz egin, errepikatu, argudio bat dutela diruditen gauzak entzun, eta bukatutakoan, esan: «Baina zer esan du? Ez du-eta ezer esan!».

Mestizajes kongresuak literatura eta zientzia batu ditu. Zer ekarpen egiten dio batak besteari?

Kongresua oso garrantzitsua da iritziak trukatzeko zientziatik, fisikatik eta matematikatik datorren jendearekin. Teoria literarioan interes handia dago kaosaren teoria berrien eta abarren inguruan, gero literaturako ikerketei aplikatzeko.

Literatura digitalaz hitz egitean, garrantzitsutzat duzu narratiba ez-linealaren agerpena. Zer garrantzi dauka literaturaren historian?

Erreferentziatzat hartuz gero literatura lineala, errealista eta kronologikoa, XX. mende erdialdean hasi ziren tramak mila modutara sortzen: autogogoetak, bidegurutzeak, labirintoak... Ez dira berriak; literaturaren historian halako asko egon dira, baina, gaur egun, teknologiak berriro ekarri du modua horietako asko praktikara eramateko.]]>
<![CDATA[Arnasa behar duten hiriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2160/038/001/2017-10-19/arnasa_behar_duten_hiriak.htm Thu, 19 Oct 2017 00:00:00 +0200 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/2160/038/001/2017-10-19/arnasa_behar_duten_hiriak.htm bero uharte izeneko efektua sortzen da. Horri aurre egiteko, neurriak hartzen dabiltza zenbait hiri.

Los Angelesen (AEB), adibidez, hainbat kaletako zoru beltzak zuri-grisaxkaz margotzen ari dira, lurrak ez dezan halako berorik xurgatu. Material islatzaile berezi bat da Cool Seal, eta, probetan ari badira ere, udal zerbitzuek ziurtatu dute oraingoz freskoago dagoela zuriz margotutako inguruetan. Teknika berriarekin, hogei urtean batez besteko tenperatura bi gradu gutxitu nahi du Eric Garcetti alkateak. Dena den, hiri osoan jartzea ekonomikoki egingarria ote den aztertuko dute; izan ere, ia 34.000 euroko kostua dauka 1,6 kilometroko.

Bero uhartearen fenomenoa ez da berria, baina, neurririk hartu ezean, 2100. urtean hirietako tenperaturak 7-8 gradu beroagoak izan daitezke. Hala jaso berri dute Nature Climate Change aldizkarian: igoeraren bost gradu berotze globalaren ondorioz lirateke, eta, gainerakoak, bero uharte efektuarengatik. Euskal Herrira «zorionez» ez da halakorik iritsi, eta ez heltzea espero du Victoria Iglesiasek, Euskal Herriko Arkitektoen Elkargo Ofizialaren Gipuzkoako ordezkaritzako Jasangarritasun Batzordeko kideak: «Hirietako diseinuan lorategi asko eta parke asko edukita, eta inguruan babestea lortzen dugun naturari esker, orokorrean nahiko nota ona daukagu».

Eraikuntza iraunkorra geroz eta gehiago hartzen da kontuan, baina ezinbestean, arauen arabera gauzatzen dira aldaketak. «Europak markatzen ditu joerak; 2007tik norabide aldaketa garrantzitsu bat eman da iraunkortasuna kontuan hartzen duen eraikuntzari dagokionez». Pausoak eman diren arren, «gu azken bagoian goaz», Fernando Mora eraikuntza iraunkorrean aditu eta EHUko arkitektura irakaslearen ustetan. Europako Ekonomia Erkidegoan «berandu» sartzeak horretan eragina izan dezakeela uste du: «Guk gero ia dena kopiatu egiten diegun arren, beste herrialde batzuek alde handia ateratzen digute; aurretik ari ziren energia kontsumoaz, aurrezteaz, erregaiez eta abarrez estrategiak egiten».

Hiriei arnasa emateko egitasmoen artean, zuhaitzak landatu dituzte hiri askotako erdiguneetan. Eta eraginak nabariak dira. New Yorkeko Estatuko Unibertsitateak munduko hamar megahiritan —hamar milioi biztanle baino gehiagoko hiriak— egin du azterketa, eta, ikerketaren arabera, arbolak edukitzeak urtean 425 milioi euro aurreztea eragin die osasun arreta, energia kostuak eta ingurumenarekiko babesa kontuan hartuz gero. Pekin, Buenos Aires, Kairo, Londres, Mexiko Hiria, Mosku, Tokio, Istanbul (Turkia), Los Angeles (AEB) eta Bombay (India) dira horren adibide.

