<![CDATA[Miel A. Elustondo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 24 Apr 2019 20:07:06 +0200 hourly 1 <![CDATA[Miel A. Elustondo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Bertikala izatetik horizontala izatera kanbiatu zen abadea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/038/001/2018-09-02/bertikala_izatetik_horizontala_izatera_kanbiatu_zen_abadea.htm Sun, 02 Sep 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/038/001/2018-09-02/bertikala_izatetik_horizontala_izatera_kanbiatu_zen_abadea.htm
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako 339 abadek Francoren Erregimenaren gehiegikeriak salatzeko gutuna idatzi zuten, 1960an. Espainiako gotzainei, Nuntzioari eta Vatikanoko Estatu Idazkaritzari bidali zioten. gutun haren historiaren jakitun zen Pedro Berrioategortua. «Herri mailan bat eginda egon ginen abadeok. Bizkaian [Emilio] Iturraran ibili zen gauza zuzentzen. Gipuzkoan, [Serafin] Esnaola. Nik hor badaukat meritu bat... Zornotzara etorri berria nengoen, eta galdetu zidaten: 'Sinatu gura duk?'. Nik, baietz. Eta gero, motor txikitxo bat neukanez: 'Joan eta batu sinadurak herrietako abadeen artean. Hasi Zornotzatik eta Ermuraino'. Eta Zornotzatik Ermura Mallabia, Abadiño, Zaldibar..., hamazazpi sinadura batu nituen. Sinadura gehien batu zituena izan nintzen! Inork ez zuen batu hainbeste». Francoren diktadura garaia zen, garai gogorra. Baina gutuna idaztea, eta sinatzea, ez zen, bakarrik, balore kontua. «Bai eta ez, ze herri mailan giroa itzela egon zen. Abadeok dena ginen. Denbora hartan ez zegoen sindikaturik ez bestelako organizaziorik! Hargatik diote ETA ere seminarioan sortu zela, parrokia inguruko gerizpean, denbora hartan eliza baino ez zen egon eta».

339 abadeen gutuna

339 abadeen gutunak aipu eta sona handiak izan zituen. Bazterrak harrotu zituela esan ohi da. «Inportantzia handia eduki zuen gutunak, bai. Gainera, isil-isilik egin genuen. Norberak sinatu zuen, beste inori ezer esan barik. Berba emanda geneukan ez genuela esango nork sinatu zuen, edo nori eskatu genion sinatzeko. Ezer ez! Isilik egin zen dena!». Isilik egina, Espainiako Ordena Publikoko Auzitegiak jakin egin nahi izan zuen, eta auzitegira deitu zituen 339 sinatzaileak. «Eta uste dut denok pasatu ginela. Akordatzen naiz itaun bat egin zigula epaileak. «Se reafirma usted...», edo halako berba jasoren bat ibili zuen, ez dakit zuzen. Guk, erdara gutxi genekienok, epailearen erdarari segitzeko lanak!». Eta 339 sinatzaileak auzitegira deiturik, zer edo zer jakin zuen. «Zoritxarrez, Ermuan abade zegoenak, gutuna nork eman zion galdetu ziotenean, nire izena eman zuen. Bera Ermuan zegoen abade, baina Larrabetzukoa izan zen legez, Galdakaora gura zuen. Eta auzitegitik pasatu zenean, eta galdetu ziotenean, Galdakaora joateko aprobetxatu zuen. Nire izena eman zuen, eta kapila eman zioten, Galdakaoko dinamita fabrikan». Zigorra jaso zuen Pedro Berrioategortuak. Isuna. Gehiago ere etorriko ziren gero. Esaterako, Derioko itxialdiak ekarri zuen sokaren korapiloan lotu zuten. 1968ko azaroa zen, orain berrogeita hamar urte. Derioko seminarioan sartu ziren 60 apaiz. Hilabete eman zuten bertan. Batetik, frankismoaren errepresioa salatu zuten; bestetik, herriarekin bat egingo zuen Eliza aldarrikatu. Klero gaztea zen Bizkaikoa, eta ordu artekoa ez bezalakoa nahi zuen Eliza...

Derioko itxialdia

Derioko itxialdia baitezpadakoa izan zen Pedro Berrioategortuaren bizian. Itxialdian, nahi beste hitz egin zuten abadeek. Eta hantxe hasi ziren lan egitearen gainean hitz egiten ere, nahiz eta ordurako, abade batzuk lanean ari ziren. «Meatzerrian, esate baterako. Tartean zen Periko [Solabarria], aparteko kasua. Hark sotana belaunetaraino gastatuta zeukan! Kar, kar, kar... Hura inor baino lehenago hasi zen beharrean. Hura Abanto-Zierbena mea-herritik baino gorago zegoen, Triano auzoan. Akordatzen naiz behin motorraz joan nintzela, eta bera bizi zen tokiraino joateko biderik ez zegoela! Ailegatu, eta denak txabolak ikusi nituen, adreiluz egindako bi etxetxo izan ezik: bata zen eskola txikitxo bat; bestea, ermita. Miseria hutsean bizi zen Periko. Sakristia txikitxo bat zeukan, eta, hantxe, sua egiteko lekutxo bat, eta lapiko bat patataz betea, orduantxe egosten egon zena. Periko patatak janez bizi zen. Eskolan ume txikiak ikusi nituen, eta galdetu egin nion, eta berak: 'Euren aitak zauritu egin dira mean, beharrean, eta ospitalean dauzkate. Amak ere hara joan dira, eta ni umezain'. Azkenean, gaixotu egin zen Periko, eta atera egin zuten handik. Akordatzen naiz esan zutela: 'Atera behar izan dugu, bestela, beste San Pedro bat edukiko genuen, herriaren botoen indarrez». Abanto-Zierbenako beste auzoetako bat baita San Pedro.

Abade zen, baina lanean hasi zen. Apaiz langileetakoa izan zen. Zamorako apaiz-kartzela (Txalaparta, 2011) liburuan, Pedro Berrioategortuaren lekukotasunari laguntzen, argazki bat da, Berrioategortua freskagarri kamioi bat zamatzen nahiz husten. «Beharrean hasi nintzen, eta akordatzen naiz zelan jendeak ez zuen ulertzen gu abadeok behar egitea. Baina beste abade batzuen laguntasuna bageneukan, eta aurrera. Beharrean hasi nintzen, eta hargatik ezin izan nintzen Derioko itxialdiaren ondoko urtean Zamorako taldean sartu, behar egiteko konpromisoa hartuta neukalako orduantxe. Hartu arinago, ugazabak galdetu zidan: 'Abade zarela, bateko entierroa eta besteko meza… zurekin badaukat beharginik?', eta nik baietz agindu nion. [1969ko] Maiatzaren hogeita hamarrean izan zen, abadeak Bilboko gotzaindegian sartu zirena, eta ni beharrean egon nintzen, konpromisoari lotuta».

Hidalgo kapitainarenak

Apaiz-langilea ez zen, nonbait, oso ugaria. Gernikako guardia zibiletako kapitain Manuel Hidalgo Salasek atxilotu bati Berrioategortuaren argazkia erakutsi, identifika zezan, hark ezagutzen zuela ukatu, eta Hidalgoren hitzak: «Bizkaian ez da Berrio abadea ezagutzen ez duenik». Berrioategortuak berak ezagutu zuen Hidalgo. «Fanfarroi hutsa zen. Detenitzen zintuen, itaunketa gogorra egiten zizun, eta, gero, kalean ikusi eta lagun moduan tratatzen zintuen. 'Mi amigo'-ka (Adiskidea) Plan horretan! Nirekin nahi zuena egin zuen, neurri baten. Azkeneko egunean adarra jo nion neuk ere. Franco hil zen, eta esan nion: 'Ése ya se ha ido'. Kapitaina zen Hidalgo, baina kapitainetik goragoko kargu bila zebilen. Ondo zuztartuta zegoen. TOP Ordena Publikoko Auzitegitik nahi zuena egiten zuen». 1976an alde egin zuen Gernikatik, Leonera (Espainia) joanda, goragoko bidean. Hidalgoren itzala nahi baino ilunagoa da. 1972an, ETAko kide Mikel Martinez de Murgia eta Benito Mujika Zumeta hil zituen guardia zibilak Lekeition, herriko jaietako bezperan. Udazken hartan Bermeoko kuartelera eraman zuten batek kontatua du Hidalgok esan ziola berak hil zituela bi gazteak. Berrioategortuak ez daki Hidalgo fanfarroi hutsa zela besterik. «Gernikan egoten zen, bere ekipoarekin. Guardia zibil lotsabakoenak hartu eta berak nahi zuen lekura eramaten zituen. Haien artean bazen bat, Lekeition sarjentu, kirten handi bat zena, gorputzez ere handia. Beste bat, txikia, gose handia pasatutakoa. Gizajoa zen, baina bizkorra. Behin inor ikusiz gero, betiko grabatuta geratzen zitzaion haren aurpegia. Honekin lagun egin ginen, kuarteleko egonaldian atseden hartzera etortzen zitzaigulako, eta guk gure paketetik jaten ematen geniolako. Azkenean, bere berri kontatu zigun, gose handia pasatutakoa zela, amarekin kanpin-dendan bizi izandakoa zela». Kuarteletako ziegetan ez ezik, kartzelak ere ibili zituen Pedro Berrioategortuak. Zamoran (Espainia) eduki zuten bi aldiz, hiru aldiz izan zen Basauriko kaiolan.

Kartzela

Lehenengoan, Zornotzan Txabi Etxebarrietaren arimaren alde meza esateagatik eraman zuten. «Egun itzela izan zen, itzela eguna! Ama birjinaren koroatzea ospatu nahi zuten, Karmen egunean [uztailak 16]. Herriko parrokian egin behar zen koroatzeko meza, eta akordatzen naiz alkatea, frankista hutsa, tartean zela, esanez, «porque Amorebieta siempre ha sido carmelicano», (Zornotza beti izan delako karmeldarra). Santa Teresaren beso usteldu gabea ekarri zuten, eta urrezko eta zilarrezko zirtzilkeriak batu zituzten herrian, ama birjinaren koroatzea egiteko. Apur bat kontra egin nien nik, eta Zeruko Argia-ko zuzendari egiten zuenak ere zer edo zer idatzi zuen, Nazareteko arotzaren andrea dotoretu egin gura zutela, etxeko andre modura ipini urrezko koroaz. Herri guztia aireratu zuten egun haietan. Vatikanotik ere baten bat etortzea gura zuten, baina ez zen etorri. Francoren ministroren bat, gotzaina eta alkatea izan ziren egun hartan. Jaiaren bezperan, Ama birjina parrokiara ekarri zuten, hango kanpai, argi, eta zarata artean, eta parrokian egin zuen gaua. Nik, berriz, aurretik iragarrita neukan Txabi Etxebarrietaren meza esango nuela, domeka hartan bertan, 08:30ean, nik orduan esaten nuen-eta meza. Egun hartan, jaiki eta, goizeko zortzietan, herria guardia zibilez josita zegoen, geltokian, kale nagusian eta leku guztietan. Nik, elizako ate guztiak zabal-zabalik, bozgorailuak topean, eta meza hasi nuen. Akordatzen naiz zelan hemen bazen emakume bat, ahots ederrekoa, eta halako batean Ogi zerutik kantatzen hasi zen... Hurrengoa akordatzen naizena, guardia zibilek tronpeta jo zutela eta hasi zirela elizara batu ziren gazteen atzetik, kolpeka. Eguerdian, koroatzeko mezara bidean, alkatea-eta, kale nagusitik pasatu behar ziren autoan. Kalea tabernaz josita zegoen, eta jendez beteta, denak txikiteoan… eta autoa joz eta hau eta beste jendea! Azkenean, heldu ziren «autoritateak» parrokiara eta suertez, hain suertez, bitxigilea bertan egon zen: 'Hori ez da nik egin dudan koroa', esan zuen. Ostu egin zuten koroa! Kulpa niri bota zidaten. Baina Etxebarrietaren mezagatik eraman ninduten kartzelara. Bizkaian bostek edo seik esan genuen Etxebarrietaren aldeko meza». Eta isuna. Eta isuna pagatu ezik, kartzelara. Pedro Berrioategortuaren kasua izan zen.

Kristau Gazteria Langilea

Lehenengoaren atzetik, isun gehiago ere etorri ziren. Bigarren isuna ere pagatu nahi ez gure abadeak, eta ondasunak bahitu zizkioten. «Motortxoa kendu zidaten, nik beste ondasunik ez neukan eta. Eta enkantea ere egin zuten, baina lehenengoan ez zen inor aurkeztu. Bigarren aldiz egin behar izan zuten. Kar, kar, kar... Taldea ginen, eta taldearen laguntasunaz egiten genuen borroka». Elkartasun horixe azpimarratu izan zuen Berrioategortua behin eta berriz eta askotan.

Abade gazteen arteko elkartasuna, eta JOC, Kristau Gazteria Langilea. Asko zor ziola zioen. «Niri JOC-ek erakutsi zidan bizitza eta abadetza ulertzen. Ordu arte, langile munduarekin batere hartu-emanik ez neukan, eta ilusiorik ere ez, eze ni baserriko semea nintzen, eta baserriko ilusioaz bizi izan nintzen beti... Egun batean, Zornotzan bizi nintzela, Gernikako Abaunza abadea etorri zitzaidan JOC-eko kanpaina bat zela eta ez zela. Esan nion: 'Barkatu. Nire kurtsoko jendearen ilusio handia zen langile mundua, baina ez nirea'. Eta, berak: 'Zelan bagoaz kontziliarioen formazio ikastaro batera Bilbora?'. Horri baietz esan nion. Eta joan, eta hura beste gauza bat zela ikusi nuen: eskubideak, sindikatuak... Ulertu nuen apur bat. Handik konpromisotxo batekin irten genuen abadeok. Eta horri esker, apurka-apurka, abade bertikala izatetik horizontala izatera kanbiatu nintzen», zioen Pedro Berrioategortuak.

«Abade bertikala izatetik, horizontala izatera kanbiatu nintzen».

Hortzetan irribarrea loratuz esana gure abadeak.]]>
<![CDATA[«Mutil dantzen aferan bertzek disfrutatuko du guk sufritu duguna»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/032/001/2018-08-26/mutil_dantzen_aferan_bertzek_disfrutatuko_du_guk_sufritu_duguna.htm Sun, 26 Aug 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/032/001/2018-08-26/mutil_dantzen_aferan_bertzek_disfrutatuko_du_guk_sufritu_duguna.htm
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Anizen sortua da zuen familia, ez bart arratsean, seguru.

Aspaldiko mendetik hona han sortuak gaituzu, belaunaldiz belaunaldi. Hamaika etxe ziren lehen Anizen, gaur egun hogeita bortz dira, eta baserri bakarra. Etxe guziek badute bere izena, eta gu etxeko izenak gara, Petrinekoak. Amaren aldetik, aitatxi Jauregikoa zen eta amatxi Etxenikekoa. Pena, orai galtzen ari da hori. nahiz eta iduritzen zaidan buelta emanen duela. Guk «bagoaz Indara... bagoaz Jauregira» erraten dugu. Gaurko haurrek, banoa halakoren etxera... Anizek badu, bertzalde, erranairu bat Baztango bertze herriek ez dutena: «Hamaika etxe, hamaika labe, hogeita bi zetabe, bat bertzearen behartu gabe». Eta erranairuak badu erranahia ere, hamaika etxe horiek heldu baitira XVI. mendeko artxiboetan. Etxe bakoitzak bazuen bere labea gaur egun hiruk mantentzen dute, bere zetabea, eta bazuen bere jana, bertze inortaz behartu gabe.

Auzolana bizi-bizirik da Anizen.

Bai. Herria auzolan bidez ateratzen dugu aitzinerat. Bide bazterrak, sasiak... auzolanka garbitzen ditugu, ur kontuak ere bai. Bestak denon artean antolatzen ditugu, auzolanak egiten ditugu, batzarretara etxe bakoitzetik beti bat joaten da... badugu komunitate espiritua. Lehen, gauza guzietarako etxea zen Anizen, etxekalka zen dena: eliza garbitzeko, auzolanetako... Orai jendeka da. Gure herrian beti ezagutu dut auzolana. Goizean egiten da lana, eta pinta erdia gero. Lehen, pinta erdia arno eta xardinak. Gaur egun, auzolana egin eta, iluntzean, herriak jendeari afaltzerat ematen dio. Anizen badugu, naski, barridearen berri!

Emigrazioa du garai bateko ezaugarri Baztanek.

Gure etxean, aitaren aldeko aitatxiren lau haurride baziren emigratuak: bi Argentinara joanak, eta bertze bi Kaliforniarat; tartean, gure aitatxi. Argentinarat joandakoak han gelditu ziren eta Kaliforniarat joandakoak itzuli. Amaren aldetik aitatxiren haurrideak ere harat joanak ziren, Rosariora, eta itzuliak. Guretako hurbilena, berriz, etxean izan duguna da osaba, Juan Jose Azkarate, amaren anaia. Artzain joan zen AEBetara. Hiruretan eta hogeita lauan joan zen, hemen soldaduzka ez egiteagatik. Zortzi urtetarik behin-edo etortzen zen Petrinekora, amak etxea maiorazkoz hartua baitzuen. Sortetxera etortzen ziren haurride guziak. Osaba jubilazione esperoan ari zen honat etortzeko alde bat, betiko bizitzera, baina 2010ean hil zen, Renon [Nevada, AEB]. Hegaldia erosia zuen uztailaren 8an etortzeko, baina lehenago hil zen eta egun horretan ailegatu ginen gu honat bere errautsekin.

Etxekoa duzue abertzaletasun historikoaren aitzindarietakoa Nafarroan.

Gure birraitatxi Jose Azkarate, Napar Buru Batzarrekoa, eta hemengo PNVko buru. Bilbon izan zen 1932an Aberri Eguneko ekitaldietan, nafar ordezkari. Eskuaraz eman zuen solasaldia, nahiz espainolez aritzen omen zen. Ez dakit xuxen. Predikatu egiten zuen! Arras euskaltzalea, segur, gure aitatxi zen, Pello Mari, gurekin bizi zen. Euskaltzalea arras-arras.

Herri ttikitik hirira, Euskal filologia ikasketak egin zenituen Gasteizen.

Oroitzen naiz hantxe ibili nuela «kuadrila» hitza lehenbiziko aldiz. Denek bazuten kuadrilla, eta nik ere, doike, ez nuen gutiago izan behar. Guk ez dugu kuadrillarik Anizen, denak bat gara. Ttar-ttar-ttarretik euskarazko maistra izan nahi nuen. Oroitzen naiz, Batxilergo hondar kurtsoan erdiek baino aise gehiagok ez zekiten zer estudiatu nahi zuten. Nik bai. Eta beharrik argi nuen! Bertze gisa Gasteizera joan eta bigarren eguneko etxean nintzen! Utziko nuen karrera. Unibertsitatean ikasten, sufritu nuen gogotik hiriko bizimodu hori, eta espainolez! Igogailuan parekoarekin zer solas eman ez dakizula. Arras gogorra egin zitzaidan. Baina orai berriz estudiatu beharko banu, berriz eginen nuke Euskal filologia. Ez naiz urrikitzen!

Lekarozko institutuan irakasle zaitugula, jomugan izan da aurten institutua, Ernesto Prat Urzainkiren Telleria eta gero zer? liburua dela eta ez dela.

Ebaluazio bakoitzean ikasleek leitu behar dute irakurgai bat, eta irailean berean ematen diegu ikasleei programazioa, gurasoek sinatzen dute, itzultzen digute eta ez da ja pasatzen. Joan den kurtsoan, handik bertzeko, abenduan edo ilbeltzean publikatu zuen karta ama batek Nafarroan gehien saltzen den periodikoan, erranez, espainol garbi-garbian, ikasleak adoktrinatzen ditugula. Hasten zuen karta erranez ez zuela ja institutuaren kontra, baina departamendu jakin batek aholkatu zuela liburua, eta liburua zuzenean lotuta zegoela Aroztegiarekin, eta Aroztegiak polemika gogorra sortu duela Baztanen eta iduritzen zitzaiola ikasleak adoktrinatzen edo politizatzen ari ginela. Kanpoan nengoen —soldatarik gabeko baimen batekin Argentinarat joana—, baina segitu dut kasua hurretik. Eta beharrik ez nengoen hemen, bertze gisa ez dakit nola jokatuko nukeen, zeren, gainera, zuzenean aipatzen ninduen.

Ez zen zure izenik ageri...

Baina denok bagenekien ni nintzela ama horrek seinalatzen zuen irakaslea, han paratzen zituen ezaugarriengatik. Ama hori eta biok, bertzalde, legegintzaldi berean zinegotzi izanak ginen; bera UPNtik, eta ni Bildutik... Orduan, euskara departamenduak karta egin zuen zertaz hartu zen liburu hori, zein irizpide pedagogikorekin —nobela beltza, bertako idazlea, gure hezkuntza komunitateak leitzeko ezaugarri guziak betetzen zituela—, eta institutuan klaustroa egin zen, gutuna publiko egin ala ez erabakitzeko. Eta hiruretan hogei lagunetik gehiengoak bat egin zuen gutunarekin, baina hamahiruk erran zuten ez zutela euskara departamenduaren gutunarekin bat egiten.

Telleria eta gero, zer? dio delako liburuaren izenburuak, Aroztegia eta gero, zer? plataformaren izenarekin bat eginik.

Aspaldixkoko afera da. Lekarozen egin nahi dituzte 228 bizitza, lau izarreko hotela, golf zelaia... 340 biztanle ditu Lekarozek, eta 228 etxebizitza herri berri bat erran nahiko luke horrek. 700 pertsona, hiru pertsonako familia nukleoaren arabera! Hamaseigarren herria izanen zen Baztanen! Bertzalde, 800 etxe huts ere badira Baztanen! Etxe beharretan ez dira. Argumentua da, berriz ere, turismoa. Baina hori gabe ere ikaragarrizko turismo pila ere bada. Ez dakit zer turismo mota nahi duten. Turismoa baldin bada argudioa, hotelarekin bakarrik askiko litzateke.

Nafarroako gobernuko lehendakariorde Manu Aierdi ere Lekarozen izan zenuten 2016ko udaberrian, proiektuaren alde mintzo.

Aroztegiaren defendatzaile sutsu da nafar gobernua. 2015ean, hauteskunde atarian, proiektua Udalaz Gaindiko Eragina duen Plan gisa tramitatzea onartu zuen UPNren gobernuak, eta urte berean, gobernu berriak UGEPari segitzea erabaki zuen. Nafarroako gobernuko akordio programatikoan desadostasunen atalean sartu dute Aroztegiako afera, aldaketaren gobernua deitzen duten lau alderdietarik bakarra da horren alde dagoena, Geroa Bai, eta hala ere, aitzinerat segitzen dute. Dolores Redondo idazleak ere Aroztegia gibeleko aldean duela egin du bere liburuen promozioa. Hor bada azpiko estrategia mekanismo bat, ikusten ez dena, soka luzea duena, doike.

Aroztegia, batetik, mutil dantzak, bertzetik. Irun-Hondarribietan alardea, mutil dantzak Baztanen.

Ez da konparatzen ahal alardearekin. Batak eta bertzeak duten dimentsioa diferentea delakoz, baina oinarri-oinarrian gatazka berbera da, eta emakumeen bazterketa normalizatzeko erabiltzen diren ustezko argudioak ere bai. Han urtean behin egiten da, ehunka lagunek parte hartzen dute eta alimaleko dimentsioa du. Hemen baditugu hamabortz herri, dantza herrikoiak dira, afera diferentea dute herri bakoitzean... Elizondoko kasua aparte da, herri koxkorrena baita: haur mutikoek, gazteek eta gizonek dantza egiten zuten, eta neskak sartu zirelarik, gizonezko batzuek dantzatzeari utzi zioten. Gaur egun, herriko plazan dantzatzen da, bazterketarik gabe, eta mutil dantzari baztertzaileak joaten dira Elizondoko elizara, eta han dantzatzen dute herriko plazan mutil dantzak dantzatzen diren tenore berean! Pribatizatu egin dute beren mutil dantza. 2013an sortu zuten Baztango mutildantzari taldea. Helburu bakarra zen emakumerik dantzatzen ahal ez duten talde bat sortzea. Taldea sortu zutelarik izena emateko aukera eman zuten, izena ematera joan ginen, baina ez ziguten taldean sartzen utzi. Mutil dantzen aferan eta Irun eta Hondarribiko alardeetan erabiltzen diren argumentuak ber-ber-berberak dira! «Tradizioa ez da aldatzen ahal! Sentimendu hau ez da hitzez esplikatzen ahal! Ez zarete hemengoak eta ez duzue entenditzen!».

Argumentuak berak, diozu.

Kasu! Mutil dantzari baztertzaile batzuk Iruñean arras aurrerakoiak dira! Zeren mutil dantzen afera ez da berdintasun afera, beren argumentuetan. Ez du ja ikustekorik. Omen. Mutil dantzari baztertzaileak Baztanen, alarde mistoaren aldekoak dira Irunen eta Hondarribian! Ez dute loturarik egiten, ez horren gibelean dagoena ikusten. «Doike, ez ezazu konparatu, faborez!», diote. Tradizioaren izenean mintzatzen dira, tradizioa aldaezina balitz bezala, nahiz aldaketa onartu duten beztimentan, dantzatzeko tenorean, mutiko-mutil-gizonek dantzatzean... Onartzen ez duten aldaketa bakarra emakumeen parte hartzea izan da.

Noizdanik sortua da afera?

Badira fotografiak, 70eko hamarkadakoak, Erratzun, andre bat dantzan erakusten dutenak. Ez zen aferarik izan. Geroztik ere sartu izan dira emaztekiak, nor bere herrian. Nik gogoan dudan lehenbiziko kalapita 2008an-edo izan zen. Gure amari ikaragarri gustatzen zaio mutil dantzak ikustea eta eraman nuen Elizondora. Hurbildu zen neskatiko bat eta: «Maitane, sartuko gara mutil dantzetan?». Nik ezetz, beldurrez. «Ez naiz atrebitzen!», erran nion. Bi neskatiko dantzara sartu ziren eta isildu zen plaza! Zernahi erranka jendea, xistuka. Herri bakoitzak badu bere istorio. Argiteria publikoa itzali izan dute, txistularia ixildu emaztekiak dantzara sartu direlarik, oihuak, bulkaldiak, irainak...

Beldurrez, zu.

Bai. Nik ez dut Anizen hori bizi izan, baina Anizen dantzak erakutsi zizkidanak kondizione batekin erakutsi zizkidan: plazetan ez dantzatzeko! Ez dut baldintza bete, baina hori erran zidan. Gero, 2011n, udaleko ordezkari izan nintzelarik, bestetako egun printzipalean herrietako bestetarat gonbidatzen gintuzten udal ordezkari gisa. Elizondon gu sartu ginelarik, Garbiñe [Elizegi] alkatea mutil dantzaria zen, eta ni ere bai. Elizondoko mutil dantzaren eguna heldu zen, eta Garbiñe eta biok aise jende gehiagorekin dantzan hasi ginelarik, herriko bortz edo sei mutil dantzari baztertzaile korrotik atera ziren, eta biharamunean periodikoko azala horixe izan zen, mutil dantzariek utzi dutela dantza erraten zuen, andreak sartu zirelakoz. 2011tik goiti arras gogorra izan da: herriz herri joan behar, mutil dantza egin, eta aditu behar! Afera ez da, bakarrik, zu dantzan sartzen zarela, zer aditu behar duzun, agurra ukatzen dizu jendeak. Jende anitzek utzi du plaza, zu ez ikusteagatik. Boikota egitea da hori. Ez da goxo! Hala ere, bertzek disfrutatuko du, gure ondorengoek, guk sufritu duguna! Kur, kur...

2011tik 2015era Baztango Udaleko Euskara eta kultura zinegotzi izan zinen. Zertan da euskararen egoera Baztanen?

Euskal Herriko egoera berbera dugu Baztanen. Ezagutza %75etik goitikoa dugu, UEMAn gaude, baina ezagutza eta erabilera ez dira bat heldu. Hor ere berriz ikusten da diferentzia Elizondo eta gainerako herrien artean. Zortzi mila biztanle gara bailaran, eta hiru mila dira Elizondon. Eta Elizondoko karrikan barna buelta bat ematea aski da, errateko: «UEMAn dago herri hau?». Lotsa ematen du aunitzetan. Gazte artean, mutikoetan gehienbat, ikaragarria da zenbat espainol aditzen den. Eta Lekarozko institutuan ere bai. Egia da! Eta futbola ere hor da, ikaragarriko eragina du Baztanen, eta arras-arras txarra hizkuntzari dagokionean. Futbolak espainolizatu ditu mutiko gazte anitz. Entrenatzaile anitz erdaldunak dira, eta haien erreferentzia guztiak espainolez dira. Bertze kiroletan —errugbia, herri-kirolak, pilota—, euskaraz funtzionatzen dute. Hizkuntza alde batetik, lehia giroa bertzetik, gizonkeria... dena txarra du futbolak Baztanen. Hemengo minbizia horixe da, niretako.]]>
<![CDATA[«Nire bizia arrunta, xumea eta hutsa izan da, baina zerbait idatzi dut etxekoentzat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/032/001/2018-08-19/nire_bizia_arrunta_xumea_eta_hutsa_izan_da_baina_zerbait_idatzi_dut_etxekoentzat.htm Sun, 19 Aug 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/032/001/2018-08-19/nire_bizia_arrunta_xumea_eta_hutsa_izan_da_baina_zerbait_idatzi_dut_etxekoentzat.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Tolosan jaio, hazi eta bizi zarena zaitugu... 1932ko azaroaren 20an hiru izan omen zineten herrian jaioak.

Gutxienez hiru! Migel Casteres, Muñoa sendiko bat eta hirurok. Etxean jaio ginen denok, ez emaginik ez pediatrarik ondoan genuela. Halaxe zen orduan. Geroago, gure ama ibili zen, emakumeak erditzen laguntzen. Deitu omen zioten behin, joan zen, eta harrezkero behin baino gehiagotan jardun omen zuen horretan. Ezagutzen ditut gure amaren laguntzaz jaioak Tolosan.

Zirtolaria zenuten aita Antonio. Hil zen egunean zer edo zer idatzi zuen Antonio Maria Labaienek.

Bai. Umore handikoa zen, alaia, bertsozalea, euskaltzalea... Harakina zen lanbidez. Elurretan ezkondu zen gure amarekin, ilbeltzak 25 zituen batean. Sei anai-arreba izan ginen etxean, lau mutil lehenengo, eta gerra ondotik, aita Frantziako desterrutik etorri zenean, arreba eta anaia txikia jaio ziren. Aita erbestean, ama Tolosan lau mutiko bihurrirekin -ni, lauretan hirugarrena-, jostun lanean etxean, bere koinata Danielaren dendarako, gehienbat. Lanerako buzoak, mahoizko bonbatxoak, alkandorak, gonak, soinekoak, maindire eta burkoak, kortseak eta gainerakoak... Denetatik josten zuen gure ama Mariak, eta neska gazteak etxean hartu ere bai, josten ikasteko. Gogoan daukat tartean Santa Marinako [Albiztur, Gipuzkoa] bi neska zirela, gaztelaniaz tutik ez zekitenak, eta behin galdetu niola bati: «¿Has sabido la leccion , Joxepa?» [Ikasgaia jakin duzu?]. Eta berak: «¡Medio culo!». Erdipurdi, alegia.

Euskaltzale giroa bizi zenuten gerraurre hartan.

Gurasoek euskara eta abertzaletasuna gauza askoren aurretik jartzen zituzten. Oso haurra nintzen, baina gogoan daukat bi edo hiru bider Tolosako batzokian izan ginela, gurasoekin. Aitak batzokiko antzezlanetan parte hartzen zuen; barregarrizkoak ziren, gehienak. Hango izenak entzun genituen gero: Ramon Larrañaga, Doroteo Ziaurriz, Pepe Izagirre, Jesus Elosegi, Antonio Maria Labaien, Aitzol, Lizardi... Askotan entzun nion gure aitari esaten Lizardiri Tolosan egindako hileta bezalakorik ez zuela bizian ezagutu. Milaka lagun bildu omen ziren. Tolosako batzokiko zuzendari izan zen, eta Perot lantegiko gerente. Jakina da lanetik irten eta Lizardi askotan joaten zela Urkizu aldera. Hil ondoren, oroitarria egin zioten han, baina gerra garaian han inguruko baserritar frankista batek txikitu egin zuen, eta harriak bertan utzi. Mutitegi baserrikoak, orduan, harriak gurdian hartu eta etxean gorde zituen. Handik hogeiren bat urtera, gure anaia Mikelek -Mutitegiko alaba batekin ezkondua baitzen-, Antonio Maria Labaienek eta koinatuak atzera lehengo tokira igo zituzten harriak, gurdian. Gero, Larrarte aita-semeek berritu zuten oroitarria. Inguruko lizarrak, berriz, gure senideek zaindu izan dituzte, eta orain ere gure ilobak txukuntzen du tokia urtero.

