<![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 16 Jul 2019 16:59:43 +0200 hourly 1 <![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Agerreburu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/023/002/2019-07-02/agerreburu.htm Tue, 02 Jul 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/023/002/2019-07-02/agerreburu.htm
Hernani herriko Santa Barbara auzoan emango diogu hasiera txango erraz honi. Biribilgunetik eskuinaldera ateratzen den asfaltatutako errepidea hartu, Alberro sagardotegiaren ondotik pasatu, eta aldapan gora egingo dugu. Laku txiki bat eskuinera utzi eta aurrera jarraituz, errepidetik atera eta eskuinetik marrazten den xenda erosoa hartuko dugu. Basotik berehala aterako gara, eta, Arrikarte leporantz zuzentzen den errepide asfaltatuan zehar, aldapa pikoari egingo diogu aurre. Lepora heldu aurretik, ezker aldean Elutxeta sagardotegia eta eskuinetik porlanezko bidea Santa Barbarara igotzeko.

Lepotik bertatik, xenda txiki batek Santa Barbarako eskalada eremu ospetsura gerturatuko gaitu. Langa txiki bat gainditu, eta berehala izango gara makina bat belaunaldik eskalatu dituzten pareten mendean. Ohikoa da 15-30 metroko paretetan jendea eskegita ikustea, batzuk entrenatzen eta beste batzuk, aldiz, eskaladan lehen urratsak egiten. Gazteak zein helduak. Pareta horien azpitik marrazten den xendari jarraituz, altuera irabaziko dugu, baina, eskalada eremua pasatu bezain pronto, kosta egiten da bide zuzena aurkitzea; hala ere, Agerreburuko pareta bertikalak erreferentzia gisa hartuz, alanbrezko hesi pare bat gainditu, eta goiko aldera aterako gara, Agerreburuko tontorrean dagoen Santa Barbara ermitaren ondora hain zuzen, izen bera duen gotorlekuaren barnean kokatuta. Argitxoren irudia haren ondoan.

Ermitari bizkarra eman, eta eskaileretatik jaisten hasiko gara aldapa bizian, ezker-eskuin gotorlekua izandako hormen artean. Muino honek duen kokapen estrategikoagatik, hainbatetan helburu militarretarako erabili ohi dute: 1793. urtean, Frantziaren aurkako Konbentzio Gerran, bi Karlistadetan (1833-1839 eta 1872-1876) eta, azkenik, 36ko gerran (1936-1939). Egungo gotorlekuaren diseinua II. Karlistadaren garaikoa da. 1936ko gerraren hasieran, indar faxistei aurre egiteko erabili zen, eta, gerora, lekua egokitzeko hainbat obra egin ziren: baseliza egun dagoen lekuan eraiki zuten, 1955. urtean: baserria berregin eta horma zati batzuk birmoldatu. Santa Barbarako gotorlekua karlisten garaiko gotorleku eredurik onenetarikoa dela esan daiteke, eta haren elementurik gehienak nahikoa ondo kontserbaturik daude.

Bertan dagoen tabernan hamaiketakoa egin, eta itzulerako bidea hartuko dugu. Mendiaren magalean marrazten den bide nabarmenetik erraz galduko dugu altuera, bidegurutze batera iritsi arte. Saretxo jatetxera zuzentzen den bidea ezkerraldean utzi, eta eskuinetik ateratzen denari helduko diogu. Aldapan behera, erraz jaitsiko gara Hernaniko lehen etxeen ondora. Errepidearen paraleloan jarraitu, eta abiapuntura helduko gara.

]]>
<![CDATA[Abadiako itsaslabarren hegitik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1897/026/002/2019-06-25/abadiako_itsaslabarren_hegitik.htm Tue, 25 Jun 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1897/026/002/2019-06-25/abadiako_itsaslabarren_hegitik.htm
Parkearen erdian dagoen gaztelua itsas aldera begira eraiki zuen Viollet-le-Duc arkitektoak, Erdi Aroko gaztelu eta jauregiak eredutzat hartuz. Beraz, estilo aldetik arkitektura neogotikoa da. Eraikinaren barnealdean, berriz, Anton Abadiak munduan zehar egindako bidaien eta bere bizitzaren erakusketa exotiko zabala aurkituko dugu. Arabiar apaindurek eta etiopiar margoek jabearen lana eta nortasuna erakusten digute. Antzinako astronomia behatokia eta jabea izan zena lurperatuta dagoen kapera ere bisita daitezke. Gaur egun, Frantziako Zientzia Akademia da jabea.



Aparkalekutik abiatu eta berehala Abadiako lurretan sartzeko dagoen ataka pasatu, eta metro batzuk aurrerago topo egingo dugu Larretxea harrera etxearekin. Ezkerretik jaisten den bidetik segituko dugu labarretarantz gerturatuz. Bat-batean, belardi eder bat zabalduko zaigu begien aurrean, eta eskuinera, muino batean, Abadiako gaztelu bikaina. Bidea oso nabarmena da, eta tarteka beste zidor batzuk labarretara gerturatzera gonbidatuko gaituzte. Haietako batetik Dunbak (Zabala eta Luzie) edo Harkaitz Bikiak esaten zaien harri uharte bitxiak ikusteko aukera izango dugu. Elezaharraren arabera, Pirinioetako Jaungorriak, Baionako katedrala suntsitu nahian, Aiako Harritik bi harri jaurti, eta Hendaiako hondartzaren ondora erori ziren. Bide nagusira itzuli eta labarren gainetik segituko dugu.

Halako batean, bide bazterrean bunker batzuk ikusiko ditugu, Bigarren Mundu Gerran erabilitak, eta haien tartetik pasatuko gara. Haien ondoan dagoen monolitoa atzean utzi, eta Santa Ana muturrera iritsiko gara. Bunker baten gainean haize arrosa kokaturik bat ikusiko dugu, eta metro batzuk aurrerago, itsaslabar bertikalak. Mutur horretatik Iparraldeko kostaren ikuspegi zabala izango dugu. Atzera egingo dugu, eta, ezkerretik ateratzen den bidezidorrean barna, Loiako badia inguratuko dugu. Bidegurutzera iristean, ezkerrera doan bidea utzi, eta eskuinera ateratzen dena hartuko dugu.

Bide eroso horrek Nekatoenea baserrira eramango gaitu, baina lehenago Abadia gaztelura igotzeko itxita egoten den atakaren ondotik pasatuko gara. Bi jabego desberdin dira, eta debekatuta dago gazteluko lurretan hemendik sartzea. Hala ere, gaztelua bisitatu nahi izanez gero, duen sarrera nagusitik hel daiteke. Gazteluaren silueta ederra ezkerrera utzi, eta berehala iritsiko gara Nekatoenea baserriaren ondora. Bide eroso batek Larretxea harrera etxera eramango gaitu bueltan, eta bertan dauden mahai eta zelaietan atseden hartzeko aukera izango dugu. Abiapuntura itzultzeko, ur araztegiaren ondotik jaitsi, eta, hondartzara iristean, paseo polita eman dezakegu itsasbazterretik.]]>
<![CDATA[Castillo de Lapoblacion]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/028/001/2019-06-04/castillo_de_lapoblacion.htm Tue, 04 Jun 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1889/028/001/2019-06-04/castillo_de_lapoblacion.htm Lapoblacion da, eta kilometro batera dagoen Meano herriarekin osatzen du udalerria. Lehor-lurreko laborantza (garia, garagarra) eta abeltzaintza (ardiak) dira ekonomia jarduera nagusiak. Nafarroako herririk altuenetan bigarrena da, eta neguak gordinak izaten dira. Marañongo biztanleek sortu zuten herria, XII. mendean, eta hango gazteluaren menpe egon zen XV. mendean gaztelauek herria erre eta beren esku geratu zen arte.

Oso egoera txarrean dagoen Erdi Aroko erromesen ospitale zaharra eta eliza erromanikoa bisitatu ondoren, horren atzetik ateratzen den pista zabala jarraituko dugu, eskuinean kanposantua utziz. Haritz eta ezpel ugari ikusiko dugu harrobia zenaren ondora heldu aurretik. Bidea gogortzen hasten da, eta, pista erosoa amaitu bezain pronto, xenda batek sigi-sagan eramango gaitu tontor aldera, karlistaldietan gotorlekua izandako harresiaren aztarnen ondora, hain zuzen ere.

Euskal Herriko Mendien Katalogoan mendi hau Castillo de Lapoblacion izenarekin ageri da; hala ere, esan behar da gutxien erabiltzen dena dela, eta bertakoek, besteak beste, La Picota de la Aldea, El Leon Dormido, El Castillo eta El Risco de la Aldea esan ohi diotela. Horren arrazoiak historiako gertakizunetan, duen itxuran eta abarretan bilatu behar dira. Egun, igorgailu batek erabat desitxuratu duen tontor honetan, aizkora eta enbor baten irudia duen gutunontzi bat aurkituko dugu, eta, horren ondoan, erpin geodesikoa. Ikuspegia, berriz, paregabea: mendebalderantz, Peña Alta eta Toloño mendilerroa osatzen duten beste mendi guztiak; iparralderantz, Arabako Mendialdeko lurrak eta Lokiz mendilerroa; ekialderantz, Kodesko mendiak; eta, azkenik, hegoalderantz, Errioxa.