Ildo beretik, Singapurren lorategi bertikalak erabiltzen dituzte eraikinetan, eta beste hiri askotan ohikoa da teilatuetan landareak izatea: udan, bero uhartea sortzea saihesten dute; eurite sasoietan, berriz, uholde arriskua gutxitzen da. Aitor Erkoreka ingeniaritza termikoan doktore eta irakasleak energia termikoaren ikuspuntutik aztertu ditu landare estaldurak. Ondorioztatu du udan «bero handia» egiten duen lekuetan aproposak direla. Bero handiegia egiten ez duen tokietan, ordea, ez luke mereziko, «merkeagoa eta eraginkorragoa» baita isolatzaile geruza lodiago bat jartzea. Ohiko teilatuekin alderatuta, landare estaldurekin aire girotuaren beharra murrizten da, eta, beraz, baita energia kontsumoa ere. «Eguzkiaren energia teilatutik etxe barrura sartu ordez, landareek aprobetxatzen dute, fotosintesia eta ebapotranspirazioa egiteko. Horri esker, teilatuaren kanpoko gainazaleko tenperatura ez igotzea lortzen da». Hori bai, ezinbestekotzat du teilatuak ureztatze sistema egoki bat izatea.

Etorkizuneko hiriak

Hiriak gero eta handiagoak egiten ari dira. Moraren arabera, 2050erako biztanleen %75 hirietan egongo dira. XIX. mendetik hiriek transformazioak jasan dituzten arren, uste du oraingoa «beste garai erabakigarri bat» dela, «industria garapenetik hona sortu ditugun gasen eta konbustioen eraginez delako». Iraunkortasun estrategiak ezarri nahi dituen edozein hirik esku hartzeko bi esparru ditu, Morarentzat: batetik, hiriaren plangintza iraunkorra, diseinatzea; eta bestetik, plan horren barruan egitekoa, eraikinak eta abar. Baina eraikitzea, kontsumo baxuko eraikinak izanda ere, ez du ideia ontzat: «Eraikin berri batek ez du inoiz energia aurreztuko, baizik eta energia behar berriak eragingo ditu».

Hiri batean iraunkorrak izateko, hiru bide daudela uste du: berritzea —dagoena hobetzea—, ordezkatzea —egoera txarrean daudenak ezin badira berritu— eta konpresioa —hiria trinkotzea, dentsitatea handitzea—. Azken ideia horrekin bat dator Iglesias, sakabanatuen dauden hirietarako baliabide gehiago erabili behar direlako errepideei eta azpiegiturei dagokienez: «Esaten da hiririk iraunkorrena trinkoa dela, eta birika modura funtzionatzen duten gune berdeak dituena».

Iraunkortasunerantz hartzen den neurri batek, dena den, beste baten eskutik joan behar du, Moraren iritziz: «Estrategiak globalak izan behar dira; gizarte zerbitzuak, energia, osasuna, garraioa... Bakoitzak aldamenekoaren beharra dauka». Garrantzitsutzat du energia berriztagarriak erabiltzea, baita garraioaren eraginkortasunari lotutako estrategiak garatzea ere. Donostia jarri du adibide: «Gero eta gehiago sartzen ari da IKTen munduan [Informazioaren eta komunikazioaren teknologiak], aplikazioarekin kontsulta ditzakezu autobusak... Hori abantaila da». Morak garraio publikotik harago jarri du arreta: «Parisen egon berri naiz, eta auto elektrikoen sistema izugarria da, AutoLib. Autoak uzteko aparkalekuez josita dago hiria, sekulakoa da».

Geltokien sistemari lotuta dago bizikletena ere. «Hemen, geltokiak dauden sistemara egokitu behar zara. Zortea baduzu eta joan behar duzun tokiaren parean egokitzen bazaizu, ederki, baina bestela...». Florentzian (Italia) darabilten sistema hobetsi du: Mobike. «Bizikletak GPSa dauka, aplikazio batekin aktibatzen da, eta nahi duzun lekuan utz dezakezu, ez geltoki jakinetan; horrela, instalazioan aurrezten da».

Hiria ordenatzeko moduak ere badu zerikusia aurreztean: Kopenhagen, bizikleta erabiltzaileei esker, urtean 90.000 tona CO2ren isurketa aurrezten dituzte. Kaleen banaketan dago gakoetako bat, Moraren arabera: «Eraikinen aldamenean oinezkoentzako espaloia daukate, mantso joateko; aldamenean, bidegorria, pixka bat azkarragoa; eta jarraian, ez dago autoen bidea, baizik eta aparkalekuak. Horrela, bidegorria beti babestuta dago autoengandik».

Hiriko argiterian ere eragin daiteke: argitze adimenduna dute hainbat hirik. Donostian, Kontxako lur azpiko aparkalekuan jarrita dute. Argia mehe dago une oro, eta sentsoreek mugimendua antzematen dutenean, areagotu egiten da. «Energiaren aurrezte garrantzitsua dago, baina gai hori aztertzen ari dira desabantailak ere badituelako; inguru ilunak sortzen dira batzuetan».

