<![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 15 Aug 2020 07:29:14 +0200 hourly 1 <![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Gapeluko zirkua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/028/001/2020-08-15/gapeluko_zirkua.htm Sat, 15 Aug 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1876/028/001/2020-08-15/gapeluko_zirkua.htm
Bastida auzotik abiatu, Bordazar baserriaren ondotik ateratzen den pistari heldu, eta berehala basoan murgilduko gara. Lehen bidegurutzera iristean, ezkerrera doan pista utzi —bide hori itzulerarako utziko dugu—, eta aurrean dugunari segituko diogu. Pista zabala xenda bihurtzen da, eta laster helduko gara Abraku erreka igarotzeko dagoen egurrezko zubiaren ondora. Hori igaro, eta, garo artean zabaltzen den bidean barna, goraka joango gara. Xendatik pista zabal batera atera, eta, hor, zer bideri jarraitu nahi diogun aukeratu beharrak zalantzak sortuko dizkigu: ezkerrera joz gero, Gapeluko zirkuaren oinera gerturatuko ginateke, baina, garo lekua denez, erraz gal genezake bidea; eskuinera, berriz, pista zabalak Garartzeko lepora eramango gintuzke, eta horren ezkerretik ateratzen den bideak Idokolepoan dagoen bordaren ondoan utzi; gauzak horrela, bigarrena aukeratuko dugu. Idokolepora ailegatuta, leku aproposa da zintzurra freskatzeko eta gure gainean dugun Iparlako harresi zoragarriari eta Gapeluko zirkuari so geratzeko. Garo, belar eta txilarrek janzten duten harresi horren kolorea aldatu egiten da sasoiaren arabera: udaberrian eta udan berdez janzten dira magalak, baina udazkena heltzean, garoa gorritu, eta erabat itxuraldatzen da. Bi garaietan bisitatzea merezi du.

Artalde batzuk ere ikus daitezke inguruan, eta beharbada horietakoren bat Erramun Martikorena artzain eta kantari baxenabartarrarena izango da: artzaina ogibidez, kantaria zaletasunez. Hark ondo ezagutzen ditu inguru horiek, maiz zeharkatu baititu Iparlako mendi magalak bere artaldearekin. Harentzat, mendi horiek ez dute sekreturik: bere lanbidearen espazio eta etxe izan dira beti. Inguru ederrak, mendi txoko paregabea.

Harresiak gaindiezina dirudi, baina mendi horrek eskaintzen digun aukera bakarraz baliatuko gara heltzeko. Beraz, martxan jarri, eta oso nabarmena den xendatik jarraituz, Iparlako korridorera gerturatuko gara, malkarraren oinetik, eta poliki-poliki. Bat-batean, bide leun eta erosoa norabidez aldatu, eta malda piko eta gogorra bihurtuko da. 200 metroko desnibela duen aldapa gogor horretan, izerdi franko botako dugu. Langa txiki bat igaro, eta, azken metroak egin ostean, 90. mugarriaren ondora iritsiko gara. Nafarroa Beherea eta Nafarroa Garaia banatzen dituen gandorrean zehar, Iparlara igotzen hasiko gara segidan. Bidean GR-10ari dagozkion seinale zuri-gorriak ikusiko ditugu, eta belarrezko alfonbra zapalduz beteko ditugu azken metroak. Iparla talaia paregabea da Euskal Herriko mendi gehienak ez ezik iparraldeko kostako eta barruko herriak ere ikusteko.

Itzultzeko garaia iristean, GR-10ari dagozkion bide seinaleei jarraituko diegu, eta, Gapeluko lepora heltzean, metro batzuk egin beharko ditugu Tutuluako gailurrera iristeko. Iparla eta Tutulua dira Gapeluko zirkua mugatzen duten bi gailurrak. Beheraka joango gara, eta, Harrietako lepora iristean, Urdozera doan bidea aukeratuko dugu, GR-10a utzita. Basoan zehar zabaltzen den bidetik, Sarosarreko bordaren ondora helduko gara. Hor, Urdozera doana utzi, eta ezkerrera egiten duen pista zabala hartuko dugu. Larrarteko lepotik Gapeluko zirkuaren ikuspegirik zabalena izango dugu, baita igotzeko erabili dugun bidearena ere. Pista zabal horrek hasieran igaro dugun bidegurutzera eramango gaitu, eta hortik abiapuntura, Bastidara.]]>
<![CDATA[Kalbarioko kapera ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/036/001/2020-08-14/kalbarioko_kapera.htm Fri, 14 Aug 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1876/036/001/2020-08-14/kalbarioko_kapera.htm Biriatu herritik abiatuko gara. Lapurdiko udalerri horren ekonomia jarduera nagusiak nekazaritza eta abeltzaintza dira, baina turismoa eta zerbitzuen sektorea ere garatu dira. San Martin elizaren inguruan dagoen hilerri txikian sartuz gero, ikur gurutze erako oroitarri diskoideoak ageri dira han eta hemen. Parrokiaren alde batetik bide estu batera eramaten duten eskailera batzuetatik jaitsi, eta handik berehala Kukutxoa etxearen aurretik pasatuko gara. GR-10ari dagozkion bide seinaleek erakusten diguten norabidean igotzen hasiko gara. Laster, bide balizatua utzi, eta aurrez aurre ditugun Perdrixko haitzen ondora joko dugu, malda pikoari aurre ginez. Argindar porta erraldoien azpitik igaro eta gero, xenda nabarmenetik egingo dugu aurrera. Bide nagusiarekin bat egitean, eskuinetik, gandor biribilduan zehar berehala igoko ginateke Xoldoko gaineko tontorrera. Guk, berriz, ezkerraldera marrazten den xenda hartuko dugu, eta malda bizian leporaino jaitsiko gara. Aurrez aurre aurkituko dugun malda motzari aurre egin, eta berehala igoko gara baseliza txikira. Eraikin horren historia jakiteko, bertan jarrita dagoen orritxoan idatzitakoa irakur daiteke: «Kalbarioa deitzen dugun mendi kaskoan, aspaldiko urteetan ez zen deus ageri, salbu elorri arbola txiki bat, nonahitik ageri zena. Baina lehengo istorioen eta gertakarien paper zaharretan miaturik, Erlandebaitako Fourcade jaunak bazekien lehenagoko denboretan bazela Kalbario mendi gainean kapera txiki bat, eta han bizi izan zela ermitau edo apez bat: bakar-bakarrik bizi zena gain horretan, bertzeentzat otoitzean. Gero, espainolekin izan ziren gerletan, kapera hori izan zen suntsitua, eta, doi-doia duela urte pare bat, gain hartan ez zen kaperaren arrastorik ere ageri, salbu lur pilo bat. Fourcade jaunak buruan harturik lur pilo horren miatzea, han kausitu zituzten lehenengo kaperaren murru zimendu guztiak, eta zolako harri-lauzak, bai eta aldarearen parte bat, oraino ikus eta ezagutu daitekeena. Kaperaren berriz eraikitzeko, egin zuten batasun bat, eta lanari lotu eta lana bururatu. Lehenengo kapera baino txikiago egin dute oraingoa, baina lehengo harri zahar berekin. Segur egin dute lan ederrik Pierre Arbizuk hargin lanean eta Zokoako Jean Derinek zurgin lanean. Kaperaren saihetsean landatu dute zortzi metro gorako gurutze eder bat, haitzezko habe latz zahar ederrez egina». Toki paregabe hori atzean utzi eta Larretxeko Borda etxe multzora jaitsiko gara. Hortik Biriatura, Perdrixko gandor baxuenaren azpitik pasatzen den bidea bilatuko dugu, eta handik erraz egingo dugu aurrera, ibilaldiaren hasieran hartu dugun bidearekin bat egin arte. Aldapan behera, Biriatu herrira itzuliko gara. ]]> <![CDATA[Itziarko talaia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/028/001/2020-08-13/itziarko_talaia.htm Thu, 13 Aug 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1875/028/001/2020-08-13/itziarko_talaia.htm


Errota Berri jatetxe eta landetxearen ondoan dagoen aparkalekuan autoa utzi, eta berehala ikusiko dugu zer bide hartu behar dugun: Itziar aldera doana utzi, eta Itxasperantz zuzentzen dena aukeratuko dugu. Langa igaro, eta altzadian zehar marrazten den bidetik erraz egingo dugu aurrera. Kilometro pasatxo bete eta gero, kostara gerturatu, eta goian ikusiko dugu Portutxikiko behatokia, eta hara igoko gara. Lurraren historiako pasarteak gordetzen dituen paisaia ikusgarria agertuko zaigu begien aurrean. Panoramika zabala bezain erakargarria.

