<![CDATA[Maite Larburu | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 22 Oct 2019 11:01:07 +0200 hourly 1 <![CDATA[Maite Larburu | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Azkena-edo]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/038/001/2019-06-23/azkena_edo.htm Sun, 23 Jun 2019 00:00:00 +0200 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/1956/038/001/2019-06-23/azkena_edo.htm K L I K !
Hartu nezeserra-labana-ordezko sokak-pasaportea-lepokoa-kargadorea-liburua-aspirinak-ogitartekoa...
Dena prest?
Aurrera!».
Zenbat aldiz eduki ote dut zurrunbilo hau guztia -eta aspergarriki haratago- kaskezurrean... zenbat etxe, hotel-gela utzi ote ditut atzean... eta zenbat gauza ahaztu ote zaizkit maindire artean (ni neroni ere bai batzuetan)!
Nire modura handik-hona-hemendik-hara dabilen lagunak eman zidan aholkurik erabilgarriena igande batean: «Hainbeste urte bidaiariren ostean, behin, zeraz ohartu nintzen: beti ahaztuko zaidala zerbait nonbait. Hori onartu eta jakinda, galtzeak ez dit hainbesteko minik ematen».
Ez baita erraza maleta baten barruan bizitzea. Horretan maisu direnei obserbazio luze-estukoak eginda, gauza bat edo beste ikasten da, hala ere. Ez, ez; behaketa biktimak ez dira exekutiboak, nire moduko musikari nomadak, azafata, pilotu eta hegazti errariak. Horiei trikimailuren bat edo beste lapurtu izan diet. Baina badira eboluzio goreneko beste izaki zenbait; maleta barruan bizi diren zera-bizidun jakintsu eta praktikoak: barraskiloak.
Batetik, begiak aurpegitik kendu eta buruko antena gainean jarri zituzten aspaldian, lepoa mugitu ere egin gabe alde posible guztietara so egin ahal izateko. Bestetik, maleta gurpildun anitzaren asmakuntzari muzin egin eta gurpila bera bihurtu zuten maleta. Maleta, etxe. Eta gorputza, garraio bide bakar. Hiru gauza, gauza batean. Genero eta tolerantzia kontuetan ere, aurretik doazkigu: barraskilo batzuk hermafroditak dira (libidoaren uztarri astun hori ezkerkada dotore batez konponduaz: zapla!). Hermafroditismoa besarkatu ez duten barraskilo espezieek, berriz, libre eta bakean, haien harreman fisiko harrigarrien ikuskizunak oparitzen dizkigute, basoan, belardian, parkean.
Inoiz ikusi al dituzue bi barraskilo poliki - p o l i k i - P O L I K I korapilatzen?
Gauza eder eta sentsualagorik...
Azken hau da barraskiloengandik nahiko nukeen gauzarik desiragarriena: abiadura motela. P O L I K I T A S U N A. Mantso-mantso ibiltzearen kontu hori.
Hara egia borobila (karakol mirikolaren maleta bezainbeste): badoana, eta denok ari gara etengabe joaten, zerbaitetik urruntzen ari da; ala? Harkaitz Canoren Fakirraren ahotsa nobelako pertsonaia batek zera dio: «Beti ari gara separatzen».
Inspirazio-katapulta sortu zidan esaldi horrek (eta liburuko beste askok!): «baina... honengandik urruntzen ari naizenean, ez al naiz horrengana gerturatzen ari? Beraz, beti ari gara separatzen eta beti elkartzen?».
Puntu-ibai-emakume batetik separatzen ari dena beste puntu-itsaso-gizon batera hurbiltzen ari da. Eta oraindik miragarriagoa dena: norbaitengandik urruntzen ari garenean, norbait berberarengana hurbiltzen ari garela, beste modu batean! Agian ez fisikoki edota era agerikoan; baina bai beste modu ikusezin infinitu eta misteriotsuetan: oroimenaren makrame galaktikoa ehunduz, esaterako.
Puntuen artekoa da bertsoa; noten artekoa, musika, eta dantzari finlandiar batek atzo esan zidan bezala: «Hatz artean duzun espazio bakoitza, dantza egiteko taula bat da».
Barraskilo maiteak badaki hori guztia. Horregatik pasatzen du hainbeeeeeeeste denbora urruntzen eta beste haaaaaainbeste gerturatzen. Aio esateko denbora behar delako. Baita egunon esateko prest egoteko ere. Eta azken batean, bidean hain poliiiiiiki ibiltzeak, den-den-denari (belar izpi, katakume, urdaiazpiko puska eta adokinei) kaixo eta agur era duinean esateko denbora ematen duelako.
Nik barraskilo itxurako burmuin bat nahi dut.
Buru barruko tenpo geldoak arreta zorrozteko astia eman diezadan.
Elkartze-banatze prozesua edertzeko (bizitzeko!) horixe behar baita: arreta eta mimoa.
Euskaraz, ez dugu zertan hitz berri bat asmatu kaixo-agurraren dantza adierazteko; elkarbanatu iruditzen zait zeregin horretarako magikoena.
Elkartzea banatzea da, banatzea, elkartzea.
Orain hau horrela idatzita zera bururatu zait: karakolek euskaraz egiten ote duten. Barraskiloa ote zaren zu, hau irakurtzen ari zaren hori. Hala bada -baita ez bada ere-, jakizu zurekin elkarbanatzea mundiala dela. Eta hala izan dela orain arterainoko nire artikulu guztietan. Eskergarriak direla idatzi ditudanei buruz esan dizkidazunak. Eta asko ikasi dudala.
Hau da nire azkena, lagun.
Elkarbanatzen jarrai dezagula!
Geratzen zaizkidan 125 karaktereak barraskilo eran irakurtzeko eskatu nahi dizut orain:
I Z A N Z A I T E Z Z O R I O N T S U B I D E A N !]]>
<![CDATA[Musikari esnobaren bira eskuliburua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/031/001/2019-05-26/musikari_esnobaren_bira_eskuliburua.htm Sun, 26 May 2019 00:00:00 +0200 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/1956/031/001/2019-05-26/musikari_esnobaren_bira_eskuliburua.htm
1. Labana zorrotz bat.
2. Entzungailuak (soinu-ezabatzaile funtzioa badute hobe).
3. Tapoiak.
4. Xaboi lehorra (lokarri luze bat, pintzak).
5. Patin gurpildun maleta arina.
6. Tenis pilota bat (edo bi).
7. Yoga tapiza.
8. Tigre ukendua.
9. Intsentsu kaxatxo bat.
10. Kandela bat.
11. Kamamila.
12. Fruitu lehorrak, pikuak eta miso zopa deshidratatu zorrotxoak.

1. Noizbait gosaldu duzu hotel batean? Saiatu zara muesliari botatzeko madari bat aizto kamuts horiekin zatitzen? Kiwia zuritzen? Bada horretarako eraman behar da labana. (Hori bai, maleta check in-ean txekeatu eta bertan sartu, bestela aireportutako seguritatekoek lapurtuko dizute).

2. Hegazkinean zoazela musika entzun nahi baduzu, motorraren brum-brum-ak zaildu egiten du entzute hori. Kaskoen noise cancelling botoia sakatuta zarata deuseztatu eta isiltasun uharte bat sortzen dute zure inguruan, musika entzun ala ez, burbuila ixil batean sar zintezen.

Bidaiari profesionalen bizi-kalitatea hobetu zuen aurkikuntza ttikia izan zen hau... esan dut hasieran, gida-liburu hau esnobentzat dela!

3. Hoteletan lo egiteko ezinbestekoak.

4. Kulero garbiak bukatu zaizkizunean (atzo bertan), garbitu eta dutxa barruan zintzilik jartzeko.

5. Erdi Aroko herri baten lur adokin-karratuduna (Hernaniko plaza, adibidez) maletarekin zeharkatzea gauza nekeza da... baina skate board gurpil arinak dituen maletak asko errazten du lan hori.

6. Orduak eta orduak trenean eseririk pasatzen ari zarela, irakurri, musika entzun, BERRIAko artikulua idatzi bitartean, ezarri tenis pilota bizkarra eta eserlekuaren artean eta mugimendu leunez masajeatu zeure gorputza. Ez dakit hala zutabe hobeak idaztea lortzen denez, baina bi gauza aldi berean egiten eta denbora galtzen ari ez zaren itxaropena sortzen zaizu (zerbait probetxuzkoa egitea eta ahalik eta goizen iristea dira bidaiariaren obsesioak).

7. Aireportuek, maleta arrastaka eramateak eta errepertorio musikal ezinezkoek sortu dituzten min fisikoei iraun bizitzeko, goizean ariketa parea egitea gomendagarria da (psikologikoekiko ez dago erremediorik).

8. Yogarako denborarik ez dagoenean, adibidez goizeko 04:00etan tren geltokira joan behar duzulako, tigre ukendu txinatarrak lepoko minak arintzen ditu, espres!

9. Hotel geletan, sarri, zure aurretik bertan bizi izan den animaliaren usaina ezabatzeko. Zure territorioa markatzeko!

10. Kandela batek pertsona batek adina bero askatzen omen du. Ez dakit nork esan zidan hori. Horregatik, hotel-gau bakarti eta beldurgarrietan, kandela bat pizteak beste norbaitekin zauden irudipena sortzen du... zuk nahi duzunarekin, gainera. (Ez ahaztu lo hartu aurretik itzaltzeaz!).

11. Tripako mina da etxetik kanpo etengabe afaldu eta bazkaltzearen ondorio. Biretako mila kamei aurre egiteko, kamamila!

12. Fruitu lehor, piku eta miso zopatxoaren erreskatea mundiala da (gauean berandu hotelera iritsi eta goseak ala hotzak erasotzen dizutenetan).

HOTELEKO GELARA IRITSITAKOAN

1. Leihotik kanpora begiratu.
2. Leihoa ireki (ahal bada).
3. Burkoak eskuztatu.
4. Maindireak altxa eta koltxoiari so egin.

1. Autopista bat dago.

2. Leihoa ezin da ireki.

Hau hoteletan gero eta gehiago ikusten den fenomenoa da. Zure segurtasunagatik omen. Erori ez zaitezen. Nahi gabe ala nahita (suizidioa esaten zaio azken honi). Eta energia kostuak gutxitzearren. Bai onbera dela hotel jabegoa!

3. Alemanian zaude eta burkoak formagabe-bigunak dira. Hau arazo handia da buru desestrukturatua dugunontzat (ni). Teoria bat besterik ez da hau... baina alemaniar almoadak hain bigunak izatea haien buru-egitura zurrunagatik dela uste dut. Burmuina nolabaiteko kaos ala askatasun gainean deskantsatu behar dutela iruditzen zait. Nire kasuan, kontrakoa da behar dudana: dispertsioa des-dispertsatu.

ERREMEDIOA: toalla bat doblatu eta burko azpian ezarri.

4. Koltxoiak orban ttiki marroixkak baditu, egin ihes gela horretatik derrepente! Zimitzen afari izan nahi ez baduzu behintzat (ez, txintxeak ez ziren gerra garaian desagertu, eta bai, Europan badaude).

ZURE GELAK AURREKO PUNTU HORIEK GUZTIAK BETETZEN BADITU:

Jaitsi lehenbailehen harreraraino (beste musikari kideak baina bizkorrago) eta eskatu gela berria. Hori, bai, onartu behar den zerbait badago: gela guztiek izango dutela gustuko izango ez zaizun zerbait. Zerbait sakrifikatu beharra dago beti... eta kasu honetan, norbait ere bai.

A, eta ez ahaztu gauean izerdi patsetan esnatu nahi ez baduzu, koltxoia ez zikintzeko ezartzen diren plastikozko estalkia kentzeaz (aitak noizbait emandako urrezko gomendioa da hau).

