<![CDATA[Miel A. Elustondo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 23 Sep 2019 17:34:02 +0200 hourly 1 <![CDATA[Miel A. Elustondo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Hogeita hamasei urte egon nintzen takoa egiten, obedientziaz»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/038/001/2019-09-01/hogeita_hamasei_urte_egon_nintzen_takoa_egiten_obedientziaz.htm Sun, 01 Sep 2019 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/038/001/2019-09-01/hogeita_hamasei_urte_egon_nintzen_takoa_egiten_obedientziaz.htm
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Izen ponposoa du: «Arantzazuko Andre Mariaren Egutegia». Haatik, «takoa» esaten diote, eta ez da bart arratseko asmakaria...

Aita Garate azkoitiarra egiten hasi zen egutegi hori, 1947an! Bateko eta besteko fraide ikasleei zerbait idazteko eskatzen zien. Erriberriko gure eskolan ari zirenei, esate baterako. Haiei testuak eskatu, eta bere moduko testuak bidaltzen zizkioten; ahal zutena. Arantzazun bertan, berriz, baziren Teologia ikasten ari zirenak, fundamentu handiagoa zutenak, eta haiekin hasi zen. Nik aita Garateren bidea eta haren ondorengoena segitu nuen.

Arantzazuko organista zinen garaian hasi zinen egutegia ere egiten.

1977an sartu nintzen takoa egiten. Ordurako, Arantzazuko organista nintzen, eskolak ere ematen nituen, eta, gainera, takoa egiten hasi nintzen. 2017koa izan zen nire azken tako ofiziala, baina esan zenezake 2018koa ere gehiena neuk egin nuela. Aita Garate hark bezala egiten nuen nik, batzuei eta besteei testuak eskatu. Kolaborazioak ziren, alegia. Bat bazegoen oso ona testuak bidaltzen. Ezeiza, Beizamakoa. Orri mordoa idazten zizkidan, 70 orri ere bai!, baina taxu onez beteak! Bai gaiak eta bai hizkuntza, bikain lantzen zituen. Gustu ematen zuen haren lanak jasotzea. Gizajoa, gazterik hil zen! Baziren beste batzuk Ezeiza hura bezain finak ez zirenak. Batzuek zazpi orri bidaltzen zituzten, edo bederatzi, gauza handia balitz bezala, eta ez zen gutxi, baina asko falta izaten zen 365 egun osatzeko, eta falta zen gainerakoa neuk bete behar izaten nuen, orritxoaren atzeko aldea, eta aurrekoa! Eta ematen du aurreko aldea dela errazena, baina huraxe da konplikatuena! Hilabeteak ematen nituen egun bakoitzari zegokion orritxoaren aurreko aldea egiten: eguzkia ateratzea eta ezkutatzea, ilargiaren zikloak... Horixe kostatzen zitzaidan dena... Esaerak ere jarri behar izaten ziren, eta handik eta hemendik biltzen nituen, ahal zirenak eta ez zirenak, eta asmatutakoak ere ez nituen gutxi jarri! Kar, kar... Esaera zaharrak-eta! Orritxoak egin, ordenatu... Ordenatzea ordenagailuari aginduta egiten nuen. Hainbestean asmatzen zuen bakoitza bere lekuan jartzen!

Nondik ateratzen zenuen eguzkia ateratzeko eta ezkutatzeko informazioa?

Espainiako Sustapen Ministeriora jotzen nuen informazio bila. Haraxe idazten nuen, ondoko urteko eguzkiaren sarrera-irteerak noiz izango ziren jakiteko. Informazio hori jaso eta hasten nintzen lanean, banaka-banaka, egutegi zaharra alde batean, berria beste batean nuela. Hilabetez hilabete, egunez egun. Huraxe izaten zen lanik handienetakoa: batean, hautatu; ondoren, kopiatu; bestean, itsatsi... Banaka-banaka! Hura lana! 365 egun! Eskatu nuen laguntza hemen bertako fraideen komunitatean, baina nork bere eginkizunak zituela esaten zidaten. Gero, makaltzen hasi nintzen, eta ezin nuen eginkizun hartan segi, eta guardiana-ri [zaindaria] esan nion, eta hark bikarioari, baina ezer ez.

Arantzazun bertan, komentuan esan nahi dut, ez al zenuen laguntzailerik?

Esate baterako, [Luis] Villasante ez zen inoiz izan egutegiaren maitale. Eta Euskal Telebista ikusteko ere ez! Hark Bizkaiko egunkari nagusia behar izaten zuen. Hori ibiltzen zuen, eta, han, gehiena, Don Celes! Eta, esaterako, bazen anaia bat, tira komiko hura erakutsi eta Villasanteri galdetzen ziona: «Nola interpretatzen duzu hau?», eta Villasantek interpretazioa adierazten zion, eta orduan besteak: «Ez, ez, ez!». Eta batak baietz eta besteak ezetz, biak gogor, eta gu gainerako guztiok barrez! Villasantek hainbeste idatzi zuenez, pentsatu nuen hari egutegirako zerbait eskatzea, eta behin edo behin eskatu ere egin nion, baina inoiz ez zidan baiezkorik esan. Behin, telefonoz deitu nion bere gelara: «Zera bat proposatu behar dizut». «Zer proposatu behar didazu, bada?», berak. «Egutegirako testuren bat edo beste idaztea...». Eta tak!, eskegi zuen telefonoa! Hortxe moztu zen gure konbertsazio hura! Gure artean baziren beste batzuk ere idazten zutenak. Dionisio Arrutik, esate baterako, zerbait idatzi zuen egutegirako... Bitoriano Gandiagak, diozu? Hark bere poemak ibiltzen zituen, goiko gauzak... Aita Lasak, berriz, egutegiari laguntzeko borondatea izan zuen beti. Hala ere, gehiena, lan handiena, niretzat uzten zuten denek, eta niretzat gelditzen zen.

1996an Gipuzkoako diputazioaren saria jaso zuen egutegiak.

Saria ere jaso genuen, bai. Abadia saria, milioi batekoa! Iñaki Beristain gidari nuela joan ginen Gipuzkoako diputaziora. Ez dakit inoiz joan zinen autoan Iñaki Beristainekin. Karrerista ematen zuen! Diii eta diiii... abantadan. Donostiara dena zorabiatuta ailegatu nintzen, ondoezak. Hala ere, hainbestean jarri nintzen eta joan nintzen, besteekin batera, diputaziora. Sartu eta argazki handi-handi bat jarrita zeukaten han, Facebook-en ageri dena. Ez dakit zuk Facebook ibiltzen duzun, baina huraxe. Saria eman ziguten, behintzat. Zaindaria genuen garai hartan Telesforo Zuriarrain, eta besteak beste, esan zuen: «...baina hemen dugu Zurutuza, takoaren arduraduna, lan asko egin duena, eta espero dugu hemendik atzera ere gogor segituko duela egutegia egiten». Eta nik baietz, jakina, segituko nuela beste urte askoan. Zer esan behar nuen, bada? Gero, hantxe etorri zitzaidan jendea zorionak ematera. Akordatzen naiz besteak beste [Jose Luis] Korta etorri zitzaidala, Orioko arraunlaria. «Eskerrik asko zure lanagatik, ez ezazu behin ere utzi, ez utzi!», esan zidan Kortak. Ondoren, mokadua eman zuten baina ni ez nintzen gelditu, ze artean erdizorabiatuta nengoen, Iñaki Beristainekin autoan Arantzazutik Donostiara joan eta gero.

Zer dela-eta ekin zion Aita Garate hark, eta Arantzazuko frantziskotar komunitateak, Ama Birjinaren egutegia ateratzeari?

Gerrakoan, Arantzazu bakearen argia bezala izan zen. Asko sufritu zuen hemen jendeak. Gure aita bera, hiru urte egon zen kartzelan. Epaitu zuten, eta 30 urteko kartzela zigorra agindu zioten, «gerran modu aktiboan parte hartzeagatik eta ezkerreko ideiak izateagatik». Gerrak gogor makilatu zuen jendea, kartzela, atxilotzeak. Bake giroa sortzeko, berriz, Arantzazuko Ama Birjinaren Egutegia egitea pentsatu zuten hemengo fraideek. Sufritzen ari zen jendea laguntzea zen asmoa, bakea ematea. Izan ere, gerra ez zen bakarrik gerrako garaia izan, gerra garaia eta ondokoa baizik! Bakea zabaldu nahi zuen egutegiak, eta, horrekin batera, euskara bultzatu. Badakigu Francok euskarari zenbat «lagundu» zion! Francostain zen hura...]]>
<![CDATA[«'Nire liburu beltz iluna' erraten diot Bereterretxeren komikiari»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2019-08-25/nire_liburu_beltz_iluna_erraten_diot_bereterretxeren_komikiari.htm Sun, 25 Aug 2019 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2019-08-25/nire_liburu_beltz_iluna_erraten_diot_bereterretxeren_komikiari.htm
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Haltzak ez dü bihotzik

Ez gaztanberak hezürrik.

Ez nian uste erraiten ziela

aitunen semen gezürrik.

Mikel Laboa Katedrak enkargua egin zidan orain dela urte batzuk. Erakusketa baten asmoa zuten eta bideoak nahi zituzten zenbait kanta zaharren inguruan: Bereterretxe, Urtsua eta beste batzuk. Nire enkarguaren kasuan, animazioa egin behar nuen Mikel Laboak egina zuen Bereterretxeren bertsioa oinarri harturik. Arras kantu berezia da Bereterretxe, politta, aspaldikoa. XV. mendekoa, Erdi Aroko afera bat kontatzen du. Hartu nuelarik enkargua, ez nuen ezetz erraten ahal, halako lan ederra! Bertzalde, pentsatzen dut nahiko inuxenteki hartu nuela lana! Jakiterat zer saltsatan sartzen nintzen, igual ez nuen hartuko! Kar, kar... Baina eskerrak hartu nuen, arras kanta politta baita Bereterretxe!

Andozeko ibarra,

Ala zer ibar lüzia!

Hiruretan ebaki zaitan

armarik gabe bihotza.

Ezagutzen nituen betiko bizpahiru bertsoak eta melodia. Haltzak ez dü bihotzik / ez gaztanberak hezürrik / Ez nian uste erraiten ziela / aitunen semek gezürrik... Andozeko ibarra... Mikel Laboaren bertsioa betiere. Ez nekien, hala ere, zer istorio kontatzen zuen kantak. Orduan, lehenbiziko lana horixe izan nuen, bertsoek erraten zutenaz jabetzea. Dokumentatu nintzen, beraz, eta erabaki nuen bertsoek erraten zutena literalki marraztea, zeren eta interpretazio aunitz egiten ahal dira, eta eginak dituzte ikertzaileek! Eta horretan hasi nintzelarik, maitemindu nintzen istorioarekin! Erotu! Bertso bakoitza aizkorakada bat da!

Bereterretxek oheti

Neskatuari eztiki:

«Abil, eta so egin ezan

gizonik denentz ageri».

Lehenbiziko lana bertsoak biltzea izan zen. Mikel Laboaren kantak dakartzanak, batetik, baina baita han ez daudenak ere. Txomin Peillenek idatzi du Bereterretxe-z, Piarres Larzabalek antzerki-lana egin zuen, Etxahun Irurik pastorala, Pier Paul Berzaitzek ere pastorala... Aunitzek idatzi du kanta horren gainean. Osaba nuen [Piarres] Xarriton, eta harekin solasean ere hobekiago entenditu nuen kantore hau. Kontatzen dena drama bat da, drama unibertsala. Istorioa motxa da, narrazio laburra, bi lerrotan erraten ahal da: etxerat etortzen dira, semea bortxaz eramaten dute, eta ama Marisantzek pasatzen du gau osoa semearen bila basoan barrena.

Neskatuak ber'hala

Ikhusi zian bezala

Hirur dozena bazabiltzala

bortha batetik bestila.

Eta harrigarria da, zeren eta bertsoetan agertzen diren lekuak oraino existitzen dira: Maule, Ezpeldoi, Lakarri-Buztanobi... Leku horiek denak hor dira. Ni, erratekoz, Ezpeldoira joan nintzen, eta hantxe dago hilarria. Eta kantuak kontatzen duena harriak kontatzen du! Erran nahi dut, hilarrian ageri direla arkua eta geziak, eta nik hortik interpretatzen dut Bereterretxe bera arkularia zela, edo, bertzenaz, geziz akabatu zutela.

Marisantzen lasterra

Jaun Kuntiaren bortala!

«Ai, ei, eta, jauna, nun düzie

ene seme galanta?»

Kanta irakurri eta guztiz enpatizatu nuen Marisantzekin, amarekin. Ni Marisantz nintzen! Joaten nintzen zakurrekin mendira —Baztanen bizi naiz—, eta hantxe pasatzen dituzu zuhaitzak, eta errekatxoa, eta... Ez duzu Internet kontsultatu beharrik Marisantzek bizi duena ikusteko. Barneraino sartu zitzaidan, barne-barneraino. Halakoetan, nire senarrak erraten du gogoa bertze nonbait dudala... Tartean, bertze gauza bat gertatu zitzaidan, markatu ninduena aunitz. Eta oraino tematuago geratu nintzen kantuarekin. Komikia egiten ari nintzela, Altsasuko gazteen afera gertatu zen. Istorioa errepikatzen da: etxera etortzen dira, preso hartzen dituzte, ama —denok ezagutzen dugun ama hori, telebistan agertzen den hori—, hasten da semearen bila... Eta nik, hor, Marisantz ikusten nuen. Eta gaua. Eta Altsasuko gazteen afera. Hiru urte egin behar ditu... Gai unibertsala da Bereterretxe, eta Altsasu, eta kunetak...

«Hik bahiena semerik

Bereterretxez besterik?

Ezpeldoi altian dün hilik;

habil, eraikan bizirik…»

Erakusketarako animazioa nuen, eta Youtuben dago ikusgai [https://www.youtube.com/watch?v=o5z46vng_YQ] Ikusten duena konturatuko da paper moztuak direla hor, pixka bat mugitzen direnak. Lehen-lehen paperezko antzerkia eta animazioa egiten zen modura, gauzak mugiarazi ditut modu dorpe-dorpe-dorpean. Kartoi-harria hautatu nuen irudien egiteko, falletako kartoia, dagoenik merkeena, erreziklatua, inoren lanari testura ematen diona. Ordenagailua baliatuz, kartoi horren testurak neguko giro hori, tristura hori, herstura hori sortzen laguntzen du aunitz, paper xinpleetan egindako lanari bolumena jarri dio ordenagailuak.

Ezpeldoiko jentiak,

Ala sendimentü gabiak!

Hila hain hüllan üken eta

deüsere ez zakienak!

Ordenagailuaz ari, ibiltzen dut, gustatzen zait, baina ordenagailua ibili aitzinetik marrazkiak eskuz eginak ditut. Sekulako erreminta da ordenagailua, gaitzeko lanak egiten ahal dira. Papera ukitzearekin sentitzen dena niri oraino ez dit ordenagailuak ematen. Bi sentipen aski diferenteak dira paperean ikusten ahal dena eta ordenagailuan ibilki sortzen den atmosfera. Bertze erreminta bat gehiago da ordenagailua. Hotza dela erraten dute batzuek, baina maneiatzen jakin behar da. Bada jendea aski gauza... ez hotzak eginak dituena. «Hau eskuz egina!» diozu, baina ez, ez dago eskuz egina! Horrela badira pilaka liburu. Ematen du umeak egin dituela argizariarekin, baina ez, ordenagailuz egina du norbaitek.

Ezpeldoiko alaba

Margarita deitzen da:

Bereterretxen odoletik

ahürka biltzen ari da.

Bereterretxe animazioa egin nuen, baina ordu arte sekula ez nuen animaziorik egina! Kar, kar... Ondotik ohartu nintzen kanta luzea dela, zortzi minutu, eta animazioa, berriz, kasik laburpen bat da. Kristoren lana! Animazioa egin ondoan, komikia egitera animatu nintzen, Bereterretxeren kanthoria, eta, beranduxeago, Denon artean argitaletxeak argitaratu zuen. «Nire liburu beltz iluna» erraten diot komiki horri. Beltza, xuria eta gorria, istorio honek ez zidan bertze kolorerik eskatzen. Horrelaxe atera zitzaidan barnetik, erraietatik... Komikiari sarrera egin zion Juan Kruz Igerabidek, eta haren azalpenen bidez hobekiago entenditzen da istorioa.

Ezpeldoiko bukata,

Ala bukata ederra!

Bereterretxen atorretarik

hirur dozena ümen da.

Eta, horrela, lanak bata bertzearen ondotik eginez, neure bidea egiten ari naiz mantso-mantso, ito gabe. Ilustratzaileon lana prekarioa da, nik ez dut lan hauetatik dirurik ateratzea helburu. Gauza bat da sorkuntza, bestea da merkatua. Proiektuak hartzekotan, izanen dira nire gustuko lanak, aberasgarri izanen zaizkidanak. Gozatu, bederen. Bost axola gero! Azken proiektua, erakusketa hauxe dut, Alkizako Ur mara museoan egin dudana. Deia jaso nuen nire lanak erakusteko, eta nik: «Eta zer erakusten ahal dut?», eta Ur marakoek: «Ekartzen ahal duzu Bereterretxeren animazioa?». Eta ni ados, baina animazioarekin batera ekarriko nuela harako egindako marrazki eta ebakinak. Gordeak nituen karpeta batean. Nire asmoa zen lauzpabost koadro osatzea, baina, azkenean, animaziorako egindako narrazioa egin dut berriz erakusketan, hau da, istorioa kontatu, tira grafiko baten moduan, paper berberak erabiliz. Honenbestez, uste dut fini dudala nik Bereterretxe. Larrazkenean EHUren Donostiako liburutegian erakutsiko dut, eta, Gonzalo Etxebarriak lagundurik, Ezpeldoin ere erakutsi nahiko nuke...]]>
<![CDATA[«Laurogeita zortzi urte, aitaita, baina gerrako umea naiz!»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2019-08-18/laurogeita_zortzi_urte_aitaita_baina_gerrako_umea_naiz.htm Sun, 18 Aug 2019 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2019-08-18/laurogeita_zortzi_urte_aitaita_baina_gerrako_umea_naiz.htm
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Gerrako haurrak, laurogeita zortzi urte gainean...

1930eko abuztuaren 28an jaio nintzen, Durangon. Bonbardaketatik aurrera akordatzen naiz apur bat. Arinago zer izan zen, gutxi. Intxaurrondo kalean bizi ginen, Zubi-punta kale-baserrian. Hamar ginen etxean. Behi bi-edo bageneuzkan, eta astoa ere bai. Ama goizean goiz jaiki eta jezten zituen behiak. Amak behar asko egin zuen. Bederatzi ume eduki zituen. Bat hil egin zen baina. Zazpi anaia izan ginen segiduan eta, azkena, neska. Seigarrena izan nintzen ni.

Bonbardaketa aipatu diguzu, Durangokoa...

1937an izan zen hemen bonbardaketa, eta zarataz akordatzen naiz. Ikusi, ezer ere ez genuen ikusi. Rom-rom-rom... «Oraintxe dator aitaita!», esaten zuten erdaraz. Abioia datorrela gura zuen esan. Entzuten genuen zelan etortzen ziren abioiak, zelan apurtzen zuten dena. Baina ez ginen herrira jaisten. Gure baserrian ez zen bonbarik izan. Gero, nik ez dakit zelan, Bilbora joan ginen, Erribera kalera. Gurasoen ezagunak-edo bizi ziren han. Hilabete bat-edo egon ginen han, ezer egin barik. Bost anaia egon ginen han, nagusia aitarekin zegoen-eta, aitari laguntzen. Santander [Espainia] aldera-edo ez dakit nora joan ziren. Ama, berriz, Bartzelonara, eta handik Frantziara joan zela badakit. Hortxe ibili zen bueltaka! Ahal zen lekura joan ziren. Ez zen kapritxoa izan. Gerra! Bonbak-eta!

Habana itsasontziko haurretako bat izan zinen.

Bai. Maiatza zen. Euskal gobernuak agindu zuen, eta gurasoek umeon izenak eman zituzten, gu gerratik eskapatzeko. Santurtzin sartu ginen Habana-n. Akordatzen naiz. Ez dakit zenbat ume ginen, hiru mila edo. Nik han dena umea ikusi nuen, ez abaderik, ez andrerik, dena zen umea! Horraino akordatzen naiz. Santurtzitik Capbretonera [Landak, Okzitania] joan ginen. Hondartzan lehorreratu ginen. Harea zen hura, eta pinu asko zegoen. Gero, trenean sartu, eta Belgikara! Bost anaiok beti batera gu. Ez ginen apartatu momentu bat ere. Anaia bigarrena genuen buru: Jose. Kasua izan zen Jose... Belgikan, lehenengo Bruselara iritsi ginen, eta hantxe egin zuten partizioa: honenbeste, hona; horrenbeste hara...

Zuek bost anaiok batera segitu zenuten, ala banatu egin zintuzteten?

Banatu? Ez, pentsatu ere ez! Gu bost anaiok beti batera! Duffelera [Flandria] eraman gintuzten. Badauzkat erretratu bi ere hangoak. Batean, dantzari jantzian gaude. Ikurrina daukana naiz ni, eta inguruan dauzkat anaiak; bestean, Duffeleko kalean gaude, paseoan, eta bertoko jendea guri begira. Nobedadea ginen! Duffelen, komentu batean batu gintuzten. Umezurztegia zen. Hogeita bost, hogeita hamar ume egon ginen han. Halakoren bat. Mañariko Amantegi familiakoak ere han egon ziren: Kepa, Adrian, Gabriel eta neska, Garbiñe. Amantegi eta Urien ginen nagusi. Lagunak egin genituen hango umeen artean, baina haiekin batu barik.

Zuk 6 urte zenituela eraman zintuzten Duffelera. Laurogei urte baino gehiago joan dira...

Ondo pasatu nuela badakit. Gurasoen falta handia geneukan, baina hantxe egon behar! Urte bi eta erdi egon ginen Duffelen. Eta hango andre batek semetzat hartu gura izan ninduen, adopzioan hartu. 6 urte neuzkan, eta Jose anaiak ezetz esan zuen. Detaile gogorrak dira... Seguru nago Josek ezer esan izan ez balu, andre harekin joango nintzela. Jatorra zen nirekin. Etortzen zen, eta berarekin eramaten ninduen paseoan. Seme txiki moduan! Ez dakit zelan, baina ume asko han geratu ziren. Gure kuadrillakoak ez, hogeita bost haiek batuta egon ginen beti. Batera eta bestera joaten ginen dantzan. Gustatzen zitzaidan. Gainera, neuk eroaten nuen ikurrina, harro! Eta ezpata-dantza egiten zenean, neu altxatzen ninduten! Zer edo zer akordatzen naiz bai. Kantatu ere egiten genuen, Gernikako arbola-eta! Meza ere, egunero izaten zen. Buruz ikasi nuen meza! Ondoan egon zen eliza. Horrela bizi ginen. Orain dela laurogeita bi urte! Eta akordatzen naiz zelan etortzen zen esnezalea, txakurrak tiratutako karrotxoan!… Eta urte bi eta erdi eta gero, bueltan etorri ginen, han ere gerra egon zen eta! Frantzia eta Alemania gerran lotu ziren, eta honaxe gu.

Itzuleraz oroitzen zara?

Askorik ez. Ez dakit zelan izan zen, baina pentsatzen dut hemengo gerra amaituta, lehenengo nire anaia nagusi biak etorri zirela. Gero, han gerra sartu zenean, besteok etorri ginen. Gerra batetik bestera ibili ginen. Hemengo gerra amaitu zenean, bestea hasi zen han! Alemanak! Eta etorri ginen, eta Zubi-puntan batu ginen denok berriz. Bizi egin behar, eta bizi ginen. Artean asko apurtuta egon zen Durango... 1939an amaitu zen hemengo gerra, eta 1941ean-edo hasi ginen eskolara. «La uni» esaten zioten... «la única que había» (Zegoen eskola bakarra). Cara al Sol eta horiek denak etorri ziren gero. Derrigorra zen. Bandera espainola ez zen altxatzen. Hori bekatua da! Kar, kar...

Bandera espainola altxatzea bekatu... Abertzalea behar horretarako!

Bai! Akordatzen naiz gure anaia Josek egun batean kolore txuri-gorri-berdeak atera zituela jertsean. Ia-ia fusilatu zuten! Gaitza izan zen hemengoa. Eta gosea! Jatekorik ere ez zen egon! Algarroboa-eta jaten genuen, zaldiak eta astoak jaten zutena. Eta titoak, garbantzu modukoak. Edozer jaten genuen. Bizimodu eskasa egon zen hemen. Aita igeltsero hasi zen beharrean, eta seme nagusia ere aitarekin hasi zen behargin. Eta etxean, zortzi jateko! Eskerrak lurrari! Patatak eduki genituen, eta babak, eta garia, eta artoa, eta morokila! Bestela, jatekorik ez! Hilko ginen! Mahai biribil bat geneukan, ontzi handi bat jarri erdian, eta bertotik jaten genuen denok. Eta esnea ere egon zen etxean, behi bi eduki genituen-eta. Ahal zen moduan bizi ginen, beti babak eta morokila jaten! Gerra ostea izan zen. Belgikatik etorri eta hemengo gosea! Gure osabak zaldia eduki zuen, eta hark jateko algarroboak guk hartu eta gorde ere egin genuen, geuk jateko. Jatekorik ez zen egon! Gogorra izan zen.

Zer bizimodu egin zenuen harrezkero?

Behar egin behar! 1943an peoi hasi nintzen aitarekin, igeltsero. 13 urte neuzkan. Harria eta hormigoia eta masa-eta... huraxe nire beharra! Bizikleta konpontzen ere laguntzen jardun nuen domeketan-eta, Zipriano eta Julian Agirrezabalen alkilerrean. Iurretako ziklistak izan ziren biak. Gero, soldadu joan nintzen. Hantxe atera nuen gida-baimena. Bueltan, kamioi bat hartu eta Madrilera bueltaka hasi nintzen, Werman tutu enpresan. Hamabi ordu egiten nituen kaminoan. Gero, taxilari behar egin nuen hamabi urtean, eta horren ostean mekanika tailerra hartu nuen, San Miguel autoen garajea, Iurretan. Eta hortxe egin nituen 35 urte. Beharrean beti!

2013an, atzera Duffelen izan zinen.

Askotan izan naiz ni Belgikan, anaia han bizi izan zen-eta, Duffelen ondoan, Malinasen [Mechelen, Flandria], La Motte garagardo fabrikan egin zuen behar.

Esan gura dut, duela sei urte ere han izan zinela, 82 urte zenituela joanda...

Alabaren kapritxoa izan zen... Baina nirea ere bai. Nire ilusioa! 80 urte atzera egin eta zein lekutan egon ginen ikusi gura nuen. Ikusi, eta sentitu. Segituan etorri zitzaizkidan errekuerdoak. Ikusi nuen komentu hura, umezurztegia… Museo batera eroan gintuzten, nire historia kontatu, eta begiratzen ibili ziren. Erretratu zahar bi atera zituzten denbora hartakoak, eta haietan bietan egon nintzen ni! Kopiak eskatu eta bidali zizkiguten... Emozio itzela sentitu nuen Duffelera berriz joan nintzenean. Denbora hartan gure ondoan gehien egon zen mojak Stanislas eduki zuen izena, baina hilda egon zen gu orain hurrena joan ginenean. Eta beste moja bat ere, Stanislasen lagun handia, Norberta, hilda egon zen hura ere! Stanislas eta Norberta hilda… eta gure etxean ere, neu naiz azkena. Hamarretik, ni bakarrik geratzen naiz. Joan dira denak…

Gerrako umea, Agustin Urien Arano...

88 urte dauzkat, aitaita, baina gerrako umea naiz! Akordatzen naiz bazirela ume gehiago Bilbo, Sestao edo Portugaletekoak [Bizkaia]. Bermeoko Eusebio Bereziartua, Mañariko Amantegi anaiak, Zarauzko [Gipuzkoa] Elizondo anaiak… Lehen, inoiz batzar bat egiten genuen. Gasteizen ere egin zen bat. Gobernuak deitu zigun eta Ajuria Enean batu ginen orduko denborako gerrako ume asko. Guardasola erregalatu zidaten. Etxean daukat gordeta! Elorriokoa [Bizkaia] izan zen presidentea orduan...

Labur esateko, hamar izan ginen etxean. Munduan bueltaka ibili ginen, eta, gero, berriz Durangon batu ginen familia dena, Zubi-puntan. Meritua da hori! Gutxi gorabehera, horixe da nire historia.]]>
<![CDATA[«Sari askok baino gehiago balio du besarkada bero batek!»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/032/001/2019-08-11/sari_askok_baino_gehiago_balio_du_besarkada_bero_batek.htm Sun, 11 Aug 2019 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/032/001/2019-08-11/sari_askok_baino_gehiago_balio_du_besarkada_bero_batek.htm egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

2015eko abenduan Rene Cassin saria jasotzen izan zinen Gasteizen, Lehendakaritzan. Bi urte ez zenituen aita fusilatu zizuetenean...

Hogeita bat hilabete nituen. Zortzi urterekin egin nuen komunioa, eta, ordurako, galdetua nuen aitaz, baina gogoratzen naiz komunio egunean ume guztiak «Aita!, Aita! Aita!», han ari zirela, eta galdetu egin nuen nik: «Hemen zein da nire aita?», eta amak: «Zure aita hilda dago». Anaia etorri zen, Felipe, haserre gorrian, eta esan zuen: «Gure aita ez dago hilda, gure aita guardia zibilek hil zuten, Francok aginduta!». Gogoratzen naiz horixe esan zuela anaiak. Berak bost zituen aita hil zutenean. Orain dela bi urte hil zen Felipe...

Antiguan jaio zinen, bertan bizi zineten...

Benta-berrin, baina aita kendu zigutenean, amonarenera joan ginen, Andrestegira, Antiguatik aparte xamar. Ezkutatuta dago lekua. Benta-berritik hara, lehenengo Cervezas El Leon fabrika zegoen. Aurrerago, Konporta baserria. Handik alde bateko bidea hartu eta Julianategi zegoen. Beste aldera, Andrestegi, gure etxea. Baserri asko zeuden han: Murutegi, Txapaldegi, Borda, Beiazpi, Artola, Artola-txiki, Beriogain, Azkenportu, Tolare... Orain ez dakit Tolare besterik ba ote dagoen...