Arestian esan duzunez, gerra ondoan erbestean izan zenuten aita.

Franco nagusitu zen! «Patxi gaizto», esaten zion gure aitak. Etsaiak Tolosara inguratu zirenean, errekete eta faxistek errepublikarrak eta abertzaleak atxilotzeari ekin zioten. Baita bide bazter eta hilerrietan tiroz hiltzeari ere, batere motiborik gabe. Gure aitari ere iritsi behar zitzaion txanda, nonbait, baina erreketeen buru egiten zuena laguna zuen, eta ihesi joateko esan zion gure aitari, hilko zutela bestela. Eta alde egin behar, etxean emaztea eta lau seme utzita; 2 urte zituen txikienak, 7, berriz, zaharrenak. Eta eskerrak alde egin zuen! Hiru bider etorri ziren gurera aitaren bila! Gauaren erdian beti. Aita berriz, inguruan, Aiako herrian ezkutatuta egon zen lehenengo, baina, azkenean, Baztanera joan, eta Luis Iribarren lehengusu txikiak -erreketea zen- lagundu omen zion mugaraino. Handik, Sarara bidean, Anduitzeko bordan egon zen. Agure bat topatu omen zuen, haur ttiki bati kantatzen: Iruten ari nuzu... Beste iheslari asko ere baziren han, jakina. Joxemiel Barandiaran, Mentxaka -Gasteizko katedraleko kanonigoa-, On Pello Zubeldia lizartzarra, Bonifazio Etxegarai -Karmelo idazlearen anaia-, Langarika -Dalmazio ziklista famatuaren aita-, eta haurrak, haur asko, bizkaitarrak, aitak esaten zuenez.

Zuen aitak erbestetik idazten zizkizuen eskutitzen berri eman zenuen Erlea aldizkarian.

Aitak maiz idazten baitzigun! Ni oso ume nintzen, eta zer eta nola idazten zuen ez nuen ulertzen, baina pozgarriak zitzaizkigun aitak bidaltzen zizkigun postalak. Hemengoetan, Franco, Jose Antonio [Primo de Rivera], erreketeak, pelaioak... agertzen ziren. Hangoetan, animaliak, dantzariak, txistulariak, musikariak, zezenketak... Aitak bi postal bidaltzen zituen, bata bi anaia zaharrentzat, bestea bi txikiontzat. Baina haietan aldatuta ageri ziren gure izenak: Miguelito, Javiercho, Antonito eta Inacito ginen; «ilobak», ez semeak. Eta berak ere ezizen bat erabiltzen zuen: Magdalena Arraiet. Esan dut aita oso antzerkizalea zela, eta, beharbada horregatik, erraza egin zitzaion delako Magdalena horren paperean sartzea. Batean, etxekoandreak soineko berria egin ziola esanez idatziko zigun. Bestean, senargaia zuela eta ezkontzekotan zela... Horrelakoak. Gure amari idazten zion, baina «adiskide estimatua» esanez zuzentzen zitzaion, gaztelaniaz, postalak zentsuratuko ote zituzten beldurrez. Zioen familia baten haurrak zaintzen ari zela, neskame, baina, benetan, joan berritan harakin aritu zen Donibane Garazin, eta ondoren, berriz, egur-zerran Akizen. 1936ko azaroaren lehenean alde egin zuen, eta 1941eko apirilaren 21ean itzuli. Lehenago, alemanak Frantziara sartu ziren, eta hemendik hara ihesi joandako gazteak gerrara eramaten zituzten. Gure aitari ere deitu zioten, baina 45 urte beteak zituen eta, gainera, lau seme ere bai! Gure amak gu lauron argazkia bidali zion, guraso zela erakusteko, eta halaxe libratu zen Bigarren Mundu Gerrara joatetik.

Eta bitartean zuek Tolosan, amarekin. Ez zen erraza izango.

Oso garai zaila izan zen. Arrazionamendua indarrean jarri zuten: kartilla bat genuen, kupoiak mozten genituen handik erosketak egiteko. Behin, kartilla hartu eta Ibarrara bidali ninduten, Zelaiaren dendara. Azukrea, pezeta batena bakarrik saltzen zuten. Adibidez. Berdin tabakoa. Ahal zen moduan bizi zen jendea. Gure etxeko patioan hegazti asko izaten zen balkoietan. Nire anaia Xabierrek kukurruku egiteko zaletasuna zuen -orain ere badu-, eta kukurruku jotzen zuen edozein garaitan; berdin gauerdian! Xabierrek kukurruku jo, eta kukurruku eta kakaraka jartzen zituen patio hartako oilar-oilasko guztiak! Baina urte gogorrak izan ziren. Gure etxe ondoan bazen familia bat, euskaldunen eta euskararen etsaia. Aita erbestean genuela, leihoa zabaltzen zuten eta kantari hasten ziren, guk entzuteagatik: Laster etorriko da don Karlos gurea, karlistaz betea, eta tiro eta tiro eta tiro etsaiari, eta tiro eta tiro nazionalistari!!! Azken hitzak, eztarria behartuz. Haiek isiltzen zirenean, berriz, ama-semeok euskarazkoak kantatzen genituen, Uso zuria, Hara nun diran, Gernikako Arbola, Gora ta gora Euskadi... baina hau, Gora ta gora, isil-isilik, bestela bertan genuen salaketa! Gerratik edo kartzelan egonda etortzen zirenek kantatzen zutena ere kantatzen genuen: Kristorenak, Kristorenak gera, Kristorenak hartuta etorri gera...

Erbestean bost urte igaro eta itzuli zitzaizuen aita. Orduan zer?

Eta etorrita ere, kontuak. Erbestera joan aurretik bere osabarekin aritu zen lanean, harakin, baina erbestealditik etorri zenerako, osaba hark semea lanean hasia zuen, eta gure aitarentzako lanik ez! Eta, bestalde, isuna, ihesi joan zelako. 50.000 pezeta! Dirutza handia zen garai hartan. Gero, barkatu zioten, eta eskerrak: ez zuen pagatu beharrik izan. Maria Pilar Sansineneari 500.000 pezetako isuna jarri zioten, eta haren senar Jesus Elosegiri hogei mila durokoa. Luis Azkueri, 50.000koa. Pedro Arraizi, 45.000koa. On Migel Apeztegia Tolosako parrokiako apaizari, bi milakoa. Esaten da apaiz euskaldunek Francori lagundu ziotela, baina asko izan ziren aurpegia eman ziotenak, bateko Mateo Mujika, besteko Jose Ariztimuño Aitzol eta beste asko. Hil ere egin zituzten apaizak... Aita Iparraldetik etorri berritan, euskal festa egin zen Tolosan, falangisten ikur eta bandera artean. Zerkausian, herriko musika banda Gernikako arbola jotzen hasi zen, eta gure aita kantari! Laster etorri zitzaion bat, isiltzeko esanez: «Bestela, kartzelara sartuko haute!». Euskal kutsua zuen guztiaren aurka zeuden agintariak, eta herria ere bai. Francoren inguruko zerbait zenean, ardiak bezala, artaldean joaten ziren denak atzetik.

Horixe Tolosako giroa gerraondoan...

Gerra aurreko lana galduta ere, urte batzuetara beste harategi batean hasi zen, harakin. Behin, guardia zibilak etorri zitzaizkion: «Zer ari zara esaten txerri kontuak Francori buruz?». Eta aitak: «Egia da. Txerria hil eta atarian jarrita zeukala lapurtu egin diote Leaburuko Franco Iturriotzi!». Garai hartan beldurgarriak ziren guardia zibilak. Eskolara hasi ginenean, berriz, dena gaztelania zen. Are gehiago, «¡¡¡Habla en cristiano!!!», esaten ziguten. Kalean ere maiz entzuten zen hori... Eskolapioetan fraide gehienak nafarrak ziren. Ramon Labaien zenari entzun nion behin bilera batean esaten eskolapioek kalte handia egin ziotela euskarari Tolosan. Egia izango da. Gure aitak kontatu zigunez, Emeterio Arresek ere -tolosarra- gorroto zien eskolapioei. Arrazoia? Zigortzen zutenean lurrari muin ematera behartzen zutela. Arresek berak gure aitari esana da hori.

Zuek ere eskolapioetan ikasiko zenuten gero...

Bai, gure aitak bezalaxe. Apaiz edo irakasle gutxi ziren han euskaldunak. Baina, hala ere, euskaraz etxean behar du lehenengo. Eskolan gaztelaniaz zen dena, eta elizan, kantu asko, latinez. Baina gure etxean beti-beti euskaraz egiten zen dena. Hitz bat gaztelaniaz egin eta laster entzungo zen: «Euskaraz!». Eguberritan, Gabon egunean, haurrak ateratzen ziren, etxez etxe kantari, jaiotza hartuta. Haietako asko, buruan txapel gorria jantzita ateratzen ziren, Dale a la zambomba eta horrelakoak kantari. Gu artzain jantzita irteten ginen, buruan txapela, baina beltza edo urdina -ez gorria!-, euskarazko kantak kantatuz. Txapel gorria jantzita ibilitakoak Tolosan badira oraindik!

Idatziak dituzu zure oroitzapenak...

2010ean hasi nintzen idazten. Urteetan zehar izandako gorabeherak nolabait idazteko esan zidaten etxekoek, eta horixe egin nuen zenbait urtez. Nire bizia arrunta, xumea eta hutsa izan da. Nire trebezia idazten, berriz, hutsaren hurrengoa. Hala eta guztiz ere, zerbait idatzi dut, bai, baina etxekoentzat. Besterik ez bada ere, XXI. gizaldian bizi diren gazteei urteetan izan diren aldaketa era guztietakoak adierazteko.

Era guztietako aldaketak, diozu.

Nire ustez, aldaketarik handiena garbitasuna izan da. Duela 70 urte oso etxe gutxitan zeukaten dutxa. Asteburuetan, herriko bainuetxera joaten ginen, etxetik toaila eta xaboia hartuta; xaboia etxean egiten zen orduan! Jende asko joaten zen hara garbitzera. Inguruan garbitoki handi bat zuen, harraska askorekin, eta hantxe garbitzen zuten arropa emakumeek. Orduko garbitasun ezak bistakoak zituen ondorioak... Hango zorri eta arkakuso eta hango tximutxak! Ilunean etxeko sukaldera sartu, eta labezomorroak. Kalean, zenbait tokitan, arratoiak! Garbitasuna dela-eta, gogoan daukat nola etorri ziren arropa garbitzeko lehenengo garbigailuak ere. Geroago, irrati-telebistak...

Tolosako apustu kontuak ere kontatuak dituzu.

Bai. Bi gauza, behintzat, badira Tolosari berezitasuna eman diotenak: apustuak eta feriak. Esate baterako, garai batean astelehenero jendetza biltzen zen Justizia plazan. Baserritarrak menditik jaisten ziren beren abereak ekarriz, eta plaza guztia betetzen zuten. Esne-behiak, adibidez, errapeak esnez beteak ekartzen zituzten, dariola, jetzi gabe, esne iturri oparo zirela erakusteagatik. Hankabiko piztiaren jokaera ere aztertzekoa zen... Apustuak direla-eta, igandero zen zerbait: pilota, sega, aizkora, korrika... Tongoak ere izaten ziren, noski. Kontatzen zuten, behin, pilota partida jokatzen ari zirela, eta hogeitabana! Inork irabazi nahi ez. Egin du azken sakea batek, eta motz, arrastora iristen ez zela. Ekarri behar zuenak, berriz, botea egin aurretik jo airez, eta txapapera bota zuela. Partida galdu zuen -nahita-, baina galdu zuenak irabazi zuen dirua!

Zeure lanekoak ere kontatu dituzu, batera eta bestera egindako lan-bidaia eta ibilerak...

Alemaniako Winkler Dünnebier fabrikarentzat egin nuen lan, mekanikari, urte askoan, Anoetan. Hartan ari nintzela, behin Neuwied hirira joan ginen lanera; han zegoen enpresaren etxe nagusia. Hotelera heldu eta hiruzpalau gizonezko, garagardoz ondo aseak. Nongoak ginen galdetu ziguten. Guk ez genekien alemanez, baina itzultzailea genuen ondoan. Hark, euskaldunak ginela erantzun zien. Haietako batek, orduan: «Yo legion Condor. Bum!!! Gernika!». 1967ko martxoaren hasieran izan zen, gure hirugarren umea jaio aurreko hilabetean. «Yo legion Condor. Bum!!! Gernika!». Artean, frankistek Gernika abertzaleek erre zutela esaten zuten garaia zen.]]>
<![CDATA[«Askotan egon naiz galtzaileen aldean, baina ez ditut kausa guztiak galdu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2018-08-12/askotan_egon_naiz_galtzaileen_aldean_baina_ez_ditut_kausa_guztiak_galdu.htm Sun, 12 Aug 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2018-08-12/askotan_egon_naiz_galtzaileen_aldean_baina_ez_ditut_kausa_guztiak_galdu.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,
egoten ohi dira zozoen elean
Jean Martin Hiribarren

1950eko hamarkada hartan, euskara baztertua zen hemen...

Ni Zornotzan jaio nintzen -Aldekoena baserrian maizter ginela-, herri eskolara joan nintzen -orduko eskola nazionalak, espainolak-, eta akordatzen naiz esaten zutela: «¡Ya vienen las aldeanas!» [Badatoz baserritarrak!]. Hori esaten zuten batzuek gaur egun zelanbaiteko errespetua diote euskarari, batzuek ikasi ere egin dute. Batxiler ikasten ari ginela, mojek esaten ziguten: «Señoritas, no hablen en vasco porque no van a tener facilidad de palabra en castellano» [Andereñoak, ez euskaraz berba egin, gaztelaniaz berba egiteko erraztasunik ez duzue-eta izango]. Euskara gutxiesten zuten, batetik, eta, bestetik, beldurra sartzen ziguten. Eskerrak, etxean bestelakoa genuen giroa. Amak beti esaten zigun: «Atetik barrura euskaraz». Ez zuen sermoirik egiten, baina horixe esan bai.

«Atetik barrura, euskaraz».

Bai. Bestalde, fraiderik ere bazen gure familian, eta eragina izan zuten etxean, gurera sartu ziren lehen aldizkariak Arantzazu eta Karmel izan ziren eta. Amak Enbeitaren bertsoak-eta irakurtzen zizkigun handik, eta kantatu ere egin izan genituen. Aita, berriz, beti ari zen lanean, fabrikan eta soroan -izugarri maite zuen lurra-, eta ez zuen gurekin denbora handirik ematen.

Zuenean bada gerra istorioa...

Aitaren familian hiru anaia ziren -gazteena zen aita-, eta gudari ibili ziren hirurak. Aita zauritu egin zuten Turtziozen... Ez zuen askorik kontatzen, beldurragatik, baina fabrikatik erretiratu zenean, gurekin denbora gehiago ematen hasi zenean, hasi zen gauzak kontatzen. Behin, egun pasa nora joan nahi ote zuen galdetu, eta: «Turtziozera joango nintzateke, ze han zauritu ninduten. Laredora eroan ninduten preso, eta handik Madrilera, trabajadoreetara». Horixe kontatzen zuen, askorik gabe, nahiz eta azken urteetan gehiago kontatzen hasi zen. Hil zen aurreko egunetara arte Eusko gudariak kantatzen zuen, kantatzen diren betiko estrofak eta gehiago... Amaren aldean, berriz, osaba hil zioten gerran, Mendatan. Otxandio batailoikoa zen, eta ia 80 urtean egon da hil zuten tokian lurperatuta. Noizbehinka, urteurrenarekin-eta, hil zuten tokira joaten ginen, eta Eusko gudariak kantatzen genuen; gurean, ia erlijioa zen hori kantatzea. Gauza da orain dela urte bi Aranzadirekin harremanetan jarri, eta amaren osabaren gorpuzkiak atera zituztela.

Nola zuen izena zuen amaren osaba horrek?

Pedro Uriguen Perea. Elgetan egon zen, Intxortan. Handik Markinara egin zuten, eta Mendatan harrapatu eta hil zituzten. Hainbat. Tartean, gure osaba, Marmiz auzoan. Biharamunean, inguruko baserrikoek hartu eta lurperatu egin zuten. Osabaren agiriak, berriz, gordeta eduki zituzten luzaro, beldurrez. Denborara, Zornotzako fraideetan entregatu zituzten agiri haiek. Eta, fraide haien artean, osabaren anaia bat! Deitura bera, Uriguen, eta laster ohartu ziren. Amamari esan zioten, joan ziren Mendatako baserrira, jarri zuten gurutzea, eta hantxe eduki dugu osaba Pedro, urteetan. Eta oraindik, nahiz eta gorpuzkiak handik atera dituzten, hantxe dago gurutzea! Baserrikoek ez dute kendu.

Noiz hasi zinen mundu honetara akordatzen?

Eubako pasiotarren eskutik bilerak egiten hasi ginen, dantzan, antzerkian... Aita Martzel Andrinua, Aita Eleuterio Larruskain... oso euskaltzaleak ziren, eta euskaltasuna erakutsi ziguten. Geroago etorri ziren Ez Dok Amairu, Rikardo Arregi, alfabetatzea... 68ko Parisaren hotsak ere heldu zitzaizkigun, feminismoa... Nahasita heldu zen dena. Esate baterako, euskararen kezka bizi genuen, eta, behin, alfabetatze ikastaroan eman nuen izena. Juan Antonio Aroma eta Kristina Mardaras izan nituen lehen irakasleak. Ikastaroa egin, eta irakasle nintzen hurrengo urtean! Premia zegoen! Orain pentsatzen jarri, eta jakin nahiko nuke zer erakutsi ote nuen, hain gutxi jakinda.

Batzuek ikasi zuten, horratik.

Akordatzen naiz Jose Anjel izena zuen mutiko bat -mutiko bat zen-eta orduan-, etorri zela alfabetatzera, beste batzuekin batera. Nik koaderno txiki batean idatzita eramaten nuen irakatsi beharrekoa -nominatiboa, ergatiboa, datiboa...-, baina laster konturatu nintzen Jose Anjel hark nik baino arinago ikasten zituela gauzak, eta idatzi ere nik baino hobeto idazten zuela. Giro hartan, Juan Antoniok [Aroma] idaztera animatu gintuen, Zeruko Argia-n, Anaitasuna-n... Horrela, 1974an, Zeruko Argia-k gehigarri berezi bat atera zuen, eta bertan argitaratu genituen lanok Juan Antoniok, Joserra Azkorbebeitiak, Jose Anjel hark -idazle handi, gerora-, eta laurok.

1975ean hil zen diktadorea, ateak irekitzen hasi ziren, alderdi politikoak eratzen...

Horretan ere ibili ginen, formazio eta informazio larregi barik, baina ibili ginen hor ere. Mugimendua zen. Antolatu bai, antolatzen ginen, baina gauzak egiteko. Oraingo egunetik begiratu eta zenbat ordu eman ote genituen mezuak idazten, kartelak egiten, kartelak ipintzen! Ez naiz egindakoaz damutzen, baina zenbat gauza egin genituen, eta zein formazio gutxi jaso genuen. Hobe genuen ordu horietako batzuk geure buruak formatzen eman izan bagenitu. Baina klandestinitatea zen, ezkutuan genbiltzan, gauza asko egin behar ziren. Eta, benetan, egin behar ziren!

ETAren borroka armatuaren garaia zen.

Bai, eta askok bezala, «Gora ETA» esan nuen, askotan. Egiten ari zirena ondo zegoela pentsatzen nuen. HASIko militante nintzen, eta kongresua egin zenean -40 urte bete dira joan den maiatzean-, eztabaida handia izan zen borroka armatuaren inguruan. Gu kontra ginen, eztabaida galdu genuen, eta han lekurik ez genuela gelditu ginen. Ez dakit bota gintuzten, edo geure kabuz joan ginen. Sektarismo itzela zegoen denbora hartan. Harrezkero, beste modu batera ikusi nituen gauzak eta ETA. Beste bide bat hartu behar zela pentsatzen hasi nintzen; bat egin nuen bakearen aldeko mugimenduekin.

Euskadiko Ezkerran izan zinen gero.

Bai. Ni beti galtzaileekin. Lagun batek esaten dit: «Ez naiz inoiz zu zauden alderdikoa izango, ze behin ere ez duzu irabazten». Irabazi ez, nik beti galdu! Euskadiko Ezkerran ere galtzaile izan ginen, eta ez dakit orduan ere bota gintuzten, edo joan ginen.

Euskadiko Ezkerrako kide zineten, baina ETAko kidea gorde zenuten etxean. Zure ikasle Jose Anjel hura.

Udal hauteskundeak ziren, eta papertxoak gutunetan sartzen laguntzen zigun! Gau batean esan zidan: «Zerrenda ona daukazue!». Bai, gu Euskadiko Ezkerrakoak, ETAko militantea etxean ezkutatuta, hauteskundeetako propaganda prestatzen... Ideologikoki bat ez etorri arren, Jose Anjel hura laguna zen, laguna izan da beti. Hala ere, zelako beldurra pasatzen nuen gauetan! Aurretik, 1975eko salbuespen egoeran atxilotuta egon nintzen, eta torturatua, eta Jose Anjel hark galdetzen zidan: «Horrenbestekoa da tortura?». Eta nik: «Tortura jaso arte ezin asma dezakezu». Esate baterako, orduko militanteok bagenuen liburuxka bat: «Atxilotze kasuetarako segurtasun arauak», zioen. Eta, hain zuzen, liburuxka huraxe harrapatu zidaten guardia zibilek atxilotu nindutenean, eta esan zidan Hidalgo kapitainak [Manuel Hidalgo Salas]: «Oraintxe ikusiko duzu zertan diren zure segurtasun arauak!». Eta tortura!

«Hainbestekoa da tortura?», gazte haren galdera, nirea.

«Izarrak ikusi», esamolde bat zelakoan nengoen, baina Hidalgoren lehen kolpea jaso orduko hasi nintzen izarrak ikusten. Belarritakoekin batera jausi nintzen lurrera. Torturatzen zaituztenean benetan ikusten dira izarrak. Handik urte gutxira, Jose Anjel etxean gordeta geneukala, gauean igogailuaren zarata entzuten nuenean, «Badatoz!», pentsatzen nuen. Beldur ikaragarria neukan, mutil harengatik, eta neuregatik. Ile luzea erabili ohi nuen garai hartan, eta guardia zibilen kuartelera joateko deitu zidatenean, ilea moztu nuen lehenengo gauza. Uztaritzen ginen, Udako Euskal Unibertsitatean, eta ile-apaindegira joan eta ilea moztu nuen, motz! Kuartelera sartu eta: «Hara, halako ilaje ederra zenuena, eta moztu egin duzu!». Soilguneak ditut oraindik! Kirofanoa egin zidaten. «Oraintxe ikusiko duzu zer den kirofanoa, zuzen-zuzenean!». Propaganda aurkitu zidaten, hiru ale ezberdin, eta propagandok niregana nondik heldu ziren jakin arte, ez zuten onik izan. Zornotzako kuartelean nindukaten, eta guardia zibilak artatzera etortzen zen praktikantea etorri zitzaidanean, esan nion: «Anjel, esan mundu guztiari hemen nagoela!». «Bai, bai, festetan gaude eta herri guztiak daki». Nire kontaktuak jakin zezan nahi nuen, eroriko gehiago izan ez zedin. Azkenean, gehiago ezin jasanda, haren izena esan nuen, eta kuartelera ekarri zutenean, haren orroak...! Kontua da Jose Anjel ere harrapatu egin zutela 1980an, eta artikulu bat idatzi zuen egunkarian, berari egin zizkiotenak kontatuz. Izugarria...

Enpresa bateko langile, euskara irakaslea, militantea, ama... Hainbat buru estali ditu zure txapelak!

Gure belaunaldiak batera egin ditu lan guztiak. Eta ez diot neure buruari dominarik jarri nahi. Ni fabrikan hasi nintzen lanean. Gero egin nituen irakasle ikasketak, eta, geroago, psikopedagogiakoak. Fabrikan ari nintzen garaian, umea izan eta etxekoandre egiten ziren emakumeak. Fabrikak, gainera, dotea eman zuen, dirua, lan egindako urteen arabera. Nik ez nuen dote hura hartu nahi izan. Ordurako irakurrita neukan Simone de Beauvoir; independentzia ekonomikoaz zioena. Gogoan neukan. Nik, umea izan, doteari uko egin eta lanean segitu nuen, eta ama txarra izateari buruz ziotena entzun!

Hori ere bai?

Bai, bai, zaila izan zen. Orain pozik nago, baina orduan zaila izan zen. Mugimendu feminista abortuaren alde ari zen, antisorgailuak Iparraldetik ekartzen genituen garaia zen... Gure garaiko kontuak dira, nahiz eta gazteei istorioak iruditu. Behin irakurri nion bati zorte horixe izan dugula, hainbeste aldaketa ikusiko dituen belaunaldi askorik ez dela izango. Egongo da gero ere, baina egia da aldaketa handiak ikusi ditugula. Elizaren itzala eta! Diktadura politikoa, eta elizarena! Bateko bekatua eta besteko herstura!

Dantza munduan ere ibili zinen, dantzak berreskuratzen, nonbait.

Momentu hartan, Euskadiko Ezkerran nintzen, biltzar ttipikoa. Hauteskunde kanpaina egina genuen, lan handia, borondatetsu, zeharo konbentzituta, eta, ondoren, bota egin gintuzten biltzar ttipiko guztiak, banan-banan! Orduan bai, txarto gelditu nintzen, guztiz jota, eta neure buruari agindu nion ez nintzela sekula alderdi politiko batean berriz sartuko. Garai berean, herriko Kriskitin dantza taldea ahul xamar zegoen, eta Jose Antoniok [Aroma] laguntzeko eskatu zidan. «Baina nik ez dakit ezer dantzen gainean!» esan nion, eta hark: «Sustapenean lagundu ahal diguzu». Horixe izan da dantzari egin diodan ekarpentxoa! Behin, Jose Julian Bakedanok kalean esan zidana: «Marisa, azken erromantikoak gara!». «Zer esan gura duzu?». «Zer edo zer behar dugula beti. Zuk, oraintxe, dantza taldea topatu duzu», Bakedanok.

Kausa galdu guztien aldekoa omen zaitugu.

Edo kausa guztiak galtzen ditut! Kar, kar... Baina ez! Joan den irailean Wallmapun [Txile] izan nintzen, maputxeen artean, Garabidek gonbidaturik, euskara irakasteko erabiltzen diren metodologiez hizketan. Gure ibilbidea azaldu nien, gabezia handiak izan arren, zelan ikasi zuen jendeak euskaraz, ikasi egin zuten eta! Orduan, pentsatu nuen ez ditudala kausa guztiak galdu, jendeak euskaraz ikasi zuen-eta, baliabide gutxirekin ere! Maputxeei esan nien eskolaz kanpo ere hainbat gauza egiten genituela, aldizkarietan parte hartu eta bultzatzen genituela. Eta gure eskualdeko Anboto aldizkaria erakutsi nien, eta BERRIA. Horixe esan nien, Anboto txiki bat egin zezaketela. Eta, irailetik hona, egin dute! Maiatzaren 15ean, txio bat jaso nuen Wallmapun ikasle izandako batek idatzita: «Marisa, lortu dugu. Kazeta bat dugu maputxeen hizkuntzan bakarrik. Eskerrik asko bihotz ematearren. Besarkada bat, distantziatik». Askotan egon naiz galtzaileen aldean, baina ez ditut kausa guztiak galdu. Dena ez dugu galdu, eta esan dizut, gu hasi ginenean baino euskaldunagoa da Durango. Eta gu hasi ginenean baino gehiago gara orain feministak.

Bistan da.

Zoroak ginela esaten ziguten, zoroak eta itsusiak. Entzun beharra izaten genuen. Aurten, Martxoaren 8an, ikustekoa izan da: zenbat gazte, neska politak, indarrez beteak. Bestalde, garai batean oso sektarioak ginen. Orain, hiru talde feminista gara herrian, bakoitzak bere egitekoak ditu, eta batu behar denean, hortxe gara hirurok plataforman, arazo barik. Ahizpatasun zoragarria dugu. Beraz, zerbait lortu dugu!]]>
<![CDATA[«Ahozkoa zaleen esku eta belarrietara irispidean jarri nahiko nuke»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2018-08-05/ahozkoa_zaleen_esku_eta_belarrietara_irispidean_jarri_nahiko_nuke.htm Sun, 05 Aug 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2018-08-05/ahozkoa_zaleen_esku_eta_belarrietara_irispidean_jarri_nahiko_nuke.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,
egoten ohi dira zozoen elean
Jean Martin Hiribarren

Doktore tesia ez duzu argitaratu zaharra: Euskal baladak: azterketa eta edizio kritikoa (Labayru eta BBK fundazioak). Zortziehuna orrialdeko bi liburuki trinko. Harako hark bere liburuari izena eman zion moduan, lan hauxe ote duzu zuk ere «ondasun guztia»?

Ez, ez, nire ondasun guztia ez. Bai, hala ere, garai jakin bateko ondasuna. Balada da, berez, ahozko literaturaren generorik aberatsena. Nik genero hori oinarri hartu eta euskal baladategia finkatu nahi izan dut; balada den-denak ez badira ere, asko, behintzat, finkatu. Horretan ibili naiz, ez horretan bakarrik, baina horretan batez ere, hainbat eta hainbat urtetan...

Oraingo egunean, unibertsitate ikasketak burutu orduko ari da ikasle asko tesia egiten, aski gazterik.

Jendea, praktikoa denez gero, tesia egiten hasiz gero, tesia besterik ez du egiten. Ni, berriz, tesia egin beharra izan arren, tesia ez beste gainerako gauza guztiak egiten ibili naiz. Eta hori nork bere teilatura harrika egitea da. Kontua da, nire tesi hau egitekotan, ikerketa lanaz gainera, ikergaiak berak ere topatu behar izan ditudala, eta horixe izan dut lanik zailena. Izan ere, ikergaiak aurkitzea kantutegiak aurkitzea da, argitaratu gabeko kantu kaierak argitara ekartzea, argitaratu gabeko oinarria, bilketako lehen dokumentu hori, aurkitzea. Sukaldera sartu eta entsalada prestatu ez ezik, ortura joan eta urazak hartu behar izan ditut, eta tomateak, eta tipula... Argitaragabeko hainbat testu aurkitu ditut Euskal Herrian han eta hemen ibili eta gero, eta asko kostatu zait hori!

Non eta non ibili zara bila?

Liburutegietan. Baina haietan ere ez da erraz ezer aurkitzea. Esate baterako, [Resurreccion Maria] Azkuek bildutako balada gehienak Euskaltzaindiaren egoitzan daude. Kasu horretan, bertara joan eta banan-banan aztertu dut haren materiala. Erraza da hori. Aita Donostiarenak biltzea, berriz, nekeago izan zitzaidan, Iruñera joan beharra izan nuelako, kaputxinoen bibliotekara, eta, bestalde, haren lanak inbentariatu gabe zeudelako. Beraz, material guzti-guztia ikusi behar izan nuen, Aita Donostiak osatutako bildumatxo guztiak! Hala ere, hori egitea oso inportantea izan zen, Urtsuako balada aurkitu nuelako han, adibidez. Iparraldeko zenbait balada, berriz, Baionako liburutegian aurkitu nituen. Horretarako, baina, [Louis] Dassanceren fondoa ikusi behar izan nuen -bederatzi karpeta-, eta haietan, Dassanceren lanak ez ezik, besterik zer zegoen ere ikusi behar izan nuen.

Bateko eta besteko bibliotekan, bila, zer aurkituko zu.

Eta han-hemengo biblioteketara ez ezik, bilduma partikularretara ere jo behar izan dut, eta horixe kostatu zait gehien: kontaktuak egin, truke modukoak eskaini... eta ni tratante ona ez naiz inoiz izan! Nire kasuan kontua ez da izan bibliografia jakin bat bildu, hura aztertu, eta ikerketa egitea. Ez. Ni ez naiz horretara mugatu. Testu argitaragabeak argitara ekartzera jo dut. Argitaratuak, berriz, aberastu nahi izan ditut, argitaragabeen bidez. Eta hori ere asko kostatu zait. Azkenik, argitaratutakoaren jatorrizko dokumentua ere ikusi nahi izan nuen. Esate baterako, Azkuek Euskalerriaren Yakintza-n edo bere kantutegian ematen dituen dozenatik gorako baladen eskuizkribuak ere bildu nahi izan nituen. Hasiera-hasieratik denak eskueran eta helmenean izan banitu, askoz lehenago egingo nuen tesia. Eperra kozinatu nahi izan dut, baina, lehenago, eperra bera ere ehizatu!

