<![CDATA[Maite Asensio Lozano | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 20 Jun 2019 11:14:18 +0200 hourly 1 <![CDATA[Maite Asensio Lozano | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Bertso bat eta hiru habanera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1885/006/001/2019-06-19/bertso_bat_eta_hiru_habanera.htm Wed, 19 Jun 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1885/006/001/2019-06-19/bertso_bat_eta_hiru_habanera.htm Bira atalean; Payak, bi astean behin, Arkupean espazioan. Lan horien inguruan mintzatu ziren atzo, BERRIA Komunikazio Eskolan, EHUko Udako Ikastaroen barruan, Gurutze Izagirre Iritzia saileko arduradunak gidatuta.

Irailean, ikasturtea hastearekin batera egin ohi dute gogoeta iritzi emaileek: zer gairi buruz idatzi? Enbeitak zerrendatxo bat egina dauka kezka iturri nagusiekin: «Nekazaritza, herri honek duen paralisi emozionala eta feminismoa; ordenagailuaren alboan hiru gai horiek ditut paper batean: nik kontatu nahi dudana». Euskarari eta kulturari buruz idazteko hautua egina du Payak, baina beste ikuspegi batetik: «Iaz erabaki nuen distopiak idatziko nituela, XXI. mende bukaeratik hitz eginda, umorez. Aurten, kontrakotasunei buruz aritu naiz». Anekdotetatik edaten du Enbeitak: «Ez du inporta nori gertatu zaizkion, baizik eta zergatik». Ildo berean, «bele eta belaki» ibiltzen da Paya: «Ingurukoek esaten dutena harrapatzen eta gordetzen».

Antzera aritzen dira aldagai batzuetan, baina oso bestela hainbatetan. Bien egitekoen artean alde nabarmenak baitaude, besteak beste, maiztasunari edota testuaren luzerari dagokienez. Labur mintzatu behar da Enbeita: «1.200 karakteretan, hasiera bat dago, eta amaiera bat, baina ia gorputzik ez: aldeko eta kontrako argudioak emateko lekurik ez dago; eta irakurlea ere ez doa goi mailako literaturaren bila». Iritzia sortzean ez ezik, jasotzean ere bada aldea, Payaren arabera: «Irakurri aditza motz geratzen ari zaigu; ingelesez beste kontzeptu batzuk sortzen ari dira: scanning [azkar irakurri], skimming [gainetik irakurri]... Izan ere, jendeak ez du berdin irakurtzen 1.200 karaktereko testu bat eta 3.600eko bat; emozionalitatea, postura... dena oso desberdina da. Azken batean, 1.200 karakterekoa bertso bat da, eta 3.600ekoa, hiru habanera».

Autozentsuraren arriskua

Esker oneko mintzatu dira biak. Enbeitaren arabera, «oparia» da egunero iritzi artikulu bat argitaratzea BERRIAn: «Guztiok ez daukagu aukera gure hizkuntzan eta egunkari nazionalean norbere kezkez idazteko». Egunero idazteak «zailtasunak eta kezkak» ekar ditzakeela onartu du, baina nabarmendu du irakurleen fideltasuna handiagoa dela: «Aukera ematen dizu ez asmatzeko, bihar biribiltzeko».

Feedback handiagoa ere badu, onerako zein txarrerako: «Gaur egun edonork eman dezake iritzia, filtrorik gabe eta anonimoki». Iritzia ematearen alde gazia dakar horrek: «Egunero idaztea pixka bat biluztea da; onartu behar duzu jende asko ez dela ados egongo, eta eztabaidarako prest egon behar duzu, baina feedbacka oso agresiboa izan daiteke, eta injustua, zure aurka ari baitira, ez zure iritziaren aurka. Horren alde txarra da autozentsura: esango nuke izen-abizenekin iritzia ematen dugun guztiok zentsuratu dugula inoiz geure burua, bueltan etorriko denak ez duelako konpentsatzen». Bat etorri da Paya: «Jorratutako gai batzuetan nolako erasoak jasan ditudan ikusita, ez nago prest gai batzuez idazteko. Tristea da, baina balantza zaila da, eta erabaki behar dugu zer kontatu nahi dugun publikoki. Nik muga horiek pixkanaka aztertu ditut, baina nahiko argi ditut».

Dena den, Payak ere «ohoretzat» du euskarazko kazeta nazionalean idaztea, baina erantsi du erantzukizun handia ere badela: «BERRIA ez da egunkari soil bat: hizkuntza proiektu bat da. Kazetariek pentsatu behar dute hau nola esan eta hura nola adierazi, Euskaltzaindiak arauak egin baino lehen. Ez dute bakarrik kazetaritza egiten: beste hainbat hizkuntza erakundek egiten dituzten lanak ere beren gain hartu behar dituzte».

Hain justu, ez ditu albo batera utzi bere lan tresnak, hizkuntzak, eragiten dizkion kezkak, eta hausnarketa proposatu du «euskara batuaren kortsearen» inguruan: «Onintza Enbeitak eta nik oso desberdin hitz egiten dugu, baina, idatzira joanda, ez gaude hain urruti; idatzian antzekoak gara denak, estilo eta erregistro beretsuak ditugu. Uste dut gogoeta bat merezi duela, eta hurrengo ikasturterako erronkari hortik helduko diot: zuzentzaileak mareatuko ditut, eta saiatuko naiz mugei eta marra gorriei buelta bat ematen».

Gaur, euskara eta literatura

Aurten bigarren urtez antolatu dute BERRIA Komunikazio Eskola, EHUren Udako Ikastaroen barruan. Atzo, Beatriz Zabalondo BERRIA Taldeko lehendakariak aurkeztuta, Kristina Berasain Tristan eta Arantxa Iraola kazetariek ireki zuten ikastaroa, erredakzioko eguneroko lanaz aritzeko. Gaur, berriz, lehenik, BERRIAko Euskara taldearen lanaz mintzatuko dira Irene Arrarats arduraduna eta Maialen Berasategi zuzentzailea; gero, literaturaren eta kazetaritzaren arteko mugak eta uztarketak aztertuko dituzte Anjel Lertxundi idazleak eta Iñigo Astiz BERRIAko kazetariak.

]]>
<![CDATA[Eskolen kulturan berdintasuna txertatu nahi du Jaurlaritzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1835/008/001/2019-06-18/eskolen_kulturan_berdintasuna_txertatu_nahi_du_jaurlaritzak.htm Tue, 18 Jun 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1835/008/001/2019-06-18/eskolen_kulturan_berdintasuna_txertatu_nahi_du_jaurlaritzak.htm
Cristina Uriarte Hezkuntza sailburua Eusko Legebiltzarrean izan zen atzo, bigarren planaren xehetasunen berri ematen. «Sexismoaren molde guztiak gainditzea» jarri zuen helburu. Eta lehentasunen artean, indarkeria matxista prebenitzeko eta garaiz antzemateko tresnak abian jartzea. Nahiz eta zentro askok xede hori jaso duten euren prestakuntza proiektuetan, bigarren planak berak nabarmendu du «oraindik asko» dagoela egiteko; besteak beste, biktimak «laguntzea» aipatu du.

Bortizkeriari kontra egiteko zein berdintasunean aurrerapausoak emateko, ezinbestekotzat jo dute «prestakuntza ibilbideak eskaintzea». Langileei orain arte emandako trebakuntza familietara ere hedatu nahi dute, hezkuntza komunitate osoak formakuntza izango duela bermatzeko. Ikastetxeetan sortu diren ardurak eta egiturak koordinatzeko premia ere nabarmendu dute.

Inklusio plana, martxan

Eskola inklusiboa garatzeko lehen plana ere mintzagai izan du Uriartek parlamentuan. Batetik, «bizikidetza positiboa» du xede planak, eta, bestetik, ikasleen egoera sozialak, ekonomikoak edo erlijiosoak eragin ditzaketen oztopoak gainditzea; ikasteko zailtasunak garaiz antzematea azpimarratu dute. Finean, sailburuaren arabera, bi planen helburua da «ikasleak bizitzarako heztea».]]>
<![CDATA[Pobreziarekin lotuta daude Arartekoak haurren arloan jasotako kexen %41]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/009/001/2019-06-04/pobreziarekin_lotuta_daude_arartekoak_haurren_arloan_jasotako_kexen_41.htm Tue, 04 Jun 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1857/009/001/2019-06-04/pobreziarekin_lotuta_daude_arartekoak_haurren_arloan_jasotako_kexen_41.htm
Haur eta nerabeen bulegoaren iazko jardunaren berri eman zuen Lezertuak. Onartu zuen instituzioen artean «iritzi diferenteak» daudela laguntza sozialak emateko edo kudeatzeko irizpideen inguruan. Hala ere, baikor mintzatu zen Eusko Jaurlaritzak adingabeen alorrean bultzatutako politikei buruz. Familia Babesteko IV. Plana aipatu zuen: «Adingabeen babesa familiaren barruan ezarri arren, diagnostikoa eta jarduera printzipioak egokiak dira. Haur pobreziari aurre egiteko apustu argi bat dago, umeen desberdintasunaren paradigmatik, gainera».

Edonola ere, familien baliabide ekonomikoekin lotuta, zenbait proposamen egin ditu: guraso bakarreko sendiei estatus berezi bat ematea, gurasoen banaketa liskartsuetarako «guraso koordinatzailearen» figura ezartzea, edo kontziliazioetako izapideak argitzea eta erraztea. Bestalde, adingabeen interesa legedian txertatzeko, arauek haurrengan duten eragina aztertzeko irizpideak aplikatzeko eskatu du; eta horretarako metodologia bat zehaztu bitartean, Eusko Jaurlaritzari galdegin dio «trantsizio formulak» lantzea.

Beste gai batzuen inguruko kezka ere plazaratu du Lezertuak, hala nola haur eta gazteen buru osasunaren eremuan dauden gabeziak, eskola kirola sexuaren arabera hartzen ari den «norabide desberdina», edota adingabeen aisialdiko joerak. «Oso gutxi jolasten dira naturaltasunez eta etxetik kanpo; garrantzitsuena ez da jostailuz inguratuta egotea, baizik eta jolasteko eremuak izatea», adierazi du.

Era berean, luze jardun da etorkin adingabeen zentroez. «Ezinbestekotzat» jo du leku gehiago jartzea seniderik gabe heldu direnei harrera egiteko eta haien emantzipazioa lantzeko, baita nerabe horiekin diharduten langileak zaintzea ere. Egoitzetan izandako liskarren inguruan, ohartarazi du egoera batzuk zuzendu eta «denbora gutxian» okertu izan direla.]]>
<![CDATA[Eguzkiak malkoa isuri zuen eguna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1912/006/001/2019-06-01/eguzkiak_malkoa_isuri_zuen_eguna.htm Sat, 01 Jun 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1912/006/001/2019-06-01/eguzkiak_malkoa_isuri_zuen_eguna.htm Egin eta Deia egunkarietako azaletan, hil zuten egunean bertan, 1979ko ekainaren 3an. Bezperan, Donostiako Egia auzoan izandako bizikleta martxan atera zioten argazkia. handik 24 ordura, ordea, hilotz zen, Tuteran (Nafarroa) egindako protesta baketsu batean guardia zibil batek buruan jotako tiro baten ondorioz. Hil zuteneko 40. urteurrena beteko da astelehenean, eta asteburuan omenaldi ugari egingo dizkiote, Eguzki talde ekologistak eta Gladys Gogoan kolektiboak antolatuta. Tuterara eraman zuen borrokak bizirik dirauela aldarrikatuko dute.

Halaxe gogoratzen baitute lagunek: militantzian, lehen lerroan, ikasten, Egian. «Garai hartan talde ekologista bat sortu genuen auzoan, eta, hasi berritan, zentral nuklearren auzia agertu zen: Euskal Herrian lau egin nahi zituzten. Informatu behar izan genuen, trebatu... Eta talde ekologistatik komite antinuklearrera pasatu ginen. Hor ezagutu genuen elkar, auzoan», kontatu du Arantxa Etxebestek.

1936ko gerratik ihesi Euskal Herritik Venezuelara joandako bi euskal herritarren alaba zen Gladys del Estal. Ozeanoaz bestaldean jaio zen 1956an, baina 4 urte zituenean itzuli ziren gurasoak Donostiara. Informatika ikasi zuen, eta gero, Biologia. «Pila bat gustatzen zitzaizkion ingurumen gaiak», erantsi du Etxebestek. 23 urte baino ez zituen hil zutenean.

Mobilizazio eguna Tuteran

Igandea izan zen 1979ko ekainaren 3a. Energia nuklearraren kontrako ekintza eguna antolatu zuten mundu osoan, martxoan Harrisburgeko (Pennsylvania, AEB) Three Mile Island zentral nuklearrean izandako istripua salatzeko. «Asmoa zen energia nuklearra arbuiatzea, bai erabilera zibila, bai militarra», esplikatu du Marin Anso Eguzkiko kideak. Euskal Herrian, aldarrikapen hori plazaratzeko leku egokia zen Tutera; batetik, alboan, Arguedasen, zentral nuklear bat eraiki nahi zutelako, eta bestetik, bertan zegoelako Bardeako tiro eremua.


Hiru autorekin eta autobus batekin iritsi ziren poliziak. BERRIA

Gladys del Estalek berak antolatu zuen Egiatik Tuterara joateko autobusa. Harekin joan zen Isa Fernandino: «Jai giroa zegoen. Jarduera guztiek zuten baimena». Gogoratu du bat-batean zapuztu zela eguna, bazkalostean: «16:15 izango ziren. El Prado ingurura sartu zen Espainiako Polizia Armatua, hiru autorekin eta autobus batekin». Geroago agertu zen Guardia Zibila ere. Han zen Sabino Ormazabal. Garai politiko zailak zirela azaldu du, errepresio handiko urteak: «Nafarroan bazeuden aurrekariak: 1977an amnistiaren aldeko astean hildakoak, hurrengo urtean German Rodriguez Iruñean... Eta bazegoen komite antinuklearrak biolentziarekin nahasteko nahi bat».

Ebroren ondoan zeuden protestariak; Tuterara iristeko erabili zituzten autobusak ibaiaren bestaldean utzi zituzten. «Polizia heldu zenean, betikoa: tentsioa, probokazioak, pilotak botatzen hasi ziren...». Ormazabalek oroitu du ez zegoela babesteko lekurik. «Tuterako sarbide guztiak itxi zituzten, eta herrian geundenak autobusetara bidali gintuzten, zubia pasatuz».