Behatokitik pistara jaitsi, baratzearen ondotik pasatu, eta Sakonetako sarreran izango gara, itsasotik oso gertu. Garai batean, zentral nuklear bat egin nahi izan zuten hor, eta, zorionez, herritarren presioagatik lortu zen gaur egun gozatzen dugun ingurune paregabea zegoen bezala uztea. Egurrezko zubitxoa igaro, eta xenda nabarmen batek aldapa pikotik eramango gaitu. Gure eskuinera Sakonetako puntara doan xenda txikia utzi, eta goialdera aterako gara. Behealdean, Sakonetako hondartza bikainaren ikuspegia edukiko dugu.

Maldan behera, Mendata aldera jaitsiko gara, eta, izen bera duen errekastoa igaro ondoren, porlanezko pistara igo, eta, eskuinetik, Mendatagaineko tontorrera iritsiko gara. Ikuspegi paregabea du leku horrek, eta, horra arteko bidea ikusteaz gain, Kantauriko marearteko zabalgunerik handienetakoaz gozatzeko parada izango dugu.

Maldan behera, porlanezko pistatik jaitsi, eta trenbidea gurutzatuko dugu, GR zaharraren xenda bilatuz. Malda txikia igo, ataka igaro, eta metro batzuk beherago, Itziarko talaia izandakoaren hondarrak ikusiko ditugu. Eta, han, talaiari buruzko azalpen hau irakurriko dugu: «Balearen arrantza, Erdi Arotik, jarduerarik garrantzitsuenetakoa izan zen euskal kostaldean. Inguruko herrien artean egiazko lehia izaten zen balea nork harrapatuko, eta itsasoan zetazeoa bistaratzea zen lehen urratsa lasterketan ateratzeko. Talaia hau Mendatako portuari lotua zegoen. Itziarko biztanleek eta Itxaspeko baserriek abantaila txiki bat izan zezaketen, dorre honetako seinaleak ezin baitziren bistaratu Deba, Mutriku eta Ondarroako herrietatik».

Balearik ez dugu hemendik begiztatuko; beraz, maldan behera metro batzuk jaitsi, eta lehen etorritako bidearekin bat egingo dugu. Hortik abiapuntura itzultzeko, ez dugu arazorik edukiko: berriro Sakonetako labarren gainetik marrazten den xendan barrena jo, eta itsas ondoraino jaitsiko gara. Inork nahi izanez gero, Sakonetako puntara igotzeko aukera izango du, baina betiere kontu handiz. Portutxikiko talaia atzean utzi, eta abiagunera itzuliko gara. ]]>
<![CDATA[Infernuko errota]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/028/001/2020-08-12/infernuko_errota.htm Wed, 12 Aug 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1875/028/001/2020-08-12/infernuko_errota.htm


Errepidea gurutzatu, eta aurrez aurre dugun lehen malda txikiari aurre egingo diogu. Hasieran garo artean, eta, gero pagadian marrazten den xendatik, lurrezko pista zabal batera aterako gara. Maldan gora segituko dugu, Gaineko Harrietako lepora heldu arte. Gure ezkerrean Madariko gaina eta Bagobilletako muinoak utzita, bide nabarmenetik aurrera egingo dugu. Berehala helduko gara Higer lurmuturra eta Mediterraneo itsasoa lotzen duen GR-11ren bide seinale zuri-gorrien ondora.

Balizajeari segituz, altuera hartu, eta Atxuriako silueta nahasezina ikusiko dugu. Zentinelako ingurune megalitikora zuzentzen den SLaren markak ezkerrera utzi, eta laster jaitsiko gara Zugarramurdiraino doan errepidearen ondora. Hori gurutzatu, eta aurrean dugun pista zabaletik erraz ibiliko gara. Legateko gurutzea urrutian dugularik, Kaskoaundiko magaletik Altsuko leporaino jaitsiko gara, aldapa bizian altuera erraz galduz. Bidegurutze horretan, GR-11 utzi, eta eskuineko bidea aukeratuko dugu, maldan behera Burrarteko bordaraino jaitsiz.

Pistan zehar jarraituko dugu, baina, laster, pago baten ondoan, eskuinetik ateratzen den zidor nabarmena aukeratuko dugu. Garo artean, eta, tarteka pago gutxi batzuen ondotik pasatuz, bide zahar horrek Lizardiko bordaren lurretara eramango gaitu, eta haren alanbrezko hesiaren paraleloan ibiliz berriro pistara aterako gara. Metro batzuk bertatik egin, eta berriro eskuin aldetik hedatzen den bidezidorra aukeratuko dugu. Altuera galtzen goazen heinean, erreken uren murmurioa gertuago entzungo dugu, eta, konturatu orduko, Etxebertzeko borda eta Infernuko errota lotzen dituen bidera jaitsiko gara. Ezkerraldera hartuz gero, amuarrainen haztegi bat eta pilotaleku txiki bat dituen jatetxera iritsiko gara, eta, eskuin aldetik jarraituz, berriz, basoaren itzalean ezkutatzen den errota zaharraren ondora.

Baztango ipar-ekialdean, inguruko biztanleek artoa ehotzera eraman ohi zuten Bertizko lurrekin mugan jaiotzen den Infernuko errekaren gainean eskegita dagoen egurrezko errota horretara. Lan horretaz gain, antzina, haran estu hauetara ganadua bazkatzera ekartzen zen, eta baserritarrek ikatza egiteaz gain, etxerako egurra ere bertatik hartzen zuten. Errota martxan jartzeko ez zuten ubiderik erabiltzen, eta ur jauziaren indarraz baliatzen ziren gurpil hidraulikoa mugitzeko. Haren jatorria ezezaguna bada ere, uste dute XVII. mendean funtzionatzen zuela. Aurkitu zutenean, harri pare batez eta larruzko estalkiaz osaturik zegoen, eta, gerora, harriz eta egurrez berregin zen. XIX. mendean frantsesek erre zuten arte erabili zuten, eta, gerora, iristeko zailtasunengatik, karlistek babesleku gisa erabili zuten.

Argazkiak atera, eta etorritako bidetik metro batzuk atzera egingo dugu, SL Na-13aren seinale zuri eta berdeak aurkitu arte. Etxebertzeko bordara doan bidea utzi, eta ezkerretik maldan gora egingo dugu. Abiapuntura itzultzeko, 5 kilometro egingo ditugu, Baztango bordaren ondotik pasatu lehenik, eta gero pagadian murgiltzen den pista zabalari jarraituko diogu.]]>
<![CDATA[Orhira Iratiko etxoletatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/033/001/2020-08-08/orhira_iratiko_etxoletatik.htm Sat, 08 Aug 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1876/033/001/2020-08-08/orhira_iratiko_etxoletatik.htm
Bide erosoari jarraituz, Millagaatera iritsiko gara, «mila konkorreko gailurrak» ere esaten zaiona. Aurrera segitu, gandorrera heldu, eta, parez pare, Zazpigañara igotzeko malda bortitzari aurre egingo diogu. Tontorra atzean utzita, Alupiñako atakara helduko gara, eta berehala ohartuko gara bidea gandorretik egitea arriskutsua gerta daitekeela, eta xenda estua hartuko dugu, arriskurik ez hartzeko. Iparraldeko aurpegitik metro batzuk behera egin, eta, segidan, berriro gora egingo dugu. Ataka gaindituta, azken malda igoko dugu, eta Kantauri itsasotik etorrita bi mila metro dituen lehenengo gailurrera helduko gara: Orhira, hain zuzen ere. Eta, gure mende, Europako mendebaldeko pagadirik handiena eta zaharrena ikusiko dugu: Iratiko pagadia. Basoak 14.000 hektarea inguru ditu, eta Nafarroa Beherearen, Zuberoaren eta Nafarroaren artean dago. Baso bakarra da, baina zatirik handiena Nafarroako lurretan dago; Iparraldeko bi lurraldeei dagokien zatiak 2.300 hektarea baino ez ditu. Baso zati hori Mendibe, Lekunberri eta Larraineko udalerrien lurretan dago.

Abiapuntura itzultzeko, atzera egingo dugu etorritako bidetik, eta Millagaateko leporaino jaitsiko gara. Orhi mendiari bizkarra eman, eta, Ibarrondoa etxolaren gainetik, Odeizügañarantz joko dugu. Bizkarze mendia gure ezkerrean dugula, mendiaren gandorretik egingo dugu bidea. Xenda ikusgaitza da tarte batzutan, baina, belarrezko tapiza zapalduz, erraz egingo dugu aurrera. Murkhuila lepoa gertu ikusiko dugu, baina tontor aldera igoko gara errepidera jaitsi beharrean.