Goraintziak Holiday Express Inn batetik.]]>
<![CDATA[Mirarien egunerokotasuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/033/001/2019-04-28/mirarien_egunerokotasuna.htm Sun, 28 Apr 2019 00:00:00 +0200 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/1956/033/001/2019-04-28/mirarien_egunerokotasuna.htm Ez da benetakoa.
Baina itsasoa da, egia bera.
Iratzargailua.
Ordua.
Denbora gauza konkretutzat hartzea.
Hitz hau idatzi, eta zuk, esan nahi duena ulertzea. Zure niniek hau eta HaU eta hAU-ren arteko desberdintasunak erregistratu eta interpretaziorik gabeko mezu elektriko bat burmuinera bidaltzea.
Elektrizitatea bizkarrezurrean gora eta behera ibiltzea.
Bizkarrezur elektrikoa edukitzea.
Eta Trafikoa.
Oraintxe trafikoaren hotsa entzun, eta entzute horretaz ohartzea.
Ala ez.
Baina hala ere entzutea.
Ohea.
Maindirearen azalaren azal goxo izatea.
Burkoak, amak amaren hatzekin josiriko burko kotoizkoak, ilea ukitzea.
(Amaren eskuek ilea ukitzea da hori).
Ama.
Amaren mintzetik sortua izatea. Amaren mintz berbera zarela ahaztea. Ama zure ohea izan zela pentsatzea.
Gaur goizean, ohea zure ama izatea.
Eskuari maindirea altxatzeko agindu gabe agindu eta eskuak obeditzea. Ohean eseri nahi eta eseri ahal izatea.
Jaikitzea, baldosen hotza oinazpietan sentitzea. Sentitzea.
Komunera joan eta pixa egitea, hustea.
Bonba sakatu eta pixa desagertzea! Ta-ra!
Hasperen egin, birikak airez bete, eta bapo geratzea. Airea.
Oxigenoa.
Sukaldeko argiz beteriko sukaldea.
Eta aulki hutsez.
Eta beste garai batean bertan bizi izan zirenen keinuen ausentziaz. Mamu haien imintzio ezabatuez konturatu, eta une batez, mundu honetan eta bestean egotea. Sukaldetik irten gabe.
Sukaldeak ni, zu eta zuei guztiei leku egitea. Ezagutu ere egin gabe.
Sukaldeak, batez ere, kafea maizter izatea. Eta kafe txigortzailea. Kanilari bueltak eman eta ura irtetea. Ur hotza ala beroa. Aukeraketa bat egitea. Gasaren giltza irekitzea. Sua, segundo bateko txinpartaren ondorioz agertzea. Inork ikusi gabe, su berbera begietako errainuetan... bat, bi, hirugarren aldiz piztea.
Baporea paretetan zehar hedatzea. Usaina usaintzea. Kafe aleen artean sartu duzun kardamomoaz jabetzea. Lagunak Indiatik, eskuei, oinei, hegazkinei esker ekarririko kardamomo aletxoaren zukua irenstea. Kafea dastatzea. Liburu bat ireki eta orri arrunt batean ondorengo guztia gorderik dagoenaz ohartzea: mendeetan zehar gizakion komunitateak sortuak dituen esamolde, hizkuntza, esanahi, ñabardura, letra, abezedario, paper, enkuadernazio teknika, teknologia-nanologia-historiologia, papera izandako zuhaitzen eskuzabaltasunogi, idazlearen ordenagailu piezak batu zituen haurraren azkazal puxka, liburua ekarri zuen errepideen existentzia, idazle baten irudimena, irudimen hori piztu zuen pertsonarena eta bestearena eta bestearena eta bestearena eta zerrendako laugarren irudimen-eragilearen minbizia sendatu zuen medikuaren trebezia...
Telefonoa hartu eta dei bat egin. Piiii, piiii, piiii... eta bai? Hainbeste maite duzun hori oraindik ere hor egotea. Zemuz, mattia? aditzea. Erantzutea. Ahots horren presentzia eta ederraz ohiturik egotea. Birikaren azpian eta urdailaren gainean zerbait hedatzea. Kilima bat. Berotasuna.
Arrain batek bihotza aire burbuila batez inguratzea.
Maitasuna.
Eta eguraldi txarra madarikatzea. Eguraldiari errua bota ahal izatea! Eguraldiaren gu guztiokiko pazientzia?
Hamar minutuz berriketa absurdoan aritzea, telefonoa eskegitzea. Klik. Telefonoaaaaa!
Beste batekin distantzian hitz egin ahal izateaaaaa!!!
Zure aurpegia ispiluan ikusi eta ez harritzea. Zu zarela jakitea. Bi begi, sudurra, ahoa, hortzak, mihia, ezpainak, burua estaltzen duen ilea... hori guztia objektu alientzat ez hartzea.
Urez loa frexkatzea.
Ikusten dezu goizean... kantatzea.
KAN TA TZE A.
Kulero garbiak jantzita eskailerak jaitsi eta estropezurik ez egitea (kuleroekin batez ere).
Eurien milioika esku ttikiez laztandua izatea.
Euriak eskuak dituela esan zuena poeta bat izan zela ez jakitea.
Eta oraintxe bertan, hau guztia dibagazio bihurtzen zaidan unean bertan, hegazkin baten barnean egotea. Pasaiako portua zerutik ikustea. Zuk, nik Pasaia zerutik ikusten dudanaren berri izatea.
Denboran eta espazioan aurrera eta atzera egitea. Gogoak eman ahala.
Adibidez, gogoratuaz, nire leihoko kaktusa, arantzez beterik dagoela. Gogor-gogorrak, milaka arantza buelta guztian; goian eta behean.
Baina fuksia koloreko lorez eginiko koroa,leun-leun-leun egiten dakiela.
Eta badakiela nola.
Eta badakiela noiz.
Rose is a rose is a rose is a rose.
Mirari mirari bat da mirari bat da mirari bat da mirari.
Zergatik baina zergai-zergai-zergaitik ahazten zait, honi guztiari eskerrak ematea.]]>
<![CDATA[Zuzenaz, zezenaz eta izan zenaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/039/001/2019-03-31/zuzenaz_zezenaz_eta_izan_zenaz.htm Sun, 31 Mar 2019 00:00:00 +0100 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/1957/039/001/2019-03-31/zuzenaz_zezenaz_eta_izan_zenaz.htm Nola jakin noiz, nola, zer.
Asmatu ote duzun.
Eskuan gorderik daramazun hazia behar zuen belardi eremu zehatzean askatzea bezain erraza da:
oso zaila.
Kreatibitatea lantzea (musikagintzan, irakaskuntzan, gozogintzan, edozertan!), batzuetan, lan pila bat egitea da. Zuzenketak, zuzenketak... zezenketak? Zure buruak ringera salto egiten du.
Besteetan, jolasa.
Eta bi horien artean zabiltzala (eta ibiltzeari uzten diozunetan), batzuetan, zerbaitekin jartzen zara harremanetan. Zerbait, deituko diot, ez baitakit zer den. Isiltasun handi bat, distira itsutzaile bat.
Dena eta denak ahazten dituzu; batez ere, zeure burua.
Badakizue zer den. Bai, denok bizi izan dugu hori. Adibide bat jarriko dut: nire ilobei ipuinak kontatzen nizkienean, bazen behin... hasten nintzen... eta orduan, orduantxe, haien begietan ikusten nuen, zera hori. Nire hitzak entzuten ari ziren, nioena beraien modura ulertuaz... nirekin zeuden.
Eta aldi berean, ez zeuden.
Munduan erabat.
Baina mundutik kanpo.
Bi horien artean, zehazki non ez dakit.
Baina bitxi bat aurkitzen duzu. Zure patrikan. Ez du inork hor sartu, denona baita. Hari buruzko pista ugari utzi dituzte zu baino lehenago bizi izan direnek. Haur batek ipuina entzutean hegan egiteko berezko duen gaitasuna, ipuina sortzen duenak hegan eginarazteko duen ahalmen besterenezina. Hegan egitea, lurra utzi beharrik gabe.
Eta hegaldi horretan, erantzunak aurkitu baino, zerbaitetaz ohartzen zara. Zerbait oso-oso garrantzitsua da, ezin zaizu ahaztu, melodia bihurtu nahi duzu, marrazki, irudi, hitz!
Eta saiatzen zara, baina emaitza benetako hego batzuen kopia mekaniko bat besterik ez da izango.
Hegoak ez, eta egoak sortzen zaizkizu gainera, gehienetan.
Eta badira urrezko zenbait, besoetan lumak dituzten izaki batzuek... ukitzen zaituztenetan (ez dute zertan bizirik egon!) lumak kutsatzen dizkizutenak. Bolada txiki baterako bada ere.
Ondoren, zerbait plazaratzen duzunean, kontzertu-hitzaldi-bankete bat ematen duzunean, hori guztia azaldu-erreproduzitu egin behar duzu. Baita galderak egiten dizkizutenetan ere. Eguneroko igogailuetako hitz eta pitzetan. Eta gehienetan, nire gaurko kasu honetan bezala, inork ezertxo ere eskatu ez didanetan.
Ez ote naiz neure burua zuritzeko ariketa hipokrita bat besterik egiten ari?
Oso zaila egiten baitzait ondoegi ulertzen ez dudan prozesu bat azaltzea.
Eta gertuegi dago gainera...
Ez ote zara zerorri, momentu batez izan zinena, erakutsi behar duzuna?
Joana da.
Saiatu zara behintzat, hor dago emaitza:
Liburu bat da.
Porrusalda goxo bat.
Besteak entzun nahi ez duen komentario mingarri bat.
Kantu txar bat.
Saiatu besterik ez dago.
Ala isilik geratu, ezer galdetu, sortu, erantzun baino lehen, momentutxo batez, itxoin. Zerbait esateko duzun ala ez zeure buruari galdetu, besteari zerbait eskaini baino lehen. Edota ezer egin aurretik, ikuslea ere noizbait izan zarenaz ohartu eta haren lekura salto egin.
Brain pickings deitzen den Internet atarian aurkitu nuen ondorengo hau. Maria Popovak idatzia da:
Artista izatea errekonozimendu eta balio artistikoaren arteko amildegian bizitzea da, inoiz jakin gabe batean, bestean ala bietan eroriko zaren,
ala ilunperik zurrunenean.
Artistaren arazo eternala da hau, ikuslegoaren gustu aldakorrak gutxi baitaki lan bati denboraren iragateak nola eragingo dion, pieza bat urteen buruan edertasun eta egiaren ontzi bilakatuko ote den ala ahanzturaren putzuan jausiko.
Adibide ugari ezagutzen ditugu: indiferentziaz harrera egin zitzaien zenbat lan sartzen dira urteekin artelan kontsideratzen direnen atetik? Eta behin diamantezko atari hori zeharkatuta, ez al dira kultuko objektu bihurtu eta ia-pornografikoki denen ahotatik sartu irtena egiten hasi?
Ospeak itsututako kultura honetan, berehalako onarpen beharraren panikoak bultzatuta, sarri, lan kreatibo moduan hasitakoak, EGOaren gratfikazioaren moilan noraezean galduta amaitzen du: koroatxo imitazioak diren, like, txio, birtxio eta salduenen zerrendetan, alegia. Benetako balio artistiko eta bizitza-luzeera bermatzen duen ezertatik erabat deskonektatuta.
Nola bizi liteke artista, orduan, lan batek mundura sortzean sufritzen duen ziurgabetasun sakratu eta beldurgarri horrekin, eta sormenarekin jarraitu?
Horixe da W. S. Merwin poeta estatubatuarrak haren gaztetako idazkera mentore izan zenari eskainitako poema zoragarriaren gaia. Olerki honek Berryman du izena, 1944. urtean Princeton-eko unibertsitatean idazketa kreatibo programa sortu zuen gizonak bezalaxe.
... zer esan zidan kontatuko dizut
gerra osteko urteetan
ordu hartan
bigarren gerrate mundiala
esaten zitzaion
artean irakurtzen hasia besterik ez nintzen
eta esan nion
nola egon ziur idazten duzunak
onetik batere baduen
eta esan zuen ezin duzu
Ezin duzu, ez zara inoiz ziur egongo
idatzi zenuena ona ote zen
jakin gabe hiltzen zara
seguru egon nahi baduzu, ez idatzi.
1. Idatzi
2. Ez idatzi
Hori da kontua?
Honaino behintzat, lehenbizikoa izan da.
Hemendik aurrera...]]>
<![CDATA[Hemengoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/032/001/2019-03-03/hemengoa.htm Sun, 03 Mar 2019 00:00:00 +0100 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/1956/032/001/2019-03-03/hemengoa.htm
Hara, hemen deu estranjera: etorri altzea urruti-urrutitik?

Osaba... atsaldeon! Zemuz zare?

Ez dut gogoan gure hizketaldia nondik zehar bihurritu zen. Ailegera besterik ez dut gogoan: amak, halako batean, hauxe esan baitzion osabari:

Nungoa dan eztakilla esateu oaiñ, Martiñ; atea kontuk. Eztala ez hemengoa ta ez hangoa!

Hori amak horrela botatzeko, gaiak auzoan behar zuen izan. Sinetsi nahi nuke —eta horrexegatik beragatik irudikatuko dut hala—, ospitaleko leihotik ikusten zen itsaso zatia izan genuela ahotan. Eta osabak esan zuela, itsaso hura ikusi baino nahiago zuela ukuiluko atetik behi sortari so egin.

Ni behin besteik enaiz izan atzerrin; Parixen, alazankua! Baño hue ezitzaian bate gustatu ta nik han enun ezer itten. Ni enaiz hangoa-ta.

Osaba, bakizu? Guk Parixi La cité de l'amour dettu beharren, La cité de la Mugre, esateyou...

Baina osabak, hitz joko hori ulertu ez, eta ez zuen barrerik egin. Osabak ez baitzuen erdararik hitz egiten. Osabak, lehenaldie hitzette zun.

Gue amazana re, etzan beñe Ezaldanetik atea. Beti baserrin bizi izandu zan. Hantxe jaio ta hantxe hil zan. Ta hantxe zeon poziken, gañea, hangoa zan-ta!

Maitetxuk nungoa dan eztakilla esateu oaiñ, Martiñ; atea kontuk. Eztala ez hemengoa ta ez hangoa!

Orduantxe esango zuen amak hori ziurrenik. Ez naiz gogoratzen, baina horrexegatik dakit horrela izan zela.

Zu hemengoa zea ta beti izango zea— erantzun zuen osabak.

Bizirik ikusi nuen azken aldia izan zen.

Zu hemengoa zea ta beti izango zea.

Ta hoi zer da? pentsatu izan dut urte luzetan zehar: hemengoa, nungoa? Nagoen lekukoa? Zer erremedio. Horixe sinetsi nahi izan dut. Nomada bizi denak, edota atzerrian, ba al du beste aukerarik?

Ingurunera egokituko bazara, ahaztu egin behar da atzean utzi duzuna, eta gainera, ahanztura ez al da lehenaldiak beti janzten amaitzen duen soinekoa? Batera eta bestera zabiltza, orain ohe hau, hurrengoan bestea. Sorterria zirriborro lainotsu urrun bat da zure garunean; hurrengo kontzertua da nitidoen dakusazuna. Eta biolin-kutxan gorderik dituzun maiteen argazkia. Baina bertako jaioberriak ez dira jada jaioberri; gurasoek ere elurtuago dituzte ile-matazak; anai-arrebek ximurrak darabiltzate begiak orbitatzen. Eta haietako inork ez daki, hala eta guztiz ere, orain dela ederren.

Orain guztietan garela, inoiz izan garen eta izango garen politen. Ez dagoelako besterik. Horixe delako existitzen den gauza bakarra: oraingoa.

Zu hemengoa zea...

Orainaldia da hemen hori beraz!

Hemen dagoena beti oraina delako.

Oaiñekoa zea.

Ez, bada! Gogoeta honek nire antz handiegia du. Osaba Martiñen filosofiak fisionomia desberdina zuen: lehenaldie hitzette zun. Hemengoa esaterakoan, Euskal Herrikoa nahi zuen adierazi.

Bai? Zer zen Euskal Herria, bada, osabarentzat; haren amazanarentzat?

Mila galdera. Eta Larburua, gainezka.

Zer da Euskal Herrikoa izatea?

Ideia bat? Espejismo bat? Izen hori jasotzen duen eskualde bat?

Nondik noraino, ordea?

Zure inguruko komunitatea? Baserri bat? Ukuiluko atea?

Eta niretzat? Zer izan da Euskal Herria kanpoan bizi izan naizen hamabost urte horietan?

Igandetan Txus limon bat mezetatik aterata hartzea. Bizikleta lasterketak telebistan eta euri jasetan arkupetan jolastea. Galtzen azpildura luzeegi haietan pegatutako taberna-zulo-zerrautsa.

Mendiak.

Ama.

Euskal Herrian bueltan naizenetik, horietatik azken biak izan dira topatu ditudanak, zori-zorionez eta eskerrak!

Baina besteak jada ez daudelarik, oraindik ere hemengoa al naiz?

Galdera horri aireportuei bezain beste buelta eman dizkiot. Eta honezkero, ederki ezagutzen dut. Bere trikimailuak, irri maltzurrak, harrotasunak, jolasak... ohelagun zaizkit. Eta ez diet beldurrik.

Ezta nungoa zea, baño uain nun bizi zea eta hainbestetan bota dizkidatenei ere.

Joana zait sortzen zidaten izua.