Hain justu, zubian eserialdia egiten ari zen Del Estal: «Argi zuen zerbait egin behar zela, ez zelako bidezkoa ezer egin gabe hori jasatea. Halakoa zen». Eta protesta baketsua egiten ari zela, eserita, bizkarretik tiro bat eman zion guardia zibil batek buruan. Tarte batez lurrean izan zutela azaldu du Ormazabalek: «Ez zioten inori hurbiltzen utzi; ez zen salbatuko, baina ez zuten utzi. Autoz eraman genuen anbulatoriora, baina hilda iritsi zen. Tanatoriorik ez zenez, hilerrira eraman genuen; hango arduradunak alabaren soineko bat ekarri zuen Gladysi jartzeko, odolez beteta baitzegoen. Oso gogorra izan zen».


Ehunka pertsona bildu ziren Del Estalen hiletan. BERRIA

Auzoan, jendea zain

Etxebeste Donostian geratua zen egun hartan. Gurasoei hilketaren berri ematea egokitu zitzaion: «Irratira deitu genuen, albistea eman ez zezaten, baina gu gurasoenera heldu ginenerako entzuna zuten». Bi autotan joan ziren Tuterara senideak eta lagunak, eta hirutan itzuli ziren biharamunean, gaztearen gorpuarekin. «Donostiara iristean, auzoan jende pila bat zegoen zain; eta poliziak, kargatzen». Ormazabal: «Kanposanturako bidean, Egia igotzen, Enrique [aita] jarri zen aurrean autoarekin, eta ukabila atera zuen leihotik». Fernandino: «Egiara iritsi ginenerako kartel bat egina zuen taldeko batek: nuklearren aurkako eguzkia ageri zen, malko batekin».

Lurrikara eragin zuen Del Estalen hilketak. Mobilizazio eta istilu handiak izan ziren hurrengo egunetan, besteak beste, hiletan bertan, eta bi greba orokor ere antolatu zituzten. Eremu politikoan ere, haserre erantzun zuten alderdi gehienek. Ormazabalek bereziki gogoan du Tuterako Udalbatzak hilketaren biharamunean onartu zuen mozioa: «Ez zituzten soilik ardura politikoak eta dimisioak eskatu; galdegin zuten indar errepresiboak desegitea, energia plana geldiaraztea, tiro eremua kentzea... Hurrengo egunetan 50 udalek baino gehiagok egin zuten bat testu harekin».

Gaitzespen hari aurre egiteko, ordea, indar polizialen kontakizuna jari zuten martxan. «Hurrengo egunetik, bertsio ofiziala zen norbait saiatu zela polizia horri arma kentzen, eta Gladys eserita egoteak eragin zuela hiltzea. Baina epaiketan argi geratu zen lekuko guztiek entzuna zutela klik-klak: guardia zibilek segurua kendua zieten subfusilei», nabarmendu du Ormazabalek.

Jose Martinez Salas izeneko guardia zibila jo zuten hilketaren errudun: hamazortzi hilabeteko espetxe zigorra ezarri zioten, eta ez zen kartzelan sartu. «Gladysen hilketa eskandalu bat izan zen, basakeria bat», ondorioztatu du Ansok. Inpunitatearen sinbolo bihurtu da, haren ustez: «Lotsagarria da 40 urte geroago behar bezalako aitortza ofizialik ez izatea. Eta bereziki larria da, hiltzaileari zigor txikia jarri ziotelako, eta bi domina eman zizkiotelako; horietako bat, zigortu eta bi hilabetera».


1979an bertan aldatu zioten lehen aldiz izena Kristinaenea parkeari. BERRIA

Memoriaren premia

Eta eguzkiari malkoa atera zion emakume hura sinbolo bihurtu zen. «Neska gazte bat zen, justu egun hartako egunkarietan agertutakoa, protesta baketsu batean hil zutena, auzoko familia ezagun batekoa, oso aktiboa», esan du Ormazabalek. Ansok nabarmendu du ideietan ere aitzindaria zela: «Egun ematen du nuklearren aurkako borroka ekologismoan uztartuta dagoela, baina garai hartan ez zegoen hain garbi. Gladys bi taldeetan zegoen, lotura hori ikusten zuen».

Uztarketa horretatik jaio zen Eguzki 1987an, eta talde horrek hartu du Gladys del Estalen memoria zaintzeko ardura. Besteak beste, ekainero, Kristinaenea parkeari izena aldatzen diote, sarreran Gladys Enea dioen parkarta bat jarriz. Ormazabal: «Frankismoan parkea oso utzita egon zen, eta hura auzolanean garbitzen aritu zen Gladys. Modu naturalean atera zen izena aldatzeko eskaera». Etxebeste: «Udalean proposatu genuen, baina esan ziguten Mandasko Dukearen idatzietan klausula batek zioela ezin zela izena aldatu. Beste klausulak ez dira bete. Gutxienez monolitoa lortu genuen, eta pasealekuetako bati bere izena jartzea». Tuteran ere oroitarri bat ipini zuten. «Hainbatetan puskatu dute», deitoratu du Ormazabalek.

Baina haren figura gogoratzen jarraituko dutela berretsi du Ansok: «Ez dugu gurtzen santu laiko bat bezala, baizik eta gutako bat zelako, eta egun hartan Tuterara eraman zuten arrazoiak indarrean daudelako mugimendu ekologistaren eguneroko borroka txiki eta handietan». Bat dator Etxebeste: «Sekula baino beharrezkoagoa da borroka ekologista, klima aldaketarekin... Gladys bizirik balego, hor egongo litzateke».


Eguzkik urtero antolatzen ditu gaztea gogoratzeko ekitaldiak. J. C. RUIZ / FOKU]]>
<![CDATA[Herritar, baina soilik erdizka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1896/012/001/2019-05-27/herritar_baina_soilik_erdizka.htm Mon, 27 May 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1896/012/001/2019-05-27/herritar_baina_soilik_erdizka.htm
Nikaraguakoa da Bellorin, iparraldeko Condega herrikoa. 30 urte ditu, eta duela lau heldu zen Donostiara. «Lehengusu batek eskaini zidan etortzea. Familiari lagundu nahi nion: han banuen lana, baina dirua ez zen nahikoa». Enpresa zuzendaritzako lizentzia edukita, banku batean ziharduen Nikaraguan, baina hango ikasketek ez dute onarpenik hemen. «Banekien ez nentorrela nire eremuan lan egitera». Andrazko etorkin askok bezala, zaintzaile dabil egun: «Emakume bat zaintzen aritu naiz lau urtez, egoiliar. Oso eskertuta nago haren senideekin: paperak legeztatzen lagundu didate».

Baina ez da nahikoa. Herritartasuna erdizka du Bellorinek: betebeharrak bai, baina eskubideak, ez guztiak. «Irregular zaudenean ere zergak ordaintzen dituzu, erosketetan, adibidez. Eta paperak dituzunean, gizarte segurantza-eta pagatzen duzu, errenta aitorpena egin... Eta ondo iruditzen zait. Baina erakundeetan migratzaileoi laguntzen edo kalte egiten diguten legeak onartzen dira; guk ere izan beharko genuke iritzia emateko eskubidea».

Hain justu, udal bozetan dute etorkinek parte hartzeko aukera gehien Hego Euskal Herrian —ez, ordea, foru hauteskundeetan—. Europako Batasuneko estatuetatik heldutakoek botoa eman dezakete, eta Espainiarekin aldebiko ituna sinatua duten herrialdeetatik iritsitakoek. Gainerakoek Espainiako nazionalitatea eskuratu behar dute. Hori da Bellorinen kasua: «Oso prozesu luzea da: urte asko joan daitezke».

Ostegunean Nikaraguan izandako greba orokorraz mintzatzean, erakutsi du arreta handiz erreparatzen diela jaioterriko albisteei. Baina hango hauteskundeetan ere ezin du parte hartu. «Herrialde barruan daudenek soilik bozka dezakete. Nik ez daukat aukerarik, ez han, ez hemen».

Erakundeak, urrun

Hauteslekuan, ikusminez begiratu die botopaperei. Arrotzak zaizkio: aspaldi bozkatu zuen azken aldiz, eta urrun dauka berriro bozkatzeko modua emango dion abagunea. Eta arrotzak zaizkio, ondorioz, hemengo instituzioak eta politikariak ere: «Ezin bozkatzeak erakundeetatik urruntzen zaitu. Informatuta zaudenean eta boto eskubidea duzunean ohartzen zara nora jo behar duzun». Baina sufragiorako eskubidea bi ahoko ezpata dela erantsi du, erantzukizun handiko jarduna: «Bozkatzera joan aurretik, jakin behar dugu hemengo politikak nola funtzionatzen duen, zer eskaintzen duen alderdi bakoitzak... Eskubidea dugunean, ondo erabili ahal izateko».

Izan ere, zuzenean eragiten dioten alorrak izan dira jokoan atzoko hauteskundeetan. Haren lan eremua, esaterako: udalek eta diputazioek kudeatzen dituzte zaintza zerbitzu gehienak. Hain justu, zaintzen ari zen andrea zahar etxe batera eraman zutenetik, langabezian dago Bellorin: «Arreta soziosanitarioari buruzko ikastaroa egiten ari naiz, egoitzetan lan egin ahal izateko». Dena den, sektorearen zailtasunen jakitun dago. Gogora ekarri du Gipuzkoako zahar etxeetako langileak greban daudela, eta deitoratu du aldundiak ez esku hartzea lan gatazka horretan: «Zahar etxeetan lan egiteko, diputazioak trebakuntza eskatzen digu, baina gero ez du zerikusirik gure soldatarekin eta lan baldintzekin?». ]]>
<![CDATA[«Estereotipoak lantzen ez baditugu, erasotzaile izatera hel gaitezke»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1894/025/001/2019-05-27/estereotipoak_lantzen_ez_baditugu_erasotzaile_izatera_hel_gaitezke.htm Mon, 27 May 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1894/025/001/2019-05-27/estereotipoak_lantzen_ez_baditugu_erasotzaile_izatera_hel_gaitezke.htm OSGI gorroto delituei begirada orokorra izenburupean, LGTBI kolektiboko hainbat kideren bizipenak jaso dituzte Euskal Herrian, Espainian, Mexikon, Hondurasen, Guatemalan eta Nikaraguan. «Haien errealitatea ikusarazi nahi genuen, ez baitago gaiaren inguruko ikus-entzunezko material askorik», azaldu du Aldarteko kide Cristina Ruedak (Zarautz, Gipuzkoa, 1990). Sarean jarri baino lehen, emanaldi batzuk izango dituzte datozen asteetan; besteak beste, Arrasaten, Zarautzen eta Orion.

Zer helburu dute LGTBIen aurkako gorroto delituek?

Gorroto delituen giltzarria gorrotoa bera da; intolerantzia adierazteko modu bat dira: «Hemen ez zaudete onartuta». Alboratutako taldeei egiten zaien jazarpenaren isla dira delitu horiek, LGTBei ez ezik ijitoei eta beste kulturetakoei ere egiten zaien horren isla; nolabait, berdintasun printzipioa hausten dute. Txikitatik, estereotipo eta aurreiritziekin hezten gaituzte, haiek barneratzeraino, eta haien arabera jokatzen dugu arauetatik ateratzen direnekin. Agian, hemen egun ez daude hain agerian LGTB kolektiboari lotutako estereotipoak, baina prostituzioarekin eta droga menpekotasunarekin lotu izan dira duela gutxi arte, eta kutsu hori badago gure jendartean. Hemen pairatzen dugun indarkeria sotilagoa da, baina Latinoamerikako testigantzek erakusten dute nola gertatzen den bortizkeria hori: gorroto diskurtsoak eskuin muturreko taldeen eta elizen bidez zabaltzen dira, eraso fisikoak jasaten dituzte... Estereotipo horiek lantzen ez baditugu, erasotzaile izatera hel gaitezke, are gehiago inguruak hori bermatzen badu: adibidez, legeak gure kontrakoak badira, epaitegiek ez badituzte gure salaketak aintzat hartzen, edo eskuin muturreko diskurtsoak hedatzen badira.

Eskuin muturraren goraldia kezkagarria da LGTBI komunitatearentzat? Kontuan hartuta azken urteetan aurrerapausoak izan direla onarpenean...

Onarpenaren kontzeptua bera gakoa da: gu ez gaitu inork onartu behar; gu gizakiak gara, eta giza eskubide berberak ditugu. Edonola ere, ez da hainbeste denbora pasatu aurrerapauso horiek eman direnetik, eta tartean izan dira kontrako adierazpenak ere. Eskuin muturra urte batzuetan isilik egon da, ez baitzegoen ondo ikusia jendaurrean jarrera batzuk agertzea, baina horrek ez du esan nahi desagertuta zegoenik. Hor zegoen, eta orain berriro piztu da; memoriarik ez dugun bitartean, berriz gertatuko dira halakoak.

Homosexualitatea legez kanpokoa da hainbat herrialdetan. Legeek bide ematen dute LGTBI kolektiboko kideen eskubideak bermatzeko?

Askotan, legeak eta jendartea eskutik helduta doaz, baina legeek aurretik joan behar dute, haiek jartzen dutelako oinarria eskubide urraketarik ez gertatzeko. Baina legeak ere ezin dira helburu bakarra izan, zeren sexualitatea eta identitateak ulertzeko moduak ere aldatzen ari baitira. Adibidez, egun indarra hartzen ari diren diskurtso batzuk oso binaristak dira: trantsita dezakezu, baina gizonetik emakumera edo alderantziz. Izugarria da zer pairatzen duten binomio hori puskatu eta beste aukera batzuk hartu dituztenek: dokumentalean ageri da «munstrotzat» dituztela. Hor dugu lana: gure sexualitatea eta identitateak askatasunez bizi ahal izatera iristeko, legeez aparte lan handia egin behar da.

Esan izan duzu gorroto delituak salatzea ez dela erraza. Zer oztopo daude?

Errealitate bat da eraso guztiak ez direla salatzen edo jakinarazten. Horren atzean zera dago, salatzeak norberari zer ekar diezaiokeen. Batetik, prozesu judizialak gogorrak eta mantsoak dira; ez dira biktimak babesteko pentsatutako eremuak. Bestetik, Poliziaren eta epaileen aurrean lesbiana, gay edo trans gisa agertu behar duzula, eta batzuk ez daude prest une horretan, agian ez dutelako esan etxean, edo beldurra ematen dielako, edo ez dutelako konfiantzarik erakundeetan. Eta, azkenik, erasoen kontzientziarik eza: jende askok bazterkeria mota ugari jasaten ditu, baina ez du sentitzen salatzeko modukoak direnik; horretarako ahalduntze prozesuak garatu behar dira.

Indarkeriari aurre egiteko estrategiak ere jorratu dituzue dokumentalean. Zein dira?