Masdar, «hiri hotz bat»

Iraunkortasunaren arloan «egin behar denaren adibide» izateko asmatu dute Masdar, Abu Dhabin. Hiri berri bat da, proiektu pilotu bat, «diru askoko konpainien jabeek babestuta» eta Norman Foster arkitektoak egina. Morak azaldu duenez, milioika euro inbertitu dituzte, gehienbat klima oso lehorra delako, eta puntako aurrerapen teknologiko guztiak aplikatu dituzte. Baina «hiri hotz bat» da: «Gaur egun inork bisitatzen ez duen etorkizuneko hiria dela esaten dute. Hiri absurdo xamarra da. Hiri batean hazi eta bizi garenok badakigu hiri bat handi egiten duena parte hartzea dela, ateratzea, dendak izatea, dena eskura edukitzea...». Parte hartzeari lotuta, Detroit (AEB) aipatu du. 2007ko krisiaren ondoren, bi milioi biztanletik 700.000ra pasatu da: «Eraikin publiko ugari hutsik daude, kate handiek alde egiten dute... Parte hartzeak eragin du lagun asko hiriko nekazaritzara dedikatzea». Utzita zeuden parkeak eta gune berdeak landatzeko erabiltzen dituzte; modu horretan, elikagai freskoen gabezia estaltzeaz gain, nekazaritza hirian txertatu dute.

Politika publikoetatik harago, Iglesiasek uste du herritar bakoitzak arlo ugari dituela «bere hondar alea» jartzeko; hondakinak, esaterako: «Demagun arkitektoak araudiaren aldetik behartuta daudela sukaldeetan eta eraikinetan espazio jakin batzuk uztera birziklatzeari begira. Baina gero erabiltzaileak ez badu banaketarik egiten, ez du askorik balio».]]>
<![CDATA[«Gure gauzak egiteko, editore izatera jolasten garen hiru lagun gara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-10-17/gure_gauzak_egiteko_editore_izatera_jolasten_garen_hiru_lagun_gara.htm Tue, 17 Oct 2017 00:00:00 +0200 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-10-17/gure_gauzak_egiteko_editore_izatera_jolasten_garen_hiru_lagun_gara.htm
Ez da bitxia argazki-liburuek nazioarteko egun bat izatea?

Ni ere harritu ninduen, asko. Galeria batean nengoela esan zidaten: «Gaur Argazki-liburuen Nazioarteko Eguna da». Barkatu? Ideiarik ere ez, baina bueno...

Sarean dena aurki daitekeen garaiotan, arrakastarik badute?

Ekoizpenak gaina hartu dio eskaerari. Boom bat egon da, moda bat, eta kantitateak gaina hartu dio kalitateari. Oso ezberdina da gu hasi ginenetik; lehen, oso konplikatua zen argazki-liburuena aurrera ateratzea, eta jendea ez zen animatzen; gero, kolpean, leherketa bat egon zen. Gure garaian ezinezkoa zen ez baliabide faltagatik, baizik eta argitaletxeen filosofiagatik eta abar.

Hori aldatzeko sortu zenuten Ca l'Isidret?

Modu naturalean sortu genuen; elkar ezagutzen genuen hiru argazkilari ginen [Aleix Plademunt, Roger Guaus eta Valera]. Argentinara nindoala familia bisitatzera, nirekin joateko esan nien, eta lan bat egin genuen, 2010ean: Movimientos de Suelo. Baina huts eginiko proiektu bat izan zen. Orduan esan genuen: «Zergatik ez erakutsi huts egin duen ekintza bat?» Hortik aurrera, Ca l'Isidreten elkartzen hasi ginen, Rogerren etxean, Penedesen [Herrialde Katalanak].

Editore roletik ezberdin ikusten da argazkilaritza?

Ez gara editoreak: gure gauzak egiteko, editore izatera jolasten garen hiru lagun gara. Argazkilari gisa ditugun balioak guztiaren aurretik jartzen ditugu. Pertsonalki, taldean lan egiteak guztiz aldatu du argazkilaritza ulertzeko nire modua.

Kaotikotzat duzu zeure burua. Nolatan barneratu zinen mundu honetan?

Arte Ederrak ikasi nituen, eta pintura eta marrazketa alde batera utzi nituen argazkilaritzarekin geratzeko. Kostatzen zaizkidan gauzekin ez naiz konstantea, eta argazkilaritzak lortzen zuen denbora gutxian nik nahi nituen emaitzak izatea. Azkenaldian, argazkiak ateratzen ari naiz hunkitzen nauenari; nire bizi erritmoa adierazten da nire lanean. Orain, beste ezinegon batzuk ditut.

Zeintzuk?

Orain arte beti egin izan dut eta gero pentsatu; orain, denbora gehiago ematen dut ideia bat garatzen, eta, gero, gauzatu egiten dut.

Zergatik aldaketa hori?

Heldu egitearen ondorioz, nik uste. Bakoitzaren bizi erritmoak forma ezberdinak hartzen ditu haziz joan ahala. Batzuetan zarata handiagoa dago, eta beste batzuetan isiltasuna bilatzen duzu irudian.

Diente de chucho (Txakurraren hortza) lanerako, 28 egun eman zenituen Guatemalan, argazkiekiko etengabeko obsesioan. Benetan ondo pasatu zenuen?