Osabak, ondare bat utzi baitzidan.

Erantzun finko bat, betirako eta denetarako balio duena. Komodina.

Where are you from?

Hemengoa.

Martiñen hemen hori, berea zen. Intransferiblea. Amonazanarena berea zen bezala. Zuk ere, zure hemen bat duzu. Nik nirea dudan moduan.

Baina hara hemen kontradikzioa eta egia gordina: gu guztiona, hemen bakar bat da. Hitz bat: leku berbera. Hizkuntza jakin batean.

Zain eduki dut urteetan zehar.

Mendia eta ama-ren azpian zegoen, isil-isilik.

Besarkatuta eduki nau, nora joan.

Eta ez, ez naiz beste iñungoa; arrazoi zenuen, osaba Martiñ.

Nonbaitekoa naizela esatekotan, niregandik gertuen, horrelaxe hitz egiten dudanean bainago.

Ez from here,

ez d'ici,

ezta de aquí ere.

Ni hemen nago.

Eta hemengoa naiz.]]>
<![CDATA[Musika katxarroak (II)]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/039/001/2019-02-03/musika_katxarroak_ii.htm Sun, 03 Feb 2019 00:00:00 +0100 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/1950/039/001/2019-02-03/musika_katxarroak_ii.htm musika-katxarro-tratanteak iritsi zain. Carlo Antonio Testore biolin garesti-garestia lau zloty-ren trukean saldu zioten haien esperoan.

Biolin jotzaile holandarra trebea zen instrumentuen salerosketan. Jubilazio garaian tresnak saldu, eta Mediterraneoan lasai bizitzea zuen helburu. Eta zer demontre, dibertitu ere egiten zen zeregin harekin. Tresnak ekialdean merke erosi, mendebaldean garestiago saldu. Sorpresa ederrak ere hartzen zituen: biolin bat bere begi-zorrotz-infragorriek iragarritakoa baina hobea zenean, adibidez.

Gaizki irten zatekeen, baina ordura arte hori ez zitzaion jazo.

Eguna iritsia zen, ordea.

Ni, euskal linboan, telekanten kasetea musika katxarroan buelta eta buelta nebilkien haurra, Jacquesekin kateatzen ari bainintzen.

Horrelakoak dira gauzak.

Loturik gaude milaka hari ikusezinez. Espazioa bera ere sare bat da: sumatu ezin diren hainbat sokatxo, hemendik hara tiraka...

Zergatik hara?

Zergatik pertsona horrengana?

Loturik gaudelako, nahiz eta ez ikusi.

Eta nahikoa delako pertsona-gertakari bat pittin bat mugitzea, sarean den beste guztia deskolokatzeko.

Hari ordura arte igarriezina ikusgarri bihurtzeko.

Nire eta Jacquesen artekoa.

Lau soka, gure kasuan.

Sol, re, la eta mi.

Dzien dobry, prosze pana agurgarria! Egun on! —ijitoak Jacquesengana gerturatu ziren—. Gauza ederra ekarri diogu berorri!

Estutxe trakets bat jarri zioten belaun gainean. Biolin politt-politt bat. Egoera onean. Barroko garaikoa ziurrenik. Ederra benetan.

Jacquesen begietako infragorriek, segituan, dir-dir egin zuten. Etiketak Matteo Goffriller, 1690 zioen. Veneziako luthierra, biolontxelo zoragarriak egiteagatik bereziki ezaguna. Jacques ez zen etiketetan sinesteko bezain inozoa, bazekien labelak mendeetan zehar aldatuak, asmatuak eta espresuki zaharkituak izaten direla. Baina data Goffrillerrek aktiboki lan egin zuen denboraldiarekin bat zetorren. Eta hori seinale ona iruditu zitzaion. Goffrillerrak urriak ziren. Maiteak.

Eta garestiak.

Ez zien tratanteei, hala ere, kitzikapen zirkinik ere erakutsi.

— Zer iruditzen zaio prosze pana-ri? Balio al dio?

— Ondo dago. Zenbat?

— 4.000 zloty.

— Zer? —asaldatu zen Jacquesen saltzaile sena—. Aurrekoa 4 zloty-gatik saldu zenidaten!

Prosze pana, biolin hau Manfriren babunia-rena zen, amonarena. Ezta, Manfri? —Manfri lodikoteak baietz buruarekin—. Min ematen dio biolinari aio-aio esateak. Babunia-ri pa-pa esatearen antzekoa da biolin hau saltzea, prosze pana txit goren hori, uler beza, jaun jakintsu horrek...

Ez diet piperrik ere sinesten! Badakite Goffrillerra dela eta diru kozkorra nahi dute irabazi hauek...

Ez zeuzkan 4.000 zloty, hori zen egia gordina. Diru asko xahutzen zuen...

— Ez, ez dauzkat 4.000 zloty.

— Oh, prosze pana... txarra da hori... txar-txar-txarra...

Tragoa hartu nahi izan zuen Jacquesek petakatik. Baina ez zuen urduritasuna agerian utzi nahi.

— Agian, prosze pana, aurrekoan saldu genizun biolinarekin truka genezake... hura ez zegoen salgai, baina berorrek erosi egin nahi izan zigun eta guk mesedea egin genion...

Jacquesek bizkor pentsatu zuen: Testorea 100.000 euroan baloratu bazioten, Goffrillerra akaso 300.000raino iritsiko zen...

— Ondo da.

— Ez zaio prosze pana-ri damutuko! Babunia-ren biolina amona bera bezalakoa da: bakarra munduan!

Halaxe gertatu zen.

Jacquesek Testorea Goffrillerragatik trukatu zuen.

Ene! Egun hura gorriz zegoen seinalatuta Jacquesen bizitzako egutegian. Ez, ordea, Europako beste muturrean bizi zen neskatxa honen bizitzan. Gofriller hura, handik hogeitaka urtera, nik erosi bainion Jacquesen seme zaharrenari, prezio on-onean.

Ez baita Goffrillerra.

Inork ez daki zer den.

Jacquesek sekulako atsekabea hartu omen zuen Amsterdamera bueltatu eta luthier denek hura biolin interesgarria zela, baina Goffrillerra ez zela ziurtatu ziotenean. Eroturik ote zegoen ere galdetu zioten, Testore bat harekin trukatu zuelako. Inoiz ez zuen kontu hori guztia onartu nahi izan. Eta biolina balio zuena baino diru gehiagogatik saltzen saiatu zen urteetan.

Ez zuen lortu.

Hil zen artean.

Jacquesekin orkestra berean jo zuen musikari batek kontatu zidan hau guztia, nire biolina ikusi eta ezagutu zuenean.

— Hori Jacquesen Gofrillerra da!

Lotuta gaude, ikusgarri bihurtzen diren hariz.

Begiratzen jakin behar.

Maite dut nik nire biolina.

Musikari pobre bati dagokion instrumentua delako. Bere buruaren jabe den musika tresna bat, egoera onean, originala, anonimoa, kolekzionistei interesatuko ez zaiena.

Ordaingarria.

Eta beldurrik gabe trenean eraman dezakezuna.

Musika egiteko instrumentu bat.

Utikan bitrinak!

Ez du Goffriller izena.

Babunia baizik.]]>
<![CDATA[Musika katxarroak (I)]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/039/001/2018-12-23/musika_katxarroak_i.htm Sun, 23 Dec 2018 00:00:00 +0100 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/1957/039/001/2018-12-23/musika_katxarroak_i.htm apple hitzak sagar esan nahi zuenik; are gutxiagok apple hori nabarmentzeko bidean zen ordenagailu baten izena ere bazela. Tabletak txokolatezkoak ziren tenoreaz ari gara. Telefonoek Mickey Mouseren antzeko siluetatxoa osatzen zuten hormen kontra; aurpegiaren ordez, erruletatxo bat zutena, zuloz betea.

Musika estereoari musika katxarroa esaten zitzaion gure etxean orduan.

«Piztu katxarroa! Jarri disko bat katxarroan...»

Horrela aritzen ginen.

Homo sapiens-aren espezie ebolutibo azpigaratu bat osatzen genuen: homo sapiens katxarriensis?

Ez ginen oraindik oso sotil mintzatzen.

Arriskuz beteriko garai batean bizi ginelako. Manifetako oihuek xuxurlek baina gehiago esan nahi zutelako? Mugikorrik gabeko, esnezaleen esne-gordin-frexkoa edaten zeneko, piszinara txankletarik gabe joaten gineneko garai hartan.

Baina kontatzera noana ez zen Euskal Herrian gertatu. Europa Ekialdean jazo zen.

Jacques orkestrarekin biran zebilen. Eta nahi gabe, nirekin, Euskal Herrian bizi zen haur katxarriensis harekin, ari zen kateatzen.

Nik ez nekien. Zer jakingo nuen, bada?

Eguna Sandibeli eta Harlock kapitainaren melodiak kantatuz pasatzearekin nahikoa nuen.

«Jarri kasetea katxarroan».

Telekanten Linboan bizi nintzen.

Whiski petakari trago parea hartuta gerturatu zen Jacques autobide bazterreko gasolindegi hartara. Alkoholemiaren beldurrik ez orduan. Biolina alboan zeraman. Hartu-ez hartu zalantzan egon zen. Baina azkenean, bihozkada tragiko batek jota (laster jakingo dugu zergatik), kotxean sartu zuen.

Elurtuta zeuden bide bazterrak, mendiak, lautadak. Huts-huts-huts.

Etxeak pobre eta adreilu biluziz eginak zeuden. Batere pintatu gabe. Korrika batean amaituak izan balira bezala.

Desolatio.

Kotxean eseririk geratu zen Jacques. Goizegi iritsi zen. Lau katu zeuden gasolindegiko taberna-kristalera atzean. Lau katu handi, tripadun.

Ez zen sartu. Nahiago zuelako, seguruenik, petakako bere edabea.

Autoan itxarongo zien ijitoei, katxarro tratanteei.

Hala zegoela, gogoetetan murgildu zen, kopiloto zeraman biolin estutxeari so.

Tresna hura, XVII. mendeko Carlo Antonio Testore original bat (musika katxarroa deituko geniokeen gure etxekook hari ere), ehunka mila euro balio zituena, gasolindegi berean erosi zuen. Lau pezta ordainduta. Peztak ez ziren izango, ez, oker nabil... baina ezta euroak ere. Zlotyak edo auskalo zer izan ote ziren. Baina, lau, hori bai. Lau zloty. Komeriak ikusi zituen ijito haiek biolina berari salarazteko, beste bat endosatu nahi baitzioten, benetako musika katxarro baten antza handiagoa zuena, ia-ia-ia apurretan zegoen bizitza-txarreko-biolin-maltratatu bat.

Lortu zuen hala ere. Bi aldiz egin behar izan zuen hitzordua ijitoekin, altxorra bereganatzeko. Jacques ez zen alferrikako herbeheretarra, saltzaile sen ikaragarria zuen DNA-dun gizona.

Lehendabiziko zitan, Testorea bazter batean ikusi zuenean, «eta hori?», galdetu zien.

—Hori ez da saltzen, prosze pana. Hori gurea da, barka eza.

Arraioa! Pentsatu zuen Jacquesek.

—Baina beste hau oso zaharkiturik dago, zloty asko kostako zait erreparazioa.

—Guk konponduko dizugu, prosze pana, guk badakigu, otoi.

Irribarretxoa egin zuen Jacquesek, bere kotxeko Testoreari begira. Ijito hauek. Deabruzko musika tradizionala ederki jotzen jakin badakite, baita tratuan ere, instrumentu onak zer diren ere bai... baina tresnak zaharberritzen?

Ja, ja, ja!

Bigarren zitara biolin konponduarekin iritsi zirenean, Jacquesi begiak ia ihesi atera zitzaizkion:

—Hara, jauna, gure prosze pana agurgarria: berria bezala! Oso pintura ona eman diogu, aurkitu dugun garbiena, elurra bezain bialy... zenbat diru dauka berorrek?

Zuri nuklearrez goitik behera pintaturiko biolina ez zioten, bada, ekarri?

Etxeak adreilu hutsean eta biolinak margotuta? Ene!

Hori ezin zuela erabili, erosi, ezetz, ezetz, ez zuela biolinaren Richard Clayderman berria izateko asmorik, eskuak buru gainera eramanez sekulakoa muntatu zien (hura bere DNA herbeheretarrean ederki grabaturiko eszenatxoa zen), denbora alferrik galarazi ziotela, bazihoala ezertxo ere erosi gabe...

Azkenean:

—Barka, prosze pana, zer nahi du, baina, berorrek?

Beste biolin hori... saldu nahi ez duzuena... zenbatean...

Eskuratu zuen.

Amsterdameko luthierrek zertifikatuko zioten, Testore eder-ederra. Jubilatzen zenean saldu eta Valentzian etxea erosteko adina emango ziona.

Eta lau zlotyren trukean.

Jacques oroitzapenetatik esnatu zen bat-batean, gasolindegira sekulako Mercedesa sartu berri zenean.

—Hor dira lagun ijitoak!

Ni, handik urrun, Sandibeli, Sandibeli, istorio honekin lotzeko bidean den ezjakina nintzen oraindik.

Eta zuek ere hala utziko zaituztet, lagunok: ezjakin.

Datorren hilera arte itxaron beharko.]]>
<![CDATA[Santa Zeziliaren bananondoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/049/001/2018-11-25/santa_zeziliaren_bananondoa.htm Sun, 25 Nov 2018 00:00:00 +0100 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/1923/049/001/2018-11-25/santa_zeziliaren_bananondoa.htm
«Inork ez dit begiratzen, c'est incroyable!», hasi da. «Ez dut ici tximino baten moduan manoplak airean astintzen alferrik aritu nahi. Mesedez, jarraitu nire inpultso eta keinuei! Alors... hasieratik... trois, quatre!».

Hasi gara jotzen. Maestroa zer nolako hotsa sortzen dugun butaketatik aditzera joan da eta bakarrik jarraitu dugu: «Zer uste zenuen, zu gabe ezin dugula jo, ala? Pailazoa!», entzun dut nire buru barruan. Haserre nago. Baina kixkaltasuna ederki gordetzen ikasia naiz hainbeste orkestra-entrenamenduren ondoren. Disimuluaren poker-musudun erregina naiz.

Kadentziako azken akordea jo dugu. Sol Maior baino Euri Peor iruditu zait. Ze desafinea! Noski, dultzainero batekin ari gara jotzen, eta musika tresna horrek bere jerga liluragarri propioa du... sol eta fa sostenidoaren tarteko zerbait: Sa Foltenido. Estilo gurutzaketen arriskuak dira hauek, klabezina eta dultzaina ezkontzea oso guatxi geratzen da, baina afinazioak maitale ohiaren rol minbera hartzen du.