Jaunartze eguna baino lehen ere galdezka hasita zeunden...

Esate baterako, eskolan ezin zen ezer hitz egin. «Aita non da?», «Zure aita hilda dago». Manolori [Sesma, Antiguako bizilaguna] etxean, aita pulmoniak jota hil zela esaten zioten. Ez zen horrela! Garrotez hil zuten! Baina horrela hitz egiten zen orduan! Gogoratzen naiz Felipe nire anaiari esaten ziotela eskolan: «Zer nahi duzue gorriok? Sorginek jango zaituztete zuek!». Horrelakoak! Maisua ere tartean zen, eta, egun batean, amak eskolara joan behar izan zuen maisuari esatera: «Nire semea ez da hona etortzen aitaren kontuak esatera. Etortzen da estudiatzera. Beraz, kontu horiek moztu!». Eta orduantxe! Anaiak, berriz, ez zuen Falangekorik kantatzen, eta zigortu egiten zuten: «Berdin da, hementxe egongo naiz zigortuta, baina ez dut kantatuko!», esaten zuen Felipek.

Zortzi urte bete baino lehen ere galdezka hasita zeunden zu...

Txikia zarenean ez zara jabetzen, baina gogoratzen naiz lagunekin joan hona edo hara, eta atea ixten zigutela guri, anaiari eta bioi. Lagunak sartzen ziren, baina gu ez. Etxera joan, zer egiten ziguten esan, eta: «Hola eta hola egin digute». Eta: «Ez duzue besteren etxera joan beharrik!».

Hori amak esaten zizuen.

Ez, ama ez genuen ikusi ere egiten. Amonak eta izebak esaten ziguten hori. Amaren partekoak... Historia hasten da aita harrapatu zutela urriaren 29an. Zen osteguna, eta anaia eskolan zebilen, baina jai zuen arratsalde hartan. Felipe eta biok hartu eta amona bisitatzera joan zen ama, Andrestegira. Etorri ginenean Benta-berrira, Matia kalea zen orduan, amak aldameneko Isabel topatu zuen... Amak beti esaten zuen: «Ez ahaztu Isabelena!». Hark esan zion: «Joxepa! Joxepa! Disgustu handia eman behar dizut, disgustu handia! Poli [Hipolito, Pepiren aita] kartzelara eraman dute, Ondarretara! Umeak utzi hemen nirekin, eta joan zaitez zu hara!». Dagoen tokian dagoela zeruan, eskerrak ematen dizkiot Isabeli hemendik. Andre hori egin zen gure kargu! Ama Ondarretako kartzelara joan zen, etorri zen, eta baietz, hantxe zeukatela. Afaria eta manta eskatu zizkiola. Berriz joan behar zen, eta Isabelek orduan: «Ekar itzazu umeak hona eta afaria eman eta dena egingo diet nik». Ama Ondarretako kartzelatik bueltan etorri zenerako, gu afalduta eta garbituta geunden, oherako. Horrelaxe kontatuta dakit nik.

Ama egunero Ondarretako kartzelara joan-etorrian ibili zen harrezkero...

Bai... Amak esaten zuen kartzelakoek garrasi handiak egiten zituztela: «Emakumeok! Hazi itzazue gure umeak! Norberarenak eta besterenak! Hazi!»... Azaroaren 7an bazkaria eramatera joan zenean, amari eta beste andre batzuei esan zieten beren gizonak etxera bidali zituztela. Ezetz, bada, ez zela egia. «Ez baduzue hemendik alde egiten ostikoka bidaliko zaituztegu!», esan zieten guardiek. Alde egin behar! Eta nora joan? Etxera! Baina gizonik ez... Ez zen gehiago azaldu... Aita hil zutenean, amaginarrebaren etxera joan zen gure ama, baina hark ez zion esan gu miserikordiara sartzeko besterik. Gure amaren erantzuna: «Esku hauek lanerako ditudan artean nire seme-alabak ez dira hara joango!». «Hara!, ez zaizu gustatu esandakoa». Eta gure amak: «Estimatzen dizut detailea»... Amak kontatzen zuen.

«Ez ahaztu Isabelena!». Hori ere kontatzen zuen amak.

Bai, hori ere bai. Ez dakit Isabelen deiturarik. Amaren aldamenekoa zen. Mesede handia egin zion. Ama kartzelara joaten zenean gure aitari jatekoa ematera, esaten zion: «Joxepa, presaka al zoaz? Utzi umeak hemen, nik emango diet jaten». Eta aita fusilatu eta gero ere, ama beti korrika eta presaka ibiltzen zen alde batera eta bestera... Egun batean, tranbian zihoala, topo egin zuen Maria Luisa Lizarriturrirekin. Eta hitz egin omen zuten, eta esan omen zion andre hark: «Alargun baten atzetik nabil. Bi umerekin utzi dute. Ez dakit den Konportakoa, edo Andrestegikoa». Eta gure amak: «Ni neu alargun utzi naute. Andrestegikoa naiz». «Nahi al zenuke gure etxera etorri lanera?», emakume hark... Gure amari zeruko ateak ireki zitzaizkion! «Bai, ez dut lanik, eta ondo etorriko zait». Eta Maria Luisa hark bere etxera eraman zuen gure ama, Julianategira, nondik sartu eta irten ikusteko. Etxe zaharra zen Julianategi, baina oso etxe ona lanerako. Hurrengo egunean bertan joan zen lanera gure ama. Eta, orduan, Andrestegira joan ginen denok, amona Luisaren etxera. Esan omen zion amonak: «Etorri honaxe bizitzera. Zuk lanera joan behar duzu. Zure umeak hemen haziko dira».

Bertatik bertara Andrestegi eta Julianategi...

Bai, baina ez genuen hala ere amarik ikusten. Goizean goiz irteten zen, eta gauean berandu arte ez zen etortzen hura. Eta eguerdian ez zen bazkaltzera etxera etortzen. Gainera, astean behin beste etxe batera ere joaten zen, Altunaren etxera, Matia kalean. Eta besteren batera joaten ote zen ez dakit... Azkeneko orduan, etxera etortzen zenean, bere ahizpa -gure izeba Jexuxa-, gabardinak josten aritzen zen, eta berarekin egoten zen josten.

Latza...

Eta fraide hark zer egin zuen?!

Karmeldar oinutsaren historia...

Aitaren anaia zen hura. Hark gure amari esan zion: «Inoiz ez duzue jakingo non dagoen lurperatuta nire anaia!». Purrustaka, aitaren anaia fraide hura. Hori aditu eta orduantxe egin zituen gure amak aitaren aldeko familiarekikoak.

Hernanin fusilatu zutela jakin zenuten.

Bai. Bazen pareta handi bat, izenekin. Eta odol orbanak ere bazeuden. Baina pareta hura ezkutatu egin dute. Ondarretan ere oker handiak egin zituzten, baina aita Hernanin fusilatu zuten. Ondarretako kartzelatik atera zutenez gero, ez genuen ezer jakin.

Aita betiko falta.

Eta tristura ere, betiko. Lehengusuak ikusten nituen beren gurasoekin, eta nik aitarik ez. Lagunak banituen, baina ez zuten entenditzen aita falta zitzaidala. Gero, besterik ere gertatu zen. Gerra denboran osaba Asturiasen geneukan. Eritu, eta etxera ekarri zuten. Lau urte nituen, eta lau urterekin, osaba zaintzen egondu nintzen. Amaren anaia zen, Eulojio Etxeberria. Ezindua zegoen gerritik behera, baina egundoko indarra zeukan besoetan. Guardia zibilak etxera etortzen zitzaizkion. Binaka etortzen ziren, ea hantxe irauten zuen. «Zuk ez ihes egitea espero dugu», esaten zioten, eta osabak: «Nahiago nuke ihes egiteko moduan izango banintz!». Aurre egiten zien guardia haiei. Hantxe nengoen ni, neure begiez ikusi nuen. Behin edo behin, osaba eta biok euskaraz, eta guardia zibilek: «Hemen kristianoz hitz egin!». Betiko geratu zitzaizkidan hitz horiek. Eta osabak, haserre: «Kristianoz? Arraiook! Aita hil diozue, eta, gainera, kristianoz! Alde hortik!». Horixe esan zien osabak... Ezindua zegoen, baina besoak mugitzeko gauza zen, eta esaten zidan: «Pepi, ekarri nauzu eskopeta. Bertatik egingo dut ehizean». Amorratua zen.

Zu, artean umea, osaba zaintzen. Ama, batean eta bestean lanean...

Ikusi ere ez genuen egiten. Behin, anaiari esan nion: «Ama ikusten al duzu batere?», eta Felipe anaiak: «Ama ikusi? Ez. Zuk hainbestexe!». Ama beti lanean, kanpoan. Gero, amona ere gaixotu egin zen, eta ni, eskola bukatu nuenean, etxeko lanetan hasi nintzen. Eta amona ere zeinek zaindu zuen?

Zuk zeuk.

Bai, bada! Etxean laguntzen hasi nintzen, izebarekin batera. Eta Felipe ere hantxe, lanean, Andrestegin, baratzan eta ahal zen bezala. Gero, lanbidea ikasten hasi zen, argiketari, eta halaxe atera zuen bizimodua... Oso gogorra izandu da dena, oso tristea da aita gabe bizitzea, oso gogorra, eta tristura hori ez da joaten. Eta ez dakigu non dagoen, horixe jakin nahiko genuke, baina inork ez digu esaten. Fusilatu egin zuten, baina «desagertua» zela esaten ziguten. Lizarriturrin lan egiten zuen aitak, langile komitekoa zen edo zerbait ere, eta bertako baten batek denuntzia jarri eta eraman zuten gure aita... Baina gauza asko ez dakizkit. Amak ez zuen kontatzen! Ez zuen ezer kontatzen. Eta ez da nire kasua bakarrik. Egoera berean gauden denok berdin esaten dugu. Galarazita zegoen dena, ezin ezer esan! Etxean zerbait esan eta: «Ixxxx!». Eta nik: «Baina, amona, zer da?». «Ezin da hitz egin», erantzuna. Kalean lagunen artean eta, berdin: isiltasuna. Oso gogorra. Non ezagutu da hori, ordea? Ondo gogoratzen naiz. Tira, anaia Felipe ez zen isiltzen! Kar, kar...

Inoiz esan izan duzunez, inork ez dizue barkaziorik eskatu.

Egia da eta. Inork ez. Eta, gainera, barkazioa eskatuta ere, ezin da barkatu. Nirea joango da, baina gure ama gaixoa? Ezin da barkatu! Gasteizen Rene Cassin saria eman zidaten, eta Gipuzkoako diputazioak domina eman zigun guztioi, errekonozimendua, ez du asko laguntzen, baina, behintzat, gogoratzen direla esan nahi du, zer edo zer da, arnasa hartzen laguntzen du. Niri, behintzat, laguntzen dit.

Nik neurea esango dut... Baina, esate baterako, Gasteizkoa bukatu zenean, han egon ginen gero, jendearekin hizketan, eta halako batean Tasio Erkizia etorri zitzaidan besarkada ematera. Eta hura besarkada! Ez zait behin ere ahaztuko. Eta, beste batean, Donostian, beste ekitaldi bat izan zen, eta, orduan, Txan Magoa etorri zitzaidan. Eta haren besarkada! Sari askok baino gehiago balio du besarkada batek...]]>
<![CDATA[«Estraperloko gauzak eramanez entrenatzen nintzen ni bizikletan!»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/038/001/2019-08-04/estraperloko_gauzak_eramanez_entrenatzen_nintzen_ni_bizikletan.htm Sun, 04 Aug 2019 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/038/001/2019-08-04/estraperloko_gauzak_eramanez_entrenatzen_nintzen_ni_bizikletan.htm egoten ohi dira zozoen elean
Jean Martin Hiribarren

Adiskide onek eman didate zure berri. Eta Interneten ere ageri da zure izena...

Internet? Ez dut horretaz ezer jakin nahi. Etxean ibiltzen dute, baina nik ez. Ez zait teknologia hori batere gustatzen. Ezta batere. Traktorea eta motozerra ibiltzen ditut, baina, hala ere, niri, gehiena, behorrarekin lan egitea gustatuko litzaidake, garai batean bezala... Ni, lehenengo, artzain ibili nintzen, etxean. Iragorri du izena baserriak, Artikutza aldera... Komunio handia egin eta hurrengo urtean hasi nintzen artzain. Etxera etortzen zitzaigun Zaldibiko bat, Rufino, artzain, eta ni harekin, Oiartzundik Aralarrera, ardiak hartuta! Nire lehenengo artzain-urtean, Tolosan lurrean etzanda pasatu nuen gau bat, negu gorrian.

Gerra eta berehala zen hori.

Bai, ze nik lau urte nituen gerra hasi zenean, eta Zaldibiko hura, berriz, gerra bukatu eta segituan etorri zen gure etxera morroi. 1942 edo izango zen hori. Gerra garaian, hamahiru lagun sartu zituzten gure baserriko lurretan. Zuloa egin eta bertan hil zituzten. Atereak dituzte haien gorpuak. Lehenengo, zortzi atera zituzten. Baina laster esan zien gure anaiak: «Hi, gehiago ere badituk beste zoko horretan!». Eta joan eta aurkitu zituzten. Esaten zuten harrapatu zutenetako batek ihes egin zuela, eta Errenteriko baserri batean gorde zela. Baina bertako emakumeak denuntziatu, besteak joan, eta bertan hil zuten ihes egindakoa. Zuloak eginak neure begiez ikusi nituen, bi zulo eginak. Lehengusua neukan ondoan, gure baserria bi bizitzatakoa zen-eta: batean, aitaren arreba bizi zen familiarekin, eta bestean gu... Eta denak isilik. Horrela zen gauza denbora batean. Eta gogoratzen naiz Mateo Muxika gotzaina urtero joaten zela hara. Autoz eramaten zuen txoferrak, jaisten zen Muxika, eta oinez, hildakoak bisitatzera. Orduko kontuak! Baina denak kontatzea ez da komeni! Hamaika mila pistolaren historia ere badakit nik!

Kontatzea ez da komeni, esaten duzu.

Ez, bada! Bateko apaiza eta besteko jendea... dena esatea ez da komeni. Gerra nola izan zen esatea, bai, baina han denek egin zuten gerra! Han onik ez zegoen! Beste batek ere esan zidan niri, armak zituela etxean, gordeak zituela. Eta nik hari: «Eta hi zer haiz?», «Ni, anarkista!», esan zidan. «Eta zer duk anarkista izatea?», eta berak: «Apaizak-eta zera horiek guztiak hiltzen dituena!». Gerran ari zirenak denak ziren gaiztoak, han ez zegoen batere onik. Betidanik jakin dut nik hori.

Iragorri baserria, Oiartzungo mendietan. Kontrabandoaren berririk baduzu...

Kontrabandoa, beti! Bi anaia banituen, ateratzen ziren ilunabarrean gure baserritik eta, mendiz, gauez, Urruñara joaten ziren. Paketearekin joaten ziren! Denbora hartan, eskopeta kartutxoak eramaten zituzten. Handik hona, zirak etortzen ziren, lehenbiziko zirak. Aurreneko, behiak ekartzen ezagutu nituen. Gure baserrira sartu, behiak hil, eta baita partitu ere! Ikusita nago! Gerra bukatu eta segituan hasi ziren kontu horiek. Gero, gurpiletako azalak ezagutu nituen, kontrabandoan ekarriak. Etxeko gela dena gurpiletako azalez betea ikusten ari naiz oraindik! Kar, kar... Baina gure baserritik gorago, [Joxe Joakin] Mitxelena bertsolariarenean ere, gurpiletako azalak gordetzen zituzten, pilo bat! Denak ezagunak ginen orduan Oiartzunen, denak jatorrak!

Angula kontrabandoan ere ibili zinen...

Nire anaia, koinatua eta beste batzuk-eta Nantesen [Bretainia] ibiltzen ziren, angulak erosten, gero hona ekartzeko. Nantesen zeuden haztegiak. Haiek anguletan, eta ni haiei jatekoa jartzen egon nintzen. Zortzi lagun baziren han. Egun batzuk egiten nituen han, anaiak esanda... Ordurako hogeita hemezortzi urte banituen.

Hogeita hemezortzi urte? Ziklista izana ziren ordurako!

Paseak ziren ziklista kontu horiek! Etxean artzain ibili eta gero, mekanika ikasten hasi nintzen, anaiarekin, Errenterian. Nire bizitzako urterik txarrenak izan ziren: lanik egin ez, eta ikasi ere ez! Mekanikari ikastea xamurra da, ikusi orduko ikasten da. Autoa konpontzea ere xamurra da... Tornulari ikastea besterik da, tornua diferentea da... Handik aurrera hasi nintzen bizikletan.

Besterik gabe?

Nire anaia ziklista ibilia zen, eta ni ere hasi egin nintzen! Denbora baten ziklista asko zen Oiartzunen; asko. Batzuek karrera irabazteko aukera zuten, beste batzuek ez. Nik, irabazi egiten nituen karrerak! Kar, kar... Indarra behar du horretarako, indarra hanketan eta buruan. Eta ez joan inori gehiegi laguntzera. Bizikletan nork bere alde egin behar du beti. Orain ez, orain diferentea da, orain nork bere taldean joan behar izaten du, nagusiak zer esaten duen egin: «Hi! Orain hola eta hola egin behar diagu, eta gero hala eta hala!». Denbora batean ez, denbora batean ahal zuenak ahal zuena egiten zuen. Guk ere bagenituen taldeak, lagunak, baina karrera irabazi eta dirua partitzeko!

Dozena erdi urte egin zenituen ziklista...

Bai. Hiru aldiz irabazi nuen Espainiako txapelketa ziklo-krossean; bi aldiz bigarren egin nuen.

Geuk esan beharko dugu, zuk esaten ez duzuna: 1954an Espainiako ziklo-kross txapelketa irabazi zenuen. 1956an, Ordiziako Klasikoa eta Espainiako ziklo-krossa. 1957an, Arrateko Igoera, Ordiziako klasikoa eta Espainiako ziklo-krosa. 1958an berriz irabazi zenuen delako ziklo-kros txapelketa. Tartean, zortzigarren egin zenuen Munduko Txapelketan Alemanian. Oiartzuarrak hiru izan zineten han: Fakundo Zabaleta, Pontziano Arbelaitz eta zu zeu...

Badakizu, hortaz!

Internetek dio.

Kar, kar... Munduko txapelketak egitera kanpora joan nintzen, bai, baina ziklo-krossean. Denbora haietan jendea ez zen Frantziako Tourrera-eta joaten. [Dalmazio] Langarika joan zela aurrena uste dut, zuzendari. Ez dakit urte hartan bertan ez ote zuen Bahamontesek irabazi karrera. Bernardo Ruiz ere ordukoa zen, eta urte batean Tourrean hirugarren-edo egin, eta Ordiziara ekarri zuten, pagatuta. Baina nik irabazi nuen. Hirugarren egin zuen berak! Sos batzuk eman zizkioten, bestela ez zen etorriko! Bahamontes ere ekarri zuten Ordiziara, baina guk aise irabazi genion. Bahamontesek-eta ez zuten bakarrik ibiltzeko balio. Ordiziako karreran, urte batean, [Fakundo] Zabaleta, Bahamontes eta hirurok ginen, Mandubin gora. Guk Bahamontesi alde egin nahi genion, eta aurrena gutako batek jo zuen. Eta Bahamontes atzetik, harrapatzera. Eta Zabaleta edo ni, haren atzetik. Gero, berriz jo zuen gutako besteak. Eta Bahamontes atzetik. Horrelaxe, alde egin genion arte. Bahamontes-eta taldeko ziklistak ziren. Talderik gabe ez zuten balio.

Gogoan duzu zure lehenengo karrera?

Hamazazpi urte izango nituen. Legazpin izan zen, festetan. Anaiarekin ibiltzen nintzen, eta haraxe neu ere. Asko joaten ginen karreretara. Balio ez zuena, segituan fuera! Uzten zuen bizikileta. Sariaren dirua ateratzen ez bazen, segituan uzten zion jendeak bizikletari. Ibiltzen ez zenak, ez zuen ezertarako balio... Neu ere gaizki ibili nintzen lehenengo karrera hartan. Hogei aldiz eroriko nintzen, gutxienez! Eta ez zen ziklo-krosa!... Hurrengoa, Legorretan zela uste dut. Karrera batetik bestera hamabost egun edo izango ziren, eta ondo prestatu nintzen. Eta irabazi egin nuen! Han zen Luziano Montero, gaztea, famatua. Eta ni joan, eta irabazi! Anaiari ere aise irabazten nion nik! Vasco-navarro txapelketa egin nuen behin Azpeitian. Irabazi egin nuen, eta badakizu zenbat denbora kendu nion bigarrenari?... Hamabi minutu! Onenak emanda gindoazen denok! Baina ez niri galdetu nola kendu nizkion hamabi minutu bigarrenari! Hori hari galdetu!

Zer eramaten zenuten bidoian?

Ziklo-krosean ezer ez! Karrera motzean ez du ezertarako denborarik ematen. Arrateko Igoeran ere, ezer ez. Ordiziakoa luzea da, eta han bai, jan beharra dago. Orduan, bidoian kafea eta hiru kopa koñak, azukrea eta arrautza gorringoak sartzen genituen. Indar pixka bat emateko behar zena. Horixe eramaten genuen denok denbora haietan. Azukrea izugarri jaten genuen. Egunean, igual berrehun gramo, edo gehiago. Txarra dela esaten dute orain, baina guk, orduan, ardoarekin ere, azukrea! Gero, glukosa azaldu zen, eta azukrea baino fuerteagoa zela, eta handik! Bi koilarakada botatzen genizkion ardoari.

Orain ziklistak ez du alkoholik ibiltzen.

Ez da komeni dena esatea, eta izenik ez dut esango, baina gure denborako ziklista batek, ezagunak, karrera bukatzean, botila ardoa hustuko zuen berak bakarrik!

Jesus Loroño, Dalmazio Langarika, Jose Luis Talamillo... zeure denborakoak dituzu.

Gure ezkontzara etorri zen Langarika! Eta Loroño ere oso laguna nuen. Askotan etortzen zen gure etxera, Loiolan (Donostia) soldadu zegoela. Hantxe Loroño, eta baserrira etortzen zitzaigun bizikletarako pieza bila; tubularrak-eta. Hemengoak txarrak ziren, eta kontrabandoan ekarritakoak ematen genizkion.

Esan duzunez, zu bizikletan hasterako, anaia zaharragoa ziklista ibilia zenuen.

Bai. Anaia gazteagoa ere ibili zen, baina segituan utzi zuen. Eroriko bat izan zuen Eskoriatzan, burua jo zuen lurraren kontra, eta hantxe egon zen bi egunean, bere onera etorri gabe. Egun hartan, Oiartzundik Eskoriatzaraino joan ginen anaia zaharra eta biok haren bila! Orduko kontuak! Han ez zen oraingo autorik eta horrelakorik! Bizikleta hartuta ibiltzen ginen beti. Hartu bizikletako piezak eta Gasteizera, Maltzagatik barrena. Bueltan, bizikletan etxera. Askotan egin genuen hori. Egun osoa behar genuen horretarako.

Dozena erdi urte ibili zinen ziklista. Urte gutxi ematen du.

Bizikletak ez zuen dirurik ematen, eta horregatik ibili nintzen urte gutxi ziklista. Jendeak egin behar zuen, lana, eta gainetik bizikletan ibili. Eta nik egiten nuen bizikletan korritu eta, gainera, estraperloan ibili. Dirua irabazteko, beste norabait ibili behar nuen. Estraperloko gauzak eramanez entrenatzen nintzen ni, ondo, bizikletan. Atera etxetik goizeko bostetan, eta martxa Andoaina, Beasaina, Ordiziara, Tolosa aldera, Azpeitira... leku horiek denak ibiltzen nituen, estraperloko gauzak eramanez pakete txikiak eginda. Gurpil-azalak, bizikleta-dinamoak... Guardiak zaintzen egoten ziren Oiartzunen Ugaldetxon, Bentetan, Astigarragan, Mirakruz gainean Donostian, Arragoan... eta, orduan... egin behar zen arratsean pasatu! Neguko hotzean, barruan gordeta egoten ziren haiek!]]>
<![CDATA[Sasiolako orena, Rikardo Arregirena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/028/001/2019-07-10/sasiolako_orena_rikardo_arregirena.htm Wed, 10 Jul 2019 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1909/028/001/2019-07-10/sasiolako_orena_rikardo_arregirena.htm Eta Sasiolako bide-ertzean
nire anaiaren zapata odoleztatuak
ikusi nituenean,
zapata haiek nireak izan zitezela
eta odol hura
nirea izan zedila
guratzearen indarrez
kezko bola batek itotzen zizkidan
biriak.

Filmek soinu-banda ohi dute, eta berdin izan lezake soinu-banda testu honek. Kasu honetan, Gabriel Arestiren ahotsa dugu, 1969ko uztailean, Andoainen, Tourseko San Martin elizan poetak berak irakurritako poema, Rikardo Arregiren heriotzagatik negarrez. Audioa: Naiz.eus-etik ekarria (entzuteko egin klik leihotxoan).



Aurtengo uztaren hamarrean / Bilbaoko zerua mitxeletaz estaldurik / agertu zen du hasiera, arrazoi eta zio, Rikardo Arregik eta Ramon Saizarbitoriak 1969ko uztailaren 10ean Mendaron, Sasiolako bide bihurrian izan zuten trafiko-istripua.

Lur taldeko kide ziren biak, apaizen esku esklusiboetatik kendu nahi zutenak kultura, taldeko kide Enrike Villarrek Anjel Zelaietari adierazi zionez. Urnietako ostatu batean, sagardoa edanez, bildu ziren 1969ko egun batean Rikardo Arregi, Ibon Sarasola, Ramon Saizarbitoria, Gabriel Aresti, Victor Suinaga eta Enrike Villar bera. «Eta lehen urrats zehatza egitea erabaki genuen, eta Jose Luis Alvarez Enparantzaren Elsa Scheelen-en edizio osoa erosi genion Gabriel Arestiri, bigarren eskuko Seat 850 baten truke, Victor Suinagarena. Eta, hain zuzen, autoa Gabrieli eramatera zihoazela izan zuten Ramonek eta Rikardok istripua, eta hil zen Rikardo». Eguerdia baino lehen behar zuen, Bilbon ekitaldia baitzuen arratsaldean Euskaltzaindiak, Julio de Urkixoren omenez.

Suzko bala batek lehertu zizkidan begiak

Rikardo Arregi hila, bizirik Ramon Saizarbitoria. Kontatua digu inoiz istripua: «Gure aurrean, [Citroën] bi zaldiko bat zihoan, furgoneta bat, oso kargatuta. Gizonezkoa zen txofer eta neskaz beteta zeraman autoa, oso mantso. Aurreratzen hasi nintzenean, gure atzetik, beste auto bat ere furgoneta aurreratzen hasi zen». Atzekoak Ramon Saizarbitoriak gidatzen zuen autoa jo eta bazterrera bota zuen. «Konbentzituta nago atzetik jo gintuztela. Rikardoren aldeko atea ireki zen, erori eta hil zen Rikardo. Ni, bolantearen gainetik irten nintzen hegan, aurreko leihoa hautsita». Ospitalera Ramon Saizarbitoria, Mutrikura Rikardo Arregi, hila ordurako. Sasiolako orena / Rikardo Arregirena / Milaka geunden hartzeko baina / hartu duzu hoberena. / Eta Mutrikuko hilerrian / nire anaiaren katabutaren gainean / nire esku zikinak / jarri nituenean, / ni barrenean / eta hura kanpoan / egon gintezen / guratzearen indarrez, / suzko bala batek lehertu zizkidan / begiak. Gabriel Arestiren auhenaren sentimendua beti, Andoaingo elizan irakurri zuen poema lazgarria.

Rikardo Arregik eta Ramon Saizarbitoriak Euzko Gaztedi tarteko ezagutu zuten elkar, klandestinitate garaian Donostian EAJren erresistentziaren gidarietako Gerardo Bujandaren eskutik. Batak bestea ezagutu zutenerako, Zeruko Argia-n ari zen Rikardo Arregi.

1963an hasi zen Rikardo Arregi Zeruko Argia-n idazten, eta han ez ezik, baita Anaitasuna eta Jakin aldizkarietan ere. Eta hantxe ezagutu zuen Joan Mari Torrealdaik, Arregi hil ondoko Rikardo Arregi liburuan idatzi zuenez: «Rikardo hurbildik ezagutzeko zoria izan dut. Bere bizitzako hiru urte aberatsenetan elkarren ondoan izan gara, Jakin taldean batik bat. (...) Aldizkari batek beti du ezkutuan egiten den lan isila, askotan inportanteena. Horretan, Rikardoren lanaren lekuko izan naiz. Aitortzen dut, eta pozik!, lan handia egin zuela». Hori esatearekin batera, pentsalari izaera ere aitortu zion Torrealdaik. Berpentsatzaile hitza baliatu zuen orduko hartan Torrealdaik. «Berpentsatzaile zen bai politikan, bai euskal arazoan, bai erlijioan. Errotik euskalduna zen, eta errotik gaurkoa (...) Asmo honi heldu zion, alegia, euskaltzaletasuna eta gaurkotasuna ezkontzeari» dio Torrealdaik aipatu lanean.

Hil da Rikardo gurea, euskararen errube'a

Saizarbitoriak esana du orain baino lehen ere: «Rikardok [Arregi] lider sena zuen. Behin, iluntze batean Andoainen, esan zidan: 'Ni diputatu izango naiz, Gipuzkoatik, Madrileko Gorteetan'. Nik, berriz, diputatu izatea zer zen ere ez nekien! Garai hartan nik balioesten ez nituen bertuteak zeuzkan Rikardok. Tolerantea zen, adibidez, eta, guretzat, denbora hartan, tolerantzia ez zen balio bat. Tolerante izateak biguna izatea esan nahi zuen gure artean. Gure ustez, erradikala izan behar zen!». Intolerantzia garai beti-betikoan, ireki jokatu ohi zuen Rikardo Arregik, batzuekin eta besteekin jardunez. Saizarbitoriaren hitzak ditugu: «Ez zuen inorekin hitz egiteko eragozpenik. Hainbat jenderekin zituen loturak, Gaur taldeko kideekin, esaterako [Espainiako Alderdi Komunistaren hurrekoak, inondik ere], baina, nik orduan ulertzen ez banuen ere, oso modu diskretuan. Rikardok neurriak hartzen zituen, ez zezaten ikusi». 1964an Martuteneko kartzelan lau hilabetean preso egona zen Rikardo Arregi, EGIko kide zela akusaturik.