Ikuspegi ederra

Denbora gutxi beharko dugu Sensibile lepora jaisteko. Horra iristean, bi aukera izango ditugu: lehena, errepidetik Mehatze leporaino jaistea, eta bigarrena, berriz, parez pare Pellüsagañara igotzea. Bigarrena aukeratuz gero, aldapa txiki bat igoko dugu, eta, gora iristean, berriro maldan behera abiatuko gara, ehiztarien postuen ondotik. Berriro errepidearen ondora iritsiko gara, baina aukera izango dugu errepidea alde batera utzi eta belarra zapalduz Mehatze lepora iristeko. Bidexka aurkitzeko zailtasunak izanez gero, hobe errepidetik leporaino jaistea.

Lepoan dagoen azken aldapa igoko dugu, eta, gora heltzean, gailurrak zeharkatuko ditugu, basoan sartzen den bidea bilatzeko. Hori egin aurretik, merezi du Orhi aldeko balkoi naturalean geldialditxo bat egitea, hortik primeran ikusten baitira ibilaldian igarotako lekuak eta bideak. Belarretan eserita, aukera izango dugu Orhi mendiaren ikuspegi eder eta paregabeaz gozatzeko. Abiapuntura itzultzeko, basoan sartuko gara, eta, hura zeharkatzen duen bidezidorrean, berehala hasiko gara jaisten. Egurrezko txalet pare baten ondotik pasatu, eta berehala izango gara Bagargiako lepoan dagoen aparkalekuan.]]>
<![CDATA[Oilarandoiko kapera ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/028/001/2020-08-07/oilarandoiko_kapera.htm Fri, 07 Aug 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1876/028/001/2020-08-07/oilarandoiko_kapera.htm Asfaltatutako bidea amaitu, eta lurrezko pista batetik igotzen jarraituko dugu basoan zehar. Balizatutako bidearen malda gogorrenak gainditu eta gero, Ahartza leporaino igotzen den errepide txikira iritsiko gara. Toki horretan, GR-10ak beste norabide bat hartzen du, ezkerretik igotzen da Oilarandoiko magalean zehar, baina guk hori itzulerarako utziko dugu, eta GR-10aren bide zaharretik egingo dugu aurrera. Errepidearen eskuinetik eta horren azpitik hedatzen den pista zabaletik egingo dugu aurrera, hasieran aldaparik gabe, baina gero malda gogortu egingo da errepidera atera aurretik. Errepide estutik egingo dugu hurrengo tartea, eta, lehen bihurgunera iristean, hori utzi eta ezkerretik gorantz joko dugu, mendiaren gainaldean ikusiko dugun kaperarantz. Malda pikoa gainditu, eta Oilarandoin haitzez inguratuta dagoen kaperara helduko gara. Handik dagoen ikuspegia bikaina da, talaia zoragarria mendi garaiak eta horien magaletan barreiatzen diren baserri eta herri txikiak ikusteko. 1706an, haraneko 11 herrietako etxeko jaunak biltzen zituen Baigorriko Gorte Nagusiak erabaki zuen Oilarandoi mendiaren tontorrean ermita bat eraikitzea. Bertan egoten zirenean, ermitauei otoitz egiteko eskatzen omen zieten, zerutik etor zitezkeen txingor eta ekaitzetatik babesteko. 1740 eta 1792 bitartean, ermita hori okupaturik egon baitzen, eta, 1789ko iraultza igaro eta gero, suntsitua izan zen. 1941ean, J. Olhagarai apaizak kapera berri bat eraikitzea erabaki zuen, eta, urtebete geroago, 1942an, inauguratu zuten. 1985ean, eguraldi txarraren eta gizakiak sortutako kalteen ondorioz, ermita goitik behera berritu zuten. Baigorriko jendea eta inguruko herritarrak urtean bitan igotzen dira, ekainean eta abuztuan . Ikuspegi paregabea Adartzak, Iparlako harresiak, Auzak, Iratiko mendiek, Pirinioetako mendi garaiek eta Donibane Garaziko haranak eskaintzen duten ikuspegi paregabeaz gozatu ostean, maldan behera Ahartza leporaino jaitsiko gara. Toki horretan, ezkerretik datorren xenda balizatua bilatuko dugu (GR-10 berria), eta, Oilarandoiren magala puntatik puntara zeharkatuz, errepidera itzuliko gara, igoerako erabili dugun bidearekin bat eginez. Toki horretatik herriraino, igotzeko erabili dugun bide berbera erabiliko dugu. Beherakoan, aurrez aurre ikusiko dugu Etxauzko gaztelu ederra. Jatorriz Erdi Arokoa bada ere, XVI. mendean eraiki zuten. Etxauz familiaren garairik oparoenak Henrike IV.aren eta Luis XIII.aren erregealdien artean izan ziren, 1732an etxaldea eskuz aldatu arte. Herrira jaistean, Doneztebe elizara joango gara. Elizaren parterik zaharrenak XII. mendekoak badira ere, XIII. mendeko testuetan agertzen da lehen aldiz (1236). Erdi Aroan, elizak defentsarako zutabe erromanikoak, dorre bat eta fortifikazioaren arrastoak atxiki zituen. Eliza atzean utzi, eta ibaia zeharkatuko dugu gertu dagoen zubitik. Ibaiaren paraleloan jarraitu eta berehala helduko gara zubi erromatarraren ondora. Nahiz eta erromatar hitza izan izenean, 1661ean izan zen eraikia. Garai batean, ibaia gainditzeko igarobide bakarra izan zen. ]]> <![CDATA[Larhungo itzulia ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/028/001/2020-08-06/larhungo_itzulia.htm Thu, 06 Aug 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1875/028/001/2020-08-06/larhungo_itzulia.htm Lapurdiko mendi hori, Larhun, oso berezia da, arrazoi askorengatik. Makina bat bidek hara igotzeko aukera ematen dute, eta tontorretik oso ikuspegi zabala dago. Hala ere, oso humanizatuta dago; seguruenik, Euskal Herriko tontorrik turistikoena da, batik bat Napoleon III.aren emazte Eugenia de Montijo enperatrizak modan jarri zuenetik. Haren omenez, Le Petit Train kremailera trena eraiki zen, 1912an; San Inazio lepotik abiatu, eta, turistaz beterik, ia tontorreraino igotzen da. Geltokiaz gain, telebista hedagailu erraldoia, orientatzeko mahai bat eta jana eta oroigarriak eros daitezkeen pare bat benta daude. Egun eguzkitsuetan, jendez mukuru egoten da, eta zaila da isiltasuna eta lasaitasuna izatea. Mantton Baita aterpetik gertu dagoen aparkalekutik abiatu, eta martxan jarriko gara, ondotik ateratzen den bide nabarmenetik. GR-10aren marka zuri-gorriak lagun, pixkanaka, altuera hartuko dugu. Basotik atera eta berehala ikusiko ditugu Larhun mendiaren gailurra desitxuratzen duten antenak. Konturatu orduko, Errepausuko lepora iritsiko gara, Hiruiturrietatik gertu. Sara aldera doan GR-10a utzi, eta aurrera egingo dugu gure eskuinean dagoen bidean barna. Berehala iritsiko gara azken aldapa pikoaren hasierara. Xendan, sigi-saga, azken ahalegina egingo dugu tontorrera iristeko, eta azken metroak trenbidearen ondotik egingo ditugu. Mendi horrek 900 metroko altuera du, eta bi ezaugarri ditu: lehena, haren ikuspegi zabala da; izan ere, handik, Lapurdi eta Bidasoko inguruak ederki ikusteaz gain, Pirinioetako eta euskal mendi askotako tontorrak identifika daitezke; bigarrena, berriz, tontorra desitxuratzen duten bentak eta antenak dira. Hala ere, eguraldia lagun, mendiez, kostaldeaz eta bestelako paisaiez gozatuko dugu. Berara doan pista zabaletik hasiko dugu itzulera. Zizkuitzera iristean, pista utzi, eta eskuinean dagoen xenda bat bilatuko dugu. Larhunttipiren magalean zabaltzen den bide ederretik, erraz helduko gara Subizeaga muinoaren oinera. Ezkerretik ateratzen den bidea aukeratuko dugu, malda bizian, eta Yagola Bentaren ondora jaitsiko gara. Bideak berehala utziko gaitu Deskargahandiko lepoan. Han, berriro Ibardinetik datorren GR-10aren bide seinale zuri-gorriekin bat egingo dugu, eta, horiei segituz, Mantton Baitara heldu aurretik, eskuinetik ateratzen den xenda bat hartuko dugu. Gainezka datorren Larhungo erreka gainditu, eta aparkalekura itzuliko gara. ]]> <![CDATA[Jentilen Labea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2020-08-05/jentilen_labea.htm Wed, 05 Aug 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2020-08-05/jentilen_labea.htm
Ausa Gaztelu

Zaldibiatik Olakosaroi atsedenlekura —Akapulko izenez ere ezaguna— igo gara, eta, han dagoen aparkalekuan autoa utzi eta gero, ur biltegietara doan errepidean barrena egin ditugu lehen metroak. Asfaltatutako bidea amaitzean, GR-35ari dagozkion bide seinale zuri-gorriek erakutsi digute hartu beharreko bide zuzena, eta, horrela, lauza handiz osatuta dagoen antzinako Enirioko galtzadan barna abiatu gara. Gaintzolako iturria atzean utzi dugu, eta, Aitzarteko pasabidera heltzean, marka zuri-gorriak utzi, eta PR GI-61arenei jarraitu diegu (zuriak eta horiak) denerako. Malda gogortzen hasi denerako Almitzetako borden ondora iritsi gara. Errekontako lepora doan xenda utzi, eta, larre berdeak zeharkatuz, ezkerraldetik Ausokoegiko bordetara heldu gara. Gertu ikusi dugu gailurra, eta, inguratzen gaituen paisaiaz gozatuz, erraz lortu dugu Ausa Gaztelura igotzea, 900 metroko garaierara.