Hirugarren karlistaldia

Panoramika honetaz gozatzea ez ezik, merezi du hirugarren karlistaldian gotorleku izandako honetan gertatutakoa labur kontatzea ere. 1870. urtean, Toloño mendikatetik Kodes mendilerroraino doan ardatza oso garrantzitsua eta estrategikoa izan zen; bertan, La Picota ,San Leon eta Vallehermosako gotorlekuen aztarnak aurki ditzakegu. 1876ko martxoan, tontor honetan dagoen gotorlekua armetan zegoen bakarra zen, gudari gutxi batzuek Lantziegoko Jose Mª Montoya brigadierra buru zutelarik. Karlisten erregeak guda galdutzat eman zuen, eta Frantziara joan zen arte ez zuten amorerik eman.

Tontorra atzean utzi eta etorritako bidetik ehun metro inguru jaitsi ostean, ezkerrean harkaitzen artean irekitzen den xenda bat aurkituko dugu. Lehen metroak airetiko samarrak dira, baina ez dago arriskurik, eta harkaitzen oinera heldu aurretik, kobazulo batera doan bidezidorra utziko dugu. Ezkerrera doan beste xenda bat utzi eta eskuinera, pagadirantz doana hartuko dugu. Pagadian murgiltzean, orbelak ederki estaltzen du jarraitu beharreko bidea, El Plantiora doan pistarekin bat egin arte. Pista horrek pagadia zeharkatzen du, eta hamar minutu bakarrik beharko ditugu herrira doan beste pista batekin bat egin arte. Bidea La Aldeako mendatetik igarotzen den errepidearen paraleloan doa, eta oso denbora gutxi beharko dugu herrira heltzeko.]]>
<![CDATA[Aldude ibarra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/034/001/2019-05-28/aldude_ibarra.htm Tue, 28 May 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1892/034/001/2019-05-28/aldude_ibarra.htm
Herriko plazatik abiatuko gara. Eskuinean, XVIII. mendean Frantziako Iraultzaren garaian suntsitu zuten eta hurrengo mendean berreraiki zuten eliza utziko dugu. Pilotalekuaren ondotik pasatu, eta Jendarmeriaren aurretik aurrera egingo dugu errepide estuan zehar. Bi bidegurutzeekin topo egitean, beti ezkerrekoa aukeratuko dugu, eta, baserri artean segituz, aldapa motz eta piko bati ekingo diogu, D58 errepidera heldu arte. Esnazu herrira igotzen hasi eta berehala, ezkerrera beste bide asfaltatu txiki batekin egingo dugu topo. Nagusia utzi, eta gaztainondoen artean irekitzen den bide horretatik aurrera egingo dugu. Gorabehera txiki batzuk gainditu, eta eskuinetik Esnazura igotzen den bide bat ikusiko dugu. Herrira igotzeko aldapan gora egingo dugu. Herria ezagutu ostean, etorritako bidetik berriro bidegurutzera jaitsiko gara. Baserri artean zabaltzen den bide horren bazterretan urde beltzak ikusteko parada izango dugu, eta, tarteka, Esnazu aldera, ikuspegi ederra zabalduko zaigu. Igoera bukatzean, bidegurutze batekin egingo dugu topo. Ezkerrekoa bide seinale laranjaz balizaturik dago, eta, bertatik abiatuz gero, Urepele aldera doan bidearekin bat egingo dugu.



Guk aurrera jarraituko dugu, eta, Parapar lepora iristean, ehiztarien habi metaliko batzuk ikusiko ditugu. Bidegurutze horretan ezkerreko bidea aukeratuko dugu, balizaturik ez dagoena. Berehala, borda pare bat ikusiko dugu, eta artaldeak larre berdeetan bazkatzen. Bide asfaltatu estuak beherantz egiten du, eta, bihurgune batzuk egin ostean, berriro bide seinale laranjak aurkituko ditugu, Parapar lepora heldu aurretik ikusi ditugunak, hain zuzen ere. Hortxe elkartzen dira bi bideak. Parez pare, gure mendean berehala antzemango ditugu Urepele herriko eliza eta etxe zuriak. Marka laranjei jarraitu, eta herrira heldu aurretik zubi pare bat igaroko dugu.

Herri txiki honetako eliza eta Xalbador bertsolariaren omenez jarritako plaka bisitatuko ditugu. Xabier Letek, Urepeleko artzaina kanta ezagunean, oso ondo irudikatu zuen Fernando Aire Xalbador bertsolari baxenabartarra. Aldude bailarako Urepele herrian jaio zen, 1920an, eta 1976an hil zen, bere omenaldi egunean, bihotzekoak jota. Bertsolari liriko eta poetikoa; bere bizitzari, familiari, baserriari, fedeari eta naturari buruz kantatu zuen. Hizkuntza galtzeari buruz eta Ipar Euskal Herriaren kontzientziarik ezaz moldatu zituen bertsoak, hunkigarriak izateaz gainera, gogorrak eta zorrotzak dira oso.

Ibilbidearekin jarraituz, bigarren zubia gainditu, eta eskuinetik ateratzen den bide asfaltatuan jarraituko dugu. Hortik aurrera, bide seinale berde-horiak ikusiko ditugu. Baserri eta borden artean pasatzen den bide zahar horren zati batzuetan, oraindik bidea mugatzen duten harrizko zatiak ikus daitezke. D58 errepidera iristean aldapan gora kilometro erdi eskas bete eta eskuinera, Aldude aldera zuzentzen den bidea hartuko dugu. Herriko plazara iristeko, ibilaldi honen hasieran bete dugun kontrako bidea egingo dugu. ]]>
<![CDATA[Urumeatik Bidasoara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/025/001/2019-05-21/urumeatik_bidasoara.htm Tue, 21 May 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1876/025/001/2019-05-21/urumeatik_bidasoara.htm
Hernaniko Ugaldetxo auzoan dagoen Urumea ibaiaren ondoan etapa honi hasiera eman, eta, berehala, maldan gora jarriko gara. Lizarregiko zabalera iristean, Urdaburuko magalean zehar hedatzen bide zabaletik Pagosardeko atsedenguneraino heldu, eta, Urdaburuko tontorrera igo ondoren, atzera egin, eta bide zabalak Malbazarreko bidegurutzeraino eramango gaitu. Gertu dugun Aldurako tontorra izango da gure hurrengo helburua, eta, han dagoen erpin geodesikora igo eta gero, bide balizatura itzuli eta altuera galtzen hasiko gara. Aiako Harriko parajeetan murgildurik, Zariako tontorrera igoko gara, eta, gero, Kausoroko lepotik Munagirrekora iritsi. Gertu dagoen Bianditzeko lepora jaitsiko gara, eta, hortik Hirumugarrieta edo Harritxulangañako parajeetara. Gertu ikusiko dugun Bianditzeko gailurrera igoko gara, eta, berriro bidera itzulita, Nafarroako eta Gipuzkoako lurrak mugatzen duen hesiaren paraleloan Errengako lepora jaitsiko gara, eta gertu dagoen estazio megalitikoa bisitatzeko parada izango dugu. Izen bereko tontorretik pasatu, eta azken zatia maldan behera beteko dugu Aritxulegiko tunelera helduko gara.

Aritxulegiko tunelaren gainetik abiatu, eta Aiako Harriko tontor nagusiak biltzen dituen mendigunearen magaletik hedatzen den xendan barna egingo dugu aurrera, baina mendigunearen magaletik joan beharrean, bide nagusia utzi eta zuzenean igotzen jarraituko dugu. Gure aurrean, alertzeen basoaren gainetik, orain arte ezkutaturik egon den granitozko mendigunea agertuko zaigu. Alanbrezko hesiaren paraleloan doan bide nabarmenak Erroilbideren horma bertikalera gerturatuko gaitu. Laster, Arrisoro izeneko lepora iritsi, eta beherantz zuzentzen den xenda hartuko dugu. Poliki igotzen hasiko gara, baina, oraingoan, inguruaren itxura aldatu egingo da erabat; orain arte, bidezidor markatuak eta malda leunak izan ditugu lagun; hemendik aitzina, berriz, xenda haitzen artean galtzen da, eta parajeak deskubrituz egingo dugu aurrera. Malda gogortu egingo da, eta tontorreraino egin beharreko bidea kontu handiagorekin egin beharko dugu, lurra bustirik dagoenean batik bat. Tontorrera heltzean, Erlaitz kirol elkarteak jarritako buzoia eta ikuspegi zabala.