«Ene, orain bai jarriko dela sutan gure Chef d'orchestre gorena...».

Zirkinik egin gabe itxaron dugu zuzendariaren agertokirainoko pausoak entzunez.

«C'est insoportable! Zenbat Herziotan dago klabea?», galdetu du, ia-ia ahoa ireki gabe, hitzak hortz tartetik tagliatelle beltzak bezala irteten zaizkiola.

Kontzertinoa zerbait erantzuten saiatu da (kontzertino bat beti saiatzen da zerbait esaten):

«Barka, baina areto hau oso umela da, eta hemen afinazioak beti ekartzen ditu arazoooo...».

«Mesedez, ez eztabaidatu! Gauza bat eskatu dut, mon Dieu!».

Isiltasun hil batetik, ahots haritxo bat berpizten saiatu da:

«419 Herziotan dago oraintxe klabezina, kontzertuaren aurretik jaitsiko dut atzera 415era, Monsieur le Chef».

«Merd etout le monde!» esanez eman du amaitutzat entsegua zuzendariak. Zalantza izpiak kateatu zaizkigu ilajean, gari hondarrak bailiran: « Zortea opa nahi zigun? Ala kaka plastan bainu bat ematera gonbidatu gaitu?».

«Goazen birra bat hartzera», esan dit atrilkideak.

«On y va, bai, gaur Santa Zezilia eguna da eta...».

Beranduago, agertoki atzean, bele beltz ilunak gure jantzietan, hasi zain gaude. Bazter batean, zuzendaria, besoak alde batera eta bestera mugitzen dituen giza helikopteroa da: benetan da patetikoa zuzendari bat praktikatzen ikustea... xerra bat zartaginik eta xerrarik eta oliorik eta sukalderik gabe frijitzen aritzearen antzerako zerbait. Erretxindua dirudi oso gainera! Surik gabe frijitzeak erretzen al du, bada?

Alboko txelista errusiarrak eta nik elkarri begiratu diogu: «Etxiera joan niahi diuuut», bota dit ahots oso baxu eta etsiaz.

Ama, a ze giroa!

Sartu gara agertokira. Eseri gara bakoitza bere aulkian. Eman du sarrera zuzendariak. Eta zorrotz iltzatu dugu lehendabiziko down beat-a. Sarrerako pieza jotzen ari garela, maestroaren imintzioak oso dira bortitzak: «Nik nahi dudana egingo duzue, idiot kuadrilla alaen hori!».

Zer erremedio.

Primeran doa kontzertua. Maestroa erlaxatu egin da. Boterearen jabetza ezin dio inork uka, kontrolpean gauzka, 17 lagunon 33 begi eta erdiak begira ditu. Lortu du. Bezatu du orkestra garen animalia.

Irribarre batek egin dio eskapu, orduantxe. Satisfazioa hortz bihurtu baitzaio, perkusionista bi behatzetako zinbaltxoak a tempo giusto jotzen ari den une berean. Eta horixe izan da, irribarre ttipi horixe, nire irristaria, jaun-andreok. Kontzentrazio falta? Ala Zezilia santuba izan da platano azala jaurti didana? Txirrist! Isiltasunaren erdi-erdian, bananaren antza jasanezina duen nota oker bat jo dut: ñiiiiiiiiiiiii!

Muki zikin bat bezala geratu da itsatsita airean, gure belarrietan, betirako.

Betirakoooooo!!!

Gorri-gorri jarri den ipotx bihurtu naiz.

BanaNOTA horrek algararen erreflexua martxan jarri du nire albokoarengan, ji-ji-jiii... ai-ai-ai... dultzaineroaren soloa da orain datorrena... eta dultzaina jotzailea, irriek nahastuta-edo, konpas erdi lehenago hasi da jotzen, Musika Kakofonikoaren garaiari hasiera emanaz. Zuzendariari helizeak sorbaldetatik ateratzeko moduan dabilzkio. Musikari bakoitza galdurik dabil, algara erreprimitu, disonantzia, fruta tropikal eta oilaloka-desafine gorenaren oihanean.

Munduko akats txarrik bikainena. Horixe izan da gaurkoan egin dudana: gora!

Kontzertuak ikustera joaten ez denak gauza ikaragarri ederrak galtzen ditu.]]>
<![CDATA[Kraak!]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/041/001/2018-10-21/kraak.htm Sun, 21 Oct 2018 00:00:00 +0200 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/1957/041/001/2018-10-21/kraak.htm kraak! erantzun dit. Hiria bera da nire helmuga, bide gorri hau, kanal baten albotik iragaten da, eta erdialdean, uretatik, etxe bat sortzen: txirula luze leihodun bat. Etxe baten hezurdura ematen duen eskultura estu bat. Etxetik ala hezurduratik, zertatik gehiago duen galdetzen diot neure buruari, hemendik pasatzen naizen bakoitzean. «Bertan inor bizi ez delako da etxe hau hezurdura», izaten da nire epaia. Baina gaur oker nago. Gerturatzen hasi orduko konturatu bainaiz dozena bat uso daudela etxe hutsaren leihoetan pausaturik.

Etxe huts bat hezurdura bat da, usoek okupatzen ez duten bitartean (herbeheretar okupazio legeak zioen mahaia, aulkia eta koltxoia ezarrita kontsideratuko zela etxe bat okupatua; ekarri ote dituzte usoek altzari horiek guztiak?).

Esaldi hori buru barruan kateatu zait, behin eta berriro, buklean. Baina zuretzat besterik ez dago irakurgai. Kanpotik begiratzen didanak hauxe ikusiko baitu: emakumezko arrunt bat, bizikleta gainean, Amsterdamen.

Kamiseta beltza.

Okupazioaren eta okupen jantzien ohiko kolorea.

Bikoitz ikusi ere. Kanalek errealitatea islatzen baitute.

Ispilu bat da, Amsterdam.

Eraikinak, eta uretan islatutako eraikin gehiago.

ARKITEKT URA.

Konbinazio horixe, forma eta kolore guztietan.

Amstel dam: Amstel ibaiaren inguruan ezarritako dam edo dikeari esker sortutako hiria, itsasoari zati bat lapurtuta okupatutako lurraldean.

Okupazioaren hiriburua beraz?

Mede mogelijk gemaakt door de kraakbeweging.

Okupen mugimenduak posible egina.

Aspaldian ez nuen irakurri esaldi hori. Eraikin baten fatxada gainean dago. Guk ere, gure etxe zaharrean, bagenuen bat. Kartel hori handi bat, letra beltzekin. Gure bizilekua zena okupazioari esker etxebizitza sozial bihurturiko horietako bat baitzen.

Eta guztia, 1914. urtean, epaimahai gorenak hala erabaki zuelako: okupatzea legezkoa zela. Etxe-bakea deritzona haustea etxearen erabilera babestearekin lotuagoa dagoelako Herbehereetan, etxearen beraren babesarekin baino.

2010az geroztik, ordea, okupazioa ilegala da.

Ika-mika ugariz betetako historia, Amsterdamgo okupazioarena.

60ko hamarkadan hasi zen indarra hartzen mugimendu hau, eta 80koan ukitu zuen tontorra. Gizarteak orokorrean onartu eta babesten duen ekimena izan den arren, Poliziarekin eta Udalarekin izandako iskanbilak etengabeak izan dira. Eraikin zaharkituak hutsik mantendu eta eraispena nahiago izan den garaietan, alokatzeak edota saltzeak diru gutxi ematen duelako, hauetako ugari suntsitzea galarazi izan dute okupek. Baita zentroko auzoetan proiektu itzelak geldiaraztea ere: errepideak eta metro lineak egiteko etxe antzinakoak bota nahi zirenean, bizilagunak eta okupak elkartu, eta telefono-irrati-sirena-komunikazio-bide piratei esker, asmo horiek bertan behera uztea lortu izan dute, zenbaitetan.

Asko zor zaio okupazioaren mugimenduari Amsterdamen. Eraikin okupatu hauetako askotan, Udalarekin akordio batera iritsi ondoren eta alokairu duin baten trukean, bizi ahal izateko aukera sortu duelako. Zentroko auzo ederretan, gainera.

Nire kasua hauxe zen.

Mugimendu kultural handia eragin izan da eraikin hauetan, gainera: sukalde, sauna, kontzertu-areto, liburu-denda sozial eta alternatiboekin. Atelierrak. Bizitza artistiko eskuragarri eta ez-elitista, hirigune erdian.

2010era arte.

Oraindik ere zenbait eraikin okupa enblematiko geratzen diren arren, gehienak ez direlako jada existitzen. Okupatzea oso zaila delako oraintxe bertan (nahiz eta oraindik ere egiten den!). Alokatzea bera ere ia ezinezkoa. Luxuzko apartamentu eta kafetegiak nonahi. Hotelak. Okupak ziren lokaletan, zinema areto hipsterrak eta denda-konplexuak, okupazioaren garaian izan zuten izenarekin. Zein absurdoa.

Munduko hiriburu guztietan gertatu dena gertatu dela esan beharko dut.

Zentroetan ezin da bizi, aberatsa ez bazara.

Kraker okupa da nederlanderaz. Kraken, okupatzea. Kraak ateak bortxatzerakoan egiten duen hotsa delako. Nire pedalak ere horixe dio bultzada bakoitzean: kraak eta kraak. Okupa eta okupa.

Okupak besterik ez garelako. Eta ez gara ohartzen geure burua bera dela legez kanpo jartzen ari garena.

Mundua okupatu genuen lehendabizi: kraak. Eta orain puskatzen ari gara: kraak eta kraak eta kraak.

Okupak besterik ez gara bizitza honetan, berriz ere joateko etorriak.

Baina, hala ere, ezin propietate pribatuaren ideia zikin hori burutik kendu.

Zer da gurea, baina?

Gure gorpu huts bera ere hezurdura bat besterik ez da eta, okupatzen ez den bitartean...]]>
<![CDATA[Ni, Antonin eta nire buru barruko besteak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/040/001/2018-09-16/ni_antonin_eta_nire_buru_barruko_besteak.htm Sun, 16 Sep 2018 00:00:00 +0200 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/1956/040/001/2018-09-16/ni_antonin_eta_nire_buru_barruko_besteak.htm
Ez da Wolfgang Amadeus Mozart.

Alma Deutscher du izena, eta 2005ean jaio zen Ingalaterran. Bart, zer moduz doakion jakin nahian, BBCk Almari buruz eginiko dokumental batekin egin dut topo.

Mozart ekartzen du gogora, bai. Komunikabideek ere Salzburgoko konpositorearekin alderatzen dute. Almak, baina, ez du gustukoa erkaketa hau: «Nik ez dut Mozart txiki bat izan nahi, Alma txiki bat baizik». Mozart-en musika maitea du hala ere. Haren hitzetan: «Nire musikaren estiloa Mozart eta Schuberten arteko zerbait da».

Piano atzeko horman, Nannerl Mozarten erretratu handi bat du zintzilik. Wolfgangen arreba nagusia. Almak dio: «Nannerlek ere talentu handia zuen, konpositorea izateko adina, baina emakumea zela-eta ezkontzaz gainerako guztia baztertu behar izan zuen. Garai hartan, nesken betebeharra polita izan, puntua egin eta lurra garbitzea zelako».

Ene!

Harrigarria da haur hau inguratzen duen oro. Ez pianoa edota biolina jotzeko duen modua soilik, edota Vienan estreinatu zioten operaren entseguak gidatzen ikustea 11 urterekin, bi txirikordekin, partitura orokorra belaun biluzien gainean duelarik; bere burua nola adierazten duen entzute hutsak zur eta lur uzten nau.

Eta transmititzen duen indar, araztasun eta zoriontasunak (bene-benetakoa dirudi!), are gehiago.

Nondik atera da pertsonatxo hau?

Ama literatura irakaslea du, eta aita linguista. Biak dira edonola ere, musikari amateurrak. Alma eta bere arreba ttikia, Helen, ez dira ikastolara joaten. «Almak musika ulertzen eta irakurtzen ikasi zuen lehendabizi, etxean. Alfabetoa eskolan erakutsiko ziotela esaten genion guk, galde egiten zigunean. Lehendabiziko eskola egunaren ostean, etxera negar batean bueltatu zen, 'ez didate irakurtzen eta idazten erakutsi' esanaz. Etxean eskolak ematea erabaki genuen», dio aitak.

Erresuma Batuan, etxe-hezkuntza kontua ez da batere berria, eta, dirudienez, 2017. urtean %40ko hazkundea izan du, gainera.

Konposizio eskolarik ere ez du jasotzen Deutscher gazteak. Skype bidez hartzen ditu baxu jarraituan eta inprobisazioan laguntzen dioten mundu mailako musikarien klaseak. Biolina eta pianoa irakasle pribatuen laguntzaz ikasten ditu.

Kontserbatorioaren eta bestelako instituzioen arrastorik ez haur honen bizitzan. Autodidaktatasuna, ugari.

Eta ikaragarrizko irudimena.

Almak, emakumezko pertsonaia pila bat ditu sortuak, eta haien izaera eta bestelako xehetasunak, koaderno batean, mimoz gordeak. Andre horiek, konpositoreak guztiak, alegiazko lurralde batean bizi dira. Hitz egiten duten hizkuntza ere, Almak asmatua da. Pertsonaia hauek neskatxaren irudizko lagunak baino zerbait gehiago izan dira.

Esaterako, konposatzeko garaian doinu triste baten beharrean dagoenean, Alma neska alai-alaia denez, buru barruko transilvaniar konpositore bati eskatzen dio hura sortzeko: Antonin ezdakit-zer du izena. Deutscher aitak bideo ugariz dokumentatu du alabaren bilakaera. Bada bideo bat, Almak 5 edo 6 urte dituenekoa. Bertan, pianoa jotzen ageri da, eta noizean behin, zerbait aipatu, «horrela ez, horrela», eta jotzen ari dena nola hobetu esaten dio bere buruari.

Aita: «Hitz egiten ari dena Almaren irakaslea da. Eta hark nola jo esaten dio. Edozein unetan, Almari irakaslearen pertsonaia existitzen ez zela adierazten bagenion, sekulako atsekabea hartzen zuen».

Kitzikagarria!

Zer gara? Zein hautsekin eginikoak? Errenkarnazioan sinesten dutenek esango lukete Alma Deutscher, beste bizitza batean, konpositore bikain bat izan zela. Horregatik dakiela, hain goiz, beste bere adineko haur (eta heldu gehienok!) baino lehenago, musikaren lengoaia ulertzen, jotzen, sortzen. Hala ote da? Zerk bultzatzen du gure aukeraketa? Nondik dator gustua, abilezia? Genetika baino haratago dagoen zerbait da?