Artzain eta ganaduzaleentzat, bide nagusia zen Enirioko galtzada, eta gaztelu batek babesten zuen; hortik datorkio izena mendiari. Galtzada horrek Goierri eskualdea eta Irurtzun herria lotzen zituen, eta, gaur egun, gaztelua izandakoaren hondarrak ikus daitezke oraindik. Gazteluaren goiko aldean eta dorre nagusian, indusketa lanak egin dituzte 1999az geroztik, eta, dirudienez, harresiak eta dorre nagusi batek osatzen zuten egitura nagusia. Gailurretik gertu, zulo bat dago, eta, elezaharrak dioenez, Ausa Gaztelu jentilen bizilekua izan omen zen; horregatik, Jentil Zulo edo Jentilen Labea izenez ere bada ezaguna.

Talaia paregabe horretatik ikusten den paisaiaz gozatu eta gero, Errekonta aldera doan xendatik jaisten hasi gara, eta, lepoan, Larraiztik datorren bidearekin bat egin dugu. Ataburu aldera doan malda igotzen hasi orduko, ikusgaitz den xenda bat aurkitu dugu eskuinaldean. Soilik bertako artzainek eta mendizale beteranoek ezagutzen duten bide horretatik alanbrezko hesiaren ondoraino igo, eta gurutzatu egin dugu. Ezkerraldetik datorren bide nabarmenarekin bat egin, eta Enirioko lurretara jaitsi gara, belarrezko tapiza zapalduz.

Jentilarri eta Enirioko galtzada

Enirioko lurretan, hasieran utzi dugun transhumantziaren bidearekin egin dugu topo berriz ere (GR-35). Aralarko ingurune paregabe horrek historia luze eta interesgarria dauka. Euskal Herriko mankomunitaterik zaharrena dela esan daiteke, 600 urteko historia baitauka. Mankomunitate horren helburua Enirio-Aralarko mendien kudeaketaz arduratzea da; mendiguneen ustiapen kolektiboaren azken lekukoetako bat da. Abiapuntura itzuli aurretik, handik kilometro eskas batera dagoen Jentilarriko trikuharri ezaguna bisitatzea erabaki dugu. Trikuharria albo banatan lerrokatutako harriz osatuta dago, eta gainean dauka harririk handiena, sabai modura. Trikuharri horren inguruan ere bada beste elezahar bat: Kixmi izenez ezagutzen zuten Jesusen jaiotzaren berri izan zutenean, jentil asko trikuharri horren azpian gorde omen ziren, euren garaiaren amaiera iritsia zela jakinik. Nonbait, hortxe hil ziren jentilak.

Jentilen Labea eta Harria atzean utzi ditugu, eta, orain, Jentilen Galtzada izan zenaren bila abiatu gara. Etorritako bidetik atzera egin dugu, eta bide seinale zuri-gorriek erakutsi diguten norabidean jaisten hasi gara, galtzada zaharraren arrastoen bila. Galtzadaren zatirik handiena nahikoa hondatuta badago ere, pagadi bateko zenbait tartetan ageri diren harlauza handiek erakutsi digute haren jatorrizko itxura. Jentil indartsuek eramandako harriekin egina omen den galtzada batek abiapunturaino eraman gaitu. Atzean utzi ditugu jentilen kondairak: euskal mitologiako izaki erraldoi eta indartsuak Aralarko paraje hauetan bizi izan zireneko elezaharrak. ]]>
<![CDATA[Artikutzako burdinbidearen arrastotik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/037/001/2020-08-04/artikutzako_burdinbidearen_arrastotik.htm Tue, 04 Aug 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/037/001/2020-08-04/artikutzako_burdinbidearen_arrastotik.htm
Burdinbidearen bihotza Elamako (Nafarroa) meategi gunea zen, eta hura Errenteriako (Gipuzkoa) iparraldeko geltokiarekin komunikatzera iritsi zen, plano inklinatu eta korapilatsu baten bitartez. Neurririk gabeko ustiapen haien ondorioz, basoak atzera egin zuen berehala, 1919an Donostiako Udalak finka erosi eta lehengoratze lanak hasi arte.

Ibilaldi honetan, burdinbide horren zati handi bat egingo dugu. Exkaxetik abiatu eta 400 bat metro errepidean zehar egin ostean, ezkerrean Artikutzako auzora jaisten den bidea utzi, eta, metro batzuk aurrerago, burdinbide zaharraren xenda hartuko dugu. Erroiarriko behatoki naturalaren ingurura helduko gara laster, eta bertatik finka osoaren ikuspegi zabalaz gozatu ahal izango dugu. Bidegurutzera iristean, bide balizatua utzi eta eskuinaldera joko dugu, egurrezko seinaleak erakusten duen lekutik. 150 bat metro egingo ditugu burdinbide zaharraren plano inklinatuan dagoen geltokiaren aztarnak ikusi ahal izateko.

Hona hemen ATIT Artikutzako Trenaren Ikerketa Taldeak emandako datu gutxi batzuk: trenak izen bat baino gehiago zituen, hala nola Karramarroa, Dekabilla, Frantzesen Trena, Artikutzako Trena eta Xorrolako Trena. Burdinbidearen zabalera 600 milimetrokoa zen, eta trenbidearen luzera, berriz, 28,5 kilometrokoa. Ibilbide osoan lau tren makina izan ziren, bakarra zati bakoitzean, eta, haiekin batera, 61 bagoi. Bidaia bakoitzean, 2 tonako sei bagoi zeramatzaten, 12 tonako gai garraioa aldiro. Egunero, lau bidaia egiten zituen, garairik oparoenean. Honako material hauek garraiatzen zituen: burdina, egur ikatza, kaolina, posteak, tren trabesak, eraikuntzarako egurra... Pertsonak ere garraiatzen zituen. Zati bakoitzeko, trenak hiru langile behar zituen: tren gidaria, sugina eta balaztaria. Guztira, trenean 30 bat langile aritzen ziren, planoetakoak kontuan hartuta.

Bidegurutzera itzuli eta maldan behera abiatuko gara. Laster, gure eskuinean xenda bat ikusiko dugu, eta, bide balizatua utzita, hortik egingo dugu aurrera. Plano inklinatua egin aurretik, idiekin minerala goiko geltokira garraiatzeko erabiltzen zuten bide hori. Plano inklinatua bitan zeharkatu eta maldan behera Oronoz-Zubieta ingurura jaitsiko gara. Puntu horretan, Elamara doan bidea utzi, eta Artikutza auzorantz joko dugu.

Auzoko etxe eta parajeak bisitatu ostean, porlanezko bide malkartsutik aterpetxea dagoen lekuraino igoko gara. Urtegia inguratzen duen pista utziko dugu gure ezkerrean geratzen den bidea hartuz. Xenda estuak Erroiarriko ur jauziaren gainaldera eramango gaitu.

Exkaxpeko errekara iristean, isiltasuna nagusi da goroldioz jantzitako pago zaharren erreinuan. Igoera piko batean gora eginda, egurrezko panel informatibo baten ondora iritsiko gara. Handik, pagadian zabaltzen den bide zabalari jarraituz, auzora jaisten den errepidera aterako gara, ornodunen panela eta egurrezko seinaleak dauden lekura. Exkaxeko atezaindegia gertu.]]>
<![CDATA[Mendian gora haritza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2029/018/002/2020-08-02/mendian_gora_haritza.htm Sun, 02 Aug 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2029/018/002/2020-08-02/mendian_gora_haritza.htm
Itzuli naiz etxera. Terrazara atera, eta Aiako Harriari so geratu natzaio. Begiak umeldu zaizkit, begirada lausotu, eta ezin mendiaren silueta marraztu. Begiak itxi, eta nire erraietan begiratu dut. Bihotzean dut min, bihotzaren zati bat itzali zait, eta bidea galdu dut. Azken ibilaldia egin nahi bidaidearekin, eta ez dut xenda ikusten; azken maldetan indarrak ahitu arte gora egin nahi adiskidearekin, eta indarge sentitzen naiz; azken tontorretik euskal lurrak elkarrekin ikusi nahi, eta laino meheak estaltzen du nire begirada; bordaren ondoan eserita azken hitzak lagunarekin konpartitu nahi, eta ez da hotsik: isiltasuna da nagusi.