Politika ez ezik, euskaldunon alfabetatze eta euskalduntzea begiz joak zituen Rikardo Arregik. Eragile handia izan zen. 1966ko urtarrilean ekin zion bideari, mugimenduaren hasierari buruz Torrealdairi erantzunez adierazi zuenez: «Jarrai-koek presentatu zuten proiektua. Euskaltzaindian nik presentatu nuen, bostek izenpetua. Aurreneko komisio horretan asko ziren. Baina inork ez zuen kolperik jotzen. Eta ni, handik gutxira, soldadutzara joan nintzen». Urte berean joan baitzen soldadu, 1966an, eta hogeita hiru hilabete egin zituen espainiar armadan.

Handik itzuli eta alfabetatze kanpainari ekin zion berriro. Ramon Saizarbitoria da lekuko: «Kontzientzia txarra neukan, Rikardo alfabetatze kanpainako lan hartan abandonatuta neukalako. Bestalde, Gabriel Aresti Kriseilun argitaratzen hasita zegoen, baina liburuak ezin salduta zebilela uste dut. Tratu moduko bat egin genuen, esanez Lur-ek liburu haiek hartuko zizkiola, eta, trukean, Victor Suinagaren autoa, Seat 850 bat, emango geniola. Eta halaxe gindoazen, Euskaltzaindiaren bilera batera, Bilbora. Niri ez zitzaidan bilera hura interesatzen, baina Rikardo joatekoa zenez, eta Arestiri autoa eman behar genionez, bada, joan nintzen. Rikardo Andoainen hartu, atzera Donostiara etorri eta abiatu ginen...» Eta, orduan, eta, orain, 50 urte eta gero, «eragina eta etena», Jon Unanuek behin halako idatzi zuenez. «Gaur egungo belaunaldi gazteak ez dira jabetzen duela hogei-hogeita hamar urteko belaunaldien bizi-asekizun eta gorabeherez, eta ez dirudi iraganeko erreferentzien behar handirik dutenik ere bere egungo mota orotariko kezken hausnarbidean...».

Sasiolako orena
Rikardo Arregirena
Milaka geunden hartzeko baina
hartu duzu hoberena. (…)

Hil da Rikardo gurea
Euskeraren errube'a:
Gure anaia hil zaigu baina
bizirik nago sugea. ]]>
<![CDATA[Bertikala izatetik horizontala izatera kanbiatu zen abadea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/038/001/2018-09-02/bertikala_izatetik_horizontala_izatera_kanbiatu_zen_abadea.htm Sun, 02 Sep 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/038/001/2018-09-02/bertikala_izatetik_horizontala_izatera_kanbiatu_zen_abadea.htm
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako 339 abadek Francoren Erregimenaren gehiegikeriak salatzeko gutuna idatzi zuten, 1960an. Espainiako gotzainei, Nuntzioari eta Vatikanoko Estatu Idazkaritzari bidali zioten. gutun haren historiaren jakitun zen Pedro Berrioategortua. «Herri mailan bat eginda egon ginen abadeok. Bizkaian [Emilio] Iturraran ibili zen gauza zuzentzen. Gipuzkoan, [Serafin] Esnaola. Nik hor badaukat meritu bat... Zornotzara etorri berria nengoen, eta galdetu zidaten: 'Sinatu gura duk?'. Nik, baietz. Eta gero, motor txikitxo bat neukanez: 'Joan eta batu sinadurak herrietako abadeen artean. Hasi Zornotzatik eta Ermuraino'. Eta Zornotzatik Ermura Mallabia, Abadiño, Zaldibar..., hamazazpi sinadura batu nituen. Sinadura gehien batu zituena izan nintzen! Inork ez zuen batu hainbeste». Francoren diktadura garaia zen, garai gogorra. Baina gutuna idaztea, eta sinatzea, ez zen, bakarrik, balore kontua. «Bai eta ez, ze herri mailan giroa itzela egon zen. Abadeok dena ginen. Denbora hartan ez zegoen sindikaturik ez bestelako organizaziorik! Hargatik diote ETA ere seminarioan sortu zela, parrokia inguruko gerizpean, denbora hartan eliza baino ez zen egon eta».

339 abadeen gutuna

339 abadeen gutunak aipu eta sona handiak izan zituen. Bazterrak harrotu zituela esan ohi da. «Inportantzia handia eduki zuen gutunak, bai. Gainera, isil-isilik egin genuen. Norberak sinatu zuen, beste inori ezer esan barik. Berba emanda geneukan ez genuela esango nork sinatu zuen, edo nori eskatu genion sinatzeko. Ezer ez! Isilik egin zen dena!». Isilik egina, Espainiako Ordena Publikoko Auzitegiak jakin egin nahi izan zuen, eta auzitegira deitu zituen 339 sinatzaileak. «Eta uste dut denok pasatu ginela. Akordatzen naiz itaun bat egin zigula epaileak. «Se reafirma usted...», edo halako berba jasoren bat ibili zuen, ez dakit zuzen. Guk, erdara gutxi genekienok, epailearen erdarari segitzeko lanak!». Eta 339 sinatzaileak auzitegira deiturik, zer edo zer jakin zuen. «Zoritxarrez, Ermuan abade zegoenak, gutuna nork eman zion galdetu ziotenean, nire izena eman zuen. Bera Ermuan zegoen abade, baina Larrabetzukoa izan zen legez, Galdakaora gura zuen. Eta auzitegitik pasatu zenean, eta galdetu ziotenean, Galdakaora joateko aprobetxatu zuen. Nire izena eman zuen, eta kapila eman zioten, Galdakaoko dinamita fabrikan». Zigorra jaso zuen Pedro Berrioategortuak. Isuna. Gehiago ere etorriko ziren gero. Esaterako, Derioko itxialdiak ekarri zuen sokaren korapiloan lotu zuten. 1968ko azaroa zen, orain berrogeita hamar urte. Derioko seminarioan sartu ziren 60 apaiz. Hilabete eman zuten bertan. Batetik, frankismoaren errepresioa salatu zuten; bestetik, herriarekin bat egingo zuen Eliza aldarrikatu. Klero gaztea zen Bizkaikoa, eta ordu artekoa ez bezalakoa nahi zuen Eliza...

Derioko itxialdia

Derioko itxialdia baitezpadakoa izan zen Pedro Berrioategortuaren bizian. Itxialdian, nahi beste hitz egin zuten abadeek. Eta hantxe hasi ziren lan egitearen gainean hitz egiten ere, nahiz eta ordurako, abade batzuk lanean ari ziren. «Meatzerrian, esate baterako. Tartean zen Periko [Solabarria], aparteko kasua. Hark sotana belaunetaraino gastatuta zeukan! Kar, kar, kar... Hura inor baino lehenago hasi zen beharrean. Hura Abanto-Zierbena mea-herritik baino gorago zegoen, Triano auzoan. Akordatzen naiz behin motorraz joan nintzela, eta bera bizi zen tokiraino joateko biderik ez zegoela! Ailegatu, eta denak txabolak ikusi nituen, adreiluz egindako bi etxetxo izan ezik: bata zen eskola txikitxo bat; bestea, ermita. Miseria hutsean bizi zen Periko. Sakristia txikitxo bat zeukan, eta, hantxe, sua egiteko lekutxo bat, eta lapiko bat patataz betea, orduantxe egosten egon zena. Periko patatak janez bizi zen. Eskolan ume txikiak ikusi nituen, eta galdetu egin nion, eta berak: 'Euren aitak zauritu egin dira mean, beharrean, eta ospitalean dauzkate. Amak ere hara joan dira, eta ni umezain'. Azkenean, gaixotu egin zen Periko, eta atera egin zuten handik. Akordatzen naiz esan zutela: 'Atera behar izan dugu, bestela, beste San Pedro bat edukiko genuen, herriaren botoen indarrez». Abanto-Zierbenako beste auzoetako bat baita San Pedro.

Abade zen, baina lanean hasi zen. Apaiz langileetakoa izan zen. Zamorako apaiz-kartzela (Txalaparta, 2011) liburuan, Pedro Berrioategortuaren lekukotasunari laguntzen, argazki bat da, Berrioategortua freskagarri kamioi bat zamatzen nahiz husten. «Beharrean hasi nintzen, eta akordatzen naiz zelan jendeak ez zuen ulertzen gu abadeok behar egitea. Baina beste abade batzuen laguntasuna bageneukan, eta aurrera. Beharrean hasi nintzen, eta hargatik ezin izan nintzen Derioko itxialdiaren ondoko urtean Zamorako taldean sartu, behar egiteko konpromisoa hartuta neukalako orduantxe. Hartu arinago, ugazabak galdetu zidan: 'Abade zarela, bateko entierroa eta besteko meza… zurekin badaukat beharginik?', eta nik baietz agindu nion. [1969ko] Maiatzaren hogeita hamarrean izan zen, abadeak Bilboko gotzaindegian sartu zirena, eta ni beharrean egon nintzen, konpromisoari lotuta».

Hidalgo kapitainarenak

Apaiz-langilea ez zen, nonbait, oso ugaria. Gernikako guardia zibiletako kapitain Manuel Hidalgo Salasek atxilotu bati Berrioategortuaren argazkia erakutsi, identifika zezan, hark ezagutzen zuela ukatu, eta Hidalgoren hitzak: «Bizkaian ez da Berrio abadea ezagutzen ez duenik». Berrioategortuak berak ezagutu zuen Hidalgo. «Fanfarroi hutsa zen. Detenitzen zintuen, itaunketa gogorra egiten zizun, eta, gero, kalean ikusi eta lagun moduan tratatzen zintuen. 'Mi amigo'-ka (Adiskidea) Plan horretan! Nirekin nahi zuena egin zuen, neurri baten. Azkeneko egunean adarra jo nion neuk ere. Franco hil zen, eta esan nion: 'Ése ya se ha ido'. Kapitaina zen Hidalgo, baina kapitainetik goragoko kargu bila zebilen. Ondo zuztartuta zegoen. TOP Ordena Publikoko Auzitegitik nahi zuena egiten zuen». 1976an alde egin zuen Gernikatik, Leonera (Espainia) joanda, goragoko bidean. Hidalgoren itzala nahi baino ilunagoa da. 1972an, ETAko kide Mikel Martinez de Murgia eta Benito Mujika Zumeta hil zituen guardia zibilak Lekeition, herriko jaietako bezperan. Udazken hartan Bermeoko kuartelera eraman zuten batek kontatua du Hidalgok esan ziola berak hil zituela bi gazteak. Berrioategortuak ez daki Hidalgo fanfarroi hutsa zela besterik. «Gernikan egoten zen, bere ekipoarekin. Guardia zibil lotsabakoenak hartu eta berak nahi zuen lekura eramaten zituen. Haien artean bazen bat, Lekeition sarjentu, kirten handi bat zena, gorputzez ere handia. Beste bat, txikia, gose handia pasatutakoa. Gizajoa zen, baina bizkorra. Behin inor ikusiz gero, betiko grabatuta geratzen zitzaion haren aurpegia. Honekin lagun egin ginen, kuarteleko egonaldian atseden hartzera etortzen zitzaigulako, eta guk gure paketetik jaten ematen geniolako. Azkenean, bere berri kontatu zigun, gose handia pasatutakoa zela, amarekin kanpin-dendan bizi izandakoa zela». Kuarteletako ziegetan ez ezik, kartzelak ere ibili zituen Pedro Berrioategortuak. Zamoran (Espainia) eduki zuten bi aldiz, hiru aldiz izan zen Basauriko kaiolan.

Kartzela

Lehenengoan, Zornotzan Txabi Etxebarrietaren arimaren alde meza esateagatik eraman zuten. «Egun itzela izan zen, itzela eguna! Ama birjinaren koroatzea ospatu nahi zuten, Karmen egunean [uztailak 16]. Herriko parrokian egin behar zen koroatzeko meza, eta akordatzen naiz alkatea, frankista hutsa, tartean zela, esanez, «porque Amorebieta siempre ha sido carmelicano», (Zornotza beti izan delako karmeldarra). Santa Teresaren beso usteldu gabea ekarri zuten, eta urrezko eta zilarrezko zirtzilkeriak batu zituzten herrian, ama birjinaren koroatzea egiteko. Apur bat kontra egin nien nik, eta Zeruko Argia-ko zuzendari egiten zuenak ere zer edo zer idatzi zuen, Nazareteko arotzaren andrea dotoretu egin gura zutela, etxeko andre modura ipini urrezko koroaz. Herri guztia aireratu zuten egun haietan. Vatikanotik ere baten bat etortzea gura zuten, baina ez zen etorri. Francoren ministroren bat, gotzaina eta alkatea izan ziren egun hartan. Jaiaren bezperan, Ama birjina parrokiara ekarri zuten, hango kanpai, argi, eta zarata artean, eta parrokian egin zuen gaua. Nik, berriz, aurretik iragarrita neukan Txabi Etxebarrietaren meza esango nuela, domeka hartan bertan, 08:30ean, nik orduan esaten nuen-eta meza. Egun hartan, jaiki eta, goizeko zortzietan, herria guardia zibilez josita zegoen, geltokian, kale nagusian eta leku guztietan. Nik, elizako ate guztiak zabal-zabalik, bozgorailuak topean, eta meza hasi nuen. Akordatzen naiz zelan hemen bazen emakume bat, ahots ederrekoa, eta halako batean Ogi zerutik kantatzen hasi zen... Hurrengoa akordatzen naizena, guardia zibilek tronpeta jo zutela eta hasi zirela elizara batu ziren gazteen atzetik, kolpeka. Eguerdian, koroatzeko mezara bidean, alkatea-eta, kale nagusitik pasatu behar ziren autoan. Kalea tabernaz josita zegoen, eta jendez beteta, denak txikiteoan… eta autoa joz eta hau eta beste jendea! Azkenean, heldu ziren «autoritateak» parrokiara eta suertez, hain suertez, bitxigilea bertan egon zen: 'Hori ez da nik egin dudan koroa', esan zuen. Ostu egin zuten koroa! Kulpa niri bota zidaten. Baina Etxebarrietaren mezagatik eraman ninduten kartzelara. Bizkaian bostek edo seik esan genuen Etxebarrietaren aldeko meza». Eta isuna. Eta isuna pagatu ezik, kartzelara. Pedro Berrioategortuaren kasua izan zen.

Kristau Gazteria Langilea

Lehenengoaren atzetik, isun gehiago ere etorri ziren. Bigarren isuna ere pagatu nahi ez gure abadeak, eta ondasunak bahitu zizkioten. «Motortxoa kendu zidaten, nik beste ondasunik ez neukan eta. Eta enkantea ere egin zuten, baina lehenengoan ez zen inor aurkeztu. Bigarren aldiz egin behar izan zuten. Kar, kar, kar... Taldea ginen, eta taldearen laguntasunaz egiten genuen borroka». Elkartasun horixe azpimarratu izan zuen Berrioategortua behin eta berriz eta askotan.

Abade gazteen arteko elkartasuna, eta JOC, Kristau Gazteria Langilea. Asko zor ziola zioen. «Niri JOC-ek erakutsi zidan bizitza eta abadetza ulertzen. Ordu arte, langile munduarekin batere hartu-emanik ez neukan, eta ilusiorik ere ez, eze ni baserriko semea nintzen, eta baserriko ilusioaz bizi izan nintzen beti... Egun batean, Zornotzan bizi nintzela, Gernikako Abaunza abadea etorri zitzaidan JOC-eko kanpaina bat zela eta ez zela. Esan nion: 'Barkatu. Nire kurtsoko jendearen ilusio handia zen langile mundua, baina ez nirea'. Eta, berak: 'Zelan bagoaz kontziliarioen formazio ikastaro batera Bilbora?'. Horri baietz esan nion. Eta joan, eta hura beste gauza bat zela ikusi nuen: eskubideak, sindikatuak... Ulertu nuen apur bat. Handik konpromisotxo batekin irten genuen abadeok. Eta horri esker, apurka-apurka, abade bertikala izatetik horizontala izatera kanbiatu nintzen», zioen Pedro Berrioategortuak.

«Abade bertikala izatetik, horizontala izatera kanbiatu nintzen».

Hortzetan irribarrea loratuz esana gure abadeak.]]>
<![CDATA[«Mutil dantzen aferan bertzek disfrutatuko du guk sufritu duguna»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/032/001/2018-08-26/mutil_dantzen_aferan_bertzek_disfrutatuko_du_guk_sufritu_duguna.htm Sun, 26 Aug 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/032/001/2018-08-26/mutil_dantzen_aferan_bertzek_disfrutatuko_du_guk_sufritu_duguna.htm
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Anizen sortua da zuen familia, ez bart arratsean, seguru.

Aspaldiko mendetik hona han sortuak gaituzu, belaunaldiz belaunaldi. Hamaika etxe ziren lehen Anizen, gaur egun hogeita bortz dira, eta baserri bakarra. Etxe guziek badute bere izena, eta gu etxeko izenak gara, Petrinekoak. Amaren aldetik, aitatxi Jauregikoa zen eta amatxi Etxenikekoa. Pena, orai galtzen ari da hori. nahiz eta iduritzen zaidan buelta emanen duela. Guk «bagoaz Indara... bagoaz Jauregira» erraten dugu. Gaurko haurrek, banoa halakoren etxera... Anizek badu, bertzalde, erranairu bat Baztango bertze herriek ez dutena: «Hamaika etxe, hamaika labe, hogeita bi zetabe, bat bertzearen behartu gabe». Eta erranairuak badu erranahia ere, hamaika etxe horiek heldu baitira XVI. mendeko artxiboetan. Etxe bakoitzak bazuen bere labea gaur egun hiruk mantentzen dute, bere zetabea, eta bazuen bere jana, bertze inortaz behartu gabe.

Auzolana bizi-bizirik da Anizen.

Bai. Herria auzolan bidez ateratzen dugu aitzinerat. Bide bazterrak, sasiak... auzolanka garbitzen ditugu, ur kontuak ere bai. Bestak denon artean antolatzen ditugu, auzolanak egiten ditugu, batzarretara etxe bakoitzetik beti bat joaten da... badugu komunitate espiritua. Lehen, gauza guzietarako etxea zen Anizen, etxekalka zen dena: eliza garbitzeko, auzolanetako... Orai jendeka da. Gure herrian beti ezagutu dut auzolana. Goizean egiten da lana, eta pinta erdia gero. Lehen, pinta erdia arno eta xardinak. Gaur egun, auzolana egin eta, iluntzean, herriak jendeari afaltzerat ematen dio. Anizen badugu, naski, barridearen berri!

Emigrazioa du garai bateko ezaugarri Baztanek.

Gure etxean, aitaren aldeko aitatxiren lau haurride baziren emigratuak: bi Argentinara joanak, eta bertze bi Kaliforniarat; tartean, gure aitatxi. Argentinarat joandakoak han gelditu ziren eta Kaliforniarat joandakoak itzuli. Amaren aldetik aitatxiren haurrideak ere harat joanak ziren, Rosariora, eta itzuliak. Guretako hurbilena, berriz, etxean izan duguna da osaba, Juan Jose Azkarate, amaren anaia. Artzain joan zen AEBetara. Hiruretan eta hogeita lauan joan zen, hemen soldaduzka ez egiteagatik. Zortzi urtetarik behin-edo etortzen zen Petrinekora, amak etxea maiorazkoz hartua baitzuen. Sortetxera etortzen ziren haurride guziak. Osaba jubilazione esperoan ari zen honat etortzeko alde bat, betiko bizitzera, baina 2010ean hil zen, Renon [Nevada, AEB]. Hegaldia erosia zuen uztailaren 8an etortzeko, baina lehenago hil zen eta egun horretan ailegatu ginen gu honat bere errautsekin.

Etxekoa duzue abertzaletasun historikoaren aitzindarietakoa Nafarroan.

Gure birraitatxi Jose Azkarate, Napar Buru Batzarrekoa, eta hemengo PNVko buru. Bilbon izan zen 1932an Aberri Eguneko ekitaldietan, nafar ordezkari. Eskuaraz eman zuen solasaldia, nahiz espainolez aritzen omen zen. Ez dakit xuxen. Predikatu egiten zuen! Arras euskaltzalea, segur, gure aitatxi zen, Pello Mari, gurekin bizi zen. Euskaltzalea arras-arras.

Herri ttikitik hirira, Euskal filologia ikasketak egin zenituen Gasteizen.

Oroitzen naiz hantxe ibili nuela «kuadrila» hitza lehenbiziko aldiz. Denek bazuten kuadrilla, eta nik ere, doike, ez nuen gutiago izan behar. Guk ez dugu kuadrillarik Anizen, denak bat gara. Ttar-ttar-ttarretik euskarazko maistra izan nahi nuen. Oroitzen naiz, Batxilergo hondar kurtsoan erdiek baino aise gehiagok ez zekiten zer estudiatu nahi zuten. Nik bai. Eta beharrik argi nuen! Bertze gisa Gasteizera joan eta bigarren eguneko etxean nintzen! Utziko nuen karrera. Unibertsitatean ikasten, sufritu nuen gogotik hiriko bizimodu hori, eta espainolez! Igogailuan parekoarekin zer solas eman ez dakizula. Arras gogorra egin zitzaidan. Baina orai berriz estudiatu beharko banu, berriz eginen nuke Euskal filologia. Ez naiz urrikitzen!

Lekarozko institutuan irakasle zaitugula, jomugan izan da aurten institutua, Ernesto Prat Urzainkiren Telleria eta gero zer? liburua dela eta ez dela.

Ebaluazio bakoitzean ikasleek leitu behar dute irakurgai bat, eta irailean berean ematen diegu ikasleei programazioa, gurasoek sinatzen dute, itzultzen digute eta ez da ja pasatzen. Joan den kurtsoan, handik bertzeko, abenduan edo ilbeltzean publikatu zuen karta ama batek Nafarroan gehien saltzen den periodikoan, erranez, espainol garbi-garbian, ikasleak adoktrinatzen ditugula. Hasten zuen karta erranez ez zuela ja institutuaren kontra, baina departamendu jakin batek aholkatu zuela liburua, eta liburua zuzenean lotuta zegoela Aroztegiarekin, eta Aroztegiak polemika gogorra sortu duela Baztanen eta iduritzen zitzaiola ikasleak adoktrinatzen edo politizatzen ari ginela. Kanpoan nengoen —soldatarik gabeko baimen batekin Argentinarat joana—, baina segitu dut kasua hurretik. Eta beharrik ez nengoen hemen, bertze gisa ez dakit nola jokatuko nukeen, zeren, gainera, zuzenean aipatzen ninduen.

Ez zen zure izenik ageri...

Baina denok bagenekien ni nintzela ama horrek seinalatzen zuen irakaslea, han paratzen zituen ezaugarriengatik. Ama hori eta biok, bertzalde, legegintzaldi berean zinegotzi izanak ginen; bera UPNtik, eta ni Bildutik... Orduan, euskara departamenduak karta egin zuen zertaz hartu zen liburu hori, zein irizpide pedagogikorekin —nobela beltza, bertako idazlea, gure hezkuntza komunitateak leitzeko ezaugarri guziak betetzen zituela—, eta institutuan klaustroa egin zen, gutuna publiko egin ala ez erabakitzeko. Eta hiruretan hogei lagunetik gehiengoak bat egin zuen gutunarekin, baina hamahiruk erran zuten ez zutela euskara departamenduaren gutunarekin bat egiten.

Telleria eta gero, zer? dio delako liburuaren izenburuak, Aroztegia eta gero, zer? plataformaren izenarekin bat eginik.

Aspaldixkoko afera da. Lekarozen egin nahi dituzte 228 bizitza, lau izarreko hotela, golf zelaia... 340 biztanle ditu Lekarozek, eta 228 etxebizitza herri berri bat erran nahiko luke horrek. 700 pertsona, hiru pertsonako familia nukleoaren arabera! Hamaseigarren herria izanen zen Baztanen! Bertzalde, 800 etxe huts ere badira Baztanen! Etxe beharretan ez dira. Argumentua da, berriz ere, turismoa. Baina hori gabe ere ikaragarrizko turismo pila ere bada. Ez dakit zer turismo mota nahi duten. Turismoa baldin bada argudioa, hotelarekin bakarrik askiko litzateke.

Nafarroako gobernuko lehendakariorde Manu Aierdi ere Lekarozen izan zenuten 2016ko udaberrian, proiektuaren alde mintzo.

Aroztegiaren defendatzaile sutsu da nafar gobernua. 2015ean, hauteskunde atarian, proiektua Udalaz Gaindiko Eragina duen Plan gisa tramitatzea onartu zuen UPNren gobernuak, eta urte berean, gobernu berriak UGEPari segitzea erabaki zuen. Nafarroako gobernuko akordio programatikoan desadostasunen atalean sartu dute Aroztegiako afera, aldaketaren gobernua deitzen duten lau alderdietarik bakarra da horren alde dagoena, Geroa Bai, eta hala ere, aitzinerat segitzen dute. Dolores Redondo idazleak ere Aroztegia gibeleko aldean duela egin du bere liburuen promozioa. Hor bada azpiko estrategia mekanismo bat, ikusten ez dena, soka luzea duena, doike.

Aroztegia, batetik, mutil dantzak, bertzetik. Irun-Hondarribietan alardea, mutil dantzak Baztanen.

Ez da konparatzen ahal alardearekin. Batak eta bertzeak duten dimentsioa diferentea delakoz, baina oinarri-oinarrian gatazka berbera da, eta emakumeen bazterketa normalizatzeko erabiltzen diren ustezko argudioak ere bai. Han urtean behin egiten da, ehunka lagunek parte hartzen dute eta alimaleko dimentsioa du. Hemen baditugu hamabortz herri, dantza herrikoiak dira, afera diferentea dute herri bakoitzean... Elizondoko kasua aparte da, herri koxkorrena baita: haur mutikoek, gazteek eta gizonek dantza egiten zuten, eta neskak sartu zirelarik, gizonezko batzuek dantzatzeari utzi zioten. Gaur egun, herriko plazan dantzatzen da, bazterketarik gabe, eta mutil dantzari baztertzaileak joaten dira Elizondoko elizara, eta han dantzatzen dute herriko plazan mutil dantzak dantzatzen diren tenore berean! Pribatizatu egin dute beren mutil dantza. 2013an sortu zuten Baztango mutildantzari taldea. Helburu bakarra zen emakumerik dantzatzen ahal ez duten talde bat sortzea. Taldea sortu zutelarik izena emateko aukera eman zuten, izena ematera joan ginen, baina ez ziguten taldean sartzen utzi. Mutil dantzen aferan eta Irun eta Hondarribiko alardeetan erabiltzen diren argumentuak ber-ber-berberak dira! «Tradizioa ez da aldatzen ahal! Sentimendu hau ez da hitzez esplikatzen ahal! Ez zarete hemengoak eta ez duzue entenditzen!».

Argumentuak berak, diozu.

Kasu! Mutil dantzari baztertzaile batzuk Iruñean arras aurrerakoiak dira! Zeren mutil dantzen afera ez da berdintasun afera, beren argumentuetan. Ez du ja ikustekorik. Omen. Mutil dantzari baztertzaileak Baztanen, alarde mistoaren aldekoak dira Irunen eta Hondarribian! Ez dute loturarik egiten, ez horren gibelean dagoena ikusten. «Doike, ez ezazu konparatu, faborez!», diote. Tradizioaren izenean mintzatzen dira, tradizioa aldaezina balitz bezala, nahiz aldaketa onartu duten beztimentan, dantzatzeko tenorean, mutiko-mutil-gizonek dantzatzean... Onartzen ez duten aldaketa bakarra emakumeen parte hartzea izan da.

Noizdanik sortua da afera?

Badira fotografiak, 70eko hamarkadakoak, Erratzun, andre bat dantzan erakusten dutenak. Ez zen aferarik izan. Geroztik ere sartu izan dira emaztekiak, nor bere herrian. Nik gogoan dudan lehenbiziko kalapita 2008an-edo izan zen. Gure amari ikaragarri gustatzen zaio mutil dantzak ikustea eta eraman nuen Elizondora. Hurbildu zen neskatiko bat eta: «Maitane, sartuko gara mutil dantzetan?». Nik ezetz, beldurrez. «Ez naiz atrebitzen!», erran nion. Bi neskatiko dantzara sartu ziren eta isildu zen plaza! Zernahi erranka jendea, xistuka. Herri bakoitzak badu bere istorio. Argiteria publikoa itzali izan dute, txistularia ixildu emaztekiak dantzara sartu direlarik, oihuak, bulkaldiak, irainak...

Beldurrez, zu.

Bai. Nik ez dut Anizen hori bizi izan, baina Anizen dantzak erakutsi zizkidanak kondizione batekin erakutsi zizkidan: plazetan ez dantzatzeko! Ez dut baldintza bete, baina hori erran zidan. Gero, 2011n, udaleko ordezkari izan nintzelarik, bestetako egun printzipalean herrietako bestetarat gonbidatzen gintuzten udal ordezkari gisa. Elizondon gu sartu ginelarik, Garbiñe [Elizegi] alkatea mutil dantzaria zen, eta ni ere bai. Elizondoko mutil dantzaren eguna heldu zen, eta Garbiñe eta biok aise jende gehiagorekin dantzan hasi ginelarik, herriko bortz edo sei mutil dantzari baztertzaile korrotik atera ziren, eta biharamunean periodikoko azala horixe izan zen, mutil dantzariek utzi dutela dantza erraten zuen, andreak sartu zirelakoz. 2011tik goiti arras gogorra izan da: herriz herri joan behar, mutil dantza egin, eta aditu behar! Afera ez da, bakarrik, zu dantzan sartzen zarela, zer aditu behar duzun, agurra ukatzen dizu jendeak. Jende anitzek utzi du plaza, zu ez ikusteagatik. Boikota egitea da hori. Ez da goxo! Hala ere, bertzek disfrutatuko du, gure ondorengoek, guk sufritu duguna! Kur, kur...

