<![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 20 Apr 2019 11:05:47 +0200 hourly 1 <![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Larhungo itzulia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-04-16/larhungo_itzulia.htm Tue, 16 Apr 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-04-16/larhungo_itzulia.htm
Lapurdiko mendi hau oso berezia da arrazoi askorengatik. Makina bat bidek hara igotzeko aukera ematen digute, eta tontorretik dagoen ikuspegia zabala da oso. Hala ere, esan behar da oso humanizatuta dagoela; seguruenik, Euskal Herriko tontorrik turistikoena da, batik bat Napoleon III.arekin ezkonduta zegoen Eugenia de Montijo enperatrizak modan jarri zuenetik. Haren omenez, Le Petit Train kremailera trena eraiki zen, 1912an; San Inazio lepotik abiatu eta, turistaz beterik, tontorretik oso hurbilera igotzen da. Geltokiaz gain, TB hedagailu erraldoia, orientatzeko mahai bat, eta jana eta oroigarriak eros daitezkeen pare bat benta. Egun eguzkitsuetan jendez mukuru egoten da, eta zaila da isiltasuna eta lasaitasuna izatea.



Mantton Baita aterpetik gertu dagoen aparkalekutik abiatu, eta martxan jarriko gara, ondotik ateratzen den bide nabarmenetik. GR-10aren marka zuri-gorriak lagun, pixkanaka altuera hartuko dugu. Basotik atera eta berehala ikusiko ditugu Larhun mendiaren gailurra desitxuratzen duten antenak. Konturatu orduko, Errepausuko lepora iritsiko gara, Hiruiturrietatik gertu. Sara aldera doan GR-10a utzi, eta aurrera egingo dugu gure eskuinean dagoen bidean barna. Berehala iritsiko gara azken aldapa pikoaren hasierara. Xendan, sigi-sagan azken ahalegina egingo dugu tontorrera iristeko, eta azken metroak trenbidearen ondotik egingo ditugu. Mendi honek 900 metroko altuera du, eta bi ezaugarri ditu. Lehena bere ikuspegi zabala da; izan ere, handik Lapurdi eta Bidasoako inguruak ederki ikusteaz gain, Pirinio eta euskal mendi askoren tontorrak identifika daitezke. Bigarrena, berriz, tontorra desitxuratzen duten bentak eta antenak. Hala ere, eguraldia lagun, mendi, kostalde eta bestelako paisaiaz gozatuko dugu.

Itzulera Berara doan pista zabaletik hasiko dugu. Zizkuitzera iristean, pista utzi, eta eskuinean dagoen xenda nabarmena bilatuko dugu. Larhunttipiren magaletik zabaltzen den bide ederretik erraz helduko gara Subizia muinoaren oinera. Ezkerretik ateratzen den bidea aukeratuko dugu, malda bizian, eta Yagola Bentaren ondora jaitsiko gara. Bide nabarmenak berehala utziko gaitu Deskargahandiko lepoan. Puntu horretan, berriro Ibardinetik datorren GR-10aren bide seinale zuri-gorriekin bat egingo dugu, eta, horiei segituz, Mantton Baitara heldu aurretik, eskuinetik ateratzen den xenda bat hartuko dugu. Gainezka datorren Larhungo erreka gainditu, eta aparkalekura itzuliko gara.]]>
<![CDATA[Iturrien ibilbidea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-03-26/iturrien_ibilbidea.htm Tue, 26 Mar 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-03-26/iturrien_ibilbidea.htm
Ibilbide balizatua hasi bezain laster, pago ederren mendean babesturik dagoen Eltxoen iturrira jaitsiko gara. Nahikoa ondo kontserbaturik dago, eta udako egun sargorietan bertaratzen direnek oasi gisa erabili ohi dute. Iturriari bizkarra eman, eta aldapa txiki bati aurre egingo diogu, pista zabal eta belartsu batera atera arte. Berehala, seinalatuta dagoen puntu berezi batera ailegatuko gara: Ama Birjinaren Pagoa esaten zaion ingurura. Pago handi baten enborrean, Ama Birjinaren irudia eta loreak daude, eta testu hau irakur daiteke gaztelaniaz: «Bernardo Garbayo 27-8-1928. Ama nirea, otoi egin harengatik». Elezaharrak dioenez, bi mendizalek babesa bilatu zuten pago horren azpian ekaitz izugarri baten ondorioz, eta bertan eroritako tximista batek ez omen zien kalterik eragin. Hori dela eta, Ama Birjinaren irudi bat jarri zuten pagoan bertan, eskerrak emateko.