Alma haur prodigioa da, neska miragarria. Salbuespen bat, beraz. Berlingo Filarmonikako zuzendari den Simon Rattlek zera dio: «Ez dut inoiz horrelako kasurik ezagutu; ez da, ordea, beti dena hain erraza izango».

Auskalo.

Etxe zoragarria. Lorategi itzela.

Alma jaiki berria, goizeko zortziak eta hogeian, paper lerrodunean musika idazten.

Haizea eta gortina zuria, leiho zabal-zabal baten eremuan, dantzan.

Eta Alma eta harengan dauden Antonin, Nannerl Mozart, zelula, gene, misterio guztiak (deitu nahi diozun moduan) ere bai.]]>
<![CDATA[Hegoafrikan tximistak ez dira alanbrezkoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/036/001/2018-06-24/hegoafrikan_tximistak_ez_dira_alanbrezkoak.htm Sun, 24 Jun 2018 00:00:00 +0200 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/1950/036/001/2018-06-24/hegoafrikan_tximistak_ez_dira_alanbrezkoak.htm
Baina Capetown zuria da.

Eta zuria, gure lehendabiziko kontzertua ikustera etorri den ikuslegoa, bere osotasunean.

Ardo dastaketa batera ere eraman gaituzte eta! Europatik hain urrun gaudenik ere...

Ardotxo zuria.

Gorria.

Eta beltza, gehienbat.

Gure bigarren kontzertua ikustera etorri direnak ez bezala. Gurekin biran datorren gida ez bezala. Ardo beltza, gure autobus txoferra bezala (oraingoan bai!). Beltzak garamatza, zurion agindupean. Mundu-funtzionamenduaren laburpena, hara hor.

Arbola zalantzatietatik salbatuak izaten diren Capetowneko felino elkartea atzean ari gara uzten. Zelako zortea pitxitxiena: dudetatik urrun besoetan eramana izatea. Galdera ikurrak sinplifikatzen hasi dira, okerrak ziren formak zuzentzen: hesiak, hesiak eta hesiak. Johannesburgora iritsita, hauxe da irudia: zuria, beltza eta marra zuzena. Besterik ez. Daltonismoaren bariazio batek jo digu? Ala film txuri-beltzezkoak irentsi?

Capetown baso enigmatikoa bazen, Johannesburgo kaiola bat da. Salbaturiko katu zalantzatien marruen zantzurik ez hemen. Suhiltzaileak, ordea, baina beste su hori, begien atzean den sua hiltzen dutenak, ugari. «Horrexegatik ezin zarete hortik zehar bakarrik ibili», esan digu tour managerrak. «Hemendik aurrera, gidaren atzetik ibiliko gara». Eta hala da. Ikara ez dakit sentitu ala eman egin didaten. Sagar ustelez beteriko poltsa bat bailitzan. Arriskutsua omen da. Edozer huskeriarengatik ematen omen dizute tiroa: sagar ustelkada bat, karotidaren parean. Benetan ezer ez dela irudikatu nuen bezalakoa Hegoafrikan. Bakarrik ere ezin ibili. Hoteletik kontzertu aretora, aretotik hotelera, kaiola den autobusetik, kaiola zuri den ikuslego aurrera. Edozein ate irekitzea, utopia hutsa. Lehendabizi bost hesi ireki behar dira ezertxo ere ez zeharkatzeko. Eta bost hesiak zabaltzeko, bost kode (bakoitza bost zifratakoak) memorizatu behar dira. Ate hauekin kontuak ez dira ateratzen... eta pertsonak ere ez, ateetatik. Piztia kaiolatuak, asko jota. Gauetan, kontzertu ostean, hoteleko parkiñean bueltaka ibiltzen gara laguna eta biok, nekatu eta lo hartzeko gai izango garelakoan. Zoologikoan bizitzea zer den ere Hegoafrikan ikasi nuen. Baina logikatik gutxi hartu nion nik zoo hari: zuriek beltzei lurrak lapurtu; eta ondoren, ikararen ikaraz, lur hartan hesiak erein. Beltzak ez ikusteko (zentzu guztietan).

Halako batean, ordea, kontzertu haietako batean jotzen ari ginela, ikuslegoarengana begiak zuzendu eta... miraria: «Hara, bai, posible ote da, zera, bai, benetan, ez nabil oker, egia da: beltz bat!». Horixe izan zen aldageletan esan nuen lehendabiziko gauza, lorpen ikaragarria konkistatu duenaren harrotasun xaloaz. Gauza erridikuloa orainetik begiratuta: Afrikan geunden, alajaina!

«A bai?, bua!», erantzun zidan Christinek: «Gure txoferra zen eta!».

Zer egiten genuen guk han? Arroztasun sentimendua: arroz ale beltz bat zarela sentitu, zuritasunean. Freak bat. Enpatia ote?

Nazkatu nintzen arte. Ihes egin nuen arrats batean. Mutur aurretik pasatu zitzaidan lehendabiziko autobus urbanoa hartu nuen. Leihatiletik begira egon nintzen, luze. Hesien erreinua besterik ez den lur mutur hartan, tristeziaren eta urte askotako malko meta piloen zama ia ikusi egiten zen airean, eta sorbalda guztiak, leherturik ageri zitzaizkidan. Miloika herrialde ezberdin daude Hegoafrikan, mugak kontaezinak dira, mugen baitako ispiluen mugek mugak dituzte islatzen. Hesiek banatzen baitute airea, bitan, hirutan, milaka zati ttikitan. Lurra ere mapa beldurgarri bat da, harriz, lur gorriz, armiarmez eta giza hezurrez elikatzen den burdinazko munstroaren hesi-hortzek koxkaturik.

Txikituta egotea da nazionalitatea, batzuetan.

Burdin hariei begira nengoela, derrepentean, norbaitek eskua heldu zidan arte. Ikara elektrikoa. Ekaitza zegoen gainera, urrunean. Baina ez nuen eskua aldendu. Besteak, beste eskuak, pittinka, hitzekin esan ezin dena, hatzekin esan zidan. Aspaldiko berba zahar batean; ukimeneran: «Egon lasai».

Ulertu nuen. Eta egon nintzen. Urrutiko tximistei begira.

Berak ikusten al zituen?

Ez naiz hartaz sekula errekuperatuko.

Autobus batean izan zen.

Zenbat denbora iraun zuen bidaia hark?

Nor zen, nongoa.

Zein koloretakoa.

Ez naiz, bada, gogoratzen.

Behin, Hegoafrikan, norbaitek eskutik eutsi ninduen.]]>
<![CDATA['Oinohplak']]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/048/001/2018-05-27/oinohplak.htm Sun, 27 May 2018 00:00:00 +0200 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/2195/048/001/2018-05-27/oinohplak.htm Maite san. Baina ez galdetu zehazki non gauden, nire mugikorrak ez du hemen funtzionatzen. Eta, mesedez, ez utzi bakarrik: galduta nengoke... nire zaunkak ez ditu inork ulertzen (ezta Japonian ere!!!). Hori bai: erreberentzia bat egiten didaten bakoitzean, isatsa alde batetik bestera astintzen dut fuerte-fuerte, nire borondate ona eta laguntasuna adieraziz; ez nuke, Wes Andersonen azken film liluragarriko zakurrek bezala, Txakurren Uhartean deserriraturik amaitu nahi.

Goroldio, harri leun eta banbuzko iturri-bideak bitan banatzen dituen bidetxoari jarraitu diot, nire adiskideen moduan. Inguruko jende gehienak jantzi tradizionalak ditu soinean. Galtzerdi zuri-zuriak egurrezko sandalietan. Behatz birentzako poltsikotxoak besterik ez dituzten galtzerdiak: oinentzako manoplak (oinoplak?). Egurrezko antzinako etxe batera sartzera goaz, nohkan bat ikusteko asmoz: noh antzerki tradizionalean aditu den flautista bat entzutera goaz, bakarka.

Tatamiz forraturiko egurrezko gelan sartu aurretik, zapatak erantzi ditugu eta lurrean eseri gara, tente-edo-okzidental erara. Musikariak gara laurak: ni, gringo bat eta bi japoniar adiskideak. Antzinako musikan adituak-edo. Gaur, baina, noh tradizioan murgiltzeko prest gaude, kanpotarraren fede hautsezinaz.

Badator. Jantzi tradizionalez apaindurik agertu da gure aurrean. Isiltasuna tofu zati bat da, zuri-birjinala, leuna. Zeharkako flauta beltzak kontraste egiten dio.

Lehendabiziko nota luze-agudoak lagun gringoaren bizkarra lotsagarriki okertzea lortu du. A zer nolako bolumena! Piztia basati baten marrua. Ze fuerteeeeee!

Beste horrelako bost murrusaren ondoren, gringoak kirol jertsearen txanoa poliki-poliki jantzi du. Nire aurrean dago, eta ikustea ezin ekidin. Alde banatan ditut bi japoniar lagunak ere. Benetan da ozena bolumena. Baina kitzikagarria. Hala ere, ez gertatzera doana bezainbeste. Lehendabiziko pieza izan baita, noh tradiziotik entzungo dugun azkena. Bukatu denean, hitzalditxo bat: Bach esan du? Keba, ez da posible. Zalantzak hegan irten dira, eltxo zikinen moduan: bigarren cello-rako suitea dirudien zerbait izan baita entzun dudan hurrengo gauza. Estiloa deskribatzea zaila zait hala ere... eta ez dut Bachen doktoretza duen norbaiten itxura eman nahi... baina ez genuen hura espero!

Gringoa nire aurrean, gero eta makurtuago. Eskuinean dudan lagun japoniarrari begiratu diot begi izkinatik: ez zaio ezer berezirik nabari. Bale, daijobu desu, dena ondo. Boteprontoan, ordea, burua alde batera eta bestera mugitu du; ezetz, daijoubu ez dela hura. Eta keinu horixe bera izan da detonatzailea. Inurri bat nabaritu dut sabelean, halako olatu kilimatsu bat. Algara bat, ji!, tripatxoan. Ez da ahoraino iritsi hala ere, eskerrak. Bale, pentsatu gauza tristeetan: abandonatu ninduen nobio hura, amonaren hileta... alferrik. Bach noh flautarekin entzutea munduko gauzarik komikoena zait... lekua, tofutasuna, dekoro japoniarra, gringoaren bizkar karakoltsua, izerdi tantak lepoan behera, bi begi urratu ezetz eginez... ai, ai, ai, ezin aguantatu! Eta... juas! Algara erreprimitu bat egin dut oka. Arraioa, zein lotsagabea! Honezkero, izerdi uholde batean barrena igeri dabilen bakarra ez naiz ni, gringoaren bizkarra gora eta beherako konbultsiotan, japoniar kideei ere hasperenen batek edo bestek egiten die ihes; barrokoan inspiraturiko seigarren inprobisazioa entzuten ari gara ordurako. Ai, ai, ai, amaitu dadila... ze tripako mina! Disimulua da dimentsio txikitako gela honetan irabazle, baina ez gurea: duintasun japoniarra entzungorrarena egiten garaiezina da.

Azkenean, txaloak, ai, bukatu da! Kito, joan gaitezen hemendik, come on! Baina... zorigaitza! Bis bat jotzera doa. Ez, mesedez... nohkan-ak bost moko-txirula sartu ditu bost plataformadun makiletan, eta magikoak balira bezala geratu dira zutik bere aurpegiaren aurrean. Bat aho bazter batean sartu du: txi, txi, txiiii, hasi da jotzen; ondoren beste txirula bat aho izkin kontrakoan: po, po, po-po; hirugarrena sudur zulo batean: fiu, fiu eta fiuuuu; laugarrena bestean zuloan: piri piri pi.... bosgarrenerako... ezin dugu gehiago, diafragma sutan, botagura, irudimena noria ero bat... gu laurok gauza bera pentsatzen: «Non demonio sartu behar du, bada, bosgarrena?

Begiratu lurrera, oinopletaraaaaa, azkar!»

Ze gaizki.

Eta ze ondo.]]>
<![CDATA[Zerua idatzi zuena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/039/001/2018-04-29/zerua_idatzi_zuena.htm Sun, 29 Apr 2018 00:00:00 +0200 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/2195/039/001/2018-04-29/zerua_idatzi_zuena.htm
Eta hala ere, zutik-edo.

Filmetatik ezagun besterik ez zaidan kontzentrazio-esparru amesgaiztozko batean nago, eta Sered herria, Eslovakia hegoaldean, Danubioaren lur lauetan. Kontzentrazio-esparrua herrigunetik urrun kokatzen da, zelai eta etxetxoz inguraturik.

Hori, kanpoan dagoenak ikusten duena.

Barruan bazaude, ordea, harresi batek estaltzen dizu kanporako ikuspegia. Eta 1941. urtea bada, eta judu eslovakiarra bazara, lehenago edo geroago, kontzentrazio-hesi honek ebakitako zuhaitz-muturren gaineko zerua ikusiko duzu.

Eta ortzia izango zaizu distrakzio zatar bakarra. Lainoak izango, kendu ezingo dizutena. Zureak ez direlako.

Zinemako pantaila klimatiko horretatik pasatuko dira izan zarenaren, zure zela uste zenuen bizitzaren fotograma zartatuak. Izatera iritsiko zaren horretan, nahiago duzu ez pentsatu... baina zeruak leku ugari utziko dizu irudimenean dabilzkizun mamuak paseatzeko. Bart barrakatxoan juduen arazoa exterminazioz konponduko dutela esan zuen gizonari, ez entzunarena egin diozu. Baina bakarrik zaudenean, zeruari begiratutakoan, txoriak zirina egingo dizu kopeta gainean: hara orakuluaren erantzuna.

Benetako ziruditen harkaitzezko faktu guztiak, anpulutxo txolinak besterik ez balira lez, lehertu egin baitira orain arte: lehendabizi, lana egitea debekatu zizuten; ondoren, etxea lapurtu; maitea eraman, gero; orain hona ekarri zaituzte eta tren batean sartuko, laster. Horrainokoa ikusi duzu, gertatu da. Torturak eta bortxaketak ere bai. Baina exterminazioa? Botoi eta xaboi-gai izan? Ez da posible. A zer-nolako fikzio txardun nobela.

Zeru hau idatzi duen idazlea amateur hutsa da.

Zabor poltsa horretan bizitzeari uzteko eta zerura bizkor iristeko boleto ugari ari dira banatzen esparrua «zaintzen» duten SS brigadakoak. Eta halabeharrez, judua zarelako, zuk txartel horietarako eskubide osoa duzu. Hori badakizu.