Begiak ireki, berriro mendiari so egin, eta orduan oroit izan dut azken besarkadan hik esandakoa, «Mikel, libre sentitzen nauk». Libre, Lizardi poeta zarauztarraren Mendi-gaiña olerkiko hegaztia lez, maite hituen gailurretan gainik gain libre ibiltzeko, maitatzen hituen baso eta zelaien gain hegan libre egiteko, liluratzen hinduen euskal basamortuaren ilargi itxurako tolestura harrigarrietan libre ibiltzeko, hegoak zabalduz kostaldeko labar eta ertz zirraragarrietan abiada libre hartzeko, Orhiren gailurretik, bere mendean udazkenean milaka tonu ezberdinez jantzi eta kolorez lehertzen den basoaren ikuspegiaz libre gozatzeko... eta pausatu haiz.

Basoak, aintzirak, oihanak, leizeak, karstak, arroilak, gailurrak, ur-jauziak, ibaiak, labarrak, haranak, larreak, flyschak, muinoak, ibaiak, errekak, bokaleak, padurak, lautadak, itsasadarrak, mendilerroak, basamortuak, lakuak, uharteak, iturburuak, gatzagak, hondartzak, osinak, arrailak... urrutira joan gabe, gure herri zahar hau zipriztintzen duten hamaika paisaia eder, gure euskararen herria maitatzeko hamaika arrazoi. Eta horiek guztiak elkarrekin gozatu ditiagu, Joan Mari. Eta naturaren txoko eder horiek guztiak izan dira gure adiskidetasunaren lekuko.

Ezin ahaztu bidaia eder honetan hire familia, Beatriz emaztea, eta Garazi eta Manex seme-alabak. Hik esaten huen bezala, ibilaldi luze honetan, etapa guztietan alboan egon eta egoerarik zailenetan ere haiei esker bidean aurrera egiteko ezinbesteko sostengua eta arnasa.

Agur esateko tenorea heldu zaidak, Joan Mari, baina ez diat adorerik ez eta kemenik ere horretarako. Datorren urtean, Urtatsean, berriro Adarra mendian elkartuko gaituk, eta, beherakoan, Imanol Larzabalen Mendian gora haritza abestia kantatuz, mihura sorta bana hartu eta, urtero lez, etxeko atarian eskegiko ditugu.

Ez adiorik, lagun! Maite haut!]]>
<![CDATA[Mendian gora haritza]]> https://www.berria.eus/albisteak/185151/mendian_gora_haritza.htm Sat, 01 Aug 2020 10:20:42 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/albisteak/185151/mendian_gora_haritza.htm Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak]]> <![CDATA[Mulisko gaina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/030/001/2020-06-02/mulisko_gaina.htm Tue, 02 Jun 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/030/001/2020-06-02/mulisko_gaina.htm Mulisko gaina esaten zaiona, hain zuzen ere. Kanposantu zaharra izenez ere ezaguna den multzo megalitiko hori hareharriz eta konglomeratuz eratutako lau harrespilez, zista bikoitz batez, monolito batez eta zehaztugabeko beste bi egituraz osaturik dago. Multzo hori, Oindi-Mandoegi estazio megalitikoan dago.

Besadegin (Besabi) dagoen aparkalekutik abiatu, eta Oindirantz zuzentzen den pista zabala hartuko dugu. Bide erosoa Arlegor mendiaren magalean zehar hedatzen da, eta, bertatik aurrera eginez, metalezko langa bat igaro eta berehala helduko gara Pozontarri izena duen baserri zahar baten horma erorien ondoan dagoen borda zuri batera. Aurrera eginez, bitan banatzen da pista, eta gu ezkerrekotik metro batzuk jaitsi eta Zorrotzarri mendiaren magaletik igotzen hasiko gara. Zuluetako lepora iristean, mendiaren magalean marrazten den xendatik igotzen jarraituko dugu Pozontarriko lepora ailegatu arte. Han, izen bera duen trikuharri luze eta irekia ikusiko dugu. Tumuluak 12 metroko diametroa eta 1,20 metroko altuera du. Ganbara sei harlosek eratzen duten esparru errektangularra da. Ezkerrean geratzen den Zorroztarriko tontorrera igo, eta berriro lepora jaitsiko gara.

Oindira igotzen den aldapa pikoari aurre egingo diogu segidan. Suebakiaren azken metroetan bidea leundu egiten da, eta erraz lortuko dugu tontorrera iristea. Bi muinoek osatzen dute tontorra; bata ekialdean dago, haitzez osaturik, eta bertan daude bi buzoi eta orientazio borobil txiki bat. Handik dagoen ikuspegia oso zabala da, Adarra-Mandoegi mendilerroarekin batera Donostialderantz dagoen panoramika ederra ere ikusten baita. Bigarren muinoa, berriz, otez beteta dago, eta erpin geodesikoarekin batera, oroitarri bat, Juanito Oiarbide Txili-ren omenez jarritako oroitarria hain zuzen ere. Gu, Oindiko zistaren ondotik pasatu, eta Mulisko gainera zuzentzen den xendatik jaisten hasiko gara. Jaitsiera azkar batek ingurune megalitikora eramango gaitu zuzen-zuzenean.

Burdin Aroko estazio megalitiko hori ezohikoa da Euskal Herrian ezagutzen direnen artean. Pagoz eta haritzez inguraturik dagoen ingurune magiko horren lehen aurkikuntza J. M. Hernandezek egin zuen, 1956an: harrespil bateko lekuko ikusgarriena. 1976an, L. Millanek lehenengo eta bigarren harrespilak aurkitu zituen, eta, 1978an, berak eta L. del Barriok hirugarren harrespila eta etzanda zegoen monolitoa aurkitu zituzten. X. Peñalverrek multzoa induskatu eta berriztu egin zuen 1983-85 urteen artean. Oindi mendiaren hego-ekialdeko saihetsaldeko zabalgune batean dagoen estazio megalitikoa atzean utzi, eta bertaraino igotzen den pista zabala hartuko dugu abiapuntura itzultzeko. Pinudien artean hedatzen den lurrezko pista zabalak Pozontarriko leporaino eramango gaitu, eta, aurrera segituz, Zuluetakora. Hortik aurrera Besadegira itzultzeko, Oindira igotzeko erabili dugun bide bera hartuko dugu.]]>
<![CDATA[Xoldoko gaina eta Manddale]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/030/001/2020-05-12/xoldoko_gaina_eta_manddale.htm Tue, 12 May 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/030/001/2020-05-12/xoldoko_gaina_eta_manddale.htm
Faalegiko gaina ekialdetik igaro eta Joncs lepora erraz ailegatuko gara. Azken aldapa ez da oso luzea, eta urak higatu duen bidezidorra jarraituz, Manddalera iritsiko gara. Han, guda garaiko lubakien aztarnen ondoan, Lapurdi eta Nafarroa banatzen dituen 9. mugarria eta gutunontzia aurkituko ditugu. Iparraldean, Txingudiko badian hasi, eta Errobi ibaiaren bokaleraino marrazten den kostaldean barreiaturik, Lapurdiko herriak han eta hemen ikusi ahal izango ditugu. Mendebalderantz begiratuz gero, Aiako Harriko granitozko tontor bikainak, eta, ekialdean, berriz, Larhun mendiko gailurrean, ostatu erraldoiak, TDFko antena itzela... turismo eta teknikaren izenean eraikitako monumentu eroak. Azkenik, hegoaldean, Saioa, Mendaur, Arxuria eta Nafarroako mendi anitz.

Ibardingo bentak

Begien aurrean dugun guztia identifikatzen luze joko genuke, eta, gure interesa ase ostean, martxan jarriko gara. Ekialderantz hedatzen den gandorrari helduko diogu, eta 10. mugarria atzean utzi eta garolekuaren ondotik doan aldapan behera jaisten hasiko gara. Azkar galduko dugu altuera, eta, haitzen artean bidezidorra bilatu aurretik, Manddaleko harrespilaren ondotik pasatuko gara. Historiaurreko monumentu megalitiko horretatik gertu, egungo zibilizazioaren aztarnak daude: Ibardingo bentak. Dendak, tabernak, jatetxeak, aparkaleku mordoa... ohikoa da inguru hauek asteburuetan jendez mukuru egotea, egun-pasa egiteko leku aproposik ez balego bezala.