Oso bortitza izan zen. Deitu ninduten esanez aukeratua izan nintzela Iberoamerikara joateko lan bat egitera. Guatemala ederra da, baina, era berean, barne gerra oso indartsu bat dago. Han, gizon batek ni nengoen tokia zaintzen zuen, eta asko agobiatu nintzen. Esan nien: «Nahikoa da, bakarrik utzi, lan egin nahi dut eta». Sentitu nuen pixka bat galduta nengoela, eta maila ez ematearen beldurraren aurrean, argazkiak ateratzen aritu nintzen masiboki, etenik gabe.

Momentu txar batetik atera daiteke argazkirik onena?

Niri kostatzen zait denbora jakin batean zerbaitetan kontzentratzea, eta argazkilaritzak eman dit nire bizitzan ordena hori. Guatemalan bizi izan nuen intentsitate horretan, indarra atera nuen ikusten nuen guztia irensteko, eta ez dakit nire onena zen, baina pentsatzen dut zerbait positiboa atera ahal izan nuela, bai.

Zuri-beltza ala kolorea?

Daltonikoa naizenez, nire obra zuri-beltzean eta koloretan kliskatzen dut. Beti nahi izan dut dena bete, eta bi kamerarekin noa. Dena pelikulan egina dago, ez digitalean, patrikako kamera txikiekin. Orain, digitalera pasatu naiz, diruagatik, eta nik ere ordena bat izateko.

Zure lana ausarta eta probokatzailea dela esan izan dute. Mugarik jartzen diozu zeure buruari?

Aurreiritziak daude irudia tratatzeko modu bakarra duen jendearen partetik, baina espresio bideak libre utzi behar dira. Nire mugak lanak eskatzen dituen gauzekin lotuta daude; adibidez, Diente de chucho lanean eskatu behar izan nituen irudi eskubideak. Batek denborarekin esan zidan: «Ezkondu naiz, eta senarrak ez du nahi argazki horiek egotea hor zintzilik». Biluzi bat zen, besterik ez, hondartzara topless egitera joatea bezala...]]>
<![CDATA[Irudien irudimentsuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1829/038/001/2017-10-12/irudien_irudimentsuak.htm Thu, 12 Oct 2017 00:00:00 +0200 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1829/038/001/2017-10-12/irudien_irudimentsuak.htm Youtube gizona deitua da. Plataforma horretan aritu zen Paen Long kanbodiarra ere, urtebetez buru-belarri, bere «betiko ametsa» betetzeko: berak egindako hegazkina airean ikustea. Youtuben hasita, Silicon Valleyn (AEB) lurreratu zen Michael Sayman: 13 urterekin hasi zen bere kasa programazioa ikasten; handik lau urtera Facebooken sartu zen, eta Googlek fitxatu berri du.

Mundura zabaldu diren adibideak dira, baina prozesu hori jende arruntaren etxean gertatzen da. Youtuben argitaratzen diren edukiek ikasteko balio dezakete, beren ezagutza denon eskura jartzen duten lagunei esker.

MIREN TORREALDAI

Irulea

«Oraintxe lanbideak daukan etorkizuna Interneten dago»

Puntua egiten etxean ikasi zuen Miren Torrealdaik (Eibar, Gipuzkoa, 1979). Hasieran «oso gauza sinpleak» egiten zituen, estresa kentzeko. «Unibertsitatean nengoenean, bufandak egiten nituen, eta urte askoan egon nintzen bufanda bera egiten eta desegiten». Gauza gehiago ikasi nahian, lagun bat eta biak Interneten hasi ziren, eta tokilla tradizional batzuk topatu zituzten Ravelry komunitatean. Oso artile finaz eginak ziren. Artile hori erosi nahi izan zutenean, ordea, ez zuten inon aurkitu. «Topatzen genuen gehiena akrilikoa zen, baina horrek ez du balio parpailak egiteko». Orduan ikusi zuen Torrealdaik jendeak oraindik erabiltzen zituela goruak, iruteko tresnak, eta Youtuben begira hasi zen, ingelesezko kanaletan: «Ikusi nuen egin zitekeela ardatz bat etxean, CD batzuekin; zuntz pixka bat lortu nuen, eta gorua egin nuen». Geroztik, «arraina uretan bezala» dabil.

Lehenengo gorua erosi zuenean ere, balio izan zioten sareko bideoek: «Batez ere ikasi nuen pedalei eragiten eta tiratzen batera, pixka bat deskoordinatu egiten bainintzen». Dioenez, pazientzia behar da, baina behin ikasten denean, mekanikoa da. «Momentu batzuetan trantzean jausten zara, keinu bera eginez denbora guztian, erritmo bera hankekin, eta burua despistatu egiten zaizu».

Abantailekin batera, ordea, urrunetik ikasteak baditu bere hutsuneak. «Esperientziarekin eta artile asko hondatuz» ikasi behar izan du Torrealdaik: «Beste pertsona batekin ikasten duzunean, zuzendu egiten duzu, eta ez duzu beharrik proba-errore fasea egiteko». Baina, kurioski, proba-errore fase hori da Torrealdairi gustatzen zaiona.