2011tik 2015era Baztango Udaleko Euskara eta kultura zinegotzi izan zinen. Zertan da euskararen egoera Baztanen?

Euskal Herriko egoera berbera dugu Baztanen. Ezagutza %75etik goitikoa dugu, UEMAn gaude, baina ezagutza eta erabilera ez dira bat heldu. Hor ere berriz ikusten da diferentzia Elizondo eta gainerako herrien artean. Zortzi mila biztanle gara bailaran, eta hiru mila dira Elizondon. Eta Elizondoko karrikan barna buelta bat ematea aski da, errateko: «UEMAn dago herri hau?». Lotsa ematen du aunitzetan. Gazte artean, mutikoetan gehienbat, ikaragarria da zenbat espainol aditzen den. Eta Lekarozko institutuan ere bai. Egia da! Eta futbola ere hor da, ikaragarriko eragina du Baztanen, eta arras-arras txarra hizkuntzari dagokionean. Futbolak espainolizatu ditu mutiko gazte anitz. Entrenatzaile anitz erdaldunak dira, eta haien erreferentzia guztiak espainolez dira. Bertze kiroletan —errugbia, herri-kirolak, pilota—, euskaraz funtzionatzen dute. Hizkuntza alde batetik, lehia giroa bertzetik, gizonkeria... dena txarra du futbolak Baztanen. Hemengo minbizia horixe da, niretako.]]>
<![CDATA[«Nire bizia arrunta, xumea eta hutsa izan da, baina zerbait idatzi dut etxekoentzat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/032/001/2018-08-19/nire_bizia_arrunta_xumea_eta_hutsa_izan_da_baina_zerbait_idatzi_dut_etxekoentzat.htm Sun, 19 Aug 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/032/001/2018-08-19/nire_bizia_arrunta_xumea_eta_hutsa_izan_da_baina_zerbait_idatzi_dut_etxekoentzat.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Tolosan jaio, hazi eta bizi zarena zaitugu... 1932ko azaroaren 20an hiru izan omen zineten herrian jaioak.

Gutxienez hiru! Migel Casteres, Muñoa sendiko bat eta hirurok. Etxean jaio ginen denok, ez emaginik ez pediatrarik ondoan genuela. Halaxe zen orduan. Geroago, gure ama ibili zen, emakumeak erditzen laguntzen. Deitu omen zioten behin, joan zen, eta harrezkero behin baino gehiagotan jardun omen zuen horretan. Ezagutzen ditut gure amaren laguntzaz jaioak Tolosan.

Zirtolaria zenuten aita Antonio. Hil zen egunean zer edo zer idatzi zuen Antonio Maria Labaienek.

Bai. Umore handikoa zen, alaia, bertsozalea, euskaltzalea... Harakina zen lanbidez. Elurretan ezkondu zen gure amarekin, ilbeltzak 25 zituen batean. Sei anai-arreba izan ginen etxean, lau mutil lehenengo, eta gerra ondotik, aita Frantziako desterrutik etorri zenean, arreba eta anaia txikia jaio ziren. Aita erbestean, ama Tolosan lau mutiko bihurrirekin -ni, lauretan hirugarrena-, jostun lanean etxean, bere koinata Danielaren dendarako, gehienbat. Lanerako buzoak, mahoizko bonbatxoak, alkandorak, gonak, soinekoak, maindire eta burkoak, kortseak eta gainerakoak... Denetatik josten zuen gure ama Mariak, eta neska gazteak etxean hartu ere bai, josten ikasteko. Gogoan daukat tartean Santa Marinako [Albiztur, Gipuzkoa] bi neska zirela, gaztelaniaz tutik ez zekitenak, eta behin galdetu niola bati: «¿Has sabido la leccion , Joxepa?» [Ikasgaia jakin duzu?]. Eta berak: «¡Medio culo!». Erdipurdi, alegia.

Euskaltzale giroa bizi zenuten gerraurre hartan.

Gurasoek euskara eta abertzaletasuna gauza askoren aurretik jartzen zituzten. Oso haurra nintzen, baina gogoan daukat bi edo hiru bider Tolosako batzokian izan ginela, gurasoekin. Aitak batzokiko antzezlanetan parte hartzen zuen; barregarrizkoak ziren, gehienak. Hango izenak entzun genituen gero: Ramon Larrañaga, Doroteo Ziaurriz, Pepe Izagirre, Jesus Elosegi, Antonio Maria Labaien, Aitzol, Lizardi... Askotan entzun nion gure aitari esaten Lizardiri Tolosan egindako hileta bezalakorik ez zuela bizian ezagutu. Milaka lagun bildu omen ziren. Tolosako batzokiko zuzendari izan zen, eta Perot lantegiko gerente. Jakina da lanetik irten eta Lizardi askotan joaten zela Urkizu aldera. Hil ondoren, oroitarria egin zioten han, baina gerra garaian han inguruko baserritar frankista batek txikitu egin zuen, eta harriak bertan utzi. Mutitegi baserrikoak, orduan, harriak gurdian hartu eta etxean gorde zituen. Handik hogeiren bat urtera, gure anaia Mikelek -Mutitegiko alaba batekin ezkondua baitzen-, Antonio Maria Labaienek eta koinatuak atzera lehengo tokira igo zituzten harriak, gurdian. Gero, Larrarte aita-semeek berritu zuten oroitarria. Inguruko lizarrak, berriz, gure senideek zaindu izan dituzte, eta orain ere gure ilobak txukuntzen du tokia urtero.

Arestian esan duzunez, gerra ondoan erbestean izan zenuten aita.

Franco nagusitu zen! «Patxi gaizto», esaten zion gure aitak. Etsaiak Tolosara inguratu zirenean, errekete eta faxistek errepublikarrak eta abertzaleak atxilotzeari ekin zioten. Baita bide bazter eta hilerrietan tiroz hiltzeari ere, batere motiborik gabe. Gure aitari ere iritsi behar zitzaion txanda, nonbait, baina erreketeen buru egiten zuena laguna zuen, eta ihesi joateko esan zion gure aitari, hilko zutela bestela. Eta alde egin behar, etxean emaztea eta lau seme utzita; 2 urte zituen txikienak, 7, berriz, zaharrenak. Eta eskerrak alde egin zuen! Hiru bider etorri ziren gurera aitaren bila! Gauaren erdian beti. Aita berriz, inguruan, Aiako herrian ezkutatuta egon zen lehenengo, baina, azkenean, Baztanera joan, eta Luis Iribarren lehengusu txikiak -erreketea zen- lagundu omen zion mugaraino. Handik, Sarara bidean, Anduitzeko bordan egon zen. Agure bat topatu omen zuen, haur ttiki bati kantatzen: Iruten ari nuzu... Beste iheslari asko ere baziren han, jakina. Joxemiel Barandiaran, Mentxaka -Gasteizko katedraleko kanonigoa-, On Pello Zubeldia lizartzarra, Bonifazio Etxegarai -Karmelo idazlearen anaia-, Langarika -Dalmazio ziklista famatuaren aita-, eta haurrak, haur asko, bizkaitarrak, aitak esaten zuenez.

Zuen aitak erbestetik idazten zizkizuen eskutitzen berri eman zenuen Erlea aldizkarian.

Aitak maiz idazten baitzigun! Ni oso ume nintzen, eta zer eta nola idazten zuen ez nuen ulertzen, baina pozgarriak zitzaizkigun aitak bidaltzen zizkigun postalak. Hemengoetan, Franco, Jose Antonio [Primo de Rivera], erreketeak, pelaioak... agertzen ziren. Hangoetan, animaliak, dantzariak, txistulariak, musikariak, zezenketak... Aitak bi postal bidaltzen zituen, bata bi anaia zaharrentzat, bestea bi txikiontzat. Baina haietan aldatuta ageri ziren gure izenak: Miguelito, Javiercho, Antonito eta Inacito ginen; «ilobak», ez semeak. Eta berak ere ezizen bat erabiltzen zuen: Magdalena Arraiet. Esan dut aita oso antzerkizalea zela, eta, beharbada horregatik, erraza egin zitzaion delako Magdalena horren paperean sartzea. Batean, etxekoandreak soineko berria egin ziola esanez idatziko zigun. Bestean, senargaia zuela eta ezkontzekotan zela... Horrelakoak. Gure amari idazten zion, baina «adiskide estimatua» esanez zuzentzen zitzaion, gaztelaniaz, postalak zentsuratuko ote zituzten beldurrez. Zioen familia baten haurrak zaintzen ari zela, neskame, baina, benetan, joan berritan harakin aritu zen Donibane Garazin, eta ondoren, berriz, egur-zerran Akizen. 1936ko azaroaren lehenean alde egin zuen, eta 1941eko apirilaren 21ean itzuli. Lehenago, alemanak Frantziara sartu ziren, eta hemendik hara ihesi joandako gazteak gerrara eramaten zituzten. Gure aitari ere deitu zioten, baina 45 urte beteak zituen eta, gainera, lau seme ere bai! Gure amak gu lauron argazkia bidali zion, guraso zela erakusteko, eta halaxe libratu zen Bigarren Mundu Gerrara joatetik.

Eta bitartean zuek Tolosan, amarekin. Ez zen erraza izango.

Oso garai zaila izan zen. Arrazionamendua indarrean jarri zuten: kartilla bat genuen, kupoiak mozten genituen handik erosketak egiteko. Behin, kartilla hartu eta Ibarrara bidali ninduten, Zelaiaren dendara. Azukrea, pezeta batena bakarrik saltzen zuten. Adibidez. Berdin tabakoa. Ahal zen moduan bizi zen jendea. Gure etxeko patioan hegazti asko izaten zen balkoietan. Nire anaia Xabierrek kukurruku egiteko zaletasuna zuen -orain ere badu-, eta kukurruku jotzen zuen edozein garaitan; berdin gauerdian! Xabierrek kukurruku jo, eta kukurruku eta kakaraka jartzen zituen patio hartako oilar-oilasko guztiak! Baina urte gogorrak izan ziren. Gure etxe ondoan bazen familia bat, euskaldunen eta euskararen etsaia. Aita erbestean genuela, leihoa zabaltzen zuten eta kantari hasten ziren, guk entzuteagatik: Laster etorriko da don Karlos gurea, karlistaz betea, eta tiro eta tiro eta tiro etsaiari, eta tiro eta tiro nazionalistari!!! Azken hitzak, eztarria behartuz. Haiek isiltzen zirenean, berriz, ama-semeok euskarazkoak kantatzen genituen, Uso zuria, Hara nun diran, Gernikako Arbola, Gora ta gora Euskadi... baina hau, Gora ta gora, isil-isilik, bestela bertan genuen salaketa! Gerratik edo kartzelan egonda etortzen zirenek kantatzen zutena ere kantatzen genuen: Kristorenak, Kristorenak gera, Kristorenak hartuta etorri gera...

Erbestean bost urte igaro eta itzuli zitzaizuen aita. Orduan zer?

Eta etorrita ere, kontuak. Erbestera joan aurretik bere osabarekin aritu zen lanean, harakin, baina erbestealditik etorri zenerako, osaba hark semea lanean hasia zuen, eta gure aitarentzako lanik ez! Eta, bestalde, isuna, ihesi joan zelako. 50.000 pezeta! Dirutza handia zen garai hartan. Gero, barkatu zioten, eta eskerrak: ez zuen pagatu beharrik izan. Maria Pilar Sansineneari 500.000 pezetako isuna jarri zioten, eta haren senar Jesus Elosegiri hogei mila durokoa. Luis Azkueri, 50.000koa. Pedro Arraizi, 45.000koa. On Migel Apeztegia Tolosako parrokiako apaizari, bi milakoa. Esaten da apaiz euskaldunek Francori lagundu ziotela, baina asko izan ziren aurpegia eman ziotenak, bateko Mateo Mujika, besteko Jose Ariztimuño Aitzol eta beste asko. Hil ere egin zituzten apaizak... Aita Iparraldetik etorri berritan, euskal festa egin zen Tolosan, falangisten ikur eta bandera artean. Zerkausian, herriko musika banda Gernikako arbola jotzen hasi zen, eta gure aita kantari! Laster etorri zitzaion bat, isiltzeko esanez: «Bestela, kartzelara sartuko haute!». Euskal kutsua zuen guztiaren aurka zeuden agintariak, eta herria ere bai. Francoren inguruko zerbait zenean, ardiak bezala, artaldean joaten ziren denak atzetik.

Horixe Tolosako giroa gerraondoan...

Gerra aurreko lana galduta ere, urte batzuetara beste harategi batean hasi zen, harakin. Behin, guardia zibilak etorri zitzaizkion: «Zer ari zara esaten txerri kontuak Francori buruz?». Eta aitak: «Egia da. Txerria hil eta atarian jarrita zeukala lapurtu egin diote Leaburuko Franco Iturriotzi!». Garai hartan beldurgarriak ziren guardia zibilak. Eskolara hasi ginenean, berriz, dena gaztelania zen. Are gehiago, «¡¡¡Habla en cristiano!!!», esaten ziguten. Kalean ere maiz entzuten zen hori... Eskolapioetan fraide gehienak nafarrak ziren. Ramon Labaien zenari entzun nion behin bilera batean esaten eskolapioek kalte handia egin ziotela euskarari Tolosan. Egia izango da. Gure aitak kontatu zigunez, Emeterio Arresek ere -tolosarra- gorroto zien eskolapioei. Arrazoia? Zigortzen zutenean lurrari muin ematera behartzen zutela. Arresek berak gure aitari esana da hori.

Zuek ere eskolapioetan ikasiko zenuten gero...

Bai, gure aitak bezalaxe. Apaiz edo irakasle gutxi ziren han euskaldunak. Baina, hala ere, euskaraz etxean behar du lehenengo. Eskolan gaztelaniaz zen dena, eta elizan, kantu asko, latinez. Baina gure etxean beti-beti euskaraz egiten zen dena. Hitz bat gaztelaniaz egin eta laster entzungo zen: «Euskaraz!». Eguberritan, Gabon egunean, haurrak ateratzen ziren, etxez etxe kantari, jaiotza hartuta. Haietako asko, buruan txapel gorria jantzita ateratzen ziren, Dale a la zambomba eta horrelakoak kantari. Gu artzain jantzita irteten ginen, buruan txapela, baina beltza edo urdina -ez gorria!-, euskarazko kantak kantatuz. Txapel gorria jantzita ibilitakoak Tolosan badira oraindik!

Idatziak dituzu zure oroitzapenak...

2010ean hasi nintzen idazten. Urteetan zehar izandako gorabeherak nolabait idazteko esan zidaten etxekoek, eta horixe egin nuen zenbait urtez. Nire bizia arrunta, xumea eta hutsa izan da. Nire trebezia idazten, berriz, hutsaren hurrengoa. Hala eta guztiz ere, zerbait idatzi dut, bai, baina etxekoentzat. Besterik ez bada ere, XXI. gizaldian bizi diren gazteei urteetan izan diren aldaketa era guztietakoak adierazteko.

Era guztietako aldaketak, diozu.

Nire ustez, aldaketarik handiena garbitasuna izan da. Duela 70 urte oso etxe gutxitan zeukaten dutxa. Asteburuetan, herriko bainuetxera joaten ginen, etxetik toaila eta xaboia hartuta; xaboia etxean egiten zen orduan! Jende asko joaten zen hara garbitzera. Inguruan garbitoki handi bat zuen, harraska askorekin, eta hantxe garbitzen zuten arropa emakumeek. Orduko garbitasun ezak bistakoak zituen ondorioak... Hango zorri eta arkakuso eta hango tximutxak! Ilunean etxeko sukaldera sartu, eta labezomorroak. Kalean, zenbait tokitan, arratoiak! Garbitasuna dela-eta, gogoan daukat nola etorri ziren arropa garbitzeko lehenengo garbigailuak ere. Geroago, irrati-telebistak...

Tolosako apustu kontuak ere kontatuak dituzu.

Bai. Bi gauza, behintzat, badira Tolosari berezitasuna eman diotenak: apustuak eta feriak. Esate baterako, garai batean astelehenero jendetza biltzen zen Justizia plazan. Baserritarrak menditik jaisten ziren beren abereak ekarriz, eta plaza guztia betetzen zuten. Esne-behiak, adibidez, errapeak esnez beteak ekartzen zituzten, dariola, jetzi gabe, esne iturri oparo zirela erakusteagatik. Hankabiko piztiaren jokaera ere aztertzekoa zen... Apustuak direla-eta, igandero zen zerbait: pilota, sega, aizkora, korrika... Tongoak ere izaten ziren, noski. Kontatzen zuten, behin, pilota partida jokatzen ari zirela, eta hogeitabana! Inork irabazi nahi ez. Egin du azken sakea batek, eta motz, arrastora iristen ez zela. Ekarri behar zuenak, berriz, botea egin aurretik jo airez, eta txapapera bota zuela. Partida galdu zuen -nahita-, baina galdu zuenak irabazi zuen dirua!

Zeure lanekoak ere kontatu dituzu, batera eta bestera egindako lan-bidaia eta ibilerak...

Alemaniako Winkler Dünnebier fabrikarentzat egin nuen lan, mekanikari, urte askoan, Anoetan. Hartan ari nintzela, behin Neuwied hirira joan ginen lanera; han zegoen enpresaren etxe nagusia. Hotelera heldu eta hiruzpalau gizonezko, garagardoz ondo aseak. Nongoak ginen galdetu ziguten. Guk ez genekien alemanez, baina itzultzailea genuen ondoan. Hark, euskaldunak ginela erantzun zien. Haietako batek, orduan: «Yo legion Condor. Bum!!! Gernika!». 1967ko martxoaren hasieran izan zen, gure hirugarren umea jaio aurreko hilabetean. «Yo legion Condor. Bum!!! Gernika!». Artean, frankistek Gernika abertzaleek erre zutela esaten zuten garaia zen.]]>
<![CDATA[«Askotan egon naiz galtzaileen aldean, baina ez ditut kausa guztiak galdu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2018-08-12/askotan_egon_naiz_galtzaileen_aldean_baina_ez_ditut_kausa_guztiak_galdu.htm Sun, 12 Aug 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2018-08-12/askotan_egon_naiz_galtzaileen_aldean_baina_ez_ditut_kausa_guztiak_galdu.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,
egoten ohi dira zozoen elean
Jean Martin Hiribarren

1950eko hamarkada hartan, euskara baztertua zen hemen...

Ni Zornotzan jaio nintzen -Aldekoena baserrian maizter ginela-, herri eskolara joan nintzen -orduko eskola nazionalak, espainolak-, eta akordatzen naiz esaten zutela: «¡Ya vienen las aldeanas!» [Badatoz baserritarrak!]. Hori esaten zuten batzuek gaur egun zelanbaiteko errespetua diote euskarari, batzuek ikasi ere egin dute. Batxiler ikasten ari ginela, mojek esaten ziguten: «Señoritas, no hablen en vasco porque no van a tener facilidad de palabra en castellano» [Andereñoak, ez euskaraz berba egin, gaztelaniaz berba egiteko erraztasunik ez duzue-eta izango]. Euskara gutxiesten zuten, batetik, eta, bestetik, beldurra sartzen ziguten. Eskerrak, etxean bestelakoa genuen giroa. Amak beti esaten zigun: «Atetik barrura euskaraz». Ez zuen sermoirik egiten, baina horixe esan bai.

«Atetik barrura, euskaraz».

Bai. Bestalde, fraiderik ere bazen gure familian, eta eragina izan zuten etxean, gurera sartu ziren lehen aldizkariak Arantzazu eta Karmel izan ziren eta. Amak Enbeitaren bertsoak-eta irakurtzen zizkigun handik, eta kantatu ere egin izan genituen. Aita, berriz, beti ari zen lanean, fabrikan eta soroan -izugarri maite zuen lurra-, eta ez zuen gurekin denbora handirik ematen.

Zuenean bada gerra istorioa...

Aitaren familian hiru anaia ziren -gazteena zen aita-, eta gudari ibili ziren hirurak. Aita zauritu egin zuten Turtziozen... Ez zuen askorik kontatzen, beldurragatik, baina fabrikatik erretiratu zenean, gurekin denbora gehiago ematen hasi zenean, hasi zen gauzak kontatzen. Behin, egun pasa nora joan nahi ote zuen galdetu, eta: «Turtziozera joango nintzateke, ze han zauritu ninduten. Laredora eroan ninduten preso, eta handik Madrilera, trabajadoreetara». Horixe kontatzen zuen, askorik gabe, nahiz eta azken urteetan gehiago kontatzen hasi zen. Hil zen aurreko egunetara arte Eusko gudariak kantatzen zuen, kantatzen diren betiko estrofak eta gehiago... Amaren aldean, berriz, osaba hil zioten gerran, Mendatan. Otxandio batailoikoa zen, eta ia 80 urtean egon da hil zuten tokian lurperatuta. Noizbehinka, urteurrenarekin-eta, hil zuten tokira joaten ginen, eta Eusko gudariak kantatzen genuen; gurean, ia erlijioa zen hori kantatzea. Gauza da orain dela urte bi Aranzadirekin harremanetan jarri, eta amaren osabaren gorpuzkiak atera zituztela.

Nola zuen izena zuen amaren osaba horrek?

Pedro Uriguen Perea. Elgetan egon zen, Intxortan. Handik Markinara egin zuten, eta Mendatan harrapatu eta hil zituzten. Hainbat. Tartean, gure osaba, Marmiz auzoan. Biharamunean, inguruko baserrikoek hartu eta lurperatu egin zuten. Osabaren agiriak, berriz, gordeta eduki zituzten luzaro, beldurrez. Denborara, Zornotzako fraideetan entregatu zituzten agiri haiek. Eta, fraide haien artean, osabaren anaia bat! Deitura bera, Uriguen, eta laster ohartu ziren. Amamari esan zioten, joan ziren Mendatako baserrira, jarri zuten gurutzea, eta hantxe eduki dugu osaba Pedro, urteetan. Eta oraindik, nahiz eta gorpuzkiak handik atera dituzten, hantxe dago gurutzea! Baserrikoek ez dute kendu.

Noiz hasi zinen mundu honetara akordatzen?

Eubako pasiotarren eskutik bilerak egiten hasi ginen, dantzan, antzerkian... Aita Martzel Andrinua, Aita Eleuterio Larruskain... oso euskaltzaleak ziren, eta euskaltasuna erakutsi ziguten. Geroago etorri ziren Ez Dok Amairu, Rikardo Arregi, alfabetatzea... 68ko Parisaren hotsak ere heldu zitzaizkigun, feminismoa... Nahasita heldu zen dena. Esate baterako, euskararen kezka bizi genuen, eta, behin, alfabetatze ikastaroan eman nuen izena. Juan Antonio Aroma eta Kristina Mardaras izan nituen lehen irakasleak. Ikastaroa egin, eta irakasle nintzen hurrengo urtean! Premia zegoen! Orain pentsatzen jarri, eta jakin nahiko nuke zer erakutsi ote nuen, hain gutxi jakinda.

Batzuek ikasi zuten, horratik.

Akordatzen naiz Jose Anjel izena zuen mutiko bat -mutiko bat zen-eta orduan-, etorri zela alfabetatzera, beste batzuekin batera. Nik koaderno txiki batean idatzita eramaten nuen irakatsi beharrekoa -nominatiboa, ergatiboa, datiboa...-, baina laster konturatu nintzen Jose Anjel hark nik baino arinago ikasten zituela gauzak, eta idatzi ere nik baino hobeto idazten zuela. Giro hartan, Juan Antoniok [Aroma] idaztera animatu gintuen, Zeruko Argia-n, Anaitasuna-n... Horrela, 1974an, Zeruko Argia-k gehigarri berezi bat atera zuen, eta bertan argitaratu genituen lanok Juan Antoniok, Joserra Azkorbebeitiak, Jose Anjel hark -idazle handi, gerora-, eta laurok.

1975ean hil zen diktadorea, ateak irekitzen hasi ziren, alderdi politikoak eratzen...

Horretan ere ibili ginen, formazio eta informazio larregi barik, baina ibili ginen hor ere. Mugimendua zen. Antolatu bai, antolatzen ginen, baina gauzak egiteko. Oraingo egunetik begiratu eta zenbat ordu eman ote genituen mezuak idazten, kartelak egiten, kartelak ipintzen! Ez naiz egindakoaz damutzen, baina zenbat gauza egin genituen, eta zein formazio gutxi jaso genuen. Hobe genuen ordu horietako batzuk geure buruak formatzen eman izan bagenitu. Baina klandestinitatea zen, ezkutuan genbiltzan, gauza asko egin behar ziren. Eta, benetan, egin behar ziren!

ETAren borroka armatuaren garaia zen.

Bai, eta askok bezala, «Gora ETA» esan nuen, askotan. Egiten ari zirena ondo zegoela pentsatzen nuen. HASIko militante nintzen, eta kongresua egin zenean -40 urte bete dira joan den maiatzean-, eztabaida handia izan zen borroka armatuaren inguruan. Gu kontra ginen, eztabaida galdu genuen, eta han lekurik ez genuela gelditu ginen. Ez dakit bota gintuzten, edo geure kabuz joan ginen. Sektarismo itzela zegoen denbora hartan. Harrezkero, beste modu batera ikusi nituen gauzak eta ETA. Beste bide bat hartu behar zela pentsatzen hasi nintzen; bat egin nuen bakearen aldeko mugimenduekin.

Euskadiko Ezkerran izan zinen gero.

Bai. Ni beti galtzaileekin. Lagun batek esaten dit: «Ez naiz inoiz zu zauden alderdikoa izango, ze behin ere ez duzu irabazten». Irabazi ez, nik beti galdu! Euskadiko Ezkerran ere galtzaile izan ginen, eta ez dakit orduan ere bota gintuzten, edo joan ginen.

Euskadiko Ezkerrako kide zineten, baina ETAko kidea gorde zenuten etxean. Zure ikasle Jose Anjel hura.

Udal hauteskundeak ziren, eta papertxoak gutunetan sartzen laguntzen zigun! Gau batean esan zidan: «Zerrenda ona daukazue!». Bai, gu Euskadiko Ezkerrakoak, ETAko militantea etxean ezkutatuta, hauteskundeetako propaganda prestatzen... Ideologikoki bat ez etorri arren, Jose Anjel hura laguna zen, laguna izan da beti. Hala ere, zelako beldurra pasatzen nuen gauetan! Aurretik, 1975eko salbuespen egoeran atxilotuta egon nintzen, eta torturatua, eta Jose Anjel hark galdetzen zidan: «Horrenbestekoa da tortura?». Eta nik: «Tortura jaso arte ezin asma dezakezu». Esate baterako, orduko militanteok bagenuen liburuxka bat: «Atxilotze kasuetarako segurtasun arauak», zioen. Eta, hain zuzen, liburuxka huraxe harrapatu zidaten guardia zibilek atxilotu nindutenean, eta esan zidan Hidalgo kapitainak [Manuel Hidalgo Salas]: «Oraintxe ikusiko duzu zertan diren zure segurtasun arauak!». Eta tortura!

«Hainbestekoa da tortura?», gazte haren galdera, nirea.

«Izarrak ikusi», esamolde bat zelakoan nengoen, baina Hidalgoren lehen kolpea jaso orduko hasi nintzen izarrak ikusten. Belarritakoekin batera jausi nintzen lurrera. Torturatzen zaituztenean benetan ikusten dira izarrak. Handik urte gutxira, Jose Anjel etxean gordeta geneukala, gauean igogailuaren zarata entzuten nuenean, «Badatoz!», pentsatzen nuen. Beldur ikaragarria neukan, mutil harengatik, eta neuregatik. Ile luzea erabili ohi nuen garai hartan, eta guardia zibilen kuartelera joateko deitu zidatenean, ilea moztu nuen lehenengo gauza. Uztaritzen ginen, Udako Euskal Unibertsitatean, eta ile-apaindegira joan eta ilea moztu nuen, motz! Kuartelera sartu eta: «Hara, halako ilaje ederra zenuena, eta moztu egin duzu!». Soilguneak ditut oraindik! Kirofanoa egin zidaten. «Oraintxe ikusiko duzu zer den kirofanoa, zuzen-zuzenean!». Propaganda aurkitu zidaten, hiru ale ezberdin, eta propagandok niregana nondik heldu ziren jakin arte, ez zuten onik izan. Zornotzako kuartelean nindukaten, eta guardia zibilak artatzera etortzen zen praktikantea etorri zitzaidanean, esan nion: «Anjel, esan mundu guztiari hemen nagoela!». «Bai, bai, festetan gaude eta herri guztiak daki». Nire kontaktuak jakin zezan nahi nuen, eroriko gehiago izan ez zedin. Azkenean, gehiago ezin jasanda, haren izena esan nuen, eta kuartelera ekarri zutenean, haren orroak...! Kontua da Jose Anjel ere harrapatu egin zutela 1980an, eta artikulu bat idatzi zuen egunkarian, berari egin zizkiotenak kontatuz. Izugarria...

Enpresa bateko langile, euskara irakaslea, militantea, ama... Hainbat buru estali ditu zure txapelak!

Gure belaunaldiak batera egin ditu lan guztiak. Eta ez diot neure buruari dominarik jarri nahi. Ni fabrikan hasi nintzen lanean. Gero egin nituen irakasle ikasketak, eta, geroago, psikopedagogiakoak. Fabrikan ari nintzen garaian, umea izan eta etxekoandre egiten ziren emakumeak. Fabrikak, gainera, dotea eman zuen, dirua, lan egindako urteen arabera. Nik ez nuen dote hura hartu nahi izan. Ordurako irakurrita neukan Simone de Beauvoir; independentzia ekonomikoaz zioena. Gogoan neukan. Nik, umea izan, doteari uko egin eta lanean segitu nuen, eta ama txarra izateari buruz ziotena entzun!

Hori ere bai?

Bai, bai, zaila izan zen. Orain pozik nago, baina orduan zaila izan zen. Mugimendu feminista abortuaren alde ari zen, antisorgailuak Iparraldetik ekartzen genituen garaia zen... Gure garaiko kontuak dira, nahiz eta gazteei istorioak iruditu. Behin irakurri nion bati zorte horixe izan dugula, hainbeste aldaketa ikusiko dituen belaunaldi askorik ez dela izango. Egongo da gero ere, baina egia da aldaketa handiak ikusi ditugula. Elizaren itzala eta! Diktadura politikoa, eta elizarena! Bateko bekatua eta besteko herstura!