Kolektiboak egunero jasaten ditu erasoak, eta, babeserako baliabiderik ez dagoenez, guk sortu behar izan ditugu. Estrategia horiek hiru ildo dauzkate: bizirik irautea, aurre egitea eta eraldatzea. Bizirik irauteari dagokionez, erasoa pairatzen ari diren momentuan hortik ateratzeko tresnak lantzen dituzte: izan daiteke buila edo korrika egitea, baina baita erasoak saihesteko norbere burua ikusgai ez egitea ere. Aurre egitea erasoen ostean dator, eta bakoitzak bere modua du, baina batzuentzat hor hasten da auzia kolektibizatzeko bidea. Azkenik, eraldaketarako estrategiak kolektiboak dira: LGTB taldeek nola egiten dioten aurre indarkeriari.]]>
<![CDATA[ALARDEAK. Sukalde lanek janik ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2944/004/001/2019-05-22/alardeak_sukalde_lanek_janik_ez.htm Wed, 22 May 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/2944/004/001/2019-05-22/alardeak_sukalde_lanek_janik_ez.htm
Aurreko legegintzaldian pauso batzuk emanak zituen diputazioak, lehen aldiz, Bilduren eskutik: batetik, desfile parekideei harrera egiten hasi zitzaien, eta, bestetik, gatazka konpontzeko prozesu bat abiatu zuen. Lau urtean, diagnostiko bat landu zuen, eta bide orri bat taxutu. Horrez gain, erakunde arteko mahai bat abiatu zuen, Emakunderekin eta Arartekoarekin batera. EAJ aldundira itzuli zenean, ordea, aurreko taldearen lana tiraderan gorde zuen, eta gaia lekualdatu egin zuen: Berdintasun Zuzendaritzatik Bizikidetzara.

Mugimendu hark estrategia aldaketa bat ekarri zuen: diputazioarentzat, alardeen gatazka ez da emakumeen giza eskubideekin lotutako auzi bat, baizik eta bizikidetza arazo bat; ondorioz, «tentsioa jaistea» lehenetsi du, berdintasun eskubidearen aurretik. Hala azaldu zion Olanok kazeta honi urtarrilean: «Ikuspegi diferenteak daude. Nire ustez, bizikidetzaren auzia inportantea da, kolektibo batzuek ez diotelako elkarri begiratu ere egiten. [...] Orain dugun arazo inportanteena harreman etena da». Aldundiak horretan oinarritu du bere diskurtsoa: «festa ulertzeko bi modu» daudela, eta biak direla «errespetagarriak». Beraz, Hondarribira mugatu du bere jarduna, Irunen bizikidetza arazorik ez dagoelakoan -ia istilurik gabe desfilatzen du alarde mistoak-.

Baina zertan datza aldundiaren sukalde lana? Iazko neguan telefonoz inkesta batzuk egin zituzten Hondarribian, beste diagnostiko bat osatzeko, baina horien emaitzak ez dituzte aurkeztu, nahiz eta urrirako prest zituzten.

Halere, horrek ez du ekarri giroa guztiz baretzea Hondarribian. Iaz, Jaizkibel konpainia parekideak aspaldiko desfilerik gogorrena izan zuen: txistu, irain eta plastiko beltz artean igaro zuen Kale Nagusia. Erakunde publikoekiko eskaerak berriro ozendu ziren: lan egin zezatela gatazka konpontzeko. Horren harira bildu zen Olano Jaizkibeleko kideekin: behin, agintaldi osoan. Aurrera begira, aldundiak «tentsioa murrizteko» elkarrizketa prozesu bat abiatu du herrian aurten. Diskrezioz jardun nahi zuten, baina desfile baztertzailearen antolatzaileak berak desestali zuen: Alarde fundazioak beste espazio bat proposatu zuen, eta Hondarribiko alkate Txomin Sagarzazuri (EAJ) eskatu zion bitartekari aritzeko; onartu egin zuen udalak. Diputazioak ez du adierazpenik egin haustura horren inguruan.

Oihartzunik ez kanpainan

Dena den, ez da aldundian agertu den kontraesan bakarra. Denis Itxaso Kultura diputatuak (PSE) alardeetara ez agertzeko irizpidea hautsi zuen 2016an, Irunen: mistoa eta baztertzailea ikustera joan zen, nahiz eta bere alderdiko alkate Jose Antonio Santanok soilik gizonena txalotzen duen. Hurrengo urtean, Hondarribian ere berdin jokatu zuen. Azaldu zuen bere kabuz joan zela, diputazioaren estrategiatik at. Iaz, berriz, Eider Mendoza Gipuzkoako Batzar Nagusietako presidenteak agerian utzi zuen EAJren barruko eztabaida: Irunen eta Hondarribian bi desfileei egin zien harrera. «Batari edo besteari bizkarra emateak bizikidetza eragozten du», esan zuen.

Irunen ekainaren 30a eta Hondarribian irailaren 8a hurbildu ahala giroa berotzen den arren, alderdiek auzia saihestera jotzen dute gainerakoan. Udal bozetan pisu handia izan dezakete, baina kanpainako debateetatik kanpo geratu dira alardeak; soilik Irungo Elkarrekin Podemosek eta Hondarribiko EH Bilduk eta Abotsanitzek aipatu dute gaia programan. Agerraldietan, berriz, EH Bilduko eta Elkarrekin Podemoseko kideen ahotan izan da behin baino gehiagotan. Olanok ez du aipatu auzia, kanpainan Irunen bi aldiz izan den arren. ]]>
<![CDATA[BERRIAren ondarea, udako ikastaroetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/001/2019-05-17/berriaren_ondarea_udako_ikastaroetan.htm Fri, 17 May 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/001/2019-05-17/berriaren_ondarea_udako_ikastaroetan.htm
Iaz egin zuten lehen aldiz BERRIA Komunikazio Eskola, eta segida eman nahi diote aurrerantzean. Zabalondok nabarmendu du edonork parte hartzeko modukoa izango dela ikastaroa: «Komunikazio ikasleentzat eta kazetarigaientzat izan daiteke, eta beste hedabideetako langileentzat, nola ez, baina baita ere idazteko grina dutenentzat, euskara mailari astindu bat eman nahi diotenentzat, eta oso egokia izan daiteke bigarren hezkuntzako irakasleentzat ere. Idazkuntzak eta hizkuntzak edonori sortzen dizkiguten kezkak partekatuko ditugu egunero idazten diharduten profesionalekin». BERRIAlagunek ere ateak irekita dituztela erantsi du.

Kazetari jardunak pisu nabarmena hartuko du aurtengo ikastaroan. BERRIAko bi kazetari ariko dira euren eskarmentutik: Kristina Berasain, Mundua saileko lanaz, eta Arantxa Iraola, Gizartea sailekoaz. «Gaiei nola heltzen dieten, zer kezka izaten dituzten, nola dokumentatzen diren... azalduko digute. Lanketa horretan, presak, presioak, etikak eta beste hamaika kontuk ere eragiten dute. Egunero argitaratzen diren testuetan dagoen aberastasun hori guztia erakustea eta deskribatzea da helburua, eta irakurleekin partekatzea», esplikatu du Zabalondok.

Iritzia eskatzeaz eta emateaz ere mintzatuko dira. Iritzia sailaren irizpideez jardungo da Gurutze Izagirre, eta kazetan egin ohi dituzten kolaborazioez arituko dira Onintza Enbeita eta Xabi Paya. Zabalondok nabarmendu du sail horrek pisu handia izan duela BERRIAn eta Euskaldunon Egunkaria-n, eta iritzi emaileak askotarikoak izatea sustatu dela beti: «Iritzi publikoa sortzen eta eraikitzen laguntzen du sailak».

Euskararen jagole

Baina egunkari bat ez dute soilik kazetariek egiten: hainbat lan talde eta ezagutza behar dira, eta BERRIAn garrantzi berezia du euskara taldeak. «Egiten den guztiaren jagolea da». Sailaren lanaz mintzatuko dira Irene Arrarats eta Maialen Berasategi. «Inork ez luke pentsatu behar euren egitekoa amaituta dagoenik edo amaitu beharko litzatekeenik», dio Zabalondok. «Euskara taldeak ergatiboak eta ortotipografia akatsak zuzentzen ditu, baina hori baino eginkizun nobleagoez ere arduratzen da; eta beharrezkoak dira. Munduko kazeta onenek dute beren hizkuntzaz arduratzen den saila; hori baita kalitatezko produktu kohesionatu bat egiteko bidea. Hedabideen ardura da hizkuntza ondo erabiltzea».]]>
<![CDATA[«Sanferminetako bortxaketa ez da salbuespenezko kasu bat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1947/004/001/2019-05-08/sanferminetako_bortxaketa_ez_da_salbuespenezko_kasu_bat.htm Wed, 08 May 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1947/004/001/2019-05-08/sanferminetako_bortxaketa_ez_da_salbuespenezko_kasu_bat.htm Nik sinesten dizut leloa, eta izenburu horixe jarri dio Samara Veltek (Zarautz, Gipuzkoa, 1991) kasuari buruz ondutako liburuari. Zortzi urtez BERRIAn kazetari jardun ondoren, EHUn ikerlari lanetan dabil orain Velte; Iruñean aurkeztuko du gaur Aleka bildumaren zortzigarren liburua.

Zer elementu izan zituen 2016ko eraso hark hainbesteko oihartzuna lortzeko?

Badago paradoxa bat: liburuan eta egunkarian, zein mugimendu feministaren irakurketetan, nabarmendu da sanferminetakoa ez dela salbuespenezko kasu bat, baizik eta indarkeria etengabekoa eta sistematikoa den sistema batean kokatzen dela, horren adierazpen bat gehiago dela. Baina egia da momentu batzuek esanahi berezia hartzen dutela, eta, kasu honetan, hainbat elementuk eragin zuten jendeak ulertzea erasoak bazituela konnotazio berezi batzuk. Batetik, hedabideek emandako kobertura ez-eredugarri baten ondorioz zabaldutako irakurketa okerrak. Eta bestetik, hasieratik izandako erantzun sozial handia. Hortik sortu zen gertatutakoaren eta indarkeriaren inguruko kontakizunen gatazka: salbuespenezkotzat jo zutenen eta indarkeria sistemikoaren irakurketa egin zutenen artekoa.

Iruñean gertatu izanak badu loturarik erantzun horrekin?

Kasuak bereganatutako arreta neurri batean erantzun sozialak eragin bazuen, kontuan hartu behar da erreakzio sozial hori ez dela edonon sortzen. Sortu zen Iruñean, 2016an, gaiarekin oso sentsibilizatuta zegoen gizarte batean: mugimendu feministak erreferentzialtasuna irabazia zuen, eta udala prest agertu zen gaia ikusgai egiteko -aurreko urteetan instituzioen tentazioa baitzen indarkeria hori ezkutuan uztekoa-. Halako gai bat eztabaida publikora ateratzeko, garrantzia emango dion testuinguru bat behar da, arazo sozial gisa aitortuko duena. Eta hori Iruñean badago.

Zer eragin izan du mugimendu feministaren indarrak kasuaren inguruko diskurtsoan?

Kasu honek mugimendu feminista behartu du posizionatzera, baina uste dut hasieratik oso kontziente izan zirela haiei zegokiela horren mediatikoa zen kasu batean euren irakurketa plazara ateratzea. Eta kontraofentsiba ere indartsua izan den arren -arreta mediatikoa oso handia izan delako eta irakurketa patriarkalak nabarmenak izan direlako-, esango nuke mugimendu feministak lortu duela bere irakurketetako batzuk eztabaida publikora ateratzea eta debatea baldintzatzea, seguruenera orain arte gutxitan lortu duen bezala. Nik sinesten dizut leloa orokortu izana urrats kualitatibo garrantzitsua da, berekin dakarrelako emakumeek edukitzea kuestionamendurik gabeko babes bat.

Salbuespenezko trataera horretan, hasieran oso gogor egin zen bost erasotzaileen kontra. Munstroak dira, ala patriarkatuaren seme osasuntsuak?

Eraso sexista bat gertatzen denean, lehen erreakzioetako bat izaten da saiatzea gertatutakoari azalpen bat bilatzea, nolabait lasaitzeko balioko diguna, erasoa inguruabar jakin batek sortu izan balu bezala, eta ez onartzeko bortxaketak gertatu direla garai eta espazio guztietan, eta denetan egon direla botere harremanak tartean. Irakurketa hori deserosoagoa da, eramango gaituelako hausnartzera gure eguneroko bizitzan indarkeriak hartzen dituen adierazpide diferenteak. Nerea Barjola ikertzaileak esaten du halakoetan ez direla erantzuleak bilatzen, baizik errudunak; joera dugu errua jartzeko pertsona zehatzen gainean, ez da inondik inora ardura konpartitu bat. Eraso bat egiten duenak ardura dauka, noski, baina geure buruari galdetu behar diogu zerk ahalbidetzen duen gizarte honetan bost gizonek halako zerbait egitea eta lasai jarraitzea festan.

Gerora, epaiketan eta hedabideetan, biktima bera errudun bihurtzen saiatu ziren. Nola?

Biktimaren kuestionamendua prozesu judizialarekin batera hasi zen, besteak beste, gizonen abokatuetako batek estrategia gisa erabili zuelako. Halako epaiketetan, askotan, sexu erasoen biktima da lekuko bakarra; beraz, haren kontakizunaren sinesgarritasunari eraso egiteak aukera ematen du erasotzailea salbatzeko. Defentsak oso modu kontzientean landu zuen hori, gizartean errotutako uste eta aurreiritzi patriarkalak aktibatuz. Adibidez, emakumeak probokatu zituela eta gizonek ezin zutela euren burua kontrolatu. Horrekin lotuta dago manada hitza orokortzea: gizonak animaliekin parekatzen dituen metafora bat da, eta berraktibatzen du ikasitako estereotipo bat, adierazten duena gizonek ezin dutela beraien instintu sexuala kontrolatu; argudio naturalizatzaile eta justifikatzailea da.

Justizia patriarkalaren sinbolo bihurtu da auzia. Nola ulertu dute epaileek indarkeria?

Espainiako Zigor Kodeak erasoa eta abusua bereizten ditu; bietan egon daiteke sarketa, baina desberdintasuna da erasoan indarkeria eta intimidazioa erabiltzen direla, eta abusuan ez. Epaia irakurtzean, egitateen atalean nabarmena da intimidazio eta izu egoera bat deskribatzen ari dela, baina amaieran bira egiten du, eta ondorioztatzen du han ez zela intimidaziorik egon. Ez da ulertzen nola iristen den ondorio horretara. Eta badago beste elementu interesgarri bat: delitu bakoitzak bere astungarriak ditu, eta erasoaren astungarrietako bat da taldean gertatzea; abusuaren kasuan ez dago halakorik, ulertzen delako batek baino gehiagok egitean zuzenean intimidazioa dagoela, eta, beraz, erasoa dela. Edonola ere, bereizketa hori ez dator bat gizartearen gehiengoak sexu erasoak ulertzeko duen moduarekin.