Gorputz jarrera egokia ikastea ere bada garrantzitsua. Torrealdaik «txarrera» ikasi behar izan zuen: «Bideoetan-eta askotan eskuak ikusten dituzu, baina bizkarra-eta ez. Postura txar batekin hasten bazara... Nik sekulako tendinitisarekin amaitu nuen, eta fisioterapeutarekin ere ibili naiz». Hark baten bati erakusten dionean, arreta berezia jartzen dio gorputz jarrera aldatzeari. Izan ere, irutearekin batera, irakatsi ere egiten du Torrealdaik; puntua gehienbat, baina iruten ere bai. «Lantzean behin etortzen da baten bat ardiak dituelako etxean. Gero, puntua egiten dakien jendea etortzen da, nahi duena iruten ikasi; ez artilea egiteko, baizik eta artilea hobeto ulertzeko».

Jende gutxik iruten du egun: «Badaude horretan profesionalki aritzen direnak, ezagutzen ditut, baina ofizioa desagertzear dago». Haren ustetan, «oraintxe lanbideak daukan etorkizuna Interneten dago». Hura ezagutzen duen jende guztiak hortik ezagutzen duela dio, Internet bidez topatu duela.

Youtubeko bideoekin hasi, eta lanbide du orain. Ardilanak da bere proiektua. «Norberak egindako artileak beste pertsonalitate bat izaten du. Zuk proiektu bat hutsetik hasten duzu; oso gauza bereziak izaten dira, askotan kapritxoak».

JUAN CARLOS M. CANCELA

3D diseinatzailea

«Ezagutza ona da, eta hazi egiten da konpartitzen denean»

Afizio guztiak beti ikasketa prozesu autodidakta baten bidez ikasi ditu Juan Carlos M. Cancelak (Barakaldo, Bizkaia, 1960). Aspaldi argazkilaritzarekin hasi zen, eta teknologiarekin eta iraultza digitalarekin zerikusia duen guztiak erakartzen du. «Arlo digitalean dena ikasteko dago: guztia berria da ia mundu guztiarentzat, eta baita niretzat ere». Betidanik marraztu izan du, baina orain gutxi arte ez da gai izan ingurune digital batean marrazteko: «Irabazi gabeko apustu bat zen niretzat». Baina Juan Gonzalezek Youtuben jarritako tutorialen bilduma baten bidez, lortu du. Zehazki, FreeCAD programaren erabilera landu du —ordenagailu bidezko diseinu lagundua—. «Horri jarraituz eta interes pixka batekin, oso erraz ikas dezakezu inguru horretan mugitzen; niri behintzat hala suertatu zait».

Bideoetan ikasitakoarekin eta 3D inprimagailu batekin, askotariko proiektuetan dabil Cancela, Bilbao Makers elkartean. Azaldu duenez, tutorialei esker «eraikitzeko erreminta izugarri on bat» dauka orain, askotariko aukerak ematen dizkiona: marraztea, inprimatzea, probatzea ea horrek funtzionatzen duen, marrazkia orraztu eta berriro inprimatzea... «Ahalbidetzen dizu ez bakarrik proiektu konkretuak aurrera ateratzea, baizik eta edozein proiektutan sartu ahal izateko prest egotea». Besteak beste, aerosortzaile bat sortu dute bi lagunen artean, baita laser korridore bat ere, jolaserako. «Horrek milaka pieza eskatzen ditu, eta denak marraz daitezke». Proiektuak bukatzean baino «askoz gehiago» gozatzen du Cancelak ikasketa prozesuan; horregatik, harentzat ez da garrantzitsua martxa azkarragoan edo motelagoan lan egitea.

Dena den, Youtuben ikasi izana ez da nabarmentzekoa Cancelarentzat. Uste du Youtube euskarri bat besterik ez dela, mamia norberak jartzen duela: «Hau ez zegoenean, edukiak beste leku batzuetan zeuden. Egia da erreminta bat dela jende askori aukera eman diona bere edukiak hor sartzeko, baina, kontrara, edukiak sartzeko erraztasun horrek eragiten du sekulako zabor pila sartu izana». Uste du oro har ezagutza trukatzeko «espazio oso interesgarria» dela sarea.

Truke hori aurrez aurre egiten lauzpabost urte daramatzate Bilbao Makers elkartean; Cancela duela hiru urte sartu zen. 30 bat bazkidek osatzen dute, eta fabrikazioarekiko interesak batzen ditu, bereziki DIY filosofian oinarrituta (zuk zeuk egin). «Teknologia digitalaren iritsierak, 3D inprimagailuek, arduinoek eta mikroprozesadore eskuragarriek erraztasuna eman diote ezagutzan gutxieneko interesa duen jendeari; orain norberak egin ditzake orain gutxi arte baliabideak zituzten enpresek bakarrik egin zitzaketenak». Hor kokatzen da maker mugimendua, ezagutza konpartitzean: «Ezagutza ona da, eta hazi egiten da konpartitzen denean».