Benten gainaldean, GR-10aren bide seinale zuri-gorriak utzi eta horren ezker aldera jaisten den aldapari eutsiko diogu segidan, lakuraino zuzentzen den pista zabaletik aurrera eginez. Batzarlekuko ingurua atzean utzi, eta lakura gerturatzean, horren urak eusten dituen hormara gerturatuko gara. Beste aldera pasatu, eta handik ateratzen den xendatik iparralderantz joko dugu. Laster, borda baten ondora iristean ikusiko dugun bidegurutzean, ezkerreko bidea aukeratuko dugu. Xoldoko gaina mendiaren magalean zehar marrazten den bidea segituz, Kalbariora gerturatuko gara. Malda labur bat gainditu, eta kaperaren ondora igoko gara. Toki paregabe hoti atzean utzi, eta Larretxeko Borda etxe multzora jaitsiko gara. Hortik, Biriatura Perdrixko gandorrrik txikienaren azpitik pasatzen den bidea bilatuko dugu, eta hortik erraz egingo dugu aurrera ibilaldiaren hasieran hartu dugun bidearekin bat egin arte. Aldapan behera, Biriatura itzuliko gara.]]>
<![CDATA[Lazkuako behatokia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/030/001/2020-04-07/lazkuako_behatokia.htm Tue, 07 Apr 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/030/001/2020-04-07/lazkuako_behatokia.htm
Deierri udalerrikoa den Eraul kontzejuan emango diogu hasiera ibilaldiari. Herriaren goiko aldean, XIII. mendean eraiki eta XVI. eta XVIII. mendeetan zaharberritu zuten Done Mikelen eliza ikusiko dugu. Herriaren amaieran dagoen ikuztegi ederraren ondotik abiatuko gara. Lizarratik datorren errepidetik metro gutxi batzuk bete eta berehala, eskuinaldetik jaisten den bide balizatua hartuko dugu, egurrezko informazio panelaren ondotik.

Salbidea errekastoaren ondotik jaitsiko gara berriztatutako Oligariaren ikuztegiraino. Bidera itzuli eta berehala, egurrezko hesola batek erakutsiko digu jarraitu beharreko bidea. Ataka pasatu, eta artadian marrazten den xendatik altuera hartzen hasiko gara. Basoaren itzalean erraz egingo dugu aurrera, eta denbora gutxi beharko dugu Erauldik datorren pista zabalarekin bat egiteko. Lurrezko pista zabal honek Eraulgo mendateraino eramango gaitu. Hara ailegatzean, bide zabala utzi, eta egurrezko hesolak xenda estua hartu eta artadian murgiltzera gonbidatuko gaitu. Hasieran kokatuta dagoen egurrezko informazio panelean, zenbait datu irakurri ahal izango ditugu inguru honen geologiaz, landaretzaz, faunaz eta gizakiaren presentziaz. Basotik ateratzean, xendak harkaitz artera eramango gaitu, eta, pareta bertikalen artetik igaro ondoren, aurkituko dugun zailtasun bakarra gainditzen lagunduko digute lau mailek. Goiko terrazan, Lazkuako behatoki naturala aurrez aurre zabalduko zaigu, eta, haren amaieran, gurutze handi bat. Gure mendean dauden hormetan ohikoa da jendea eskalatzen ikustea.

Informazio paneletan jartzen duenez, inguru horietan hainbat herrixka gotortu ziren Brontze Aroan. Haitzen defentsak eta ibarrarekiko zuen kokaleku pribilegiatuak ematen zizkioten aukerez baliatuz, lehen gotorleku txikia Bargagorriako haitzean egon omen zen K. a. VII. mendetik IV. mendera arte; ondoren, Altikogañako haitzera lekualdatu zen.

Buelta bide beretik

Biztanleak, ziurrenik, baskoiak ziren. Terrazaka mailakaturik zegoen, eta kanpo perimetroa gotortua zuen. Erromatarrek suntsitu zuten herrixka. Inguruan, hilobi gisa erabilitako kobazulo bat dago. Behatoki paregabe horretatik dagoen panoramika ikusgarriaz gozatu eta gero, herrira itzuliko gara. Etorritako bidetik atzera egin, eta Eraulgo mendatetik beherantz egingo dugu, herriguneraino jaisteko. Herritik kilometro erdira dagoen Eraulgo artea ezagutzea merezi du. Monumentu natural izendatuta dagoen zuhaitz horrek, enborra zabalduta eta adakera alde batera etzanda, zutik dirau oraindik.]]>
<![CDATA[Txoritokietako megalitoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/028/001/2020-03-31/txoritokietako_megalitoak.htm Tue, 31 Mar 2020 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/028/001/2020-03-31/txoritokietako_megalitoak.htm
Zamalbide auzoan emango diogu hasiera ibilbideari. Elizaren parean dagoen aparkalekutik abiatu, eta bide-seinale zuri eta berdeek (SL-GI 4) erakusten duten norabidean beteko ditugu lehen metroak. Asfaltozko bidetik igotzen hasi eta berehala, San Marko gotorlekura zuzentzen den beste bide balizatu batekin (SL-GI 3) bat egingo dugu. Ezker aldetik igotzen segiko dugu, eta, trikuharri baten irudia margoturik duen egurrezko hesola batek xenda bat hartzera gonbidatuko gaitu, asfaltozko errepidea utzita. Basotik igotzen hasi eta bidea leuntzen den lekuan, Neolito garaiko Aitzetako Txabala trikuharriaren ondora ailegatuko gara. Tumuluak hamabi metroko diametroa eta 0,80 metroko altuera du. Haren ganbara errektangularra lau harlauzaz eta estalki batez eratuta dago. Gertu, karobi zahar baten aztarnak daude.

Puntu honetatik gertu, bide balizatutik at, Berrozpin I, II eta III trikuharrien aztarnak daude atsedengunean. San Marko eta Txoritokietara doazen bide zabalei bizkarra eman, eta bide balizatura itzuliko gara. Luis Nieva ingeniari militarrak diseinatu zituen bi gotorlekuak oso gertu daude. San Markokoa Bizarain mendian kokaturik dago, eta gaur egun ez du erabilpen militarrik. Baina, XIX. mendean eraiki zenetik 1970 urte arte, armadak okupatu zuen. Gaur egun, behatoki aparta da Oarsoaldeko herri eta lurrak ikusteko. Bi gotorleku horiek, Jaizkibelen dagoen San Henrike gotorlekuarekin batera, muga zaintzeko eta karlisten altxamenduak eragozteko eraiki ziren. Bide zaharretik erraz egingo dugu aurrera, eta, Floreaga Berri baserrira iritsi baino zertxobait lehenago, egurrezko hesolak hartu beharreko norabidea erakutsiko digu. Xenda batetik igotzen hasi, eta hirurehun bat metro bertatik beteko ditugu, Txoritokietako monolitoa edo zutarriaren ondora iristeko. Sagarrondoen artean kokaturik dagoen megalito hori 1,95 metro luze da, eta batez besteko 0,95 metroko zabalera eta 0,25 metroko lodiera ditu. HMko aurpegiak 35 zentimetro inguruko gurutze bat du grabaturik beso bakoitzean, eta HEko alboak 5 zentimetroko O bat du grabaturik.

Etorritako bidetik atzera egin, ibilbide balizatura jaitsi, eta gertu dagoen Floreaga Berri baserrirantz joko dugu. Asfaltozko errepidetik Floreagazar baserriraino jaitsiko gara, eta, beheraxeago, errepidea utzi, eta ezkerretik ateratzen den lurrezko pistan sartuko gara. Gure ezkerretara Txoritokieta eta San Markoko gotorlekuetan zutitzen diren bi antena erraldoiak ikusiz, jaisten hasiko gara, gorako erabili dugun errepidearekin bat egin arte. Handik abiapuntura itzultzeko, bideari jarraituz, hasieran hartu dugun errepidearen azken zatitik jaitsiko gara berriro ere.]]>
<![CDATA[Lapurdiko itsasertza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/029/002/2020-03-10/lapurdiko_itsasertza.htm Tue, 10 Mar 2020 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/029/002/2020-03-10/lapurdiko_itsasertza.htm
Abadiako gazteluaren lurrekin muga egiten, 65 hektareako natur ingurune bitxi eta aberats bat dago. Itsas Hegiko eta Aintzira Bazterretako Kontserbatorioa jabe den lur horietan, erreserba biologiko eta geologiko garrantzitsua aurki dezakegu. Lur horietan hainbat ekosistema aurkituko ditugu: soroak, zelaiak, belardiak, basoak, zuhaixkak... Berrogei hegazti espezie baino gehiagok habia egiten dute inguru haietan, eta, gainera, leku aparta da hegazti migratzaileak behatu ahal izateko. Itsasora hurbilduz gero, labar gris eta arrosak oinpean amilduko zaizkigu.