Argitaratzen hasi zinen garaian berean lotu zintzaizkion zu tesi honen harroina jartzeari.

1998an edo argitaratu nuen nire lehen lana. Antonio Zavalak Euskal erromantzeak bere lana argitaratu eta handik urte bira edo. Ahozkotasunari zegokion edozein genero edo edozein pieza argitaratzen hasi nintzen. Hiru-lau gauzaren gainean egin nezakeen tesia, ahozko generoari lotutakoak denak ere, baina bata bestetik ezberdinak. Gehien idatzia nuen generoa balada zen. Zailena ere bazen, ordea -horixe ez zuen bere alde-, eta horixe egitea erabaki nuen. Gaur egun, tesia egiteko epeak daude, eta hori da gauza bat txarra, baina ona ere bai, aldi berean, ze horrek esan nahi du amesgaiztoak izango dituzula, baina egun jakin bat arte. Egun jakin hartatik kanpora amesgaizto hori ez duzu izango. Beharbada, txarragorik izango duzu -ez da erraza izaten txarragorik aurkitzen-, baina tesiari lotutakorik, behintzat, ez. Nik ere epe baten arabera jokatu nuen, eta, azkenean, atera zena atera zen! Horixe nire istorioa.

Zergatik jo zenuen hasieratik ahozkotasuna ikertzera?

Hurbilekoa nuelako. Gramatikalari teorikoentzat, hizkuntza kontuak lege hotz eta zurrunetara makurtzen dira. Beste batzuek, hizkuntza barru-barrutik bizi dugunok, gu geu ere hizkuntza garela sinesten dugun neurrian, oso barruan daramagu ahozkotasuna. Eta, ahozkotasun horren barruan, are barrurago daramatzagu zenbait genero jakin. Bide horretatik hasita, gauza izango ote nintzen kezka izan nuen, baina zenbait gauza aurkitu nituen, eta aurkikundeak berak amets egitera eraman ninduen; esan nahi dut, bideak urrunago joateko aukerarik emango ote zidan ikustera. Horretan ibili naiz, apurka-apurka. Konturatu naiz gauza onak ere izan direla bidean: azken hogei urte honetan ia inork ez du gai honen gainean ezer idatzi. Madrildik, esate baterako, oso gauza onak idazten zituen Jesus Antonio Cidek, baina, gainerakoan, ahozko hainbat genero umezurtz zeuden. Hemen argitaratu ohi ziren lanak ezagutzen nituen, baina aurkikunde handirik ez zegoen haietan. Ez dakit, bada...! Aurkikundeak halako lilura sortzen du norberarengan, batzuetan pentsatzen dut norberarengan beste inorengan ez duela sortzen lilurarik, ez ote naizen friki xamarra, alegia, arrasto arruntetik urrun bizi den izaki estralurtarra.

Gaiaren lilurak berak liluratuta egin dut bidea.

Ahozko literaturaren gordailu biziak ezagutu dituzu. Zenbait, bederen. Hilak dira, lekukorik ez da bizirik gaur egun.

1980ko hamarkadan era bateko eta besteko grabaketak egiten ibili nintzen: kontakizunak, sehaska kantak, kopla zaharrak... bildu nituen. Baina balada zen generorik aberatsena. Baladaren mundua, kantu narratiboarena, konta-poesiarena, eten egin da, hautsi. Azkeneko baladak 1980ko hamarkadan bildu ziren; Bizkaian, batez ere, nahiz eta ez Bizkaian bakarrik. Boni Urkizu apaizak bi balada pusketa, bi zati eder, bildu zituen Oiartzunen. Antonio Zavala 1955-56an hasi zen Auspoako materiala biltzen, eta dio 1967an bildu zuela berak balada eredu bakarra, Urtsuakoa, eta nahiko txarra; esan nahi dut, osatu gabea, laburra, istorio osoa kontatzen ez zuena. Eta baladan oso inportantea da istorioa osorik kontatzea, edo gehiena, behintzat, istorioari itxura edo gorputza ematen dion osotasuna. Nik, ahozko eredu berrietan saiatzea baino, argitaratutakoa finkatu behar nuela jabetu nintzen, finkatu eta, ahal bazen, osatu, gehitu eta ugaritu. Balada berriak aurkitu ahal banitu, hobeto, jakina. Horretan ibili naiz, beraz: ezagunak zaizkigun balada ereduak finkatzen, eskuizkribua -baldin badago-, zehazten, eta, eskuizkribu berriak aurkitzen. Kasu batzuetan lortu dut; askotan. Askotan, balada beraren eredu guztien eskuidatziak lortu ditut. Are gehiago, eskuidatzi zahar gehiago ere lortu ditut.

Brodatzen ari nintzen.

Esate baterako, Azkuek ahapaldi bakarra bildu zuen, eta, nik, eskuidatzi bidez, ahapaldi bakar hori ez, eredu osoa ekarri dut! Eta Zavalak argitaratu zituen baladen eredu primigenio guztiak ere, jatorrizkoak, bildu ditut. Kasu batzuetan, beraz, asko osatu dut bestek egindako lana. Nire helburua izan da dagoena, edo ezagutzen duguna, zehaztea lehen bilketako eskuidatziaren bidez, eta, ahal bada, aberastea, ugaritzea edo eredu berriak ematea. Izan ere, eredu berriak emanez hobeto ulertzen da ezagutzen dugun hori. Horixe du ahozkotasunak: gai beraren gainean aldaerak daudela, eta aldaera batzuk osoagoak direla beste batzuk baino! Esate baterako, Brodatzen ari nintzen dela-eta, hamabost eta hamasei ahapaldiko aldaerak ezagutzen genituen. Nik, hogeita bateko bat aurkitu nuen! Hogeita bateko bat aurkiturik, hiru-lau ahapalditan beste zerbait kontatzen dela jakina da, gainerakoetan kontatzen ez dena, eta horrek asko aberasten du ordura artekoa. Horretan ahalegindu naiz, daukaguna finkatzen eta, ahal bada, aberasten, baina ez oraingo ahozko tradizioaren bidez, ezpada kaier zaharretako dokumentuen bidez.

Maitemin baten istorioa dirudi.

Zerbait berri aurkitzen duzunean, poza izaten duzu. Kaliforniara joan ziren urre bilatzailearen istorioa da, ezta? Etxera joateko garaian zeudela urre pipita bat aurkitu, eta kanpamenduan denbora gehiago geratuko zirela pentsatzen dut. Halako zerbait gertatu zait niri. Ezer aurkitzen ez duzula eta «Ene! Lana bertan behera utzi beharko dut» pentsatzen duzu. Aldiz, aurkikunde bat egiten duzunean, bultzagarria duzu, poza, edo lanean jarraitzeko arrazoia.

Zer dakarkio baladak euskarari?

Balada bat istorio bat da, bertsoz kontatua. Hizkuntzak bere indarrik handiena baladetan erakusten duela uste dut. Esaldirik ederrenak, urragarrienak, indartsuenak, onenak, baladetan daude, edo zenbait kantu zaharretan. Horregatik, esate baterako, Orixe batek bere Euskaldunak egiten duenean, Bereterretxe sartzen du bere lanean, edo beste baladaren bat. Baladek indar aparteko bat dute. Zaila da hori hitzez adierazten, balada bera entzun ezik. Balada bera da horren erakuslerik behinena. Luis Villasantek, adibidez, nahiz eta Axularren prosa aztertzetik ezagutzen dugun gehienbat, baladei ere begiratu zien, eta esaten du, ahozko generoen artean, balada dela izarra, generorik inportanteena. Eta hori, autore euskaldunen artean, Aita Villasanteri beste inori ez diot irakurri. Esanguratsua da, ezta?

Antonio Zavala aipatu diguzu lehenago, haren balada bilduma.

1998an publikatu zuen, baina hamar, hamabost urte lehenago egina zeukan. Ordurako, hiltzat zeukan generoa. Zioen balada bakarra aurkitu zuela, eta oso txarra. 1980ko hamarkadan, harrigarriro, hainbat eredu aurkitu ziren Bizkaian, batez ere, eta Idatz & Mintz-en argitaratu ziren. Brodatzen ari nintzen-en bi bertsio, Testamentuarena-ren beste bi edo hiru, Neska ontziratuarena-ren besteren bat... Hamar bat eredu berri aurkitu ziren. Ez dakit hura ez ote zen izan zisnearen edo beltxargaren azken kantu bezalako zerbait. Oso gauza arraroa. Lekukoak 80 urtetik gorako atso-agureak ziren, baladak mendearen hasieran, umetan, ikasitakoak. XX. mende hasierako gomuta zuten, burua freskatu zuten nolabait, eta kantatu zituzten baladak. Bizkaian, batez ere. Iparraldean bada bat, Etxera itzuli soldadua, 1980ko hamarkadan Bidarraiko bati baten batek bildu ziona. Gehienbat, ordea, ahozko bilketarik ez dago. Nik ezagutzen dudanik!

Hizkuntza garela esan diguzu arestian.

Neurri batean, oroitzapenak, bizipenak... hizkuntza jakin bati lotuak ditugu, gehienbat. Umetan kontatzen eta kantatzen zizkigutenak, adibidez, hizkuntza jakin batean jaso genituen. Hizkuntza bat bestea baino hurrago izaten dugu, ama hizkuntza pertsonalagoa, intimoagoa delako. Horregatik diot hizkuntza ere bagarela. Hizkuntza ez da, bakarrik, hiztegietan dagoen zerbait. Hizkuntza da mundu oso bat bakoitzarengan modu jakin batean islatzen duen entitatea.

Zer jaso zenuen zuk zeure etxean, Markinako Maria Ugartekoaren edo Antxia dorrean...

Esaera zaharrak, asko. Bai aitak eta bai amak esaten zituzten. Hogeita hamarren bat esaera zahar normal-normal esaten zituzten gure guraso biek. Esapideen mundua, berriz, itsaso zabalagoa da. Esate baterako, inoiz entzun gabeko hauxe entzun nion amari duela hamar urte ere ez direla: «Gatza loratuko da ni hara berriro joan orduko!». Alegia, «Ni ez naiz hara inoiz joango» esan nahi du horrek. Esapide horixe inork inon esaten ote zuen begira ibili nintzen, eta Garibairen errefrauetan ikusi nuen! Beste inon ez! Gatza loratzea inposible bat da, gertatu ezin dena da. «Lehenago loratuko da gatza ni hara joan baino». Eta gatza sekula ez da loratzen. Horrelakoak, asko gure etxean!

Ahozko literaturaren ederra!

Baten-batentzat ahozko literatura da ezertarako balio ez duen gauza guztien suma edo konpendioa: esaera zaharrak, kopla zaharragoak, lo kanta txatxuak, balada zentzugabe edo odoltsuak... Beste batentzat, berriz, ahozko literatura mundu oso bat izan liteke, edozein generotan ere. Esate baterako, amodiozko kantuek, berek bakarrik, mundu oso bat osatzen dute. Amodiozko kantuen mundua edozein hizkuntzatan ematen da, amodioa edozein hizkuntzan den moduan. Poesiarik autentikoena da ahozko literatura, benetakoena. Poeta batzuk badira beren buruarekin beste inorekin ibiltzen ez direnak, gauza hermetikoak idazten dituztenak, idazten ari diren momentuan, bakarrik, beren poesia ulertzen dutenak, hurrengo egunean eurak ere ez baitira gauza idatzi dutena ulertzeko! Ahozko poesia, berriz, da poesiarik inteligibleena, ulergarriena. Mundu guztiak ulertzen du, mundu guztiak kantatzen du, eta, horrexegatik, mundu guztiak du bere. Horixe da, gain-gainetik esanda, ahozko poesia.

Ahozko literaturaren ikerlari izan ez bazina, zer ote zintezkeen?

Ez dakit. Eta ez dakit ahozko literaturaren ikerlari ote naizen ere. Badakit ahozko literatura asko gustatzen zaidala, eta badakit, era berean, ahozkoaren ikerlari ez ezik, ezagutarazle eta argitaratzaile ere izan nahiko nukeela, ahozko literaturari halako zabalkunde bat eman nahi diona izan: paper zaharretatik aparte, neurri bateko irakurle, entzule eta zaleen esku eta belarrietara ahozko literatura irispidean jartzen duena. Irispidean. Eta ikerlari izan ez banintz... Denbora apur bat daukagunean gustuko dugun zerbait irakurtzea gustatzen zaigu. Askotan, ikerketa gogortxoak egiten ibili gara, irakurketari orduak kenduta, baina ni irakurle profesionala izango nintzateke. Kur, kur... «Hilean hogei liburu irakurtzen badituzu, soldata osoa jasoko duzu!». Kasu horretan, irakurle izango nintzateke, eta besterik ez. Kur, kur...]]>
<![CDATA[«Argi izan behar dugu zer den boterea, eta zer inpunitate daukan!»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2018-07-29/argi_izan_behar_dugu_zer_den_boterea_eta_zer_inpunitate_daukan.htm Sun, 29 Jul 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2018-07-29/argi_izan_behar_dugu_zer_den_boterea_eta_zer_inpunitate_daukan.htm
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Kezka ematen dizu jendaurrean agertzeak…

Hedabideetan agertzeak, bai. Ni pertsona arrunta naiz... Pudorea izango da.

Eman dezagun militantea pertsona arrunta dela. Politikaria ez da pertsona arrunta?

Politikariak «behi sakratuak» dira!

Zein izan zenuen lehenengo militantzia?

Lehenengoa, hogeiren bat urte nituela, Durangon, orduko gazte mugimenduan. Gazteria Independente Katolikoa zela uste dut. Ekintza Katolikoko adarra. Emakume bat etorri zitzaidan, hara biltzeko. Gurutze Arregi zen, pertsona berezia Durangon, oso zen aurrerakoia. Behin, Bilbora joan ginen, Maiatzaren Leheneko manifara. Ordu arte, behin ere ez nuen manifestazio bat ikusi. Bilbora joan, eta gris bat [polizia armatua] emakume bat jotzen! Eta berarengana joan nintzen: «Zergatik ari zara emakume hori jotzen? Ez dizu ezer egin eta!». Kar, kar... Hartu ninduen, eta furgonetara. Indautxuko polizia etxean pasatu nuen gaua. Huraxe lehenengo esperientzia.

Indautxuko polizia etxea beti. Jende asko torturatu dute han.

Ez da nire kasua. Ni hurrengo egunean irten nintzen. Polizia famatuak ziren tartean. Criado eta Escobar. Galdezka hasi zitzaizkidan, ezagutzen nuen jendeari buruz. Apaizak, batez ere. Apaiz euskaldunak eta borrokalariak Iurretan eta inguruan: Julen Kaltzada, Alberto Gabika [Gabikagojeaskoa], Periko Berrio [Berrioategortua]... «Bego, hau ez da txantxetakoa!», pentsatu nuen. «Ez dut apaizik ezagutzen, utzi nion mezatara joateari!», esan nien. Libre irten nintzen.

Zer egiten zuen orduko gazte mugimendu hark?

Adibidez, ebanjelioa aztertu, baina ordu arte ez bezala. Nik mojen ikastetxean ikasi nuen. Haiek modu batera sartu ziguten erlijioa, eta gazte mugimenduan, berriz, beste era batera. Dena dela, ordurako utzia nion sinesteari. Itzarriz joan nintzen eran galdu nuen fedea. Aldi berean, klandestinitatean zebilen jendea ezagutu nuen, benetakoak, mundua aldatu nahi zutenak, baina ez errezoen bidez, edo Jainkoaren bidetik. Jende konprometitua zen, ez zen gauza arrunta, eta haien giroaz maitemindu nintzen.

Nor eta nor ziren klandestinitatean garai hartan?

Ez dizut esango... Ez dut demokrazia honetan sinesten.

1960ko hamarkada amaierako kontuak kontatzen ari gara.

Burgosko prozesua baino lehenagokoak. Ordurako etxetik alde egina nintzen. Hala ere, primeran nengoen etxean. Pribilegioa zen guraso haiek izatea. Oso aurrerakoia nuen ama. Etxetik joan nahi nuela esan nuen, bizimodua aldatu, taldean bizi, tribuan, eta amak baietz esan zuen. Eta aitak —Ignazio zuen izena—, onartu, jakina. Txarto pasatu zuten, ez zutelako ulertzen zelan nahi nuen etxetik joan. Eta egia da, askatasun giroan bizi nintzen etxean, emakumeak ohi zituen mugarik ez nuen inoiz izan, ez nintzen neba baino gutxiago... Askatasun osoa nuen, amak berak ere gorriak ikusiak zituelako. Gaztetan, erbestera joan behar izan zuen gurasoekin. Kontatzen zuen: «Bego, gure garaian, etorri zen apaiz ehun kiloko bat Harriaundira, Iurretara, eta han hasi zen garrasika pulpitutik: 'Infernua!'. Dena zegoen galarazita, dena zen txarto egina... Nik ez dut horrelakorik nahi zuentzat. Askatasuna da handiena, baina zeuk jakingo duzu zer egiten duzun askatasun horrekin».

Nola zuen izena amak?

Miren Erdoiza, Iurretako Matxinena baserrikoa. Familia handia bizi izan zen han. Gerran erbestera joan zirela baino ez dakit, ez zuen-eta ezer kontatzen. Durangoko batzokia, adibidez, gure amama Monika Uribarrenak zuzentzen zuen... Erbestera joan, eta hiru urte egon zen han aitaita. Amama Durangora etorri zen, seme-alabak hartuta. Esan dizut, hala ere, ez zuten ezer kontatzen, nagusitan jakin ditut kontuok.

Dakidanez, Bilbo aldean ibili zinen garai batean.

Klandestinitatean... Bitartean, jatetxe batean egiten nuen lan, ontziak garbitzen, goiz partean, bizi ahal izateko dirua irabaziz. Gainerakoan, klandestinitateko lana. Esate baterako, oso aktibo egin genuen lan Burgosko prozesuaren garaian. «Kalea gurea da!», esaten zidan lagun batek, eta egia zen. Gazte erromantikoak ginen, mundua aldatu behar genuen, errotik gora! Horretan sinesten genuen.

Klandestinitatean zertzuk egiten zenituzten ez duzu esaten.

Ez dudalako demokrazia honetan sinesten. «Adierazpen askatasuna», gezurra! Klandestinitatea oso garai aberasgarria izan zen, ezagutu nuen jendeagatik, jaso nuen errespetuagatik, denagatik. Orduko militanteak lagun minak ginen, eta gaur egun ere bateko edo besteko manifan elkar ikusi eta bere horretan irauten dute sentimenduek. Batak bestea maite dugu... Garai gogorra zen, beldurra... Hantxe jantzi eta moldatu zen nire burua. «Mundua aldatuko dugu!», esaten genuen lehenago, baina ez zela gauza erraza konturatu ginen. Boterea zer zen ikusi genuen, zein bortitza den, noraino heltzeko gauza den, senide eta lagunen torturak... Marlaskak esaten duen zera hori eta! «Egia judiziala». Herri honetan inork ez du horretan sinesten... Orduantxe konturatu nintzen hura ez zela jolasa. Maiteminduta nengoen Pantera Beltzez, Angela Davisez eta bestez. Orain Pantera txuria naiz! Kur, kur... eta harro nago! Kur, kur... Kartzelen kontrako feminismoan segitzen dut orain. Horretaz idatzia da Angela Davis. Nire ustetan, kartzela da instituziorik bortitzena, espetxea, eta horrixe ematen diot nire denboraren zati bat oraintxe ere.

Burgosko prozesu garaian oso aktibo jardun zenutela esan duzu.

Bai. Bilbo poliziaz josita zegoen garai hartan. Haien irrati frekuentzia aditzen genuen, eta guztiz galduta zebiltzan. Kaleak mozten genituen. Talde bat ginen, ez genuen elkar ezagutzen, baina halako toki batean batzen ginen eta ibili bat zehazten genuen. Semaforo batean gorri zegoela autoen aurrean ipini, Burgosko heriotza zigor haien kontra oihu egin, eta semaforoa berdetzen zenean, beste toki batera. Polizia zoratu beharrean, eta gu pozak txoratzen! Gozatzen!... Klandestinitatean ibili eta gero, Herri Gaztedin egin nuen lan, Bizkaiko herrietan. Herri kontzientzia, euskara, euskal kultura... lantzen genituen. Primeran etorri zitzaidan euskarari dagokionez, ze nahiz eta nire ama hizkuntza euskara izan, mojetan atzeratu egin zitzaidan. Hilak dira gure gurasoak, baina orain gustura galdetuko nien zertan bidali ninduten mojetara, eurak ez ziren-eta erlijiozaleak. Izango zen zer edo zer. Akordatzen naiz mojek esaten zigutela: «Ez hitz egin 'la villa'-ko neskekin, zuek andereñoak zarete eta!». «La villa», berriz, eskola nazionalaren izena zen.

Bilbon zinen Txabi Etxebarrieta hil zuten garaian, 1968ko udan?

Ez, baina akordatzen naiz gero Meliton Manzanas hil zutela, eta Durangon nengoela, eta jendeak ospatu egin zuela Manzanas hiltzea... Gure aitak bizikleta eta motor garaje txiki bat zuen bere anaiarekin batera. Bizikletak eta motorrak saldu eta konpondu egiten zituzten. Eta kontatu zuen: «Saltzaile bat egon da garajean; negozioen gainean hitz egiten dugu beti, baina gaur zera esan du: 'Horrek [Meliton Manzanas], behintzat, ez du berriz gure alaba torturatuko!'». Horixe!

Noiz arte izan zinen Bilbon?

Neuk ere ez dakit, handik hona eta hemendik hara ibili naiz eta!

Handik hona eta hemendik hara, 1976ko martxoan Gasteizen zaitugu.

Gipuzkoatik hona etorri nintzen. Hernanin ari nintzen, klandestinitatean, plastikozko poteak egiten zituzten fabrika batean. Garai hartan, ordea, polizia jendearen mugimenduak estu kontrolatzen hasi zen. Inor herri batetik bestera lanean joaten bazen, eta poliziak jakiten bazuen, itaunketa egiten zion. Hernanin nengoela, abokatu batek deitu zidan esanez handik alde egin behar nuela, polizia niri deitzekotan zegoelako. Bilbotik Hernanira fabrikara lanera joanda, galdezka zetozkidala. Horrela etorri nintzen.

Klandestinitatean ari zinen orduan ere!

Bai, bada! Kur, kur... Baina gauzak ez dira zeharo aldatu. Orain ere, zenbait bilera egiten direnean, Mozal legea eta beste, sakelakorik ez du eramaten jendeak. Azalean bai, egoera aldatu da, baina mamian, sakon-sakonean, ez. Kontuz ibili beharra dago, hau ez da mundu zoriontsua. Hitz egin, gauza askoren inguruan hitz egin daiteke. Beste gauza askoren inguruan, berriz, ezin da hitz egin ere. Begira raperoak. Edo txiolariak! Eta, hitzetatik harago, errealitatea eraldatzeko aukerak zabaltzen badituzu, akabo! Orduan zureak egin du!

Gasteiz, 1975-76ko negua. Zer diozu emakumeak greba haietan izan zuen egitekoaren gainean?

Esate baterako, San Frantzisko elizako batzarrak irekiak ziren, eta hantxe biltzen ziren, langileekin batera, euren andreak, amak, umeak... Tartean baziren bulego lanean ari ziren emakumeak ere, kontzientzia feminista zutenak, eta haiek proposatu zuten emakumeen batzarrak egitea, aparte. Hor Antonia Amat bat izan zen, PCEkoa, gizona eta bi seme greban zituena. Kristoren indarra zeukan, nortasuna, eta klandestinitateko esperientzia. Bistan zegoen. Batzarretara joaten nintzen, baina ez nuen txintik esaten, hura niretzat gauza berria zen eta. Hasten zen emakume bat eta: «Borroka hau irabazi egin behar dugu! Gure senarrak etxera haserre datozenean, nork ordaintzen du larrutik? Guk! Zalantzan zaudetenok, adi! Greba hau irabazi egin behar dugu!». Bizitza jartzen zuten gauza guztien erdian: ekonomia eskolak ematen zituzten, garbikaririk erosi gabe ere etxea nola garbitu esaten zuten... Harritzekoa zen! Irudimen hutsa zen!

Zenbait momentutan, emakumeek hartu zenuten ekimena…

Emakume haiek! Lehenengo, grebalarien sostengu izan ziren. Gero, autonomia edukitzen hasi ziren, fabriketako batzorde ordezkariekin adostasunez... Batarekin eta bestearekin hitz egin zuten, eskolako ordu berezien ordainketa, edo argiaren faktura, negoziatzeko. Erresistentzia kutxa abiarazi zuten, instituzioekin negoziatu zuten... Izugarria izan zen. Fabrika atarira joan eta eskirolen zain ere egoten ginen, eta irainka hartzen genituen... Oso inportantea izan zen emakume haien lana!

San Frantzisko elizan zeuden poliziak eraso zionean. Inork ez zuen pentsatuko horrelakorik gerta zitekeenik…

Nik ez, behintzat. Elizatik atera nintzen, sinetsi ezinik. Manuel izeneko batekin egin nuen topo, andaluziarra, Gabilondoko batzordekoa, anarkista, errepresaliatua, batzarretan asko hitz egiten zuena, duintasun handiko gizona... Elizatik atera ginenean, ni boz gora berba egiten: «Zer da hau, ordea! Zer da hau!», eta Manuelek: «Ai, txikita, gaztea zara oraindik! Eta zer zela uste zenuen, bada, kapitalismoa?». Harentzat ez zen ezusterik izan! Inoiz ez dut ahaztuko San Frantziskoko hura. Betiko daukat gordeta... Boterea zer den hantxe ikasi nuen.

Boterea.

Betiko markatu ninduen. Boterea bere helburuak lortzeko zer egiteko gai den ikusi nuen Martxoaren 3ko hartan... urteak igaro dira, eta izan berri dira Europan Martxoak 3 elkartekoak! Eta hor dago oraindik frankismoa! Argi izan behar dugu zer den boterea, eta zer inpunitate daukan! Horra Manadakoak, horra Altsasu! Lehengo batean lagun bati esan niona: «Gazterik, manifetan hasi nintzen, gure arazoak konpontzeko soluzio bila. Orain, berriz, konturatzen naiz orduko sakoneko arazoak ez direla konpondu eta, gainera, berriak sortu direla! Faborez, arazo gehiago ez!».]]>
<![CDATA[Gabriel Arestiren lagun bizikleteroa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1839/006/001/2018-03-28/gabriel_arestiren_lagun_bizikleteroa.htm Wed, 28 Mar 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1839/006/001/2018-03-28/gabriel_arestiren_lagun_bizikleteroa.htm altua eman ziola. Horretan zuzen poeta, oker zen metrailetari zegokionean. Subfusila zen. Aresti oker zen, halaber, dokumentazio identifikatzailea eskatu ziotela dioenean. Javier Batarrita Elexpururi ez zioten ezer eskatu. Tupustez ekin zioten tiroka poliziek —indar armatuetakoek, guardia zibilek, polizia sekretakoek—, batetik eta bestetik ero moduan Boluetan, Basauritik Bilborako gurutzean, 1961eko martxoaren 27an, arratsaldeko 8.30ak zirenean. Eta betiko hil zuten Arestiren lagun Javier Batarrita Elexpuru, betiko elbarritu ondoan zeraman Jose Antonio Martin-Ballestero Martinez de Velasco, betiko trauma eragin bala zauririk gabe onik irten zen Fernando Larizgoitia Mimentzari.

«Nire laguna zen, nire lagun maitea; bizikleteroa, denon adiskidea, / ideologietan etzen inoiz sartu. / Bakean bizi zen mundu guztiarekin, / gorriekin eta berde eta zuriekin. / Orok estimazio handia zioten.» Javier Batarrita Elexpuru ezaguna zen Bilbon. Bizikleteroa dioelarik, bizikleta zale porrokatua zela diosku Arestik. Ez da gezurra, Espainiako Itzuliaren antolatzaile batzordekoa zen Batarrita, hiriburuko El Correo Español-El Pueblo Vasco egunkariak delako bizikleta karrera antolatzen zuen garaian.

Gasteiz, martxoak 26, 27

«Iluntze batean zetorren Bituritik /automobilean.»

Martxoaren 27 hartan Gasteiztik zetozen Batarrita, Martin-Ballestero eta Larizgoitia, lan egiten zuten enpresarentzako lanean hirurak, zorren bat kobratzetik. Ordurako, ordea, zenbait gorabehera izanak ziren Gasteizen, bezperan.

Auto judizialean jasota dagoenez, eta iduri luke horretan aski zuzen ari dela, martxoaren 26an, Gasteizen, Zadorra ibaiaren partean zebilela, Vicente Garcia Aguado izenekoak gizonezko batzuk ikusi zituen han inguruan. Javier Batarrita Gazteluk, Boluetan hildakoaren semeak, daki: «Pertsona hark beste haiek zer esaten zuten entzun, nonbait, eta ekintzaren bat prestatzen ari ote ziren kontuak atera. Sabotajea eta beste. Guardia zibiletara joan, baina ez zioten sinetsi», auto judizialean aipatzen den guardia zibilen «itaunketa zorrotza» gorabehera.

Biharamunean, hilaren 27an, beste korapilo bat asmatu zuen giza irudimenak. Batarrita Gazteluk esana: «Zadorra paraje beretsuan, Indauto enpresako zaindari Gregorio Porcel Carrillok, auto bat ikusi zuen —gure aitarena bezalako Peugeot bat—, alderdi hartara hurreratzen, eta bazterrean geratzen. Hiru gizon jaitsi omen ziren autotik. Handik pixka batera, beste auto bat Seat bat, oker ez banago, etorri omen zen Gasteizko norantzatik, gidaria beste inor ez barruan. Peugeot-a zegoen parean gelditu zen. Indautoko zaindariaren arabera, batzuk eta besteek hitz batzuk gurutzatu zituzten, eta, ondoren, bigarren autora sartu ziren lau gizonak». Gasteiz aldera jo zuen delako Seat-ak. Zaindariari hura dena arraro iruditu eta guardia zibilei hots egin zien. Bezperan ere Vicente Garcia Aguado antzeko joan zitzaienez, delako Zadorra aldera, Indauto enpresara, joan ziren guardia zibilak. «Ordurako autorik ez zen han, ordea. Zaindariak esan zien batak Gasteiz aldera hartu zuela berriz, eta, besteak, aldiz, Bilborantz. Guardia zibiletako agintedunak, orduan, jakinaren gainean jarri zituen ondoko probintzietako kideak», Batarrita Gazteluk adierazi duenez. Horrela antolatu bide zuen Bizkaiko poliziako arduradun nagusiak «Boluetako operazioa».

Bolueta, martxoak 27 (20:30)

Bateko eta besteko herrialdeetan dispositiborik eratu zuten ez dakigu. Hasteko, Gasteiztik Bilborako sarreran, Boluetan, kontrola jarri zuten guardia zibilek. Basauritik datorren gurutzean jarri ziren guardia zibilak, bi. Ez zeuden, hala ere, bakarrik. Han zituzten hainbat polizia eta sekreta ere, Gasteizko norantzatik bide zetorren Peugeot argi kabriolet baten zain. Bai delako ibilgailua etorri ere. Bai guardia zibilak etortzen ikusi ere. Batarrita Gazteluk daki: «Guardia zibiletako batek, kamino erdian zegoenak, bazterrera egiteko keinua agindu zion gure aitaren autoari, eta gure aitak autoa baztertu, eta gelditu. Beste guardia zibila, autoaren eskuin aldetik, gure aitaren ondoan zegoen Martin-Ballesterori zuzendu zitzaion. 'Nondik zatozte?', galdezka. 'Gasteiztik' izan omen zen erantzuna». Auto judizialaren arabera, Martin-Ballesterok, makurtu eta zer edo zer hartzeko keinua egin zuen, eskularru-kaxatik edo. Aldi berean, Batarritak autotik irteteko keinua egin zuen, egoera argitu guran. Auto judizialaren arabera, betiere.

Eta orduan, tiro bat. Tiro bat.

Su egiteko agindua izan balitz bezala.