Zergatik iruditu zaio onartezina gizarteari?

Epaiaren ondoren, hiru emakumezko epailek gutun bat idatzi zuten horri buruz: pertsona askorentzat, abusua da boterea gehiegikeriaz erabiltzea, baina nolabait jardun legitimo batean kokatzen dute. Baina jende gehienak argi ikusi zuen kasu honetan ez zegoela gehiegikeria bat berez legitimoa zen harreman batean, baizik eta emakumearen askatasun sexualaren urraketa bat.

Hedabide gehienek ikuskizun gisa tratatu dute gaia. Zer mezu igorri dute indarkeria sexualaren inguruan?

Batetik, salbuespenezko kasu bat balitz bezala irudikatu zuten, eta, ondorioz, kasuarekin lotutako xehetasun pila bat esplotatu zituzten, nahiz eta informazioaren ikuspegitik ez zuten inolako erabilgarritasunik. Adibidez, askok fokua jarri zuten bortxaketa gertatu zen lekuan: nolakoa zen, neurriak, planoak... Baina ez ditugu detaile horiek behar jakiteko bortxaketa bat zer den eta horren aurrean posizio bat hartzeko. Zer lortu zuten horrekin? Barjolak dioenez, komunikabideetan eraso bat horrenbesteko xehetasunez berreraikitzen zaigunean, mezu bat bidaltzen ari zaigu egoera horretan egon gaitezkeen emakumeoi: «Kontuz, zuri ere pasa dakizuke»; eta horrekin batera: «Zure ardura da hori saihestea». Hau da, gure askatasuna mugatu behar dugula gure segurtasunaren izenean. Beste irakurketetako bat izan zen sexu erasoa bi aldeen arteko gatazka baten moduan irudikatzea; ematen zuen edozein posizio zela zilegi, futbol partida batean bezala. Debatea elikatzeko, hedabideek kazetaritza praktika onen eta legezkotasunaren mugak gainditu zituzten.

Hain justu, hori saihesteko erabaki zuten epaiketa ateak itxita egitea. Kontrako eragina izan zuen?

Erabaki hori hartu zen biktimaren intimitatea babestearren. Bazeuden erasoaren irudiak, eta zaila zen kazetariak barruan egonda irudiok edo horiei buruzko erreferentzia ez ateratzea. Erabaki hark alde txarrak izan zituen: informazio iturri bakarra ziren epaitegi barruan zeudenak, eta ez zegoen haien iritziak, bertsioak eta adierazpenak egiaztatzeko modurik. Halere, uste dut epaiketa irekia egin izanez gero biktimarentzat are okerragoa izango zela; garrantzitsua zen gutxieneko neurri batzuk hartzea haren intimitatea zaintzeko.

Beste kasu batzuetan, hedabideen tratamenduak lortu du izua zabaltzea. Oraingoan?

Uste dut baietz, nahiz eta sekulako ahaleginak egin diren kontrako diskurtsoak plazaratzeko. Alegia, gaur egun bost gizonekin parrandan dabilen inor ez da seguru sentituko. Horrela kontatu dizkiguten bortxaketa basatiak oso barneratuta dauzkagu txikitatik, gorputzak ikasi egiten dituelako lezio horiek: erregistratuta geratzen dira. Gainera, indarkeriaren inguruko diskurtso horrek badu tranpa bat: hainbeste hitz egin digute bortxaketa eredu horretaz -kalean, gauez, ezezagun batek harrapatuta, bortizkeria handiz...-, eta hain gutxi egunero askoz gehiago diren bortxaketez -etxean, lagun artean, parranda espazio seguruetan...-, eraso horien aurrean erreakzionatzeko tresnak falta zaizkigula.

]]>
<![CDATA[EHUk genero ikuspegia landuko du gradu guztietan, ikasgai baten bidez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/013/001/2019-05-05/ehuk_genero_ikuspegia_landuko_du_gradu_guztietan_ikasgai_baten_bidez.htm Sun, 05 May 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1946/013/001/2019-05-05/ehuk_genero_ikuspegia_landuko_du_gradu_guztietan_ikasgai_baten_bidez.htm
2019-2022 aldirako berdintasun plana onartu berri dute unibertsitatean. Berrikuntzaren, Gizarte Konpromisoaren eta Kulturgintzaren arloko errektoreorde Idoia Fernandez Fernandezek BERRIAri azaldu dionez, aurreko bi planen jarraipena da oraingoa: «Lehen biek balio izan dute berdintasunaren gaia unibertsitatearen agendan sartzeko, lehenengo sentsibilizazio fase bat egiteko eta egitura batzuk emateko —Berdintasun Zuzendaritza, teknikariak...—».

Oinarriak ezarrita, jauzi bat egin nahi izan dute hirugarren planarekin. Prestakuntzaren arloan, gainera, bazegoen zoru bat: «Aurreko bi planetan, irakasleei formakuntza ematen hasi ginen, hasieran presentzialki eta gero birtualki. Online ikastaroek arrakasta handia izan zuten, eta zabaldu egin genituen, gainerako langileentzat eta ikasleentzat —bi kredituren truke—». Bi urtean ia 1.700 pertsonak gainditu dute ikastaroa; datua ikusita, «beste pauso bat» emateko garaia dela ikusi du Fernandezek: «Ikasgai bihurtzea: ikasgai luzeago bat eskaini nahi dugu, sei kreditukoa».

Ikasgai hori gradu guztietan emango dute, baina edukia ezagutza eremu bakoitzera egokituta. «Adibidez: Osasuna eta Generoa izeneko ikasgai bat egongo da osasunaren arloko gradu guztietarako; medikuntzak, erizaintzak eta fisioterapiak ez dute asignatura propio bana izango, galdera komunak baitituzte». Hautazko ikasgaia izango da, tronkalak ezartzea baino prozedura errazagoa duelako: «Ez dira ikasketa planak aldatu behar; kasu horretan, berriz egin beharko litzateke graduak egiaztatzeko prozesu osoa, eta oso neketsua da. Hautazkoak unibertsitate barruan kudea daitezke, kanpoko akreditaziorik gabe».

Dena den, argitu du berariazko ikasgai baten egokitasunaren inguruko eztabaida ez dagoela itxita: «Berdintasuna zeharkako gai bat da, baina zeharkakotasuna oso irekia utziz gero, arriskua dago eremu batzuetara ez iristeko». EHUren aurrekariak ez dira txarrak, errektoreordeak azaldu duenez: «Duela pare bat urte, laugarren mailako ikasleei galdetu genien ea euren burua garatuta ikusten zuten genero ikuspegiarekin lotutako konpetentzietan, eta erantzun zuten nahiko trebatuta sentitzen zirela. Horrek adierazten du irakasleok gure eguneroko praktikan sartzen ditugula halako edukiak, baina seguru askoz gehiago agertzen dela giza zientzietan ingenieritzetan baino. Berariazko asignatura baten bidez, ziurtatu egingo dugu eskaintza homologatu bat denetan. Baina agian urte batzuk barru ez dugu ikasgai espezifikoki bat beharko, zeharkakotasunez hobeto ari garelako».

Irakaskuntzan ez ezik, gradu eta master amaierako lanen ebaluazioan ere txertatu nahi dute genero ikuspegia, baita ikerketan ere. «Baina horrek denbora gehiago eskatuko du», aitortu du Fernandezek. Edonola ere, askotariko neurriak jaso dituzte planean: andreen ekarpenak ikusgai egitea, hautaketa batzordeen eta epaimahaien osaera parekidea butzatzea, kontziliazio gida bat lantzea, lidergo eta aginte postuetara emakume gehiago heltzea, beste erakundeekin elkarlanean aritzea, hizkera inklusiboari buruzko material sorta bat prestatzea ikasle berrientzat...

Indarkeriari aurre egin

Baina, beste ezeren gainetik, Fernandezek nabarmendu du indarkeria matxistaren auziari erreparatu diotela. «Agintaldia hastean gabezia handiak ikusi genituen alor horretan. Iruditu zitzaigun salto handi bat egin behar genuela. Aurrez izandako kasu apurretan, galduta ibili ginen; tresna operatibo bat behar genuen unibertsitatean indarkeria kasuak saihesteko eta kudeatzeko».

Iazko ekainean aurkeztu zuten Genero Indarkerien aurkako Protokolo berria, baina hirugarren planaren barruan sartu dute. EHUko kideek unibertsitate barruan zein kanpoan paira ditzaketen bortxa matxistei aurre egiteko tresna da protokoloa. «Kasuak azkar detektatzeko eta esku hartzeko prozedura bat eman digu». Ia urtebetean 40 kasu baino gehiago azaleratu dira; Fernandezen ustez, protokoloa ondo funtzionatzen ari den seinale: «Lehen, indarkeria ezkutuan zegoen, eta jendeak bizi zuen kontu pribatu bat balitz bezala; orain argitara ateratzen da, laguntza eskaintzen dugu. Protokoloarekin, lortu dugu mundu guztia egotea jakinaren gainean eta adi, eta mugitzea erantzun bat emateko. Eta hori oso positiboa da: ezin dugu berdintasunaz hitz egin ez badugu mamu hori azaleratzen».]]>
<![CDATA[«Birgizarteratze» neurriak eskatu ditu Donostian hildako gaztearen amak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/011/001/2019-04-30/birgizarteratze_neurriak_eskatu_ditu_donostian_hildako_gaztearen_amak.htm Tue, 30 Apr 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1891/011/001/2019-04-30/birgizarteratze_neurriak_eskatu_ditu_donostian_hildako_gaztearen_amak.htm
Santi zuen izena hildako mutilak, eta 17 urte zituen. Donostiako Klub Nautikoaren ondoan —udaletxe parean— eraso zioten ostiral goizaldean, zigarreta batzuen harira; bi egun egin zituen oso larri, koman, eta igandean zendu zen. Ostiralean bertan, zazpi gizon atxilotu zituen Ertzaintzak, erasoarekin lotuta; 18 eta 25 urte artean dauzkate. Atxiloaldia luzatu zieten larunbatean, kameretako irudien eta bi lekukoren testigantzen zain baitzeuden ikerlariak.

Atzo deklaratu zuten atxilotuek epailearen aurrean. Haietako bat aske utzi zuen, behin-behineko neurriak ezarrita. Gainerako seiak behin-behinean espetxeratzeko eskatu zuen fiskalak; gazteen defentsa egiten ari diren abokatuek, berriz, baldintzapean aske uztea galdegin zuten. Lerro hauek idazteko orduan ez zegoen epailearen autoen berririk. Zabaldu zen sei horietako bat behintzat kartzelatzeko agindu zuela gauean.

Atxilotuetako batzuk atzerritarrak direla eta, mezu xenofoboak zabaldu dira azken egunotan sare sozialetan. Horien aurka mintzatu zen atzo Fatima Hacine-Bacha Garcia, hildako gaztearen ama, ETBrekin: «Ez gaude ados kolektibo baten inguruan zabaltzen ari diren gorroto ideiekin, hemen adina baliabide ez duten pertsonak errudun jotzearekin». Hacine-Bacha bera migratzaileen alaba da: «Nire aita aljeriarra da, eta nire ama euskalduna. Kultura askotako balioak ditugu gure familian. Ez dugu gorroto mezuetan sartu nahi, ez dute balio. Irainek gerra baino ez dute ekartzen». Semearen hilketak eragindako «inpaktu sozialak» hausnarketa bat ekarriko duela espero du: «Konponbide errealak bilatu behar dira eremu politikoan, gazteak birgizartera daitezen».

Hacine-Bacharen «eskuzabaltasuna» goratu zuen Eneko Goia alkateak: «Une hauetan beharrezkoa da gorrotoaren aurka bidali duen mezua. Portaeretan jarri behar da fokua, eta gogoeta egin behar dugu gizarte gisa». Emakumearekin bildu zen Goia atzo, arratsaldeko elkarretaratzea egin baino lehen. Udalak ostiralean bertan adierazi zuen erasoa «onartezina eta zentzugabea» zela. Kantabriako (Espainia) Reocin herrian ere bilkura egin zuten atzo; han bizi da mutilaren aita.

Beste bi borroka

Donostiakoa ez da azken egunotan dantzalekuen inguruetan gertatutako borroka bakarra. Bizkaian bi gertakari larri izan ziren larunbatean, Santurtzin eta Barakaldon. Bigarrenaren harira, epaileak 27 urteko gizon bat kartzelaratzea ebatzi zuen atzo, beste bati lesioak eragitea egotzita.]]>
<![CDATA[Hurbil, baina blokeatuta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1911/006/001/2019-04-26/hurbil_baina_blokeatuta.htm Fri, 26 Apr 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1911/006/001/2019-04-26/hurbil_baina_blokeatuta.htm
Eutanasiari buruzko eztabaida berpiztu egin zuen urte hasieran Portugaleteko (Bizkaia) Tellaetxea sendiaren eskaerak —martxoan zendu zen ama, ospitalean—. Ozendu egin du Larraitz Chamorrok ere; esklerosi anizkoitza duen andre bat da, Gipuzkoakoa, eta asteotan lehendik ere eutanasia eskatuz egindako aldarria berritu du. Carrascoren suizidioak, Espainiako Gorteetarako bozen atarian, lehen lerroan jarri du gaia, baina presente daramatza hainbat hilabete; izan ere, auzia legeztatzeko aukerak zein oztopoak izan ditu legealdiak. Iazko ekainetik eutanasia arautzeko lege proposamen bat dute Kongresuko alderdi politikoek mahai gainean. PSOEk aurkeztu zuen, eta PPk ez beste talde parlamentarioek onartu zuten tramiterako. Baina urrats gutxi egin ditu: Pablo Casadoren alderdiaren osoko zuzenketa atzera bota zuten urrian. Pedro Sanchez gobernuko presidenteak salatu du PPk eta Ciudadanosek ordutik blokeatua dutela egitasmoa, hemeretzi aldiz geldiarazi dutela.

Ez da legegintzaldian izandako proposamen bakarra, halere. Sozialisten testua Kongresuan erregistratu eta egun gutxira, halaber, Kataluniako Parlamentutik beste lege proposamen bat ere iritsi zen, eutanasia zigor kodetik kentzeko eskatuz. Horrez gain, Ciudadanosen ekimenez, heriotza duinaren inguruko lege bat onartu zuen Kongresuak 2017an —Senatuaren argi berdearen zain dago—, zaintza aringarriak bermatzeko asmoz. Eutanasiaz hitz egiten hasteko aurretiazko urrats gisara aurkeztu zuen Albert Riveraren alderdiak. Unidos Podemos ahalegindu zen zuzenketa bidez gaia txertatzen; atzera bota zioten, ordea. Aurrez ere, testu bat aurkeztu zuen koalizioak 2017an, bidea egitea lortu ez zuena.