Gandorretik aurrera egingo dugu belarretan marrazten den xendatik, baina berehala lehen oztopoarekin egingo dugu topo: Lizarretako gaina, gure eskuez baliatzea eskatzen duen bost metroko harresia (I goi.). Lehen zailtasuna gainditu, eta Txurrumurruren oinera jaitsiko gara segidan, ibilbidearen zatirik delikatu eta arriskutsuenera, hain zuzen ere. Hogei metroko desnibela duen igarobide bertikal eta airetiko hori gainditzeko (II goi.), uztaiez eta haitzean tailatutako zuloez baliatu beharra dago; beraz, eskarmentua eta lasaitasuna behar dira. Lehen zati hori pasatu eta gero, tximinia bat izango dugu hurrengo erronka, eta eskuez baliatuz erraz igoko gara tontorrera. Zeharkaldia osatzeko, azken tontorrera igotzea faltako zaigu, Txingudiko badiaren talaia paregabea den Irumugarrietara. Tontor horretatik beherako bidea hartu, Putzuetako gaina eta Muganix tontorrak atzean utzi, eta Elurretxe aldera jaisten hasiko gara.

Lepora iritsi aurretik, bide balizatuak Aireko Palazioa esaten dieten aurrien ondora eramango gaitu, garai batean meategietako bulegoak eta meatzarientzako ostatu izan ziren edifizioen aztarnak. Hortik aurrera, bide leuna eta gertu ikusiko ditugu Erlaitzeko tontorra eta Pagogaña muinoa. Bide balizatuak San Martzial ermitaraino eramango gaitu, eta handik Behobiara jaitsiko gara, Bidasoa ibaiaren ondora.]]>
<![CDATA[Orbaibarko ermitak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-04-30/orbaibarko_ermitak.htm Tue, 30 Apr 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-04-30/orbaibarko_ermitak.htm
Soltxaga herrian dagoen elizaren ondotik abiatuko gara, eta, gertu dagoen hilerrira heldu aurretik, eskuinetik marrazten den bidea hartuko dugu. Mairagako errekaren ondora jaitsiko gara, eta, lekurik errazenean beste aldera pasatu eta gero, lurrezko pista zabalak Arrazubiko Andre Mariaren ermitaren ondora eramango gaitu. Eraikin soil hori kokatu dagoen lekuan, izen bereko herrixka zegoen. Elezaharrak dioenez, XIII. mendeko hilobi gotiko horretan atseden hartzen omen zuen «leizeko andreak», eta hardun geratu nahi zuten emakumeek kanpoko hormako hilarriaren gainean lo egiten omen zuten.

Etorritako bidetik pistara jaitsi, eta gertu dagoen errepidera igoko gara. Mairagako urtegira zuzentzen den errepidean zehar kilometro bat bete, eta, eskuinetik ateratzen den bide zabaletik, Etxanoko Done Petriren ermitara iritsiko gara. Eraikina XII. mendearen azken herenean altxatu zuten, eta, estilo erromanikoa badu ere, arau ugari hausten ditu. Portada hegoaldera edo ekialdera begira egon beharrean, iparraldera begira dago, eta bertan, ohiko gai erlijiosoak aurkitu beharrean, elementu profanoek osatutako ikonografia ikusiko dugu. Arrazoi horrengatik da Etxanokoa ermita berezia eta paregabea. Ibilaldi honetako ermita guztiak itxita aurkituko ditugu, bat izan ezik: Gurutze Santuarena, hain zuzen ere.

Ermitaren atzetik ikusiko dugun bidea hartu eta sakana igotzen hasiko gara La Carbonerako pinudian murgilduz. Igotzen jarraitu, Leotz herriko mugara heldu eta ataka gainditu eta gero, jaisten hasiko gara Artariain herrira. Hasieran zereal lurren ertzetik ibili ondoren, berehala pista zabala hartuko dugu herriraino jaisteko. Hura zeharkatu, eta errepidearen ondoan dagoen XIV. mendeko Santa Luzia ermita txikia eta soila ikusiko dugu. Hurrengo ermitara igotzeko, herriaren goiko aldetik zabaltzen den pista zabala hartuko dugu. Bide zabal hori zereal lurretan amaitzen da, eta eskuinetik ateratzen den beste bide bat hartuko dugu, Olorizko lurretan berriro sartuz. Zereal lurren ondotik pasatu, eta pista berri batekin egingo dugu topo. Laster, Soltxagara zuzentzen den bide zabala utzi eta ezkerretik, malda pikoan igotzen den bidetik, 1580an altxatutako Gazteluzaharreko Gurutze Santuaren ermitaren ondora igoko gara.

Ermitari bizkarra eman, eta ezkerretik datorren pistatik jaisten hasiko gara. Lehen bihurgunera iristean, gure ibilbidearen zatirik zailenera helduko gara; pista utzi eta baso txikian marrazten den xenda ikusgaitza bilatuko dugu; beraz, erne ibili beharra dago. Xendatik jaisten hasiko gara, eta berehala eskuinera zabalduko da, zereal lurren ondora iritsi arte. Zereal lurren ertzetik beheraka ¡azkar, pistarekin bat egin arte. Bertatik segituz, Eristaingo elizaren ondora ailegatuko gara. Orbaibarren dagoen beste altxor bat dugu hori; bertan, besteak beste, basajaun bat ageri den Nafarroako pintura zaharrenak aurkitu baitituzte. Horrez gain, Luzifer inoiz ikusi ez den bezala irudikatuta dago. Soltxaga gertu ikusiko dugu, eta, bertara joateko, Orbaibar eta Andiamendia lotzen zituen abelbidetik beteko dugu.]]>
<![CDATA[Troi bidea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/020/001/2019-04-23/troi_bidea.htm Tue, 23 Apr 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/020/001/2019-04-23/troi_bidea.htm
Mutiloako ostatuaren aurretik abiatu eta ibilbidearen lehen zatia errepidetik beteko dugu. Lenkaran baserriaren ondoan dagoen errotaren ondora ailegatzean, errepidea utzi eta errotaren hondakinen ondotik zabaltzen den xendan barrena aurrera egingo dugu. Troi errekaren ondotik, aldapan gora jarri, eta berehala helduko gara bi dike eta dekantazio baltsen ondora. Gertu ikusiko dugun Barnaola baserrirantz segituko dugu.

Ergoeneko paisaian ikurra da Barnaola baserria. XVI. mendean eraiki zuten, eta inguruko meatze jardueraren gune nagusi bihurtu zen, hara biltzen baitzen Zeraingo Aizpeako eta Mutiloako meatze esparruetako mea. Gaur egun leku lasaia bada ere, garai haietan meatze konpainiak bulego eta ostatu bihurtu zuen. Inguruan kantina eta eskola ere eraiki zituzten.

Baserriaren ondotik aldapa pikoari ekin, ihi zelaia eskuinean utzi eta kantina egon zenaren ondora igoko gara. Egurrezko ataka gainditu ostean, bide erosotik jarraitu, eta arraste bidea eskuinera utziko dugu beste aldapa pikoari ekin aurretik. Dike baten hondakinak ezkerrean ikusiko ditugu, eta erraz helduko gara Mañastegizahar baserriaren ondora. Metro batzuk aurrerago, mea prestatu eta garbitzeko lantegi bat eraiki zuten, eta, gaur egun, bi panelek bertan izandako jardueren azalpena ematen dute. Mearen isurbide eta garbitokien egiturak ederki ikus daitezke, eta, gaur egun landarediak bere lekua berriz hartu badu ere, erraz irudika dezakegu inguru hauetan izan zen lan eta jardueren argazkia.

Bide berdea

Troi galeriak eta errotak, eta Gezurmuño eta Peatza mea erauzteko guneak beste baterako lagako ditugu, eta etorritako bidetik berriro Barnaola baserrira jaitsiko gara. Inguru hauetako erraietatik ateratzen zen mea Ormaiztegiraino garraiatzeko trenbide bat eraiki zuten, eta 2007tik bide berde gisa erabiltzen da. Makinetxe zenaren hondakinen ondotik pasatu, eta berehala sartuko gara trenbide zaharraren arrastoan. Compañia Minera de Mutiloa SA enpresak eraiki zuen meatze trenbide hau; 0,75 metroko zabalera zuen, eta eta 4,5 kilometro ibilbidea egiten zuen. Egun, pista zabal bat da, eta bertatik bi kilometro pasatxo beteko ditugu Lierniako ermitaren ondora heldu baino lehen bide berdea utziz.

Jatetxe handi baten atzeko aldean dago Lierniako ermita. 1587an bada ermita honen berri. Erreforma askoren ondoren, gaur egun oso aldatuta dago. Bisita egin eta gero, atzera egin, errepidera itzuli eta Gi-3572 errepidetik jaitsiko gara Mutiloaraino. Herrira heldu aurretik, San Migel parrokia eliza handia nabarmentzen ikusiko dugu, eta haren ondoan herriko plaza arkitektura tradizionaleko etxez inguraturik.]]>
<![CDATA[Larhungo itzulia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-04-16/larhungo_itzulia.htm Tue, 16 Apr 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-04-16/larhungo_itzulia.htm
Lapurdiko mendi hau oso berezia da arrazoi askorengatik. Makina bat bidek hara igotzeko aukera ematen digute, eta tontorretik dagoen ikuspegia zabala da oso. Hala ere, esan behar da oso humanizatuta dagoela; seguruenik, Euskal Herriko tontorrik turistikoena da, batik bat Napoleon III.arekin ezkonduta zegoen Eugenia de Montijo enperatrizak modan jarri zuenetik. Haren omenez, Le Petit Train kremailera trena eraiki zen, 1912an; San Inazio lepotik abiatu eta, turistaz beterik, tontorretik oso hurbilera igotzen da. Geltokiaz gain, TB hedagailu erraldoia, orientatzeko mahai bat, eta jana eta oroigarriak eros daitezkeen pare bat benta. Egun eguzkitsuetan jendez mukuru egoten da, eta zaila da isiltasuna eta lasaitasuna izatea.