Tiro zaparradaren garaia izan zen. Tiroak handik eta hemendik, poliziak, guardia zibilak, sekretak, tiroka denak autoa zegoen aldera.

Autoa baztertzeko eta geratzeko agindu zion guardia zibilak egin bide zuen lehen tiroa, Javier Batarrita Elexpuru hil zuena. «Guardia zibil horrek subfusil bat zeukan eskuetan. Haren tiroak buru zati bat kendu zion gure aitari. Bertan hil zen, odoletan. Autopsiaren arabera, eta ondoko tiro zaparradaren ondorioz, 49 tiro zeuzkan gure aitaren gorpuak». Martin-Ballestero ere bala batek jo zuen, baina bizkarrezurrean, eta betiko elbarritu zuen gerritik behera.

Fernando Larizgoitia Mimentzak ez zuen zauririk ageri. Trauma betiko, hala ere. Jakileetan izan zen epaiketan: «Guardia zibilak gerarazi egin gintuen. Nondik gentozen galdetu zigun. 'Irten edo tiroz josiko zaituztegu', esan zigun guardia zibil hark. 'Guardia zibila oso beroa da', esan genuen gure artean». Hortik etorri bide zen Batarrita Elexpuruk autotik irteteko mugimendua egitea, Martin-Ballesterok ere delako keinua egitea.

Epaiketa

Auto judizialaren arabera, gobernuko poliziaren hamalau agente, bi polizia armatu eta bi guardia zibil —Basauriko gurutzeko lanean ohikoak—, ziren Boluetan. Akusatuetan, aldiz, hamar ageri dira: Prudencio Julian Martin Huerta, Felix Maestre Gonzalo, Ricardo Castro Colmenar, Pedro Amigo Dominguez, Jose Maria Sanz Castillo, Francisco Javier Esteban Martin, Isidoro de la Hoz Blanco, Angel Hernandez Recio —poliziak—, eta David Valencia Sanchez eta Ismael Gonzalez Martinez —guardia zibilak—. Denak libre direla ageri da autoan, denak kaudimengabeak. Arduradun zibil subsidiarioa, berriz, espainiar estatua. Akusazio partikularra, Antonia Gaztelu Oyarzabal andrea izan zen, Javier Batarrita Elexpururen alarguna. Akusatuei leporatzen zitzaien delitua: zuhurtziagabekeria.

Polizia eta guardia zibilen lekukotasunak, aitzakia gabeak izan ziren ahozko epaiketan: «Hura ez zen ohiko operatiboa. Arma luzeak generamatzan… Zerbitzu arriskuz betea zela esan ziguten, bestelako oharrik gabe… 'Sua, ekin!', entzun nuen esaten zuela baten batek… Terroristak zirela esan ziguten, sabotatzaileak, armak zeramatzatela… 'Eurak dira! Sua!', aditu nuen… Ez, ez zuten auto barnetik tiro egin… bertatik bertara jo zuten… Atze-eskuinaldetik jo zuten tiroa…». Gisa berekoak dira ahozko epaiketan guardia zibilen eta polizien lekukotasunak.

Jakileetan ziren, bestalde, Boluetako Aginagako gasolindegiko bi behargin ere, gasolindegian bertan kokatu baitziren zenbait polizia, handixe zelatatu baitzuten guardia zibilen kontrola. Polizia hauek gasolina-hornitzaileen atzean gorde zituzten beren buruak. Eta egin zuten tiro. Beharginek zer edo zer ikusi zuten: «Ez, guardia zibilak ez zuen tiro egin, ziur… Pareko autobusaren markesinatik egin zutela tiro esango nuke [guardia zibilak ez baina polizia zegoen lekutik] gasolina-hornitzailearen eskuinaldetik… Garbi-garbi ikusi nuen polizia armatua tiro egiten… Poliziak tiro egin zueneko, tiro gehiago ere eginak zituzten… Kalekoz jantzitako batek egiten zuela tiro iruditu zitzaidan…», eta zenbat buru hainbat bertsio metatu ziren auto judizialean, anabasa interesatua ez ezik guardia zibilen eta poliziaren arteko lehia ere erakutsiz, nork bere burua eta kidegoa, zuritu nahirik eta auzoa zikindu guran.

Estatuak ohi duenez, bere burua garbitu zuen, ez zuen bere zerbitzupekoen ardurarik onartu. Eta horrelaxe azaldu zuen 1961eko apirilaren 12ko epaiketan: «Aktuazio sumarialak ez du egiaztatzen autoritatearen ezein agentek tiroketari ekin zionik. Lehen tiroa aditzeaz batera, prozesatuetako batek, auto barrukoek eraso egiten ziotela irudituz, eta beren gainekoek emandako oharrak kontuan hartuz —auto barrukoak ustezko terrorista armatu eta arrisku handikoak zirela—, bere burua defenditu eta tiro egin zuen, eta agindua zitzaion lana behar bezala burutu».

Delitua izan zela ez zuen ukatzen, ordea, estatuaren abokatuak. Zuhurtziagabekeria ausartegia izan zela zioen, nahiz eta prozesatuak egile arduraduntzat ez onartu. Ondorioz, eta bere azalpenean esan zuenez, «egoki da prozesatuen absoluzioa, erabaki guztiak aldeko dituztela, eta Estatuaren ardura zibil subsidiariorako arrazoirik ere ez dago».

Eta, halaxe, epaileak prozesatu guztiak errugabetu zituen 1963an, eta akusazioak sententzia errekurrituagatik ere, auzitegiek aurreko ebazpena berretsi zuten handik bi urtera, diktadura garaian —baina ez diktadura garaian bakarrik—, gauzak egiteko modua erakutsiz erregimenaren oinordeei.

Ez Boluetako auzoen lekuko gehiago bildu zituzten —poliziak inguruko etxeetan izan baitziren kontrola jarri zutenean, auzoei pertsianak eraisteko agindua emanez, adibidez, nahiz eta guztiek agindua bete ez—, ez diktaduraren kontra borrokan zirenei egiten zitzaien gisako itaunketak egin zitzaizkien guardia zibil eta poliziei, ez egiazko ikerketa ere hartu zuten helburu. Esaterako, orduko EGIren aldizkari klandestino Gudari-n idatzi zutenez, Peugeot-aren kontra tiro egin ondoan, bateko polizia armatu eta sekretek, eta besteko guardia zibilek lekuak hustu zituzten, bertan utzirik Javier Batarrita Elexpuru, Jose Antonio Martin-Ballestero eta Fernando Larizgoitia Mimentza. Bilboko Posta kaleko Derby jostundegiko Izpizua jaunak, zeina Boluetatik Bilborantz baitzihoan, parean fortunatu, hartu eta eraman zituen, ziztu bizian, erietxera. Batarrita hila zen ordurako eta, Gudari-ren bertsioaren arabera, Izpizuari esker salbatu zuen Martin-Ballesterok bizia.

«Egia da ezen herri-gobernariak / dolatu ziren haren heriotzarekin. / Baina egiagoa ezen…»

Martxoaren 27ro berritzen den krimena, Boluetakoa.]]>
<![CDATA[«Aitaren heriotzak beste heriotza askoren antza du»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1910/007/001/2018-03-28/aitaren_heriotzak_beste_heriotza_askoren_antza_du.htm Wed, 28 Mar 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1910/007/001/2018-03-28/aitaren_heriotzak_beste_heriotza_askoren_antza_du.htm
Egia osatu duzu?

Batzuen eta besteen informazioa bildu eta irudia osatzeko moduan garela uste dut. Bertsio bat baino gehiago eman da, eta guztiak dira egia, baina partzialak denak, eta subjektiboak ere bai. Denen artean osatzen da bertsiorik sinesgarriena. Nire interpretazioaren arabera, hau eta hura leitu ostean, polizia konbentzituta zegoen hura komando bat zela, zer edo zeren bila zebiltzan, nire aita, hila zegoela ere, ostikoz jo baitzuten! Larizgoitia atxilotu egin zuten, nire aita eta Martin-Ballestero hantxe utzi zituzten. Jendeak eraman zituen ospitalera!

Argituta dago, beraz, zure aitaren heriotza?

Baietz esango nuke. Baina berrikitan argituta. Joan den urtearen hasieran, Bizkaiko Artxibategi Historikoaren zuzendariak deitu ninduen telefonoz, esanez historialari baten eskariari erantzunez, hainbat txosten miatu eta Boluetako gertakariari buruzko auto judizialak aurkitu zituela. Deia jaso eta artxibategira joan nintzen biharamunean. Autoak aztertzeko aukera izan nuen. Ez dator guztiz bat oraintsu arte esan denarekin, baina, gehienbat, bai.

Zer sentimendu sorrarazten dizkizu aitaren heriotza hark?

Errepresioaren atala izan zen. Nahi beste errepresio izan da herri honetan. Batzuetan batzuei egokitu zaie, besteetan besteei. Aitaren heriotzak beste heriotza askoren antza du. Tamalez, guri egokitu zitzaigun. Baina asko dira horrelakoak. Denborak ez du zauria sendatzen, baina perspektiba ematen du. Gainera, gertaera traumatikoak zuzenean bizitzea, edo zuzenean ez bizitzea, ez da berdina. Amak zuzenean bizi izan zuen hura, eta oraindik ere esaten du: «Nork hil zuen jakingo banu!». Aldiz, nik ez nuen zuzenean bizi izan.

Gorrotoa delitu da?

Kode penalean gorrotozko delitua ageri da, baina epailearen interpretazioaren araberakoa da. Nahitaezko dira frogak, eta, hor, usteko delitu egilearen egiazko intentzionalitate subjektiboa da giltza. Delitua, izatekotan, frogatu egin behar da, gertakari zehatzak aztertuz, ondorioak ateraz, eta haiek interpretatuz, zeure ideologiaren arabera!

Guardia zibilari gorroto izatea, delitu da?

Nire ustez, ez. Berbak zuzen erabiltzen ere jakin behar da, dena den. Gorroto esan beharrean, esan dezagun, adibidez, «ezinikusia». Baina ezinikusi hori egiazkoa da. Delitu denik ez nuke esango, adierazpen askatasunaren agerpide bat baizik, dena delako subjektuaren bizipenen araberakoa.]]>
<![CDATA[«Pena ematen dit euskaraz dakitenek euskaraz ez hitz egiteak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2017-09-03/pena_ematen_dit_euskaraz_dakitenek_euskaraz_ez_hitz_egiteak.htm Sun, 03 Sep 2017 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2017-09-03/pena_ematen_dit_euskaraz_dakitenek_euskaraz_ez_hitz_egiteak.htm
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Bastida Ikastolaren sortzaileetakoa zara. Aita Bizkaitik hona etorria…

Arratiatik etorri zen hura, Zeanuritik. Jon Uriarte Amondarain. Kamioilaria zen, eta sasoi batean Guardian (Araba) egin zuen lan, Palacios upategietan. Handik hona eta hemendik hara zebilela lanean, Bastidan ezagutu zuen gure ama, eta bertara ezkondu. Halaxe sortu ginen gu Bastidan, lau neba-arrebak… Aita gerran ibilitakoa zen, gudariekin. Ez dakit zein batailoitako kide izan zen, preso ere eduki zutela baino. Ezin dizut xehetasunik eman, ez dakidalako, baina aita hil baino lehen baten batzuk joan zitzaizkion etxera, hainbat galdera egin zizkioten, eta haren biografia modukoa osatu zuten. Zer edo zer publikatzekotan ei ziren, baina guk ez genuen berririk izan.

Horrela zuek uriartetarrak Bastidan.

Bai. Ni 1954an jaio nintzen. Haurtzaroko oroitzapen ederrak baino ez dauzkat. Denda genuen herrian, estankoa eta janari-denda. Denetarik saltzen zen bertan, esnea eta lixiba, alpargatak eta aspirinak, olioa eta gatza… Denetarik. Bertan egin nuen lan, ikasketak ere egin nituen arren. Lau neba-arrebetan bigarrena naiz: Jontxu, Amaia, Iñaki eta laurok ginen. Geu ginen Bastidan euskarazko izenak genituen bakarrak. Ez zegoen besterik. Eta, hala ere, errespetuz hartzen gintuzten gu, eta hartzen zituzten gure izenak! Inork ez zigun izenik aldatu. Niri, hasteko, inork ez zidan Maria nintzenik esan. Ez. Jontxu, Mirentxu, Amaia, Iñaki. Horrelakoxeak ziren gure izenak, eta ez zegoen eragozpenik.

Nahiz eta jaiotza-agirietan bestela agertu zuen izenak.

Jakina, hori ez zen libre. Maria Victoria jarri zidaten niri ponteko izena, baina inoiz ez diot izen horri erantzun. Kolegioan nintzela, notak ozen esaten zizkiguten. «Maria Victoria!» hots egiten zuten eta konturatu ere ez nintzen egiten, kasurik ez. «Mirentxu!» hots egiten zuen orduan mojak eta orduan ba. Pentsatzen jarri eta niretzat harrotzeko modukoa da euskarazko izena edukitzea Bastidan garai hartan. Diferentzia markatzen zuen. Eta, horrekin batera, hemen ez zen «aita» ez «ama»-rik, gure gurasoak izan ezik. Gogoratzen naiz, hala ere, gizon batek irri gaizto egin izan zidala inoiz. «'Aita', beraz! Kur, kur…». Harexek, beste inork ez! Udan, bestalde, hainbat euskaldun etortzen ziren Bastidara eta gure aitak euskaraz hitz egiten zuen eurekin. Giroa bestelakoa zen orduan, gureak bezalako izenak zekartzaten, eta gure aitak bezala hitz egiten zuten, euskaraz.

Zuek ez zenuten euskaraz ikasi.

Ez. Amak ez zekien, hemen bertakoa da, Bastidakoa, eta aita, berriz, beti ari zen lanean, kamioia hartuta batetik bestera.

Zuen oinordeek euskaraz jakiteko bidea egin zenuten.

Gure lehen alabak bi urte izango zituen… Aita gure etxean zegoen, ohean, sabeletik operatu berritan. Gogoratzen naiz bi gizonezko etorri zirela, ikastolen federaziokoak, inondik ere. Gure aitarekin hitz egin nahi zuten. Baina zuzen ez dakit zergatik jo zuten gure aitarengana. Abertzalea zelako? Herrian zinegotzi izana zelako?... Izen-zerrendaren bat izango zuten, nonbait, fitxategia. Auskalo! Bastidan ikastola irekitzeko asmoa zekarten, aukerarik ba ote zegoen galdezka zetozen. «Ni zahartuta nago lan horretarako, baina Mirentxuk lagunduko dizue, seguru egon!».

Nori esaten zenioten haurraren izena ikastolan emateko?

Denei! Ez genuen bereizketarik egiten. Esan, denei. Etxekonekoari nahiz herrian beste puntakoari, ideologia batekoari nahiz bestekoari, umea ikastolara ekartzeko. Euskaraz ikastea zen helburua. Bazen emakume bat, eskolako maistra, sekulako zalantzak zituena bere alaba nora eraman. Eskolara hasteko eguna heldu zenean, haren etxera joan nintzen, hartu umea eskutik eta «Zu, ikastolara!», esan nion. Uste dut gaurko egunean eskerrak emango lizkidakeela. Orain pentsatzen jarri eta iruditzen zait zuhurtziarik gabe jokatu nuela, ausartegi. Horrelakoxea naiz, beroa.

1979ko irailean abiarazi omen zen Bastida Ikastola.

Baliteke. Gure alaba zaharrena, Aintzane, 1978koa da. Bada, ondoko kurtsoan ikastola abiatzea, bai, posible da. Lehenengo urte hartan zazpi ume izan zirela esaten dute. Herrian ume gehiago ziren, jakina, batzuk eskolara joan ziren, besteak ikastolara, baina oso ondo hasi ginela iruditzen zitzaigun. Bestalde, ume gehiago zetozen ordurako. Nik bigarrena izana nuen, gure lehengusinak ere bai… eta bagenekien gure bigarren umeak ere ikastolara joango zirela; alegia, ikastolak jarraipena izango zuela.

Non ireki zenuten ikastolaren lehen gela?

Udalarekin hitz egin genuen. Zuzenean joan gintzaizkion alkateari, leku eske, eta eskolan bertan utzi ziguten gela bat. Neuk umetan eskolan ibilitako gela bera!... Udaletxean nik ez nuen ikusi inor bekokia belzten zigunik, lekua gogo onez utzi zigutela esango nuke, beheko solairuan, gure haurtxoak eskailerak igotzen ibil ez zitezen.

Gela batean hasi zineten, zazpi ume, andereño bat…

Amaia [Ibaibarriaga] izan genuen lehenengo andereñoa... Ikastolen federazioak bidali zigula esango nuke. Gogoratzen naiz, lehenengo eskola-eguna ikastolan, eta andereñoa etorri ez! Gu beraren zain, baina hura azaldu ez! Nazkatu ginenean, gurasook hartu gure umeak eskutik eta etxera joan ginen! Ezin sinetsi nuen! Andereñoak jakin zuenean, berriz, «Barkatu, barkatu!» esanez hots egin zigun. Iraileko lehen astelehena zen, Olarizu eguna Gasteizen, eta Amaiak Ondarroan jaioa izan!, uste zizun jai zela Arabako lurralde osoan.

Publifikatzeko garaian duda-mudarik ibili zenuten Bastidan, zenbait ikastolatan bezala.

Ikastolak publifikatzeko garaian bai, batzarra egin genuen eskolako eta ikastolako gurasoek, batera. Bi ikastetxeek bat egingo ote genuen ibili ginen, Fernando Buesa Hezkuntza sailburu zela, oker ez banago. Eskolakoek A ereduko ikastetxea nahi zuten. Guk, berriz, D eredukoa nahi genuen. A ereduarekin ez gindoazen urruti Bastidan! Ez ginen ados jarri, eta haiek beren bideari segitu zioten, eta guk geureari, ikastolari. Ez genuela amore eman esan ziguten batzuek, baina nola emango genuen, bada, amore? Ordu arte egindako bidea desegitea zen, ordu arteko borroka bertan behera uztea. Erabakia hartu genuen eta aurrera egin.

Irakurria dut Bastidan ikastola irekitzea Arabako Errioxako beste zenbait herritan irekitzea baino lantegi zailago izan zela…

Lantegi zailagoa? Ez zait, bada, iruditzen! Toki guztietan bezala, Bastidan bazen ikastolaren aldeko jendea, eta ikastolaren alde ez zegoena. Beste zenbait herritan ez zuten bi eskola ereduren arteko aukera egin beharrik izan. Bastidan, guk bai. Eta ikastola aurrera ateratzea lortu genuen. Hori gure alde! Egia da, hala ere, Bastida herri zaila dela zenbait arlotan.

Ikastolak 25 urte bete zituenean omenaldia jaso zenuten sortzaileok…

Eta poz handia egin zidan! Proiektua abiarazi genuenok halako aitortza moduko bat jaso genuen, oso gauza ederra izan zen. Lan bat egin genuen garai batean, ikastola ireki genuenean, eta lan horixe aitortu ziguten.

Zer diozu oraingo ikastolari buruz?

Zoragarri dagoela. Sekulako bidea egin du! Poz handia ematen dit jendeak euskaraz hitz egiten jakiteak, euskaraz pentsatzeak… Gauza handia! Aldiz, pena ematen dit euskaraz dakitenek euskaraz ez hitz egiteak. Alaba biak Bastidan bizi ditut, eta ez dute beren umeekin euskaraz hitz egiten. Hirugarrena, semea, Durangon bizi da, eta primeran, han euskaldunekin bizitzea egokitu baitzaio, eta euskaraz bizi da... Lehengoan, herrian bertan jatetxe batean ni, bi bilobarekin bazkaltzen. Ondoko mahaian, euskaraz ari ziren. Eta bilobetako batek: «A zer gauza arraroa, oporretan daude, eta euskaraz ari dira!». Esan ere nion: «Hitz egingo ez dute, bada, euskaraz! Euskaldunak dira!». Nahiago nuke euskaraz dakitenek euskaraz hitz egingo balute! Aita zenak ere horixe nahiko zukeen, bilobei euskaraz hitz egiten aditu!]]>
<![CDATA[«Laguntza humanitarioa adabakia da, ez Saharako arazoaren soluzioa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/030/001/2017-08-27/laguntza_humanitarioa_adabakia_da_ez_saharako_arazoaren_soluzioa.htm Sun, 27 Aug 2017 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/030/001/2017-08-27/laguntza_humanitarioa_adabakia_da_ez_saharako_arazoaren_soluzioa.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Oporrak bakean du izena egitasmoak, eta Saharako zenbait ume Europara ekarri ohi ditu udaldian. Programa horrexen bidez heldu zinen zu haurretan…

Zortzi urte arte kanpamenduetan bizi izan nintzen. Garai hartan, Oporrak bakean programaren barruan Burgoseko (Espainia) Villatoro herrira heldu nintzen. Uda igaro, eta atzera kanpamenduetara itzuli nintzen. Ondoko udan, berriz, aurreko urtean etxean hartu ninduen familia berak hartu ninduen. Uda hartan aita ere etorria zen, osasun gorabeherak tarteko, eta geratu egin zen. Senideak ere hemen nituen udaldiko programa beraren barruan udaldian ahizpa Kanaria uharteetan, neba Toledon nonbait, eta bertan geratuko ginela erabaki zuten gurasoek. Hala ere, ama Saharako kanpamenduetan zen, eta geroago etorri zen.

Zein oroitzapen dituzu kanpamenduetako bizimoduaz?

Askok bestela usteko duzuen arren, gogora ekarri nahi izaten dugun haurtzaroa da kanpamenduetakoa. Jakina, ez zen jostailurik, ez zen igerilekurik, eza zen nagusi, baina zoriontsu ginen; hein batean, bederen… Eskolara joaten ginen, bertan egiten genituen haur-hezkuntza eta lehen hezkuntza, eta, ostean, batzuk erbestera joaten ziren ikasketa gehiago egitera -Aljeriara, adibidez-, eta beste batzuk, aldiz, bertan geratzen ziren.

Udan inguruan izan ditugun Saharako haurrekin komunikatzeko lanak izan genituen hasmentan…

Lehenengo udan etorri nintzenean neuk ere ez nekarren oinarrizko gaztelania besterik: edalontzi bat ur eskatzeko lain, ez nekien askoz gehiago. Orain gehiago ikasita datozela iruditzen zait: agurrak, zenbakiak, koloreak… ez nuke esango oinarrizko gaztelaniarik dakitela, baina erraz ikasten dute, izan gaztelania edo izan euskara. Abantadan ikasten dute, horretaraxe behartzen ditu egoerak, komunikatzeko beharra daukate, beren barruan dutena adierazteko premia.

Zeuk ere baduzu eskarmentua…

Nire kasuan, Gasteizen ikasi nuen gaztelaniaz. Izan ere, bigarren uda hura eta gero Gasteiza etorri nintzen. Izeba bat nuen hemen, eta berarekin bizi izan nintzen ama etorri zen artean. Bederatzi urte nituen, eta laster nintzen hemen eskolan, lehen hezkuntzako hirugarren mailan, gainerako ikasleekin batera. Orduantxe ikasi nuen gaztelaniaz, eta hein bat euskaraz, eskolan ikasia. Derrigorrezko ikasketak egin, batxilergoa ere bai, eta unibertsitatean naiz orain, Enpresen Administrazio eta Zuzendaritza ikasten.

Oporrak bakean programaren sokakoa zu.

90eko hamarkadaren hasieran ekin zioten programari. Orduan, udalekuak ziren batez ere, zenbait ikastetxeren babesekoak, eta Europako zenbait herrialdetan udaleku modura iraun du Alemanian, Frantzian eta Italian. Alabaina, espainiar estatuan familien programa da gehienbat, baina ez guztiz, gero eta familia gutxiagok hartu ohi dituelako haurrak etxean. Hargatik jotzen dugu udalekuetara. Sasoi batean ez zegoen horren beharrik, nahi beste familia zegoelako haurrak etxean hartzeko prest. Autonomia erkidego batean, esaterako, ehun haur ere hartuko zituzten eta, oraingo egunean, aldiz, Gasteizen, berrogeita hamarren bat haur hartu dituzte. Denera, lehen hamar mila haur irteten ziren udan Saharako kanpamenduetatik. Gaur egunean, zazpi milaren bat.

Haurrak hartuko dituzten familiak nahiz eskolak eskas, diozu.

Gero baino gero gutxiago. Familiak dira gure lehentasuna, hala ere, baina haurrak udan kanpamenduetatik ateratzea da helburua, osasun azterketa izan dezaten, itsasoa ikus dezaten! -han horrelakorik ez baitago, ikusia dute telebistan, baina ez besterik-, iturri bat!... harrigarriak zaizkie. Gogoratzen naiz ura eskueran izateak harritu ninduela ni bereziki hona etorri nintzenean. Beste haur batzuk auzoaren ateko txirrina joz gozatzen dira, edo txakurrekin jolasean, kanpamenduetan ez baitago etxeko txakurrik.

Hona etorri eta osasun azterketa jasotzen dute haurrek, bestelako mundua ikusten ere dute.

Horiexek dira helburuak, kanpamenduetan bizi duten errealitate gordina, bi hilabetez bada ere, albora uztea. Ez dute errealitate hura besterik bizi izan jaio direnetik, belaunaldiz belaunaldi datorren errealitatea da, duela berrogei urte baino gehiago sortu ziren kanpamenduak… Oso latza da hura eta, hala ere, txalogarria da kanpamenduetan bizi den jendearen borrokarako kemena, aitortza merezi du, bizirauten asmatu dute bertako gizon-emakumeek. Adibidez, emakumea da etxeko zutabe, beraren esku dira etxeko lanak eta umeak haztea. Gizona zona militarretara joan ohi da, gerra kasuan borrokatzeko. Egoera horretan, laguntza humanitarioari esker bizi dira. Gainerakoan, errutinak agintzen du.

Errutinak?

Bata bestearen ondoren datoz egunak. Esate baterako, hona etorri diren haurren bizimoduak ez du korapilo bihurririk: goizean jaiki, eskolara joan, eguerdian etxera bazkaltzera, atzera eskolara, itzuli, eskolakoak etxean utzi eta jolasera lagunekin, afaltzeko ordua arte. Eskolako lanak egin eta ohera. Horrela egunak! Uda atarian, maiatzean izan nintzen kanpamenduetan, eta iruditu zitzaidan utzi nuen garaian bezala zegoela hura. Antzeko, behintzat. Denbora gelditu izan balitz bezala dago hura, aldaketa handirik gabe.

Haurrak hazten direnean zer?

Aljeriara, gehiago ikastera, edo, batzuk, Kubara, bigarren hezkuntzako ikasketak egitera, beren kalifikazio akademikoen bikaintasuna tarteko. Lehen, Libiara ere joan ohi ziren, baina hango gerrak peko errekara bota zuen Fronte Polisarioak hango gobernuarekin zuen akordioa.

Zein da gehiago ikastera erbestera joaten ez diren gazteen geroa?

Ez dago gerorik. Neskak dira ikasketak uzten lehenak. Laster dira etxeko lanetan, eta, berandu gabe, osatua dute familia. Han ez dago hemengo biderik: halako maila edo adin jakin bat arte ikasi, lanean hasi eta, gero, datorrena. Ez. Kanpamenduetatik alde egiteko aukerarik ez dute, ez bada bekaren bat edo gaixotasunen bat tarteko ez bada. Atzerrira migratu eta lan egiteko biderik ez dago. Hantxe bizi izan ziren gure aitaita-amamak, hantxe gure gurasoak, hantxe gure belaunaldia eta, oraingo egunean, gure ondokoa. Horixe da, zoritxarrez, kanpamenduetako errealitate gordina.

Zuen lurraldeen okupazioak ekarri du errealitate hori.

Horixe da arrazoia. Ez dugu geure lurraldearen gaineko eskubiderik, kendua digu Marokok. Besteren lurraldean gaude, Aljeriak utzitakoetan, baina hura ez da gure lurra ez gure herrialdea. Aterpea eman digu, baina hura ez da gure etxea. Kanpamenduak jartzen utzi digu Aljeriak, besterik ez. Ez gara aljeriarrak.

Zein da, hortaz, geroa?

Independentzia, espero! Bitartean, ez dago modurik. Zenbait gazte ez daude konforme, eta ihes egiten dute, hara edo hona, baina ez dago errefuxiatu guztiak ihes egiteko biderik. Ezinezkoa da… Irtenbidea potentzia handien eskuetan dago. Espainia eta Frantzia, adibidez, Marokoren aliatu estuak dira eta, bestalde, Fronte Polisarioak ez du laguntzarik, ezta nahiko indarrik ere. Nazioartean ere, Saharako herriak irtenbidea behar duela esaten dute denek, baina urratsik ez du inork egiten. Haurrak hartzea, dirua biltzea, kamioi karabanak bidaltzea hainbat tona janarirekin, medikuak hamabostaldi baterako joatea… ongi dago, baina ez dira adabakiak besterik, arazoaren muinera joan behar da, espainiar estatua inplikatu behar da, dagokion ardura bere gain har dezan. Laguntza humanitarioa ez da nahikoa, inplikazio politikoa behar da.

Zer egin behar dugu guk?

Bada, ez dakit. Euskaldunek beti lagundu dute, asko lagundu ere, laguntza humanitario horri dagokionean, ez izan dudarik. Laguntza hori ongi dago, baina ez da arazoaren soluzioa. Laguntza humanitarioa ezin da helburu izan. Kanpamenduetan bizi den jendeak gero baino gero animo txikiagoa du, ez du ikusten soluziorik, independentzia helduko denik. Zortzi urte nituela irten nintzen handik, eta aurten han izan naizenean, egoera bere horretan dagoela iruditu zait, eta senideekin hizketan eta beti betikoa: zein gaizki gauden, zertan ez den egoera aitzinatzen eta soluzio batera heltzen.

Saharar bizi zaitezen zeure lurrean, esan nahi duzu.

Hemen bizi naiz, baina hau ez da nire herria. Kanpamenduak ere ez dira nire herria… Ez naiz hemengoa, ez hangoa. Nire aitaita-amamek eta gurasoek ezagutu zuten lurraldea da nire herria, Marokok okupatu zuen lurra, leku bat non eskolak eraikiko liratekeen, tailerrak jaso, banketxeak ireki, inbertsioak egin, baliabide naturalak ustiatu oparo ditu Saharak, eta gainerako gauza guztiak.]]>
<![CDATA[«Gure lan-hizkuntza euskara zen Eibarren, baina pikutara joana da hori»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/034/001/2017-08-20/gure_lan_hizkuntza_euskara_zen_eibarren_baina_pikutara_joana_da_hori.htm Sun, 20 Aug 2017 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/034/001/2017-08-20/gure_lan_hizkuntza_euskara_zen_eibarren_baina_pikutara_joana_da_hori.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

«Nik zer kontatu behar diat, bada!», esan zenidan telefonoz deitu zintudalarik.

Egia da, eta memoria ere nahiko eskas dabilkit.

Felix Arrieta zen, edo Felix Arrate Gudari Euzko Gaztediren aldizkari klandestinoan zuzen ez zekiten, 1961eko uztailaren 18an bandera erre zuena?

Felix Arrieta. Hil zen. Felix Arrieta zen, bai.

«Lista de patriotas detenidos» dio, eta zerrenda horretan ageri dira: Manuel Laspiur…

Hil zen, Imanol.

Eustaquio Narbaiza…

Hil zen Eustakio ere.

Jose Antonio Izagirre…

Hil zen.

Zerrendan hurrena: Serafin de Basauri.

Zeinek idatzi zuen hori. Nik inoiz ez dut «de Basauri» ipini.

Francoren matxinadaren 25. urteurrenaren karietara, 1961eko uztailaren 18an, asteartea, «bilkura handiak» hots egin zituen erregimenak. Donostia, esate baterako, bandera espainolez josi zuten. Haren kontra, zenbaitek, Vascongado-aren trenbidea saboteatu zuten Añorgako tunelaren sarreran. Beste batzuek, bandera espainola erre zuten arratsaldeko 15:30ean. Handik hiru ordura, 06:15ean, beste bat ere erre zuten. Ondoren, atxiloketak Donostian eta Eibarren.

Euskal Herrian ez zegoen mugimendurik batere. Dena hila zegoen. Gu kultura aldetik jotzen hasi ginen, geure buruak jantzi nahian. Eibarrera etortzen zen, adibidez, Alfontso Irigoien, eta han biltzen ginen Juanito San Martin, Jabier Zubiaurre hila hura ere, Imanol Laspiur… Kultura zen gure asmoa. Hurrengo pausoa, berriz, Ekin-ekin bat egitea izan zen, konpromiso hartzea, klandestinitatean.