Heriotza duinaren alde diharduten eragileek, oro har, begi onez ikusi dute sozialisten proposamena. Funtsean, eritasun larri eta sendaezin baten edo desgaitasun handien ondorioz «sufrimendu psikiko eta fisiko jasanezinak» dituztenei hiltzen laguntzeko prozedura arautzen du. Neurriak sostengu zabala lukeela esan izan du Maria Luisa Carcedo Osasun ministroak: «Hamar pertsonatik zortzi erregulazioaren alde daude; politikarien lana da horri erantzutea».

Legea onartzeko bidean egon daiteke. Badago horretarako modua: talde gehienek jaso dute eutanasia arautzea programetan. Propio aipatu dute PSOEk eta Unidas Podemosek, baita talde abertzaleek ere —tartean, EAJ—. Eskuinean dago desadostasuna: Ciudadanos alde dago, baina Voxek uste du bizitza defendatu behar dela «heriotza naturalera arte»; PPk ez du nahi zaintza aringarriez harago egiterik.]]>
<![CDATA[Greziako irletara abiatu da 'Aita Mari' erreskate ontzia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1916/012/001/2019-04-17/greziako_irletara_abiatu_da_aita_mari_erreskate_ontzia.htm Wed, 17 Apr 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1916/012/001/2019-04-17/greziako_irletara_abiatu_da_aita_mari_erreskate_ontzia.htm Aita Mari ontziak. Balear Uharteetatik (Herrialde Katalanak) Greziarantz abiatu zen atzo arratsaldean, Kios eta Lesbos irletara, laguntza humanitarioa eramatera. Izan ere, erreskate lanik ezingo duenez egin, «ospitale» gisa arituko da han, errefuxiatuei osasun arreta ematen.

Mediterraneoa zeharkatzean bizia arriskuan jartzen duten migratzaileei arta emateko prestatutako ontzia da Aita Mari; arrantza ontzi bat egokitu du Itsas Salbamendu Humanitarioa gobernuz kanpoko erakundeak, Eusko Jaurlaritzaren laguntzaz. Udan itsasoratzea zuten hasierako asmoa, baina Madrilek blokeatuta eduki du Pasaiko (Gipuzkoa) eta Bilboko portuetan, nabigatzea debekatuta, ontziak nazioarteko salbamendu araudia «urratzen» zuela argudiatuta.

Antzeko egoeran dago Open Arms ontzi katalana ere. Salbamendu lanetan ez, «pertsonen garraioan» arituko direla uste du Espainiako Gobernuak, erreskatatuko migratzaileak estatuko porturen batean lehorreratu beharko dituztela aurreikusita —Italiako, Maltako eta Libiako agintariek debekua ezarri baitiete halako ontziei—. Argudio horien aurka agertu izan dira Aita Mari-ko kideak. Batetik, ezin dutelako aurrez jakin nola jardungo duten itsasoan, eta, bestetik, uste dutelako Madrilen tesi horrek erreskate lanak «kriminalizatzen» dituela.

Egoera desblokeatzea lortzekotan izan ziren asteburuan: Coruñan (Galizia) eta Lisboan botikak eta bestelako materialak jaso ostean, Mediterraneorantz abiatu zen Aita Mari, Portugalgo Gobernuaren baimenarekin, baina Espainiakoak geratzea agindu zion, eta Mallorca inguruan izan da azken egunotan. Atzo jaso zuen Sustapen Ministerioaren baimena, eta Egeo itsasorantz abiatu zen. «Atzerapen ilogikoa» deitoratu zuten eskifaiako kideek.]]>
<![CDATA[«Transexualitateak genero arauen zurruntasuna adierazten du»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/012/001/2019-04-07/transexualitateak_genero_arauen_zurruntasuna_adierazten_du.htm Sun, 07 Apr 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1942/012/001/2019-04-07/transexualitateak_genero_arauen_zurruntasuna_adierazten_du.htm A la conquista del cuerpo equivocado (Okerreko gorputza konkistatzera). Trans gorputzei buruz aritzeko, bere haragitan sentitutako ezinegonaren jatorria bilatu du, eta okerreko gorputzaren ideia deseraiki. Euskal Herrian izan zen joan den astean, lan hori aurkezten.

Liburuko lehen esaldia: «Sentsazio arraro bat dut: gorputza lapurtu didate». Zertan datza gorputzarekiko ezinegon hori?

Batetik, urte askoan, gizon baten gorputza edukitzeko desioan, eta, bestetik, azken urteetan, daukadan gorputza ezin maitatzearen frustrazioan. Baina nire gorputzari ez zaio ezer gertatzen: ez dago txarto, ez dago gaixo... Trans pertsona askok sentitu dugu gure gorputza ez dela gurea; nola da posible? Gorputza lapurtu digute. Transexualitatearen auzian ondoen funtzionatzen duen diskurtsoa biologizista da —«arazoa biologikoa da; beraz, ez duzu agentziarik»—, eta nire gorputzari buruz ere mezu horiek jaso nituen. Askotan saiatu naiz nire gorputzarekin adiskidetzen, eta, azkenerako, neure buruari baimena eman diot pentsatzeko beste gorputz bat posible izan zitekeela, beste modu batean bizi nezakeela gorputz hauxe bera.

Nondik dator okerreko gorputzaren ideia?

Transexualitatearen inguruko teoria klasikoak esan digu trans pertsonon gorputza eta genero identitatea ez datozela bat, gure garapen biologikoan ustez izandako alterazio baten ondorioz; hau da, pertsona bat ar gorputz batean jaiotzen bada, berez izan behar du gizon identitatea. Denbora askoan, gorputza eta identitatea bat ez zetozenean, behartu egiten zen: adibidez, elektroshock bidez. Oraingo ereduan, berriz, gorputza identitaterantz mugitzen da. Medikuek aukera hori ematen digute, eta trans askok ontzat jo dute gorputz okerraren teoria, eta eskatu egiten dute gorputza aldatzeko. Neurri batean, perbertsoa da, zeren oso zail bilakatzen baitu gorputzen lapurrak seinalatzea: «Zuek eskatzen ari zarete eta!».

Horren arabera, ez al da arraroa hainbeste pertsonengan bat etortzea beren sexu ezaugarriak eta genero identitatea?

Oso arraroa. Doktrina eta presio asko dago hor. Jendea ez da konturatzen genero identitate bat duenik ere: gehienek ez dute pentsatzen halako gorputz bat dutela eta emakume edo gizon sentitzen direla... Espero ez den genero adierazpide bat dutenek baino ez dute horretaz hausnartzen.

Zer dakar okerreko gorputzaren ideia auzitan jartzeak?

Onartzea gorputz horrekin bizi zitekeela presio sozialik ez balego; eta hori nahiko urrun dago transexualitatearen inguruko diskurtso askotatik. Batzuek galdetzen dute ea uharte jendegabe batean trans izango nintzatekeen; bada, ez, noski. Niri generoan trantsitatzeko eta nire gorputza arbuiatzeko ideia bururatu zitzaidan, hain justu, nire gorputzaren zati batzuei esanahi jakin bat eman dien gizarte batean nengoelako. Beraz, kulturarekin zerikusia badu, zergatik ari gara jendearen gorputza aldatzen? Ni ez nago gorputza moldatzearen aurka, baina bai gure ezinegonaren konponbidea gorputza aldatzean datzala dioen diskurtsoaren aurka. Beste irtenbide batzuk daude, baina konplexuagoak dira.

Zeintzuk?

Binarismoa borrokatzea, generoaren inguruko iruditeria eta gorputzen normatibitatea aldatuz; eta balio maskulinoen eta femeninoen arteko desberdintasuna borrokatzea, ez baita berdin genero batera edo bestera trantsitatzea.

Hortaz, identitatearen aitortzaz gain, badago egiturazko auzi bat ere.

Lotuta daude biak. Batetik, sistema honek fikzio bat sortu behar du: gizonak eta emakumeak baino ez daude, eta bakoitza modu zehatz batean portatzen da. Eta bestetik, bien artean harreman hierarkiko bat eraiki du; gizonen eta emakumeen artean ez ezik, maskulinitatearen eta feminitatearen balioen artean ere. Sistema hori hondatzeko, bi dimentsioetan sartu behar da: ez du balio genero desberdintasuna kritikatzea eta logika binarioa mantentzea, eta ez du balio binarismoa kritikatzea baina desberdintasuna mantentzea.

Nola lagun dezake bestelako gorputzen —adibidez, lodien— egonezina aztertzeak?

Lehenik, identitarismoa baztertu behar genuke —eta ez soilik trans auzian—. Kezkatzen nau trans mugimenduak esateak transek bakarrik hitz egin dezaketela gai honen inguruan, esperientzia esanguratsu bat dutelako —horrek berekin dakarrelako errealitatea ulertzeko beste modu bat eta hitz egiteko zilegitasun bat—, eta horrekin kritiko direnak transfoboak direla. Ni ez nago ados. Nolabait ere, badago esperientziaren idealizazio bat, nahitaez ezagutza bat emango balu bezala; eta bai, trans izateak esperientzia bat ematen du, baina esperientzia hori modu askotara landu daiteke. Nire trans aktibismoan, trans ez diren gizon eta emakumeekin lan egin dut beti, eta ezagutza ikaragarria ekarri diote borroka honi. Hortaz, gai izan behar dugu ohartzeko norbere esperientziak ez digula esklusibotasunik ematen, eta elkartzeko gorputzarekiko beste esperientzia batzuk dituztenekin, ikuspegi identitariotik aztertzen ez badituzte. Iruditzen zait eztabaida ireki behar diegula feministei, gizarte eraldaketaren alde ari direnei, edo arauetatik kanpoko gorputz bat edukitzearen estigmaz hitz egin nahi dutenei.

Azken urteetan transexualitateak ikusgaitasun handia lortu du. Zergatik?

Nire ustez, gero eta trans adierazpide onargarriagoak daudelako. Zergatik izan da hain onartua haur transen gaia, kontuan hartuta zer onarpen sozial txikia duten emakume trans sexu langileek, adibidez? Trans existentziaren modu batzuk errazago egokitzen direlako araura. Ikusgaitasun olatu hori lotuta dago gizartea malgutzearekin, baina baita jendeak ez uste izatearekin ere esperientzia horiek arriskuan jarriko dutenik genero sistema.

Haurren transexualitatea aipatu duzu. Zer gertatzen da mutil batek dioenean neska bat dela?

Larridura eragiten du bere inguruan, eta, kezka egoera horretan, jendeak konponbideak bilatzen ditu. Eta, gaur egun, haur transexualitatearen errelatoa konponbide bat da haientzat; lehen ez zegoen halakorik. Nire ustez, errelato hori errelato bat izan beharko litzateke, baina ez bakarra; ez egia absolutua, baizik eta azalpen posible bat. Mutil batek esaten duenean neska dela, nire iritziz, egin beharrekoa ez da hainbeste literalki hartzea esan duena, baizik haren alboan egotea pentsatuz zergatik uste duen neska dela. Hori esaten ari ote da berarengandik etengabe portaera maskulinoak espero dituen mundu batean bizi delako?

Alegia, gerta daiteke mutil batek esatea neska dela panpinekin jolastu nahi duelako?

Bai, noski. Burmuinean alterazio bat daukala pentsatzeak baino zentzu handiagoa du horrek. Umeek ez dute adierazten genero trantsizioarekin lotutako desio bat, baizik eta identifikazio bat neska edo mutil izatearekin. Neska bati galdetzen badiozu zergatik den mutila, genero adierazpidearekin erantzungo dizu: «ile laburra daukat», «futbolean jolasten naiz»; baina ez du esaten mutil sentitzen denik, ez du sentimendu identitariorik. Izan ere, zer da andre sentitzea? Zer da gizon sentitzea? Ez daukagu adostasunik hor; identitate hori oso subjektiboa da: bakoitzak bere erara sentitzen du. Diskurtso feministak dio generoa ez dela berezkoa, ez dela biologikoa, baizik eraikuntza sozial bat. Beraz, kontraesan handia iruditzen zait esatea emakume identitatea ikasi egiten dela transen kasuan izan ezik, horrekin jaio direlako. Nolatan? Edo neska guztiak jaiotzen dira neska izateko berezko joerarekin, edo bat ere ez, baina soilik transak, ez.

Kritiko mintzatu izan zara haur transexualen guraso elkarte batzuen inguruan. Zergatik?

Generoaren ikuspegi esentzialista eta binarista hori bultzatu dutelako. Baina haien diskurtsoa hegemoniko bihurtu da, eta, ondorioz, egun ume horiek laguntzeko modu bakarra dago: onartzea neska trans bat dela; eta hori ikusten ez baduzu, haren eskubideak urratzen arituko zara. Ni ez naiz esaten ari ez denik neska trans bat, baizik eta beste bide batzuk jorratu beharko genituzkeela, neska trans bat ez izatearen aukera barnean hartuta —adibidez, mutil femenino bat izatea—. Agian ikuspegi irekiago bat emanda ere genero trantsizio bat egitea erabakiko du, eta ondo egongo da. Baina nondik egingo du? Iruditzen zait gaur egun oso ikuspegi esentzialistatik egiten dela. Eta ez da gauza bera trantsizioa egitea uste duzulako neska baten burmuina duzula, edo feminitatearekin identifikatzen zarelako, eta antzematen duzulako ez duzula beste aukerarik bi kasilletako bat hautatzea baino. Oso garrantzitsua da nola azaltzen diogun geure buruari zergatik garen transexualak, zeren hori oso lotuta egongo baita gure agentziarekin, gure ahalduntzearekin, eta gure gorputzarekiko harremanarekin.

Prozesu irekiago horrek eskatuko du ziurtasunik eza kudeatzen jakitea, ezta?

Bai, are gehiago transfobotzat jotzen denean denbora tarte bat hartzea haur hori laguntzeko. 4 urteko haur bati NA aldatzeak eta halako erabaki askok ez dute zerikusirik umeekin eta haien premiekin, baizik eta helduek generoaz egiten duten interpretazioarekin. Haurrekin gauzak hain presaka egiteak prozesua estutzen du maiz, eta iritzia aldatzeko aukerak desagerrarazten ditu.

Haurtzaroa baino konplexuagoa da nerabezaroa, aldaketa fisikoak hasten direlako. Nola jorratu garai hori?