Lehertu dadila guztia behingoz!

Joan nadin zuzenean zerura!

Zerua. Entretenimendu bakarra.

Sikiera hegan egiten jakingo bazenu.

Baina tximinoa zara. Tximino judua. Hau da: narrasti zikin itsusi bat, arazo ez arioa.

Eta arrastaka ibili besterik ez duzu.

2018ko apirila da. Eta gu, Solamente Naturali taldeko kideak, biran gabiltza, Eslovakian zehar. Duela hiru urte grabatutako diskoan bildutako musika judua ari gara eskaintzen. XVI. mendetik XIX. mendera doan melodia eder multzoa. Hiru mende... zein erraz esaten den. Eta zein erraz jotzen den musika zoragarri, politt, benetako hau, eraikin baketsuetan: sinagogetan. Baina gaur, zazpigarren kontzertuaren egunean, harri txintxar bat zapata txaroldun pean, zangotraba jarri digu birak... holokaustoak historiari bezala: azken barrakoian jo behar dugu. Fusilatuen, zuhaitz gillotinatzaile ere baden, murruaren alboko txabolan.

Eta zer erremedio.

«Gutxienez», esan du gutako batek, «ez dugu lur originalaren gainean joko». Lurrari begiratu diogu denok kolpetik. Egia: porlanezko zoru errealaren gainean, eta oinazpian, hamar bat zentimetrora dagoen egurrezko parket flotatzailea dugu.

Gertakari haien gainean zintzilik egoteko bezainbeste zorte izan du orain arteko gure bizi-historiak. Tira, batzuek beste batzuek baino urrunagotik flotatu dugula esan beharko: «Nire aitona hemen egon zen Auschwitzerako trena hartu zain», esan baitu Luba biolin jotzaileak.

Jantzi gara beltzez. Iritsi da ikuslegoa. Jo dugu. Ahal dugun guztia egin dugu. Barru-barruko musikaltasun putzuan bila ibili gara eta ttantta bat edo beste ateratzea lortu dugu. Baina entzuleriak, aireak, bihotzak berak, burdinazko dirudite. Musikak mila tona pisatzen ditu hemen. 16.000 eslovakiar-deportatu ia denak igaro ziren Sered-eko kontzentrazio-esparrutik. Eta ia denak akabatu zituzten. Haietako milaka, hemen bertan.

Bizirik irten zirenek margoturiko koadroez inguraturik gaude. Horrek babesten gaitu pittin bat.

Beste koadroa, kanpokoa, jasangaitza baita.

Pozoituta dago lur hau, gaineko parket flotatzailea, airea, hormak, gu, jendea, sabaia, dena.

Hemen ezin da jo.

Lardaskatu dugu zerbait, baina ezin musika izan denik esan.

Bukatu dugunean, «ez dugu programa hau horrelako inongo lekutan gehiago egingo», esan digu zuzendariak.

Kanpora irten, eta zeruari begiratu diogu: tximista tximistaren atzetik, ekaitza dator; zer esan nahi ote dute argindar ikur oker horiek?

Martin Larralderen zerua itsaso zikin bat izan zen akaso.

Juduena, ez dakit zer zen.

Baina gure gaineko hau, behintzat, ez dago ulertuko duenik.]]>
<![CDATA[Sasien erdian, Arkua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/041/001/2018-03-25/sasien_erdian_arkua.htm Sun, 25 Mar 2018 00:00:00 +0100 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/2195/041/001/2018-03-25/sasien_erdian_arkua.htm
Sarri egiten da berba musika-tresnei buruz bazterretan. Nork ez du sekula Stradivarius hitza entzun?

Stradivari, Amati, Guarnieri, Guadagnini... zerrenda luzea da. Egurrezko gorputz preziatu horiek, ordea, ezin dute kantuan hasi, eskuineko eskuan arkurik ez bada.

Arkuak... barita misteriotsu horiek. Gauza soil bat, biolinaren bihurgune emakumezko eta landuekin alboratuta. Zotz bat. Zazpi zaldi ile dituen makila bat.

Maiz ordea... konplexutasunak ez dira hain agerikoak. Ezta kasu honetan ere. Ikastolan ikasitako kantu bat etorri zait gogora:

... Begiztatua nuen aspaldi mendian

mizpirondo zuzen bat sasien erdian...

Mirari moduko bat, sastraka korapilatsuen artean.

Euskaldun makilak dira mizpirondo egurrez egiten direnak, ez arkuak, baina... arkugile on bat ere, sasiek ukitzen ez duten jakintsu bat da.

Antzinako musikan hasi berria nintzen, eta arku barroko baten beharrean nengoen. Arkuek, musika tresnenak baino bistakoagoak diren eraldaketak jasan dituzte mendeetan zehar. Eta XVII. mendetik honantz tresna ugarik biziraun badu ere, arkuekin ez da gauza bera gertatu. Hauskorragoak dira, eta asko, bidean galdu dira. Ez da oso arrunta beraz, arku barroko original batekin jotzen ari den norbait ikustea. Gehienok, kopiak erabiltzen ditugu. Kopia horiek egiteko, grabatu eta tratatu zaharrak eta iritsi zaizkigun arku original gutxiak aztertu behar izan dira.

Isilpeko zoragarri bat gordetzen dute arku antzinakoek: haien fabrikazioa XIX. mendera arte ez zela estandarizatu. Hau da: arku guztiak erabat desberdinak ziren. Bi berdin ezin aurkitu! Txundigarria!

Luis Emiliorengana joan nintzen lehendabiziko egunean gertatu zena bezain harrigarria: nire arkuarekin jotzeko esan zidan lehendabizi. Eta nire biolinaren hotsa entzunda, egin berriak zituen arku bi eman zizkidan: bati, Sagar deitu zion, besteari Arriskutsu.

«Jo Sagarrarekin orain», esan zidan: «eta orain, Arriskutsuarekin. A-ha!».

Sagarrarekin erraz egiten nuen koska soka gainean; kras-kras. Arriskutsua ordea, ez zen uzten... baina soka ondo harrapatzen nuenean sortzen zuen hotsa... ezin zen sagarrarenarekin alderatu.

«Segi etxera eta pentsatu zer-nolako arkua nahi duzun, eta idatzi iezadazu email bat deskripzio horrekin».

Hori bai ez nuela espero!

«Ondo da», esan nion.

Etxetik, zelako gauza zaila zure ametsetako hotsa sortuko duen arkuak nolakoa behar duen adieraztea, hauxe idatzi nion:

«Nola jo behar dudan irakatsiko didan arkua nahi dut».

Bidaltzeko botoia sakatu aurretik, eroturik nengoela ere pentsatu nuen: «Ez al da hobea, zure eskuak agindutako lana txintxo-txintxo egingo duen arkua eskatzea?».

Baina arku arriskutsuak adikzioa sortu zidan. Jakin-mina. Send teklari eman nion.

Luis Emilioren erantzunak ez zuen luze iraun: «A-ha, inspiraturik nago!».

Hilabete batzuetara deitu zidan, arku pare berri bat egin zituela eta haren etxera joateko.

Sortu zituen bospasei arku guztien artean, Hartzatxoa, Igitaia, Melaza... nik, nirea aukeratu nuen: Kristala.

Hamar bat urte izango dira, kristalarekin jotzen dudanetik. Hasiera ez zen batere samurra izan. Zaldi basati baten gainean trostan nindoala zirudien... ikara! Baina beirazko zaldi honek, azkenean, lortu du bere desioa: ni eta nire biolina bezatzea.

Zirrara bikoitza sentitu dut, duela egun batzuk, arku bila dabilen nire lagun Dasa Luis Emiliorengana eraman dudanean: mahai gainean lauzpabost arku. Eta horien artean, nirea.

«Jo lehendabizi zure arkuarekin!», esan dio Dasari.

Hasi da jotzen. Bere arku propioa, ondoren Luis Emilioren lehena, bigarrena, hirugarrena... gu, sofan eseririk, belarri huts.

Eta paf! Dasak, Kristala hartu eta jotzen hasi denean, bat-batean Luis Emiliok eta nik elkarri begiratu diogu: jajajaja! Dasaren biolina hizketan hasi baita bat-batean! Argi eta garbi ulertu dugu esan duena: «Nik arku hau nahi dut».

Dasak begiak ireki ditu; «hau al da zurea, Maite?».

Bai. Hamar minutu nahikoa izan dira erabakitzeko. Luis Emilio nire arkua neurtzen hasi da... eta esan du: «Arku honen kopia bat egiten saiatuko naiz. Baina ezin da. Nik arku hau aspaldi egin bainuen, Maiteren ekarpenarekin. Gainera, hamar urte hauetan zehar, arkua Maiteren jotzeko modura egin da... egurra, bizirik dagoen zerbait delako. Beraz... zure abentura propioa bizi beharko duzu. Prest?».

«Bai!» Dasak.

Ia malkoak sortu zaizkit, ohartuz, nire arkua benetan dela nirea, niretzat egindakoa... eta zein gauza zoragarria den elkarlana, buruz buruko harremana eta artisau-fabrikazioa.

Sakratua.]]>
<![CDATA['Esnalo']]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/036/001/2018-02-25/esnalo.htm Sun, 25 Feb 2018 00:00:00 +0100 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/2195/036/001/2018-02-25/esnalo.htm
Huts hori iluna ala argitsua den ez dakit. Zer gertatzen den ere ez dakit. Dakidan gauza bakarra da dena eta denak uzten ditudala, horra joateko. Ezerezera. Lotara.

Lo hartu aurretiko segundo, milesima horretan, oraindik ere, buruko brum brum-a martxan darabilkit. Ardura hau, beste hura, gaur arratsaldean esan dudan esaldi bikain horrek nire nagusiarengan sortu duen efektua, itsatsirik dudan kantuaren oihartzuna. Lo hartu aurretiko milesima horretan, oraindik ere, ni, ni naiz. Emakume bat, Maite izena duena, Hernanin jaioa, musikaria, kantu sortzailea, alaia-letxe txarduna-insegurua-segurua-harroa-umila, 38 urte dituena, lau ile zuri eta erdi orrazten dituena, alaba, ahizpa, emaztea, laguna. Baina milesima hori pasa eta loak hartzen nauenean, ez dakit nor naizen jada. Ez naiz. Lo nago. Maite ez dago etxean. Ezta ilargirik, izarrik, eguzkirik, gurasorik, lagunik ere.

Liluragarria egiten zait loaren efektu hori.

Badut, memorian iltzaturik, Amsterdamdik Hagara trenean lo hartu nueneko txango bat. Ez naiz garraio publikoan lo erraz hartzen duenetakoa, agian horrexegatik dut gogoan; eta bolada oso txarra pasatzen ari nintzelako. Buruko tiobiboa geratu ezinean. Oso-oso nekaturik. Entsegu batera bidean. Bat-batean... bum! Seko harrapatu ninduen loak. Baldin banengoen, jada ez nengoen. Baldin banintzen, jada ez nintzen. Trena eta trenbidea sostengatzen zituen mundua kolpetik desagertu zen. Paf! Zero!

Ziurrenik ez ziren bi edo hiru minutu baino gehiago pasatu. Baina esnatutakoan, berriturik sentitu nintzen. Ekaitzaren ondorengo goizeko itsaso bare-barea.

Lo sakonak baino ezin zaitu horrela freskatu. Ametsik gabeko lo-fase horrek. Reset bat. Jaiotza berri bat. Beste aukera bat?

Kontua da misterio ikaragarria duela loak. Zer gertatzen den zehazki jakin gabe uzten gaitu; baita zientzialariak ere.

Maitale maitaletsuenek ere elkarren besoetan lo hartuagatik, elkar uzten dute lotara joateko. Bakarrik abiatzen dira, bakarrik bertan egon ondoren, bakarrik bueltatzeko. Nondik, nora, nola galderak erantzunik gabe geratzen diren arropa zabar barreiatuak dira.

Lo egiten nola ikasi dugu? Amaren sabelean ere lo egiten dugu. Lotik oso gertu dagoen egoera edota dimentsio batetik etorri berriak garelako?

Haur jaioberriari begiratzen badiozu, lo sakon-sakon dagoenean, bakea igartzen zaio. Edonori, egia esan.

Gauza erabat aldatzen da ametsetan ari den norbaiti so egiten badiozu. Pentsamenduetan harrapaturiko Homo sapiens-en baten antza hartzen du. Hitzontzikeria isilaren garun zuloan galduta dago.

Zertara dator loaren inguruko berriketa hau, pentsatuko duzu. Bada, egia esan, ez dakit. Baina goizean, esnatzerakoan, urruti-urrutitik etorri eta begia irekitzeko ahalmena berreskuratu dudanean, ongi lo egin dudala konturatu naiz. Eta sumatu dut oraindik ere Maiteren gorputz barruan esnatu naizela, eta Maite nor den gogoratu dut, nire adina, nire lau ile eta erdi zuriak non dauden, albokoa ere arnasa hartzen ari dela baieztatu dut, eguzki printz ttiki bat pertsianatik sartzen ikusita, «a bai, hori eguzkia da», errekonozitu dut, zakur baten zaunka ezagutu du nire belarriak, bihotzaren taupada ere nire bezala hartu dut... eta hala, buruko garbigailua martxan jarri zait. Bla, bla, bla eta bla. Pentsamendu batzuk gustatu zaizkit, beste batzuk ez. Bat-batean, ez dut eguzkia gehiago ikusi, pentsamenduak besterik ez. Sumatzeari utzi diot, pentsamenduak nire buru barruan haien kasara mugitzen hasi diren bitartean: nire jokabidearen arduradun bihurtu dira. Inguratzen nauena ilundu egin da: «Egun on, beste pentsamendudun ostegun hori!».

Gizarte honek pentsamenduenganako erlijio bat sortu du, eta pentsamenduetan oinarritzen da; etengabeko neurketa, alderaketa, hautaketa, lehenaldi eta etorkizunaren interpretazio geldiezin batean dugun fede eztabaidaezinean.

Baina non daude pentsamendu horiek lo gaudenean?

Lo gaudela, ez al gara, bada? Nola gara?

Ez dakigu.

Piperrik ere ez dakigu. Eta ez dugu ezertxo ere ulertzen. Eta hala ere, gauza ikusezin batzuetan itsu-itsuan sinesten dugu (pentsamenduetan esaterako), besteetan (nondik gatozen, nora goazen, espiritualitatean) batere sinesten ez dugun bitartean.

Budistek diote pentsamenduak direla sufrikario eta arazo guztien iturri. Pentsamenduetan ez sinesteak izatearen orainera ekartzen zaituela. Bakera. Lo zaudenean bezalaxe.