Bide balizatutik iparralderantz jo, eta gure ibilbidean jarraituko dugu. Laster, 200 bat metro eskas bete eta gero, bidetik aparte, bigarren iturria bilatuko dugu; Gortasoroko iturria, hain zuzen ere. Dolina baten hondoan dago, eta bertako abeltzainek erabili ohi zuten abereei edaten emateko. Egurrezko hesolaz balizatutako bidera itzuliko gara, eta berehala iritsiko gara hirugarren iturria dagoen ingurunera. Bidearen eskuinaldetik jaitsi, eta Arafe iturrira helduko gara; ganaduarentzako aska luze bat dago bertan. Berriro bidera bueltatu, eta, kontu handiz, marka urdina bilatuko dugu; orain arte ekarri dugun bidea utziko dugu, eta ezkerraldetik ateratzen dena aukeratuko dugu.

Pago eta pinu batzuen artean zabaltzen den bide horretatik errepidera iritsiko gara, eta, hura gurutzatu eta gero, Arenal iturriraino jaitsiko gara. Bi pago handiren artean dago, eta bertatik bi iturri ateratzen dira. Udan, ohikoa izaten da urik ez izatea, baina leku aproposa da hau ere udako egun sargorietan atsedena hartzeko. Gure ibilaldiarekin jarraituta, berehala helduko gara hurrengo iturrira; Basauntziturrira, hain zuzen ere. Bertako urek Kisuerreka izena duen errekasto bat sortzen dute, eta bidelagun izango dugu hurrengo bide tartean. Hegoalderantz biratu, egurrezko bi zubitxo gainditu, eta aldapa motz baina piko bati ekingo diogu aurrez aurre ikusiko dugun baserri edo korta baten ondora igotzeko. Urbasako aparteko behatoki horretan, orientazio mahai bat aurkituko dugu, mendilerroaren tontorrik garrantzitsuenak erakusten dituena. Maldan behera jarri, pago ihartu baten enbor erraldoiaren ondotik pasatu, eta errepidera iristean gertu ikusiko dugun Severinoren bordarantz joko dugu, abiapuntura.]]>
<![CDATA[Santa Engraziako baseliza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/019/001/2019-03-19/santa_engraziako_baseliza.htm Tue, 19 Mar 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/019/001/2019-03-19/santa_engraziako_baseliza.htm
Aizarnako herriko plazan emango diogu hasiera ibilaldiari. Andra Mariaren Zeruatze elizari bizkarra eman eta Santa Kurutz ermitaren ondotik pasatu ostean, errepidean kilometro erdi pasatxo beteko dugu, eta, hori utzi ondoren, ezkerretik zabaltzen den xenda bat hartuko dugu. Bidezidor horrek Egañazpi baserriraino eramango gaitu, eta, gero, bide seinaleek erakutsiko digute zer bide hartu. Pixkanaka, goraka joango gara, eta, maldan gora jarri orduko, basoan murgilduko gara. Zati horretan bidea leundu egiten da, eta erraz iritsiko gara Santa Engrazia baserriaren ondora.

Baserritik tontorrera igotzeko ahalegin txiki bat egin, eta erraz iritsiko gara baseliza dagoen muinora. Gotorleku baten itxura du kanpoaldetik. Hormetan dauden lau leiho eta sarrerako atea gotiko estiloko arku zorroztunak dira. Sarreran, ur bedeinkatuaren ontzi bat dago, eta, auzolanean altxatutako baseliza askok bezala, oso egitura xumea du. Kanpandorrea eta kanpaia bereziak dira oso.

Teoria ezberdinak

Murugarrenek baseliza horri buruzko aipamen bat egin zuen 1526an, baina baselizaren jatorria lehenagokoa da. Zestoan apaiz egon zen Hipolito Usabiagaren ustez, bertan erdi monje erdi soldadu ziren tenplarioak egon omen ziren, erromesei laguntzeko. Beste batzuen aburuz, berriz, ermita izan aurretik defentsarako gotorleku bat izan omen zen, talaia moduko bat, eta funtzio hori galdu zuenean ermita bihurtu omen zen. Erdiko aldarean, oinezko, zelai, ekaitz eta gaixoen zaindari santaren irudia dago. Ohikoa zen amek bertara eramatea hitz egiten hasteko zailtasunak zituzten umeak, eta santuari kandelak eskaintzea eta arrosarioa errezatzea. 1975ean egindako Kristoren mosaikoaz gain, Santa Agata, San Ignazio Loiolakoa, San Paulo eta Done Jakueren irudiak ikusiko ditugu. Baina ermitak duen bitxirik preziatuena 1914an bertan jarritako erloju bikain baten makineria da, beirate batek babesten duena. 2017an hamaika berritze eta hobetze lan egin dira baselizan, auzolanean: erlojua konpondu, traba egiten zuten zuhaitzak moztu, bidea egokitu, argindarraren kablea lurperatu, kanpandorrea konpondu, txoko berri bat egin erlojuarentzat, eta tximistorratz berri bat jarri. Lan bikaina!