Mantton Baita aterpetik gertu dagoen aparkalekutik abiatu, eta martxan jarriko gara, ondotik ateratzen den bide nabarmenetik. GR-10aren marka zuri-gorriak lagun, pixkanaka altuera hartuko dugu. Basotik atera eta berehala ikusiko ditugu Larhun mendiaren gailurra desitxuratzen duten antenak. Konturatu orduko, Errepausuko lepora iritsiko gara, Hiruiturrietatik gertu. Sara aldera doan GR-10a utzi, eta aurrera egingo dugu gure eskuinean dagoen bidean barna. Berehala iritsiko gara azken aldapa pikoaren hasierara. Xendan, sigi-sagan azken ahalegina egingo dugu tontorrera iristeko, eta azken metroak trenbidearen ondotik egingo ditugu. Mendi honek 900 metroko altuera du, eta bi ezaugarri ditu. Lehena bere ikuspegi zabala da; izan ere, handik Lapurdi eta Bidasoako inguruak ederki ikusteaz gain, Pirinio eta euskal mendi askoren tontorrak identifika daitezke. Bigarrena, berriz, tontorra desitxuratzen duten bentak eta antenak. Hala ere, eguraldia lagun, mendi, kostalde eta bestelako paisaiaz gozatuko dugu.

Itzulera Berara doan pista zabaletik hasiko dugu. Zizkuitzera iristean, pista utzi, eta eskuinean dagoen xenda nabarmena bilatuko dugu. Larhunttipiren magaletik zabaltzen den bide ederretik erraz helduko gara Subizia muinoaren oinera. Ezkerretik ateratzen den bidea aukeratuko dugu, malda bizian, eta Yagola Bentaren ondora jaitsiko gara. Bide nabarmenak berehala utziko gaitu Deskargahandiko lepoan. Puntu horretan, berriro Ibardinetik datorren GR-10aren bide seinale zuri-gorriekin bat egingo dugu, eta, horiei segituz, Mantton Baitara heldu aurretik, eskuinetik ateratzen den xenda bat hartuko dugu. Gainezka datorren Larhungo erreka gainditu, eta aparkalekura itzuliko gara.]]>
<![CDATA[Iturrien ibilbidea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-03-26/iturrien_ibilbidea.htm Tue, 26 Mar 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-03-26/iturrien_ibilbidea.htm
Ibilbide balizatua hasi bezain laster, pago ederren mendean babesturik dagoen Eltxoen iturrira jaitsiko gara. Nahikoa ondo kontserbaturik dago, eta udako egun sargorietan bertaratzen direnek oasi gisa erabili ohi dute. Iturriari bizkarra eman, eta aldapa txiki bati aurre egingo diogu, pista zabal eta belartsu batera atera arte. Berehala, seinalatuta dagoen puntu berezi batera ailegatuko gara: Ama Birjinaren Pagoa esaten zaion ingurura. Pago handi baten enborrean, Ama Birjinaren irudia eta loreak daude, eta testu hau irakur daiteke gaztelaniaz: «Bernardo Garbayo 27-8-1928. Ama nirea, otoi egin harengatik». Elezaharrak dioenez, bi mendizalek babesa bilatu zuten pago horren azpian ekaitz izugarri baten ondorioz, eta bertan eroritako tximista batek ez omen zien kalterik eragin. Hori dela eta, Ama Birjinaren irudi bat jarri zuten pagoan bertan, eskerrak emateko.

Bide balizatutik iparralderantz jo, eta gure ibilbidean jarraituko dugu. Laster, 200 bat metro eskas bete eta gero, bidetik aparte, bigarren iturria bilatuko dugu; Gortasoroko iturria, hain zuzen ere. Dolina baten hondoan dago, eta bertako abeltzainek erabili ohi zuten abereei edaten emateko. Egurrezko hesolaz balizatutako bidera itzuliko gara, eta berehala iritsiko gara hirugarren iturria dagoen ingurunera. Bidearen eskuinaldetik jaitsi, eta Arafe iturrira helduko gara; ganaduarentzako aska luze bat dago bertan. Berriro bidera bueltatu, eta, kontu handiz, marka urdina bilatuko dugu; orain arte ekarri dugun bidea utziko dugu, eta ezkerraldetik ateratzen dena aukeratuko dugu.

Pago eta pinu batzuen artean zabaltzen den bide horretatik errepidera iritsiko gara, eta, hura gurutzatu eta gero, Arenal iturriraino jaitsiko gara. Bi pago handiren artean dago, eta bertatik bi iturri ateratzen dira. Udan, ohikoa izaten da urik ez izatea, baina leku aproposa da hau ere udako egun sargorietan atsedena hartzeko. Gure ibilaldiarekin jarraituta, berehala helduko gara hurrengo iturrira; Basauntziturrira, hain zuzen ere. Bertako urek Kisuerreka izena duen errekasto bat sortzen dute, eta bidelagun izango dugu hurrengo bide tartean. Hegoalderantz biratu, egurrezko bi zubitxo gainditu, eta aldapa motz baina piko bati ekingo diogu aurrez aurre ikusiko dugun baserri edo korta baten ondora igotzeko. Urbasako aparteko behatoki horretan, orientazio mahai bat aurkituko dugu, mendilerroaren tontorrik garrantzitsuenak erakusten dituena. Maldan behera jarri, pago ihartu baten enbor erraldoiaren ondotik pasatu, eta errepidera iristean gertu ikusiko dugun Severinoren bordarantz joko dugu, abiapuntura.]]>
<![CDATA[Santa Engraziako baseliza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/019/001/2019-03-19/santa_engraziako_baseliza.htm Tue, 19 Mar 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/019/001/2019-03-19/santa_engraziako_baseliza.htm
Aizarnako herriko plazan emango diogu hasiera ibilaldiari. Andra Mariaren Zeruatze elizari bizkarra eman eta Santa Kurutz ermitaren ondotik pasatu ostean, errepidean kilometro erdi pasatxo beteko dugu, eta, hori utzi ondoren, ezkerretik zabaltzen den xenda bat hartuko dugu. Bidezidor horrek Egañazpi baserriraino eramango gaitu, eta, gero, bide seinaleek erakutsiko digute zer bide hartu. Pixkanaka, goraka joango gara, eta, maldan gora jarri orduko, basoan murgilduko gara. Zati horretan bidea leundu egiten da, eta erraz iritsiko gara Santa Engrazia baserriaren ondora.

Baserritik tontorrera igotzeko ahalegin txiki bat egin, eta erraz iritsiko gara baseliza dagoen muinora. Gotorleku baten itxura du kanpoaldetik. Hormetan dauden lau leiho eta sarrerako atea gotiko estiloko arku zorroztunak dira. Sarreran, ur bedeinkatuaren ontzi bat dago, eta, auzolanean altxatutako baseliza askok bezala, oso egitura xumea du. Kanpandorrea eta kanpaia bereziak dira oso.

Teoria ezberdinak

Murugarrenek baseliza horri buruzko aipamen bat egin zuen 1526an, baina baselizaren jatorria lehenagokoa da. Zestoan apaiz egon zen Hipolito Usabiagaren ustez, bertan erdi monje erdi soldadu ziren tenplarioak egon omen ziren, erromesei laguntzeko. Beste batzuen aburuz, berriz, ermita izan aurretik defentsarako gotorleku bat izan omen zen, talaia moduko bat, eta funtzio hori galdu zuenean ermita bihurtu omen zen. Erdiko aldarean, oinezko, zelai, ekaitz eta gaixoen zaindari santaren irudia dago. Ohikoa zen amek bertara eramatea hitz egiten hasteko zailtasunak zituzten umeak, eta santuari kandelak eskaintzea eta arrosarioa errezatzea. 1975ean egindako Kristoren mosaikoaz gain, Santa Agata, San Ignazio Loiolakoa, San Paulo eta Done Jakueren irudiak ikusiko ditugu. Baina ermitak duen bitxirik preziatuena 1914an bertan jarritako erloju bikain baten makineria da, beirate batek babesten duena. 2017an hamaika berritze eta hobetze lan egin dira baselizan, auzolanean: erlojua konpondu, traba egiten zuten zuhaitzak moztu, bidea egokitu, argindarraren kablea lurperatu, kanpandorrea konpondu, txoko berri bat egin erlojuarentzat, eta tximistorratz berri bat jarri. Lan bikaina!