Konplexuagoa da, baina, era berean, garai interesgarria da, errazago ulertzen delako nola diharduten presio sozialek: trans nerabe askok oso argi azaltzen dute trantsitatzen ari direla binarismoak bultzatuta. Nerabezaroak hausnartzeko aukera hori ematen du, baina estigma handiagoa dakar: gizarte bazterketa oldarkorragoa da, eta, ondorioz, jendeak konponbideak behar ditu bizirik irauteko, eta hor zailagoa da beste erritmo batzuk proposatzea. Haurtzaroa espazio magiko bat da: haurrek hegan egin dezakete, izan daitezke arratoi edo dragoi; beraz, neska eta mutil, biak aldi berean izan daitezke, edo ezer ez. Nerabezaroa gogorragoa da.

Liburuan diozu zure utopia ez dela transexual asko dituen mundu bat. Zergatik?

Nire utopian, jendeak ez du generoz aldatu behar zoriontsu izateko. Transexualitatea albiste txar bat da, genero arauen zurruntasuna adierazten duelako. Zergatik onartzen dugu pertsona batzuk hain deseroso egotea, bizirik irauteko operatibo hori guztia gauzatzeraino? Hori ez da nire mundu ideala. Jendeak nahi duen genero identitatea izan dezakeen mundu bat nahi dut nik.]]>
<![CDATA[Genero indarkeriaren biktima izaera egiaztatzeko irizpideak adostu dituzte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/012/001/2019-04-04/genero_indarkeriaren_biktima_izaera_egiaztatzeko_irizpideak_adostu_dituzte.htm Thu, 04 Apr 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1893/012/001/2019-04-04/genero_indarkeriaren_biktima_izaera_egiaztatzeko_irizpideak_adostu_dituzte.htm
Orain arte, bi modutara egiaztatu izan dute andreek tratu txarrak jasaten zituztela: epai baten bidez, edo fiskalaren txosten baten bidez —zantzuen berri ematen zuena—. Gobernuak abuztuan onartu zuen biktima izaera egiaztatzeko bide gehiago jartzea, salaketarik edo prozedura judizialik martxan ez duten kasuetarako. Izan ere, genero indarkeriaren biktimen %65ek ez dute euren egoera salatzen, 2015ean emakumeen aurkako indarkeriari buruz Madrilek eginiko makroinkestaren arabera.

Orain arte, ordea, neurri hori gauzatzeko prozedurak eta tresnak ez dituzte diseinatu. Funtsean, irizpideak bateratu dituzte, eta estatu osoan baliagarria izango den eredu bakar bat ezarri dute. Egiaztatze lan horretan, kontuan hartuko dituzte hainbat txosten, batik bat genero indarkeria jasaten duten andreentzako zerbitzu espezializatuetako adituek edo gizarte zerbitzuetakoek egindakoak. 2004ko lege organikoan jasotako lan eskubideak eta laguntzetarako sarbidea aitortuko dizkie andreoi egiaztagiri horrek.

Diru banaketa

Bestalde, indarkeria matxistaren aurkako estatu itunak agindutako ehun milioi euroak banatzeko irizpideak ere eztabaidagai izan dituzte bileran. Asmoa da diru hori biktimen arretarako zerbitzuak hobetzera bideratzea, baita sentsibilizazio kanpainak sustatzera eta koordinazio protokoloak hobetzera ere. Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak ez dute dirurik jasoko, finantzaketa sistema propioak dituztelako, baina ez dira bat etorri erabaki horrekin. Harreman Instituzionaletarako Nafarroako kontseilari Ana Ollok adierazi du estatu itunak emandakoa «ezohiko finantzaketa» dela, eta Nafarroak ere jaso behar lukeela. Antzera mintzatu da Izaskun Landaida Emakundeko zuzendaria: EAEk laguntzarik jaso behar lukeen aztertzeko eskatu dio biltzarrari.]]>
<![CDATA[«Sexu abusuen salaketak jasota geratu behar dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/007/001/2019-04-03/sexu_abusuen_salaketak_jasota_geratu_behar_dira.htm Wed, 03 Apr 2019 00:00:00 +0200 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1877/007/001/2019-04-03/sexu_abusuen_salaketak_jasota_geratu_behar_dira.htm
11 urte zituenean jasan zituen Berrak abusuak, 1967an; garai hartan Herrera auzoan zegoen ikastetxea, baina saihesbidea egiteko eraitsi egin zuten ondorengo hamarraldian, eta Bidebietan eraiki zuten eskola berria. Anaia Angel esaten zioten irakasle baten aurka jarri du salaketa Berrak: «Erlijioa ematen zigun, eta aitzakia horrekin, esaten zidan apaizen egoitzara joateko, nirekin hitz egin nahi zuelako. Han, hasten zitzaidan Elizaren mezuaz hitz egiten, eta bitartean, eskua sartzen. Mutiko guztiak galtzamotzetan ibiltzen ginen; eskua sartzen zidan galtza barrenean, barrabilak eta zakila ukitzen zizkidan, eta atzetik ere bizkarraldea ukitzen zidan, eta ipurmasailak».

Hamar bat aldiz gertatu zitzaion hori. «Askotan». Ikasturte batez izan zela uste du. Bat-batean eten zen: «Abesbatzaren entsegu batean, une batez bestaldera begiratu nuen, eta berak atzetik zaplazteko bat eman zidan, lurrera botatzeraino; oihuka hasi zitzaidan, kasu egin behar nuela. Geroztik gorrotoa hartu nion, neurrigabeko indarkeria haren ondorioz: haren ondotik ihes egiten nuen. Nirea hor bukatu zen, baina imajinatzen dut beste biktimaren bat bilatuko zuela».

Abusuak identifikatzen

Dena den, sexu abusuei geroago jarri zizkien izen-abizenak. Gogora ekarri du duela 50 urte ez zegoela sexu heziketarik: «Garai haiek ez ziren oraingoak. Adin harekin txorien eta katuen atzetik ibiltzen ginen; ez genekien ezer sexualitateaz, eta ez genuen ezer jakin 16 urte izan arte edo. Beraz, une hartan ez nuen sentitu sexu eraso bat egin zidanik. Salatzeko aukerarik ere ez zegoen, inola ere; eta etxean kontatzea ere, zail: irakasleak zigortu zintuela esanez gero, beste bi zaplazteko jasoko zenituen. Fraideak eta maisuak jaun eta jabe ziren».

14 urterekin hasi zen gertatutakoaz kontzientzia hartzen, eta 18rekin argi ikusi zuen. «Nik haren bila joan nahi nuen, jipoitu... baina lagun batek burutik kendu zidan ideia hori. Geroztik, hor izan dut oroitzapena, lokartuta». Bidegabekeria baten moduan gogoratzen ditu abusuak, ez trauma gisa: «Ez nuke esango kalte handia egin didatenik, baina ez dakit nolakoa izango nintzatekeen hori gertatu izan ez balitzait».

Azkenaldian, ordea, ingurukoei kontatzen hasi zaie: «Hedabideetan hainbeste kasu azaldu direnean, tak etortzen zait burura: 'Ni ere bai'. Eta une batetik aurrera, ez naiz isildu. Igual telebistan kasu bat atera edo gaia norbaitek aipatu, eta ingurukoei esaten nien niri ere gertatu zitzaidala».

Atzo hedabideen aurrean eman zuen lekukotza: ETBn jakinarazi zuen, eta BERRIArekin mintzatu zen gero. Aurpegia erakustea erabaki du, ezaguna delako inguruan. Errenterian (Gipuzkoa) bizi da egun, eta ibilbide oparoa du bertako euskalgintzan, kulturan eta irakaskuntzan. «Espero dut jende gehiagok salatzea, eta konturatzea zein injustizia egin duten haiekin umeak zirenean. Eta herrian ezagutzen nautenez, agian norbait hurbilduko zait esanez berari ere gertatu zaiola».

Eskolan, berririk ez

La Sallekoengana, hala ere, ez da joan; izatez, Berrak ez daki abusuak egin zizkion irakaslea bizirik dagoen. Eta ikastetxeak ere ez. Bertako iturriek BERRIAri adierazi diotenez, hedabideen bitartez izan dute salaketaren berri, eta ez daukate ia informaziorik; beraz, ezin izan dute apaiza identifikatu. Gogora ekarri dute abusuen inguruko protokolo bat dutela martxan, eta beren webgunean ere salaketak jartzeko espazio bat jarri dutela. «Gure gain hartuko dugu dagokigun ardura».]]>
<![CDATA[«Proposamen antikapitalistaren abangoardian dago feminismoa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/010/001/2019-03-31/proposamen_antikapitalistaren_abangoardian_dago_feminismoa.htm Sun, 31 Mar 2019 00:00:00 +0100 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1909/010/001/2019-03-31/proposamen_antikapitalistaren_abangoardian_dago_feminismoa.htm Feminism for the 99%. A manifesto (%99rentzako feminismoa. Manifestu bat). Madrilen izan zen Fraser joan den astean, Reina Sofia museoak eta Medialab Prado topaguneak antolatutako hitzaldi sorta batean.

Zertan datza %99rentzako feminismoa?

Mugimendu feministaren norabidea aldatzeko proposamen bat da. Azken urteetan hedabideetan nabarmendu den feminismoa liberala izan da, nolabaiteko feminismo enpresarial bat, emakumeen %10i bideratua: hezkuntza maila handiena dutenak, baliabide ekonomikoak dituztenak, batez ere zuriak edo etnia nagusikoak direnak... Emakume horiek enpresen hierarkian gora egin dezaten, diskriminazio batzuk ezabatzean zentratzen da feminismo mota hori, baina oso gutxi egin du egoera horretan ez dauden emakumeen alde, hau da, pobreen, langileen, migratzaileen alde. Oraintxe bertan, krisi handi batean dago gizartea, kapitalismo neoliberalaren krisian, eta jendea norabide berrien bila dabil; beraz, feminismo molde berri bat sortzeko garaia da: ezkerreko feminismo bat, emakumeen gehiengoaren egoerak eta premiak erdigunean jarriko dituena, eta ez %1ena edo %10ena.

Zerk batzen du %99ko jendea: sexuak, klaseak, arrazak...?

Ez gauza bakar batek. %99rentzako feminismoa gizadiarentzat da; beraz, horren barruan daude haurrak eta gizonak ere. Dugun ezaugarri komun nagusia ez da hainbeste egiturazko posizio berean gaudela, baizik eta etsai bera dugula: finantza kapitalismoa eta neoliberalismoa. Arerio hori gure bizimodua suntsitzen ari da, demokrazia hondatzen, planeta txikitzen... Baina krisia ez dago soilik politikan, ekonomian edo ingurumenean: erreprodukzio sozialeko krisi sakon bat eragiten ari da, ezerezten ari delako zaintza modu guztiak, normalean sistema ekonomiko ofizialetik kanpo egon direnak, eta emakumeen lan gisa identifikatu direnak. Arazo horien guztien oinarian neoliberalismoa dagoela azaldu dugu liburuan; beraz, oposizio bateratu bat koalizio berri baterako oinarria izan daiteke.

AEBetan, milaka emakume atera dira kalera Donald Trumpen aurka, baina, era berean, milaka emakumek eman zioten botoa; Hillary Clintoni baino gehiagok. Zer gertatu da andre horiekin?

Emakume zurien %53k bozkatu zuten Trumpen alde, baina ez zuen koloreko emakumeen gehiengoa irabazi. Andre zuriek, gizonek bezala, aldaketa handi bat nahi zuten, eta Trumpek aldaketa ordezkatzen zuen; Hillary Clintonek, ordea, jarraitutasuna. Gai hori oraindik ez dago oso ondo aztertuta, baina andre horiek hainbat elkarrizketatan adierazi dute ez zeudela ados Trumpek kanpainan emakumeez esandako gauza izugarriekin, baina erabaki zutela gainerako proposamenak garrantzitsuagoak zirela. Ez dira tuntunak, badakite Trump misogino bat dela, baina, balantzan, pentsatu zuten eurentzat presidente hobea izango zela Clinton baino, eta ulergarria da, hain justu, Clintonek ordezkatzen zuelako Wall Street, Silicon Valey eta finantza kapitalismoaren feminismo enpresariala, langile klasearentzat suntsitzailea izan dena —eta langile klaseko andreez ari gara—.

Eta nola txerta daitezke Trumpen aldeko horiek %99an?

Betiko errepublikanoak —sekula demokraten alde bozkatuko ez dutenak— albo batera utzita, interesgarria da aztertzea Trumpi garaipena eman zioten hiru estatuetako 8,5 milioi pertsonak Bernie Sanders bozkatu zutela demokraten primarietan —eta 2008an eta 2012an, Obama—, eta hark galtzean egin zutela Trumpen alde. Horrek erakusten du ez direla arrazista amorratuak, baizik gauza diferenteak probatzen ari direla. Nire sentsazioa da oso egoera aldakorrean gaudela: Frantzian, egun batean Melenchoni emango diote botoa, eta hurrengoan Le Peni.

Politika likidoa, nolabait?

Horixe. Baina, era berean, iruditzen zait irekitasun handiko une batean gaudela, eta horregatik sustatu dugu %99rentzako feminismoaren ideia: hutsune eta kaos abagune horretan ezkerreko feminismoa alternatiba gisa eskaintzen badugu, jende hori irabazteko aukera bat izan dezakegu, zerbait diferentea eta erradikala nahi dutelako. Estrategia politikoaren ikuspegitik, bi haustura behar ditugu. Batetik, langile klaseko boto emaileak eskuineko alderdietatik apartatu behar ditugu —eta emantzipazio mugimenduek identifikatu behar dute eskuin muturraren aldeko botoen jatorria miseria dela—. Eta bestetik, progresistak feminismo enpresarialetik urrundu behar ditugu. Zeren feminismo horrek ospe txarra eman baitio feminismoari: elitismoarekin eta indibidualismoarekin lotu gaitu.

Feminismoa alderdi politiko bat izan al daiteke?

Herrialde batzuetan badituzte alderdi feministak, baina ez da oso ohikoa, eta esango nuke AEBetan ez litzatekeela estrategia on bat izango. Uste dut garrantzitsuagoa dela lan egitea irekien dauden alderdiekin, ez bakarrik genero gaietara, baizik eta ekologismora, demokraziara... Baina bide hori bi aldeetara egin behar da: feminismoak ere irekita egon behar du besteen eskaeretara. Askotariko mugimenduen arteko gurutzatze bat behar da: %99 ordezkatzen duten guztiak elkarrekin aritu behar dira, euren aldarriak nola uztartu pentsatu behar dute.

Feminismoak ezingo du hori guztia bakarrik egin, beraz?

Ez, ezingo du berak bakarrik, baina feminismorik gabe ezingo da ezer onik gertatu.

Nola erakar daiteke jendea feminismo antikapitalistara, kontsumoak zoriona agintzen duen gizarte honetan?