IRANTZU IRAZOLA

Eskulangilea

«Gauza jakin bat egiteko era ezberdinak aurki ditzakezu»

Eskuz egindako lanetan trebea da Irantzu Irazola (Elorrio, Bizkaia, 1976). Berdin egin ditzake motxilak, eskuzorroak, lepokoak, saskiak, jertseak edo txirulentzako zorroak. Eta haiekin guztiekin osatuz doa Nire Ganbara bloga. Duela sei bat urte, josten ikasi zuen; ordura arte, ez zion arretarik jartzen etxean egiten zutenari. «Bat-batean ikusi nuen manta bat egina, eta ikasi beharra nuela pentsatu nuen». Orduan hasi zen Interneten begira, blog batetik bestera, eta haietan jendeak jartzen zituen Youtubeko esteketan barrena. Lehen pausoak josten egin zituen arren, askotarikoak egiten trebatu da bideoen bidez: «Hasieran, jendeak haurrentzako gauzak eskatzen zizkidan, eta arropatxo horiek sartzeko saskiak behar nituen. Behin Youtuben ikusi, eta hala ikasi nuen, dena eskuz». Eskulanak gustuko ditu, baita haren haurrek ere; «pultserak egiteko Youtuben begiratzen dute».

Irazola ez da bereziki kanal jakin baten jarraitzailea; batetik bestera ibiltzen da, eta, gustatuz gero, dagoen hizkuntzarekin moldatzen da. «Aukera asko dituzu; gauza jakin bat egiteko era ezberdinak aurki ditzakezu, eta gero zuk horri eman diezaiokezu zure itxura edo zuk behar duzuna».

Taldean ikasi nahiko lukeen arren, denbora eta ordutegiak muga dira: «Ikastaroak-eta geroz eta gehiago daude, baina ez daukagu denborarik, haurrekin eta... Arratsaldeetan geratzen badira talde batean zerbait ikasteko-edo, nik ezin dut, haurrekin nagoelako, eta, horrela, edozein momentutan ikas dezakezu zure kasa». Tarteka azoketan ere ibiltzen denez, han izaten du aukera beste eskulangile batzuekin aritzeko.]]>
<![CDATA[«Gorputz disidenteek proposamen politikoak sor ditzakete elkartuta»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-10-11/gorputz_disidenteek_proposamen_politikoak_sor_ditzakete_elkartuta.htm Wed, 11 Oct 2017 00:00:00 +0200 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-10-11/gorputz_disidenteek_proposamen_politikoak_sor_ditzakete_elkartuta.htm Nuevas epistemologías feministas de lo corporal jardunaldian (Gorputzaren epistemologia feminista berriak).

«Haragia politizatzea» proposatzen du aktibismo lodiak. Gorputzak zer garrantzi dauka?

Proposamena da haragia, gorputza, erdigunean jartzea; feminismotik abiatzen den proposamen bat da. Gorputz lodiaren espezifikotasunak ikustea, baina ez hori bakarrik. Gorputz lodi bat ate bat bezala ikustea, eta hortik pentsatzen hasi ahal izatea gorputzaren normaltasuna zapalkuntzaren ardatz modura.

1960ko hamarkadan sortu zen aktibismo lodia, AEBetan. Nola egokitu da gaur egunera?

Mugimendu hori agertu zen beste askapen mugimendu batzuk sortzen hasi ziren garai berean: sexu askapena, feminismoa, aniztasun funtzionalaren mugimenduak... Horrek forma ezberdinak hartu zituen. Orain dela ez urte asko, Espainiako Estatuan bizi ginen latinoamerikar batzuek hasi genuen elkarrizketa bat, eta gure aktibismo feministetatik pentsatzen hasi ginen gorputzaz hitz egin behar zela: zer gertatzen zaigun gorputz honekin eta zein erantzun politiko aurkitzen dizkiogun. Hasi ginen behar sendo bat izaten gure gorputz lodiak feminismoaren barruan ere errekonozituak izan zitezen.

Loditasunari lotutako gaiak intimitatean bizi dira askotan, eta, hain justu, kolektibizatzearen garrantzia aipatzen duzu. Baina nola lor daiteke espazio eroso bat?

Guk proposamena martxan jarri genuenean, feminismoan bertan honen moduko erantzun bat sortu zen: «Horiek zure gauzak dira; emakume ahaldunduak gara, eta ez diegu tokia eman behar halako gauzei». Baina topatu genituen bizipen oso gogorrak, eta toki politiko bat eman behar zitzaiola ikusi genuen. Batzar feminista batean, gaia atera zen lehen aldietako batean, baten erantzuna izan zen: «Hori bakoitzak landu behar du; niri hainbeste kostatu zait neure burua maitatzea...». Eta, jarraian, beste batek gauza bera esan zuen, eta hirugarrenak, berdin. Bueno, ari bagara denok gutxi gorabehera gorputzaren antzerako bizipenez hitz egiten, orduan hau ez da zerbait indibiduala.

Gehiago hitz egiten da orain?