Dantza munduan ere ibili zinen, dantzak berreskuratzen, nonbait.

Momentu hartan, Euskadiko Ezkerran nintzen, biltzar ttipikoa. Hauteskunde kanpaina egina genuen, lan handia, borondatetsu, zeharo konbentzituta, eta, ondoren, bota egin gintuzten biltzar ttipiko guztiak, banan-banan! Orduan bai, txarto gelditu nintzen, guztiz jota, eta neure buruari agindu nion ez nintzela sekula alderdi politiko batean berriz sartuko. Garai berean, herriko Kriskitin dantza taldea ahul xamar zegoen, eta Jose Antoniok [Aroma] laguntzeko eskatu zidan. «Baina nik ez dakit ezer dantzen gainean!» esan nion, eta hark: «Sustapenean lagundu ahal diguzu». Horixe izan da dantzari egin diodan ekarpentxoa! Behin, Jose Julian Bakedanok kalean esan zidana: «Marisa, azken erromantikoak gara!». «Zer esan gura duzu?». «Zer edo zer behar dugula beti. Zuk, oraintxe, dantza taldea topatu duzu», Bakedanok.

Kausa galdu guztien aldekoa omen zaitugu.

Edo kausa guztiak galtzen ditut! Kar, kar... Baina ez! Joan den irailean Wallmapun [Txile] izan nintzen, maputxeen artean, Garabidek gonbidaturik, euskara irakasteko erabiltzen diren metodologiez hizketan. Gure ibilbidea azaldu nien, gabezia handiak izan arren, zelan ikasi zuen jendeak euskaraz, ikasi egin zuten eta! Orduan, pentsatu nuen ez ditudala kausa guztiak galdu, jendeak euskaraz ikasi zuen-eta, baliabide gutxirekin ere! Maputxeei esan nien eskolaz kanpo ere hainbat gauza egiten genituela, aldizkarietan parte hartu eta bultzatzen genituela. Eta gure eskualdeko Anboto aldizkaria erakutsi nien, eta BERRIA. Horixe esan nien, Anboto txiki bat egin zezaketela. Eta, irailetik hona, egin dute! Maiatzaren 15ean, txio bat jaso nuen Wallmapun ikasle izandako batek idatzita: «Marisa, lortu dugu. Kazeta bat dugu maputxeen hizkuntzan bakarrik. Eskerrik asko bihotz ematearren. Besarkada bat, distantziatik». Askotan egon naiz galtzaileen aldean, baina ez ditut kausa guztiak galdu. Dena ez dugu galdu, eta esan dizut, gu hasi ginenean baino euskaldunagoa da Durango. Eta gu hasi ginenean baino gehiago gara orain feministak.

Bistan da.

Zoroak ginela esaten ziguten, zoroak eta itsusiak. Entzun beharra izaten genuen. Aurten, Martxoaren 8an, ikustekoa izan da: zenbat gazte, neska politak, indarrez beteak. Bestalde, garai batean oso sektarioak ginen. Orain, hiru talde feminista gara herrian, bakoitzak bere egitekoak ditu, eta batu behar denean, hortxe gara hirurok plataforman, arazo barik. Ahizpatasun zoragarria dugu. Beraz, zerbait lortu dugu!]]>
<![CDATA[«Ahozkoa zaleen esku eta belarrietara irispidean jarri nahiko nuke»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2018-08-05/ahozkoa_zaleen_esku_eta_belarrietara_irispidean_jarri_nahiko_nuke.htm Sun, 05 Aug 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2018-08-05/ahozkoa_zaleen_esku_eta_belarrietara_irispidean_jarri_nahiko_nuke.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,
egoten ohi dira zozoen elean
Jean Martin Hiribarren

Doktore tesia ez duzu argitaratu zaharra: Euskal baladak: azterketa eta edizio kritikoa (Labayru eta BBK fundazioak). Zortziehuna orrialdeko bi liburuki trinko. Harako hark bere liburuari izena eman zion moduan, lan hauxe ote duzu zuk ere «ondasun guztia»?

Ez, ez, nire ondasun guztia ez. Bai, hala ere, garai jakin bateko ondasuna. Balada da, berez, ahozko literaturaren generorik aberatsena. Nik genero hori oinarri hartu eta euskal baladategia finkatu nahi izan dut; balada den-denak ez badira ere, asko, behintzat, finkatu. Horretan ibili naiz, ez horretan bakarrik, baina horretan batez ere, hainbat eta hainbat urtetan...

Oraingo egunean, unibertsitate ikasketak burutu orduko ari da ikasle asko tesia egiten, aski gazterik.

Jendea, praktikoa denez gero, tesia egiten hasiz gero, tesia besterik ez du egiten. Ni, berriz, tesia egin beharra izan arren, tesia ez beste gainerako gauza guztiak egiten ibili naiz. Eta hori nork bere teilatura harrika egitea da. Kontua da, nire tesi hau egitekotan, ikerketa lanaz gainera, ikergaiak berak ere topatu behar izan ditudala, eta horixe izan dut lanik zailena. Izan ere, ikergaiak aurkitzea kantutegiak aurkitzea da, argitaratu gabeko kantu kaierak argitara ekartzea, argitaratu gabeko oinarria, bilketako lehen dokumentu hori, aurkitzea. Sukaldera sartu eta entsalada prestatu ez ezik, ortura joan eta urazak hartu behar izan ditut, eta tomateak, eta tipula... Argitaragabeko hainbat testu aurkitu ditut Euskal Herrian han eta hemen ibili eta gero, eta asko kostatu zait hori!

Non eta non ibili zara bila?

Liburutegietan. Baina haietan ere ez da erraz ezer aurkitzea. Esate baterako, [Resurreccion Maria] Azkuek bildutako balada gehienak Euskaltzaindiaren egoitzan daude. Kasu horretan, bertara joan eta banan-banan aztertu dut haren materiala. Erraza da hori. Aita Donostiarenak biltzea, berriz, nekeago izan zitzaidan, Iruñera joan beharra izan nuelako, kaputxinoen bibliotekara, eta, bestalde, haren lanak inbentariatu gabe zeudelako. Beraz, material guzti-guztia ikusi behar izan nuen, Aita Donostiak osatutako bildumatxo guztiak! Hala ere, hori egitea oso inportantea izan zen, Urtsuako balada aurkitu nuelako han, adibidez. Iparraldeko zenbait balada, berriz, Baionako liburutegian aurkitu nituen. Horretarako, baina, [Louis] Dassanceren fondoa ikusi behar izan nuen -bederatzi karpeta-, eta haietan, Dassanceren lanak ez ezik, besterik zer zegoen ere ikusi behar izan nuen.

Bateko eta besteko bibliotekan, bila, zer aurkituko zu.

Eta han-hemengo biblioteketara ez ezik, bilduma partikularretara ere jo behar izan dut, eta horixe kostatu zait gehien: kontaktuak egin, truke modukoak eskaini... eta ni tratante ona ez naiz inoiz izan! Nire kasuan kontua ez da izan bibliografia jakin bat bildu, hura aztertu, eta ikerketa egitea. Ez. Ni ez naiz horretara mugatu. Testu argitaragabeak argitara ekartzera jo dut. Argitaratuak, berriz, aberastu nahi izan ditut, argitaragabeen bidez. Eta hori ere asko kostatu zait. Azkenik, argitaratutakoaren jatorrizko dokumentua ere ikusi nahi izan nuen. Esate baterako, Azkuek Euskalerriaren Yakintza-n edo bere kantutegian ematen dituen dozenatik gorako baladen eskuizkribuak ere bildu nahi izan nituen. Hasiera-hasieratik denak eskueran eta helmenean izan banitu, askoz lehenago egingo nuen tesia. Eperra kozinatu nahi izan dut, baina, lehenago, eperra bera ere ehizatu!

Argitaratzen hasi zinen garaian berean lotu zintzaizkion zu tesi honen harroina jartzeari.

1998an edo argitaratu nuen nire lehen lana. Antonio Zavalak Euskal erromantzeak bere lana argitaratu eta handik urte bira edo. Ahozkotasunari zegokion edozein genero edo edozein pieza argitaratzen hasi nintzen. Hiru-lau gauzaren gainean egin nezakeen tesia, ahozko generoari lotutakoak denak ere, baina bata bestetik ezberdinak. Gehien idatzia nuen generoa balada zen. Zailena ere bazen, ordea -horixe ez zuen bere alde-, eta horixe egitea erabaki nuen. Gaur egun, tesia egiteko epeak daude, eta hori da gauza bat txarra, baina ona ere bai, aldi berean, ze horrek esan nahi du amesgaiztoak izango dituzula, baina egun jakin bat arte. Egun jakin hartatik kanpora amesgaizto hori ez duzu izango. Beharbada, txarragorik izango duzu -ez da erraza izaten txarragorik aurkitzen-, baina tesiari lotutakorik, behintzat, ez. Nik ere epe baten arabera jokatu nuen, eta, azkenean, atera zena atera zen! Horixe nire istorioa.

Zergatik jo zenuen hasieratik ahozkotasuna ikertzera?

Hurbilekoa nuelako. Gramatikalari teorikoentzat, hizkuntza kontuak lege hotz eta zurrunetara makurtzen dira. Beste batzuek, hizkuntza barru-barrutik bizi dugunok, gu geu ere hizkuntza garela sinesten dugun neurrian, oso barruan daramagu ahozkotasuna. Eta, ahozkotasun horren barruan, are barrurago daramatzagu zenbait genero jakin. Bide horretatik hasita, gauza izango ote nintzen kezka izan nuen, baina zenbait gauza aurkitu nituen, eta aurkikundeak berak amets egitera eraman ninduen; esan nahi dut, bideak urrunago joateko aukerarik emango ote zidan ikustera. Horretan ibili naiz, apurka-apurka. Konturatu naiz gauza onak ere izan direla bidean: azken hogei urte honetan ia inork ez du gai honen gainean ezer idatzi. Madrildik, esate baterako, oso gauza onak idazten zituen Jesus Antonio Cidek, baina, gainerakoan, ahozko hainbat genero umezurtz zeuden. Hemen argitaratu ohi ziren lanak ezagutzen nituen, baina aurkikunde handirik ez zegoen haietan. Ez dakit, bada...! Aurkikundeak halako lilura sortzen du norberarengan, batzuetan pentsatzen dut norberarengan beste inorengan ez duela sortzen lilurarik, ez ote naizen friki xamarra, alegia, arrasto arruntetik urrun bizi den izaki estralurtarra.

Gaiaren lilurak berak liluratuta egin dut bidea.

Ahozko literaturaren gordailu biziak ezagutu dituzu. Zenbait, bederen. Hilak dira, lekukorik ez da bizirik gaur egun.

1980ko hamarkadan era bateko eta besteko grabaketak egiten ibili nintzen: kontakizunak, sehaska kantak, kopla zaharrak... bildu nituen. Baina balada zen generorik aberatsena. Baladaren mundua, kantu narratiboarena, konta-poesiarena, eten egin da, hautsi. Azkeneko baladak 1980ko hamarkadan bildu ziren; Bizkaian, batez ere, nahiz eta ez Bizkaian bakarrik. Boni Urkizu apaizak bi balada pusketa, bi zati eder, bildu zituen Oiartzunen. Antonio Zavala 1955-56an hasi zen Auspoako materiala biltzen, eta dio 1967an bildu zuela berak balada eredu bakarra, Urtsuakoa, eta nahiko txarra; esan nahi dut, osatu gabea, laburra, istorio osoa kontatzen ez zuena. Eta baladan oso inportantea da istorioa osorik kontatzea, edo gehiena, behintzat, istorioari itxura edo gorputza ematen dion osotasuna. Nik, ahozko eredu berrietan saiatzea baino, argitaratutakoa finkatu behar nuela jabetu nintzen, finkatu eta, ahal bazen, osatu, gehitu eta ugaritu. Balada berriak aurkitu ahal banitu, hobeto, jakina. Horretan ibili naiz, beraz: ezagunak zaizkigun balada ereduak finkatzen, eskuizkribua -baldin badago-, zehazten, eta, eskuizkribu berriak aurkitzen. Kasu batzuetan lortu dut; askotan. Askotan, balada beraren eredu guztien eskuidatziak lortu ditut. Are gehiago, eskuidatzi zahar gehiago ere lortu ditut.

Brodatzen ari nintzen.

Esate baterako, Azkuek ahapaldi bakarra bildu zuen, eta, nik, eskuidatzi bidez, ahapaldi bakar hori ez, eredu osoa ekarri dut! Eta Zavalak argitaratu zituen baladen eredu primigenio guztiak ere, jatorrizkoak, bildu ditut. Kasu batzuetan, beraz, asko osatu dut bestek egindako lana. Nire helburua izan da dagoena, edo ezagutzen duguna, zehaztea lehen bilketako eskuidatziaren bidez, eta, ahal bada, aberastea, ugaritzea edo eredu berriak ematea. Izan ere, eredu berriak emanez hobeto ulertzen da ezagutzen dugun hori. Horixe du ahozkotasunak: gai beraren gainean aldaerak daudela, eta aldaera batzuk osoagoak direla beste batzuk baino! Esate baterako, Brodatzen ari nintzen dela-eta, hamabost eta hamasei ahapaldiko aldaerak ezagutzen genituen. Nik, hogeita bateko bat aurkitu nuen! Hogeita bateko bat aurkiturik, hiru-lau ahapalditan beste zerbait kontatzen dela jakina da, gainerakoetan kontatzen ez dena, eta horrek asko aberasten du ordura artekoa. Horretan ahalegindu naiz, daukaguna finkatzen eta, ahal bada, aberasten, baina ez oraingo ahozko tradizioaren bidez, ezpada kaier zaharretako dokumentuen bidez.

Maitemin baten istorioa dirudi.

Zerbait berri aurkitzen duzunean, poza izaten duzu. Kaliforniara joan ziren urre bilatzailearen istorioa da, ezta? Etxera joateko garaian zeudela urre pipita bat aurkitu, eta kanpamenduan denbora gehiago geratuko zirela pentsatzen dut. Halako zerbait gertatu zait niri. Ezer aurkitzen ez duzula eta «Ene! Lana bertan behera utzi beharko dut» pentsatzen duzu. Aldiz, aurkikunde bat egiten duzunean, bultzagarria duzu, poza, edo lanean jarraitzeko arrazoia.

Zer dakarkio baladak euskarari?

Balada bat istorio bat da, bertsoz kontatua. Hizkuntzak bere indarrik handiena baladetan erakusten duela uste dut. Esaldirik ederrenak, urragarrienak, indartsuenak, onenak, baladetan daude, edo zenbait kantu zaharretan. Horregatik, esate baterako, Orixe batek bere Euskaldunak egiten duenean, Bereterretxe sartzen du bere lanean, edo beste baladaren bat. Baladek indar aparteko bat dute. Zaila da hori hitzez adierazten, balada bera entzun ezik. Balada bera da horren erakuslerik behinena. Luis Villasantek, adibidez, nahiz eta Axularren prosa aztertzetik ezagutzen dugun gehienbat, baladei ere begiratu zien, eta esaten du, ahozko generoen artean, balada dela izarra, generorik inportanteena. Eta hori, autore euskaldunen artean, Aita Villasanteri beste inori ez diot irakurri. Esanguratsua da, ezta?

Antonio Zavala aipatu diguzu lehenago, haren balada bilduma.

1998an publikatu zuen, baina hamar, hamabost urte lehenago egina zeukan. Ordurako, hiltzat zeukan generoa. Zioen balada bakarra aurkitu zuela, eta oso txarra. 1980ko hamarkadan, harrigarriro, hainbat eredu aurkitu ziren Bizkaian, batez ere, eta Idatz & Mintz-en argitaratu ziren. Brodatzen ari nintzen-en bi bertsio, Testamentuarena-ren beste bi edo hiru, Neska ontziratuarena-ren besteren bat... Hamar bat eredu berri aurkitu ziren. Ez dakit hura ez ote zen izan zisnearen edo beltxargaren azken kantu bezalako zerbait. Oso gauza arraroa. Lekukoak 80 urtetik gorako atso-agureak ziren, baladak mendearen hasieran, umetan, ikasitakoak. XX. mende hasierako gomuta zuten, burua freskatu zuten nolabait, eta kantatu zituzten baladak. Bizkaian, batez ere. Iparraldean bada bat, Etxera itzuli soldadua, 1980ko hamarkadan Bidarraiko bati baten batek bildu ziona. Gehienbat, ordea, ahozko bilketarik ez dago. Nik ezagutzen dudanik!

Hizkuntza garela esan diguzu arestian.

Neurri batean, oroitzapenak, bizipenak... hizkuntza jakin bati lotuak ditugu, gehienbat. Umetan kontatzen eta kantatzen zizkigutenak, adibidez, hizkuntza jakin batean jaso genituen. Hizkuntza bat bestea baino hurrago izaten dugu, ama hizkuntza pertsonalagoa, intimoagoa delako. Horregatik diot hizkuntza ere bagarela. Hizkuntza ez da, bakarrik, hiztegietan dagoen zerbait. Hizkuntza da mundu oso bat bakoitzarengan modu jakin batean islatzen duen entitatea.

Zer jaso zenuen zuk zeure etxean, Markinako Maria Ugartekoaren edo Antxia dorrean...

Esaera zaharrak, asko. Bai aitak eta bai amak esaten zituzten. Hogeita hamarren bat esaera zahar normal-normal esaten zituzten gure guraso biek. Esapideen mundua, berriz, itsaso zabalagoa da. Esate baterako, inoiz entzun gabeko hauxe entzun nion amari duela hamar urte ere ez direla: «Gatza loratuko da ni hara berriro joan orduko!». Alegia, «Ni ez naiz hara inoiz joango» esan nahi du horrek. Esapide horixe inork inon esaten ote zuen begira ibili nintzen, eta Garibairen errefrauetan ikusi nuen! Beste inon ez! Gatza loratzea inposible bat da, gertatu ezin dena da. «Lehenago loratuko da gatza ni hara joan baino». Eta gatza sekula ez da loratzen. Horrelakoak, asko gure etxean!

Ahozko literaturaren ederra!

Baten-batentzat ahozko literatura da ezertarako balio ez duen gauza guztien suma edo konpendioa: esaera zaharrak, kopla zaharragoak, lo kanta txatxuak, balada zentzugabe edo odoltsuak... Beste batentzat, berriz, ahozko literatura mundu oso bat izan liteke, edozein generotan ere. Esate baterako, amodiozko kantuek, berek bakarrik, mundu oso bat osatzen dute. Amodiozko kantuen mundua edozein hizkuntzatan ematen da, amodioa edozein hizkuntzan den moduan. Poesiarik autentikoena da ahozko literatura, benetakoena. Poeta batzuk badira beren buruarekin beste inorekin ibiltzen ez direnak, gauza hermetikoak idazten dituztenak, idazten ari diren momentuan, bakarrik, beren poesia ulertzen dutenak, hurrengo egunean eurak ere ez baitira gauza idatzi dutena ulertzeko! Ahozko poesia, berriz, da poesiarik inteligibleena, ulergarriena. Mundu guztiak ulertzen du, mundu guztiak kantatzen du, eta, horrexegatik, mundu guztiak du bere. Horixe da, gain-gainetik esanda, ahozko poesia.

Ahozko literaturaren ikerlari izan ez bazina, zer ote zintezkeen?

Ez dakit. Eta ez dakit ahozko literaturaren ikerlari ote naizen ere. Badakit ahozko literatura asko gustatzen zaidala, eta badakit, era berean, ahozkoaren ikerlari ez ezik, ezagutarazle eta argitaratzaile ere izan nahiko nukeela, ahozko literaturari halako zabalkunde bat eman nahi diona izan: paper zaharretatik aparte, neurri bateko irakurle, entzule eta zaleen esku eta belarrietara ahozko literatura irispidean jartzen duena. Irispidean. Eta ikerlari izan ez banintz... Denbora apur bat daukagunean gustuko dugun zerbait irakurtzea gustatzen zaigu. Askotan, ikerketa gogortxoak egiten ibili gara, irakurketari orduak kenduta, baina ni irakurle profesionala izango nintzateke. Kur, kur... «Hilean hogei liburu irakurtzen badituzu, soldata osoa jasoko duzu!». Kasu horretan, irakurle izango nintzateke, eta besterik ez. Kur, kur...]]>
<![CDATA[«Argi izan behar dugu zer den boterea, eta zer inpunitate daukan!»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2018-07-29/argi_izan_behar_dugu_zer_den_boterea_eta_zer_inpunitate_daukan.htm Sun, 29 Jul 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1923/034/001/2018-07-29/argi_izan_behar_dugu_zer_den_boterea_eta_zer_inpunitate_daukan.htm
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Kezka ematen dizu jendaurrean agertzeak…

Hedabideetan agertzeak, bai. Ni pertsona arrunta naiz... Pudorea izango da.

Eman dezagun militantea pertsona arrunta dela. Politikaria ez da pertsona arrunta?

Politikariak «behi sakratuak» dira!

Zein izan zenuen lehenengo militantzia?

Lehenengoa, hogeiren bat urte nituela, Durangon, orduko gazte mugimenduan. Gazteria Independente Katolikoa zela uste dut. Ekintza Katolikoko adarra. Emakume bat etorri zitzaidan, hara biltzeko. Gurutze Arregi zen, pertsona berezia Durangon, oso zen aurrerakoia. Behin, Bilbora joan ginen, Maiatzaren Leheneko manifara. Ordu arte, behin ere ez nuen manifestazio bat ikusi. Bilbora joan, eta gris bat [polizia armatua] emakume bat jotzen! Eta berarengana joan nintzen: «Zergatik ari zara emakume hori jotzen? Ez dizu ezer egin eta!». Kar, kar... Hartu ninduen, eta furgonetara. Indautxuko polizia etxean pasatu nuen gaua. Huraxe lehenengo esperientzia.

Indautxuko polizia etxea beti. Jende asko torturatu dute han.

Ez da nire kasua. Ni hurrengo egunean irten nintzen. Polizia famatuak ziren tartean. Criado eta Escobar. Galdezka hasi zitzaizkidan, ezagutzen nuen jendeari buruz. Apaizak, batez ere. Apaiz euskaldunak eta borrokalariak Iurretan eta inguruan: Julen Kaltzada, Alberto Gabika [Gabikagojeaskoa], Periko Berrio [Berrioategortua]... «Bego, hau ez da txantxetakoa!», pentsatu nuen. «Ez dut apaizik ezagutzen, utzi nion mezatara joateari!», esan nien. Libre irten nintzen.

Zer egiten zuen orduko gazte mugimendu hark?

Adibidez, ebanjelioa aztertu, baina ordu arte ez bezala. Nik mojen ikastetxean ikasi nuen. Haiek modu batera sartu ziguten erlijioa, eta gazte mugimenduan, berriz, beste era batera. Dena dela, ordurako utzia nion sinesteari. Itzarriz joan nintzen eran galdu nuen fedea. Aldi berean, klandestinitatean zebilen jendea ezagutu nuen, benetakoak, mundua aldatu nahi zutenak, baina ez errezoen bidez, edo Jainkoaren bidetik. Jende konprometitua zen, ez zen gauza arrunta, eta haien giroaz maitemindu nintzen.

Nor eta nor ziren klandestinitatean garai hartan?

Ez dizut esango... Ez dut demokrazia honetan sinesten.

1960ko hamarkada amaierako kontuak kontatzen ari gara.

Burgosko prozesua baino lehenagokoak. Ordurako etxetik alde egina nintzen. Hala ere, primeran nengoen etxean. Pribilegioa zen guraso haiek izatea. Oso aurrerakoia nuen ama. Etxetik joan nahi nuela esan nuen, bizimodua aldatu, taldean bizi, tribuan, eta amak baietz esan zuen. Eta aitak —Ignazio zuen izena—, onartu, jakina. Txarto pasatu zuten, ez zutelako ulertzen zelan nahi nuen etxetik joan. Eta egia da, askatasun giroan bizi nintzen etxean, emakumeak ohi zituen mugarik ez nuen inoiz izan, ez nintzen neba baino gutxiago... Askatasun osoa nuen, amak berak ere gorriak ikusiak zituelako. Gaztetan, erbestera joan behar izan zuen gurasoekin. Kontatzen zuen: «Bego, gure garaian, etorri zen apaiz ehun kiloko bat Harriaundira, Iurretara, eta han hasi zen garrasika pulpitutik: 'Infernua!'. Dena zegoen galarazita, dena zen txarto egina... Nik ez dut horrelakorik nahi zuentzat. Askatasuna da handiena, baina zeuk jakingo duzu zer egiten duzun askatasun horrekin».

Nola zuen izena amak?

Miren Erdoiza, Iurretako Matxinena baserrikoa. Familia handia bizi izan zen han. Gerran erbestera joan zirela baino ez dakit, ez zuen-eta ezer kontatzen. Durangoko batzokia, adibidez, gure amama Monika Uribarrenak zuzentzen zuen... Erbestera joan, eta hiru urte egon zen han aitaita. Amama Durangora etorri zen, seme-alabak hartuta. Esan dizut, hala ere, ez zuten ezer kontatzen, nagusitan jakin ditut kontuok.

Dakidanez, Bilbo aldean ibili zinen garai batean.

Klandestinitatean... Bitartean, jatetxe batean egiten nuen lan, ontziak garbitzen, goiz partean, bizi ahal izateko dirua irabaziz. Gainerakoan, klandestinitateko lana. Esate baterako, oso aktibo egin genuen lan Burgosko prozesuaren garaian. «Kalea gurea da!», esaten zidan lagun batek, eta egia zen. Gazte erromantikoak ginen, mundua aldatu behar genuen, errotik gora! Horretan sinesten genuen.

Klandestinitatean zertzuk egiten zenituzten ez duzu esaten.

Ez dudalako demokrazia honetan sinesten. «Adierazpen askatasuna», gezurra! Klandestinitatea oso garai aberasgarria izan zen, ezagutu nuen jendeagatik, jaso nuen errespetuagatik, denagatik. Orduko militanteak lagun minak ginen, eta gaur egun ere bateko edo besteko manifan elkar ikusi eta bere horretan irauten dute sentimenduek. Batak bestea maite dugu... Garai gogorra zen, beldurra... Hantxe jantzi eta moldatu zen nire burua. «Mundua aldatuko dugu!», esaten genuen lehenago, baina ez zela gauza erraza konturatu ginen. Boterea zer zen ikusi genuen, zein bortitza den, noraino heltzeko gauza den, senide eta lagunen torturak... Marlaskak esaten duen zera hori eta! «Egia judiziala». Herri honetan inork ez du horretan sinesten... Orduantxe konturatu nintzen hura ez zela jolasa. Maiteminduta nengoen Pantera Beltzez, Angela Davisez eta bestez. Orain Pantera txuria naiz! Kur, kur... eta harro nago! Kur, kur... Kartzelen kontrako feminismoan segitzen dut orain. Horretaz idatzia da Angela Davis. Nire ustetan, kartzela da instituziorik bortitzena, espetxea, eta horrixe ematen diot nire denboraren zati bat oraintxe ere.

Burgosko prozesu garaian oso aktibo jardun zenutela esan duzu.

Bai. Bilbo poliziaz josita zegoen garai hartan. Haien irrati frekuentzia aditzen genuen, eta guztiz galduta zebiltzan. Kaleak mozten genituen. Talde bat ginen, ez genuen elkar ezagutzen, baina halako toki batean batzen ginen eta ibili bat zehazten genuen. Semaforo batean gorri zegoela autoen aurrean ipini, Burgosko heriotza zigor haien kontra oihu egin, eta semaforoa berdetzen zenean, beste toki batera. Polizia zoratu beharrean, eta gu pozak txoratzen! Gozatzen!... Klandestinitatean ibili eta gero, Herri Gaztedin egin nuen lan, Bizkaiko herrietan. Herri kontzientzia, euskara, euskal kultura... lantzen genituen. Primeran etorri zitzaidan euskarari dagokionez, ze nahiz eta nire ama hizkuntza euskara izan, mojetan atzeratu egin zitzaidan. Hilak dira gure gurasoak, baina orain gustura galdetuko nien zertan bidali ninduten mojetara, eurak ez ziren-eta erlijiozaleak. Izango zen zer edo zer. Akordatzen naiz mojek esaten zigutela: «Ez hitz egin 'la villa'-ko neskekin, zuek andereñoak zarete eta!». «La villa», berriz, eskola nazionalaren izena zen.

Bilbon zinen Txabi Etxebarrieta hil zuten garaian, 1968ko udan?

Ez, baina akordatzen naiz gero Meliton Manzanas hil zutela, eta Durangon nengoela, eta jendeak ospatu egin zuela Manzanas hiltzea... Gure aitak bizikleta eta motor garaje txiki bat zuen bere anaiarekin batera. Bizikletak eta motorrak saldu eta konpondu egiten zituzten. Eta kontatu zuen: «Saltzaile bat egon da garajean; negozioen gainean hitz egiten dugu beti, baina gaur zera esan du: 'Horrek [Meliton Manzanas], behintzat, ez du berriz gure alaba torturatuko!'». Horixe!

Noiz arte izan zinen Bilbon?

Neuk ere ez dakit, handik hona eta hemendik hara ibili naiz eta!

Handik hona eta hemendik hara, 1976ko martxoan Gasteizen zaitugu.

Gipuzkoatik hona etorri nintzen. Hernanin ari nintzen, klandestinitatean, plastikozko poteak egiten zituzten fabrika batean. Garai hartan, ordea, polizia jendearen mugimenduak estu kontrolatzen hasi zen. Inor herri batetik bestera lanean joaten bazen, eta poliziak jakiten bazuen, itaunketa egiten zion. Hernanin nengoela, abokatu batek deitu zidan esanez handik alde egin behar nuela, polizia niri deitzekotan zegoelako. Bilbotik Hernanira fabrikara lanera joanda, galdezka zetozkidala. Horrela etorri nintzen.

Klandestinitatean ari zinen orduan ere!

Bai, bada! Kur, kur... Baina gauzak ez dira zeharo aldatu. Orain ere, zenbait bilera egiten direnean, Mozal legea eta beste, sakelakorik ez du eramaten jendeak. Azalean bai, egoera aldatu da, baina mamian, sakon-sakonean, ez. Kontuz ibili beharra dago, hau ez da mundu zoriontsua. Hitz egin, gauza askoren inguruan hitz egin daiteke. Beste gauza askoren inguruan, berriz, ezin da hitz egin ere. Begira raperoak. Edo txiolariak! Eta, hitzetatik harago, errealitatea eraldatzeko aukerak zabaltzen badituzu, akabo! Orduan zureak egin du!