Abiapuntura itzuli aurretik, baselizaren ingurutik dagoen ikuspegiaz gozatzeko aukera izango dugu: Hernio, Izarraitz, Pagoeta… hamaika paisaia, leku estrategikoan altxatutako eraikin eder horretatik. Baserrira jaitsiko gara berriro, etorritako bidetik, eta bide seinale zuri eta horiek markatutako norabidean berehala izango gara Karmengo Amaren ermita txikiaren ondoan. Herrira jaisten hasiko gara errepidetik, eta, Ipintza baserria gure eskuinean utzita, porlanezko pistatik Lorbideko gainera jaitsiko gara. Bidegurutze horretan, balizatutako bideak eskuinera egiten du, eta kilometro eskas bete beharko dugu herrigunera jaisteko.]]>
<![CDATA[Agramondarren lurraldea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-03-12/agramondarren_lurraldea.htm Tue, 12 Mar 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-03-12/agramondarren_lurraldea.htm
Elizaren atari nagusiaren paretik Jondoki Jakobe kale nagusian zehar abiatuko gara. Etxe bikainen artean egingo ditugu lehen urratsak, eta, biribilgunera iristean, eskuinera joko dugu Gixune eta Samatze aldera doan errepidea bilatuz. Bide bazterretik segi eta berehala, juduen hilerriarekin egingo dugu topo. Irekita dago, eta gazteleraz eta hebreeraz idatzitako hilarriak ikusiko ditugu. Beherago, errepide nagusia utzi eta eskuinera ateratzen den bidetik, Bidaxuneko portura iritsiko gara. Biduzeren paraleloan doan pistatik barna, erraz helduko gara ibaia zeharkatzen duen zubiaren ondora.

Gertu agramondarren gaztelua eta atsedenleku bat ikusiko ditugu. Gaztelurako bisita azkenerako utzi, eta aurrean dugun zubia gurutzatuko dugu. Berehala, eskuinaldera ateratzen den hartxintxarrezko bideari jarraituko diogu. Etxeak atzean utzi ondoren, Biduze ibaiaren paraleloan doan bidea belarrezko bihurtuko da, gorabeherarik gabe bost kilometroz hedatuko Akamarreko porturaino. Garai batean, ibaian zehar merkantziak garraiatzen zituzten gabarrak tiratzeko idiek bide hori erabiltzen zuten. Alde batean, arto sail handiak ikusiko ditugu eta ibaiaren ertzean makal, lizar eta beste zuhaitz mota asko. Tarteka, atsedenerako mahairen bat edo beste aurkituko dugu, eta, aurrerago, Lihuri ibaiak bere urak Biduzera isurtzen dituen lekua. Kiwi landaketa handi bat atzean utzi, eta Akamarreko portura iritsiko gara.

Robyren errota

Herrira igotzeko seinale horiak ikusiko ditugu, baina guk ibaia gurutzatzen duen zubia bilatu, hori gurutzatu, eta aurrera joko dugu. Bidaxunera doan errepidean barna metro batzuk bete, eta, berehala, lehen bidegurutzean, ezkerrera hartuko dugu. Abiapuntura iritsi arte, marka horiak bidelagun izango ditugu, eta, zalantzarik izanez gero, beti zuzen doan bidea aukeratu behar dugu. Arto sail handien artean irekitzen den errepide txiki horretatik aurrera egingo dugu, eta, noizean behin, baserri batzuen ondotik pasatuko gara. Pixkanaka jaisten hasi, eta eskualdearen ikuspegi zabalaz gozatzeko aukera izango dugu. Etxe multzo bat atzean utzi, eta bidegurutze batera ailegatuko gara, gurutze eder baten ondora.

Bide seinaleei jarraituz, eskuinetik aldapa jaisten hasiko gara eta, bihurgune pare bat pasatu ondoren, ezkerretik Bidaxuneko lehen etxeetara helduko gara. Elizaren dorrea erreferentzia puntu gisa hartuz, Lihuri ibaiaren ondora jaitsi, eta, zubi zaharra gurutzatuz, Robyren errota ikusiko dugu. Herritik gertu, maldan gora abiatuko gara, eta eskuinera ateratzen den edozein kaletatik Jondoki Jakue kale nagusira igoko gara. Orain, bakarrik gaztelua bisitatzea falta zaigu. Horretarako, elizara itzuliko gara, eta gertu dagoen atsedenlekua bilatuko dugu. Parez pare, Euskal Herriko historiaren zati bat izan dena ikusiko dugu: agramondarren gaztelua.]]>
<![CDATA[Kopako harria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-02-19/kopako_harria.htm Tue, 19 Feb 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-02-19/kopako_harria.htm
Inguru hauetan, kontrabandoa gauez eta oinez egiten zen, eta, Aiako Harriko harresia gainditu ahal izateko, kontrabandistek bide ezberdinak erabiltzen zituzten. Hiru ibilbide nagusi erabiltzen zituzten: lehenengo biak, Kopako harriaren Maiobiko mendi mazelan; hirugarrena, berriz, hegoalderantz, Agiñatik. Aiako Harria eta haren inguruko mendiak kontrabandoaren erreferentzia garrantzitsuak izan dira; horregatik, karabineroen zaintza saihesteko eta igoera-jaitsiera malkartsuetan pisu handiko zamarekin ibiltzeko -batez beste 30 kilo-, paraje hauek oso ondo ezagutzeaz gain, prestakuntza fisiko bikaina behar zuten kontrabandistek.

Endarako urtegiaren ertzean dagoen San Antongo ermitatik abiatuz, porlanezko pista bat hartuko dugu, metro batzuk goraxeago dagoen Olaberri jatetxera heldu arte. Ezkerretik eta ataka bat igaro ondoren, pista zabal batek Telleriko leporaino eramango gaitu. Honaino GR-11ren seinale zuri-gorriak izango ditugu lagun. Leku hau da garai batean Oiartzun eta Lesaka herriak lotzen zituen bidearen igarobide bakarra, eta, egun ere, Lesakara oinez heldu nahi duenarentzako toki estrategikoa da.

Pista zabala utzi, eta ezkerrera ateratzen den xenda hartuko dugu, Agiñari bizkarra emanez. Igoera maldatsua, gogorra da. Oso denbora gutxi beharko dugu estela itxurako buzoiaren ondora iristeko; Club Vasco de Camping mendi taldeak jarria da buzoi hori. Gailurra zabala da, eta, buzoia dagoen lekutik iparralderantz metro batzuk aurreratuz gero, ezproi batzuk ikusiko ditugu, eta, tarteka, putreak horietan pausatzen ikus daiteke. Hemendik ederki begiztatzen dira hondoan dagoen urtegitik Aiako Harriko gailurretaraino igotzen diren magal malkartsuak. Gure ibilaldiarekin jarraitzeko, lehen aipatu dugun Telleriko lepora itzuliko gara. Langa igaro, eta pistan barrena Telleria baserrirantz abiatuko gara. Baserrira heldu aurretik, eskuinerantz hartuko dugu bidea, aurrean frontoi itxura duen eraikin baterantz. Eraikin hori Telleria baserritik oso gertu dago, eta garai batean eskola izan zena egun ukuilu gisa erabiltzen dute.

Abiapuntura itzultzeko, egin dugun bide bera beteko dugu, garai batean kontrabandistek erabiltzen zutena, hain zuzen ere. San Anton ermita berrituaren inguruan jende andana bildu ohi da urtero urtarrilaren 17an, San Anton egunez. Antzina, San Anton auzoa gaur egungo urtegiaren azpian gelditu zen, eta ermita justu-justu salbatu zen, eta lehorrean gelditu. Bertan bainatzea debekatuta dago, baina leku aproposa da ibilaldia amaitu eta mokadu bat jateko.]]>
<![CDATA[Muskerraren bideak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2019-02-12/muskerraren_bideak.htm Tue, 12 Feb 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2019-02-12/muskerraren_bideak.htm
Asteasuko udaletxearen ondoan ekingo diogu ibilaldiari, eta, Kale Nagusitik aurrera egin orduko, Errekaballara aldera joko dugu, eskuinetik igotzen den asfaltozko bidetik. Gero ikusiko ditugun 7 baserrien izenak egurrezko panel batean. Lizolateine baserria pasatu eta berehala, bidegurutzean eskuinerantz joko dugu Lizola baserriraino. Hor, asfaltoa bukatu egiten denez, lurrezko pistatik egingo dugu gora, eta Lizolagoiena baserriraino helduko gara. Baserria atzean utzi, eta bide asfaltatutik Santamañaraino igoko gara. Ermitara heldu aurretik Asteasu aldera dagoen ikuspegi ederraz goza dezakegu.

Santa Marina izena (Santamaña) aspaldikoa da Euskal Herrian. Dirudienez, Donejakue bidea hemen ingurutik pasatzen omen zen, Andatza zeharkatu eta gero, Zarate Benta zaharretik Andatzarratera igaro eta Zelatundik barrena aurrera jarraitzen omen zuen. Seguruenik, erromatarrek erabili zuten bidea jarraitzen zuten. Hori izan daiteke Santa Marinaren sorreraren arrazoi nagusia. Lehen aipamena 1558. urtekoa da, baina badirudi tenplarioen garaikoa dela. Tenplarioen zeregina Donejakueko erromesak babestea izan ohi zen, eta, funtzio hori segurtasunez egiteko, eraikinak altxatzen zituzten. Horren adibide dira Aizarnako Santa Engrazia eta Asteasuko Santamaña. Gaixotutako erromesak zaintzen eta babesten zituzten ermitaren ondoan izaten zen eraikinean, eta baliteke horrexegatik eraiki izana ermitak tontor edota muinoetan.

Etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta, Inkilinsoro baserriaren azpiko aldera iristean, asfaltoa utzi, eta eskuinetik jaisten den lurrezko pista hartuko dugu. Egurrezko enbor txikietan ikusiko ditugu ibilbidearen datuak. Aldapan behera, erraz jaitsiko gara Agirrelegarreta baserriaren ondora; hortik aurrera segituz, berriro bide asfaltatuarekin bat egingo dugu. Asteasuko Kale Nagusira iritsi aurretik, ezkerretik, Eliz kaletik egingo dugu aurrera. Orain, kontrako norabidean Muskerraren Bide hiritarra osatuko dugu; horretarako, Elizmendi aldera joko dugu. Andatzarratera zuzentzen den errepidea gurutzatu, eta, maldan gora, Santa Krutz ermitaren ondora iritsiko gara. Aurrera segi, eta Elizmendi auzoan murgilduko gara, San Pedro elizaren ondora. Muskerraren Bide hiritarrari dagozkion bide seinale urdin zenbakidunak ikusiko ditugu, eta horietan irudikatzen dira aurrez aipatu dugun Bernardo Atxagaren unibertso literarioa. Pello Errota herri eskolaren ondotik pasatu, eta, maldan behera, herriguneraino jaitsiko gara, eta ibilbidea amaituko dugu.]]>
<![CDATA[Urtsua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-02-05/urtsua.htm Tue, 05 Feb 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-02-05/urtsua.htm
Herriko kanposantuari bizkarra eman, eta aurrez aurre dugun errepidetik joko dugu. Kilometro erdi pasatxo ibili eta gero, eskuinetik ateratzen den lurrezko pista hartuko dugu. Errekaren paraleloan zabaltzen den xenda horretan, hamaika espezieren presentziaz gozatuko dugu. Gaztainondo, haritz, pago, gorostien presentzia makina bat landare eta lore espezierekin osatzen da. Ingurune hezea, bustia, urtsua... agertoki oihantsua. Ur bilketarako egindako lanek zabaldutako bidetik altuera irabazten jarraituko dugu, eta berehala utziko dugu atzean basoa. Bide nabarmenak Iramaldako lepora eramango gaitu.

Gertu ikusiko dugu Urtsuako tontorra, eta, hara igotzeko, aurrez aurrez dugun pista zabaletik igotzen hasiko gara. Kilometro erdi ibili ondoren, eskuinetik ateratzen den xenda hartuko dugu Olhamendi aldera igotzeko. Berriro pistara aterako gara, baina laster utzi eta eskuinetik zabaltzen den belarrezko aldapa pikoari ekingo diogu. Mendiaren tontor zabalera iristean ikuspegi paregabez gozatzeko beta izango dugu. Euskal kostak Landetatik Matxitxakora marrazten duen lerroaz gain, hamaika mendiren silueta ikusi ahal izango dugu: Mondarrain, Artzamendi, Iparla, Adartza, Hauza, Aiako Harria, Larhun... eta horien guztien magaletan, herri txiki eta baserriak, han-hemen barreiaturik. Tontorra ingurune protohistoriko handi batez inguraturik dago, eta horren arrastoak ikus daitezke azken aldapan. Tontorretik hegoaldera gertu dagoen Mokorreteko Gurutxea izeneko muinoan historiaurreko aztarnak daude. Mendiaren ingurua gneiss arrokaz osaturik dago, eta kalkulatzen da orain 545 milioi urte lurrazaleratu zela. Ordura arte, itsasoak betetzen zuen guztia, eta arrainak ziren biztanle bakarrak. Martxel Aizpurua biologoak dionez, gaur egungo zuhaitzen altuera edukiko zuten garo motak omen ziren hemengo magaletan.

Iramaldako lepoa

Hamaiketakoa egin, eta abiapuntura itzultzeko tenorean, etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta Iramaldako lepora jaitsiko gara. Bidearen tarte bat ez errepikatzeko, itzuli luzeago bat eman genezake, Itxas Adarrera jaitsi, eta eskuinetik ateratzen den bidetik beherantz egin eta gero, berriro pista zabalarekin bat egin arte. Iramaldako lepora jaistean, pistatik metro batzuk aurrera egin, eta bi borden artean ikusiko dugun bidetik abiatuko gara. Harrichuri muinoaren ondotik pasatu, eta larre ederren artean zabaltzen den bide nabarmenetik aurrera egingo dugu. Bi kilometro pasatxo beharko dugu Xistaberri baserrira heltzeko. Hortik herriguneraino izango dugun bidearen zatirik handiena erabat asfaltatuta dago.]]>
<![CDATA[Artaxoako trikuharriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-01-15/artaxoako_trikuharriak.htm Tue, 15 Jan 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-01-15/artaxoako_trikuharriak.htm
Bide eroso horrek berehala gerturatuko gaitu Artaxoako trikuharrien ingurura. Artaxoatik gertu dauden lur horietan, Brontze Aroko herrixka bat zegoen, eta bertan bi trikuharri altxatu zituzten, eta horiek dira egun Nafarroan dauden megalitoen adibiderik nabarmenetakoak. Nafarroako mendialdean adibide asko dauden bezala, askoz gutxiago dira hegoaldean aurkitutakoak, eta, zalantzarik gabe, kultura megalitikoaren adibide bikainak dira. Lehenari Enerizko atea esaten diote, eta mendi muino txiki batean kokaturik ikusi ahal izango dugu; bertara igo ondoren, berehala ikusiko ditugu hileta ganbera, bederatzi harlauzaz inguraturik, eta korridorea, beste sei harlauza txikiagoz osaturik. Atzealdean, erdiko harlauza zulatua dago, barrura sartzeko. Horiek ez ziren estaltzen, eta, normalean, adarrak eta lurrak erabiltzen zituzten estaltzeko.

Gure ibilbideari jarraituz, trikuharriaren ondotik marrazten den xenda nabarmenetik aurrera egingo dugu, aldapa motz eta piko bati aurre eginez. Berehala, haize errota batzuen azpialdetik pasatuko gara, zutarri baten ondotik igaroko gara, eta pinudian sartzen den bidezidor batek Farangorteko mina izeneko bigarren trikuharriaren ondora eramango gaitu. Egituraz berdinak badira ere, aurrekoa baino txikiagoa da. Trikuharri horietan era askotako objektuak aurkitu zituzten: botoiak, puntzoiak, gezi puntak… Trikuharriaren ondotik xenda bat ateratzen da; eskuinera hartu, eta azkar jaitsiko gara lurrezko pista zabal batera, eta bertatik beteko dugu ibilaldiaren bigarren zatia abiapuntura itzultzeko.

Ibilbidea amaitu ostean, merezi du Artaxoako hiribildu nafarrari bisita egitea. Autoz bertan dagoen aparkalekura joan, eta kale artean murgilduz Erdi Aroko giroan gaudela irudituko zaigu. Antza denez, 1085. eta 1109. urteen artean Okzitaniako elizgizonek eraikitzen hasi ziren, eta hurrengo hamarkadetan aldaketa eta hobekuntzak izan ziren. Berehala ohartuko gara harresi gehienak zutik daudela eta bertan dorre bikainak altxatzen direla. Sorrerako hamalauetatik bederatzi baino ez dira zutik gelditzen. Nafarroako Konkistaren garaian beaumontarren kontrolpean zen, eta, horregatik, 1512, 1516 eta 1519. urteetan izan zen gaztelu eta harresien suntsipenetatik libre geratu zen. Harresiak -El Cerco izenaz ezaguna- sarrera desberdinak ditu: Remaguakoa, Rabalgo atari zaharra, San Migelgoa eta Aitzaidea. Gunearen erdian, San Saturnino eliza gotikoa dago, eta bisitatzea ere merezi du. Eta, ibilbidea amaitzeko, harresi barruko eremua eta errabala lotzen zituen harri zolazko kaleetatik hirigunera jaits gaitezke.]]>
<![CDATA[Pagoetako tontorrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-01-08/pagoetako_tontorrak.htm Tue, 08 Jan 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-01-08/pagoetako_tontorrak.htm Hernio Txiki esaten zaion ingurunetik egingo dugu, gurutze bide berezia bisitatu eta bertatik igarotzen diren PR-Gi 4001aren eta GR-35aren bide-seinaleek erakutsiko diguten norabidean.

Aiako aparkalekuan utziko dugu autoa, eta, elizaren ondotik igaro eta gero, errepidera aterako gara. Bertatik metro batzuk ibili ondoren, Pagoetara zuzentzen den porlanezko pista hartuko dugu. Hirurehun bat metro bertatik egin, eta eskuinetik ateratzen den bidea hartuko dugu. PR-Gi 4002n bide balizatuaren seinale zuri eta horiak lagun, aurrera egin eta laster Aia herria ikusiko dugu gure mendean. Altuera hartzen dugun heinean, iparraldera begiratu, eta kostaren ikuspegi ederraz gozatzeko aukera izango dugu. Ataka bat pasatu, eta basoan murgilduko gara, ireki berri duten pista zabal batean zehar aurrera eginez. Mendebalderantz zuzentzen den pistatik, tontorretik gertu dagoen gurutze bidera igoko gara, eta, metro batzuk aurrerago eginda, Pagoetako gurutzearen ondora helduko gara.