Abiapuntura itzuli aurretik, baselizaren ingurutik dagoen ikuspegiaz gozatzeko aukera izango dugu: Hernio, Izarraitz, Pagoeta… hamaika paisaia, leku estrategikoan altxatutako eraikin eder horretatik. Baserrira jaitsiko gara berriro, etorritako bidetik, eta bide seinale zuri eta horiek markatutako norabidean berehala izango gara Karmengo Amaren ermita txikiaren ondoan. Herrira jaisten hasiko gara errepidetik, eta, Ipintza baserria gure eskuinean utzita, porlanezko pistatik Lorbideko gainera jaitsiko gara. Bidegurutze horretan, balizatutako bideak eskuinera egiten du, eta kilometro eskas bete beharko dugu herrigunera jaisteko.]]>
<![CDATA[Agramondarren lurraldea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-03-12/agramondarren_lurraldea.htm Tue, 12 Mar 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-03-12/agramondarren_lurraldea.htm
Elizaren atari nagusiaren paretik Jondoki Jakobe kale nagusian zehar abiatuko gara. Etxe bikainen artean egingo ditugu lehen urratsak, eta, biribilgunera iristean, eskuinera joko dugu Gixune eta Samatze aldera doan errepidea bilatuz. Bide bazterretik segi eta berehala, juduen hilerriarekin egingo dugu topo. Irekita dago, eta gazteleraz eta hebreeraz idatzitako hilarriak ikusiko ditugu. Beherago, errepide nagusia utzi eta eskuinera ateratzen den bidetik, Bidaxuneko portura iritsiko gara. Biduzeren paraleloan doan pistatik barna, erraz helduko gara ibaia zeharkatzen duen zubiaren ondora.

Gertu agramondarren gaztelua eta atsedenleku bat ikusiko ditugu. Gaztelurako bisita azkenerako utzi, eta aurrean dugun zubia gurutzatuko dugu. Berehala, eskuinaldera ateratzen den hartxintxarrezko bideari jarraituko diogu. Etxeak atzean utzi ondoren, Biduze ibaiaren paraleloan doan bidea belarrezko bihurtuko da, gorabeherarik gabe bost kilometroz hedatuko Akamarreko porturaino. Garai batean, ibaian zehar merkantziak garraiatzen zituzten gabarrak tiratzeko idiek bide hori erabiltzen zuten. Alde batean, arto sail handiak ikusiko ditugu eta ibaiaren ertzean makal, lizar eta beste zuhaitz mota asko. Tarteka, atsedenerako mahairen bat edo beste aurkituko dugu, eta, aurrerago, Lihuri ibaiak bere urak Biduzera isurtzen dituen lekua. Kiwi landaketa handi bat atzean utzi, eta Akamarreko portura iritsiko gara.

Robyren errota

Herrira igotzeko seinale horiak ikusiko ditugu, baina guk ibaia gurutzatzen duen zubia bilatu, hori gurutzatu, eta aurrera joko dugu. Bidaxunera doan errepidean barna metro batzuk bete, eta, berehala, lehen bidegurutzean, ezkerrera hartuko dugu. Abiapuntura iritsi arte, marka horiak bidelagun izango ditugu, eta, zalantzarik izanez gero, beti zuzen doan bidea aukeratu behar dugu. Arto sail handien artean irekitzen den errepide txiki horretatik aurrera egingo dugu, eta, noizean behin, baserri batzuen ondotik pasatuko gara. Pixkanaka jaisten hasi, eta eskualdearen ikuspegi zabalaz gozatzeko aukera izango dugu. Etxe multzo bat atzean utzi, eta bidegurutze batera ailegatuko gara, gurutze eder baten ondora.

Bide seinaleei jarraituz, eskuinetik aldapa jaisten hasiko gara eta, bihurgune pare bat pasatu ondoren, ezkerretik Bidaxuneko lehen etxeetara helduko gara. Elizaren dorrea erreferentzia puntu gisa hartuz, Lihuri ibaiaren ondora jaitsi, eta, zubi zaharra gurutzatuz, Robyren errota ikusiko dugu. Herritik gertu, maldan gora abiatuko gara, eta eskuinera ateratzen den edozein kaletatik Jondoki Jakue kale nagusira igoko gara. Orain, bakarrik gaztelua bisitatzea falta zaigu. Horretarako, elizara itzuliko gara, eta gertu dagoen atsedenlekua bilatuko dugu. Parez pare, Euskal Herriko historiaren zati bat izan dena ikusiko dugu: agramondarren gaztelua.]]>
<![CDATA[Kopako harria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-02-19/kopako_harria.htm Tue, 19 Feb 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-02-19/kopako_harria.htm
Inguru hauetan, kontrabandoa gauez eta oinez egiten zen, eta, Aiako Harriko harresia gainditu ahal izateko, kontrabandistek bide ezberdinak erabiltzen zituzten. Hiru ibilbide nagusi erabiltzen zituzten: lehenengo biak, Kopako harriaren Maiobiko mendi mazelan; hirugarrena, berriz, hegoalderantz, Agiñatik. Aiako Harria eta haren inguruko mendiak kontrabandoaren erreferentzia garrantzitsuak izan dira; horregatik, karabineroen zaintza saihesteko eta igoera-jaitsiera malkartsuetan pisu handiko zamarekin ibiltzeko -batez beste 30 kilo-, paraje hauek oso ondo ezagutzeaz gain, prestakuntza fisiko bikaina behar zuten kontrabandistek.