Ez ote gaude lo gaudenean egun argiz pentsamenduetan harrapaturik gaudenean baino esnago?

Lo gaudenean esna.

Esna gaudenean lo.

Ez lo eta ez esna: esnalo.]]>
<![CDATA[Baratxuri sufritua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/048/001/2018-01-28/baratxuri_sufritua.htm Sun, 28 Jan 2018 00:00:00 +0100 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/2195/048/001/2018-01-28/baratxuri_sufritua.htm
Ondo pasatzen duzula? A, orduan, nahikoa duzu plazer horrekin. Asko jota, zerorrek ordaindu beharko zenuke, sentitu duzun gozamen horren truke.

Bai, lanari buruz ari naiz.

Nik, nire inozotasunean, lan eta sufrimendu hitzen arteko ezkontzak dibortzioan amaitu zuela uste nuen.

Oraindik horrela?

Eliza katolikoak hitz askori emandako erabilera korruptoaren ondorio ote da? Sufrimendua-zerua-liberazioa versus plazerra-infernua-kulpa...

Edonola ere, gizakiok dugu hitzak bortxatzearen erantzunkizuna. Baina... hitzak askatzeko ere gu geundeke, ezta? Bota dezagun zakarretara behingoz sufrimenduaren sofritoa. Kixkalita eta beltz-beltz dago baratxuri hori dagoeneko... karbonizatuta!

Kanpoan luze bizitakoa izanda, distantzia pittin batekin ikusten dut Euskal Herriko artisten egoera: zur eta lur nago. Gehienek, ezin dute maite dutenaz bizi. Beraz, beste lan baten beharra dute, lau euro (edo mila) irabazi eta denbora librean maite duten kreatibitatea garatzeko. Lan egin, dirua irabazteko eta maite duzun horretan lan egin ahal izateko? Bi aldiz lan? A, bai, barkatu, ez, nahastu egin naiz... gustuko lana egitea ez da lan egitea... jua, jua eta jua!

Beste talde batean sartu beharko genituzke maite dutenaz bizitzea lortzen dutenen euskal gizataldea (lau katu): super-heroi/mega-humanoideak.

Lan titanikoa da hauena. Baina norbaitek ikusten al du hori?

Gizagaixoek, beti oporretan nago, bai, barkatu, egiten dudana gustuz egiten dut, bi pezetarekin konforme dioen karteltxoa buru gainean daramatela ibili beste erremediorik ez dute.

Automata-autonomoak dira. Autonomo izateagatik ordaindu egin behar dutenak, eta gustatzen zaiena aukeratu dutelako, lanaren truke dirua eskatzeko barkamena eskatu behar dutenak. Eta hori gutxi balitz, gainontzeko beste artista soldatadunekin merkatu librean lehiatzea zail zaie oso... soldata duenak pozik egiten baitu diru gutxiagogatik bihotzak eskatzen dion lan extra-txo hori (azkenean!)... baina autonomo-automata-soladata gabeak dirua behar du!

Ez al da horrela artisten lana (orokorrean) desbalorizatzen?

Nola hartuko du hobby-tik haratagoko estatusa sorkuntzak horrela?

Kasu bakoitza desberdina da, noski.

Norberaren izaerarekin doan zerbait: batzuek ziurtasuna behar dute, besteek, beste zerbait.

Edonola ere: libreki edota soldatapean lan egiten duen artisauak, elkarri lagundu beharko lioke, ez oztopo.

Herbehereetan, musikari bezala freelance edo autonomoa izatetik bizitzea posible da. Autonomo izatea dohainekoa da, hasteko. Eta kultura holandarra defendatu eta maite egiten da: zure enpresa propioa sortu baduzu, zure gaitasuna eskaintzen duen zure enpresa babestu egiten da. Ez daude atzerrikoek kultura ekarri zain, beti.

Baina zer gertatzen da Euskal Herrian?

Diruarekiko harreman oso obszeno eta pornografikoa dagoela. Harreman ezkutuko, intimoa. Holandarrek ez dute horretan gurekiko bat ere antzik. Barrio gorriko eskaparateak dira horren beste adibide garbi bat: nire izterra hau da, eta hau da prezioa. Eta haratagokorik ba al dago, bada? Truke bat da.

Artista autonomoek, zenbat faboretxo egin behar dituzte kobratu gabe, dirua dagoenean beraiekin konta dezaten?

Euskal Herrian sekulako talentua dago. Benetan esaten dut. Baina talentua ez da behar den gauza bakarra. Talentu hori aintzat hartu behar baita. Modu horretan besterik ez da garatuko. Zaindu egin behar da, iraunbizi dezan.

Sorkuntzaren begirada delako gizakiak duen dohain ederrenetakoa. Guztiona da horren erantzukizuna: sortzen duenarena eta estimatzen duenarena, baina baita estimatzen ez duenarena ere! Kantu super ventas-ek ere, kultura aitzindari bati zor baitiote haien egitura musikala!

Australian, duela bi milioi urte, aborigenek lurra kantuz estali zuten. Ez zuten piramiderik, tenplurik eraiki, kantu mapak baino. Kantu entziklopedia ikaragarri bat. Sei eta hamar hizkuntza desberdinetako kantuak, geografia, klima, tokian tokiko izpiritu, ezaugarri, erremedioak kantatzen zituztenak.

Dirurik ez, orduan. Garrantzitsua zena, garrantzitsua zen: bizirautea eta mundua kantatzea, antza.

Orain, aborigenak erreserba terribleetan daude, soldata baten trukean. Lur hari buruzko jakinduriaren eta historiaren parte bat betirako galdu da.

Akaso hala izan beharko du; dinosauroak ere desagertu ziren, eta gu... zer gara, bada? Beste espezie dominante bat... oraingoz.

Baina aspalditik mugimenduan den gauza haundi-liluragarri baten parte ere bagara.

Zerbait horrek esana da: bidea kantu bat da, eta kantu bat, bidea.]]>
<![CDATA[SPM]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/046/002/2017-12-17/spm.htm Sun, 17 Dec 2017 00:00:00 +0100 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/2195/046/002/2017-12-17/spm.htm
—Ahal duzun gutxien, ez dut makillajea erabiltzeko ohiturarik —erantzun diot.

Ingelesez izan da elkarrizketa, baina Krakovian nago.

Begiak itxi ditut. Aurpegia laztantzen ari zaidana katu baten isatsa dela irudikatzen saiatu naiz. Baina betazalak altxatzerako, ez dut nire aurpegia ikusi, talo haragi koloredun maskara bat baino.

Poloniar makillatzaileak ez du esan diodana ulertu, antza.

Eta aldageletarantz abiatu naiz, triste.

Birako laugarren ala bosgarren kontzertua da hau? Ez dakit. Egunero hiri ezberdin batean jo dugu. Denak nahastu egin zaizkit eta laino eraikindun bat osatu, nire baitan. Varsovia? Czeczin? Breslavia? Denbora tunel bat da, horrelakoetan. Eta gu denok, kezturiko tunelean barrena goazen artaldea. Tunelaren bestaldean argia dago; argi artifiziala, fokuak, eta agertoki bat, ikuslegoa. Hara iristea da musikarion eguneko helburua. Eta kontzertua ematea.

SPMak jota nago (sindrome pre menstruala). Sindrome Post Makillajea ere izan zitekeela otu zait. Gurin beroa naiz, ur koipetsua bihurtzeko zorian. Aldagelan, nire aurpegiari ispiluan berriro ere begiratu eta negargura jarri zait. Nor da mapa-plastifikatu-buru hori? Betazalak rimel beltzez beterik ditudala eta negarrez ez hasteko esan dit taldeko kide batek. Noski, herbeheretarra izango da bera, eta oso pragmatikoa. Baina negargura ez da pragmatikoa. Ezta hilekoa eta SPMa ere. Eta ni... ni ez naiz herbeheretarra: bi malko bidali ditut aurpegian behera eta ahoan hiltzen diren bi bideren arrastoa geratu zait masailetan. Horrela. Horrela gehiago gustatzen zait musu-hule urratu hau.

Telebistarako jo behar dugu gaur. Eta zerbait arraroa dabil airean. Musikarion eta musikaren artean infiltratzen den zerbait. Makillajearen antzerako zerbait. Gazteago, ederrago, distiratsuago, perfektuago izan beharreko obligazioa. Baina sekretuki, badakigu rimel eta ezpainetakoak, latazko alaitasunak, nire alboan eseri den cameraman-ak, musikari enbarazu egiten diona. Espresioari enbarazu. Aurpegian lifting-a egin eta irribarrearen ordez keinu makarronikoa egiten duen aktorearen espresio katatonikoa bezalaxe.

Ondo jo behar da, telebistarako delako. Akatsik ez da egin behar. Baina hutsegiterik gabe jo beharrak, grabatzeak... musika makillatuarazi egiten dizu... ez duzu azpiko azal gordina erakusten; kontuz-kontuz tapatzen dituzu orbanak, etenak, ospelak, zauriak.

Bai nagoela ezkor!

Ala nire perspektiba SPMa da?

Ederki gabiltza biran, egia esan; luxuzkoa da tour hau. Leszek Mozdzer piano jotzaile poloniarrarekin batera grabaturiko diskoa ari baikara aurkezten. Diskoa Herbehereetan grabatu genuen, duela hilabete batzuk, hark idatziriko (eta hain ondo idatziriko!) musikarekin. Jazzetik, klasikotik, dodekafonikotik dute zerbait Leszeken doinuek. Eta hura pianoan inprobisatzen ikustea da benetan zoragarriena. Ez nuen ondo ezagutzen gizon honek bere herrialde propioan duen entzutea norainokoa den. Zenbat jende ekartzen duen kontzertuetara! Kontzertu bakoitzaren ostean, ordubete pasatzen dugu diskoak sinatzen, gutxienez.

Krakovian ez dugu diskorik sinatu, ordea.

Kontzertua amaitu denean, (eta bai, ondo joan da, akats kopurua onargarria izan da), gure txelistaren atzetik abiatu gara korrika musikarietako batzuk. Dovzhenkok 1930ean zuzenduriko Lurra film mutua musikaz janztera doa, Bastarda hirukotearekin batera: klarinete, klarinete-kontrabaxu eta txeloaren laguntzaz. Hoteletik pasatu naiz lehendabizi: aurpegiko pastela nahi dut kendu. Olioz baliatuta ahal dudana egin dut, baina ezin izan dut guztiz begietako ikatza ezabatu. Berandu sartu gara zinema aretora. Lurrean eseri behar izan dugu: ez dago lekurik. Pantailan gizon bat ageri da, pasaia bat gurutzatzen duen bide gainean dantzan. Arratsa da eta ingurunea ez da guztiz ikusten, lausoturik ageri da, koadro inpresionista bat balitz bezala. Oinek dantza egitean altxariko hautsa, hauts gori-distiratsua da ikusgarriena.

Esne bidea da oinak hausten ari direna.

Eta gizonak ez dakit, baina heriotza da bidearen amaieran zain duena.

Hautsa doinu miragarri bihurtu da, Bastardakoen tresnetan.

Eta sendagarri egin zaigu irudi eta hotsen baltsamoa: telebistak ezarri digun burmuin makillaje borragoma.

Gaurtik begiratuta, Belgikako hotel honetatik, zera esan dezaket: Krakoviako biharamuneko azken kontzertua izan zela gure bira poloniarrean ederrena. 1.700 pertsona biltzen dituen Katowiceko auditoriuma ia beterik agertu zitzaigun.

Kamerarik, makillajerik gabe.

Ginena izan ginen; akastun arrisku hauskor bat.

Sindrome Post Makillajeak emandako indarrak bultzatuta, paraxutik gabe salto egin bagenu bezala.

Gure aurpegi margotua garbitu ondoren agertu zena ez zen akaso hain alai eta gaztea izan. Baina bai benetakoa.

Bidearen amaieran zain dagoena zer den jakinda, dantzan doan musikari taldea.]]>
<![CDATA[Abendua aurretik, Arazoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/035/001/2017-11-19/abendua_aurretik_arazoa.htm Sun, 19 Nov 2017 00:00:00 +0100 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/2195/035/001/2017-11-19/abendua_aurretik_arazoa.htm
Zerua eta biok begietan sare grisa dugula esnatu gara. Betazal azpiko berunak ikusten dudan guztia mantsotzen du antza: berandu dela esan dit ordulariak. Gosaldu gabe irten naiz etxetik. Nahi bezain azkar ezin, eta ahal dudanean tranbia geltokiraino iristerakoan, behin norbait izan ziren beste hogeika itzalekin elkartu naiz. Inork ez dio inori begiratu. Albokoaren begietako pertsiana metalikoan harrapaturik geratzeko arriskua handiegia da: lagun hurkoa konpromezuan ez jartzea eta haren independentziari trabarik ez egitea aspaldi ikasi nuen hemen. Ez eskatu, ez gehiegi hitz egin, ez gehiegi begiratu, bestearen espazioa errespetatu.

Zeru baxu ilun honen preso izatea nahikoa ez balitz bezala.

Behean baitago benetan azaroko zerua Herbehereetan. Kapela beharrik ez, hodeiek burugaina apaintzen dizutenean. Hara, erensugea darama horrek kaskezurrean, besteak kafetera, eta hark, Eiffel dorrea.

Tranbia ere berant... Ez naiz iritsiko garaiz tren geltokira. Ezinean, atzeraturik, arrastaka dabil eguna... Eta hala ere, gu, hiriko zorri ttikiak, arkakoso, moskito, armiarma, zimitz, labe zomorroen kolektiboa, presaka. Presak ostegun honetako inkognitaren bat argituko duelakoan. Ez... presa honek... hiria astindu eta azaroa arinago pasaraziko duelakoan.

Edo... presak gu entretenitu eta hilabetearen izena ahaztaraziko digulakoan.

Zergatik ez dugu azaroa egutegitik ezabatzen? Bi Abendurekin ordezkatu eta kitto. Abendua ere iluna baita, baina gutxienez Eguberrietako argien ilusio plastikoa eskaintzen du. Ilusio plastikoa baina kolorinetakoa.

Zinegotzi izendatuko banindute, azaroko argi indar kuota kendu egingo nuke nik Amsterdamen. Linterna eta frontalak banatuko nituzke kale kantoietan, argi zuzi, argizari, euritako hori, laranja, urdin, berde eta gorriekin batera; otzandutako iputargi-hordak ekarriko, Eslovakiako zirkoetatik eta...