Egia da kontsumoak horrelako mezuak bidaltzen dituela, baina nire esperientzia da jendeak ez duela hainbeste arreta jartzen hor, ikusten badu kontratu soziala ez dela betetzen ari eta gure seme-alabak gu baino okerrago biziko direla. Hori da langile klasearen kezka: oinarrizkoagoa. Beraz, ondo eta segurtasunez bizitzeko aukera eskaini behar diegu; mundu hori zehatz eta posible bihurtu behar dugu. Ideia horrek babes handia lor dezake: hor elkartuko gara %99koak.

Azken hamarkadetan, identitate eta klase politiken arteko gatazka aztertu duzu, besteak beste. Nola ikusten duzu egun eztabaida hori?

Eztabaida horiek nahiko akademikoak ziren, eta uste dut orain beste une batean gaudela, larrialdi egoera batean. Gainera, iruditzen zait klasea versus identitatea debatea desagertzen ari dela, neurri batean klasearen inguruko ideia aldatzen ari garelako. Uste genuen klase politikek soilik eragiten zietela fabriketan lan egiten zuten gizon zuriei, emazteak etxean zituztenak, eta sindikatuak sortzen zituztenak soldata handiagoak jaso eta familiak mantendu ahal izateko. Baina kontua da langile klasea askoz zabalagoa dela: etxekoandre horiek ere badira —soldatarik jaso ez arren—, eta lan merkatuan dauden emakumeak, ez soilik fabriketan, baizik eta zerbitzuetan, eskoletan, zaintzan, nekazaritzan, bulegoetan, gizarte zibilean... Ideia horren barruan daude migratzaileak ere, langabeak, prekarioak... Alegia, klasea ez dagokio soilik kapitalaren eta enpleguaren arteko erlazioari; ekonomia ofizialetik kanpo dauden gainerako harremanekin ere lotuta dago.

Dena den, oraindik badago feminismoa identitate auziarekin soilik lotzen duenik...

Beti haserretu nau horrek. Genero menderakuntza gainditzeko borroka bat da feminismoa, eta menderakuntza hori kapitalismoaren egiturazko ezaugarri bat da, klase esplotazioa den bezala. %99rentzako feminismoari buruz irakurrita, argi geratzen da ez duela zentzurik galdetzea ea auzia identitateari edo klaseari dagokion; noski, feminismoa klase borroka bat da, baina beste klase borroka molde bat.

Eta nola lagun dezake %99rentzako feminismoaren ideiak gatazka hori gainditzen?

Kapitalismoa sistema ekonomiko bat baino gehiago da: ordena sozial instituzionalizatu bat da, mundua antolatzeko modu bat. Kapitalismoa ulertzeko modu tradizionalak klase menderakuntza jarri du erdigunean, baina uste dut ikuspegi mugatua dela egungo krisia ulertzeko, besteak beste, ontzat jotzen duelako kapitalismoak ekonomia gisa definitu duena, eta kanpoan uzten duelako erreprodukzio soziala, hau da, ekonomia kapitalista posible egiten duten harreman eta prozesu sozial guztiak. Kapitalismoaren inguruko ikuspegi zabalago baten arabera, egiturazko beste menderakuntza batzuk ere badaude, hainbat banaketa instituzionalizatutan oinarritzen delako sistema: produkzioa-erreprodukzioa, ekonomia-politika, gizakiak-natura... Bereizketa horiek berezkoak ditu kapitalismoak. Emakumeen zapalkuntza ez zuen kapitalismoak asmatu, baina bai instituzionalizatu, lana sexuaren arabera banatuz.

Beraz, erreprodukzio sozialak kapitalismoan duen zentraltasuna ulertu ondoren, ezingo dugu klasea berdin ikusi: klase borrokak barnean ditu erreprodukzio sozialaren inguruko borrokak, hala nola, osasunaren unibertsalizazioa, hezkuntza publikoa, ingurumena edo etxebizitza eskubidea. Egun, erreprodukzio sozialaren eremu hori da borroka politikoaren abangoardia. Gizartearentzat funtsezkoa den zaintza lan hori presio handia jasaten ari da, eta lehertu egin da: bestelako gizarte baten aldeko borrokaren lidergoa hartu du. Olatu feminista berria proposamen antikapitalistaren abangoardian dago.

Hain justu, Euskal Herrian zaintzarekin lotutako lan gatazka esanguratsuak izaten ari dira azken urteetan: zahar etxeetako langileak, etxez etxekoak... Nola ulertu behar dira gatazka horiek? Eta nola konpondu?

Gai hori gizarte kapitalistetako egiturazko kontraesan bat da, eta hala aitortu behar da. Kapitalismoak bereizi egin zuen produkzioa pertsonen zaintzatik, eremu guztiz desberdinak balira bezala tratatu zituen, eta erreprodukzio lanaren gain utzi zuen etekinak ematen zituen sektorea sostengatzea, baina ez zuen pagatu nahi izan lan horren truke. Doan edo oso gutxi ordainduta jasotzen bada, gizarteak ez du lan hori baloratuko; neurri batean, emakumeen lana delako, eta ematen duelako ez duela kualifikaziorik eskatzen, baina pertsonak artatzeak gaitasun ugari eskatzen ditu, batez ere zaharrak direnean edo gaixo daudenean. Beraz, kapitalismoak ez daki nola lotu produkzioa eta erreprodukzioa; beti tratatu du erreprodukzioa bigarren mailakotzat, garrantzi gutxikotzat, produkzioaren eremura egokitu beharko balitz bezala. Gu aldaketa erabateko bat eskatzen ari gara. Gizarte postkapitalista bat imajinatzen hasi behar dugu, erreprodukzioa erdigunean izango duena.

Martxoaren 8ko grebek galdera dezente eragin dituzte gizonen artean. Zein rol izan behar dute gizonek orain?

Gizonek grebak egin izan dituztenean, andreek babestu egin dituzte, piketeetan parte hartuz, grebalarientzako jana kozinatuz... Beraz, zergatik dauzkate hainbeste zalantza alderantziz denean? Gizonek sostengatu beharko gintuzkete. Izan ere, feminismoa ez dago ugalketa organoetan, baizik eta ideietan, uste izatean gizartean genero menderakuntza dagoela eta hori aldatu egin behar dela. Gizon asko bat datoz ideia horrekin; agian ez dute interpretaziorik sofistikatuena, baina ikas dezakete. Ez dut uste gure mugimenduaren lidergoa hartu behar dutenik, baina zergatik ezin dute parte hartu, babestu eta ikasi? Izan ere, %99rentzako feminismoa ez da gizonen aurkakoa, baizik eta kapitalismoaren aurkakoa: gizonak eta emakumeak elkarren aurka jartzen dituen sistemaren aurka.]]>
<![CDATA[«Euskararen aukera uzten digute, espainiera nagusi mantentzen delako»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/010/001/2019-03-24/euskararen_aukera_uzten_digute_espainiera_nagusi_mantentzen_delako.htm Sun, 24 Mar 2019 00:00:00 +0100 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1946/010/001/2019-03-24/euskararen_aukera_uzten_digute_espainiera_nagusi_mantentzen_delako.htm
Zuk esana da: «Elebidun nahiz eleaniztun izan gaitezke norbanakoak, baina gizartea, ez». Zer esan nahi duzu horrekin?

Bakarka, pertsonok aukera eta indar handiak dauzkagu gauza askotarako, eta zenbait herrik hori aprobetxatzen dute txikitatik beren haurrak eleaniztunak izan daitezen: gero eta azkarrago hasi, orduan eta hizkuntza gehiago ikas daitezke, eta hobeto. Bakarka bai, baina ez dago gizarte eleaniztunik mundu osoan. Normalean, estatuek hizkuntza ofizial bat izaten dute, eta bi dituztenean, ez dago haien arteko orekarik; ez dago horren eredurik munduan. Kanadan, adibidez, lehenik estatu osoan zegoen ingelesa, eta, frantses hiztunak ez zeudenez konforme, elebitasuna ezarri zuten, bakoitzak aukera zezan; baina ingelesa indartsuagoa zenez, gailentzen joan zen, eta frantsesa, ahultzen. Elebitasun hark ez zuenez balio, egungo eredua hartu zuten: parte bat frankofonoa eta beste bat anglofonoa, baina biak elebakarrak.

Horren arabera, euskarak estatu bat behar al du?

Nik uste dut baietz. Politika da bide inportanteena denok euskalduntzeko. Instituzioetatik kanpo, gizartean lan handia egin da gurean, baina hortik bakarrik oso nekeza da hizkuntza bat mantentzea. Egiazko bultzada nabaritzeko, maila altuenetan egiten denak garrantzi handiagoa izango du.

Zure belaunaldiak beldurra igaro zuen eskolan euskaraz hitz egiteagatik, baina Euskal Herriko hainbat eremutan, oraingo gazteek ziurtzat dute euskara eskolan ikasi ahal izatea. Lorpen horiek ekarri dute euskararen alde borrokatzeko grina murriztea?

Neurri batean, miraria da nola indartu den euskara. Baina hori da euskararen historia: debekatu, eta gero berpiztu, debekatu, berpiztu... Azken berpiztea 1960-1970eko urteetan hasi zen, eta ordutik hazten ari gara, baina oraindik denek ez dakite euskaraz. Borrokatzeko grina ere galtzen eta berpizten joaten da; oraingo egoeran esango nuke bietatik dagoela. Azken urteetan, adibidez, egitasmo mordoa sortu da erabilera sustatzeko. Zeren ez baita soilik jakitea:hizkuntza bat erabiltzen ez bada, jakitea ez da handitzen. Horregatik ere, euskaldun askok diglosiara jotzen dugu: gauza bat ez zaigunean euskaraz ateratzen, erdarara pasatzen gara. Espainieraz ari bazara, hori ez zaizu gertatzen.

Ibilbide akademikoan pisu handia du ingelesak: ikerketak hizkuntza horretan argitaratzea gehiago saritzen da. Zer eragin du horrek euskaran?

Nik uste dut ingelesa erabiltzea ondo dagoela, hemengo gizarteari buruzko ikerketak munduan zabaldu nahi badira. Horren alde nago, baina ez zait ondo iruditzen hori bakarrik egitea: euskaraz egin beharko litzateke egiten dena baino gehiago. Eta batzuetan espainieraz argitaratzea ere ez dut gaizki ikusten: Espainian ere izan dezaten irakurtzeko eta ikasteko aukera, jakin beharko luketelako dakitena baino gehiago. Baina, oro har, pertsonak eleaniztunak izatearen aldekoa naiz, zeren horrek kentzen baitio elebakartasuna espainierari: bestela, espainiera da hizkuntza nagusia; euskararen aukera uzten digute, ikusten dutelako espainiera nagusi mantentzen dela.

Psikosoziolinguistikan aitzindaria izan zinen. Zer lotura dute psikologiak eta soziolinguistikak?

Handia. Psikologiak gehienbat pertsona aztertzen du, baina ez soilik pertsona bere bakartasunean, zeren pertsonak izaki sozialak baitira: gizartean zer egiten dugun, zer ematen eta hartzen dugun, zer harreman dugun... Eta soziologiak aztertzen du gizartea, eta hor pertsonak nola kokatzen diren. Bi diziplinek dituzte maila komun batzuk —norbanakoa, taldekoa, politikoa...—, eta bien artean gertatzen da espiral moduko bat: pertsonek gaitasun ia amaigabea dugu aldatzeko, etengabe egiten dugulako jaso, eta jasotzen dugunetik gauza batzuk gordetzen ditugulako; harreman guztien ondoren dago norbere buruaren garapen bat, eta horrekin itzultzen gara berriro gizartera. Eta gizartea ere aldatzen joaten da pertsonek euren harremanetan hartu eta ematen dutenaren arabera. Hor sartzen da hizkuntza: oso garrantzitsua da harremanetarako. Nolakoak lirateke gure erlazioak hizkuntzarik gabe?

Harremanak desberdinak dira hizkuntzaren arabera? Alegia, bi pertsonaren arteko harremana bestelakoa izan daiteke gaztelaniaz izan ala euskaraz izan?

Parentesi bat: hemen esaten da gaztelania, baina espainiera da. Gaztelania edo castellano esatea inperialismoa disimulatzeko beste modu bat da; ni horren kontra nago erabat, ez dut behin ere erabiltzen gaztelania. Eta galderari erantzunez: bai, gerta daiteke harremanak diferenteak izatea hizkuntzaren arabera. Niri pentsatzea bera oso desberdina zait espainieraz egiten dudanean edo euskaraz egiten dudanean. Hizkuntzak badakar karga bat.

Euskaraldiak sortu dituen eztabaidak psikosoziolinguistikarekin lotuta daude. Zein da aktibazioaren giltza? Zergatik erabakitzen du pertsona batek euskara erabili nahi duela?

Batetik, ezagutza maila bat eduki behar da. Eta gero, prozesu psikologiko batzuk daude tartean —jarrera, motibazioa, lortuko duzuna ona edo txarra izango den pertzepzioa...—, eta horien ondorio dira portaerak. Erlazioekin pertsonek irabazi egin nahi dute; ez dituzu portaera batzuk egiten galtzeko, baina galtzeko arriskuan zaudenean, orduan beste hizkuntzara pasatzen zara, zure autonomia galtzen duzu besteei jarraitzeko... Geure burua beti ari da erabakitzen, norbere identitatearen arabera.

Aktibazioaren aldeko mezu horrek zein muga du?

Euskaraldiak eraginak sor ditzake bai prozesu psikologikoetan, bai portaeretan. Batetik, jarrera positiboa dutenengana helarazi behar da mezua, gero portaerak euskararen erabilerara eramateko; eta besteekin ere lan egin behar da, prozesu negatiboak aldatzeko, eta portaerak euskararentzat positiboagoak izateko. Horregatik da inportantea zein mezu ematen den, nolako leloak jartzen diren... [Ahobizi txapa ukituz] Hau sortu denez gero, ez dut kentzen, kalean beti eramaten dut. Asko gustatu zait lehen hitza euskaraz egiteko mezua, dakitenak martxan jartzen dituelako. Hala ere, batzuetan nekeza da, baita Donostian ere, hiri euskaldunena den arren: Parte Zaharreko tabernetan, orain urte batzuk denek zekiten euskaraz, baina orain, ez.

Zer gertatzen da elkarrizketa elebidunekin?

Baditut lagun batzuk ulertzen dutenak baina ez direnak kapaz hitz egiteko; nik euskaraz egiten diet, eta haiek espainieraz erantzun. Esaten diet pixkanaka-pixkanaka egin beharko lituzketela lantxo batzuk, gauza batzuk ikasteko. Adibidez, denda batean, euskaraz ez egin arren, gutxienez jakin behar lituzkete hogei bat hitz: agurrak, «handiago-txikiago», prezioak... Hor gertutasun bat egongo da, gutxienez euskararekiko esfortzu bat ikusiko delako.