Konpromisoa, zertarako?

Konpromisoa, erlatiboa. Ekin izan zen sorrera. Hark Euzko Gaztedirekin bat egin eta ETA sortu zen, segurtasun arauengatik batez ere. «ETA zarete!», esan ziguten eta guk, «Tira, ETA gara!» besterik ez genuen esan.

1961ean harrapatu zintuzten…

Amarako tren sabotajea eta bandera erreketak eta gero. Felix Arrieta harrapatu zuten eta, gero, sokan, gainerakoak. Felixek bandera erre bat, behintzat, baina ikusi egin zuten [motoz zihoan, eta matrikula hartu zion baten batek], salatu, eta Eibarren, etxean atxilotu zuten. Felixekin, Jose Antonio Izagirre erori zen, eta, sokan, hirugarren bat, eta hark nire izena eman… Niregandik gora ez behera, ez nuen inor ezagutzen, ez nekien ezer, delako segurtasun arauengatik. Trenez etortzen nintzen Donostiara, Xabier Elosegirekin egoten nintzen hemen, baina haren izenik ere ez nekien. Niregandik hara ez zen joan polizia, eta kitto! Baina Imanol Laspiur, Rafa Albisu, Iñaki Larramendi eta beste hainbat lagun jausi ziren.

Dakidanez, Felix Arrieta Eibarko etxean atxilotu zuten uztailaren 19an. Eibarren bertan, Narbaiza, Izagirre, Alejandro Ormaetxea, eta zu zeu atxilotu zintuzteten…

Ni ez ninduten Eibarren harrapatu, hala ere. Panorama ikusi eta ihes egin nuen, Logroñora. Han nintzen emaztearekin, haurdun zela, esperoan. Pentsio batean ginen, poliziak joan eta Donostiara ekarri ninduten, gobernu zibilera. Tratu onik ez zidaten eman, jakina, baina torturarik ez nuen izan. Niregandik ezin zutela ezer atera ikusi zuten. Ez nekien ezer! Tautik ere ez! Baina haria aurkitzen bazuten, orduan bai, egurra! Eman!

Logroñon atxilotua zu, Donostiara ekarria, Carabanchel gero…

Hiru egun gobernu zibilean, gero Martutenera astebete, eta handik kartzelara. Ez dakit zer leporatu ziguten [errebolta militarra], eta sei hilabete eman nituen Carabanchelen. Venezuelako bat ezagutu nuen han, Sabin Barrena. Txomin Letamendiren tarteko egiten zuen. Kirmen Uriberen azkeneko liburuan agertzen da! Niri oso pertsonaia arraroa iruditzen zitzaidan. Gu baino nagusiagoa zen, erdalduna, euskaraz ez zekiena, baina abertzalea. «Ze arraio egiten dik hemen?».

Hogeita lau preso ageri zarete Carabanchelen garai hartan.

Hilak gehienak. Julen Madariaga, Iñaki Larramendi, besteren bat eta ni neu bizirik gaudenok! Carabanchel eta gero epaiketa izan genuen urte bi eta zerbait, bota zidaten zigorra, baina kalean nintzen. Defentsa abokatu izan nuen Enrike Mugica Herzog. Askotan etortzen zen Eibarrera, gure zenbait lagunekin izaten zen, eta gu atxilotu gintuztenean, bere burua eskaini zuen abokatu lanak egiteko. Beste gabe izan genuen abokatu. Baina ze txar! Abokatu txarra! Karrera politiko galanta egina, ordea!

1935ean jaioa, Bizkaitik Eibarrera etorriak zure gurasoak. Apatamonasteriokoa, ama. Axpekoa, aita… Abertzalea bata, sozialista bestea, biak euskaldunak.

Euskaraz hobeto egiten zuten gaztelaniaz baino, Eibarren ohikoa zen moduan! Aita sozialista, eta sozialista arraroa. Moscu irratia aditzen zuen, Pirenaica ez, ez zitzaion-eta gustatzen. Estatistika guztien berri zeukan, dela gariaren produkzioa, dela kintalaren prezioa… Ama euskaltzaleagoa aita baino. Lanera etorri ziren. Aitaren baserrian denendako lanik ez, eta irten egin behar, eta Eibarrera! Orbean lan egin zuen, eta batean eta bestean, UGT inguruko jendeak Alfa sortu zuen arte, kooperatiba modura, diru apur bat jarrita hasieran. Toribio Etxeberria izan zen lehenengo gerentea Alfan!

Ekin-en militatzea etorriko zen gero.

Baina ez dakit nola etorri zen ere! Bergarako Josu Oregirekin harreman dexentea geneukan. Biblioteka ederra zeukan, oso jakintsua zen, eta orientatu ere berak orientatu gintuen kultura aldetik jotzeko, ze orduan ez zegoen ezer. Ezer ere ez. Eibar kanposantua zen, desertua. Josu Oregik eta Juanito San Martinek bultzatuta jo genuen kulturara, eta handik Ekinera. Bestalde, Eibarren astean behin biltzen ginen Imanol Laspiur, Juan San Martin eta hirurok, eta nik haiengandik jaso nuen gehiena. Imanolengandik, adibidez, abertzaletasun izugarri hori.

Kultura zen zuen borroka.

Bai, kultura, nahiz eta politikoki beti egon naizen hor, baina ETAren ekintzak sekula ez zaizkit gustatu, beti izan naiz kritiko, beti. 1968a baino lehen zenbait ekintza egiten zituen ETAk, eta Manzanas hil zutenean ere, ontzat eman genuen gehienok. Oso ekintza bereziak ziren. Carrero Blanco akabatzea bezala. Baina fundamentu gabeko ekintzak etorri zirenean, pertsonak akabatzen hasi zirenean, eta Hipercorrekoa gertatu zenean… «Zer duk hau, ordea?». Zama hori ezin genuen gure gainean eraman! Kontra izan naiz beti. 1977an HBren zerrendaburu izan nintzen Eibarren. Urtebete eskas iraun nuen, nazka-nazka eginda utzi nuen, estrategia guztia goitik diseinatuta etortzen zen-eta: erakundeetan parte hartu, ez hartu… «Zer da hau, ordea? Beti kontsignapean?». Eta utzi egin nuen.

Euskarazko eskolen mugimenduari ekin zenioten 60ko hamarkadan…

Eskueran geneuzkan metodo apurrak hartuta hasi ginen euskarazko eskolak ematen, Deportivo klubean, eta Cultural Arrate-n… Umandiren Gramatica Vasca erabili genuen, adibidez, liburua salduko genuela pentsatuz. Geuk eragindako argitalpena izan zen, geure dirutxoak ipinita, liburu lodikote hura aurrera ateratzeko.

Laster zinen zu euskarazko eskolak ematen.

Bai. Ez naiz akordatzen noiz hasi nintzen, hemezortzi-hogei urte izango nituen. Deportivo klubeko bibliotekan irakasten nuen. Ikasleak, berriz, lau bat pertsona. Emakume talde bat ere osatu zen, Margarita Murgizuren etxean. Maistra izandakoa zen Margarita, gerra denboran haurrekin Belgikan ibilitakoa.

Euskara batuaren auzia nola bizi izan zenuten?

Euskara batu behar zela ez genuen dudarik, hizkuntza bat denendako ulergarri izan zedin. Arantzazukoa baino lehen, bilera egin zen Ermuan, 1968an… 68a, urte gakoa Euskal Herrian: Etxebarrieta hil zuten, Manzanas, errepresio gogorra… Kanpoan, Pragako inbasioa, Frantziako Maiatza… Sekulakoa izan zen urte hori, eta, tartean, euskara batuaren urtea ere izan zen. Idazleen bilkura izan zen Ermuan. Akordatzen naiz Joan Mari Torrealdai han ikusia, frantziskotarra orduan, abitu eta guzti, eta Gabriel Aresti, eta Xabier Kintana. Jende asko! Juanito San Martinek esan zidan: «Etorriko haiz, moderatzaile lanak egitera?». Eta hantxe egon nintzen. Hura ere inportantea izan zen. Laspiurrek ere egin zuen lan bat, oso interesgarria, hatxe gabekoa oraindik, ze ez zen halako berrikuntzaren oso zalea. Gero, onartu zuen, eta kitto. Ondoren etorri zen Arantzazukoa, eta, ostean, beste bilera bat Eibarren, ikaragarria, Euskal Herriko idazle pila etorri zen, eta zin ere egin zuten, euskara batua aurrera aterako zutela eta hau eta hura.

Gabriel Arestiren proposamena, zina.

Bai, bada! Gizon beroa zen Aresti, beroa! Beroa eta sua!

Eten handia eragin zuen hatxeak…

PNVko jendearen partetik hatxearen kontrario asko izan ziren. Juanito Beiztegi-eta! Mexikon zegoen. Akordatzen naiz Alfako nire buru bat hara joan zela lan batzuk tarteko, eta bueltan esan zigula: «Zuengatik jardun du demasa! Ikaragarri, zuen kontra!». Hatxearena bataila izugarria izan zen. Nola liteke gure herria halako txorakeria batengatik halako zarata eta haserrea sortzea! Jende kontserbadoreak ez zuen onartu! Horrelako gauzak igaro egiten dira, ordea, eta gaur egun inork ez du hura auzitan jartzen.

60ko hamarkadaren amaierakoak dira euskarazko gau-eskolak.

Orduantxe hasi zen alfabetatzea, eta Eibarrera ere ekartzen genituen hizlariak: Aita Villasante, Patxi Altuna, Rikardo Arregi… Rikardo Arregiren heriotza kolpe handia izan zen, asko maite genuen, gazteontzako galera handia izan zen. Ez zen euskara bakarrik, haren lider sena baino. Lider hutsa zen, eta pertsona maitagarria. Rikardo galdu genuenean asko galdu genuen. Bai kultura mailan eta bai politikan, lider hutsa zen Rikardo. Pertsona irekia, jatorra. Bere anaia [Joseba Arregi] ez bezalakoa!

Ikastolaren sorreran ere parte hartu zenuen Eibarren…

Etxe partikularrean hasi ziren. Nik orduan umerik ere ez neukan eta ez nintzen askorik arduratzen. Gero sartu nintzen ikastolan. Urte gogorrak izan ziren, 1967an edo. Ikastolako kargua hartu nuenean, berriz, dena nire lepora zetorren. Diruz ere urri ikastolan, eta kuotak kobratzen eta dirua biltzen ibili ginen, nahiko larri. Legeztatzea behar genuen, eta katekesi izenarekin jokatu genuen. Lehen urte haiek pasa eta gero ikastola eraikuntza non jarri izan zen eztabaida.

Ikastolaren kokalekua?

Bai. Kalean ala mendian, non? Puristek mendian nahi zuten, eta irabazi zuten. A zer disparatea! Denborak arrazoi eman digu. Ikastola han dago, mendian gora, geldi-geldi. Jende erdaldunarengandik aparte, erdararekin kontaktu barik nahi zuten, ghetto modura! Esan ez zuten esaten, baina horixe zen haien pentsamendua. Kalean behar zen ikastola, herriko euskararekin kontaktuan. Ordurako, nire kultura ardura guztiak utziak nituen, ezin nuen-eta. Itota nebilen. Bestalde, lanean aurrera egiteko aukera ere bai, eta utzi nituen ikastola eta gainerako zereginak. Ikastola karga zen niretzat, karga.

Kanposantua zen Eibar garai batean. Zer da oraingo egunean?

Gaur askoz hobeto dago. Euskara zabaldu egin da, ikastolaren bidetik batez ere, baina erabilera dugu bekatua. Eibar, orduan, desertua zen kulturalki eta politikoki, baina herri euskalduna zen. Alfan, esate baterako, produkzioan, tailerretan eta bulego teknikoetan ez zen euskara besterik. Gure laneko hizkuntza euskara zen, baina gaur egun ez, pikutara joan da hori! Jendea zahartu egin da, hil, eta lehen berezko zena, indarrez egin behar da, militantziaz. Hala ere, gaur egun neska-mutikoen artean euskaraz aritzea normalagoa da gure sasoian baino.

Esperantza bada, orduan, neska-mutikoek zuen garaian baino normaltasun handiagoz hitz egiten badute euskaraz…

Euskarak lotsa galdu du, hori bai, baina egoerak eraginda gaztelaniara jo ohi da. Eibarren, hasteko, plan bat asmatu dute, euskara sustatzeko: A ke bai! jarri diote izena. Arraioa! Kalanbrea eman zidan izena irakurrita: A ke bai! Nola liteke! Disparatea iruditzen zait izena! Ondoren, asmatu zuten Guinnes errekorra hautsi behar genuela, eta hantxe izan nintzen, A ke bai! izena eta guzti irentsita! Hamar urteko plana, nonbait, euskararen erabilera sustatzeko plana Eibarren… Hala biz! Izenarekin, behintzat, ez dira airoso ibili!]]>
<![CDATA[«Kubako esperientzia ez dut ahaztekoa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/034/001/2017-08-13/kubako_esperientzia_ez_dut_ahaztekoa.htm Sun, 13 Aug 2017 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/034/001/2017-08-13/kubako_esperientzia_ez_dut_ahaztekoa.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Che Guevararen kapilau Javier Arzuaga aurten zenduaren liburuak daramatzat galtzarbean, Biografia de un sueño (1998), eta Cuba, 1959. La galera de la muerte (2006). Haiek erakutsi eta galdera beharrik gabe etorri zaio bat-bateko solasa Joseba Etxeberriari…

… Maitasun berezia nion Javier Arzuagari. Oso gertu-gertukoak izan ginen. Apaiztu nintzenean, Kubara eman zidaten lehenbiziko destinoa, eta, han, Javierren postua agindu zidan hango gure nagusiak, Jose Agustin Mendizabalek. Javier irakasle zegoen gure seminarioan, Santiago de las Vegas-en, baina kartzeletan zegoen problematika gogorra ikusi eta haietan lan egiteko erabakia hartu zuen. Habanako badiaz bestaldeko Casa Blancako parroko nahi izan zuen. Javier hara, eta ni, berriz, hark seminarioan irakasle utzitako hutsunea betetzera! Hartu-eman handia izan genuen. Bestalde, bera oso musika zalea zen, soinu handia jotzen zuen, eta, nik, berriz, kirol eta euskal dantzarako afizio handia nuen. Horrela, bata soinua jotzen eta bestea dantzak erakusten, are gehiago estutu genuen gure arteko lotura lehen ez txikia.

1956an joan zinen Kubako destinora…

Lau-bost bat urte egin nituen Habanan, Fidel gure atzetik hasi zen arte. Orduan, kartzelara sar nintzaten baino lehen, kanpora irteteko agindu zidan gure nagusiak. Usteko zuten aldi baterako besterik ez nintzela erbestean izan beharko: «Hau laster pasatuko da. Gertuan egotea komeni zaizu, gero atzera bueltan etortzeko. Kolonbiara bidaliko zaitugu!». Eta, halaxe, 1961ean Calira joan nintzen, izugarrizko seminario eder batera. Bi urte egin nituen han.

Atzera Kubara itzultzeko modurik ez zenuen izan…

Ez, ba! Mendizabalek gauza bat pentsatu zuen han, baina hemen Arantzazuko gure nagusiak laster ikusi zuen Kubakoak ez zuela irteerarik guretzat, eta hona etorrarazi ninduen. Kolonbiara joan zen, eta hango buelta guztiak ibili zituen. Calira ere etorri zen, eta aitzurra hartuta, lokatzetan sartuta jo eta kean harrapatu ninduen: futbol zelaia egiten ari nintzen, seminarioko mutikoekin batera. Esan niona: «Jauna!, lanean harrapatu nauzu, behintzat!». Kar, kar… Eta esan zidan: «Ez konpromiso gehiagorik hartu hemen, Calin. Urtearen azkenean Arantzazun nahi zaitut». Eta hemen naiz 1962az gero.

Kuban, Habana ondoko Santiago de las Vegasen zaitugu…

Habana eta aireportuaren artean dago Santiago de las Vegas. Seminario izugarria genuen bertan, igerileku eta futbol zelai eta guzti. Izugarrizko landa zen, animaliak ere bageneuzkan bertan… Gazteekin lan egiteko-eta oso leku ederra zen. Bestalde, eguneroko harremana nuen Habanako frantziskotarrekin, bai San Frantzisko komentukoekin, bai San Antoniokoekin. Nikolas Urrutia oñatiarra genuen Santiago de las Vegaseko arduraduna santua berealdikoa, langile apartekoa, eta bera zen txofer ere. Fraideren batek hara edo hona behar zuela, eta beti bera gidari. Hortaz, lehenengo gauza egin zidana: «Joseba, sartu autora!». Besterik gabe esan zidan, ailegatu nintzen egunean bertan. Autoa erabiltzeko esplikazioak eman zizkidan, eta futbol zelaiaren inguruan autoa erabilarazi zidan. Gida-baimena atera nuen eta Nikolasentzako poza, harrezkero ez zuen-eta egunero autoan irten beharrik izango.

Garai zaila, hala ere, Batistaren diktadura. 1958an, frantziskotarren La Quincena aldizkariaren bi zenbakiren edizio osoak bahitu eta itsasora bota zituen diktaduraren poliziak…

Ignazio Biain zen oñatiarra hura ere, aldizkariaren zuzendaria. Esaten zuten garai hartan Amerika osoan ez zela haren pareko errebistarik. Biain, berriz, oso pertsona baliotsua zuen, eta oso argia. La Quincena-k, berriz, kolpe handiak hartu zituen. Eta, hala ere, oso iritzi diferenteak zeuden aldizkarian eskribitzen zutenen artean baita fraideen artean ere!, baina hantxe denak lanean. San Frantzisko komentuko inprentan ere fraideak ari ziren La Quincena inprimatzeko lanean. Gauza handia zen hura!

San Frantzisko komentuan eduki zenuten ezkutatua Jose Antonio Echevarria gaztea aste betez, bederen, Radio Reloj erasotzera abiatu baino lehen, Gobernu jauregian Batista hiltzeko planaren barnean…

Garai hartantxe ni han nengoen, ezkutatua egon zenean. Han ezagutu nuen Echevarria. Fraide jantzita ibili zen gure komentuan… Batistarekin desastre hutsa zen Kuba. Fidelekin, desastreagoa! Hainbeste gauza egin ziren gaizki garai hartan. Ez dago sinesterik ere! Batista bezalakoak ez dago onartzerik, libertate batzuk bazituen berak nahi zuenarentzat, eta fraideen artean ere bazituen aldekoak, baina ez, Batista, ez.

Sasoi hartan fraide Javier Arzuagak Iraultzaren ondoko fusilatzeak kontatu zituen La galera de la muerte. Cuba, 1959 liburuan. La Cabaña gotorlekuan kapilau lanetan ari zen, heriotzara zigortuak hormara laguntzen…

Hiru-lau aldiz bisitatu nuen La Cabañako kartzelan. Laguntza behar zuen. Presoei zeharo emana bizi zen, lehertuta, eta laguntzera joaten gintzaizkion. Harrigarria zen nola hartzen zuten preso zeudenek Javier! Uste dut behartuta ikusi zuela bere burua lan horretara, baina oso gogorra izan zen. Bizi izan ez duenak ez dauka jakiterik zenbat sufritu zuen Javierrek. Kontatzen du liburuan… Hortxe hustu zuen barrua. Oso egoera zaila zen, lehenengo Batista, eta gero Fidel, eta bakoitzak ahal zuen modura eraman zuen. Batzuek era batera, beste batzuek beste era batera, baina elkar konprenituta. Javierrek oso tratu ona zuen Biainekin eta denekin. Che Guevararekin ere bai, lehenengo konbertsazioan, behintzat. Bi muturrekoak ziren Che eta Javier, baina ondo konpondu ziren, ez zuten haserre handirik izan.

Zein zenuen bizimodua Kuban?

Ni seminarioan erabat lotuta nengoen, Santiago de las Vegasen, egun osoa. Hala ere, goizean goiz Habanara joaten nintzen meza ematera, ikastetxe erlijioso batera. Bestalde, inguruko parrokietako ardura genuen eta batera eta bestera ibiltzen ginen fraideok, nahiz eta beti baten bat seminarioan bertan gelditzen zen, bertako lanak egiteko. Gainerakoan, mutikoekin ematen genuen eguna, eskolak ematen eta jo eta kean, honetan eta hartan.

Ez zineten egun osoan lanean. Erlea aldizkariaren 9. aleko argazkietan puntistaz inguraturik ikusi zaitugu, fraide jantzirik, Toki-Ona jatetxean…

Bai… Kubara joateko zorian nengoela, arreba zaharrena agurtzera joan nintzen Donostiako Bretxara, harategia baitzuten. Hizketan ari ginela, emakume adineko bat azaldu zen. Gu hau eta hura ari ginen, eta gure arrebak esan zion andre hari: «Hau nire anaia da, bihar Kubara doa». Eta emakumeak segituan: «Kubara?, semea daukat nik han, pilotaria! Jose Antonio Egurbide! Egiozu bisita, aspaldi ez dugu ikusi!». Kuban, San Antonio elizan biltzen ziren euskaldunak, Miramar, eta han nintzen batean Egurbideren kontua aitatu nuen. Gure fraide Julian Baztarrika San Antonion bizi zen, eta hark zeuzkan kontakturik handienak pilotariekin. Horrela, Egurbide eta beste dozena erdi pilotari Santiago de las Vegasera etorri ziren behin, eta lagun egin ginen. Handik aurrera, edozer gauzatarako, ni behar izaten ninduten. Hurrena, Baztarrikaren bitartez, San Antonion bildu genituen pilotariak, dantzari erakusteko.

Puntistak dantzan jarri zenituen Kuban…

Gazteak ziren, mutil onak. Euskal festa egin genuen, San Inazio egun batean, ordurako dantzariak erakutsita zeudela. Festa aurreko egunetan, egunero joan nintzen, arratsaldero, San Antoniora, haiei erakustera. Batean bat etorriko zen, bestean hiru… baina, azkenean, dantza egin, eta ondo! Fotografiak ere baditut!

Meza izan genuen lehenengo, eta, ondoren, euskal dantzak, Javier [Arzuaga] soinua jotzen zela… Eta hemendik hara ihesi joandako jendea-eta negarrez, baina negar batean, ordea! Centro Vascon biltzen ziren, asko, eta Martin Odriozolaren Toki-Onan…

Zer gertatu zen Fidelek agintea hartu zuenean?

Alde batetik, gustura, Batista bota zutelako azkenean. Bestetik, erlijio usaina zeukan gauza guztien kontra jarri zen segituan, aurre eginez. Disparate ikaragarriak egin zituen. Fusilamenduak hasi zirenean-eta gauza aldatu egin zen. Pertsekuzioa ere ezagutu genuen fraideok, eta erlijiosook, oro har. Santiago de las Vegas, Rancho Boyeros eta inguruetako gazteriarekin erlijiozko lanean ari ginen, ari nintzen ni, eta fitxatu egin ninduten neroni ere. «Alde egin ezak hemendik edo, bestela, eramango haute!», nagusiak esan zidan arte. Atera ninduten, Kolonbiako, laster itzuliko nintzelakoan, baina… gaur arte! Kar, kar…

«Gaur arte», ez. Badakit itzuli zinena…

Urteak joan eta gero itzuli nintzen, nagusiak aginduta. Ez dakit zein urte izango zen ere. Ez nintzen hilabete batzuk besterik egon. Zenbait gauza alferrik galtzen ari ziren, eta haiek gordetzea zen lana. Guanabacoan izan nintzen, eta gure seminarioa ere ikusi nuen, baina hura penagarria zen: zer izan zen, eta nola zegoen! Eta lehengo Habana aberats hura, guztiz txikituta, erabat hondatuta, beldurra emateko moduan! Diferentzia izugarria zen! «Zer pasatu ote da hemen, hain denbora gutxian!», galdetu nion neure buruari. Eta jendarteko giroa ere, kanbiatuta ikusi nuen. Kubatarra zeharo jende irekia zen, azkena joan nintzenean, berriz, aldatuta zegoen hori ere. Konfiantzarik ezin inorekin eduki! Beste mundu bat zen, erabatekoa, nik ikusi nuena.

Orduko hartan, besteak beste, La Quincena-ren bilduma osatu zenuen eta Arantzazuko bibliotekara ekarri…

Ia-ia, osatu nuen. Ale bakan batzuk falta dira… Haren mailako aldizkaririk ez zegoela esaten zuten. Han lan egin zutenak Inazio Biain, Julian Baztarrika, Luis Zabala, Estanislao Sudupe…, sekulakoak ziren, maila handiko pertsonak, eta idazle onak!

Agur, Kuba!, Arantzazuko bibliotekan zaitugu aspaldi…

Esan dizut, bi urte egin nituen Calin. Gazteekin lanean aritu nintzen han ere. Ehun ikasle baino gehiago geneuzkan ikastetxean, batxilergo osoa emateko modua genuen. Leku zoragarria zen hura ere, baina berria, eta hura prestatu beharra egokitu zitzaigun, lana. Esperientzia ederra Kolonbiakoa. Eta zer esanik ez Kubakoa! Ez dut ahaztekoa!]]>
<![CDATA[«Gimnasia erritmikoa eta dominak norberaren gauzak dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/032/001/2017-08-06/gimnasia_erritmikoa_eta_dominak_norberaren_gauzak_dira.htm Sun, 06 Aug 2017 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/032/001/2017-08-06/gimnasia_erritmikoa_eta_dominak_norberaren_gauzak_dira.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren


Gimnasia erritmikoa modalitatean Euskal Herriko gimnastarik onena…

Euskadiko Txapelketan lortutako emaitzen arabera, neu naiz onena. Baliteke ni baino hobeak ere izatea, baina txapelketaren egunean inork ez zuen nik baino puntu gehiago lortu… Aurten lehena izan naiz Euskadiko Txapelketan, eta Espainiakoan bigarren egin nuen. Lau aparatu erabili behar izan genituen, uztaia, mazoak, pilota eta zinta. Gure ariketa guztiak batu, bataz bestekoa egin eta, denera, zilarrezko domina!

Lehenago ere emaitza onak izanak dituzu Euskadin nahiz Espainian.

2013an egin nuen debuta Espainiako Txapelketan, eta lehenengoa egin nuen… Baina gimnasia erritmikoa zer zen jakin gabe hasi nintzen. Zortzi urte nituen, eta gogoratzen naiz amarekin nengoela, eta eskolaz kanpoko ekintzaren bat egin behar nuela esan zidala. Zerrenda bat zeukan, eta esan zidan: «Irakurriko dizut zerrenda eta esango dizut zein egin dezakezun hemen ondoan, Fadurako kiroldegian». Hasi zen zerrendako aukerak irakurtzen eta, halako batean, «gimnasia», eta nik: «Eta zer da gimnasia?». Amari txikitan gustatua zitzaion gimnasia, nonbait, eta berak zekiena azaldu zidan. Gimnasia hura zer zen inoiz ikusi gabe nengoela joan nintzen kiroldegira, urte bat egin nuen, eta gustatu zitzaidan! Han, bestalde, gaitasuna nuela ikusi zuten, eta Leioako Sakoneta klubera zuzendu ninduten. Sakonetan lehiaketak egiten zirela, hau eta hura, eta hantxe egin dut orain arteko bidea!

Zortzi urterekin hasia zu, gimnasta asko, aldiz, askoz lehenago hasi ohi dira…

Nire zenbait taldekide lau urterekin hasi ziren. Beste batzuk, sei urte zituztela. Aukeran, nahiko berandu hasi nintzen gimnasta izateko bidean, eta horrek eragozpenak ere baditu… Nik, esate baterako, uste dut nire errendimenduan gorago irits naitekeela. Konbentzituta nago. Hala ere, horrek ez du esan nahi txapelketetan gorago ibiliko naizela, beharbada bai, beharbada ez. Uste dut nire entrenatzaileek ere astiro-astiro ikusiko dutela non dagoen nire goren muga. Bitartean, nik, pertsonalki, gehiago egin dezakedala pentsatzen dut. Neure burua ikusi eta pentsatzen dut hobetzeko tartea daukadala. Uste dut pertsona guztiok daukagula hobetzekoa marjina, baina ni neure buruaz ari naiz, eta horixe pentsatzen dut. Egia da zenbat eta nagusiagoa izan, orduan eta hobetzeko marjina txikiagoa daukazula, baina, bitartean, uste dut beti dagoela hobetzeko tartea. Horretan nago ni. Eta nire entrenatzaileek ere berdin pentsatzen dutela esango nuke.

Lehenengo aldiz gimnasia erritmikoa egiten hasi zinenean, zer zioen zure barruak?

Ni ez nintzen kontziente momentu hartan, gimnasia egiten nuen, egin behar zelako, besterik gabe. Aita-amek bultzatu ninduten, bai, baina gustatu egin zitzaidan eta gustura ari nintzen. Besterik izan zen txapelketetan parte hartzen hasi nintzenean. Orduan bai, konturatzen hasi nintzen, gustu gehiago hartzen, gimnasia erritmikoa eguneroko errutina bihurtzen… Txapelketetan parte hartzea da gauza bat asko gustatzen zaidana. Lehiatzen den jende askok beldurra dio ezagutzen ez duen pabilioi batera joan, ikusleen oihu eta txalo artean tapizaren erdira irten eta ekitaldia egitea, eta, niri, berriz, horixe gustatzen zait, giro horixe!

Txapelketan zarela, tapizera irteteko zorian zaudela, zer?

Tapizera irten aurretik asko hitz egiten dut nire buruarekin, kontu teknikoak esaten dizkiot: «Gogoratu halako modu honetara egin behar duzula!». Entrenatzaileek askotan esaten didate ez pentsatzeko egin behar ez ditudan gauzetan, egin behar ditudanetan baizik. Buruak buelta asko emanarazten dizkizu, eta batzuetan horrexek eramaten zaitu akatsak egitera. Burua bere lekua egon dadin saiatzen naiz. Giroa dagoela sentitzen dut, konturatzen naiz, baina musika hasten den une beretik, kito, neure ariketan daukat burua, ez dago besterik, egin behar duzuna egin behar duzu. Amaitutakoan, giroa gozatzeko garaia da…

Non da saioa ondo egiteko giltza?

Ez dakit, bada! Hasteko, nik ez ditut beti ariketa guztiak ondo egiten! Askotan, egindako akatsak ez dira ikusten, ez dira oso nabarmenak, baina ni ez naiz gustura geratzen, ze badakit askoz hobeto egin nezakeela, edo, are gehiago, entrenatzen dudanean askoz hobeto egiten dudala niri dagokidan ariketa! Nik helburu horixe dut txapelketa handietan, entrenatzen dudan bezain ondo egitea! Eta hori oso-oso gutxitan lortzen dut. Agian, Euskadiko txapeldun geratu naiz, baina baliteke nik nahi bezain ondo ez egitea. Eta hori ez zait gustatzen. Adibidez, aurtengo Espainiako txapelketan bigarren izan naiz. Aurretik, hiru aldiz ere izan naiz estatuko lehena, baina nire ibilbide osoan hobekien egin dudan txapelketa izan da: lau aparatuetan jokatu behar nuen, eta lauetan gelditu nintzen gustura. Iaz, esate baterako, bi aparatutan oso eskas egin nuen ariketa, eta beste bitan, aldiz, oso ondo. Hala ere, hirugarren geratu nintzen! Baina aurtengo sentsazioak askoz hobeak izan dira, horixe baitzen nire helburua, lau aparatuetan ere ondo egitea, eta lortu dut!

Ondo egitea lortu duzu, Espainiako txapeldun izan gabe…

Lehenengo egin zuena beste maila batean dagoelako, esan zidatenez. Nik ez nuen ikusi, ondoko tapizean ari nintzen, nire ariketa prestatzen, baina horixe esan zidaten, lehenengo egin zuenak benetan merezi zuela urrea, eta ni pozik! Zeren eta, nik, horixe nahi dut, txapelketan parte hartzen dugun guztiok ondo egitea gure lana. Batek akatsa egin duelako norberak irabazteak ez dit balio, denek ondo egitea nahi dut, horrek erakutsiko didalako ni non nagoen.

Hamazazpi urteko neska gazte adingabea, baina kirolari heldua…

Etxean asko laguntzen didate burua bere tokian izaten. Kirol honek asko higatzen gaitu, entrenamendu ordu asko dira astean, jendea saturatu egiten da, eta utzi egiten du. Nik, berriz, laguntzen didan giroa daukat inguruan, eta urterik urte aurrera eramaten naute. Gurasoek, adibidez, lasaitasuna ematen didate, kirola norberak gozatzeko dela. «Nahikoa!» esaten dudanean, nahikoa izango dela badakite, ez naute batere presionatzen, eta lagundu, berriz, dena! Batera eraman, bestera ekarri, batera ekarri, bestera eraman…

Saturazioa aipatu duzu…

Eskola garaia denean, jaikitzen naiz, gosaltzen dut, joaten naiz eskolara, bazkaltzen dut, eta entrenatzera. Iluntzean etxera heldu, eta ikasi egin behar ohera baino lehen. Horrela, egunero! Argi dago horrek desgastea dakarrela, baina, adibidez, ni konpentsatu egiten nau, Euskadiko txapelketa irabazi, Espainiakora joan, eta puntan ibili.