Et, et, et... Ia pasa zait nire geltokia! Esnatu hadi, neska! Iritsi naiz estaziora: bai, andrea, nire trenak duela bi minutu alde egin du. Ea zer dioen pantaila informatiboak: hurrengo intercity-a atzerapenarekin dator... Nola ez, bada... bikain! Entsegura berandu iritsiko naizela dioen mezua bidali eta nasako aulki hotz batean eserita gosaldu dut. Kartoizko edalontzi batean sarturiko edabea eta plastikozko zorro barruko croissant bat. Plastifikaturiko jakiak to go: hiriko animalia bat naiz eta onartzen dut. Konpainia behintzat nire piztitasunarekin bat dator: lau uso mutante darabilzkit apurren lapur. Eta beste inguruko abere mutante anonimoak? Horiek guztiak, mugikorrari begira. Bati kafe ketsua erori berri zaio lurrera. Plasta pesta! Usoak hara doaz korrika batean: kafea gustatzen zitzaienik ez nekien. Bejondeiela! Bakean utzi naute.

Hara trena...

Herrialde zibilizatu batean nagoen zantzua: lehenbizi trenean datozenei jaisten uzten zaie. Korridore adeitsu bat ireki da bagoirako ate aurrean. Zuek jaitsi, gu igo. Zuek etorri eta gu joan. Goazenak etorri zaretenak bezain betilun. Iluntasunaren banaketa ere erabat da berdintasunezkoa Holandako herrien artean. Ilunak bizitasun bera, probintzia guztietan.

Eserlekurik ez noski.

Bi andre berriketan ari dira... eta shhhhhh... egin die gizon batek segituan: ah bai, ez naiz konturatu, isiltasunaren bagoian gaude. Hemen, ezin da zaratarik egin.

Trenetik jaitsi eta azaroa Utrechten ere. Ene, zeru honek zenbat pisatzen du? Iritsiko al naiz entsegu aretora! Urruti dago geltokitik eta autobusa hartu behar. Eta autobusa ere ez da nik nahi bezain arin etorri. Baina bai, iritsi da eta joan naiz eta sartu naiz entsegu gelan.

Pittinka, distira gerturatzen. Musikari kide baten instrumentua izan zait lehen txingarra. Sekula aurrez aurre izan ez dudan zerbait: Txinan sheng deitzen zaio, Japonian sho. Kanabera xorta bat besterik ez dela dirudi. Hodi bat irteten zaio behekaldean duen ontzi metaliko batetatik. Bertatik putz eginda, urre koloreko hots bat sortu da. Jotzaileak arnasa hartzen du tututik barrena: hartu eta bota, hartu eta bota, aurpegian aintzinako oxigeno maskara bat balu bezala.. horri esker bizi balitz bezala. Soinua ez da inoiz geratzen. Soinu amaiezina. 3.000 urte dituena. Bai soinuak eta baita instrumentuak ere. Nire begietako errezelak altxatzen. Jotzen hasi naiz. Gerarazi eta zera esan digu gizon txinatarrak: «Eman soinuari behar duen espazioa: hemen, denontzako kabida dago».

Orduantxe konturatu naiz, nire arkuak sortutako hotsari leku imaginarioa egin diodanean.

Azaroak begia itsutzen didanean, ilunak hartzen nauenean, argia entzun ere egin dezakedala.]]>
<![CDATA[Koya san]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/048/002/2017-10-22/koya_san.htm Sun, 22 Oct 2017 00:00:00 +0200 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/2195/048/002/2017-10-22/koya_san.htm
«Hegaldi zuzenak jarri berri dituzte Amsterdametik Fukuokaraino», esan zidan Yohsik. Eta gero? Handik norantz? Kontrabaxu jotzaile batek eman zidan erantzuna: «Joan zaitez Koya sanera», tenplo budistez beteriko tontorra duen peregrinazio mendira. Nerabezarotik korapilaturik nerabilen heste bat askatu zitzaidala uste dut, une hartantxe. Beldur zentzugabeak uxatu, eta «bai, joan horra», entzun nuen lepo atzean, ezkerreko sorbalda parean, mamuek berba egiten dizuten leku horretan bertan. Erabakita zegoen.

Fukuokan gau pare bat igarota, hotel alboko geltokian hartu nuen trena. Pittinka, paisaia zurituz joan zen: urtarrila Japoniako mendietan. Zurizko paisaian, denboraren iragatea ere, zuri.

Metroa; funikularra; autobusa; Koya san. Lauzpabost humanoide galduren taldea osatzen genuena, tenplu desberdinetan barrena desegiten. Fukuokan bizitako hiri, jende eta geltoki zarata isilduz, eta nire buru barrukoa ozenduz.

Autobus gidariak, burua makurtu, eta eskua luzatu zuen aterantz: «Hemen da».

Tenplua tenpluaren atzetik, eta inor ez. Maleta elur artean arrastaka, egurrezko sarrera-ate ikaragarri bateraino iritsi nintzen. «A, nire tenplua!» leloa ni, budista-turista...

Bi monje gazte-gazte (18 urte bai?) zuhaixka baten atzealdetik irten zitzaizkidan. Halako hotza, eta bi mutikoak, soinekoa eta egurrezko sandaliak jantzita. Ni, kokoteraino estalitako tuntuna, logelan utzi ninduten, tatami eta mahai mantaldun baten konpainian. Maletako trasteak ateratzen denboratxo bat neramala, oihu ttiki bat entzun, eta gelako ate irristaria ireki zen; ezpain gaineko langar iletsudun monjea, azpila eskuan: afaria. Jatekoa mahai gonadunaren gainean jarri eta, «dozo, dozo» esanez, nire oinetarantz so geratu zen. Belauniko eseri nintzen mahai alboan. Isiltasun deseroso baten ondoren, monjea ere nire ondoan eseri zen. «Ama! Nirekin afalduko du!». Mahaiaren mantala jaso, eta azpian sartu zituen oinak orduan; Maite tximuak, gauza bera; bero-beroa zegoen mahai azpialde hura! Ez galdetu nola: bertan ipotx ikustezin batek sua piztu zuela esan balidate, sinetsi egingo nukeen. Monjetxuari esker begirada bat zuzendu nion, baina monjetxurik ez jada.

Bost eta erdietan bueltatu zen. Eta azpil huts-huts bat eraman.

«Eta orain zer demontre egin behar dut nik? Paseo bat ematera joango naiz». Kanpoko iluntasunak harritu egin ninduen; gaua, Koya sanen: izarrak, izarrak eta izarrak, auto galdu bat ordu erdian behin, eta elurra oinazpian kris eta kras. Buruko berbontzikeria, jasanezin: «Hemen astebetez? Erotuta hago! Denbora ez den pasatu ere egiten! Bihar dena utzi eta Osakara joan hadi, bertan museoak ikusiko ditun gutxienez...». Urrunean, Koya sango hilerri ezagunaren argi laranjak, kandelen su izpiak, tilin-talan. Bi kilometroko kanposantua, ilunpetan, bakarrik, galdurik eta erdi beldurturik nengoela ez zitzaidan oso kontsolagarri egiten. Pixaleak amorratzen eta hotzak. Baina ez nuen tenplura bueltatu nahi. Bi ordu igaro nituen oinez gutxienez, errepide hartan gora eta behera, neure buruarekin haserre, bide erdian, bizkarrean biolontxeloa zeraman mutila ikusi nuen arte. Aurpegi mendebaldetarra. Pentsatu ere egin gabe: «Hello, do you play cello?» ( Txeloa jotzen al duzu?) Eta hark, munduko gauzarik naturalena galdetu izan banio bezala: «Bai, eta zuk zer jotzen duzu?» Nik: «Biolina». «Ah, ze ondo, etorri, ixtera gindoazen, baina sartu, sartu hemen!».

Aliziak bezala, ate hura zeharkatu, eta beste mundu epel tatamitsu batera egin nuen salto. Bertan, Robin biolontxelistaz gain, Veronique, Takeshi eta haien bi haurrak, Tao eta Mayana zeuden. Orduan izenak ez nekizkien, noski, baina gela erdi-erdian zegoena segituan ezagutu nuen: nire zain, niri deika urteak, mendeak igaro izan balitu bezala, sruti box ikaragarri eder bat. Indiako musika tresna hori ez da hain ezaguna, baina nik badut bat, nire neighborrak oparitua.

Hortik aurrerakoa irudika dezakezue: Veronique, haurrak magalean, kantuan; Takeshi erhua joz (gerlari txinatarrek zaldi gainean jotzen zuten soka bakardun tresna), Robin txeloarekin eta ni srutiarekin.

Han zer egiten nuen neure buruari galdetzetik, galderarik eta bururik ez izatera. Han behar nuela jakitera.

Lagunez inguraturik pasatu nituen Koya sango egun haiek.

Yoshi eta Josh Naganoko geltokira bila etorri zitzaizkidanean, zera esan zidaten: «Maite, hori amestu egin duzu!».

«Neska ameslaria izateak onuraren bat ere badu: hainbeste amets fabrikatuta, bakarren bat nahiko itxuroso ateratzen zaizu noizean behin...», erantzun nien.

Eta ametsarekin jarraitu nuen.]]>
<![CDATA[Kontserbatorioak eta kontserbak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2195/038/001/2017-09-17/kontserbatorioak_eta_kontserbak.htm Sun, 17 Sep 2017 00:00:00 +0200 Maite Larburu https://www.berria.eus/paperekoa/2195/038/001/2017-09-17/kontserbatorioak_eta_kontserbak.htm
Easo kalean zegoen kontserbatorio hura; suhiltzaileen eraikinaren alboan. Oraindik ere han da; eta musika eskola izaten jarraitzen du. Baina Musikene sortu zenetik, goi mailako kontserbatorio estatusik ez du. Batuketak egiten hasita (ai ama, zenbat urte!), nire irakasle izandako asko jubilaturik egongo direla ohartu naiz, bizirik baldin badaude. Kontuak oso bestelakoak izango dira orain ziurrenik... baldinbaitere!

Gauza zenbaitek berdin jarraitzen dutela bai, badakit: kontserbatoriotik atera eta errepidearen bestaldean den horma ikaragarriaz ari naiz. Gure irakasle haietako batek Kexuen Murru bezala bataiatu zuen hura, Jerusalemgo tenpluaren arrasto hari omen eginez. Haren ustez, eta ez zebilen oker, kontserbatoriotik irten eta pareta hari aaaaaaaahhhhhh edota jun hadi pikutara! bezalako aieneak botatzen genizkion ikasleak ez ginen gutxi. Irakasle batzuk ere kexatuko ziren gutaz... eta hori ere ulertzen dut.

Irakasle txarrak badira.

Baita ikasle txarrak ere.

Nolanahi ere, garai haiek joanak dira. Jada Amsterdamen bizi nintzela Donostiara joaten nintzen bakoitzean kontserbatorio aurretik ez pasatzearren hartzen nituen detour-ena ere bai. Biolin eskola aurretik eta ondoren egiten nituen negarrak ere, papo! Eraikinak ez dit jada halako sabeleko minik sortzen. Baina nolabait, oraindik ere, nire euskal ikasle garai haiek gogora etortzen zaizkidanean, su izpi bat pizten zait urdail sarreran. Easo kaleko suhiltzaileek amatatzerik lortu ez zutena.

Elkarrizketatua naizenean maiz azaleratzen den leloa da hau: zure esperientzia akademikoa ez omen zen ona izan. Gai horri buruz hitz egin nahia ulertzen dut. Are gehiago; eskola hari eskaintzeko hitz samurrik ezin aurkituan gabiltzanak bat baino gehiago garen susmoa dut.

Eta jada ez ditugu 16 urte.

Egia da; irakasle oso antipedagogikoak zeuden bertan. Musikari maitasun handia behar zitzaion eduki, handik musikari izateko asmoarekin irtengo bazinen. Musika, Erromantizismo garaian finkatu ziren ideal zaharkituetan oinarriturik, era abstraktu, lehiakor, fragmentario, ez-praktiko, klasista batean erakusten baitzen. Musika-artisautza aurrera eramateko beharrezko diren lanabesak, testuinguru zehatz batean kokatu gabe, lekuz kanpo, zatikatuta eskaintzen ziren. Eta gaztelera hutsean. Hori horrela nagusitasun posizio batetik botatzen dudala pentsatzen ari dena, oker dabil; tristura handiz esaten dut. Nahigabea, musika bidean abandonatu zutenekiko sortzen zait batez ere. Eta irakasle haiekiko... haien bizitza musikalean zer pasa ote zuten hala irakastera iristeko?

Funtzionariotzaren ondorio zen hura?

Etxean edota inguruan musikazale/musikariak zituenak bazuen laguntzarik desastre hari aurre egiteko. Nik nire lehendabiziko biolin irakaslea nuen aingeru guardako. Haren etxera joaten nintzen sarri, eta terapia berriketaldi luzeak egiten genituen.

Eskerrak!

Eskerrak familia artean ere behar nuen arreta jaso nuen.

Eskerrak nire ikasle kide guztiei!

Eskerrak Amsterdameko kontserbatorioa beltzetik zurira joatearen antzerako zerbait izan zen!

Eskerrak musika errurik gabeko gauza zoragarria den!

Eta eskerrak nire nerabezaroa amaitu zen. Ni ere asko aldatu bainaiz...

Eskarmentu akademiko txarra-ren aipamen horrekin ezin naiz, beraz (zorionez!), guztiz ados egon. Donostian bai, petral. Baina Amsterdamgo kontserbatorioan ondo! Eta nahiz eta kontserbatorioa, hitzak dioen moduan, ohitura bat kontserban sartu nahi duen instituzioa izan, beti existitu ez dena ere kontserbatorioan ikasi dut. Musikaren tenplu bedeinkatu izan nahi zuten horiek, Frantziako Iraultzaren oinarri ziren asmo estandarizatzaileek sortu zutena ere, kontserbatorioan ikasi dut. Hori baino lehen musikariak beste era batekoak zirena ere, kontserbatorioan ikasi dut.

Kontserbatorio hartan, Amsterdamen, besteak beste, Antzinako Musika departamentua baitzegoen. Eta Erromantizismo garaiko kredoa ez baitzen etxe hartan indarra zuen bakarra.

Ideia eta metodoak kontserba latan sartzea ez da zertan kaltegarri izan...

Baina zergatik eman garrantzi handiagoa garai batzuei besteei baino?

Musika batzuei besteei baino?

Nork erabaki dezake zein musika-garai-asmo diren garaile?

Ezjakintasunak.

Eskerrak ematen dizkiot nik kontserbatorio deitzen zaion horri; benetan.

Baina kontserben iraungipen-datari begiratu egin behar zaiolaaaaaaa!]]>