Gasteiz, 1975-76ko negua. Zer diozu emakumeak greba haietan izan zuen egitekoaren gainean?

Esate baterako, San Frantzisko elizako batzarrak irekiak ziren, eta hantxe biltzen ziren, langileekin batera, euren andreak, amak, umeak... Tartean baziren bulego lanean ari ziren emakumeak ere, kontzientzia feminista zutenak, eta haiek proposatu zuten emakumeen batzarrak egitea, aparte. Hor Antonia Amat bat izan zen, PCEkoa, gizona eta bi seme greban zituena. Kristoren indarra zeukan, nortasuna, eta klandestinitateko esperientzia. Bistan zegoen. Batzarretara joaten nintzen, baina ez nuen txintik esaten, hura niretzat gauza berria zen eta. Hasten zen emakume bat eta: «Borroka hau irabazi egin behar dugu! Gure senarrak etxera haserre datozenean, nork ordaintzen du larrutik? Guk! Zalantzan zaudetenok, adi! Greba hau irabazi egin behar dugu!». Bizitza jartzen zuten gauza guztien erdian: ekonomia eskolak ematen zituzten, garbikaririk erosi gabe ere etxea nola garbitu esaten zuten... Harritzekoa zen! Irudimen hutsa zen!

Zenbait momentutan, emakumeek hartu zenuten ekimena…

Emakume haiek! Lehenengo, grebalarien sostengu izan ziren. Gero, autonomia edukitzen hasi ziren, fabriketako batzorde ordezkariekin adostasunez... Batarekin eta bestearekin hitz egin zuten, eskolako ordu berezien ordainketa, edo argiaren faktura, negoziatzeko. Erresistentzia kutxa abiarazi zuten, instituzioekin negoziatu zuten... Izugarria izan zen. Fabrika atarira joan eta eskirolen zain ere egoten ginen, eta irainka hartzen genituen... Oso inportantea izan zen emakume haien lana!

San Frantzisko elizan zeuden poliziak eraso zionean. Inork ez zuen pentsatuko horrelakorik gerta zitekeenik…

Nik ez, behintzat. Elizatik atera nintzen, sinetsi ezinik. Manuel izeneko batekin egin nuen topo, andaluziarra, Gabilondoko batzordekoa, anarkista, errepresaliatua, batzarretan asko hitz egiten zuena, duintasun handiko gizona... Elizatik atera ginenean, ni boz gora berba egiten: «Zer da hau, ordea! Zer da hau!», eta Manuelek: «Ai, txikita, gaztea zara oraindik! Eta zer zela uste zenuen, bada, kapitalismoa?». Harentzat ez zen ezusterik izan! Inoiz ez dut ahaztuko San Frantziskoko hura. Betiko daukat gordeta... Boterea zer den hantxe ikasi nuen.

Boterea.

Betiko markatu ninduen. Boterea bere helburuak lortzeko zer egiteko gai den ikusi nuen Martxoaren 3ko hartan... urteak igaro dira, eta izan berri dira Europan Martxoak 3 elkartekoak! Eta hor dago oraindik frankismoa! Argi izan behar dugu zer den boterea, eta zer inpunitate daukan! Horra Manadakoak, horra Altsasu! Lehengo batean lagun bati esan niona: «Gazterik, manifetan hasi nintzen, gure arazoak konpontzeko soluzio bila. Orain, berriz, konturatzen naiz orduko sakoneko arazoak ez direla konpondu eta, gainera, berriak sortu direla! Faborez, arazo gehiago ez!».]]>
<![CDATA[Gabriel Arestiren lagun bizikleteroa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1839/006/001/2018-03-28/gabriel_arestiren_lagun_bizikleteroa.htm Wed, 28 Mar 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1839/006/001/2018-03-28/gabriel_arestiren_lagun_bizikleteroa.htm altua eman ziola. Horretan zuzen poeta, oker zen metrailetari zegokionean. Subfusila zen. Aresti oker zen, halaber, dokumentazio identifikatzailea eskatu ziotela dioenean. Javier Batarrita Elexpururi ez zioten ezer eskatu. Tupustez ekin zioten tiroka poliziek —indar armatuetakoek, guardia zibilek, polizia sekretakoek—, batetik eta bestetik ero moduan Boluetan, Basauritik Bilborako gurutzean, 1961eko martxoaren 27an, arratsaldeko 8.30ak zirenean. Eta betiko hil zuten Arestiren lagun Javier Batarrita Elexpuru, betiko elbarritu ondoan zeraman Jose Antonio Martin-Ballestero Martinez de Velasco, betiko trauma eragin bala zauririk gabe onik irten zen Fernando Larizgoitia Mimentzari.

«Nire laguna zen, nire lagun maitea; bizikleteroa, denon adiskidea, / ideologietan etzen inoiz sartu. / Bakean bizi zen mundu guztiarekin, / gorriekin eta berde eta zuriekin. / Orok estimazio handia zioten.» Javier Batarrita Elexpuru ezaguna zen Bilbon. Bizikleteroa dioelarik, bizikleta zale porrokatua zela diosku Arestik. Ez da gezurra, Espainiako Itzuliaren antolatzaile batzordekoa zen Batarrita, hiriburuko El Correo Español-El Pueblo Vasco egunkariak delako bizikleta karrera antolatzen zuen garaian.

Gasteiz, martxoak 26, 27

«Iluntze batean zetorren Bituritik /automobilean.»

Martxoaren 27 hartan Gasteiztik zetozen Batarrita, Martin-Ballestero eta Larizgoitia, lan egiten zuten enpresarentzako lanean hirurak, zorren bat kobratzetik. Ordurako, ordea, zenbait gorabehera izanak ziren Gasteizen, bezperan.

Auto judizialean jasota dagoenez, eta iduri luke horretan aski zuzen ari dela, martxoaren 26an, Gasteizen, Zadorra ibaiaren partean zebilela, Vicente Garcia Aguado izenekoak gizonezko batzuk ikusi zituen han inguruan. Javier Batarrita Gazteluk, Boluetan hildakoaren semeak, daki: «Pertsona hark beste haiek zer esaten zuten entzun, nonbait, eta ekintzaren bat prestatzen ari ote ziren kontuak atera. Sabotajea eta beste. Guardia zibiletara joan, baina ez zioten sinetsi», auto judizialean aipatzen den guardia zibilen «itaunketa zorrotza» gorabehera.

Biharamunean, hilaren 27an, beste korapilo bat asmatu zuen giza irudimenak. Batarrita Gazteluk esana: «Zadorra paraje beretsuan, Indauto enpresako zaindari Gregorio Porcel Carrillok, auto bat ikusi zuen —gure aitarena bezalako Peugeot bat—, alderdi hartara hurreratzen, eta bazterrean geratzen. Hiru gizon jaitsi omen ziren autotik. Handik pixka batera, beste auto bat Seat bat, oker ez banago, etorri omen zen Gasteizko norantzatik, gidaria beste inor ez barruan. Peugeot-a zegoen parean gelditu zen. Indautoko zaindariaren arabera, batzuk eta besteek hitz batzuk gurutzatu zituzten, eta, ondoren, bigarren autora sartu ziren lau gizonak». Gasteiz aldera jo zuen delako Seat-ak. Zaindariari hura dena arraro iruditu eta guardia zibilei hots egin zien. Bezperan ere Vicente Garcia Aguado antzeko joan zitzaienez, delako Zadorra aldera, Indauto enpresara, joan ziren guardia zibilak. «Ordurako autorik ez zen han, ordea. Zaindariak esan zien batak Gasteiz aldera hartu zuela berriz, eta, besteak, aldiz, Bilborantz. Guardia zibiletako agintedunak, orduan, jakinaren gainean jarri zituen ondoko probintzietako kideak», Batarrita Gazteluk adierazi duenez. Horrela antolatu bide zuen Bizkaiko poliziako arduradun nagusiak «Boluetako operazioa».

Bolueta, martxoak 27 (20:30)

Bateko eta besteko herrialdeetan dispositiborik eratu zuten ez dakigu. Hasteko, Gasteiztik Bilborako sarreran, Boluetan, kontrola jarri zuten guardia zibilek. Basauritik datorren gurutzean jarri ziren guardia zibilak, bi. Ez zeuden, hala ere, bakarrik. Han zituzten hainbat polizia eta sekreta ere, Gasteizko norantzatik bide zetorren Peugeot argi kabriolet baten zain. Bai delako ibilgailua etorri ere. Bai guardia zibilak etortzen ikusi ere. Batarrita Gazteluk daki: «Guardia zibiletako batek, kamino erdian zegoenak, bazterrera egiteko keinua agindu zion gure aitaren autoari, eta gure aitak autoa baztertu, eta gelditu. Beste guardia zibila, autoaren eskuin aldetik, gure aitaren ondoan zegoen Martin-Ballesterori zuzendu zitzaion. 'Nondik zatozte?', galdezka. 'Gasteiztik' izan omen zen erantzuna». Auto judizialaren arabera, Martin-Ballesterok, makurtu eta zer edo zer hartzeko keinua egin zuen, eskularru-kaxatik edo. Aldi berean, Batarritak autotik irteteko keinua egin zuen, egoera argitu guran. Auto judizialaren arabera, betiere.

Eta orduan, tiro bat. Tiro bat.

Su egiteko agindua izan balitz bezala.

Tiro zaparradaren garaia izan zen. Tiroak handik eta hemendik, poliziak, guardia zibilak, sekretak, tiroka denak autoa zegoen aldera.

Autoa baztertzeko eta geratzeko agindu zion guardia zibilak egin bide zuen lehen tiroa, Javier Batarrita Elexpuru hil zuena. «Guardia zibil horrek subfusil bat zeukan eskuetan. Haren tiroak buru zati bat kendu zion gure aitari. Bertan hil zen, odoletan. Autopsiaren arabera, eta ondoko tiro zaparradaren ondorioz, 49 tiro zeuzkan gure aitaren gorpuak». Martin-Ballestero ere bala batek jo zuen, baina bizkarrezurrean, eta betiko elbarritu zuen gerritik behera.

Fernando Larizgoitia Mimentzak ez zuen zauririk ageri. Trauma betiko, hala ere. Jakileetan izan zen epaiketan: «Guardia zibilak gerarazi egin gintuen. Nondik gentozen galdetu zigun. 'Irten edo tiroz josiko zaituztegu', esan zigun guardia zibil hark. 'Guardia zibila oso beroa da', esan genuen gure artean». Hortik etorri bide zen Batarrita Elexpuruk autotik irteteko mugimendua egitea, Martin-Ballesterok ere delako keinua egitea.

Epaiketa

Auto judizialaren arabera, gobernuko poliziaren hamalau agente, bi polizia armatu eta bi guardia zibil —Basauriko gurutzeko lanean ohikoak—, ziren Boluetan. Akusatuetan, aldiz, hamar ageri dira: Prudencio Julian Martin Huerta, Felix Maestre Gonzalo, Ricardo Castro Colmenar, Pedro Amigo Dominguez, Jose Maria Sanz Castillo, Francisco Javier Esteban Martin, Isidoro de la Hoz Blanco, Angel Hernandez Recio —poliziak—, eta David Valencia Sanchez eta Ismael Gonzalez Martinez —guardia zibilak—. Denak libre direla ageri da autoan, denak kaudimengabeak. Arduradun zibil subsidiarioa, berriz, espainiar estatua. Akusazio partikularra, Antonia Gaztelu Oyarzabal andrea izan zen, Javier Batarrita Elexpururen alarguna. Akusatuei leporatzen zitzaien delitua: zuhurtziagabekeria.

Polizia eta guardia zibilen lekukotasunak, aitzakia gabeak izan ziren ahozko epaiketan: «Hura ez zen ohiko operatiboa. Arma luzeak generamatzan… Zerbitzu arriskuz betea zela esan ziguten, bestelako oharrik gabe… 'Sua, ekin!', entzun nuen esaten zuela baten batek… Terroristak zirela esan ziguten, sabotatzaileak, armak zeramatzatela… 'Eurak dira! Sua!', aditu nuen… Ez, ez zuten auto barnetik tiro egin… bertatik bertara jo zuten… Atze-eskuinaldetik jo zuten tiroa…». Gisa berekoak dira ahozko epaiketan guardia zibilen eta polizien lekukotasunak.

Jakileetan ziren, bestalde, Boluetako Aginagako gasolindegiko bi behargin ere, gasolindegian bertan kokatu baitziren zenbait polizia, handixe zelatatu baitzuten guardia zibilen kontrola. Polizia hauek gasolina-hornitzaileen atzean gorde zituzten beren buruak. Eta egin zuten tiro. Beharginek zer edo zer ikusi zuten: «Ez, guardia zibilak ez zuen tiro egin, ziur… Pareko autobusaren markesinatik egin zutela tiro esango nuke [guardia zibilak ez baina polizia zegoen lekutik] gasolina-hornitzailearen eskuinaldetik… Garbi-garbi ikusi nuen polizia armatua tiro egiten… Poliziak tiro egin zueneko, tiro gehiago ere eginak zituzten… Kalekoz jantzitako batek egiten zuela tiro iruditu zitzaidan…», eta zenbat buru hainbat bertsio metatu ziren auto judizialean, anabasa interesatua ez ezik guardia zibilen eta poliziaren arteko lehia ere erakutsiz, nork bere burua eta kidegoa, zuritu nahirik eta auzoa zikindu guran.

Estatuak ohi duenez, bere burua garbitu zuen, ez zuen bere zerbitzupekoen ardurarik onartu. Eta horrelaxe azaldu zuen 1961eko apirilaren 12ko epaiketan: «Aktuazio sumarialak ez du egiaztatzen autoritatearen ezein agentek tiroketari ekin zionik. Lehen tiroa aditzeaz batera, prozesatuetako batek, auto barrukoek eraso egiten ziotela irudituz, eta beren gainekoek emandako oharrak kontuan hartuz —auto barrukoak ustezko terrorista armatu eta arrisku handikoak zirela—, bere burua defenditu eta tiro egin zuen, eta agindua zitzaion lana behar bezala burutu».

Delitua izan zela ez zuen ukatzen, ordea, estatuaren abokatuak. Zuhurtziagabekeria ausartegia izan zela zioen, nahiz eta prozesatuak egile arduraduntzat ez onartu. Ondorioz, eta bere azalpenean esan zuenez, «egoki da prozesatuen absoluzioa, erabaki guztiak aldeko dituztela, eta Estatuaren ardura zibil subsidiariorako arrazoirik ere ez dago».

Eta, halaxe, epaileak prozesatu guztiak errugabetu zituen 1963an, eta akusazioak sententzia errekurrituagatik ere, auzitegiek aurreko ebazpena berretsi zuten handik bi urtera, diktadura garaian —baina ez diktadura garaian bakarrik—, gauzak egiteko modua erakutsiz erregimenaren oinordeei.

Ez Boluetako auzoen lekuko gehiago bildu zituzten —poliziak inguruko etxeetan izan baitziren kontrola jarri zutenean, auzoei pertsianak eraisteko agindua emanez, adibidez, nahiz eta guztiek agindua bete ez—, ez diktaduraren kontra borrokan zirenei egiten zitzaien gisako itaunketak egin zitzaizkien guardia zibil eta poliziei, ez egiazko ikerketa ere hartu zuten helburu. Esaterako, orduko EGIren aldizkari klandestino Gudari-n idatzi zutenez, Peugeot-aren kontra tiro egin ondoan, bateko polizia armatu eta sekretek, eta besteko guardia zibilek lekuak hustu zituzten, bertan utzirik Javier Batarrita Elexpuru, Jose Antonio Martin-Ballestero eta Fernando Larizgoitia Mimentza. Bilboko Posta kaleko Derby jostundegiko Izpizua jaunak, zeina Boluetatik Bilborantz baitzihoan, parean fortunatu, hartu eta eraman zituen, ziztu bizian, erietxera. Batarrita hila zen ordurako eta, Gudari-ren bertsioaren arabera, Izpizuari esker salbatu zuen Martin-Ballesterok bizia.

«Egia da ezen herri-gobernariak / dolatu ziren haren heriotzarekin. / Baina egiagoa ezen…»

Martxoaren 27ro berritzen den krimena, Boluetakoa.]]>
<![CDATA[«Aitaren heriotzak beste heriotza askoren antza du»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1910/007/001/2018-03-28/aitaren_heriotzak_beste_heriotza_askoren_antza_du.htm Wed, 28 Mar 2018 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1910/007/001/2018-03-28/aitaren_heriotzak_beste_heriotza_askoren_antza_du.htm
Egia osatu duzu?

Batzuen eta besteen informazioa bildu eta irudia osatzeko moduan garela uste dut. Bertsio bat baino gehiago eman da, eta guztiak dira egia, baina partzialak denak, eta subjektiboak ere bai. Denen artean osatzen da bertsiorik sinesgarriena. Nire interpretazioaren arabera, hau eta hura leitu ostean, polizia konbentzituta zegoen hura komando bat zela, zer edo zeren bila zebiltzan, nire aita, hila zegoela ere, ostikoz jo baitzuten! Larizgoitia atxilotu egin zuten, nire aita eta Martin-Ballestero hantxe utzi zituzten. Jendeak eraman zituen ospitalera!

Argituta dago, beraz, zure aitaren heriotza?

Baietz esango nuke. Baina berrikitan argituta. Joan den urtearen hasieran, Bizkaiko Artxibategi Historikoaren zuzendariak deitu ninduen telefonoz, esanez historialari baten eskariari erantzunez, hainbat txosten miatu eta Boluetako gertakariari buruzko auto judizialak aurkitu zituela. Deia jaso eta artxibategira joan nintzen biharamunean. Autoak aztertzeko aukera izan nuen. Ez dator guztiz bat oraintsu arte esan denarekin, baina, gehienbat, bai.

Zer sentimendu sorrarazten dizkizu aitaren heriotza hark?

Errepresioaren atala izan zen. Nahi beste errepresio izan da herri honetan. Batzuetan batzuei egokitu zaie, besteetan besteei. Aitaren heriotzak beste heriotza askoren antza du. Tamalez, guri egokitu zitzaigun. Baina asko dira horrelakoak. Denborak ez du zauria sendatzen, baina perspektiba ematen du. Gainera, gertaera traumatikoak zuzenean bizitzea, edo zuzenean ez bizitzea, ez da berdina. Amak zuzenean bizi izan zuen hura, eta oraindik ere esaten du: «Nork hil zuen jakingo banu!». Aldiz, nik ez nuen zuzenean bizi izan.

Gorrotoa delitu da?

Kode penalean gorrotozko delitua ageri da, baina epailearen interpretazioaren araberakoa da. Nahitaezko dira frogak, eta, hor, usteko delitu egilearen egiazko intentzionalitate subjektiboa da giltza. Delitua, izatekotan, frogatu egin behar da, gertakari zehatzak aztertuz, ondorioak ateraz, eta haiek interpretatuz, zeure ideologiaren arabera!

Guardia zibilari gorroto izatea, delitu da?

Nire ustez, ez. Berbak zuzen erabiltzen ere jakin behar da, dena den. Gorroto esan beharrean, esan dezagun, adibidez, «ezinikusia». Baina ezinikusi hori egiazkoa da. Delitu denik ez nuke esango, adierazpen askatasunaren agerpide bat baizik, dena delako subjektuaren bizipenen araberakoa.]]>
<![CDATA[«Pena ematen dit euskaraz dakitenek euskaraz ez hitz egiteak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2017-09-03/pena_ematen_dit_euskaraz_dakitenek_euskaraz_ez_hitz_egiteak.htm Sun, 03 Sep 2017 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2017-09-03/pena_ematen_dit_euskaraz_dakitenek_euskaraz_ez_hitz_egiteak.htm
egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Bastida Ikastolaren sortzaileetakoa zara. Aita Bizkaitik hona etorria…

Arratiatik etorri zen hura, Zeanuritik. Jon Uriarte Amondarain. Kamioilaria zen, eta sasoi batean Guardian (Araba) egin zuen lan, Palacios upategietan. Handik hona eta hemendik hara zebilela lanean, Bastidan ezagutu zuen gure ama, eta bertara ezkondu. Halaxe sortu ginen gu Bastidan, lau neba-arrebak… Aita gerran ibilitakoa zen, gudariekin. Ez dakit zein batailoitako kide izan zen, preso ere eduki zutela baino. Ezin dizut xehetasunik eman, ez dakidalako, baina aita hil baino lehen baten batzuk joan zitzaizkion etxera, hainbat galdera egin zizkioten, eta haren biografia modukoa osatu zuten. Zer edo zer publikatzekotan ei ziren, baina guk ez genuen berririk izan.

Horrela zuek uriartetarrak Bastidan.

Bai. Ni 1954an jaio nintzen. Haurtzaroko oroitzapen ederrak baino ez dauzkat. Denda genuen herrian, estankoa eta janari-denda. Denetarik saltzen zen bertan, esnea eta lixiba, alpargatak eta aspirinak, olioa eta gatza… Denetarik. Bertan egin nuen lan, ikasketak ere egin nituen arren. Lau neba-arrebetan bigarrena naiz: Jontxu, Amaia, Iñaki eta laurok ginen. Geu ginen Bastidan euskarazko izenak genituen bakarrak. Ez zegoen besterik. Eta, hala ere, errespetuz hartzen gintuzten gu, eta hartzen zituzten gure izenak! Inork ez zigun izenik aldatu. Niri, hasteko, inork ez zidan Maria nintzenik esan. Ez. Jontxu, Mirentxu, Amaia, Iñaki. Horrelakoxeak ziren gure izenak, eta ez zegoen eragozpenik.

Nahiz eta jaiotza-agirietan bestela agertu zuen izenak.

Jakina, hori ez zen libre. Maria Victoria jarri zidaten niri ponteko izena, baina inoiz ez diot izen horri erantzun. Kolegioan nintzela, notak ozen esaten zizkiguten. «Maria Victoria!» hots egiten zuten eta konturatu ere ez nintzen egiten, kasurik ez. «Mirentxu!» hots egiten zuen orduan mojak eta orduan ba. Pentsatzen jarri eta niretzat harrotzeko modukoa da euskarazko izena edukitzea Bastidan garai hartan. Diferentzia markatzen zuen. Eta, horrekin batera, hemen ez zen «aita» ez «ama»-rik, gure gurasoak izan ezik. Gogoratzen naiz, hala ere, gizon batek irri gaizto egin izan zidala inoiz. «'Aita', beraz! Kur, kur…». Harexek, beste inork ez! Udan, bestalde, hainbat euskaldun etortzen ziren Bastidara eta gure aitak euskaraz hitz egiten zuen eurekin. Giroa bestelakoa zen orduan, gureak bezalako izenak zekartzaten, eta gure aitak bezala hitz egiten zuten, euskaraz.

Zuek ez zenuten euskaraz ikasi.

Ez. Amak ez zekien, hemen bertakoa da, Bastidakoa, eta aita, berriz, beti ari zen lanean, kamioia hartuta batetik bestera.

Zuen oinordeek euskaraz jakiteko bidea egin zenuten.

Gure lehen alabak bi urte izango zituen… Aita gure etxean zegoen, ohean, sabeletik operatu berritan. Gogoratzen naiz bi gizonezko etorri zirela, ikastolen federaziokoak, inondik ere. Gure aitarekin hitz egin nahi zuten. Baina zuzen ez dakit zergatik jo zuten gure aitarengana. Abertzalea zelako? Herrian zinegotzi izana zelako?... Izen-zerrendaren bat izango zuten, nonbait, fitxategia. Auskalo! Bastidan ikastola irekitzeko asmoa zekarten, aukerarik ba ote zegoen galdezka zetozen. «Ni zahartuta nago lan horretarako, baina Mirentxuk lagunduko dizue, seguru egon!».

Nori esaten zenioten haurraren izena ikastolan emateko?

Denei! Ez genuen bereizketarik egiten. Esan, denei. Etxekonekoari nahiz herrian beste puntakoari, ideologia batekoari nahiz bestekoari, umea ikastolara ekartzeko. Euskaraz ikastea zen helburua. Bazen emakume bat, eskolako maistra, sekulako zalantzak zituena bere alaba nora eraman. Eskolara hasteko eguna heldu zenean, haren etxera joan nintzen, hartu umea eskutik eta «Zu, ikastolara!», esan nion. Uste dut gaurko egunean eskerrak emango lizkidakeela. Orain pentsatzen jarri eta iruditzen zait zuhurtziarik gabe jokatu nuela, ausartegi. Horrelakoxea naiz, beroa.

1979ko irailean abiarazi omen zen Bastida Ikastola.

Baliteke. Gure alaba zaharrena, Aintzane, 1978koa da. Bada, ondoko kurtsoan ikastola abiatzea, bai, posible da. Lehenengo urte hartan zazpi ume izan zirela esaten dute. Herrian ume gehiago ziren, jakina, batzuk eskolara joan ziren, besteak ikastolara, baina oso ondo hasi ginela iruditzen zitzaigun. Bestalde, ume gehiago zetozen ordurako. Nik bigarrena izana nuen, gure lehengusinak ere bai… eta bagenekien gure bigarren umeak ere ikastolara joango zirela; alegia, ikastolak jarraipena izango zuela.

Non ireki zenuten ikastolaren lehen gela?

Udalarekin hitz egin genuen. Zuzenean joan gintzaizkion alkateari, leku eske, eta eskolan bertan utzi ziguten gela bat. Neuk umetan eskolan ibilitako gela bera!... Udaletxean nik ez nuen ikusi inor bekokia belzten zigunik, lekua gogo onez utzi zigutela esango nuke, beheko solairuan, gure haurtxoak eskailerak igotzen ibil ez zitezen.

Gela batean hasi zineten, zazpi ume, andereño bat…

Amaia [Ibaibarriaga] izan genuen lehenengo andereñoa... Ikastolen federazioak bidali zigula esango nuke. Gogoratzen naiz, lehenengo eskola-eguna ikastolan, eta andereñoa etorri ez! Gu beraren zain, baina hura azaldu ez! Nazkatu ginenean, gurasook hartu gure umeak eskutik eta etxera joan ginen! Ezin sinetsi nuen! Andereñoak jakin zuenean, berriz, «Barkatu, barkatu!» esanez hots egin zigun. Iraileko lehen astelehena zen, Olarizu eguna Gasteizen, eta Amaiak Ondarroan jaioa izan!, uste zizun jai zela Arabako lurralde osoan.

Publifikatzeko garaian duda-mudarik ibili zenuten Bastidan, zenbait ikastolatan bezala.

Ikastolak publifikatzeko garaian bai, batzarra egin genuen eskolako eta ikastolako gurasoek, batera. Bi ikastetxeek bat egingo ote genuen ibili ginen, Fernando Buesa Hezkuntza sailburu zela, oker ez banago. Eskolakoek A ereduko ikastetxea nahi zuten. Guk, berriz, D eredukoa nahi genuen. A ereduarekin ez gindoazen urruti Bastidan! Ez ginen ados jarri, eta haiek beren bideari segitu zioten, eta guk geureari, ikastolari. Ez genuela amore eman esan ziguten batzuek, baina nola emango genuen, bada, amore? Ordu arte egindako bidea desegitea zen, ordu arteko borroka bertan behera uztea. Erabakia hartu genuen eta aurrera egin.

Irakurria dut Bastidan ikastola irekitzea Arabako Errioxako beste zenbait herritan irekitzea baino lantegi zailago izan zela…

Lantegi zailagoa? Ez zait, bada, iruditzen! Toki guztietan bezala, Bastidan bazen ikastolaren aldeko jendea, eta ikastolaren alde ez zegoena. Beste zenbait herritan ez zuten bi eskola ereduren arteko aukera egin beharrik izan. Bastidan, guk bai. Eta ikastola aurrera ateratzea lortu genuen. Hori gure alde! Egia da, hala ere, Bastida herri zaila dela zenbait arlotan.

Ikastolak 25 urte bete zituenean omenaldia jaso zenuten sortzaileok…

Eta poz handia egin zidan! Proiektua abiarazi genuenok halako aitortza moduko bat jaso genuen, oso gauza ederra izan zen. Lan bat egin genuen garai batean, ikastola ireki genuenean, eta lan horixe aitortu ziguten.

Zer diozu oraingo ikastolari buruz?

Zoragarri dagoela. Sekulako bidea egin du! Poz handia ematen dit jendeak euskaraz hitz egiten jakiteak, euskaraz pentsatzeak… Gauza handia! Aldiz, pena ematen dit euskaraz dakitenek euskaraz ez hitz egiteak. Alaba biak Bastidan bizi ditut, eta ez dute beren umeekin euskaraz hitz egiten. Hirugarrena, semea, Durangon bizi da, eta primeran, han euskaldunekin bizitzea egokitu baitzaio, eta euskaraz bizi da... Lehengoan, herrian bertan jatetxe batean ni, bi bilobarekin bazkaltzen. Ondoko mahaian, euskaraz ari ziren. Eta bilobetako batek: «A zer gauza arraroa, oporretan daude, eta euskaraz ari dira!». Esan ere nion: «Hitz egingo ez dute, bada, euskaraz! Euskaldunak dira!». Nahiago nuke euskaraz dakitenek euskaraz hitz egingo balute! Aita zenak ere horixe nahiko zukeen, bilobei euskaraz hitz egiten aditu!]]>
<![CDATA[«Laguntza humanitarioa adabakia da, ez Saharako arazoaren soluzioa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/030/001/2017-08-27/laguntza_humanitarioa_adabakia_da_ez_saharako_arazoaren_soluzioa.htm Sun, 27 Aug 2017 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/030/001/2017-08-27/laguntza_humanitarioa_adabakia_da_ez_saharako_arazoaren_soluzioa.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Oporrak bakean du izena egitasmoak, eta Saharako zenbait ume Europara ekarri ohi ditu udaldian. Programa horrexen bidez heldu zinen zu haurretan…

Zortzi urte arte kanpamenduetan bizi izan nintzen. Garai hartan, Oporrak bakean programaren barruan Burgoseko (Espainia) Villatoro herrira heldu nintzen. Uda igaro, eta atzera kanpamenduetara itzuli nintzen. Ondoko udan, berriz, aurreko urtean etxean hartu ninduen familia berak hartu ninduen. Uda hartan aita ere etorria zen, osasun gorabeherak tarteko, eta geratu egin zen. Senideak ere hemen nituen udaldiko programa beraren barruan udaldian ahizpa Kanaria uharteetan, neba Toledon nonbait, eta bertan geratuko ginela erabaki zuten gurasoek. Hala ere, ama Saharako kanpamenduetan zen, eta geroago etorri zen.