Entrenamendu ordu asko dira gimnasia erritmikoa egiten duenarenak. Hemeretzi ordu ere bai…

Ez dakit zenbat ordu egiten ditudan nik. Eskola garaian, egunaren arabera. Batean hiru, larunbata goizean bost… Hiru-lau ordu egunero, batanaz beste. Etxera heldu eta pentsatzen dut: «Lau ordu behar izan ditut egin dudana egiteko». Eta, hala ere, sentsazioa da egin nahi zenuen entrenamendu lana egiteko denbora falta zaizula. Ez da gauza erraza. Lau ordu egin, eta, hala ere, denbora falta!

Asko hitz egiten da gimnasia erritmikoko entrenatzaileen gainean, estuegi hartzen ote zaituzteten eta hau eta hura…

Bai, gauza asko esaten dira entrenatzaileei buruz, baina ni oso pozik nago nireekin. Oso gogorrak dira, baina momentu jakin batzuetan horixe behar duzu. Bestalde, beren buruak neurtzen ere badakite, baliteke gimnastak egunen batean neurriz gain estutzea, baina hantxe etorriko dira hurrengo egunean, neurriz gain jardun dutela aitortuz. Gure klubean badugu konfiantza giro hori, gure artean hitz egiten dugu, baditugu komunikazioa eta errespetua. Bestelako kasuak ere izango dira, jakina.

Adinarekin batera galtzen omen da malgutasuna…

Baina malgutasuna ez da dena. Adineko gimnastak erakutsi nahi duena erakutsiko du, ez galdua duen flexibilitatea. Nork bere errotara eraman behar du ura. Nire kasuan, birak, jauziak, oreka mantentzeak… dira hobekien egiten ditudanak. Kanpotik, beti esan izan didate tapizean presentzia handia dudala, horrexek nabarmentzen nauela gainerakoen artean. Niri ez zait iruditzen hain gauza nabarmena denik, baina horixe esaten didate!

Zeure ariketa bideoz grabatuta ikusteko ohitura duzu?

Bai, beti ikusten dut. Gurasoek berriz ikusi nahi izaten dute, eta nik, berriz, egindako lana aztertu nahi izaten dut, entrenatzaileak esandakoak zuzen egin ote ditudan, esate baterako. Askotan gertatu izan zait entrenatzaileek txartzat ez ematea nire ariketa, baina nik bideoan ikusi eta akatsak ikustea. Orduan, entrenatzera joaten naiz, entrenatzaileak txartzat ez emandako hura hobetzera. Exigentzia maila hori ere behar da. Entrenatzera joaten naizenean, hobetzea dago nire buruan, pixka bat gehiago exigitzea neure buruari. Entrenatzaileek egiten dute, eta nik ere egin behar dudala uste dut.

Izan duzu gimnasia erritmikoan kirolari eredugarririk?

Ez. Goi mailako gimnasia ikustea gustatzen zait, eta berdin gainerako kirolak ere! Olinpiadak direnean, adibidez, edozein kirol ikustea gustatzen zait: izan atletismo, igeria edo gimnasia. Denak ikusten ditut! Aldiz, gimnasia egingo ez banu, ez dakit zer kirol egingo nukeen, oso txarra naiz-eta beste guztietan. Nirea gimnasia erritmikoa da eta kito! Beti egon naiz gimnasiaren munduan, ez beste inon. Hala ere, bada beste mundurik, baditut lagunak, eta parrandazalea ez banaiz ere, irteten naiz haiekin. Ondo moldatzen naiz!

Zergatik hartu ohi duzue gorengo helburu Espainiako Txapelketan lehiatzea?

Gehiago ezin delako lortu. Nazioarteko txapelketa bat den kasuan, adibidez, Espainiako selekzioaren onespena edo gonbita behar da han jokatzeko. Eta, orduan, haren izenean joan behar da, ez klubarenean. Esan nahi dut, atzerrian lehiatzea ez dagoela gure esku. Egia esan, nazioarteko txapelketan lehiatzea ez dut hurbil ikusten. Saiatuko naiz, baina badakit zein diren nire mugak, zein den nire maila, zein den errealitatea. Europako txapelketa batera joatea kasik ezinezkoa zait oraintxe.

Nolakoa da txapelketa bat irabazi ondoko biharamuna?

Irabazi ala ez, etxera etortzea da lehenengoa. Eta etxera etorri, eta bizitzak jarraitzen du… Azkeneko aldian, ekainaren amaieran Espainiako Txapelketan bigarren egin nuenean, biharamunean ez nintzen institutura joan behar, oporretan ginelako, baina udaberrian egin zen taldekako lehiaketaren ondoren, etorri eta hurrengo egunean institutura, eskolara, nahiz eta bezperan dominarekin etorri etxera. Azken finean, gimnasia erritmikoa eta dominak, norberaren gauzak dira, norberaren familia eta ingurukoenak.]]>
<![CDATA[«Osakidetzaren kolaboratzailerik finena naiz arrandegian lanean»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2016-09-04/osakidetzaren_kolaboratzailerik_finena_naiz_arrandegian_lanean.htm Sun, 04 Sep 2016 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2016-09-04/osakidetzaren_kolaboratzailerik_finena_naiz_arrandegian_lanean.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren





Eta arrandegira sartu zintzaizkidan eta nongoa nintzen galdetu zenidan. Nire doinuak ?leuna baina doinu, finean?, salatu ninduen. Usteko zenuen gailegoa nintzela, galdetu zenidan eta ezetz esan nizun, ez nintzela Finisterre partekoa, beste finis terrae batekoa baizik, Ukrainakoa, orain dela hamasei urte Gasteiza heldua, hango ezleku hartatik ihesi. Khersonen jaio nintzen 1976an, Ukraina hegoaldeko hirian, eskualdeko hiriburua baita, Dnieper ibaiertzean. Odesa ondoan, nahi baduzu, Itsaso Beltza ondoan, Sebastopol ondoan? Hantxe duzu Kherson, Gasteiz baino handiagoa. Egia esan, hemen nagoela handia begitantzen zait Kherson?

Eta hiri aldirietan bizi ginen. Hiria amaitzen zenean hasten ziren gure etxeak. Autobusa hartu eta hirigunera joaten ginen eskolara, baina naturak inguratzen gintuela bizi ginen: hiriko bizimodua genuen, batetik, landakoa, bestetik. Lurra lantzen erakutsi ziguten txikitandik, ahal genuena egiten genuen baratzan, umetatik. Batean, ureztatzea izango zen, bestean zopizartzea? Lan txikiak zitezkeen, baina umeona zen haiek egiteko ardura.

Eta ez genuen bizimodu gogorrik: bateko ikasketak, besteko musika-eskola? Familiaren gerizan beti. Orain bestela da, orain nekeago da. Oraingo gerrak ez du onik ekarri, bistan da, eta legerik ere ez dago, ustelkeria da lege, arras aldatu da Ukraina. Legerik ez denez, nork berea egiten du, edo saiatzen da egiten: hondamendi hutsa da! Nik, dena den, hamasei urte daramatzat handik kanpo eta ez daukat xuxen-xuxen kontatzerik han gertatzen ari dena, etxera telefonoz jo eta haiek bizi dutena besterik ezin esan nik! Nire seme bigarrenak hamaika urte ditu, eta zazpi urte zituela joan ginen, duela lau urte. Familia ikustea beste xederik ez genuen. Familia han da, gero baino gero zaharrago, eta Kherson, berriz, bere horretan da, eta jendea ere zaharrago beti, eta beti lehenean.

Eta jendea lehenean da, jendea ez delako aldatzen. Aldatu egiten dela diote, baina ez da batere horrela: jendea ez da aldatzen. Joan nintzenean kasik hamahiru urte ziren handik alde egina nintzela. Gizenduta nengoen, eta ez ninduten ezagutu: 60 kiloko neska gaztea nintzela alde egin nuen handik, eta pisu handiagoa nuela agertu nintzen, hamahiru urte gehiago gainean. Kalean ibilki, inork ez ninduen ezagutu, eta lasai ni. Aldiz, nik bai, ezagutu nituen garai bateko auzo eta lagunak: gogaikarri izandakoak, gogaikarri segitzen zuten; jende onbera, garai batean bezain onbera; edale santua, edale santu? Denbora geratu izan balitz bezala zen han, ez zen eboluziorik.

Eta horren beldur nintzen Khersonen nintzen garaian, iltzatuta geratzeko beldurrak ninderabilen. Ikasketak bukatu eta haurtzaindegian ari nintzen musika-irakasle lanean. «Egin dut egin beharreko guztia, eta orain zer? Hemen, herrialde honetan bizi guztiko?». Lehenengo semea ere ordukoxea dut, eta ez nuen nahi hura herri hartan haz zedin. «Zein etorkizun dut nik hemen, zein da nire semearen geroa Ukrainan?». Beharrik alde egin genuen handik, gerrara soldadu joan beharrean zatekeen orain nire semea!

Eta Gasteiza etorri nintzen. Eta ez dakit zergatik etorri nintzen hona eta ez beste hara. Ez dakizut, badakizu? Azken finean, ezer ezagutzen ez duzunean bost axola nora zoazen, berdin zaizkizu leku guztiak. Orain bai, nahiago nukeen Espainia hegoalderantz jo izan banu, Andaluziako doinua izan, itsaso ondoan bizi? Damu naiz, baina hein batean besterik ez, Gasteiz hiri ederra baitzait! Tamainakoa, baketsua? baina hotza. Kherson ez bezala da hiriburu hau. Khersonen lau aro ditugu: bero da udan; udazkenean hostoak erortzen dira, dena gorritzen da, euria egiten du? Neguan hotz handia egiten du, eta udaberrian loreak loratzen dira nonahi, eta txoriak kantari lotzen zaizkio. Lau aro, ez bi, Gasteizen moduan! Esanak esanagatik ere, pozik naiz hemen, arrandegian lanean, nahiz eta piano irakaslea nintzen Khersonen.

Piano irakaslea nintzen haur-eskolan, urte eta erditik zazpi urteko eskola baita han. Haurrek bertan jaten dute, bertan lo egiten, leitzen eta eskribitzen ikasten, musika? Gurasoek goizeko zazpietan uzten dituzte haurrak eskolan, eta iluntzeko zazpietan jasotzen dituzte. Horrela da han. Eta eskola horietako batean lan egiten nuen, piano irakasten eta eguberrietako jai eta dantzaldiak antolatzen, eta eskola apaintzen nuen, eta haurrak eskolara sartzean musika jartzen? gauza mordoa! Hemen ikusi dudanez, musika irakaskuntzak ez du presentziarik eskolan. Han, berriz, guztiz bestela da. Tradizio handia du han musikak, hemen tabernak bezainbeste dira han musika-eskolak. Atean-atean dituzu. Nahitaezkoa da han musika ikastea, baina ez denek balio dute horretarako: belarririk ez baduzu, nekez hartuko zaituzte musika-eskolan Khersonen, eta ez duzu tresnarik jotzen ikasterik izango...

Ukrainan bertan nintzen Txernobilen garaian. Zoria lagun izan genuen orduan, haizeak ez zuelako hura dena delako erradiazioa gure aldera ekarri, beste aldera eraman zuelako, guregandik urruti? Jakin dut, bezerok esan dit, Svetlana Alexievitx Nobel saridunak kontatua duela gertatu zena, Txernobilgo ahotsak liburuan ahotsa eman ziola istripua nozitu zuen jendeari, suhiltzaile eta gainerakoen emazteei, baina ez dut oraindik liburua leitu, liburuzalea banaiz ere. Alabaina, Paulo Coelho eta gisakoak leitzen ditut nik orain, psikologia eta horrelakoak. Sartzen naiz Interneten eta nahi dudan huraxe leitzen dut, izan honetaz, izan hartaz. Zernahi, egia esan.

Eta gaztelania pixka bat ikasita nengoen hango eskolan, baina gutxi eta gaizki, eta Gasteiza etorri eta helduentzako eskolan izena eman eta ikasi nuen urtebetez. Bitartean, hartu hiztegia eta harexekin, eta telebista eurrez ikusiz saiatu nintzen, badakizu, betiko albistegiak, betiko formulak, baina inoiz ez nuela gaztelaniarik ikasiko pentsatu ere nuen: «Zer hizkuntza bihurri da hau, ordea?». Negar ere egin izan nuen!... Hizkuntza ikasteko ez dago beste biderik jende artean ibiltzea baino. Estudiatzeak ez du balio, jendearekin hitz egin behar duzu. Etorri nintzen, eta lagun bat egin nuen, lagunak egiten diren moduan, ondoan duzunarekin hizketan hasita. Ondoren, haren ahizpa ezagutu nuen, haren lagunak? zirkulua zabaldu nuen, zertxobait. Lagun gutxi, baina adiskide onak ditut, etorri nintzen garaian egin nituenak. Haietako batek zuzendu ninduen Gasteizen Angulema kaleko mojetara, haiek laguntzeko zeudela esanez. Joan nintzaien, eta laster jarri ninduten haurrak zaintzen. Honetan eta hartan jardun nuen, neure bidea egin nuen arte, arrandegian, arraina zorrotz garbitzen, kanpotik eta barrutik.

Eta esan ere esaten dut, klar eta ozen: Osakidetzaren kolaboratzailerik finena naiz arrandegian lanean, nik garbitutako arrainak ez dio bezeroari arantzarik eztarrian katigatuta utziko, ezta anisakisik ere.

Eta arraina harrigarri hartzen dudala esaten didate. Jendeak esaten dit, eta konturatzen naiz. Egia da gogotik saiatzen naizela bezeroak ez dezan etxera arraina odola dariola eraman, arrainak ez dezan ezkatarik txikiena ere izan. Xuxen eta artez irekia, garbi-garbi etxera eraman eta sukaldean presta dezanean emaitza borobila izan dezan egiten dut nik lan: «Hauxe da, hauxe, arrainaren ederra!», esan ahal izan dezan nahi dut. Eta eginahalean saiatzen naiz arraina garbitzen, pintzak hartuta kentzen dizkiot arrainari arantza guztiak, banan-banan, haren anatomiaren barna ibiliz. Horixe baita nire lana, arrain saltzailearena. Piano irakaslea nintzen Ukrainan. Hango agiriak hemen baliozkotzen saia nintekeen, hemen berriro azterketak egin, haiek gainditu? Aldapa pikoa niretzat: praktika ez nuke eragozpen, baina bai teoria, nik errusieraz ikasi bainuen solfeoa, eta hori korapilo bihurria nuke hemen, musikak hiztegi berezia baitu.

Eta, horrela, bateko eta besteko, hamasei urte joan zaizkit hemen. Azkeneko hamaikak arraina garbitzen, zirujau lanean. Nola egiten duen zirujauak, halaxe disekzionatzen dut arraina nik. Arrandegian egiten dut lan, goizetik arrats, urte guztian. Aurten banuen oporretarako gogoa, baina ez itsaso ez mendi, bertan goxo geratzeko baino: telefonoa itzali, eta atseden hartu, ezer ez egin. Horixe nire gogoa, eta horixe egin dut: ezer ez. Orain berriro lanean hasita, itsasoko arrain bizia bezain fresko naiz, baina badakit egunak igaro ahala nekea pilatuko zaidala, eta, honenbestez, datorren urtean atzera atseden eder bat hartu arte iraun beharko dut, arraina garbitzen, jendearen gustua egiten. Hain xuxen, horixe da nire izenaren esanahia: Lyudmila, «jendearekiko atsegina». Eta halaxe naiz, atsegina. Beti edo gehienean. Kar, kar?]]>
<![CDATA[«Borrokaren espiritua galdu dugu, eroso bizi gara gaur egun»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/032/001/2016-08-28/borrokaren_espiritua_galdu_dugu_eroso_bizi_gara_gaur_egun.htm Sun, 28 Aug 2016 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/032/001/2016-08-28/borrokaren_espiritua_galdu_dugu_eroso_bizi_gara_gaur_egun.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Madril komandoko kide zinen 1981eko otsailaren 3an Hiri Segurtasunerako Brigada Erregionalak atxilotu zintuztenean, Espainiako hiriburuan. Zurekin batera harrapatu zuten Joxe Arregi...

Lau lagun ginen autoan, eta bik ihes egitea lortu zuten. Hasieran, Joxe Arregik ere ihes egin zuen, baina harrapatu egin zuten gero. Ni, berriz, tiroz jo ninduten ezkerreko besoan, eta orduantxe jausi nintzen.

Poliziaren Segurtasuneko Zuzendaritza Nagusira eraman zintuzten. Bederatzi egun eduki omen zintuzten bakartuta. Hil bezperan, Carabancheleko ospitalera eraman zuten Joxe Arregi, non Iñaki Agirre, Xose Luis Fernandez Gonzalez eta Luis Alonso Riveiro presoak berarekin egon baitziren. Joxe Arregik jaso zituen tortura beldurgarriak, eta haren esaldi hura, betiko: «Oso latza izan da».

Atxilotu gintuztenean Poliziaren egoitza batera sartu gintuztela dakit, Madrilen bertan. Ez gintuzten, hala ere, kalabozoan sartu. Goiko bulegoetan eduki gintuzten. Ikusi nuen Joxe Arregi ondoko gela batera sartu zutela. Haren orroak entzuten nituen ondoko gelatik. Ni tiroa jasota nengoen: medikua etortzen zitzaidan, ikusten ninduen, eta aurrera hainbestean!... Han nindukatela bitan ikusi ahal izan nuen Joxe, komunera zeramatela. Azkena ikusi nuenean begiratua ere galdua zuen; joana, esate baterako. Gainera, gorputza oker, gurpil-aulkian jarrita zeukaten. Hitz egiteko gauza ere ez zela zegoen. Azkeneko egunean sotoan ikusi nuen, hara jaisten gintuzten-eta torturatzera. Jaitsi ninduten egun hartan harraska txiki baten aurrean zegoen, eskuak garbitzen. «Joxe!», esan nion, eta momentuan eraso zidan poliziak biraoka: «Hemen espainolez! Hitz bat ere ez euskaraz!». Poliziak hori esan eta batera, bitsa dariola hasi zen Joxe, eta jausi egin zen segituan. «Joxe! Joxe!», nik, baina hark lanak zituen arnasa hartzeko ere; ezin zuen hitzik ere egin. Orduan korrika eta presaka hasi ziren poliziak hara eta hona, erotu beharrean, «anbulantzia!, anbulantzia!», hoska. Jaso zuten Joxe, eraman zuten, eta harrezkero ez nuen nire laguna berriz ikusi.

Joxe Arregiren azken latza...

Atxilotu gintuztenean maletategian sartu gintuzten Joxe eta biok. Gure arteko kontsigna zen isilik egotea, eustea, eta eutsi zion Joxek, eutsi zionez. Bete-betea zen Joxe Arregi...

Ahanzterik ba al dago bizipenok?

Ez da erraza. Ez dut eguna hori pentsatzen ematen, baina tarteka-tarteka burura etortzen dira bizitakoak, eta tarteka-tarteka amets egin ohi dut orduko kontuekin.

Madrilgo Giza Eskubideen batzordearen arabera, 73 poliziak parte hartu omen zuten bederatzi egun haietan Joxe Arregiren galdeketan. Bost atxilotu zituzten, bi prozesatu azkenean, Antonio Gil Rubiales eta Julian Marin Rios. 1983an Madrilgo Auzitegi Probintzialean epaitu, eta absolbitu egin zituen epaileak. 1989an, aldiz, kondenatu Madrilgo Auzitegi Gorenak. Jaso zuten zigorra, hiruna hilabeteko atxiloaldia. Gerora, lan hobeak izan zituzten Poliziaren barruan?

Haien kasuan, denek egiten duten bidea! Mundu horretan horrela da beti, astakeria handienak egin dituenak saririk handienak ditu. Jendeak sinesten ez badu ere, horrela da.

Zure sumarioari dagozkion atalak irakurri ahal izan ditugu, 1991n Espainiako Época aldizkariak argitaraturik. Joxe Arregi torturatu zuten, torturatu zintuzten zu ere?

Tiroa jasota egoteak salbatu ninduen ni. Ez zidaten bainerarik ez antzekorik egin. Buruan kolpeka erasotzen zidaten, eta, horrekin batera, oinazpietan jotzen ninduten: aulki batean jartzen ninduten hankak gora nituela beste aulki baten gainean, eta, postura horretan, bi morroi hanken gainean jartzen zitzaizkidan, eta zirti-zarta jotzen ninduten hankazpietan mangera moduko metro eta erdiko gauza mazizo batekin. Egurra hankazpietan! Burua galtzeraino, zentzua joateraino? Medikua etortzen zitzaidan, bai, begiratzen ninduen, eta segi! Horixe izan nuen nik torturarik gogorrena. Azkeneko egunetan, berriz, hartzen zuten bihurkina, erretzen zioten punta supiztekoarekin, eta tiroak egindako zuloan sartzen zidaten, «zauri hori garbitu beharra zagok!» esanda.

Kartzela-erromesaldia hasiko zen gero. Hainbat espetxe, Carabancheleko lehenaren eta Langraizko azkenaren artean?

Ez dakit denak akordatuko naizen! Carabanchel, Soria, Alcala, Herrera de la Mancha, Carabanchel berriro, Puerto de Santa Maria, Martutene, Murtzia, Langraiz? Herreran ginela abiarazi zuten dispertsioa, eta Murtziara egokitu zitzaidan.

Ondo dispertsioa, Herreraz geroko dispertsioa baino lehen ere! Horretan dira gaur egun oraindik presoak, haien familiak, senide eta lagunak.

Etsaiak ez du mugimendurik egiten eta, gu, berriz, harrapatuta gaude. Gainera ?nire ustea da hau?, gero eta gutxiago mugituko da etsaia.

Bakegintza eta Bizikidetzarako idazkari Jonan Fernandezi Humberto Unzuetaren Langraiz bisean bis liburuaren sarreran irakurri diodanez, 400 preso inguru dira gaur egun. Lau urte barru 250 baino gutxiago izango direla dio, nahiz eta horietako gehienek kondena handiak izango dituzten oraindik ere?

Ez daukat kartzela barruko berri, baina uste dut askok ez duela kartzelatik irteteko neurri berriekin bat egingo. Beti «Heldu gogor, heldu gogor!» besterik esan ez duenak ez du egun batetik bestera etsiko, ez du tamaina horretako aldaketarik onartuko. Uste dut, ari naiz beti.

Preso ohi batek zuri egiteko zuzendu didan galdera: zurea ?zuena, nahi bada?, askatasun pertsonala lortzea izan zen?

Ez. Erreta nengoen, gauzak ez zihoazela ondo ikusten nuen. Aljerreko elkarrizketen gainean harremanetan nintzen bertan zen batekin, idatziz kontaktatzen genuen, eta hark ere esaten zuen: «Argirik gabeko tunel batean sartuta gaude, zer edo zer egin beharrean gaude». ETAren zenbait ekintza geure kontra zetozela ikusten nuen, gure ingurukoen artean zalantza sortzen ari zela? Gaur egun, uste dut ETAren zenbait ekintzak gure geroa markatu zutela.

Espainiako Polizia Zuzendaritza Nagusiko funtzionario Maria Jesus Gonzalezen kontrako atentatuaz ari zara, beharbada? Irene Villa, hamabi urteko neska zela, betiko elbarritu zuen ekintza?

Irene Villa, Fabio Moreno, Vic, Hipercor? ?gero etorriko zirenak, berriz, Joxe Mari Korta, Inaxio Uria??, zenbat ekintza horrelako! Kartzelan asko pentsatu nuen honetaz eta hartaz, «baina nora goaz?», galdetzen nion neure buruari. Min handiena, berriz, zerak ematen zidan, kartzelan geundela telebistan ikusi Hipercorreko atentatua izan zela, eta ondoko lagunak ?gure adiskideak!?, bibaka hartzea hura! «Nora goaz, ordea? Zer lortu nahi dugu? Dena ondo egiten al dugu?»? Horrek kezkatzen ninduen.

1991ko azaroaren 9an bisita jaso zenuen Langraizen. Hura grabatu, eta haren audioa zabaldu zuen Poliziak. Urriaren 17an izana zen Irene Villaren amaren kontrako atentatua Madrilen, eta azaroaren 9an Fabio Moreno bi urteko haurra hil zuena, haren aita guardia zibilaren kontrakoa, Erandion...

Iloba bat eta anaia etorri zitzaizkidan egun hartan. Galdera batzuk ekarri zizkidaten ?Irlandarako zerbait ere zen?, ea erantzungo nituen; ni, baietzean. Horretaz ari ginela atera zen Irene Villaren gaia, eta Fabio Morenorena, eta ni, berotu, eta ekintza haiekin ez gindoazela inora esan nuen, oso erreta nengoela, ekintzak egin behar bagenituen, ekintza jakin eta garbiak egin behar genituela, ezin genuela ibili ekintza ilun eta beltzetan, asko zirela horrelakoak ordurako. Ezin genuela horrelakorik onartu, geure buruari harrika ari ginela. Ezin zela, besterik gabe, autoen azpian bonba jartzen ibili. Berotu egin nintzen, grabazioa zabaldu zuten, eta etorri zena etorri zen gero.

Ekintza jakin eta garbi batzuk egin behar ziren?

Baietz uste nuen orduan. Garbi ikusten nuen.

Erakundetik kanporatu zintuzten, zuk bisita hartan esanak, batetik, birgizarteratzea zela, ez zela, bestetik. Langraiz bidea da harrezkero... Dena dela, zuek baino lehen ere izan zen birgizarteratzerik edo dena delako neurrien onurak jasotakorik?

Bai, baina nire izena oso ezaguna zen, bai erakundean, bai kartzelan. Grabazio hartan nik esan nituen gauza batzuk aditu eta min hartu zuen ETAk, edo ETAko zenbaitzuek, behintzat. Hortik etorri zen nire aurkako zera hura. Baina ordu arte ere nork bere interpretazioa egiten zuen egoera politikoaz, beti ez ginen denok ados. Gure kasuan, ETAko presoen kolektiboa apurtzera gindoazela esan zuten, geure bidea jorratzera gindoazela? Irakurketa horixe egin zuten. Nire izena baztertzea interesatzen zitzaien baten batzuei, eta lortu zuten. Baina badiot, ordurako, kartzela barruan geundenon artean bi ikuspuntu ezberdin ere baziren: batzuen gogoan ez zegoen borroka, borroka eta borroka besterik; beste batzuok, borroka bai, baina borrokak gure helburuak lortzeko bidean behar zuela egon esaten genuen. Ez geunden besterik gabeko borroka itsuaren alde.

Zer diozu biktimen gainean? Era batera, protagonismoa hartu dute, eta alde bateko eta besteko biktimak bildu izan dira han eta hemen?

Ematen du prozesu hori indarra hartzen ari dela, baina ez dakit horrek zertan laguntzen duen. Borroka armaturik ez dago jada. Bost urte ere badira borroka armaturik ez dagoela. ETAk armak uzteko borondatea erakutsi du eta gure arteko egoera konpondu nahi baldin bada, badaude moduak, batzuk eta besteak biltzen ibili beharrik gabe ere.

Zer diozu barkamenaren gainean?

Askok eskatu beharko lukete barkamena. Zer edo zergatik hasi zen borroka! Hemen gertatu direnak leku guztietan gertatu dira, borroka era batera edo bestera amaitu den arte.

Zer diozu autokritikaren gainean?

Nork bere buruarekin egin behar du autokritika-ariketa. Nik ez daukat nire autokritika jendaurrean zertan adierazi. Baditut nire minak, hanka-sartzeak, oker eginak? Autokritika bai, baina neure buruarentzat. Ariketa pertsonala da autokritika, ez da egiten kanpoko inor hari etekin politikoa ateratzeko.

Preso egondakoari beti egin ohi zaion galdera: zer egin behar da presoekin?

Kalera atera.

Eta nola atera presoak kalera?

Bide iluna dago presoak ateratzen. Ezker abertzalean gaur egun zein egoeratan gauden ikusita, uste dut presoen artean nork bere bidea egin behar duela, eta ahal denik eta arinen, kalera irten, nahiz eta biderik egokiena edo ederrena ez izan. Gauden egoeran gaudela, gaur egun ez dut besterik ikusten? Erraz hitz egiten da tabernan, baxoerdia edan bitartean: nor baino nor borrokalariagoa da orduan. Askotan esan izan dut: kalean denok gara inor baino gogorragoak, inor baino abertzaleagoak, baina hauteskundeak iritsi eta auzora doaz botoak! Ez gaude borrokarako!

Horixe Imanol kantariaren disko zahar baten izena: Orain borrokarenean?

Joan da garai hura, edo joan zaigu. Borrokaren espiritua galdu dugu, eroso bizi gara gaur egun. Aspaldi ikusi nuen hori... Helburu batzuk genituen, baina neure buruari galderak egiten hasi nintzenean konturatu nintzen ez nituela gauzatuta ezagutuko. Momentu bat iritsi zen non iruditu zitzaidan erakunde bezala ez genuela aurrerapenik egiten, iraun egiten genuela, ekintza errazetara jotzen genuela. Uste dut orduantxe sentitu nuela ametsa joan zitzaigula.]]>
<![CDATA[«Ikurrinak ipintzea herria errebindikatzeko modua iruditzen zitzaidan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/030/001/2016-08-21/ikurrinak_ipintzea_herria_errebindikatzeko_modua_iruditzen_zitzaidan.htm Sun, 21 Aug 2016 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/030/001/2016-08-21/ikurrinak_ipintzea_herria_errebindikatzeko_modua_iruditzen_zitzaidan.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Francoren garaian, ezkutuan ikurrinak josten zenituela jakin dut?

Hori baino lehen, familiaren historia daukat Trapagaranen. Esango dizut etxean ez zekitela euskaraz, nahiz eta amaren parteko aitaita Debakoa izan, Itziarkoa, hain xuxen. Hargatik dut Itziar izena. Ez nuen aitaita hura ezagutu, ni jaio baino hilabete lehenago hil zelako. Inondik ere, gaztelaniarik ez zekiela etorri zen Bizkaira lanera, eta Portugaleteko amamarekin ezkondu zen, hark euskararik ez bazekien ere. Ez dakit zelan aditu zuten elkar, bataren euskara eta bestearen gaztelania, baina konpondu ziren. Gogoan daukat gurean euskarazko berba solteak egiten zirela, eta errezatu ere, euskaraz egiten zela. Hori baino ez, eta kalean kontuz ibili behar zela, ezin zenuelako ezer esan. Aitaren parteko gurasoei dagokienez, Zallakoa zen ama, eta Balmasedakoa aita. Euskara gutxi jaso nuen hortik!

Zein zen giroa?

Nire lagunak espainol sentitzen ziren, baina niri etxean ez nintzela espainola erakutsi zidaten. Arraroa ere bazen hura. Etxera joan eta esaten nuen: «Aita! Mari Tererekin egin dut berba, Mertxerekin ere bai, eta espainolak garela esan didate. Eskolan ere horixe esaten didate, espainolak garela». Jakina, aitak bere bertsioa zuen: «Beraien gurasoak Euskadi inbaditu zutenetakoak direlako esaten dute hori. Francorekin bat eginda daude». Ez zuen itzulingururik ibiltzen: «Inbaditu egin gaituzte! Gu euskaldunak gara, euskaldunak eta kito! Parisen bizi direnak frantziarrak diren legez. Gerra alemanek irabazi izan balute, Frantzia osoa bereganatu eta herrialde osoa Alemania dela esan izan balute, bere horretan onartuko zenuke hori? Frantzia Alemania dela esango zenuke? Ez, ezta? Bada, berdin gara hemen!». Hori esan eta jolasera bidaltzen ninduen: «Ez duzu kezkatan ibiltzeko garaia. Adituko duzu hazten zarenean. Orain segi jolasera!».

Eta Trapagaraneko kalean?