Eskuinera doan bidea utzi, eta ezkerretik jaisten dena segituko dugu. Bat-batean, belardi eder bat zabalduko zaigu begien aurrean; eskuinera, berriz, muino batean kokaturik, Abadiako gaztelu bikaina. Bidea oso nabarmena da, eta tarteka beste zidor batzuk labarretara gerturatzera gonbidatuko gaituzte. Horietako batetik Dunbak (Zabala eta Luzie) edo Harkaitz bikiak izenez ezagutzen diren harri-uharte bitxiak ikusteko aukera izango dugu. Elezaharraren arabera, Baionako katedrala suntsitzeko asmoz, Pirinioetako Jaungorriak Aiako Harritik bi harri jaurti, eta Hendaiako hondartzaren ondora erori ziren. Inguru horretan ere lauburua tailaturik duten bi mugarri daude.

Bigarren Mundu Gerran erabilitako bunker batzuen tartetik pasatu, eta Santa Ana muturrera iritsiko gara. Bunker baten gainean dagoen haize arrosa bat ikusiko dugu, eta metro batzuk aurrerago itsaslabar bertikalak. Mutur horretatik kostaren ikuspegi zabala izango dugu. Atzera egingo dugu, eta ezkerretik ateratzen den bidezidorrean barna Loiako badia inguratu.

Abadiako lurrak atzean utzi, eta kostako bide erosotik aurrera egingo dugu, Haizabia hotel ederraren ondoraino jaitsiz. 1928-30 urteen artean eraiki zuten. Bidea errepidera gerturatu, eta haren paraleloan beteko dugu hurrengo zatia. Gero, labarren gainetik hedatzen den bideak Zokoa auzoraino eramango gaitu, eta gertu ikusiko dugun Ziburu herrirantz zuzenduko ditugu gure urratsak. Hortik aurrera, eta Donibane Lohizuneraino, ingurune urbanoagoa izango dugu.

Hondartzaren pasealekutik Santa Barbara puntaraino igoko gara, eta handik Lapurdiko itsasertzaren ikuspegi zabala izango dugu. Gerrako bunker ugarien ondotik pasatuko gara, eta Artxiloako gurutzeraino iritsiko gara. Toki horretatik aitzina, askoz urbanoagoa gertatuko zaigu; tarteka labarren ondotik marrazten den bidetik ibiliko bagara ere, turismoarentzat prestatutako inguruneak nagusituko zaizkigu. Bertan dauden hondartzen ondoraino jaitsiko gara, Erromardia, Lafitenea eta Zenitz hondartzetaraino, hain zuzen ere. Surflariz beteta egon ohi diren Getariako hondartza horiek gibelean utzi, eta Bidarte herrian sartuko gara Uhabia hondartzatik.

Ibilaldia, berriz, gain batean dagoen Madalen kaperaren ondoan amaituko dugu. Bidarteko kaperarik zaharrena da Madalenarena. 1817an urakan batek suntsitu zuen, eta hiru urte geroago berreraiki zuten. Tradizioaren arabera, marinel batzuk atariaren aitzinean lurperatzen zituzten.]]>
<![CDATA[Bargagain pagadi sorgindutik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2377/025/002/2020-02-18/bargagain_pagadi_sorgindutik.htm Tue, 18 Feb 2020 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2377/025/002/2020-02-18/bargagain_pagadi_sorgindutik.htm
Abiapuntua, Urbasako mendatean dagoen informazio guneko aparkalekuan, edota, hori beteta egonez gero, aurrerago dagoen beste batean izango dugu lekua. Berehala, berdez eta gorriz margotutako egurrezko hesola txiki batzuk (mendizaleen ibilbidea gorriz eta Pagadi sorginduaren berdez) erakutsiko digute jarraitu beharreko bidea. Metro gutxi bete eta berehala, ibilbide egokituarekin bat egingo dugu. 850 metro luze den bide horretan zehar aurrera egin, eta trenbide zaharraren errail baten ondotik pasatuko gara, garai batean trenbidea egiteko zurezko trabesak handik ateratzeko erabiltzen zuten trenbidearen lekuko isila. Txabola zaharra ezkerrera utzi, eta, bukaerara heldu baino lehen, eskuinetik desbideratuko gara, marka berde eta gorriei segituz. Basoan murgiltzean, lantegia deitzen zioten txondorra eta ikazkinek aterpetzat zuten txabola ikus daiteke. Bide erosoak ordoki berdea gurutzatu, eta berriro pagadian sartuko gara, bi ibilbide bereizten diren lekuan, hain zuzen. Aurrerantzean, marka berdea duten egurrezko hesolek erakutsiko digute jarraitu beharreko norabidea.

Formazio bitxiak

Ordokia igaro eta berehala, bidea maldan gora jarriko da, altuera erraz irabaziz. Errebuelta batzuk eman, eta ezkerraldetik egurrezko ataka txiki bat ikusiko dugu, eta, aurrerago segituz, beste bat. Bata edo bestea aukeratuko dugu bide balizatua utzi eta pagadi sorginduan barneratzeko. Alanbrezko hesiaren beste aldera igaro, eta kareharrizko bloke handiak han-hemenka barreiaturik ikusiko ditugu. Norabide jakinik gabe bloke erraldoi horien artean noraezean ibiltzeko aukera izango dugu. Itsaspekoa, onddoa eta muskerra dira besteak beste ezagunenak diren formazio bitxiak, denak ere goroldioz eta huntzez jantzirik.

Harat-honat ibili eta gero, bide balizatura itzuli, eta gandorrera igo gaitezke, edo bestela, pagadiaren goiko aldetik, haitz erraldoien artean ibiliz, Bargamenditik gertu dagoen lepora iritsiko gara, ikusgaitz den xendan barrena. Biek ala biek Urbasako gandorrera eramango gaituzte, eta handik erraz iritsiko gara Bargamendiko talaia paregabera. Merezi du gurutzearen oinean dagoen ezproi itxurako haitzean eseri, eta begien aurrean dugun ikuspegi zabalaz gozatzeko tarte txiki bat hartzea.

Abiapuntura itzultzeko, gandorretik jarraituko dugu, bidegurutzera heldu arte. Han, metalezko hiru seinalek erakutsiko digute aukeratu beharreko bidea. Gandorrekoa eta Altsasura doan zuzenekoa utzi, eta ezkerretik jaisten den bide nabarmena hartuko dugu. Gorakoan ez bezala, bizia da pagadian marrazten den aldapa, eta erraz galduko dugu irabazitako altuera guztia. Beheko ordokira iritsi aurretik, pago baten sustraietan dagoen leize txiki batekin egingo dugu topo. Oso gertu dagoen ibilbide egokituarekin bat egin, eta ibilbidearen hasieran betetako bidetik itzuliko gara aparkalekura.]]>
<![CDATA[Andatza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2158/031/002/2020-02-11/andatza.htm Tue, 11 Feb 2020 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2158/031/002/2020-02-11/andatza.htm
Oria ibaia gainditzeko zubia pasatu, eta trenbidea baino lehenago dagoen aparkalekutik abiatuko gara. Auzoan murgildu eta berehala, pilotalekuaren atzetik pasatzen den porlanezko bidetik igotzen hasiko gara. Kilometro eskas beteko dugu, eta Lartzandieta baserri bikainaren ondora iritsiko gara. Puntu horretan, porlana amaituko da, eta, lurrezko pistara atera, eta berehala ohartuko gara gasaren trazatuaren gainetik goazela. Horren paralelo, bide zaharraren arrastoak ikusiko ditugu, baina, tarte batzuetan zikin samarra dagoenez, gasaren bide zabaletik jarraituko dugu igotzen. Aldapa amaitzean, gasarena utzi, eta, ezkerretik, ote artean zabaltzen den bidea hartuko dugu, harrizko pista zabalera ateratzeko.

Pistatik eroso segituko dugu, Armiarmategi bidearekin bat egin arte. Bidegurutze honetan, pista zabalak utzi eta aurrez aurre, basoan murgiltzen den xendan barrena igotzen hasiko gara berriro, lurrezko pistaraino ailegatu arte. Ezker-eskuineko pista utzi, eta aurrez aurre dagoena aukeratuko dugu; gorantz jarraituko dugu. Laster, beste bidegurutze batekin egingo dugu topo, eta, ezkerrerantz doan pista lagata, hasieran belar artean ikusgaitz den xenda aukeratu, eta azken aldapari ekingo diogu. Azken tartean pinudi txiki batean sartuko gara, eta bertatik ateratzen ikusi ahal izango dugu Andatzako tontorra. Lursail soil bat zeharkatu eta berehala helduko gara buzoira eta aterpe txikira, baita antena txiki batera ere. Tontorra bada ere, ez dugu bertatik inolako ikuspegirik, koniferoek ia erabat inguratzen dute eta.