Zein oroitzapen dituzu kanpamenduetako bizimoduaz?

Askok bestela usteko duzuen arren, gogora ekarri nahi izaten dugun haurtzaroa da kanpamenduetakoa. Jakina, ez zen jostailurik, ez zen igerilekurik, eza zen nagusi, baina zoriontsu ginen; hein batean, bederen… Eskolara joaten ginen, bertan egiten genituen haur-hezkuntza eta lehen hezkuntza, eta, ostean, batzuk erbestera joaten ziren ikasketa gehiago egitera -Aljeriara, adibidez-, eta beste batzuk, aldiz, bertan geratzen ziren.

Udan inguruan izan ditugun Saharako haurrekin komunikatzeko lanak izan genituen hasmentan…

Lehenengo udan etorri nintzenean neuk ere ez nekarren oinarrizko gaztelania besterik: edalontzi bat ur eskatzeko lain, ez nekien askoz gehiago. Orain gehiago ikasita datozela iruditzen zait: agurrak, zenbakiak, koloreak… ez nuke esango oinarrizko gaztelaniarik dakitela, baina erraz ikasten dute, izan gaztelania edo izan euskara. Abantadan ikasten dute, horretaraxe behartzen ditu egoerak, komunikatzeko beharra daukate, beren barruan dutena adierazteko premia.

Zeuk ere baduzu eskarmentua…

Nire kasuan, Gasteizen ikasi nuen gaztelaniaz. Izan ere, bigarren uda hura eta gero Gasteiza etorri nintzen. Izeba bat nuen hemen, eta berarekin bizi izan nintzen ama etorri zen artean. Bederatzi urte nituen, eta laster nintzen hemen eskolan, lehen hezkuntzako hirugarren mailan, gainerako ikasleekin batera. Orduantxe ikasi nuen gaztelaniaz, eta hein bat euskaraz, eskolan ikasia. Derrigorrezko ikasketak egin, batxilergoa ere bai, eta unibertsitatean naiz orain, Enpresen Administrazio eta Zuzendaritza ikasten.

Oporrak bakean programaren sokakoa zu.

90eko hamarkadaren hasieran ekin zioten programari. Orduan, udalekuak ziren batez ere, zenbait ikastetxeren babesekoak, eta Europako zenbait herrialdetan udaleku modura iraun du Alemanian, Frantzian eta Italian. Alabaina, espainiar estatuan familien programa da gehienbat, baina ez guztiz, gero eta familia gutxiagok hartu ohi dituelako haurrak etxean. Hargatik jotzen dugu udalekuetara. Sasoi batean ez zegoen horren beharrik, nahi beste familia zegoelako haurrak etxean hartzeko prest. Autonomia erkidego batean, esaterako, ehun haur ere hartuko zituzten eta, oraingo egunean, aldiz, Gasteizen, berrogeita hamarren bat haur hartu dituzte. Denera, lehen hamar mila haur irteten ziren udan Saharako kanpamenduetatik. Gaur egunean, zazpi milaren bat.

Haurrak hartuko dituzten familiak nahiz eskolak eskas, diozu.

Gero baino gero gutxiago. Familiak dira gure lehentasuna, hala ere, baina haurrak udan kanpamenduetatik ateratzea da helburua, osasun azterketa izan dezaten, itsasoa ikus dezaten! -han horrelakorik ez baitago, ikusia dute telebistan, baina ez besterik-, iturri bat!... harrigarriak zaizkie. Gogoratzen naiz ura eskueran izateak harritu ninduela ni bereziki hona etorri nintzenean. Beste haur batzuk auzoaren ateko txirrina joz gozatzen dira, edo txakurrekin jolasean, kanpamenduetan ez baitago etxeko txakurrik.

Hona etorri eta osasun azterketa jasotzen dute haurrek, bestelako mundua ikusten ere dute.

Horiexek dira helburuak, kanpamenduetan bizi duten errealitate gordina, bi hilabetez bada ere, albora uztea. Ez dute errealitate hura besterik bizi izan jaio direnetik, belaunaldiz belaunaldi datorren errealitatea da, duela berrogei urte baino gehiago sortu ziren kanpamenduak… Oso latza da hura eta, hala ere, txalogarria da kanpamenduetan bizi den jendearen borrokarako kemena, aitortza merezi du, bizirauten asmatu dute bertako gizon-emakumeek. Adibidez, emakumea da etxeko zutabe, beraren esku dira etxeko lanak eta umeak haztea. Gizona zona militarretara joan ohi da, gerra kasuan borrokatzeko. Egoera horretan, laguntza humanitarioari esker bizi dira. Gainerakoan, errutinak agintzen du.

Errutinak?

Bata bestearen ondoren datoz egunak. Esate baterako, hona etorri diren haurren bizimoduak ez du korapilo bihurririk: goizean jaiki, eskolara joan, eguerdian etxera bazkaltzera, atzera eskolara, itzuli, eskolakoak etxean utzi eta jolasera lagunekin, afaltzeko ordua arte. Eskolako lanak egin eta ohera. Horrela egunak! Uda atarian, maiatzean izan nintzen kanpamenduetan, eta iruditu zitzaidan utzi nuen garaian bezala zegoela hura. Antzeko, behintzat. Denbora gelditu izan balitz bezala dago hura, aldaketa handirik gabe.

Haurrak hazten direnean zer?

Aljeriara, gehiago ikastera, edo, batzuk, Kubara, bigarren hezkuntzako ikasketak egitera, beren kalifikazio akademikoen bikaintasuna tarteko. Lehen, Libiara ere joan ohi ziren, baina hango gerrak peko errekara bota zuen Fronte Polisarioak hango gobernuarekin zuen akordioa.

Zein da gehiago ikastera erbestera joaten ez diren gazteen geroa?

Ez dago gerorik. Neskak dira ikasketak uzten lehenak. Laster dira etxeko lanetan, eta, berandu gabe, osatua dute familia. Han ez dago hemengo biderik: halako maila edo adin jakin bat arte ikasi, lanean hasi eta, gero, datorrena. Ez. Kanpamenduetatik alde egiteko aukerarik ez dute, ez bada bekaren bat edo gaixotasunen bat tarteko ez bada. Atzerrira migratu eta lan egiteko biderik ez dago. Hantxe bizi izan ziren gure aitaita-amamak, hantxe gure gurasoak, hantxe gure belaunaldia eta, oraingo egunean, gure ondokoa. Horixe da, zoritxarrez, kanpamenduetako errealitate gordina.

Zuen lurraldeen okupazioak ekarri du errealitate hori.

Horixe da arrazoia. Ez dugu geure lurraldearen gaineko eskubiderik, kendua digu Marokok. Besteren lurraldean gaude, Aljeriak utzitakoetan, baina hura ez da gure lurra ez gure herrialdea. Aterpea eman digu, baina hura ez da gure etxea. Kanpamenduak jartzen utzi digu Aljeriak, besterik ez. Ez gara aljeriarrak.

Zein da, hortaz, geroa?

Independentzia, espero! Bitartean, ez dago modurik. Zenbait gazte ez daude konforme, eta ihes egiten dute, hara edo hona, baina ez dago errefuxiatu guztiak ihes egiteko biderik. Ezinezkoa da… Irtenbidea potentzia handien eskuetan dago. Espainia eta Frantzia, adibidez, Marokoren aliatu estuak dira eta, bestalde, Fronte Polisarioak ez du laguntzarik, ezta nahiko indarrik ere. Nazioartean ere, Saharako herriak irtenbidea behar duela esaten dute denek, baina urratsik ez du inork egiten. Haurrak hartzea, dirua biltzea, kamioi karabanak bidaltzea hainbat tona janarirekin, medikuak hamabostaldi baterako joatea… ongi dago, baina ez dira adabakiak besterik, arazoaren muinera joan behar da, espainiar estatua inplikatu behar da, dagokion ardura bere gain har dezan. Laguntza humanitarioa ez da nahikoa, inplikazio politikoa behar da.

Zer egin behar dugu guk?

Bada, ez dakit. Euskaldunek beti lagundu dute, asko lagundu ere, laguntza humanitario horri dagokionean, ez izan dudarik. Laguntza hori ongi dago, baina ez da arazoaren soluzioa. Laguntza humanitarioa ezin da helburu izan. Kanpamenduetan bizi den jendeak gero baino gero animo txikiagoa du, ez du ikusten soluziorik, independentzia helduko denik. Zortzi urte nituela irten nintzen handik, eta aurten han izan naizenean, egoera bere horretan dagoela iruditu zait, eta senideekin hizketan eta beti betikoa: zein gaizki gauden, zertan ez den egoera aitzinatzen eta soluzio batera heltzen.

Saharar bizi zaitezen zeure lurrean, esan nahi duzu.

Hemen bizi naiz, baina hau ez da nire herria. Kanpamenduak ere ez dira nire herria… Ez naiz hemengoa, ez hangoa. Nire aitaita-amamek eta gurasoek ezagutu zuten lurraldea da nire herria, Marokok okupatu zuen lurra, leku bat non eskolak eraikiko liratekeen, tailerrak jaso, banketxeak ireki, inbertsioak egin, baliabide naturalak ustiatu oparo ditu Saharak, eta gainerako gauza guztiak.]]>
<![CDATA[«Gure lan-hizkuntza euskara zen Eibarren, baina pikutara joana da hori»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/034/001/2017-08-20/gure_lan_hizkuntza_euskara_zen_eibarren_baina_pikutara_joana_da_hori.htm Sun, 20 Aug 2017 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/034/001/2017-08-20/gure_lan_hizkuntza_euskara_zen_eibarren_baina_pikutara_joana_da_hori.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

«Nik zer kontatu behar diat, bada!», esan zenidan telefonoz deitu zintudalarik.

Egia da, eta memoria ere nahiko eskas dabilkit.

Felix Arrieta zen, edo Felix Arrate Gudari Euzko Gaztediren aldizkari klandestinoan zuzen ez zekiten, 1961eko uztailaren 18an bandera erre zuena?

Felix Arrieta. Hil zen. Felix Arrieta zen, bai.

«Lista de patriotas detenidos» dio, eta zerrenda horretan ageri dira: Manuel Laspiur…

Hil zen, Imanol.

Eustaquio Narbaiza…

Hil zen Eustakio ere.

Jose Antonio Izagirre…

Hil zen.

Zerrendan hurrena: Serafin de Basauri.

Zeinek idatzi zuen hori. Nik inoiz ez dut «de Basauri» ipini.

Francoren matxinadaren 25. urteurrenaren karietara, 1961eko uztailaren 18an, asteartea, «bilkura handiak» hots egin zituen erregimenak. Donostia, esate baterako, bandera espainolez josi zuten. Haren kontra, zenbaitek, Vascongado-aren trenbidea saboteatu zuten Añorgako tunelaren sarreran. Beste batzuek, bandera espainola erre zuten arratsaldeko 15:30ean. Handik hiru ordura, 06:15ean, beste bat ere erre zuten. Ondoren, atxiloketak Donostian eta Eibarren.

Euskal Herrian ez zegoen mugimendurik batere. Dena hila zegoen. Gu kultura aldetik jotzen hasi ginen, geure buruak jantzi nahian. Eibarrera etortzen zen, adibidez, Alfontso Irigoien, eta han biltzen ginen Juanito San Martin, Jabier Zubiaurre hila hura ere, Imanol Laspiur… Kultura zen gure asmoa. Hurrengo pausoa, berriz, Ekin-ekin bat egitea izan zen, konpromiso hartzea, klandestinitatean.

Konpromisoa, zertarako?

Konpromisoa, erlatiboa. Ekin izan zen sorrera. Hark Euzko Gaztedirekin bat egin eta ETA sortu zen, segurtasun arauengatik batez ere. «ETA zarete!», esan ziguten eta guk, «Tira, ETA gara!» besterik ez genuen esan.

1961ean harrapatu zintuzten…

Amarako tren sabotajea eta bandera erreketak eta gero. Felix Arrieta harrapatu zuten eta, gero, sokan, gainerakoak. Felixek bandera erre bat, behintzat, baina ikusi egin zuten [motoz zihoan, eta matrikula hartu zion baten batek], salatu, eta Eibarren, etxean atxilotu zuten. Felixekin, Jose Antonio Izagirre erori zen, eta, sokan, hirugarren bat, eta hark nire izena eman… Niregandik gora ez behera, ez nuen inor ezagutzen, ez nekien ezer, delako segurtasun arauengatik. Trenez etortzen nintzen Donostiara, Xabier Elosegirekin egoten nintzen hemen, baina haren izenik ere ez nekien. Niregandik hara ez zen joan polizia, eta kitto! Baina Imanol Laspiur, Rafa Albisu, Iñaki Larramendi eta beste hainbat lagun jausi ziren.

Dakidanez, Felix Arrieta Eibarko etxean atxilotu zuten uztailaren 19an. Eibarren bertan, Narbaiza, Izagirre, Alejandro Ormaetxea, eta zu zeu atxilotu zintuzteten…

Ni ez ninduten Eibarren harrapatu, hala ere. Panorama ikusi eta ihes egin nuen, Logroñora. Han nintzen emaztearekin, haurdun zela, esperoan. Pentsio batean ginen, poliziak joan eta Donostiara ekarri ninduten, gobernu zibilera. Tratu onik ez zidaten eman, jakina, baina torturarik ez nuen izan. Niregandik ezin zutela ezer atera ikusi zuten. Ez nekien ezer! Tautik ere ez! Baina haria aurkitzen bazuten, orduan bai, egurra! Eman!

Logroñon atxilotua zu, Donostiara ekarria, Carabanchel gero…

Hiru egun gobernu zibilean, gero Martutenera astebete, eta handik kartzelara. Ez dakit zer leporatu ziguten [errebolta militarra], eta sei hilabete eman nituen Carabanchelen. Venezuelako bat ezagutu nuen han, Sabin Barrena. Txomin Letamendiren tarteko egiten zuen. Kirmen Uriberen azkeneko liburuan agertzen da! Niri oso pertsonaia arraroa iruditzen zitzaidan. Gu baino nagusiagoa zen, erdalduna, euskaraz ez zekiena, baina abertzalea. «Ze arraio egiten dik hemen?».

Hogeita lau preso ageri zarete Carabanchelen garai hartan.

Hilak gehienak. Julen Madariaga, Iñaki Larramendi, besteren bat eta ni neu bizirik gaudenok! Carabanchel eta gero epaiketa izan genuen urte bi eta zerbait, bota zidaten zigorra, baina kalean nintzen. Defentsa abokatu izan nuen Enrike Mugica Herzog. Askotan etortzen zen Eibarrera, gure zenbait lagunekin izaten zen, eta gu atxilotu gintuztenean, bere burua eskaini zuen abokatu lanak egiteko. Beste gabe izan genuen abokatu. Baina ze txar! Abokatu txarra! Karrera politiko galanta egina, ordea!

1935ean jaioa, Bizkaitik Eibarrera etorriak zure gurasoak. Apatamonasteriokoa, ama. Axpekoa, aita… Abertzalea bata, sozialista bestea, biak euskaldunak.

Euskaraz hobeto egiten zuten gaztelaniaz baino, Eibarren ohikoa zen moduan! Aita sozialista, eta sozialista arraroa. Moscu irratia aditzen zuen, Pirenaica ez, ez zitzaion-eta gustatzen. Estatistika guztien berri zeukan, dela gariaren produkzioa, dela kintalaren prezioa… Ama euskaltzaleagoa aita baino. Lanera etorri ziren. Aitaren baserrian denendako lanik ez, eta irten egin behar, eta Eibarrera! Orbean lan egin zuen, eta batean eta bestean, UGT inguruko jendeak Alfa sortu zuen arte, kooperatiba modura, diru apur bat jarrita hasieran. Toribio Etxeberria izan zen lehenengo gerentea Alfan!

Ekin-en militatzea etorriko zen gero.

Baina ez dakit nola etorri zen ere! Bergarako Josu Oregirekin harreman dexentea geneukan. Biblioteka ederra zeukan, oso jakintsua zen, eta orientatu ere berak orientatu gintuen kultura aldetik jotzeko, ze orduan ez zegoen ezer. Ezer ere ez. Eibar kanposantua zen, desertua. Josu Oregik eta Juanito San Martinek bultzatuta jo genuen kulturara, eta handik Ekinera. Bestalde, Eibarren astean behin biltzen ginen Imanol Laspiur, Juan San Martin eta hirurok, eta nik haiengandik jaso nuen gehiena. Imanolengandik, adibidez, abertzaletasun izugarri hori.

Kultura zen zuen borroka.

Bai, kultura, nahiz eta politikoki beti egon naizen hor, baina ETAren ekintzak sekula ez zaizkit gustatu, beti izan naiz kritiko, beti. 1968a baino lehen zenbait ekintza egiten zituen ETAk, eta Manzanas hil zutenean ere, ontzat eman genuen gehienok. Oso ekintza bereziak ziren. Carrero Blanco akabatzea bezala. Baina fundamentu gabeko ekintzak etorri zirenean, pertsonak akabatzen hasi zirenean, eta Hipercorrekoa gertatu zenean… «Zer duk hau, ordea?». Zama hori ezin genuen gure gainean eraman! Kontra izan naiz beti. 1977an HBren zerrendaburu izan nintzen Eibarren. Urtebete eskas iraun nuen, nazka-nazka eginda utzi nuen, estrategia guztia goitik diseinatuta etortzen zen-eta: erakundeetan parte hartu, ez hartu… «Zer da hau, ordea? Beti kontsignapean?». Eta utzi egin nuen.

Euskarazko eskolen mugimenduari ekin zenioten 60ko hamarkadan…

Eskueran geneuzkan metodo apurrak hartuta hasi ginen euskarazko eskolak ematen, Deportivo klubean, eta Cultural Arrate-n… Umandiren Gramatica Vasca erabili genuen, adibidez, liburua salduko genuela pentsatuz. Geuk eragindako argitalpena izan zen, geure dirutxoak ipinita, liburu lodikote hura aurrera ateratzeko.

Laster zinen zu euskarazko eskolak ematen.

Bai. Ez naiz akordatzen noiz hasi nintzen, hemezortzi-hogei urte izango nituen. Deportivo klubeko bibliotekan irakasten nuen. Ikasleak, berriz, lau bat pertsona. Emakume talde bat ere osatu zen, Margarita Murgizuren etxean. Maistra izandakoa zen Margarita, gerra denboran haurrekin Belgikan ibilitakoa.

Euskara batuaren auzia nola bizi izan zenuten?

Euskara batu behar zela ez genuen dudarik, hizkuntza bat denendako ulergarri izan zedin. Arantzazukoa baino lehen, bilera egin zen Ermuan, 1968an… 68a, urte gakoa Euskal Herrian: Etxebarrieta hil zuten, Manzanas, errepresio gogorra… Kanpoan, Pragako inbasioa, Frantziako Maiatza… Sekulakoa izan zen urte hori, eta, tartean, euskara batuaren urtea ere izan zen. Idazleen bilkura izan zen Ermuan. Akordatzen naiz Joan Mari Torrealdai han ikusia, frantziskotarra orduan, abitu eta guzti, eta Gabriel Aresti, eta Xabier Kintana. Jende asko! Juanito San Martinek esan zidan: «Etorriko haiz, moderatzaile lanak egitera?». Eta hantxe egon nintzen. Hura ere inportantea izan zen. Laspiurrek ere egin zuen lan bat, oso interesgarria, hatxe gabekoa oraindik, ze ez zen halako berrikuntzaren oso zalea. Gero, onartu zuen, eta kitto. Ondoren etorri zen Arantzazukoa, eta, ostean, beste bilera bat Eibarren, ikaragarria, Euskal Herriko idazle pila etorri zen, eta zin ere egin zuten, euskara batua aurrera aterako zutela eta hau eta hura.

Gabriel Arestiren proposamena, zina.

Bai, bada! Gizon beroa zen Aresti, beroa! Beroa eta sua!

Eten handia eragin zuen hatxeak…

PNVko jendearen partetik hatxearen kontrario asko izan ziren. Juanito Beiztegi-eta! Mexikon zegoen. Akordatzen naiz Alfako nire buru bat hara joan zela lan batzuk tarteko, eta bueltan esan zigula: «Zuengatik jardun du demasa! Ikaragarri, zuen kontra!». Hatxearena bataila izugarria izan zen. Nola liteke gure herria halako txorakeria batengatik halako zarata eta haserrea sortzea! Jende kontserbadoreak ez zuen onartu! Horrelako gauzak igaro egiten dira, ordea, eta gaur egun inork ez du hura auzitan jartzen.

60ko hamarkadaren amaierakoak dira euskarazko gau-eskolak.

Orduantxe hasi zen alfabetatzea, eta Eibarrera ere ekartzen genituen hizlariak: Aita Villasante, Patxi Altuna, Rikardo Arregi… Rikardo Arregiren heriotza kolpe handia izan zen, asko maite genuen, gazteontzako galera handia izan zen. Ez zen euskara bakarrik, haren lider sena baino. Lider hutsa zen, eta pertsona maitagarria. Rikardo galdu genuenean asko galdu genuen. Bai kultura mailan eta bai politikan, lider hutsa zen Rikardo. Pertsona irekia, jatorra. Bere anaia [Joseba Arregi] ez bezalakoa!

Ikastolaren sorreran ere parte hartu zenuen Eibarren…

Etxe partikularrean hasi ziren. Nik orduan umerik ere ez neukan eta ez nintzen askorik arduratzen. Gero sartu nintzen ikastolan. Urte gogorrak izan ziren, 1967an edo. Ikastolako kargua hartu nuenean, berriz, dena nire lepora zetorren. Diruz ere urri ikastolan, eta kuotak kobratzen eta dirua biltzen ibili ginen, nahiko larri. Legeztatzea behar genuen, eta katekesi izenarekin jokatu genuen. Lehen urte haiek pasa eta gero ikastola eraikuntza non jarri izan zen eztabaida.

Ikastolaren kokalekua?

Bai. Kalean ala mendian, non? Puristek mendian nahi zuten, eta irabazi zuten. A zer disparatea! Denborak arrazoi eman digu. Ikastola han dago, mendian gora, geldi-geldi. Jende erdaldunarengandik aparte, erdararekin kontaktu barik nahi zuten, ghetto modura! Esan ez zuten esaten, baina horixe zen haien pentsamendua. Kalean behar zen ikastola, herriko euskararekin kontaktuan. Ordurako, nire kultura ardura guztiak utziak nituen, ezin nuen-eta. Itota nebilen. Bestalde, lanean aurrera egiteko aukera ere bai, eta utzi nituen ikastola eta gainerako zereginak. Ikastola karga zen niretzat, karga.

Kanposantua zen Eibar garai batean. Zer da oraingo egunean?

Gaur askoz hobeto dago. Euskara zabaldu egin da, ikastolaren bidetik batez ere, baina erabilera dugu bekatua. Eibar, orduan, desertua zen kulturalki eta politikoki, baina herri euskalduna zen. Alfan, esate baterako, produkzioan, tailerretan eta bulego teknikoetan ez zen euskara besterik. Gure laneko hizkuntza euskara zen, baina gaur egun ez, pikutara joan da hori! Jendea zahartu egin da, hil, eta lehen berezko zena, indarrez egin behar da, militantziaz. Hala ere, gaur egun neska-mutikoen artean euskaraz aritzea normalagoa da gure sasoian baino.

Esperantza bada, orduan, neska-mutikoek zuen garaian baino normaltasun handiagoz hitz egiten badute euskaraz…

Euskarak lotsa galdu du, hori bai, baina egoerak eraginda gaztelaniara jo ohi da. Eibarren, hasteko, plan bat asmatu dute, euskara sustatzeko: A ke bai! jarri diote izena. Arraioa! Kalanbrea eman zidan izena irakurrita: A ke bai! Nola liteke! Disparatea iruditzen zait izena! Ondoren, asmatu zuten Guinnes errekorra hautsi behar genuela, eta hantxe izan nintzen, A ke bai! izena eta guzti irentsita! Hamar urteko plana, nonbait, euskararen erabilera sustatzeko plana Eibarren… Hala biz! Izenarekin, behintzat, ez dira airoso ibili!]]>
<![CDATA[«Kubako esperientzia ez dut ahaztekoa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/034/001/2017-08-13/kubako_esperientzia_ez_dut_ahaztekoa.htm Sun, 13 Aug 2017 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/034/001/2017-08-13/kubako_esperientzia_ez_dut_ahaztekoa.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren

Che Guevararen kapilau Javier Arzuaga aurten zenduaren liburuak daramatzat galtzarbean, Biografia de un sueño (1998), eta Cuba, 1959. La galera de la muerte (2006). Haiek erakutsi eta galdera beharrik gabe etorri zaio bat-bateko solasa Joseba Etxeberriari…

… Maitasun berezia nion Javier Arzuagari. Oso gertu-gertukoak izan ginen. Apaiztu nintzenean, Kubara eman zidaten lehenbiziko destinoa, eta, han, Javierren postua agindu zidan hango gure nagusiak, Jose Agustin Mendizabalek. Javier irakasle zegoen gure seminarioan, Santiago de las Vegas-en, baina kartzeletan zegoen problematika gogorra ikusi eta haietan lan egiteko erabakia hartu zuen. Habanako badiaz bestaldeko Casa Blancako parroko nahi izan zuen. Javier hara, eta ni, berriz, hark seminarioan irakasle utzitako hutsunea betetzera! Hartu-eman handia izan genuen. Bestalde, bera oso musika zalea zen, soinu handia jotzen zuen, eta, nik, berriz, kirol eta euskal dantzarako afizio handia nuen. Horrela, bata soinua jotzen eta bestea dantzak erakusten, are gehiago estutu genuen gure arteko lotura lehen ez txikia.

1956an joan zinen Kubako destinora…

Lau-bost bat urte egin nituen Habanan, Fidel gure atzetik hasi zen arte. Orduan, kartzelara sar nintzaten baino lehen, kanpora irteteko agindu zidan gure nagusiak. Usteko zuten aldi baterako besterik ez nintzela erbestean izan beharko: «Hau laster pasatuko da. Gertuan egotea komeni zaizu, gero atzera bueltan etortzeko. Kolonbiara bidaliko zaitugu!». Eta, halaxe, 1961ean Calira joan nintzen, izugarrizko seminario eder batera. Bi urte egin nituen han.

Atzera Kubara itzultzeko modurik ez zenuen izan…

Ez, ba! Mendizabalek gauza bat pentsatu zuen han, baina hemen Arantzazuko gure nagusiak laster ikusi zuen Kubakoak ez zuela irteerarik guretzat, eta hona etorrarazi ninduen. Kolonbiara joan zen, eta hango buelta guztiak ibili zituen. Calira ere etorri zen, eta aitzurra hartuta, lokatzetan sartuta jo eta kean harrapatu ninduen: futbol zelaia egiten ari nintzen, seminarioko mutikoekin batera. Esan niona: «Jauna!, lanean harrapatu nauzu, behintzat!». Kar, kar… Eta esan zidan: «Ez konpromiso gehiagorik hartu hemen, Calin. Urtearen azkenean Arantzazun nahi zaitut». Eta hemen naiz 1962az gero.

Kuban, Habana ondoko Santiago de las Vegasen zaitugu…

Habana eta aireportuaren artean dago Santiago de las Vegas. Seminario izugarria genuen bertan, igerileku eta futbol zelai eta guzti. Izugarrizko landa zen, animaliak ere bageneuzkan bertan… Gazteekin lan egiteko-eta oso leku ederra zen. Bestalde, eguneroko harremana nuen Habanako frantziskotarrekin, bai San Frantzisko komentukoekin, bai San Antoniokoekin. Nikolas Urrutia oñatiarra genuen Santiago de las Vegaseko arduraduna santua berealdikoa, langile apartekoa, eta bera zen txofer ere. Fraideren batek hara edo hona behar zuela, eta beti bera gidari. Hortaz, lehenengo gauza egin zidana: «Joseba, sartu autora!». Besterik gabe esan zidan, ailegatu nintzen egunean bertan. Autoa erabiltzeko esplikazioak eman zizkidan, eta futbol zelaiaren inguruan autoa erabilarazi zidan. Gida-baimena atera nuen eta Nikolasentzako poza, harrezkero ez zuen-eta egunero autoan irten beharrik izango.

Garai zaila, hala ere, Batistaren diktadura. 1958an, frantziskotarren La Quincena aldizkariaren bi zenbakiren edizio osoak bahitu eta itsasora bota zituen diktaduraren poliziak…

Ignazio Biain zen oñatiarra hura ere, aldizkariaren zuzendaria. Esaten zuten garai hartan Amerika osoan ez zela haren pareko errebistarik. Biain, berriz, oso pertsona baliotsua zuen, eta oso argia. La Quincena-k, berriz, kolpe handiak hartu zituen. Eta, hala ere, oso iritzi diferenteak zeuden aldizkarian eskribitzen zutenen artean baita fraideen artean ere!, baina hantxe denak lanean. San Frantzisko komentuko inprentan ere fraideak ari ziren La Quincena inprimatzeko lanean. Gauza handia zen hura!

San Frantzisko komentuan eduki zenuten ezkutatua Jose Antonio Echevarria gaztea aste betez, bederen, Radio Reloj erasotzera abiatu baino lehen, Gobernu jauregian Batista hiltzeko planaren barnean…

Garai hartantxe ni han nengoen, ezkutatua egon zenean. Han ezagutu nuen Echevarria. Fraide jantzita ibili zen gure komentuan… Batistarekin desastre hutsa zen Kuba. Fidelekin, desastreagoa! Hainbeste gauza egin ziren gaizki garai hartan. Ez dago sinesterik ere! Batista bezalakoak ez dago onartzerik, libertate batzuk bazituen berak nahi zuenarentzat, eta fraideen artean ere bazituen aldekoak, baina ez, Batista, ez.