Gerra baino lehen bazen batzokia herrian. Gerra ostean falangista edo erreketeak jabetu ziren hartaz, eta Falangearen etxea bihurtu zuten. Trapagaran herri txiki polita da, lorategi asko dauzka, baina umeoi ez ziguten kalean pilotan jolasten uzten. Aguazilen bat igarotzen bazen, pilota kentzen bazigun, bagenekien zer zetorren: «Pilota berreskuratu gura baduzue, Falangera etorri». Aitari ez zitzaion hura gustatzen: «Nahikoa dugu hainbeste pilota eta pilotaondo! Kito! Pentsatu ere ez Falangera joatea!». Bestalde, nik Falangearen zentrora gura nuen joan, nire adineko neska koxkor guztiak legez, trapuzko panpinak egiten eta beste. Aitak beti ezetz: «Zu ez zoaz zentro horretara. Etxera etorri, edo lehengusu-lehengusinekin jostatu. Gura duzuna, baina Falangera ez!».

Noiz arte horrela?

Hamalau urte neuzkala, ama hil zitzaidan. Garai horretan batxilergoa ikasten hasi nintzen Sestaoko patronatuan. Apaizek zuzentzen zuten ikastetxea, baina sekularrak ziren irakasleak. Han bai, han Arantxa, Amaia eta horrelako izenak entzuten hasi nintzen. Hura besterik zen! Beraien gurasoen gainean ari zirela aita eta ama esaten zuten, eta munduan ez nengoela bakarrik pentsatu nuen! Gogoan dut Jose Antonio Agirre hil zenean, lagun bi ?Gloria Garcia eta Arantxa Aurrekoetxea izan ziren, abertzaleak beraien familiak?, eskolara etorri eta esan zidatela: «Jakin duzu zer jazo den? Aitak esan du umezurtz geratu garela». Grabatuta daukat esaldia, umezurtz hitza erabili zutela. Gloriaren eta Arantxaren gurasoak hil zirela pentsatu nuen. «Ez, ez, gure gurasoak ez, Jose Antonio Agirre hil da!».

Bazenekien nor zen Agirre lehendakaria?

Jose Antonio Agirre eta Sabino Arana? gurean ez zen besterik! Etxera itzuli nintzenean, aitak Agirre hil zela esan zidan, eta nik, berriz, banekiela erantzun nion. Sestaoko delako patronatu hartan bazen gure joera bereko irakasleren bat edo beste. Gogoan dut halako jai eguna ospatzen zutela, eta kanturen bat euskaraz kantatzen zutela. Trapagarango eskola nazionaletan Cara al Sol kantarazten ziguten. Urtean egun seinaleren bat behar zuen, inondik ere, herriko ume guztiak parrokian batzen ginelako eroriei lore eskaintza egitearren. Han denok kantatu behar izaten genuen Cara al Sol hori, baina nik gorriak eta beltzak ikusten nituen, hura kantatzen ez nekien-eta. Orduan, etxera heldu eta derrigorrez Cara al Sol ikasi behar nuela esaten nuen, ikasi ezean zigorra jasoko nuelako eskolan. Ikasi behar nuela esan eta arao eta birao ekiten zion aitak.

Horrelaxe zure esnaera?

Horrekin batera, lantzean behin aita etxera paketetzarrak hartuta etortzen ikusten nuen. Etxera sartu eta zuzenean logelara egiten zuen. Ni kuxkuxera hutsa nintzen, eta zer gordetzen ote zuen begiratzen hasi behin, hura zer izango, eta propaganda! Lan Deya zen, edo Gudari? Halako batean, esan ere esan nion aitari, zer zebilen pakete haiekin, eta esan zidan Alderdi Jeltzalearekin konprometitua zela, kausari ?horrela esan zuen kausa?, lagundu beharrean zela, propaganda hura banatzea zegokiola? Nik banuen kezka: «Baina, aita, harrapatzen bazaituzte kartzelara sartuko zaituzte!». «Bai, harrapatzen banaute, kartzelara, ez dago besterik. Hala ere, zu lasai, zuri ez datorkizu makurrik, eta, bestalde, ez da jaio ni harrapatuko nauenik, beraiek baino azeri maltzurragoa naiz ni, askozaz!». Aitak behar egiten zuen, ahal bezainbeste ordu egiten zuen lantegian gu bi senideok aurrera atera gintezen. Etxean ere bazen lanik franko, eta aitak egiten zuen dena! Egun batean aitari esan nion arte: «Paketeak egiten lagunduko dizut». «Ez, ez, Itziar, hobe duzu ez». Ni tematu egin nintzaion, ordea, eta, tematu, etsi zuen arte. «Ederto!Esan duzu! Hogeina aleko txortak osatu».

ELAren Lan Deya eta EGI gazte mugimenduaren Gudari ziren?

Bai, eta kontziente nintzen, banekien zer ari nintzen. Inori ez nion ezer esaten; akabo, bada! Neba txikia nuen, eta hark ez ikusteko moduan saiatzen nintzen, ume txikiak ez daki-eta isilik egoten, sekreturik gordetzen. Astiro-astiro, hazi egin nintzen, giro horretan beti, eta, behin halako, txistua jotzen ikasi behar nuela sartu zitzaidan kasketa. Aita musikazalea zen, Barakaldoko musika-bandan klarinetea jotakoa zen gaztetan, aitaita txindatak jotakoa? Hortaz, txistua jotzen ikasi gura nuela esan nionean, sano alegratu zen aita, alegratu zenez! Zapatu goizetan Portugaletera joaten hasi nintzen, Koldo Bengoa txistu irakaslearen etxera. Inoiz ez zidan xemeikorik kobratu izan gura. Koldorekin ibili nintzen ikasten, berak herriko txistulari bandan plaza atera zuen arte. Orduan, denbora gutxiago Koldok, eta Barakaldoko Torresenera joan nendin esan zidan. Hemezortzi urte ez nituen oraindik, baina bestelako giro bat zegoen Barakaldon.

Zelako giroa da bestelakoa?

Gazteak, ezkondu eta beren hankagorriei euskarazko izenak ipintzen hasita zeuden. Nik, berriz, aitari esan nion oharra ipintzera nindoala, txistua jotzen ikasi nahi zuenari laguntzeko. «Eta ez diot inori txakur-txikirik ere kobratuko!». Eta aita konforme. «Ez, ez, eta zelan kobratuko du inork ezer txistua erakusteagatik! Pentsatu ere ez!». Neska-mutil koxkor batzuk ibili nituen, etxera etortzen zitzaizkidan eta erakusten saiatu nintzaien. Alabaina, ni neu txistulari eskasa nintzen!

Zergatik saiatu zinen haiei txistua erakusten?

Obligazioa zitzaidan. Aitak etxera ekartzen zuen propaganda hura leitzen hasita nengoen ordurako, hala Gudari nola Lan Deya? Kontzientzia handiagoa nuen. Begira, domekan lagunekin joaten nintzen, dantzan. Mutilak dantza eske etorri, «Faborez?», eta baietz. Eta mutilaren lehenengo itauna: «Zelan daukazu izena?». «Itziar». «Zelan esan duzu? Luzia?». Nahikoa nuen hori entzun, nire lagunei esateko: «Nik mutil horrekin berriz dantzarik ez!». Eta arrazoia galdetzen zidatenean, ez nuen dudarik: «Koreanoa delako!». Bolada ibili nuen, koreano eta ez koreano. Gutarra ez zen inorekin ezingo nuela bat egin pentsatzen nuen. Tirria horixe nuen. Baziren gauza batzuk inportantzia handia zeukatenak; afinitate politikoa, besteak beste, edo afinitatea ez bazen, gure kontrako sentimendua ez, behintzat. Duda!... Urteak aurrera, koreano kontu hori ez zitzaidan zuzena iruditu. Abertzale amorratuak ezagutu ditut, hemen jaio ez direnak. Badaukagu haietatik zer ikasi franko, bai horixe. Garai hartan, ordea, hamazazpi urte nik eta ez nuen urrunago ikusten.

Roberto Garate ezagutu zenuen gero, ikurrinak jartzen ibiltzen zen gaztea?

Bai, Robertok eta beraren lagunek ikurrinak ipintzen zituzten han eta hemen. Niri, egia esan, gure herria errebindikatzeko modu baketsua, eta arriskutsua, iruditzen zitzaidan. Bat egiten nuen haiekin horretan, gustatu egiten zitzaidan egiten zutena. Ikurrinak ipintzeko, ordea, ikurrinak behar zituzten, eta ezin genuen Baionara joan gure banderak erostera. Orduan, egun batean, egokiera izan zenean, Robertori esan nion: «Neuk egingo dizkizuet ikurrinak». «Baina, zelan?», berak. «Ez da gaitza izango. Josten dakit, eta, hortaz, alde horretatik eragozpenik ez dago. Oihala erostea da kontua, eta, horretarako, Bilbora joango naiz, erosiko dut oihal gorria denda batean, berdea beste batean, zuria bestean. Etxera etorri, hiru oihalak hartu eta josiko dizkizuet ikurrinak». Inoiz, hile batean kolore bat halako denda batean erosten genuen, ondoko hilean kolore huraxe beste denda batean. Ez zen jolasik! Kontuz ibili behar genuen! Ez nintzen ni bakarrik ibili behar horretan. Lantzean behin, Edurne Iparragirre lagunak lagundu zidan ikurrina josten. Hamaika ikurrina josi genituen?

Badira, dena den, historia duten ikurrinak?

Badira, badirenez! Nire senarrak eta beraren lagunak jarri zuten azkenak badu historia. Leioan ipini zuten. Hiru lagun behar izaten ziren lanerako, baina batek huts egin zuen. Hirugarrena behar beti, ordea, ingurua zaintzeko, ez zedin gustu txarreko sorpresarik gertatu! «Neu noa zuekin», esan nion senarrari. Gure seme zaharraren esperoan nintzen, haurdun, eta senarrak esan zidan: «Hementxe inoizko koartadarik behinena! Emakumea, haurdun, tripandi?». Hargatik du historia berezia ikurrina hark, haurdun nengoela joan ginelako, eta ipintzen azkena izan zelako. Harrezkero, ez genuen ikurrinak ipintzen ezkutuan ibili beharrik eduki: legeztatu egin zuten, eta bakea!]]>
<![CDATA[«Mikeldi tabernan etengabeak ziren mehatxuak, eskutitzak nahiz telefono deiak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/032/001/2016-08-14/mikeldi_tabernan_etengabeak_ziren_mehatxuak_eskutitzak_nahiz_telefono_deiak.htm Sun, 14 Aug 2016 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/032/001/2016-08-14/mikeldi_tabernan_etengabeak_ziren_mehatxuak_eskutitzak_nahiz_telefono_deiak.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren



Joan den mendeko 60ko hamarkadaren amaiera, 70ekoaren hasiera. Mikeldi tabernaren eta zuen historia zaila, mehatxu eta zigor artean?

Hainbat mehatxu jasotzen genuen Mikeldi tabernan. Nire senarra zenari zuzentzen zitzaizkion: «Gizona bahaiz, agertu Deustuko Chentes tabernara! Etorri, potrorik baldin badaukak». Batallon Vasco-Española zen orduan. Ez genituen paper haiek gordetzen ?baten bat, beharbada?, baina tabernara bidaltzen zizkiguten. Mehatxu idatziak, beti tabernara. Etxera, telefonoz deitzen zuten, gauero, hamaikak inguruan. «Akabatu egingo zaituztegu, ETAko guztiak akabatuko zaituztegu, 570 balarekin!», esaten zuten. «Faborez! Oker markatu duzu». Orduan, hariaren bestaldean, klak!, aditzen zen. Moztu egiten zuten. Hurrengo egunean, berdin, gaueko hamaiketan, telefonoa, gizonezko ahotsa. Amedok zelan hitz egiten duen? Horrela. «Gaur beteko dira egun hauetako mehatxuak. Kontuz ibili, Juan ez delako etxera helduko». Juan zen nire senarra. Juantxu Berrioategortua. Esaten nion Juantxuri: «Zoaz eta denuntzia jarri!». «Ez, eurak dira eta! Horixe nahi dute, gu beldurtuta haien ondora joatea. Orain oporretara joango gara eta nekatuko dira deitzen!», erantzuten zidan.

Juantxu Berrioategortua esan duzu senarra. Berrioategortua bat bada Zamoran eduki zituzten apaizen artean?

Bai, Pedro, Juantxuren osaba. Zornotzarrak haiek, eta lemoarra ni, nahiz Bilbon hazi ninduten. Udan, gaztetan, Lemoara joaten nintzen egunak pasatzen eta, domekan, beti-beti, trena hartu eta Zornotzara joaten nintzen Pedroren sermoiak entzutera? atxilotuta ez zegoenean! Pedrok nik entzun nahi nuena esaten zuen. Beste bat Pedroren modukoa Alberto Gabikagojeaskoa zen. 1966an, nik 18 urte, Gabika atxilotu zutela jakin genuenean, Bilbora etorri nahi izan genuen. Estaziora joan Zornotzan, eta dena guardia zibilez beteta, ezin trenik hartu! «Lemoan hartuko dugu!». Zornotzatik lau kilometrora! Baina Lemoan ere ezin, han ere guardia zibilak zeudelako! Azkenean, Bediako geltokian hartu genuen trena, Bilbora etorri eta Gabikari laguntzeko. Ni, Bilbon, Zabalbiden bizi izan nintzen lehenengo, eta han jakin nuen Pedroren ilobak taberna zuela parte zaharrean: Mikeldi. Gu, Doctor Areilzan eta Pozan ibiltzen ginenok, Mikeldira joaten hasi ginen, eta han ezagutu nuen Juantxu, 1969an. Orduko denboran nik Pedroren erreferentzia besterik ez nuen. Gero, Rivas komisarioa Mikeldira sartu eta taberna itxi zuenean hasi zen lekua fama handiena hartzen. 1970ean ezkondu nintzen, eta ordurako famatua zen taberna. Bi anaia izan ziren Mikeldin, baina Jose Ramonek utzi egin zuen.

Rivas komisarioa Mikeldira sartu eta taberna itxi zuela esan duzu?

1968an izan zen. Taberna atarian hiru silueta jarri zituen dekoratzaileak. Hura ez zen abertzalea, pentsatu ere ez, baina silueta bat gorria, bestea berdea, eta hirugarrena zuria jarri zuen, eta Mikeldi letrak. Rivas komisarioa etorri zen, eta fuera!, lokala zarratzeko agindu zuen, kolore berdea kendu arte. Eta kanbiatu egin behar izan genuen. Baina, bitartean, taberna zarratuta. Eta Carrero Blancorena izan zenean [1973ko, abenduak 20], hura ere gogorra izan zen! Gabon giroa, eta «Zorionak ETA Urte Berri On, Urte Zaharra ondo amaitu» eta horrelako gauzak jarri genituen. Hiru alabastro zeuden mostradore gainean, gorria, berdea eta zilarra, kolore zuria ez nuelako aurkitu. Hiltzen dute Carrero hilaren 20an, eta 24an haren hileta. Bada, 23an poliziak Mikeldira! Senarra eta biok Erzilla hotelean geunden, eta hara deitu ziguten tabernatik: «Hemen daude poliziak, kartel guztiak kentzen. Etorri azkar!». Eta joan ginen, baina juez batek esan ziguna egin genuen: lehenengo, identifikazioa eskatu poliziari, eta, gero, eraman nahi zutenaren agiria. Alde egin zuten, esanez: «Bihar etorri komisariara. Esango dizuegu orduan». Joan ginen eta: «Inor ez dago. Carreroren arimaren aldeko hiletara joan dira denak!». «Ondo». Eta alde egin genuen? Baina hilaren 27an, polizia etorri eta prezintua Mikeldin! Denok kanpora irten behar izan ginen, Gabonetako janari eta edari guztiak bertan utzita. Hozkailura sartzen ere ez ziguten utzi, gauzak ateratzera. Sei hilabeterako zarratu zuten! Sei hilabete gogorrak izan ziren. Injustizia ere halakoa izan zen!

Eta sei hilabete horietan?

Juantxu gaixotu egin zen. Hepatitisa harrapatu zuen. Handik hilabetera, urtarrilaren 27an, bigarren umea jaio zen, Itoitz, eta Juantxu Gorlizera [Bizkaia] joan zen, badaezpada ere, inor ez kutsatzeko. Oso gaizki pasatu genuen. Juan Luis Ibarra eta Pedro Ibarrarekin hitz egin genuen, eta haiek denuntzia jarri behar zela esan ziguten. Salaketa, sasoi hartan! Eta jarri genuen, eta arrazoia eman ziguten. Beste aldearen erreklamazioa gero, eta Burgosera joan ginen, Bigarren instantziako epaitegira. Eta, handik, Auzitegi Gorenera. Eta beti arrazoia guri. Hura poztasuna, sasoi hartan guk arrazoia edukitzea! Azkenean, irabazi egin genuen, baina gogorra izan zen, oso gogorra!... Mikeldi prezintatu zutenean, nire senarraren anaia Jose Ramonek utzi egin zuen taberna: «Ezin gara horrela bizi. Lehen, itxi. Orain, itxi. Bihar, itxi? Ez dakigu noiz arte biziko garen horrela, nik beste lan bat nahi dut».

Jose Ramonek utzi arren, zuek Mikeldi tabernarekin segitu zenuten?

Bai. Behin batean, askotan bezala, sarekada. Ez genuen jakiten zergatik izaten ziren, baina sarekadak izaten ziren. Mikeldiko gazteak eta hango mugimendua ez zitzaizkion gustatzen poliziari. Txabi Etxebarrieta ere bertako bezeroa zen. Delako sarekadaren egun horretan Mikeldira sartu ziren poliziak, jendea bertatik atera eta denak hormaren kontra jarri zituen Maria Muñoz kalean. Komisaria barrura sartu zuten Juantxu. Ni kanpoan zain nengoela, Juantxuren abokatua etorri zen, Juan Luis Ibarra, Juantxuz galdezka. Juantxu barruan zegoen, eta abokatua ere barrura sartu zen. Gero, poliziak Juantxu atera zuen esku-bilurrak ipinita, furgonetara sartzeko. Pasadizoan, ea Juan Luisekin egon bazen galdetu nion euskaraz, eta ezetz erantzun zidan. Euskarazko berba haiek entzun eta, amorru bizian, furgonetako eskaileraren kontra bultzatu zuten Juantxu, eskuak lotuta zeuzkala. Ondoren Juan Luis irten zen, Juantxu Indautxura zeramatela esanez. Joan ginen Indautxura, Juantxuri buruz galdetu eta poliziak gu entretenitzen hasi ziren, abizena ez zutela ulertzen behin eta berriro esanez. Azkenean abizena idatzita eman eta gero, Juantxu epaitegira eramana zutela esan ziguten. Epaitegian deklaratu eta gero Juantxu furgonetan atera zutela konturatu nintzen, furgoneta gidariak barre egin zuelako nire aurretik pasatzerakoan, niri begira-begira. Epailearen bulegora sartu nintzen, eta Juantxu Basauriko espetxera eraman zutela esan zidan, komisarian ez zituelako 72 ordu pasa eta denbora hori bete arte denbora kartzelan egongo zela. Nik galdera egin nion: «Nola azalduko diet nire alabei bere aita errugabea dela, baina espetxera eraman dutela?». Epaile haren erantzuna, ezer ez esateko, larunbata zela eta astelehenean askatuko zutela.

Jazarpena, beti?

Sarritan izan ziren horrelakoak. Sarekadak, askotan. Eta, orduan, Mikeldiko kuadrilla tabernatik kanpora irtenarazten zuten, eta hormaren kontra jartzen zituzten denak. Taberna ixtea nahi zuten poliziek, baina Juantxuk beti esaten zuen: «Ez daukat taberna ixteko giltzarik. Andreari deitu behar diot». Gezurra zen giltzarik ez zeukana, baina etxera deitzen zidan eta ni Mikeldira joaten nintzen, berarekin. Behin, egun hartan bertan ?edo beste batean, ze sarri izaten ziren horrelakoak?, egundoko kolpea eman zigun poliziak, guk zer edo zer ulertu ez eta. Sarritan izaten ziren horrelakoak. Behin, atxilotu zuten Juantxu, eraman zuten komisarioaren bulegora, eta, gero, komisarioak bulegotik irten eta han utzi zuen Juantxu, bakarrik, mahai gainean pistola bat utzita. Eta Juantxu hari begira eta begira, eta pentsatzen: «Honek hori egin du nik pistola hartzeko eta horren aitzakian niri tiroa sartzeko». 08:30 edo 09:00ak arte eduki zuten han? Oso gogorra zen hura, sufrimendua beti. Beste behin, halako sarekada baten ostean, nik komisarioarekin hitz egin nahi izan nuen. Juantxuk ez zuen nahi nik komisarioarekin hitz egiterik, baina behin, joan nintzaion: «Esango didazu zer delitu egin den lokal honetan, gure kontra horrela jokatzeko?», esan nion. Eta berak: «Ez daukagu ezer pertsonalik zuen kontra, baina hor gazte asko dabil, eta hortik atentatua besterik ez dator guretzat». Jakina, tabernan zegoen jendeak poliziak sartzen eta irteten ikusten zituen, ezagutzen zituen poliziak, eta horren beldur ziren haiek: «Guk taberna itxi egin nahi dugu». «Bada, jarri orain nire larruan: taberna gurea da, zuek zaudete hemen lekuz kanpo, udalaren lokaletan: alde zuek hemendik, eta utzi gu bakean!». Horixe esan nion? Mikeldiko bezeroa oso jatorra zen, ze bazekien zein zen egoera, eta, hala ere, etorri egiten zitzaigun. Eskertzekoa zen! Horrexek ematen zigun bizitzeko adorea.

Mehatxua erakutsi didazu (beheko argazkia), baina horrelako gehiago jaso zenituztela esan didazu?

Bai, bai? Baina Juantxuk ez zuen ezer esaten. Berak ez zuen nahi nik ezer jakiterik. Behin, Mikeldiko langileen bidez enteratu nintzen. Eurek esan zidaten: «Gaur gauaz zerbait jazoko dela esan digute, mehatxua jaso dugu. 22:00etan, prestatzeko». Egun hartan, tabernara jaitsi nintzen, etxean neskamea umeekin utzita. «Zertan zatoz?», Juantxuk, eta nik: «Ez daukat zereginik, eta zurekin batera etxera joateko gero!». Nik mehatxu hura neukan gogoan. Orduko denboran Bilbora etorri zen Jones familia, Gineakoak. Oso familia handia, eta haietako bat Atletico Madrileko jokalaria izan zen, Migel Jones. Dena dela, jende ezaguna. Haren anaia Mikeldin zegoen mehatxuak zioen gau hartan, beste askorekin batera. Ez dakit zer zen haren berbeta, baina 22:10ean, erakusleihoko kristala mila zati egin zen. «Adios! Akabatuko gaituzte denok!», pentsatu nuen. Jonesek kristala apurtu zuen nahi gabe! Ez zen besterik, baina hura sustoa!... Nire senarrak ez zuen sinesten berari ezer jazoko zitzaionik, baina bizitza asegurua egin zuen, gure umeak babesteko, badaezpada ere! 1968an ireki Mikeldi, eta ireki berritan, koloreak zirela eta ez zirela, itxi egin zuten taberna. 1970ean ezkondu ginen, eta 70etik aurrera etengabeak izan ziren mehatxuak, eskutitzak eta telefono deiak. 1975 arte edo. Zerbait handia pasatzen bazen, Carrerorena edo, orduan eta txarragoa.]]>
<![CDATA[«Etxean inor tematzen zenean, lelo horixe beti: 'ez euskalduna izan!'»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1795/036/001/2016-08-07/etxean_inor_tematzen_zenean_lelo_horixe_beti_ez_euskalduna_izan.htm Sun, 07 Aug 2016 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1795/036/001/2016-08-07/etxean_inor_tematzen_zenean_lelo_horixe_beti_ez_euskalduna_izan.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Erretretan sarturik, gauza asko egiteko aukera dut. Mediku lanean ari nintzenean baino gauza gehiago bai, behintzat. Iaz, esaterako, Lazkaon izan nintzen, euskaraz ikasten. Maizpide euskaltegian eman nituen abuztua eta iraila, udako ikastaroetan. Hala ere, oso urduri jartzen naiz bat-batean euskaraz hitz egiten hasi behar dudanean. Gogor xamarra zait. Okerrena da Buenos Airesen euskara hiztun gutxi ditugula inguruan; ezin praktikatu! Onenean, Internetez jardutea dago. Argentinan euskaraz programako irakasle argentinarrek ere horixe dute muga: ahozkotasuna, hitz egiteko zailtasuna dute, eta nik esango nuke zailtasun hori transmititu egiten dela. Hori gainditzeko ez dago beste biderik, hitz egitea besterik. Adibidez, Eusketxean hiru irakasle ditugu, eta bata bere burua prestatzen ari da oraindik. Gazte dira, ikasketak egiten ari dira eta, aldi berean, lanean?

Eusko Kultur Etxea dugu Eusketxe, Buenos Airesekoa, eta erakundeko lehendakaria nauzu. Laurak Bat euskal etxeak oso garai ederra bizi izan zuen 70eko hamarkadan. Zuzendaritzako kideek guztiz irekirik jardun zuten. Bazen erakunde bat lehenagotik zetorrena, Euskaltzaleak, 40ko hamarkadan sortua, Laurak Batekiko dependentziarik ez zuena; buruaskia zen, estatutuek ziotenez. Bestalde, bazen Ekin argitaletxea ere, Espainiako gerra ostean hemen euskal libururik argitaratu ezin zenean Buenos Airesen horretan hasi zena 40ko hamarkadan? Alegia, bazen mugimendua. 70eko hamarkadan, berriz, Pedro Amorrortuk, Laurak Bateko zuzendaritzako kide garai hartan, gela bat eskaini zion Ekini euskal etxearen egoitzan bertan, eta biltegi txiki bat ere bai pilotalekuaren atzeko partean. Nik, esatera, euskaldunon enbaxada izan zen Ekin argitaletxea garai batean. Denbora hartan, Argentinan euskaldunez ezer jakin nahi zuenak Laurak Batera jo behar zuen. Hara orduko, atezainak Andres Irujoren bulegora bidea aginduko zion eta, han, Ekinen liburuak erakutsiko zizkion nire Andres zenak. Euskaltzaleak-ek eta Ekinek ez ezik, Laurak Baten egoitzan bertan zuten egoitza Euskal Ikasketen Institutu Amerikarrak, Emakume Abertzale Batzak eta Acción Vasca-k, hain xuxen. Ohi denez, laster sortu ziren errezeloak, sortu zen lehia, batek egun batean halako jarduera jakin bat antolatu zuelako, besteak berdintsua zuelako prestatua biharamunean? Koordinazioa zen nahitaezko. Eta horrixe lotu gintzaizkion.

Eginahalean saiatu ginen, baina asmoak ez zuen aurrera egin. Are okerrago, diru arazoak etorri ziren, Argentinako ekonomiaren egoera makurrak eraginik. Ataka gaitzean, on Sebastian Amorrorturen seme Frantziskok diruz lagundurik, Eusko Kultur Etxearen sortze-agiria sinatu genuen 1989an, Nikomedes Iguain Azurza beasaindarra zuzendari izendaturik. Han izan ziren Laurak Bateko lehendakari Mendia, FEVAko burua? Erakunde askoren arteko elkarlanaren ondorio eta emaitza izan zen Eusketxea, eta, zinez, hiriburuko elkarteek ez ezik probintziakoek ere esku hartu zuten kultur etxea sortzeko prozesu hartan. Zehatz esate aldera, 1989ko uztailaren 31n, San Inazio egunez, sinatu zen notaritza batean Eusketxeren sortze-agiria. Handik bi hilabetera, dantzari egunean, San Migel, inauguratu zen Eusko Kultur Etxea. Ohiko jarduerak ziren gureak: dantza, euskara eskolak, kultur ekitaldiak antolatzea... Gure proiektuak, ordea, iraun zuena iraun zuen: 2003an Laurak Batek lokala uzteko eskatu zigun. Ez ginen ados, eta, azkenean, 2005eko martxoan kaleratze agindua jaso genuen. Arestian esan dudanez, 40ko hamarkadan sortu ziren Euskaltzaleak eta Ekin, eta hamabost urteko ibilia egina zuen Eusketxek. Ezin genuen dena peko errekara bota! Ordurako Euskaltzaleak eta Eusketxe elkarteetako buru nintzen, eta Ekin argitaletxearen buru. Ezinbestean, aurrezkietara jo eta etxe bat erosi nuen hiru elkarteok egoitza izan zezaten. Geroago, bere bidea egitea erabaki zuen Euskaltzaleak beste nonbait. Bitartean, langile baten salaketa jaso genuen, epailearen aurrean azaldu beharra ere izan nuen? Esan nezake hamaika gorabehera domestikok galarazi digutela Eusketxeren kultur proiektua guk nahi genuen moduan gauzatzea. Horrek neke handia eragin dit, baina erran komuna da gaitz guztietatik sendatzen dela pertsona! Egiatan, askoz lan handiagoa egin zuten ekimen horiek abiarazi eta urteetan gauzatu zituztenak! Ekinen lanari, adibidez, Durangoko Azokak berak aitortza berezia eman zion 2001n. Ezin utziko genuen besterik gabe hiltzen!

Gure etxean Ekinen liburu guztiak jasotzen zirela gogoratzen naiz. Aitaren gogoa zen. Aita han jaioa, Baigorrikoa (Nafarroa Beherea) nuen birraitona, Etcheverry deiturak salatzen duenez. Amaren aldeko birraitona Aizarnazabalgoa (Gipuzkoa) nuen, Elizaran Salaberria abizenak. Eta badakit bietan ageri dela, molde batean zein bestean, Etxeberria deitura. Aita zenak Argentinako Medikuntza Akademiako kide izendatu zutenean esan zuen moduan: «Pirinioetako bi isurialdeetatik nator».

Beti jakin dut euskalduna naizena. Etxean halaxe esaten zidatelako behin eta berriz eta askotan, baina urteak iragan arte ez nuen jakin Buenos Airesen euskal zentrorik zegoena, ezta euskaldunon hizkuntzak izena «euskara» zuela ere. Egia esan, heldutan, ordurako mediku nintzela, jakin nuen non ikas nezakeen euskaraz, eta, hain xuxen, horrexek eraman ninduen euskal zentroarekin kontaktatzera: euskarak beste ezerk ez.

Utzidazu gauza bat kontatzen? Gure aita Migel Anjel Etcheverry ikerlan aitzindari baten egile izan zen: Rh negatiboak Argentinako euskaldunetan ageri zuen proportzio handiari buruzko ikerketa burutu zuen. Oso interes handiko datua garai hartan, euskal jatorriko emakumeen osasun arazo larri bati aurre egiten lagundu zuelako: haurrarekiko bateraezintasuna zuten amen %70 euskal jatorrikoa zela egiaztatu zuen Ribadavia ospitaleko laborategian. Aipu eta sona handikoa izan zen 1951ean Argentinako Kordoba hirian Hemoplasmoterapia ikastaroan egin zuen komunikazioa. Jendeak ez zuen entenditzen garai hartan senar-emazteei haurrak bata bestearen ondoren hiltzea. Sifilitikoak zirela ere pentsatzen zen! Eta sifiliak orduan, gaur egun hiesak dituen konnotazio txar guztiak zituen. Dakidanez, Isaak Lopez Mendizabalek ?han zen ordurako?, euskal deituradun emakumeak bereizten lagundu zion gure aitari.

Hori esanagatik ere, luzaz nik ez nuen jakin euskaldunen iloba nintzena besterik. Ez frantsesen ez espainolen iloba: euskaldunen iloba, zalantza bihirik ez zen horretan. Ez nekien Aizarnazabal bazenik ?«Azpeitia» (Gipuzkoa) aditzen nuen nik etxean?, ez Euskal Herria, ez euskara, ez ezer. Alabaina, etxean inor tematzen zenean, lelo horixe beti: «Ez euskalduna izan!». Sei neba-arreba ginen, amak euskal jatorririk ez, eta, hargatik, sinonimo zituen euskalduna eta burugogorra.

Horrela hazi nintzen, aitaren ondoan lanean Rh kontuetan, neuk Medikuntza ikasketak egin baino lehen ere. Egun seinale bat bada euskaldun izateko egin nuen bidean, nahiz eta ez nuen aldez aurretik nahitara prestatu? 1974an, Farmakologia ikastaroetan barna, Antropologia fisikoaren gaineko kurtsoa bete behar izan nuen, bateko cromagnon-a, besteko neanderthal-a. Laguna gertatu zitzaidan ondoan, Jose Felix, Putxulu; oso zen vasquista, eta atergabe jardun zidan euskaldunez. Etxera joan eta, han, aitarekin segitu nuen elkarrizketa. Eta orduantxe aita Euskal Herriaz mintzo ordubete. Herri isolatua zela, hizkuntzaren jatorria misterioa zela? Ordubete hitz eta pitz, hau, hori eta hura gure aita! Egun seinalea izan nuen, hurrengo egunean, edo handik bi egunera, hil zelako. Erabat inarrosi ninduen?