Urteotan irekiago hitz egiten ari gara. Bere gorputza akats modura ulertzen zuen edonorentzat ideia hau hasi da transformatzen, eta has daiteke pentsatzen posible dela bere gorputzean zoriontsu bizitzea. Niretzat ezinbestekoa da aliantzen ideia. Gorputz disidenteek, normaltasunaren bazterretan kokatzen dituztenek, proposamen politikoak sor ditzakete elkartuta.

Ez da berdin ikusten emakume lodi bat edo gizon lodi bat.

Niretzat, behintzat, ez da berdin bizipen bat maskulinitatetik bizi edo feminitatetik bizi. Adibide sinple bat: gizon batek tripa apur bat badu, garagardozalearen tripa da, inplikatzen duena bizitza sozial gustagarri bat. Emakume batean, berriz, sortuko du utzikeriaren ideia, bere burua zaintzen ez duen norbaitena...

Eta, arropa dendan, neurri egokia ezin topatu. Nola aurre egin sentipen horri?

Neurrien sistema oso krudela da, gorputza estandarizatzea du helburu. Hori baztertu behar da, eta beste sistema batzuetan pentsatu. Pisua eta neurriak arau eztabaidaezin bihurtzen dira, eta, beraz, egia; horrek, aldi berean, bide ematen dio gorputz jakin bati. Gorputz bat lodia izaten hasten da horrelako neurtze sistemak dauden momentuan.

Naomi Wolf idazleak esana du dieta dela emakumeen historiako lasaigarri indartsuena. Ados?

Zentzu handia dauka ideia horrek. Hau pentsatu behar da esparru batean non paradigma den zuria, Mendebaldekoa... Gorputzaren bizipena indibiduala izanda, oso bakardadean bizi da gaia, eta argaltzeko pildora hori da etorkizun zoriontsu baten promesa. Pentsatzen gabiltza ea gramo batzuk gehiago edo gutxiago ditugun, eta lekua kentzen diegu beste gauza batzuei; adibidez, antolatzeari eta bilatzeari zoriontsuago izaten galaraziko ez gaituen beste zerbait, neurrien kontrol sistema handi bat ez dena.

Loditasunetik harago, gorputzaren dibertsitatea aldarrikatzen duzu. Zer egin normaltasun deiturikoa apurtzeko?

Zalantzan jarri nahi dugu sistema kapitalistara egokitzen diren gorputzak nahi dituen arau bat. Disidente izan behar da arau inposatzaile horretatik; horri erantzun, eta hala aldarrikatu: «Gure gorputzak posible dira, eta izan behar dira, bere singulartasunean eta edertasunean».]]>
<![CDATA[Sormenerako errezeten bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/037/001/2017-10-07/sormenerako_errezeten_bila.htm Sat, 07 Oct 2017 00:00:00 +0200 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1887/037/001/2017-10-07/sormenerako_errezeten_bila.htm
Dagoeneko hasiak dira neurketekin. Batetik, beren ibilbide profesionala hasi berri duen sukaldari talde batekin ari dira lanean. Manuel Carreiras ikerketa zentroko zuzendariak azaldu duenez, Mugaritzen hiru hilabeteko sorkuntza prozesua hasi aurretik, erresonantzia magnetiko bat egin zieten, haien burmuinak ikuskatzeko. Eta prozesuaren bukaeran, beste erresonantzia bat. «Horrekin, ikusi nahi dugu ea sorkuntza prozesu bizi baten ondoren aldaketak dauden garunetan, eta zehazki zein eremutan».

Erresonantzia egin bitartean, gainera, sukaldariak inprobisazioan ariko dira. Osagai eta teknika jakin batzuk emango dizkiete —esaterako, alga mota batzuk eta egosteko moduak—, eta aztertuko dute nola iristen diren emaitza jakin batera: «Horrek ere gakoak eman ditzake sorkuntzan esku hartzen duten garuneko eremuen inguruan».

Bestetik, esperientzia duten hogei sukaldariren burmuinak ere aztertuko dituzte. Burmuina eremutan banatuz ikusiko dute sorkuntza prozesuaren gorengo unean zein eremu aktibatzen diren eta zeintzuk ez. Azkenik, «balio estetikoaren pertzepzioari» ere erreparatuko diote, abangoardiako sukaldaritza eta tradizionala konparatuz.

Carreirasek hainbat arrazoirekin argudiatu du ikerketaren garrantzia. Hasteko, uste du zaila dela sorkuntza zer den azaltzea: «Hor dago, baina oso zaila da esperimentalki atzematen; sorkuntza inteligentziatik harago doa. Ez dakigu oso ondo garunaren zein eremuk duten zerikusia sorkuntzarekin, eta hori deskubritzea da gure helburu nagusietako bat». Haren iritziz, proiektua «oso berritzailea» da, orain arte neurozientzia kognitiboaren arloan «oso gutxi» ikertutako esparrua delako.