Baina zergatik kostatzen da halakoetan euskarari eustea?

Ohiturek indar handia dute. Izan ere, ohiturek aukera ematen dute gauzak egiteko oso gutxi pentsatuz, lan gutxiago eginez; ekonomikoagoak dira. Horregatik egin behar da hainbeste lan ohiturak aldatzeko. Eta sozialki, ohiturak espainieraren aldekoak dira: euskaldunak elkartzen garenean ere erraz jotzen dugu espainierara, baina, halere, zerbaitek laguntzen bagaitu euskarara pasatzera, pasatzen gara.

Azken ikerketa soziolinguistikoek erakutsi dute euskaldunen soslaia aldatzen ari dela: ezagutza hazten ari da, baina etxean ikasi ordez eskolan ikasten dute gehiagok, eta zailtasunak ageri dira erabileran. Bidegurutze horretan, zein da giltzarria?

Egiteko beste modu batzuk sortzea. Badaude estrategia batzuk; adibidez, lehenbiziko hitza euskaraz egitea, eta ulertzen dutenekin euskaraz egitea; zailtasunak izan arren, gauzak errepikatuz, ulermenean lagunduz, irakatsiz, sarituz... Baina egin egin behar da: egiten den horrek indar askoz handiagoa dauka ikusten edo aditzen denak baino, zeren egitea baita pentsatzearen, jarrerak edukitzearen eta erabakiak hartzearen ondorio.

Eta gobernuek zer egin behar dute, zure ustez?

Hasteko, instituzioetan euskaldunak eduki. Gizartean altuen daudenak eraginkortasun handiagoa daukate baxuago daudenak baino. Diputatuek, alkateek, zinegotziek, denek euskara erabiliko balute, bultzada handia litzateke erabileran. Baina orain hauteskundeetara aurkeztu direnen artean, euskaraz dakitenak baino gehiago dira ez dakitenak. Donostian bertan, Ernesto Gascok [PSE-EE] alkate izan nahi du euskaraz jakin gabe; nik bi aldiz entzun diot esaten ea zertarako ikasiko duen euskara denek ulertzen badiote espainieraz, denbora galtzea litzatekeela. Hor mantentzen da, eta alkate izan nahi du. Nik hori salatzen dut: politikan eta administrazioan, hau da, eremu publikoan dabilen jendeak ez badaki euskaraz, zer? Ez al da ofiziala euskara? Ofiziala da, eta horrek esan nahi du funtzio publikoan derrigorra dela; hori da ofizialtasunaren definizioa mundu osoan. Zergatik ez da hemen aplikatzen? Bizitza pribatuan, norbere nahien araberakoa da, bakoitzak aukeratzen du, baina funtzio publikoan —hezkuntzan, unibertsitatean, osasunean...— derrigorrezkoa da biak jakitea. Beraz, politikariak hasi behar lirateke ikasten gutxieneko bat.

Baina horrelakoak esaten dituen norbaitek ez du ikasi nahi, ezta ulertzeko mailan ere.

Hor dago nahiaren garrantzia. Ez dute nahi, batetik, lan bat delako, esfortzu bat; eta bestetik, pentsatzen dutelako dauden bezala oso ondo daudela, azken batean, haiek Espainian daudelako, eta Espainiaren alde egiten dutelako. Uste dute horrela lagundu egiten dutela besteek ere euskara utzi eta espainierara errazago pasatzeko.

Euskararen iraupena bermatuta dagoela uste duzu?

Dagoen bezala, oraindik ez. Aurrerapausoak badaude, baina, nire ustez, gure bilakaera oso motela da, ezagutzan zein erabileran. Dakigunok gehiago erabiliko bagenu, ez dakitenak errazago egongo lirateke ikastera bultzatuta. Bestela, zertarako ikasi, zertarako hartu lan hori, ondo bizi badira espainiera erabiltzeko eragozpenik eta mugarik gabe?

1983tik Manuel Lekuona saria jaso duen laugarren emakumea zara...

Emakume gutxiegi, bai. Orain dela urte batzuk eskutitz bat idatzi nuen Eusko Ikaskuntzara, galdetuz ea zergatik beti gizonezkoek jasotzen zituzten sariak, eta nik ezagutzen nituela hainbat andre asko zekitenak eta asko egiten zutenak. Erantzunik ere ez nuen jaso, eta ondoren berriz ere gizonak saritu zituzten. Orain zergatik emakume bat? Ez dakit, agian feminismoak pentsarazi die badaudela andreak ere hor aritu direnak?

Orain bada ikerketa ildo bat, emakumeen eta euskararen arteko harremanaren ingurukoa. Zergatik erabiltzen dute emakumeek gehiago euskara?

Soziologian ikusi da andreak orain gutxira arte gehiago egon direla etxean, eta etxeetan errazagoa izan dela euskara mantentzea eta indartzea, etxetik kanpo baino. Orain, emakume asko etxetik kanpo ari dira lanean, baina barruan daramate haiek eta euren amek egindakoa euskararen alde. Ohiturak asko egiten baitu: zein moldetan bizi izan zaren. Orain gutxira arte errazagoa izan da andreek gizonek baino gehiago jakitea euskaraz, zeren eskolara gizonak joaten baitziren batez ere, baina han euskararik ez zegoen.]]>
<![CDATA[«Euskaraldiaren eraginkortasuna aldatuko da leku batetik bestera»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/007/001/2019-03-14/euskaraldiaren_eraginkortasuna_aldatuko_da_leku_batetik_bestera.htm Thu, 14 Mar 2019 00:00:00 +0100 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1874/007/001/2019-03-14/euskaraldiaren_eraginkortasuna_aldatuko_da_leku_batetik_bestera.htm
Zein da Euskaraldiaren inguruko ikerketaren helburua?

Helburu nagusia da ikustea Euskaraldiak eraginik izan duen herritarren hizkuntza ohiturak aldatzean, beti ere euskararen alde, eta horrek denboran bilakaerarik izan duen edo mantendu den. Horrek aukera emango digu ikusteko halako ekimenetan zeintzuk diren gako inportanteenak, zer kontuan hartu edo errepikatu behar litzatekeen ondorengo ariketetan.

Bi galdetegi egin dituzue: lehena, Euskaraldia baino lehen, eta bigarrena, amaitutakoan. Ondoriorik atera duzue horietatik?

Ikusten ari gara izena eman zutenen eta galdetegiei erantzun dietenen proportzioak mantentzen ari direla. Hau da, askoz emakume gehiagok eman zuten izena, asko Bizkaikoak eta Gipuzkoakoak, eta galdetegietan ere proportzio horiek mantendu dira. Normala denez, galdetegi batetik bestera parte hartzea jaitsi da, baina oraingoan indar egin nahi dugu. 32.000 pertsonak erantzun dute orain arte, eta zifra hori mantendu nahi genuke, oso lagin ona delako datu fidagarriak ateratzeko.

Zergatik da garrantzitsua hirugarren galdetegia betetzea?

Ezinbestekoa da Euskaraldiak benetan zer eragin izan duen ikusteko. Lehenengo bien emaitzak aztertuta, bakarrik ikusiko genuke Euskaraldiak zein inpaktu izan duen 11 egun horietan, baina hirugarren honek luzerako ikuspegia ematen digu: adierazten digu ea 11 egunek denboran eragin duten. Lasarte-Orian [Gipuzkoa] egindako ariketan nabarmen ikusi zen baietz, egun gutxi batzuetako saiakera batek eragina zuela hiru hilabete geroago. Hori jakiteko gakoa hirugarren galdetegia da.

Lasarteko ariketa aipatu duzu. Erreferentzia izango da?

Lasarteko egitasmotik batez ere metodologia hartu dugu eredu gisa. Erreferentzia bat da, joera bat erakusten duelako: halako ariketa bat egin eta gero erabilera igo egiten dela, eta gero denboran mantentzen dela, nahiz eta pixka bat jaitsi. Joera hori berrestea bai, baina ezin dugu espero izan Lasarteko datuak ateratzea Euskal Herri mailako ikerketa batean, ingurune soziolinguistiko oso desberdinak daudelako.

Oraindik ahobizi eta belarriprest txapak ikusten dira kalean. Zer adierazten du horrek?

Seinale ona da. Txapa erabiltzeak berak ekarri du zerbait positiboa. Ikerketa kualitatiboan sartzen ari gara orain, eta, adibidez, belarriprestek nabaritu dute ausardia lehen hitzak euskaraz egiteko, jendeak erraz identifikatzen dituelako, eta zailtasunekin aritu arren, pazientzia dutelako haiekin.

Lurraldeka alde handiak espero dituzue?

Gune soziolinguistikoaren arabera, segur aski: Oiartzun eta Irun artean desberdintasun handiak egongo dira, nahiz eta biak Gipuzkoa izan. Eraginkortasuna eta zailtasuna aldatuko da leku batetik bestera, desberdina izango da.]]>
<![CDATA[Jaurlaritzak erreparaziorako eskubidea aitortu nahi die bortxa matxistaren biktimei]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/002/001/2019-03-12/jaurlaritzak_erreparaziorako_eskubidea_aitortu_nahi_die_bortxa_matxistaren_biktimei.htm Tue, 12 Mar 2019 00:00:00 +0100 Maite Asensio Lozano https://www.berria.eus/paperekoa/1920/002/001/2019-03-12/jaurlaritzak_erreparaziorako_eskubidea_aitortu_nahi_die_bortxa_matxistaren_biktimei.htm
Eusko Legebiltzarrak 2005ean onartu zuen Emakumeen eta Gizonen Berdintasunerako Legea, eta hura eguneratzeko eta nazioarteko araudietara egokitzeko beharra antzeman du Emakundek. Legea aldatzeko prozesuan, zirriborroan ekarpenak jasotzeko epea irekiko du gaur Eusko Jaurlaritzak, apirilaren 12ra arte. Hona indarkeria matxistaren arloko berrikuntza nagusiak:

DEFINIZIOA

«Euskal botere publikoek emakumeen kontrako indarkeria matxistarik gabeko bizitza bat bermatu behar dute». Diskurtso handinahia du bortxa matxistari buruzko kapituluak, lehen puntutik bertatik. Bortizkeria «giza eskubideen urraketatzat» definitu du, «andreen kontrako ezberdintasunaren eta diskriminazioaren adierazpen» gisa, «egintzaz zein omisioz» egin daitekeena, «bitarteko fisiko, psikologiko edo ekonomikoez», eta «kalte fisikoa, psikologikoa, sexuala, ekonomikoa edo ondarearekin lotutakoa» ekar dezakeena.

Indarkeria matxistatzat jotzen diren jardunak edo bortizkeria gertatzen den eremuak ere zabaldu ditu testuak. Bikotekideek edo bikotekide ohiek egindako tratu txarrez gain, familia barrukoak, bortxa sexuala, feminizidioa, emakumeen eta nesken salerosketa, sexu esplotazioa, andreen genitalen mutilazioa, ezkontza behartuak eta «estatuak gauzatutako edo toleratutako indarkeria» ere bortxa matxistatzat hartuko ditu Jaurlaritzak. Horrek berekin ekarriko du bortizkeria molde horiek guztiak jasan dituzten andreek eskatu eta erabili ahal izatea legeak dakartzan baliabideak eta zerbitzuak; gainera, ezingo zaie baldintza gisa ezarri erasotzaileen aurkako salaketa aurkeztea. Biktimatzat joko ditu, halaber, indarkeria gauzatzen den inguruan bizi direnak, bortxak «zuzenean eragin badiezaieke».

ESPARRUA

Istanbulgo Hitzarmenera egokitu nahi du legeak, eta, hark adierazi bezala, indarkeria matxistaren aurkako jarduna berdintasun politiken barruan kokatu du testuak. Bortizkeriaren aurkako erantzunak «ikuspegi sistemikoa, integrala eta integratua» izan behar duela adierazi du, eta, ildo horretan, printzipio batzuk ezarri ditu: giza eskubideen errespetua, genero harremanen ulermena, emakumeen ahalduntzea... Haur eta nerabeen interes gorena ere oinarri gisa jarri du.

Halaber, erantzuna «koordinatua eta eraginkorra» izan dadin, erakunde publikoen artean lankidetzarako bideak jorratu beharraz mintzo da testua: «Erkidego osorako homogeneoak izango diren jarduketa irizpideak eta protokoloak finkatuko dira».

BIKTIMEN ARRETA

«Indarkeria matxistaren biktima orok lehentasunezko arreta, integrala, doakoa eta kalitatekoa jasotzeko duen eskubidea bermatu behar dute euskal administrazio publikoek», dio zirriborroak. Horrek berekin ekarriko du biktimek informazioa jasotzea «ulertzen duten hizkuntza batean», eta segurtasunarekin, ekonomiarekin, bizitokiarekin edota hezkuntzarekin lotutako beharrizanak artatzea. Osasunaren alorrean, biktimen egoera fisikoaren eta mentalaren jarraipena egin beharko du Osakidetzak, «guztiz sendatu arte, beren egoera administratiboa edozein izanik ere». Intersekzionalitatea kontuan hartu beharra ere jaso du.

JUSTIZIA ETA POLIZIA

Bortxaren biktimekin diharduten langile guztiak trebatzeko premia jaso du testuak, baina arreta berezia jarri du justizia administraziokoengan. Prestakuntzaz gain, epaitegiak «baliabide pertsonal eta materialez» hornitzea ere jaso du, besteak beste, peritu proba psikologikoak egin eta bortxa egiaztatu ahal izateko.

Emakumeen birbiktimizazioa saihestu beharra ere nabarmentzen du testuak. Hala, arreta polizialaren eremuan, esku hartzeak ez errepikatzeko neurriak ezarriko dituzte, eta polizia etxeetan «espazio fisiko egokiak» prestatuko dituzte, biktimak erasotzaileengandik bereizteko.

ERREPARAZIOA

Bortxa matxistaren biktimek «erreparazioa jasotzeko eskubidea» dutela dio zirriborroak: arretak horretara bideratuta egon behar du. Erakundeek neurriak hartuko dituzte egia aitortzeko -ekitaldi publikoen bidez, adibidez-, ez errepikatzea bermatzeko -«arreta kaltegilearengan jarriz»-, eta biktimen berreskuratze osoa ahalbidetzeko, arretarako baliabide publikoen bidez. Gainera, kalte-ordain ekonomikoa jaso ahalko dute andreek.

Mugimendu feminista, grebaz: «Jauzi kualitatiboa egin du aldarrikapenak» ]]>