Tontor txikiez inguraturik, goi lautada txiki bat osatzen duten belardi zabal eta berdeek leku berezi eta ederra marrazten dute. Euskal kostaldean dagoen mendi garaienetako bat da, eta arrantzaleek erreferentzia modura erabili ohi zuten. Gurutzetik gertu, arrano baten eskultura dagoen lekura jaitsiko gara, eta, handik, kostaren ikuspegi zabala izango dugu. Urruztumeko aterpera jaitsi eta segidan, aldapa txiki bat igo, eta Urruztumeko puntara iritsiko gara, erpin geodesikoaren ondora. Izarraitzeko mendigunearen panoramika ederra. Argazki pare bat atera, eta hego-ekialderantz jaisten hasiko gara, lepo zabal batera heltzeraino. Ataka txiki bat igaro, eta, igoera txiki baten ostean, Murugileko tontorrera iritsiko gara belarrezko aldapan gora egin eta gero. Buzoia eta, inguruan, tumulu pare bat.

Hernio Txiki gurutze bidea

Gertu dugun pinudi aldera joko dugu segidan, eta, beherantz zuzentzen den bidezidorretik segituz, aurrez aurre ikusiko dugun Olartetako tontor aldera abiatuko gara. Talaia paregabe horretatik Aiako haranaren panoramika zabala izango dugu. Hau izango da azken tontorra, baina oraindik ezagutzea merezi duen txoko bat bisitatuko dugu: Hernio Txikiko gurutze bidea, hain zuzen ere. Bertara joateko, garo artean lepora jaitsiko gara bide balizatuarekin bat egin arte. GR-35aren zuri-gorriek eta PR-Gi 40001ari dagozkion zuri eta horiek erakutsiko diguten norabidean, gurutze bide ikusgarrira jaitsiko gara berehala. Aiara itzultzeko hamalau gurutzeei bizkarra eman, eta balizatutako bidetik jaisten hasiko gara segidan, pinudi batean murgilduz. Xenda estu batetik aurrera egingo dugu, eta, pinudia atzean laga eta gero, alanbrezko hesiaren paraleloan doan bidezidor erosotik gorako bidean topatuko dugun lehen bidegurutzeraino helduko gara. Hemendik herrira, porlanezko bideari segitu, eta berehala izango gara abiapuntuan.]]>
<![CDATA[Mitikile-Larrori]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/026/002/2018-12-18/mitikile_larrori.htm Tue, 18 Dec 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1893/026/002/2018-12-18/mitikile_larrori.htm Larrori jartzen duen lehen bide seinalea ikusiko dugu. Itzulia erabat balizaturik dago, eta ez dago galtzeko arriskurik. Herriko eskola eskuinean utzi, eta Nabarrengose aldera doan errepide nagusira aterako gara. Bide bazterretik hirurehun bat metro egin beharko ditugu Larrorira doan bidearekin topo egin arte. Han, seinale horiak ikusiko ditugu, eta trafikorik apenas duen errepide estutik aurrera egingo dugu. Etxe batzuen ondotik igaro, eta Aguerria baserriaren ondoan dagoen haritz erraldoia ikusi ahal izango dugu.

Gorabehera txiki batzuk pasatu ostean, Oreinen Oihanaren ondora helduko gara. Baserrira jaisteko, basoa zeharkatzen duen pista bat hartu beharko dugu. Lehenbizi, atsedenlekua ikusiko dugu, eta, beherago, lehen orein taldeak, eta orkatz ñabarren bat ere bai. P. Etcheberry da jabea, euskalduna da, eta haraino joaten direnei oreinen bizitza azaltzen die. Ikasturtean ikasle taldeak hartzen ditu. Zoritxarrez, erretiroa hartzera doa, eta, oreinen esplotazioarekin jarraituko duen lagunik aurkitu ezean, oreinak saldu, eta itxi egin beharko du. Bisita egin ondoren, berriro bide nagusira itzuliko gara, eta, errepideari jarraituz, berehala helduko gara Larrorira.

Etxe gutxi batzuk osatzen duten auzo horretan kapera zahar bat ikusiko dugu, eta inguruan duen hilerri txikian hilarri zahar batzuk daude. Bideak beherantz egiten du, eta, Etcheberry baserri mardularen ondora iristerako, aldapan gora izango gara. Pare bat etxe eskuinean utzi, eta azken malda pikoari ekingo diogu Sagardoyburuko bidegurutzera iristeko. Han, asfaltoa utzi, eta bide seinaleei jarraituz ezkerretik ateratzen den pista zabalari helduko diogu. Pixkanaka, igotzen hasiko gara, eta urrutian Pirinioetako mendi altuak ikusi ahal izango ditugu. Haritz, gorosti eta gaztainen artean zabaltzen den pista amaitu, eta, bidezidor bihurtzean, sasi eta garo artean marrazten den xendatik aurrera egingo dugu.

Ataka pare bat gainditu, eta usategiak dauden lekura helduko gara. Pista erosoa da, eta, tarteka, usategiren bat edo beste ikusiko dugu haritzetatik eskegita, eta, horien ondoan, ehizarako erabiltzen diren mekanismo berezi eta bitxi batzuk. Basotik ateratzean, Mitikiletik oso gertu gaudela ohartuko gara, eta, malda txiki bat jaitsi ondoren, etxe artean errepide batera helduko gara. Bide seinaleei jarraituz aurrera egingo dugu, baina, abiapuntura iritsi aurretik, eskuinera joko dugu, baserri-dorre berezi batera doan lekutik. Etxea horia da, eta, seinalerik ez badago ere, Matalasen jaiotetxea da. Haren ondotik pasatu, eta elizara jaitsiko gara, segidan abiapuntura itzuli ahal izateko.

Bernard Goienetxe apaiz zuberotarra Mitikilen jaio zen, ez dakigu zein urtetan, eta lepoa moztuta hil zuten, Lextarren, 1661ean. Apaiz ikasketak Bordelen egin zituen, eta bere herriko erretore izan zen nobleen aurkako matxinada piztu zen arte. Frantziako erregeak ezarritako neurri zentralistagoek Zuberoako foru eta eskubideen murrizketa ekarri zuen. Herri lurrak desjabetu, eta salgai jarri zituen, nobleen artean banatzeko asmoz. Horren guztiaren eta zerga gehiegikeriaren aurka altxatu ziren laborari zuberotarrak, Matalas buru zutela.

Kondairak dionez, hauek izan ziren bere azken hitzak: «Dolü gabe hiltzen niz, bizia Xiberuarentako emaiten baitüt. Agian, agian, egün batez jeikiko dira egiazko xiberutarrak, egiazko eskualdünak, tirano arrotzen ohiltzeko».]]>
<![CDATA[Aizkolegiko jauregia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2018-11-27/aizkolegiko_jauregia.htm Tue, 27 Nov 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2018-11-27/aizkolegiko_jauregia.htm
Pedro Zigari zor zaizkio behean eraikitako zenbat elementu: lorategia, iturriak, pergolak, estalpeak eta abar. Eragin erromaniko eta modernista zuten eraikinak ziren horiek ere. 1949an, Pedro Ziga jaunak Diputazioari utzi zion oinordetzan baldintza bakar batekin: jaurerria bere hartan mantentzea alegia. Horrekin loturik, 1984an, Nafarroako Gobernuak Natur Parkea deklaratu zuen Bertiz. Eraikin horien artean, Aizkolegiko gainean altxatutako jauregia dugu, eta horixe bera da ibilbide hau eginez ezagutzeko parada izango duguna.

Plazazelaiko gainean emango diogu hasiera gaurko ibilbide zirkular honi. Langa gainditu, eta Bertizko jaurerriaren lurretan murgilduko gara. Jaurerriko sarrera nagusira jaisten den pista zabala ezkerrera utzi, eta eskuinetik ateratzen dena hartuko dugu. Pagadian marrazten den bide horri lasto bide ere esaten zaio; itxura denez, eremu horretako jabeak ziren Ziga senar-emazteek baimena ematen omen zien lastoz betetako orgak beren lurretatik pasatzeko. Berehala maldan gora jarriko gara, eta, atsedenik hartu gabe, jauregiraino zuzentzen den pista zabalera aterako gara. Beste kilometro bat bete behar izango dugu hortik jauregia izan zenaren ondora heltzeko.

Lapurdiko kostari begira

Jauregi hau, estilo modernistan eraikitako txaleta hain zuzen ere, Ziga-Fernandez senar-emazteen kapritxo bat izan zen. Ziga jauna, ekologista, elegantea eta beti korronte artistiko berrietara zabalik, naturan bizitzeko eta natura interpretatzeko Aizkolegiko jauregia lekurik ederrena izatea nahi izan zuen. Bere dorre nagusian behatoki bat jarri zuen, eta, eguraldi ona eta gardena egiten zuen egunetan, hiru haranei begira jartzen zen. Kondairak dioenez, Zigak jauregia eraikitzea erabaki zuen, handik Lapurdiko kosta ikusteko aukera zuelako eta horrela Biarritzen bizi omen zen haren amorantea samintasunez oroitzeko aukera zuen.