Carreiras ziur da aberasgarria izango dela proiektua sukaldariekin gauzatzea. «Egunerokoan prozesu sortzaileak garatzen ari diren lagunekin lan egiteak aukera emango digu sakontzeko». Esan duenez, aspalditik dabiltza sukaldaritza munduarekin kolaborazioak egiten, eta, Adurizekin harremanetan aritu ondoren, oso interesgarria iruditu zitzaien elkarlana hastea.

Mugaritzeko sukaldariek eta jatetxeko ikerketa eta garapen taldeak urtean 1.200 ordu eskaintzen dizkiote sorkuntzari. Adurizen arabera, bere taldearentzat «zentzu bikoitza» dauka horrelako ikerketa bat egiteak: «Badakigu sormenak sormena eragiten duela, baina sekula ez genuen sentsorialitatearen ikuspuntutik begiratu. Esfortzu intelektualak oso interesgarriak dira, baina, esfortzu horiek sentsorialitatearekin lagunduta doazenean, sumatzen dugu baliabideak oraindik eta handiagoak izan daitezkeela».

Sukaldarien eta jatetxera doazen mahaikideen arteko harremanaz hausnarketa bat plazaratu du: «Sukaldean sortzen den sorkuntza plateren bitartez adierazten da, eta horien bidez agian lor daiteke mahaikideak sortzaileagoak izatea».]]>
<![CDATA[«Euskaldunok kanturako berezko joera daukagu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-10-06/euskaldunok_kanturako_berezko_joera_daukagu.htm Fri, 06 Oct 2017 00:00:00 +0200 Maite Alustiza https://www.berria.eus/paperekoa/1845/040/001/2017-10-06/euskaldunok_kanturako_berezko_joera_daukagu.htm Artxipielagoa Tolosako (Gipuzkoa) Leidor aretoan lurreratuko da, gaur, 20:30ean. Sei irlak osatzen dute askotariko diziplinen unibertsoa: Garikoitz Mendizabal (Zestoa, Gipuzkoa, 1973) txistua jotzen ariko da, eta harekin batera izango dira Pello Ramirez eta German Ormazabal musikariak, Ainhoa Garmendia sopranoa, Andoni Egaña bertsolaria eta Belen Ibarrola artista.

Zer moduz egokitu da irla taldea jende aurrera?

Harrituta gaude, alde positibotik. Germanek [Ormazabalek] elkartu gintuen; aurretik ezagutzen genuen elkar, baina elkarrekin lan egin gabeak ginen. Zerbaiti itxura eman genion, baina zuzenekoetan konturatzen zara zer daukazun eskaintzeko. Oso indartsua izan da jendearen erantzuna, eta ikustea zenbat zuzeneko dauden jada itxita... Mirari txiki bat ere bada.

Aretoak herri abesbatza bihurtu nahi dituzue, publikoak abes dezan. Jendeak lotsa galtzen du?

Bai, inongo problemarik gabe. Nik ez neukan zalantzarik: badakit euskaldunok kanturako berezko joera daukagula, eta pixka bat zirikatuz gero, erraz egiten dugu. Lortzen da atmosfera natural polit bat, eta horretarako laguntzen du Andoni Egañaren ekarpenak, umore ukituak. Berak lokalizatzen du emanaldi bakoitzean zer eskaini behar duen, eta oso aberasgarria da, Ainhoarekin batera, denak home cinema bat egingo bagenu bezala aretoan kantatzea.

Zerk egiten du berritzaile diziplina ezberdinen elkarketa hori?

Gaur egun fusioak egiten dira noiznahi. Baina justu osagai hauek dituen produkturik ez zegoen, eta hain da euskalduna, hain euskararen inguruan... Gure iraganari, gaurkotasunari eta etorkizunari egiten dizkiogu keinu batzuk; modernitatea eta tradizioa batera doaz.

Gazteak animatzen dira?

Familia batzuk etorri dira, baina orokorrean adin ertaineko jendea da. Hor badago hausnarketa bat egin beharra, baina sozialagoa, ez proiektuarekin bakarrik. Harrigarria da, adibidez, 14-15 urteko jendeak Mikel Laboa nor den ez jakitea.

Txistulari modura, aurretik ere elkarlan ugaritan zabiltza. Zer ematen dizu bide horrek?

Nik oso barneratuta daukat txistua eguneroko instrumentu bat dela. Saiatzen naiz nire lana egiten, Bilboko udal txistulari bandarekin, baita ahal dudan kolaborazioetan parte hartzen ere. Uste dut txistuak badaukala potentzial interpretatibo handia, eta alde horietako batzuk, zoritxarrez, ezezagunak dira. Txistua jotzeko modu asko daude, eta batekin eta bestearekin aritzea horri laguntzeko modu bat da.

Denboraldia hasi berri duzue Bilboko udal txistulari bandarekin. Txistua esparru ezberdinetan ikusi ahalko da?

11 kontzertu aurkeztu ditugu, eta saiatzen gara denak ezberdinak izaten. Banda tradizionalari ematen diogu garrantzia, baina beti egoten dira berrikuntzak. Menu zabala da.]]>