Sasoi hartan fraide Javier Arzuagak Iraultzaren ondoko fusilatzeak kontatu zituen La galera de la muerte. Cuba, 1959 liburuan. La Cabaña gotorlekuan kapilau lanetan ari zen, heriotzara zigortuak hormara laguntzen…

Hiru-lau aldiz bisitatu nuen La Cabañako kartzelan. Laguntza behar zuen. Presoei zeharo emana bizi zen, lehertuta, eta laguntzera joaten gintzaizkion. Harrigarria zen nola hartzen zuten preso zeudenek Javier! Uste dut behartuta ikusi zuela bere burua lan horretara, baina oso gogorra izan zen. Bizi izan ez duenak ez dauka jakiterik zenbat sufritu zuen Javierrek. Kontatzen du liburuan… Hortxe hustu zuen barrua. Oso egoera zaila zen, lehenengo Batista, eta gero Fidel, eta bakoitzak ahal zuen modura eraman zuen. Batzuek era batera, beste batzuek beste era batera, baina elkar konprenituta. Javierrek oso tratu ona zuen Biainekin eta denekin. Che Guevararekin ere bai, lehenengo konbertsazioan, behintzat. Bi muturrekoak ziren Che eta Javier, baina ondo konpondu ziren, ez zuten haserre handirik izan.

Zein zenuen bizimodua Kuban?

Ni seminarioan erabat lotuta nengoen, Santiago de las Vegasen, egun osoa. Hala ere, goizean goiz Habanara joaten nintzen meza ematera, ikastetxe erlijioso batera. Bestalde, inguruko parrokietako ardura genuen eta batera eta bestera ibiltzen ginen fraideok, nahiz eta beti baten bat seminarioan bertan gelditzen zen, bertako lanak egiteko. Gainerakoan, mutikoekin ematen genuen eguna, eskolak ematen eta jo eta kean, honetan eta hartan.

Ez zineten egun osoan lanean. Erlea aldizkariaren 9. aleko argazkietan puntistaz inguraturik ikusi zaitugu, fraide jantzirik, Toki-Ona jatetxean…

Bai… Kubara joateko zorian nengoela, arreba zaharrena agurtzera joan nintzen Donostiako Bretxara, harategia baitzuten. Hizketan ari ginela, emakume adineko bat azaldu zen. Gu hau eta hura ari ginen, eta gure arrebak esan zion andre hari: «Hau nire anaia da, bihar Kubara doa». Eta emakumeak segituan: «Kubara?, semea daukat nik han, pilotaria! Jose Antonio Egurbide! Egiozu bisita, aspaldi ez dugu ikusi!». Kuban, San Antonio elizan biltzen ziren euskaldunak, Miramar, eta han nintzen batean Egurbideren kontua aitatu nuen. Gure fraide Julian Baztarrika San Antonion bizi zen, eta hark zeuzkan kontakturik handienak pilotariekin. Horrela, Egurbide eta beste dozena erdi pilotari Santiago de las Vegasera etorri ziren behin, eta lagun egin ginen. Handik aurrera, edozer gauzatarako, ni behar izaten ninduten. Hurrena, Baztarrikaren bitartez, San Antonion bildu genituen pilotariak, dantzari erakusteko.

Puntistak dantzan jarri zenituen Kuban…

Gazteak ziren, mutil onak. Euskal festa egin genuen, San Inazio egun batean, ordurako dantzariak erakutsita zeudela. Festa aurreko egunetan, egunero joan nintzen, arratsaldero, San Antoniora, haiei erakustera. Batean bat etorriko zen, bestean hiru… baina, azkenean, dantza egin, eta ondo! Fotografiak ere baditut!

Meza izan genuen lehenengo, eta, ondoren, euskal dantzak, Javier [Arzuaga] soinua jotzen zela… Eta hemendik hara ihesi joandako jendea-eta negarrez, baina negar batean, ordea! Centro Vascon biltzen ziren, asko, eta Martin Odriozolaren Toki-Onan…

Zer gertatu zen Fidelek agintea hartu zuenean?

Alde batetik, gustura, Batista bota zutelako azkenean. Bestetik, erlijio usaina zeukan gauza guztien kontra jarri zen segituan, aurre eginez. Disparate ikaragarriak egin zituen. Fusilamenduak hasi zirenean-eta gauza aldatu egin zen. Pertsekuzioa ere ezagutu genuen fraideok, eta erlijiosook, oro har. Santiago de las Vegas, Rancho Boyeros eta inguruetako gazteriarekin erlijiozko lanean ari ginen, ari nintzen ni, eta fitxatu egin ninduten neroni ere. «Alde egin ezak hemendik edo, bestela, eramango haute!», nagusiak esan zidan arte. Atera ninduten, Kolonbiako, laster itzuliko nintzelakoan, baina… gaur arte! Kar, kar…

«Gaur arte», ez. Badakit itzuli zinena…

Urteak joan eta gero itzuli nintzen, nagusiak aginduta. Ez dakit zein urte izango zen ere. Ez nintzen hilabete batzuk besterik egon. Zenbait gauza alferrik galtzen ari ziren, eta haiek gordetzea zen lana. Guanabacoan izan nintzen, eta gure seminarioa ere ikusi nuen, baina hura penagarria zen: zer izan zen, eta nola zegoen! Eta lehengo Habana aberats hura, guztiz txikituta, erabat hondatuta, beldurra emateko moduan! Diferentzia izugarria zen! «Zer pasatu ote da hemen, hain denbora gutxian!», galdetu nion neure buruari. Eta jendarteko giroa ere, kanbiatuta ikusi nuen. Kubatarra zeharo jende irekia zen, azkena joan nintzenean, berriz, aldatuta zegoen hori ere. Konfiantzarik ezin inorekin eduki! Beste mundu bat zen, erabatekoa, nik ikusi nuena.

Orduko hartan, besteak beste, La Quincena-ren bilduma osatu zenuen eta Arantzazuko bibliotekara ekarri…

Ia-ia, osatu nuen. Ale bakan batzuk falta dira… Haren mailako aldizkaririk ez zegoela esaten zuten. Han lan egin zutenak Inazio Biain, Julian Baztarrika, Luis Zabala, Estanislao Sudupe…, sekulakoak ziren, maila handiko pertsonak, eta idazle onak!

Agur, Kuba!, Arantzazuko bibliotekan zaitugu aspaldi…

Esan dizut, bi urte egin nituen Calin. Gazteekin lanean aritu nintzen han ere. Ehun ikasle baino gehiago geneuzkan ikastetxean, batxilergo osoa emateko modua genuen. Leku zoragarria zen hura ere, baina berria, eta hura prestatu beharra egokitu zitzaigun, lana. Esperientzia ederra Kolonbiakoa. Eta zer esanik ez Kubakoa! Ez dut ahaztekoa!]]>
<![CDATA[«Gimnasia erritmikoa eta dominak norberaren gauzak dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/032/001/2017-08-06/gimnasia_erritmikoa_eta_dominak_norberaren_gauzak_dira.htm Sun, 06 Aug 2017 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/032/001/2017-08-06/gimnasia_erritmikoa_eta_dominak_norberaren_gauzak_dira.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren


Gimnasia erritmikoa modalitatean Euskal Herriko gimnastarik onena…

Euskadiko Txapelketan lortutako emaitzen arabera, neu naiz onena. Baliteke ni baino hobeak ere izatea, baina txapelketaren egunean inork ez zuen nik baino puntu gehiago lortu… Aurten lehena izan naiz Euskadiko Txapelketan, eta Espainiakoan bigarren egin nuen. Lau aparatu erabili behar izan genituen, uztaia, mazoak, pilota eta zinta. Gure ariketa guztiak batu, bataz bestekoa egin eta, denera, zilarrezko domina!

Lehenago ere emaitza onak izanak dituzu Euskadin nahiz Espainian.

2013an egin nuen debuta Espainiako Txapelketan, eta lehenengoa egin nuen… Baina gimnasia erritmikoa zer zen jakin gabe hasi nintzen. Zortzi urte nituen, eta gogoratzen naiz amarekin nengoela, eta eskolaz kanpoko ekintzaren bat egin behar nuela esan zidala. Zerrenda bat zeukan, eta esan zidan: «Irakurriko dizut zerrenda eta esango dizut zein egin dezakezun hemen ondoan, Fadurako kiroldegian». Hasi zen zerrendako aukerak irakurtzen eta, halako batean, «gimnasia», eta nik: «Eta zer da gimnasia?». Amari txikitan gustatua zitzaion gimnasia, nonbait, eta berak zekiena azaldu zidan. Gimnasia hura zer zen inoiz ikusi gabe nengoela joan nintzen kiroldegira, urte bat egin nuen, eta gustatu zitzaidan! Han, bestalde, gaitasuna nuela ikusi zuten, eta Leioako Sakoneta klubera zuzendu ninduten. Sakonetan lehiaketak egiten zirela, hau eta hura, eta hantxe egin dut orain arteko bidea!

Zortzi urterekin hasia zu, gimnasta asko, aldiz, askoz lehenago hasi ohi dira…

Nire zenbait taldekide lau urterekin hasi ziren. Beste batzuk, sei urte zituztela. Aukeran, nahiko berandu hasi nintzen gimnasta izateko bidean, eta horrek eragozpenak ere baditu… Nik, esate baterako, uste dut nire errendimenduan gorago irits naitekeela. Konbentzituta nago. Hala ere, horrek ez du esan nahi txapelketetan gorago ibiliko naizela, beharbada bai, beharbada ez. Uste dut nire entrenatzaileek ere astiro-astiro ikusiko dutela non dagoen nire goren muga. Bitartean, nik, pertsonalki, gehiago egin dezakedala pentsatzen dut. Neure burua ikusi eta pentsatzen dut hobetzeko tartea daukadala. Uste dut pertsona guztiok daukagula hobetzekoa marjina, baina ni neure buruaz ari naiz, eta horixe pentsatzen dut. Egia da zenbat eta nagusiagoa izan, orduan eta hobetzeko marjina txikiagoa daukazula, baina, bitartean, uste dut beti dagoela hobetzeko tartea. Horretan nago ni. Eta nire entrenatzaileek ere berdin pentsatzen dutela esango nuke.

Lehenengo aldiz gimnasia erritmikoa egiten hasi zinenean, zer zioen zure barruak?

Ni ez nintzen kontziente momentu hartan, gimnasia egiten nuen, egin behar zelako, besterik gabe. Aita-amek bultzatu ninduten, bai, baina gustatu egin zitzaidan eta gustura ari nintzen. Besterik izan zen txapelketetan parte hartzen hasi nintzenean. Orduan bai, konturatzen hasi nintzen, gustu gehiago hartzen, gimnasia erritmikoa eguneroko errutina bihurtzen… Txapelketetan parte hartzea da gauza bat asko gustatzen zaidana. Lehiatzen den jende askok beldurra dio ezagutzen ez duen pabilioi batera joan, ikusleen oihu eta txalo artean tapizaren erdira irten eta ekitaldia egitea, eta, niri, berriz, horixe gustatzen zait, giro horixe!

Txapelketan zarela, tapizera irteteko zorian zaudela, zer?

Tapizera irten aurretik asko hitz egiten dut nire buruarekin, kontu teknikoak esaten dizkiot: «Gogoratu halako modu honetara egin behar duzula!». Entrenatzaileek askotan esaten didate ez pentsatzeko egin behar ez ditudan gauzetan, egin behar ditudanetan baizik. Buruak buelta asko emanarazten dizkizu, eta batzuetan horrexek eramaten zaitu akatsak egitera. Burua bere lekua egon dadin saiatzen naiz. Giroa dagoela sentitzen dut, konturatzen naiz, baina musika hasten den une beretik, kito, neure ariketan daukat burua, ez dago besterik, egin behar duzuna egin behar duzu. Amaitutakoan, giroa gozatzeko garaia da…

Non da saioa ondo egiteko giltza?

Ez dakit, bada! Hasteko, nik ez ditut beti ariketa guztiak ondo egiten! Askotan, egindako akatsak ez dira ikusten, ez dira oso nabarmenak, baina ni ez naiz gustura geratzen, ze badakit askoz hobeto egin nezakeela, edo, are gehiago, entrenatzen dudanean askoz hobeto egiten dudala niri dagokidan ariketa! Nik helburu horixe dut txapelketa handietan, entrenatzen dudan bezain ondo egitea! Eta hori oso-oso gutxitan lortzen dut. Agian, Euskadiko txapeldun geratu naiz, baina baliteke nik nahi bezain ondo ez egitea. Eta hori ez zait gustatzen. Adibidez, aurtengo Espainiako txapelketan bigarren izan naiz. Aurretik, hiru aldiz ere izan naiz estatuko lehena, baina nire ibilbide osoan hobekien egin dudan txapelketa izan da: lau aparatuetan jokatu behar nuen, eta lauetan gelditu nintzen gustura. Iaz, esate baterako, bi aparatutan oso eskas egin nuen ariketa, eta beste bitan, aldiz, oso ondo. Hala ere, hirugarren geratu nintzen! Baina aurtengo sentsazioak askoz hobeak izan dira, horixe baitzen nire helburua, lau aparatuetan ere ondo egitea, eta lortu dut!

Ondo egitea lortu duzu, Espainiako txapeldun izan gabe…

Lehenengo egin zuena beste maila batean dagoelako, esan zidatenez. Nik ez nuen ikusi, ondoko tapizean ari nintzen, nire ariketa prestatzen, baina horixe esan zidaten, lehenengo egin zuenak benetan merezi zuela urrea, eta ni pozik! Zeren eta, nik, horixe nahi dut, txapelketan parte hartzen dugun guztiok ondo egitea gure lana. Batek akatsa egin duelako norberak irabazteak ez dit balio, denek ondo egitea nahi dut, horrek erakutsiko didalako ni non nagoen.

Hamazazpi urteko neska gazte adingabea, baina kirolari heldua…

Etxean asko laguntzen didate burua bere tokian izaten. Kirol honek asko higatzen gaitu, entrenamendu ordu asko dira astean, jendea saturatu egiten da, eta utzi egiten du. Nik, berriz, laguntzen didan giroa daukat inguruan, eta urterik urte aurrera eramaten naute. Gurasoek, adibidez, lasaitasuna ematen didate, kirola norberak gozatzeko dela. «Nahikoa!» esaten dudanean, nahikoa izango dela badakite, ez naute batere presionatzen, eta lagundu, berriz, dena! Batera eraman, bestera ekarri, batera ekarri, bestera eraman…

Saturazioa aipatu duzu…

Eskola garaia denean, jaikitzen naiz, gosaltzen dut, joaten naiz eskolara, bazkaltzen dut, eta entrenatzera. Iluntzean etxera heldu, eta ikasi egin behar ohera baino lehen. Horrela, egunero! Argi dago horrek desgastea dakarrela, baina, adibidez, ni konpentsatu egiten nau, Euskadiko txapelketa irabazi, Espainiakora joan, eta puntan ibili.

Entrenamendu ordu asko dira gimnasia erritmikoa egiten duenarenak. Hemeretzi ordu ere bai…

Ez dakit zenbat ordu egiten ditudan nik. Eskola garaian, egunaren arabera. Batean hiru, larunbata goizean bost… Hiru-lau ordu egunero, batanaz beste. Etxera heldu eta pentsatzen dut: «Lau ordu behar izan ditut egin dudana egiteko». Eta, hala ere, sentsazioa da egin nahi zenuen entrenamendu lana egiteko denbora falta zaizula. Ez da gauza erraza. Lau ordu egin, eta, hala ere, denbora falta!

Asko hitz egiten da gimnasia erritmikoko entrenatzaileen gainean, estuegi hartzen ote zaituzteten eta hau eta hura…

Bai, gauza asko esaten dira entrenatzaileei buruz, baina ni oso pozik nago nireekin. Oso gogorrak dira, baina momentu jakin batzuetan horixe behar duzu. Bestalde, beren buruak neurtzen ere badakite, baliteke gimnastak egunen batean neurriz gain estutzea, baina hantxe etorriko dira hurrengo egunean, neurriz gain jardun dutela aitortuz. Gure klubean badugu konfiantza giro hori, gure artean hitz egiten dugu, baditugu komunikazioa eta errespetua. Bestelako kasuak ere izango dira, jakina.

Adinarekin batera galtzen omen da malgutasuna…

Baina malgutasuna ez da dena. Adineko gimnastak erakutsi nahi duena erakutsiko du, ez galdua duen flexibilitatea. Nork bere errotara eraman behar du ura. Nire kasuan, birak, jauziak, oreka mantentzeak… dira hobekien egiten ditudanak. Kanpotik, beti esan izan didate tapizean presentzia handia dudala, horrexek nabarmentzen nauela gainerakoen artean. Niri ez zait iruditzen hain gauza nabarmena denik, baina horixe esaten didate!

Zeure ariketa bideoz grabatuta ikusteko ohitura duzu?

Bai, beti ikusten dut. Gurasoek berriz ikusi nahi izaten dute, eta nik, berriz, egindako lana aztertu nahi izaten dut, entrenatzaileak esandakoak zuzen egin ote ditudan, esate baterako. Askotan gertatu izan zait entrenatzaileek txartzat ez ematea nire ariketa, baina nik bideoan ikusi eta akatsak ikustea. Orduan, entrenatzera joaten naiz, entrenatzaileak txartzat ez emandako hura hobetzera. Exigentzia maila hori ere behar da. Entrenatzera joaten naizenean, hobetzea dago nire buruan, pixka bat gehiago exigitzea neure buruari. Entrenatzaileek egiten dute, eta nik ere egin behar dudala uste dut.

Izan duzu gimnasia erritmikoan kirolari eredugarririk?

Ez. Goi mailako gimnasia ikustea gustatzen zait, eta berdin gainerako kirolak ere! Olinpiadak direnean, adibidez, edozein kirol ikustea gustatzen zait: izan atletismo, igeria edo gimnasia. Denak ikusten ditut! Aldiz, gimnasia egingo ez banu, ez dakit zer kirol egingo nukeen, oso txarra naiz-eta beste guztietan. Nirea gimnasia erritmikoa da eta kito! Beti egon naiz gimnasiaren munduan, ez beste inon. Hala ere, bada beste mundurik, baditut lagunak, eta parrandazalea ez banaiz ere, irteten naiz haiekin. Ondo moldatzen naiz!

Zergatik hartu ohi duzue gorengo helburu Espainiako Txapelketan lehiatzea?

Gehiago ezin delako lortu. Nazioarteko txapelketa bat den kasuan, adibidez, Espainiako selekzioaren onespena edo gonbita behar da han jokatzeko. Eta, orduan, haren izenean joan behar da, ez klubarenean. Esan nahi dut, atzerrian lehiatzea ez dagoela gure esku. Egia esan, nazioarteko txapelketan lehiatzea ez dut hurbil ikusten. Saiatuko naiz, baina badakit zein diren nire mugak, zein den nire maila, zein den errealitatea. Europako txapelketa batera joatea kasik ezinezkoa zait oraintxe.

Nolakoa da txapelketa bat irabazi ondoko biharamuna?

Irabazi ala ez, etxera etortzea da lehenengoa. Eta etxera etorri, eta bizitzak jarraitzen du… Azkeneko aldian, ekainaren amaieran Espainiako Txapelketan bigarren egin nuenean, biharamunean ez nintzen institutura joan behar, oporretan ginelako, baina udaberrian egin zen taldekako lehiaketaren ondoren, etorri eta hurrengo egunean institutura, eskolara, nahiz eta bezperan dominarekin etorri etxera. Azken finean, gimnasia erritmikoa eta dominak, norberaren gauzak dira, norberaren familia eta ingurukoenak.]]>
<![CDATA[«Osakidetzaren kolaboratzailerik finena naiz arrandegian lanean»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2016-09-04/osakidetzaren_kolaboratzailerik_finena_naiz_arrandegian_lanean.htm Sun, 04 Sep 2016 00:00:00 +0200 Miel A. Elustondo https://www.berria.eus/paperekoa/1951/038/001/2016-09-04/osakidetzaren_kolaboratzailerik_finena_naiz_arrandegian_lanean.htm Etxerat ezin joan ilundu artean,

egoten ohi dira zozoen elean

Jean Martin Hiribarren





Eta arrandegira sartu zintzaizkidan eta nongoa nintzen galdetu zenidan. Nire doinuak ?leuna baina doinu, finean?, salatu ninduen. Usteko zenuen gailegoa nintzela, galdetu zenidan eta ezetz esan nizun, ez nintzela Finisterre partekoa, beste finis terrae batekoa baizik, Ukrainakoa, orain dela hamasei urte Gasteiza heldua, hango ezleku hartatik ihesi. Khersonen jaio nintzen 1976an, Ukraina hegoaldeko hirian, eskualdeko hiriburua baita, Dnieper ibaiertzean. Odesa ondoan, nahi baduzu, Itsaso Beltza ondoan, Sebastopol ondoan? Hantxe duzu Kherson, Gasteiz baino handiagoa. Egia esan, hemen nagoela handia begitantzen zait Kherson?

Eta hiri aldirietan bizi ginen. Hiria amaitzen zenean hasten ziren gure etxeak. Autobusa hartu eta hirigunera joaten ginen eskolara, baina naturak inguratzen gintuela bizi ginen: hiriko bizimodua genuen, batetik, landakoa, bestetik. Lurra lantzen erakutsi ziguten txikitandik, ahal genuena egiten genuen baratzan, umetatik. Batean, ureztatzea izango zen, bestean zopizartzea? Lan txikiak zitezkeen, baina umeona zen haiek egiteko ardura.

Eta ez genuen bizimodu gogorrik: bateko ikasketak, besteko musika-eskola? Familiaren gerizan beti. Orain bestela da, orain nekeago da. Oraingo gerrak ez du onik ekarri, bistan da, eta legerik ere ez dago, ustelkeria da lege, arras aldatu da Ukraina. Legerik ez denez, nork berea egiten du, edo saiatzen da egiten: hondamendi hutsa da! Nik, dena den, hamasei urte daramatzat handik kanpo eta ez daukat xuxen-xuxen kontatzerik han gertatzen ari dena, etxera telefonoz jo eta haiek bizi dutena besterik ezin esan nik! Nire seme bigarrenak hamaika urte ditu, eta zazpi urte zituela joan ginen, duela lau urte. Familia ikustea beste xederik ez genuen. Familia han da, gero baino gero zaharrago, eta Kherson, berriz, bere horretan da, eta jendea ere zaharrago beti, eta beti lehenean.

Eta jendea lehenean da, jendea ez delako aldatzen. Aldatu egiten dela diote, baina ez da batere horrela: jendea ez da aldatzen. Joan nintzenean kasik hamahiru urte ziren handik alde egina nintzela. Gizenduta nengoen, eta ez ninduten ezagutu: 60 kiloko neska gaztea nintzela alde egin nuen handik, eta pisu handiagoa nuela agertu nintzen, hamahiru urte gehiago gainean. Kalean ibilki, inork ez ninduen ezagutu, eta lasai ni. Aldiz, nik bai, ezagutu nituen garai bateko auzo eta lagunak: gogaikarri izandakoak, gogaikarri segitzen zuten; jende onbera, garai batean bezain onbera; edale santua, edale santu? Denbora geratu izan balitz bezala zen han, ez zen eboluziorik.

Eta horren beldur nintzen Khersonen nintzen garaian, iltzatuta geratzeko beldurrak ninderabilen. Ikasketak bukatu eta haurtzaindegian ari nintzen musika-irakasle lanean. «Egin dut egin beharreko guztia, eta orain zer? Hemen, herrialde honetan bizi guztiko?». Lehenengo semea ere ordukoxea dut, eta ez nuen nahi hura herri hartan haz zedin. «Zein etorkizun dut nik hemen, zein da nire semearen geroa Ukrainan?». Beharrik alde egin genuen handik, gerrara soldadu joan beharrean zatekeen orain nire semea!

Eta Gasteiza etorri nintzen. Eta ez dakit zergatik etorri nintzen hona eta ez beste hara. Ez dakizut, badakizu? Azken finean, ezer ezagutzen ez duzunean bost axola nora zoazen, berdin zaizkizu leku guztiak. Orain bai, nahiago nukeen Espainia hegoalderantz jo izan banu, Andaluziako doinua izan, itsaso ondoan bizi? Damu naiz, baina hein batean besterik ez, Gasteiz hiri ederra baitzait! Tamainakoa, baketsua? baina hotza. Kherson ez bezala da hiriburu hau. Khersonen lau aro ditugu: bero da udan; udazkenean hostoak erortzen dira, dena gorritzen da, euria egiten du? Neguan hotz handia egiten du, eta udaberrian loreak loratzen dira nonahi, eta txoriak kantari lotzen zaizkio. Lau aro, ez bi, Gasteizen moduan! Esanak esanagatik ere, pozik naiz hemen, arrandegian lanean, nahiz eta piano irakaslea nintzen Khersonen.

Piano irakaslea nintzen haur-eskolan, urte eta erditik zazpi urteko eskola baita han. Haurrek bertan jaten dute, bertan lo egiten, leitzen eta eskribitzen ikasten, musika? Gurasoek goizeko zazpietan uzten dituzte haurrak eskolan, eta iluntzeko zazpietan jasotzen dituzte. Horrela da han. Eta eskola horietako batean lan egiten nuen, piano irakasten eta eguberrietako jai eta dantzaldiak antolatzen, eta eskola apaintzen nuen, eta haurrak eskolara sartzean musika jartzen? gauza mordoa! Hemen ikusi dudanez, musika irakaskuntzak ez du presentziarik eskolan. Han, berriz, guztiz bestela da. Tradizio handia du han musikak, hemen tabernak bezainbeste dira han musika-eskolak. Atean-atean dituzu. Nahitaezkoa da han musika ikastea, baina ez denek balio dute horretarako: belarririk ez baduzu, nekez hartuko zaituzte musika-eskolan Khersonen, eta ez duzu tresnarik jotzen ikasterik izango...

Ukrainan bertan nintzen Txernobilen garaian. Zoria lagun izan genuen orduan, haizeak ez zuelako hura dena delako erradiazioa gure aldera ekarri, beste aldera eraman zuelako, guregandik urruti? Jakin dut, bezerok esan dit, Svetlana Alexievitx Nobel saridunak kontatua duela gertatu zena, Txernobilgo ahotsak liburuan ahotsa eman ziola istripua nozitu zuen jendeari, suhiltzaile eta gainerakoen emazteei, baina ez dut oraindik liburua leitu, liburuzalea banaiz ere. Alabaina, Paulo Coelho eta gisakoak leitzen ditut nik orain, psikologia eta horrelakoak. Sartzen naiz Interneten eta nahi dudan huraxe leitzen dut, izan honetaz, izan hartaz. Zernahi, egia esan.

Eta gaztelania pixka bat ikasita nengoen hango eskolan, baina gutxi eta gaizki, eta Gasteiza etorri eta helduentzako eskolan izena eman eta ikasi nuen urtebetez. Bitartean, hartu hiztegia eta harexekin, eta telebista eurrez ikusiz saiatu nintzen, badakizu, betiko albistegiak, betiko formulak, baina inoiz ez nuela gaztelaniarik ikasiko pentsatu ere nuen: «Zer hizkuntza bihurri da hau, ordea?». Negar ere egin izan nuen!... Hizkuntza ikasteko ez dago beste biderik jende artean ibiltzea baino. Estudiatzeak ez du balio, jendearekin hitz egin behar duzu. Etorri nintzen, eta lagun bat egin nuen, lagunak egiten diren moduan, ondoan duzunarekin hizketan hasita. Ondoren, haren ahizpa ezagutu nuen, haren lagunak? zirkulua zabaldu nuen, zertxobait. Lagun gutxi, baina adiskide onak ditut, etorri nintzen garaian egin nituenak. Haietako batek zuzendu ninduen Gasteizen Angulema kaleko mojetara, haiek laguntzeko zeudela esanez. Joan nintzaien, eta laster jarri ninduten haurrak zaintzen. Honetan eta hartan jardun nuen, neure bidea egin nuen arte, arrandegian, arraina zorrotz garbitzen, kanpotik eta barrutik.

Eta esan ere esaten dut, klar eta ozen: Osakidetzaren kolaboratzailerik finena naiz arrandegian lanean, nik garbitutako arrainak ez dio bezeroari arantzarik eztarrian katigatuta utziko, ezta anisakisik ere.

Eta arraina harrigarri hartzen dudala esaten didate. Jendeak esaten dit, eta konturatzen naiz. Egia da gogotik saiatzen naizela bezeroak ez dezan etxera arraina odola dariola eraman, arrainak ez dezan ezkatarik txikiena ere izan. Xuxen eta artez irekia, garbi-garbi etxera eraman eta sukaldean presta dezanean emaitza borobila izan dezan egiten dut nik lan: «Hauxe da, hauxe, arrainaren ederra!», esan ahal izan dezan nahi dut. Eta eginahalean saiatzen naiz arraina garbitzen, pintzak hartuta kentzen dizkiot arrainari arantza guztiak, banan-banan, haren anatomiaren barna ibiliz. Horixe baita nire lana, arrain saltzailearena. Piano irakaslea nintzen Ukrainan. Hango agiriak hemen baliozkotzen saia nintekeen, hemen berriro azterketak egin, haiek gainditu? Aldapa pikoa niretzat: praktika ez nuke eragozpen, baina bai teoria, nik errusieraz ikasi bainuen solfeoa, eta hori korapilo bihurria nuke hemen, musikak hiztegi berezia baitu.

Eta, horrela, bateko eta besteko, hamasei urte joan zaizkit hemen. Azkeneko hamaikak arraina garbitzen, zirujau lanean. Nola egiten duen zirujauak, halaxe disekzionatzen dut arraina nik. Arrandegian egiten dut lan, goizetik arrats, urte guztian. Aurten banuen oporretarako gogoa, baina ez itsaso ez mendi, bertan goxo geratzeko baino: telefonoa itzali, eta atseden hartu, ezer ez egin. Horixe nire gogoa, eta horixe egin dut: ezer ez. Orain berriro lanean hasita, itsasoko arrain bizia bezain fresko naiz, baina badakit egunak igaro ahala nekea pilatuko zaidala, eta, honenbestez, datorren urtean atzera atseden eder bat hartu arte iraun beharko dut, arraina garbitzen, jendearen gustua egiten. Hain xuxen, horixe da nire izenaren esanahia: Lyudmila, «jendearekiko atsegina». Eta halaxe naiz, atsegina. Beti edo gehienean. Kar, kar?]]>