Porlanezko gurutzea

Itzultzeko, Usurbildik Andatzara igotzeko ohiko bidetik joango gara. Xenda nabarmen batetik, goiko lautada txikia zeharkatuko dugu, eta Txurrigilletako mendi-bizkarrean kokaturik dagoen Juanasoro edo Andatzako gurutzearen ondora iritsiko gara. Porlanezko gurutze hori 1933. urtean altxatu zuten, batzokiko gazteek, Arrueneberri etxearen azpiko aldean, eta idi pare bat erabili zuten gaur egun kokatuta dagoen lekuraino igotzeko. Garai hartan Andatzako tontorra estatuaren jabetzako lurretan zegoenez, han jarri ordez, 480 metroko altueran, Usurbili begira dagoen puntan zutitu zuten, Urdaiaga Torreko Zatarain familiaren lurretan. Gurutzean plaka bat jarri zuten, idazki honekin: «1933ko o?ilan 3'an Usurbil'go mendigoixaliak Andatza-mendian ja?itako-oroiga?ia Gora-Euzkadi». Frankismo garaian, inguruko baserritar batek gorde egin zuen plaka, eta, Franco hil ondoren, berriz jarri zuen bere lekuan.

Gurutzearen ondotik xenda bat jaisten da, baina guk orain arte erabilitako bidetik segituko dugu; pinudian sartu, eta altuera galduko dugu berehala. Pista pare bat gurutzatu ostean, marra urdin-laranjez balizatutako bidearekin bat egingo dugu. Aldapa bizian jaisten hasi, eta azkar helduko gara Puela Berri baserriaren ondora; gertu, izen bera duen mugarria ikusi ahal izango dugu. Andatza inguruetan, zazpi mugarri daude, zeinak Orreagako monasterioarenak baitziren: Puelakoaz gain, Igartzabal, Juanasoro, Etumeta, Mugarriluze, Ondarbiribil eta Sagatzukoak. Porlanezko pistatik, Igartzabal baserri bikainaren ondora jaitsiko gara berehala, eta aurrera jarraituko dugu Urdaiaga auzoan, buruko minak kentzeko ahalmenagatik ezaguna den San Esteban ermitaraino. Andatza mendira oinez igotzeko ohiko bidearen abiapuntua den leku polit honetatik, Txokoaldera jaitsiko gara; abiapuntura, hain zuzen.]]>
<![CDATA[Pinodietatik Ezpeletara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2020/027/002/2020-02-04/pinodietatik_ezpeletara.htm Tue, 04 Feb 2020 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2020/027/002/2020-02-04/pinodietatik_ezpeletara.htm
Parez pare dauden Zuraideko Jakobe elizari eta herriko etxeari bizkarra eman, eta errepide aldera jaitsiko gara. Biribilguneari itzuli erdia eman, eta Ezpeleta aldera doan errepidetik metro gutxi batzuk bete ondoren, bide seinaleek -marra horiak- erakutsiko digute aukeratu beharreko bidea.

Pinodietako bide honek bat egiten du Done Jakueren Baztangoarekin. Bide hori Done Jakue bide nagusiaren adar zaharrenetako bat da, eta Baztanen barna zeharkatzen ditu Pirinioak. Baionako kaian lehorreratzen zirenek erabiltzen zuten bide hau Iruñerantz zihoazen merkatari karabanekin elkartzeko. Baserri artean Pinodietako leporaino igoko gara, hau gurutzatu eta maldan behera jarraituko dugu lurrezko pistarekin bat egin arte.

Haritz eta gaztainondoen artean zabaltzen den bide honetatik berehala jaitsiko gara errekaren ondora. Hori gurutzatu eta gero, berriro maldan gora jarriko gara, Mehatse baserriren ondora igotzeko. Bidegurutze horretan, ezkerretik doan bide zabaletik 300 bat metro bete, eta bi bideak banatuko dira. Eskuinera Ainhoa herrirantz zuzentzen den Baztango bidea utzi, eta guk ezkerretik ateratzen denari jarraituko diogu. Laster Ezpeleta herria ikusiko dugu, eta garo zelaien artean jaisten den bidetik, egurrezko zubi txiki batek lagunduko digu erreka zeharkatzen. Ibilbidearen tarte honetan, garaiaren arabera, garo balak nonahi ikusiko ditugu. Azken malda txikiak Ezpeletaraino doan errepidera eramango gaitu. Bide balizatua utzi, eta herrian murgilduko gara.

Ezpeleta oso herri ezaguna da, batik bat Lapurdin hazten den bere piper mota ospetsuarengatik. Landare honek Hego Amerikan du jatorria, eta Euskal Herrian XVI. edo XVII. mendean sartu zen. Hasieran medikuntzan erabili bazen ere, gerora janariaren osagarri gisa erabiltzen hasi ziren. Ezpeletan, 1650. urtearen inguruan hasi ziren piperra landatzen, eta piper gorria da gaur egun ezaguna egin dena. Urtero, urriko azken asteburuan, Biperraren Festa antolatzen dute. Jende andana bertaratzen da jakiaren omenezko festarekin gozatzera. Herrian murgildu, eta gaztelu zaharraren ondotik pasatuko gara. Ezpeletako baroiek 1000. urte aldera eraiki zuten, eta bertan egon ziren 1707. urtera arte. Jatorriz Nafarroako errege-erreginen mendekoak ziren, Nafarroako Erresumako hamabi baroietako bat izan zelarik.

Herritik atera, eta balizatutako bidera itzuliko gara. Asfaltozko errepidetik azkar helduko gara erromatar garaiko zubi txiki baten ondora. Laster, lurrezko pista zabalean zehar jarraituz, D918 errepidera atera, eta handik 400 bat metro beteko ditugu, ezkerreko aldetik Etxetoa etxegunera ateratzen den bidea hartu aurretik. Aldapa txiki pare bat gainditu, eta laster iritsiko gara abiapuntura, Zuraideko herriko plazara, hain zuzen ere.]]>
<![CDATA[Oderizko trikuharria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2098/025/002/2020-01-14/oderizko_trikuharria.htm Tue, 14 Jan 2020 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2098/025/002/2020-01-14/oderizko_trikuharria.htm
Ibilbide erraz honek Larraun haraneko Oderitz herriaren lurretan dauden lau trikuharri lotzen ditu: Pikabotz, Milaldapa I, Azolape eta Pagamendi. 2017an egokitu egin zuten, eta marka marra hori eta laranjaz balizatu zuten. Herriko iturriaren ondoan utziko dugu ibilgailua. Errepidetik, ehunen bat metro jaitsiko gara Lekunberri aldera, eta eskuinetik Euntzexar baserri aldera doan bidea hartuko dugu. Asfaltatutako bidea amaitu, eta lurrezko bide zabal eta erosotik jarraituko dugu aurrera. Enborretan maiz ikusiko ditugu marka hori-laranjak. Markek erakusten diguten norabidean erraz egingo dugu aurrera.

Bide bazterrean lizar bikain batzuk ikusiko ditugu, eta, aurrerago, bidea hurritzen artean marrazten da. Haritzekin batera, hurritzak izango ditugu bidelagun. Ondo garbitutako bidetik, berehala helduko gara lehen trikuharriaren ondora: Pikabotz. Tumulu handi batez inguraturik dago harri hori. Xendara itzuli, eta seinale laranjak alde batera utziko ditugu. Kolore horikoei jarraitu, eta, malda txiki bat igo eta gero, Milaldapa I trikuharriaren ondora igoko gara. Zuhaitzez inguraturik dago, eta, gaineko harlauza ez badu ere, haren paretak nahikoa ondo kontserbaturik daude. Bidera itzuli, haritz, hurritz eta pagoek osatzen duten basoan zehar marrazten den xendatik jarraitu, eta herritik datorren pista zabalarekin bat egingo dugu. Metro batzuk gorago, hori utzi eta egurrezko hesoletan jarrita dauden bide seinaleek erakutsiko digute bide zuzena. Aldapa txiki bat igo, eta bidetik 50 bat metrora dagoen Azolape trikuharriaren ondora iritsiko gara. Hori ere tumulu handi batez inguraturik dago, baina lauren artean okerren kontserbaturik dagoena da.

Bidera itzuli, eta balizatutako bideak berriro basora eramango gaitu. Kilometro erdi bat ibili eta gero, xendatik gertu dagoen Pagamendiko trikuharriaren ondora helduko gara. Lauren artean hobekien dagoena da, eta handik oso gertu dago Oderitz herria. Bidera itzuliko gara, eta, burdin hesia pasatu eta gero, eskuinetik jaitsi eta errepidera aterako gara harriz egindako hesiaren ondotik. Bazterretik herrira itzuliko gara.]]>