Aita Euskal Ikasketen Institutu Amerikarreko kide zenez, erakunde horretakoak nirekin harremanetan jarri eta akademiako kide izendatu ninduten. Eta hantxe hasi nintzen Andres Irujo eta erakundeko gainerako kideak ezagutzen. Horrela jakin nuen Laurak Bat zentroan euskarazko eskolak ematen zituztela. Andresen bulegoan ematen zituzten eskolak, esan nahi baita, Ekin argitaletxearen egoitzan, baina Euskaltzaleak elkartearen bidez. Ikasten hasi nintzen, hizkuntzaz maitemindu nintzen, eta euskaraz ikasi nahian ari naiz 75etik hona, iazko Lazkaoko egonaldia bitarte.

Iñaki Azpiazuren idazkaria genuen irakasle ?Nazabal, deituraz?, eta gero, beste bat izan genuen, oso ona: irakasle autodidakta zela esan behar dut, arotza baitzen lanbidez. Oñatibiaren liburutik jarduten genuen, galdera-erantzunak betez. Harrezkero, bertako batzuek ikasi zuten, eta metodo berriak ekarri zituzten: Jo ta ke, Jalgi-Hadi, Bakarka? Jauzi handia izan zen. Hau ez da kontatu ohi, baina Ardanza lehendakaria lehen aldiz Argentinan izan zenean 1988-89an ?Argentinan Euskaraz programa abiatu baino lehenago, beraz?, berarekin bilera egin genuen zenbait lagunek. Han ziren Andres Irujo, Euskaltzaleak elkarteko presidente Pello Aranoa, ni neu? Ordurako nik banekien zer edo zer. Alegia, banekien Erronkarin (Nafarroa) azkeneko euskara hiztunari grabazioa egina ziotela, euskalkiak biltzeko grabazioak egiten ari zirela, euskaraz irakasten zela ikastola eta eskoletan... Eta esan nion lehendakariari: «Euskal Herrian oso ahalegin handia egiten ari zarete hizkuntza gal ez dadin, eta, zinez, oso inportantea da han hizkuntza ez galtzea. Baina guk, Argentinan, ikasi egin nahi dugu, eta ez dugu nork irakatsiko digun! Baditugu zenbait lagun bidean irakasten ari zaizkigunak, baina egiazko irakaslerik ez! Hiru milioi euskaldun zarete Euskal Herrian. Gu, aldiz, 35 milioi gara Argentinan, eta, diotenez, euskal jatorrikoak gaituzu %10. Potentzial ikaragarria dago hemen». Garai batean Jaurlaritzaren kanpo harremanez arduratzen zen Josu Legarretari behin edo behin aditu diodanez, horixe agindu zuen lehendakariak Argentinatik itzuli zenean: «Martxan jarri behar da programa!». Argentina Euskaraz izango zen handik urte gutxira, 1990ean Jose Juan Gonzalez Txabarri eta Josu Legarreta Argentinara bidaia egin ondoren; egoera aztertu zuten eta egitasmoa abiarazi zuten. Gustura jakingo nuke lehendakariarekin izan genuen elkarrizketak eragin ote zuen erabakian, baina horrek ere baditu litsak: egitasmoa abiarazi zutenean, ezin izan nuen hartan parte hartu, hogeita hamar urte baino gehiago nituelako. Dena dela, hasteko, hogeita hamar lagun hasi ziren ikasten, eta, laster, bost irakasle izan genituen Argentinan: Bahian, Mar de Platan, Arrezifen, Buenos Airesen? 25 urte bete zituen programak iaz!]]>
<![CDATA[«Marra guztiak gainditu zituen Francoren erregimenak bost lagunak fusilaturik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2020/008/001/2015-09-25/marra_guztiak_gainditu_zituen_francoren_erregimenak_bost_lagunak_fusilaturik.htm Fri, 25 Sep 2015 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/2020/008/001/2015-09-25/marra_guztiak_gainditu_zituen_francoren_erregimenak_bost_lagunak_fusilaturik.htm
Turismoa, hondartza, paella, zezenak… horixe zen frankismoa, han ez zen iji-aja etengabea besterik, azalean. Dena zen festa, ¡olé, olé! eta algara. Muinean, berriz, beldurgarrizko errepresioa ezkutatzen zuen. Tortura indarrean egotea zenuen seinale. Kalean zenbiltzala, konparazio batera, edozein poliziak, edozein guardia zibilek zuen inor hiltzeko baimena. Eta ez zen ezer gertatzen. Ezer gertatzekotan, kondekoratu egingo zuten. Horman pintada bat egiten harrapatzen bazintuzten, kartzelara! Hori, onenean! Okerrenean, tiroa tiratuko zintuzten ezer baino lehen, eta, gero, onik atera bazinen, zeunden lekuan bertan geldirik gelditzeko aginduko zizuten. Horixe zen giroa. Galarazita zeuden grebak, era guztietako bilkurak, elkarrizketak… Dena galarazita. Bestalde, eguneroko ogia zen jazarpen politikoa, sindikala eta soziala. Hortik ongi osatuta geunden. Jakina, lan egin, etxera joan eta txintik esaten ez bazenuen —zirkinik ez egin—, bada, onik ateratzeko aukera handiak zenituen. Alabaina, giza eskubiderik oinarrizkoena gauzatu nahi bazenuen, akabo!, erregimenaren pistolekin egingo zenuen topo. Gogoan dut polizia bat, Dafauce zuen izena, Donostiakoa. Asteburuan autoa errentatzeko ohitura zuen, putetara joateko —horixe zen jendilaje haren giza maila, izan ere—, eta nik lan egiten nuen garajean hartu ohi zuen autoa, Antigua auzoko Juan de Garai kalean. Hamazazpiren bat urte izango nituen nik, eta autoak garbitzen eta bestelako lanak egiten jarduten nuen han lanean. Garaje hartako arduraduna munduan ibilitako gizona zen, hamaika herrialdetan bizi izandakoa, eta, behin, Dafauceri zuzendu zitzaion esanez: «Komisario jauna, nola liteke salbuespen egoera hau, Europan dabiltzan haizeak ikusita!». Eta Dafauceren erantzuna: «Zu ez kezkatu, ez da ezer gertatzen. Saltsatan sartzen ez bazara, jabetu ere ez zara egingo salbuespen egoera den, ez den!». 1966 edo 1967 izango zen urtea, salbuespen egoeragatik ari naiz.

Horixe zure errealitatea…

Uste dut diskurtso horrek orduko errealitatearen parte bat aski garbi erakusten duela: telebista piztu, eta ez zen ezer gertatzen; irratia piztu, eta aipatzekorik ez; egunkariak, ipurgarbitzaile zintzo eta trebeak zenituen, ez zuten errealitate hartaz ezer esaten. ABC kazetak demokratatzat du bere burua, baina garai hartan Francoren simaurra jaten zuen, eta eskerrak ematen zizkion, gainera. Luca de Tena familiak —monarkia zalea eta faxista—, 40ko hamarkadan zoriondu egiten zuen Hitler urtebetetzearen karietara. Bestelako gertakariak zirenean, berriz, egunkariek poliziaren, gobernu ordezkaritzaren edo dena delako erakunde ofizialaren oharra zabalduko zuten, bere horretan, hitzez hitz eta ortografia hutsak berak ere ukitzeke, zuzentzeke. Turismoa zen telebistako albistegia zabaltzen zuen berria: «Milioigarren turista heldu da Mallorkako Palmara!». Eskizofrenia hutsa zen hura. Alde batetik, gure eguneroko errealitatea zegoen: pertsegituak ginen, zelatatuak, zapalduak, torturatuak; bestetik, España cañí hura zeneukan, familia sakratu hura. Orain bezala, kasik: turismoa, kanpoko inbertsioa eta emigrante oldea. Horixe zen herrialdearen zutarria.

Behin baino gehiagotan salatu duzu garai hartan indar armatuek jendea hiltzen zutela. «Zer edo zer egin behar zen», esan izan duzu. Horregatik sortu zen FRAP, PCE marxista-leninistaren gerizan?

Hasteko, esan behar dut FRAP ez zela inoiz inoren beso armatu izan, ez PCE (m-l)rena, ez beste inorena. Are gehiago, beso armatu ere ez zela izan esango nuke. FRAPek asko zuen borrokatik, eta gutxi armatutik. Zorigaitzez, armak, gaur bezala orduan ere, Estatuaren eskuetan zeuden, ejertzitoaren, guardia zibilen, poliziaren eta haren laguntzaile diren zerbitzu sekretu eta gainerakoen eskuetan. Jakina, zer edo zer egin behar zen, besterik ez bazen ere geure burua defenditu, ez zegoen erauntsi hura besoak gurutze eramaterik. Une jakin batean, FRAPek Erregimenaren hilketei erantzun puntualak ematea erabaki zuen; pertsona jakin batzuei erasotzea, batik bat. Baina erakundearen asmoa ez zen beso armaturik eratzea. FRAPek, haren izenak adierazten zuenez, Fronte Iraultzaile Antifaxista Abertzalea, fronte izateko bokazioa zuen, Francoren Erregimenaren kontrako erakundeak biltzeko nahia zuen. Fronte borondatea zuen.

Inondik ere, zuk esan duzun moduan egin zuen FRAPek, pertsona jakin batzuei eraso. Zenbait atentatu burutu zituen, poliziaren bat eta guardia zibilen bat hil ere bai Madrilen…

Zenbait hildako eta zenbait zauritu ere eragin zituen Valentzian eta Bartzelonan... Baita gu kartzelan geundela ere! Eta barruan geundela gertatu zen atentatu batengatik ere prozesatu ninduten militarrek, esate baterako. Baina, bai, zenbait eraso gauzatu zituen FRAPek...

Errepresio latza eragin zuen horrek…

Hori ere bai. Hainbat jende atxilotu zuten, eta oso bizkor. Jakina, hor torturak dira tartean, eta torturatuak esaten dituenak, eta esanarazten dizkiotenak. Dena dela, niretzat gauza bat dago garbi: FRAP ez zen erakunde armatua, ez zuen horretarako bokaziorik, eta, ondorioz, haren klandestinitate maila ez zen orduko CCOO sindikatuak zeukana baino handiagoa. Pentsatu ere ez zen erakunde armatu bati zegokion klandestinitate maila izatea, hau da, erakundeko militanteek ohiko etxebizitza uztea, agiri faltsuak ibiltzea aldean, laneko giroarekin haustea… Beharbada, frankismoa luzatu izan balitz FRAPek hortik joko zukeen, baina sasoi hartan ez zegoen horrelako proiekturik. FRAPeko militanteek klandestinitate zorrotzik ez izateak erraztu egin zituen poliziaren sarekadak. Oker ez banago, Espainian hirurogeita hamarren bat lagun atxilotu zituzten eta, horietatik berrogei, Madrilen harrapatu zituzten.

Tartean harrapatu zintuzten zu, polizia bat hil zuen taldeko kide zinelakoan…

70eko hamarkada oso garai latza izan zen. Borroka politikoa oso gogorra zen. Krisia ere, hala ekonomikoa nola politikoa Espainian, oso larria zen. Oina azeleragailuan genuela bizi ginen. 1974, Franco gaixorik, militar zenbait ere disidente... egoera nahasia zen, zeharo, eta dena eman beharra zegoen: presionatu egin behar zen, agitatu, krisia areagotu… Dinamika horrexetan barrena sartu ginen, larrua jokoan jartzen ari ginela jakinik, okerrena gerta zekigukeela jabeturik. Zerrendak ere badira, pintadaren bat egiten ari zela hildako jendearena, edo panfletoren bat zabaltzen ari zena akabatutakoa, edo errepideko kontrolean hildakoa, edo ura eskatzen ari ziren manifestazio batean Granadan garbitu zutena... Hilean behin edo bi hilez behin norbait asasinatzea Erregimenaren paisaiaren parte zen. Atergabea zen tentsioa, eta gu jakitun ginen, bagenekien dinamika hartan uneoro larrua jokatzen ari ginela.

Behin eta berriz eta askotan esan da FRAPek ez zuela aski sostengurik. Gizarteak ez zintuztela babesten…

Gizartea… Gizartearen zein zatik, zehazki? Bada gizartearen zati bat lozorroan dagoena, pisu hila, politikoki garrantzirik gabekoa, baina une jakin batean mobilizatzeko gai izan daitekeena… Gure garaian ere bazen gure borrokarekin bat egiten zuen gizartearen zati bat. Gogoan dut poliziari erasotzen hasi ginenean, guk batere uste ez genuela, informazioa iristen hasi zitzaigula. Jende normala zen, guztiz arrunta: «Nire etxe aurrean polizia bat bizi da», «Halako lekuan polizia bat bizi da», «Guardia zibila dut auzoan»... Harri eta zur nengoen, hainbeste informazio jasorik. Auzo apalenetan batik bat. «Egunero, ordu berean, guardia zibiletako sarjentu bat igarotzen da hemendik». Jende hura neutralitatean bizi zen itxuraz, baina, bat-batean, gurekin kolaboratzeko prest zegoen, faxismoaren kontra gorrotoak erraietaraino jota.

Harrapatu zintuzteten, eta epaitu, baina ohiko epaiketa gabe, gerra kontseilua izan zenuten…

Eskubideak bermatzen zituen epaiketarik ez zen hemen. Francoren Espainiak bere legislazio propioa zuen. Nahikoa zenuen panfleto banaketan ibiltzea, kartzelara sar zintzaten. Lege faxisten araberakoa zen! Banatu orrialde berriemaile edo errebindikatibo bat lantegiaren atarian eta sei urteko kartzela-zigorra erantsiko zizuten, propaganda ilegala banatu zenuela argudiatuz. Legislazio faxista hutsa zen hura, han ez zen eskubiderik kabitzen. Propaganda banatzen ari zinela tiroa jotzen bazizuten, bada, tiroa jaso zenuen, eta kito. Ondoriorik ez. Gerra kontseiluak are okerragotzen zuen egoera, auzitegi militar faxistak izan genituelako aurrean. Inolako defentsa saiorik prestatu ahal izateko lege-zirrikitu bila ibiltzea alferrikako lana zen, justizia militarraren kodeak zirrikituok ezabatu egiten zituelako automatikoki. Gerra kontseilua egiteko moduak berak galarazi egiten zuen legerik norberaren alde baliatzea. Konparazio batera, gure kasuan defentsak 124 froga gauzatzeko eskatu zuen. Hiru heriotza zigor eskatzen zituzten, eta bost ginen prozesatuok. Esan nahi dut, gure abokatuen eskaria ere ez zela neurriz gainekoa, kontuan harturik fiskalaren eskaria ez zela txori-kaka: hiru heriotza zigor, eta hogeita hamarna urteko bi zigor.

Frogarik ez zen gauzatu, inoiz inon irakurri nuenez…

Ez froga daktiloskopikorik, ez balistikorik, ez lekukotzarik... Auziaren komandante instruktoreak ofizioz ukatu zituen froga guztiak, irakurri ere ez zituen egin. Gerra kontseiluaren barruan ginela, konparazio batera, fiskaltza ez zen ustezko pistola bat erakusteko gai izan, Xose Humberto Baenak, ustez, eta omen, atentatu batean erabili zuena. Erran delako pistola hura ez zen gerra kontseilu hartan azaldu ez beste inon, Brigada Politiko Sozialaren argazki batean izan ezik. Fiskaltza ez zen gai izan bere lekukoak, ustezkoak beti, aurkezteko ere. Gure abokatuek beren lekukoak aurkeztuko moduan! Gerra kontseilua defentsa-gabeziarik absolutuenean egin zen. Aretoa Brigada Politiko Sozialeko kidez mukuru zegoen! Nik esatera, abokatuek kontrako giro hartan egin zuten lana kasik heroikoa ere izan zen. Miguel Castells, Benitez Lugo, Fernando Salas, Eduardo Carvajal… chapeau bete zuten beren lana.

1975eko irailaren 27an fusilatuak ditugu Sanchez Bravo, Baena, Garcia Sanz, Txiki eta Otaegi. Zuri, aldiz, zigorra kommutatu zizuten…

Xose Humberto Baenari heriotza zigorra ezarri zioten. Halaber, bigarren gerra kontseilu batean, El Golosoko kuartelean, heriotza zigorra ezarri zieten Jose Luis Sanchez-Bravo Solla eta Ramon Garcia Sanzi. Berdin Txiki eta Otaegiri. Aldiz, Vladimiro Fernandez eta bioi, heriotza zigorra kommutatu eta hogeita hamarna urteko kartzela ezarri ziguten... Bost fusilamendu haiek inork ez zituen gogo onez hartu. Edo kasik inork ere ez. Jendeari iruditu zitzaion marra guztiak gainditu zituela Francoren erregimenak bost lagunak fusilaturik, eta halaxe pentsatu zuen Europako iritzi publikoak ere. Frantzian, konparazio batera, lanuztea eta geldialdia egin zituzten, elkartasunez, urteetan eta urteetan ez bezalakoa.

1977an aske geratu zinen, Amnistia legea tarteko. Ez diozu, hala ere, borrokatzeari utzi…

Irten nintzenetik ari naiz borrokan era batera edo bestera. 1992an PCE (m-l) alderdia desegin genuen nahiz eta Raul Marcok eta beste zenbait kidek bigarrenez berregin 2006an. Siglak hor dira oraindik. Interesgarria da gai hori ere, alderdiaren eredua borroka tresnatzat harturik... Baina bai, honetan eta hartan jardun dut beti, erresistentziaren bideetan barna. Oraintxe, Argentinako kereila dugu langai eta, horrez gain, tartean behin zenbait mintzaldi egin ohi ditut bateko eta besteko zentro errepublikanoetan. Gizarte erresistenteari loturik segitzen dudala esan nezake, nolabait esatearren.]]>
<![CDATA[«Identitate zeinurik behinena da hizkuntza, Galizian eta leku guztietan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/032/001/2015-08-30/identitate_zeinurik_behinena_da_hizkuntza_galizian_eta_leku_guztietan.htm Sun, 30 Aug 2015 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/032/001/2015-08-30/identitate_zeinurik_behinena_da_hizkuntza_galizian_eta_leku_guztietan.htm
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Idazle zaildua zaitugu, aspaldi. 1999an, hala ere, lau kornerretara zabaldu zen zure izena: Nobel sarirako izendatu zintuen Galegoaren Akademiak, Jose Saramago saritu zuten edizioan…

Urtero proposatzen dute nire izena Nobel sarirako! Propaganda ekintza bat besterik ez da, eta ondo dago. Bego horretan! Ni, ez hotz eta ez bero uzten nau proposamen horrek, badakit-eta ez naizela Nobel saria inoiz izango. Pentsaezina da, ez ni Ferrin naizelako, hizkuntza minorizatu bateko edo Europako mendebaldeko estaturik gabeko nazio bateko idazle batek —izan bretoia, euskalduna edo, nire kasuan, galegoa—, Nobel saria irabaztea ez da inoren buruan sartzen. 1999ko proposamenak, hala ere, balio izan zuen Vigoko Udalak eta Galiziako kultur erakunde askok, Xuntak barne, Nobel sarietarako izendapenarekin bat egiteko, eta horrek, duda matazarik gabe, pertenentzia sentimendua indartzeko balio izan zuen, geure buruaz harro izateko: «Nobel sariduna idazle galegoa izan liteke!». Nik badakit ezinezko dela, baina jokaldia ez zitzaidan gaizki iruditu.

Gisa berean mintzatu izan da Bernardo Atxaga. Pentsatu ere ez euskal idazleak Nobel saria jasotzerik…

Ezagutzen dut Bernardo Atxaga. Artean Bernardo Atxaga ez baizik Jose Irazu zenean ezagutu nuen. Poema bat itzuli zidan aldizkari baterako, eta elkarrizketa ere egin zidan. Duela hogei urte, berriz, euskarara itzuli zuten nire Arraianos [Mugaldeko jendea, Elkar, 1998, Bego Montorio itzultzaile], eta Atxagak esan zidan liburuak oso ondo korritzen duela euskaraz. «Erabiltzen duzun flora, haritzak eta gainerakoak, oso zaigu etxekoa. Portugalgo mugaldeko mendi-mundu horrek soinu ederra du euskaraz». Itzultzailearen lan onak ere izango du ikustekorik, baina nik ezin esan, euskaraz ez baitakit! Eta horixe da nire gurutzea, nola den zuona, euskaldunona, zuek gainerako guztiona irakur baitezakezue, eta, zuena, aldiz, inork ez, hizkuntzalari trebe batzuek izan ezik; baina, noski, haiei bost axola literatura!... Kartzelan izan nintzenean, Madrilen, ETAko zenbait kide ezagutu nituen, eta, haien ondoan, baziren kontrabandista batzuk ere; frantziarrak, omen. Euskaldunak! ETAko haiek denek zekiten gaztelaniaz, baina nabarmena zen batzuk euskaldun peto-petoak zirela, eta kontrabandista nafarrekin batera joaten ziren kafea hartzera edo solastatzera. Haien artean ez zegoen lotura politikorik, euskara besterik. Dialekto berean hitz egingo zuten, edo beharbada ez, baina «etxean egote aldera» elkartzen ziren, Gabriel Arestiren «aitaren etxera» bezala egiten zuten. Euskaraz hitz egiten ez zuten euskaldunak ere bazeuden kartzelan, baina batzuen eta besteen arteko harremana ezberdina zen.

Ezagutu zenuen Gabriel Aresti…

Bai, bai... Behin, bi gau eta egun eman genituen etxera ere sartu gabe. Haren kasuan, lanera joan gabe! Bi egun eman genituen honetaz eta hartaz eztabaidan! Bilbotik Donostiara joan ginela oroitzen naiz, erakusketaren bat ikusi genuela, bileraren batean ere izan ginela. Barakaldoko Galiziako Etxean ere izan ginen. Oso jende jatorra Barakaldoko galego haiek. Galiziako etxean denek ezagutzen zuten Aresti. Galiziako hainbat idazlek izan zuten harremana Arestirekin: Manuel Maria, Alonso Montero, ni neu… Oso preziatua izan zen hemen, askok irakurri zuten haren lana, edizio elebidunetan. Hor bada gauza bitxi bat: euskal idazleetan bat eta bi baino gehiago dira galegoz dakitenak; galegoz irakurtzen dute, eta hitz ere egiten dute. Arestik berak ere ondo irakurtzen zuen galegoz! Galegoak euskaraz hitz egitea baino errazago, hala ere! Kasu bakarra ezagutzen dut nik: Isaac Xubin, euskera-galegoa hiztegiaren egilea.

Komunikazio tresna omen da hizkuntza…

Baina ez, soilik, komunikazio tresna. Mundua ikusteko manera ere bada! Komunikazio kodea da hizkuntza, jakina, baina morsea baino gehiago da, identitate zeinurik behinena da hizkuntza, Galizian eta leku guztietan. Alemanian, kasurako. Zer da, bada, Alemania, aleman hizkuntza baino?! Alemania Goethe da, eta Marx —jendeak ahanzteko joera badu ere—, eta Holderlin…

Zertan da galegoa Euskal Herrian diren galiziarren artean?

Han jaiotako galiziarrek galegoz hitz egiten dute, dudarik gabe. Lekeition, Trintxerpen… galegoz hitz egiten dute oraindik, baina, horrekin batera, euskaldun-euskaldun sentitzen dira; galiziar jatorriari uko egin gabe. Gaztetan, Gran Solera joaten ziren barkuetako patroiak Trintxerpe eta Pasaiakoak ziren, euskaldunak; marinelak, aldiz, galegoak nahiz euskaldunak ziren. Bazen aristokrazia halako bat, beraz. Dakidanez, gerra garaian, CNTkoak ziren marinel haiek denak. Primo de Riveraren garaian, adibidez, oso borrokalari izan ziren. Gero, gerra etorri zenean, galegoak organizatu eta batailoi bat ere osatu zuten Euskadiko armadaren barruan. Batallón Celta zuen izena, eta anarko-sindikalista galegoz osatua zen erabat. Komandanteak Fernandez zuen izena, baina inork ez daki hartaz. Gehienbat, Trintxerpekoak ziren… Oso episodio interesgarria iruditzen zait, aztertu zain irauten duena. Donostian izan nintzen batean, artxibategian, garai hartako marinel haien nomina bat erakutsi zidaten: orduan ere euskaldunek gehiago kobratzen zuten galegoek baino!

Hitzaurrea egin zenion Jose Maria Esparzaren 100 razones para no ser español (Espainola ez izateko 100 arrazoi) liburuari. Galegoa zaitugu, ez espainola…

Bi hitzaurre ere egin nizkion Esparzari! Lehenengo, bat bidali nion: «Arao eta birao, luzeegi jo duk, ez diat hori publikatzerik!», esan zidan. Hortaz, beste bat idatzi behar izan nion, laburragoa… Ari naizela, ari naizela, hitzaurre luzea ez dut oraindik inon argitaratu, eta publikatu egin beharko nukeela iruditzen zait, artikulu gisa, besterik ez bada ere, nire tesi bat azaltzen baitut bertan, zeina baita espainolek gu galegook gutxietsi egiten gaituztela, katalanei gorroto dietela, eta euskaldunei, berriz, izua dizuetela, eta traidoretzat zauzkatela.

Zure tesia, hori…

Hara, umetan irakurtzen nituen liburuetan euskaldunak espainolak baino espainolagoak ziren, superespainolak! Euskaldunen hizkuntza, penintsulako hizkuntza guztien ama zen. Eta Menendez Pidalek berak ere zer zioen, bada, gaztelania hizkuntza erromanikoa izanagatik ere, euskaldunek hitz egin zutena zela… Euskaldunak sanoak dira, euskaldunak katolikoak dira, eta gerra gorriekin batera eginagatik ere, Jesusen Bihotzaren domina eta eskapularioa kolkotik zintzilik zituztela egin zuten tiro. Orain, aldiz, euskaldunak Espainiaren ideiaren kontrakoak izatea, are txarrago, emigranteen kontrakoak ez izatea, ezkerrekoak eta Batasunaren mundukoak izatea, ezin eraman dute, bere onetik ateratzen ditu espainolak, pekoz gora iraultzen ditu haien eskemak. Ondorioz, gorrotoa diote euskaldunari, espainol zintzo eta on ez izateagatik, superespainol ez izateagatik.

Nola jakin zenuen zuk euskara bazena?

Mutil koxkorra nintzela, liburu bat irakurriz jakin nuen euskara bazela, euskara euskaldunon hizkuntza zela. Irakurgai liburu bat zen, faxista. Jimenez Caballero zela egilea esango nuke. Bertan zioenez, euskaldunen hizkuntza euskara zen, Espainiako hizkuntzarik zaharrena. Liburuak ere bide aski berezia egin zuen nire eskuetara heltzeko, ez baitzidaten eskolan eman ez agindu, ezpada nire amak. Ama lehen hezkuntzako ikuskatzailea nuen, eta hainbat liburu oparitzen zizkioten. Hark, hartu eta etxera eramaten zituen denak, eta nik ere denak irakurtzen nituen, modu indiskriminatuan. Bada, liburu hartan, pasarte batean, honela zioen, gutxi gorabehera: «Galego baldres batek eta katalan maltzur batek separatista egin nahi izan zuten aitaitatxo euskalduna. Aitaitatxo euskalduna hain da izatez garbia, ezen usteldu egin baitzuten!». Euskaldunari ez zaio barkatzen. Gainera, borroka armatua erantsi diote horri. Baina ez da ETAren kontua bakarrik. ETAren kontrako sentimendua Graporen kontrakoa baino askoz handiagoa da. Grapokoak, eroak zirela besterik ez dute esango; kitto. ETAkoak, ez, ETAkoak zitalak, asasinoak eta traidoreak direla esango dute. Eta ETAk hiltzeari utzi zionean ere, orduan eta txarragoak euskaldunak! «Legeztatu egin dituzte! Ez dute inor hiltzen, baina are eta putasemeago dira orain». Horixe esaten dute…

Nola ernatu zen zuregan galego kontzientzia?

Ez dakit, bada. Beharbada, inguruan galegoz idatzitako liburuak izateko fortuna izan nuen. Gogoan dut, behin, paseoan atera ninduela aitaitak, umetan. Gaztelaniaz mintzo ginen gu! Eskola batera iritsi ginen, Curros Enriquez zuen izena, XIX. mendeko gure poeta bat… Harrigarria da, Francok ez baitzuen Curros Enriquezen izena ezabatu, Curros Enriquez errepublikarra eta antiklerikala izanagatik ere! Tira, busto bat ere bazen Curros Enriquezena, eta aitaitari galdetu nion nor zen eskultura hartakoa, irakurtzen ikasten hasia bainintzen ordurako eta, badakizu, letrero guztiak irakurtzeko joera izaten baita aro horretan. Eta han hasi zitzaidan aitaita erantzuten, Curros Enriquez poeta galego handi bat izana zela, galegoz idatzi zuena, «Galegoa idatzi egiten baita, ortografia jakin bat du… Hizkuntza bat da galegoa!». Harrezkero, galegoa bazela entenditu nuen. Eta galegoz idatzitako liburuak bazirela ikusi nuen, eta irakurri nituen.

Zer da lehenengo, kontzientzia linguistikoa, ala politikoa? Edo batera datoz biak?...

Lehenengo, komunitate linguistiko bateko kide izatearen kontzientzia dator, eta hizkuntza minorizazio egoeran dagoelako kontzientzia. Ez nuen asko pentsatu beharrik izan, sentitu egin nuen galegoaren egoera gutxitua! Gero, horrek soluzio politikoa besterik ez zuela konturatu nintzen, Galiziak gobernu propioa behar duela, estatu propioa. Izan ere, hizkuntza bat salbatzeko bidea politikatik dator, ez dago besterik. Politika egin behar da, eta boterea eskuratu.

Gazterik hasi zinen zu politikan, Union do Pobo Galego UPG alderdi politikoa ere sorturik...

1960 inguruan, 50eko hamarkadaren amaieran, gazteria ez zegoen pozik ez ados hemengo mugimendu galegoarekin. Ramon Piñeiroren galegismo ofizialarekin, esan beharko nuke. Frankismo garaian Piñeiroren taldeak hautsi egin zuen Buenos Airesen kokatu zen atzerriko gobernu Consello de Galiciarekin. Castelaorekin eta gainerakoekin hautsi, gero!, eta Galaxia argitaletxea ireki hemen. Zioten, sentimendu galegoa lantzeko bide bakarra letrak direla letrak, hau da, literatura, izan poesia, narrazioa, saiakera… Mugimendu kulturalista, bistan da. Gazteok ez geunden konforme kulturalismo horrekin, eta, gainera, ez genuen onartzen galegismo ofizial horrek gure nazioaren ideia ezabatzea, Galizia nazioa izatea ukatzea. Horretaz hitz egitea ez zuela merezi esaten zuten, Historiak erakutsia zuela gai hori gaindituta zegoela. Gure begiek, aldiz, besterik ikusten zuten: Aljeriako askapen mugimendua eta iraultza, Aljeriako Nazioa Askatzeko Frontea FLNA. Horrela, 60ko hamarkadan, alderdi berria sortu behar zela esaten hasi ginen. Eta, garai bertsuan, euskaldunak ere horretan zebiltzala ikusi genuen. Gure lagun Txillardegi gizajoa bezala, ETA sortzen hasi baitzen. ETA ez zen piñeirismoaren eta kulturalismoaren kontra altxatu, kanpoko gobernuaren kontra, PNVren kontra baizik! Gu, aldiz, erbesteko gobernuarekin harremanetan jartzen saiatu ginen. Castelao hila zen ordurako… Eta Union de Pobo Galego sortu genuen. Alderdi horixe sortzea izan zen nire militantziaren hasiera 60ko hamarkadaren hasiera hartan, 1961, 64 inguruan.

Elkarrizketa eske deitu zintudalarik, zuk, aski zuzen, «Zertaz?», galdetu zenidan. Nik, berriz, literaturaz eta, oro har, zure ibilbideaz jardun nahi nuela erantzun nizun. «Eta politikaz ez?», zuk…

Kar, kar, kar…

Zertaz ari zara, politikaz ari zarenean?

Boterea aplikatzeko moduaz, dudarik gabe. Egiatan aplikatzen den moduaz, dena delako lekuan. Horrekin batera, botere hori hankaz goratzeko ahaleginaz. Horixe da politika, nire ustez. Aizu, eginkizun dugu politikari buruzko elkarrizketa hori!..]]>