Jauregia bisitatu eta gero, atzera egin, eta, pista nagusiaren ezkerraldetik ateratzen den xenda batetik, Paretazar gainerako igoko gara. Alanbrezko hesia gainditu, eta, Azkuaraino hedatzen den mendiaren gandorra gure eskuinera utzi ondoren, Bertizko eremua mugatzen duen hesiaren paraleloan jaisten hasiko gara. Pagadi ederrean murgilduko gara, eta maldan behera jarraituko dugu Ezkiringo leporaino heldu arte. Hor, GR-11 eta 12aren bide seinaleak utzi, eta berriro Bertizko lurretan sartuko gara langa igaro eta gero. Berehala jauregiraino igotzen den bide nagusira aterako gara, eta handik jarraituko dugu gorako bidearekin bat egin arte. Ibilbidea amaitzeko, azken kilometro eta erdia beteko dugu Plazazelaira iristeko.]]>
<![CDATA[Mitxintxolako gaina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/026/001/2018-11-20/mitxintxolako_gaina.htm Tue, 20 Nov 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1893/026/001/2018-11-20/mitxintxolako_gaina.htm
Pasai San Pedron txalupa hartu, Pasai Donibanera pasatu, eta hantxe hasiko dugu ibilaldia. Herri eder eta polit horretako kale estuetan murgilduko gara, eta, herriko plaza nagusia atzean utzi eta gero, Santo Kristo Oparoaldikoaren elizara helduko gara. Horren ondotik zabaltzen den bidetik aurrera egin, eta berehala iritsiko gara Santa Isabel gazteluaren ondora. Gotorlekuak Gipuzkoan liburutik jakin dugu gotorleku horren bilakaera historikoaren berri: XVI. mendearen bukaeran bertan gaztelu txiki bat eraikitzea proposatu zen, Pasaiako sarrera babesteko helburuz, baina XVII. mendearen lehen laurdenera arte ez zen proiektua idatzi, eta gertu zegoen errota baten (Txurrutella) ondoan kokatu zuten. Diru faltak gotorlekua amaitzea eragotzi, eta ia mende batez amaigabe bihurtu zen eraikina Frantziako gudarosteen esku geratu zen hainbat aldaketa eginez. Santa Isabel gazteluak 1867an amaitu zuen bere zerbitzu bizitza, nahiz hurrengo urteetan erabili izan den noizean behin. Gaur egun, egoitza pribatu bat dago han.

Bide erosotik segituz, Alabortzako senaiaraino gerturatuko gara, eta eskuinetik zuzen igotzen den porlanezko aldapari eutsiko diogu. Talaia bidearen informazio panelak erakutsiko digu jarraitu beharreko bidea. Bidelagun izango ditugun seinale zuri-gorriek Talaiaren semafororaino eramango gaituzte, Arandoaundia itsaslabarraren erpineraino. Orain arteko bide zabala estutu egiten da hor, eta haizearen higadurak sortutako geoforma ederren ondotik marrazten den xendan barrena altuera irabazten jarraituko dugu. Forma berezi eta txundigarriak atzean utzi, eta, bidea leundu egiten den lekuan, gertu ikusiko dugu Mitxintxolako gaina. Talaia bidea gure ezkerrera utzi, eta belarrezko aldapatik tontorreraino igoko gara. Ikuspegi ederraz gozatu ostean, Kabitte baserrira jaitsiko gara, eta, handik, Kantina tabernara, gertu dago eta.

Itzulerako bidea hartuko dugu segidan, eta errepidetik beherantz egingo dugu lehen bihurguneraino. Hor, Arrokaundieta aldera jaitsiko gara, eta han dagoen aterpea eta Lord John Hay gotorlekuaren aurriak bisitatuko ditugu. 1875ean eraiki zuten tropa liberalek Pasai Donibanen dagoen Santa Isabel gazteluaren defentsa gisa. Gotorlekuaren izen hori ipini zioten marinel ingeles ospetsuaren omenez, inguru hauetan ibili baitzen Lehen Gerra Karlistan liberalei lagunduz. Hiru eraikin (kuartelak, bolbora biltegiak eta sukaldekantin) izan zituen kuartelak gaur egun aisialdirako eremua da.

Abiapuntura itzultzeko, etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta Pasai Donibaneraino jaisten den bide asfaltatuan zehar erraz galduko dugu altuera Donejakue bidearen gezi horiek erakusten diguten norabidean. Herriko kaira jaitsi aurretik, Santa Ana ermitara gerturatuko gara. Eskaileretatik txalupa hartzen den lekura jaitsiko gara, eta ibilbidea amaitutzat emango dugu.]]>
<![CDATA[Arberoako muinoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2018-11-13/arberoako_muinoak.htm Tue, 13 Nov 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2018-11-13/arberoako_muinoak.htm Aiherra euskarazko eihera errotatik dator. Duela mende bat, hamalau errota zeuden inguruetan, baina gaur egun bakarra geratzen da. Izturitze herrira iritsi eta bertako plazak multzo atsegina osatzen du. Xanxotea etxean euskal museo etnografiko txiki bat antolatu dute. Izturitze eta Otsozelaiko harpeak igaro, eta Donamartirira helduko gara. Herri horretan, Erdi Aroan eraikitako etxe askok zutik diraute oraindik. Herria bustitzen duen Aran ibaia auzoko Donostiri herritik ere pasatzen da. Herriaren sarreran bi etxe infantzoi eta Arberoako etxe handi noblea aurkituko ditugu. Herriaren behealdean, Sorhaburu gaztelua bisita dezakegu. Heletara abiatu aurretik, Mehaine herrian Erdi Aroko gaztelua ikus dezakegu. Heletan amaitzen da Arberoako harana, Baigura mendiaren oinean.

Herriko plazan dagoen aparkalekuan utziko dugu ibilgailua, eta, elizaren ondotik, Oragarreko norabidean ateratzen den errepideari jarraituko diogu. Berehala ikusiko dugu 22. ibilaldiari dagokion egurrezko seinalea, eta ibilbide osoan zehar marka horiak izango ditugu bidelagun. Etxe eta baserri artean beteko dugu lehen zatia, eta, bidegurutze guztietan seinaleei kasu eginez, gorantz joko dugu. Goialdera iristean, zuzen segitu, eta, gaztainondoen baso bat gure eskuinera utziz, berehala helduko gara beste bidegurutze batera, eta bertan marka horiek lagunduko digute bidea aukeratzen. Hor, errepidea utzi, eta Oyhanbouroua baserri aldera zuzenduko gara. Bide erosoak Oragarreko iratze zelaiak zeharkatzen ditu, eta bertatik ikuspegi ederraz gozatzeko aukera izango dugu, ardiek eta behiek zelai berdeetan lasai bazkatzen duten bitartean.

Pixkanaka, mendi gandorrean zehar beherantz egingo dugu, erreka aldera. Beheko aldera iristean, egurrezko seinalea ikusiko dugu, eta, bertan, «Otso erreka» idatzita. Iratzeen artean zabaltzen den bidetik zuzen jarraituko dugu, ezker eta eskuinetik ateratzen direnak utziz. Hor, markak ez dira agertzen, eta kontu handiz ibili behar da ez galtzeko. Gertu antzematen den erreka bilatuko dugu, eta bertara iristean ikusiko ditugu seinaleak.

Ikuspegi ederra

Erreka zeharkatzeko, beharbada, oinetakoak kendu beharko ditugu, baina, kontu izanez gero, inguratu eta jauzi txiki bat eginez beste aldera pasako gara. Eskuinetik aurrera segitu, eta iratzeen artean zabaltzen den bidetik gorantz egingo dugu. Aldapa pikoa eta motza da, eta, bustita edota lokaztuta badago, kostata ibiliko gara. Bidea desitxuratu egiten da tarteka, eta seinaleak ere desagertu, baina, logika erabilita, berehala lortuko dugu bide nagusia aurkitzea. Pixkanaka, lehen galdu dugun desnibela irabaziko dugu, eta, errepidera iristean, arnasa lasai hartzeko beta izango dugu.

Kilometro batez errepidean zehar ibili, eta gure ezkerrera ateratzen den beste pista hartuko dugu. Egurrezko ataka gainditu, eta, laster, zaharberritu duten borda bikain baten ondora iritsiko gara. Toki hori inguru aproposa da Arberoako harana ia bere osoan ikusteko. Laurehun metro inguru dituzten mendi-muinoak Donamartiri, Donostiri, Mehaine herrien gaindi ageri dira, eta, horien magalean, baserri eta borda anitz barreiaturik.

Ikuspegi horretaz gozatu ostean, metro batzuk atzera egin, eta bide seinaleek erakusten diguten norabidean aurrera egingo dugu. Baserri baten ondora iristean, egurrezko eskailera batzuek hesia gainditzen lagunduko digute, igoeran erabili dugun ibilbidearekin bat eginez. Handik herrira, hasiera hartu dugun errepidean zehar jaitsiko gara.]]>