Endarako urtegiaren ertzean dagoen San Antongo ermitatik abiatuz, porlanezko pista bat hartuko dugu, metro batzuk goraxeago dagoen Olaberri jatetxera heldu arte. Ezkerretik eta ataka bat igaro ondoren, pista zabal batek Telleriko leporaino eramango gaitu. Honaino GR-11ren seinale zuri-gorriak izango ditugu lagun. Leku hau da garai batean Oiartzun eta Lesaka herriak lotzen zituen bidearen igarobide bakarra, eta, egun ere, Lesakara oinez heldu nahi duenarentzako toki estrategikoa da.

Pista zabala utzi, eta ezkerrera ateratzen den xenda hartuko dugu, Agiñari bizkarra emanez. Igoera maldatsua, gogorra da. Oso denbora gutxi beharko dugu estela itxurako buzoiaren ondora iristeko; Club Vasco de Camping mendi taldeak jarria da buzoi hori. Gailurra zabala da, eta, buzoia dagoen lekutik iparralderantz metro batzuk aurreratuz gero, ezproi batzuk ikusiko ditugu, eta, tarteka, putreak horietan pausatzen ikus daiteke. Hemendik ederki begiztatzen dira hondoan dagoen urtegitik Aiako Harriko gailurretaraino igotzen diren magal malkartsuak. Gure ibilaldiarekin jarraitzeko, lehen aipatu dugun Telleriko lepora itzuliko gara. Langa igaro, eta pistan barrena Telleria baserrirantz abiatuko gara. Baserrira heldu aurretik, eskuinerantz hartuko dugu bidea, aurrean frontoi itxura duen eraikin baterantz. Eraikin hori Telleria baserritik oso gertu dago, eta garai batean eskola izan zena egun ukuilu gisa erabiltzen dute.

Abiapuntura itzultzeko, egin dugun bide bera beteko dugu, garai batean kontrabandistek erabiltzen zutena, hain zuzen ere. San Anton ermita berrituaren inguruan jende andana bildu ohi da urtero urtarrilaren 17an, San Anton egunez. Antzina, San Anton auzoa gaur egungo urtegiaren azpian gelditu zen, eta ermita justu-justu salbatu zen, eta lehorrean gelditu. Bertan bainatzea debekatuta dago, baina leku aproposa da ibilaldia amaitu eta mokadu bat jateko.]]>
<![CDATA[Muskerraren bideak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2019-02-12/muskerraren_bideak.htm Tue, 12 Feb 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2019-02-12/muskerraren_bideak.htm
Asteasuko udaletxearen ondoan ekingo diogu ibilaldiari, eta, Kale Nagusitik aurrera egin orduko, Errekaballara aldera joko dugu, eskuinetik igotzen den asfaltozko bidetik. Gero ikusiko ditugun 7 baserrien izenak egurrezko panel batean. Lizolateine baserria pasatu eta berehala, bidegurutzean eskuinerantz joko dugu Lizola baserriraino. Hor, asfaltoa bukatu egiten denez, lurrezko pistatik egingo dugu gora, eta Lizolagoiena baserriraino helduko gara. Baserria atzean utzi, eta bide asfaltatutik Santamañaraino igoko gara. Ermitara heldu aurretik Asteasu aldera dagoen ikuspegi ederraz goza dezakegu.

Santa Marina izena (Santamaña) aspaldikoa da Euskal Herrian. Dirudienez, Donejakue bidea hemen ingurutik pasatzen omen zen, Andatza zeharkatu eta gero, Zarate Benta zaharretik Andatzarratera igaro eta Zelatundik barrena aurrera jarraitzen omen zuen. Seguruenik, erromatarrek erabili zuten bidea jarraitzen zuten. Hori izan daiteke Santa Marinaren sorreraren arrazoi nagusia. Lehen aipamena 1558. urtekoa da, baina badirudi tenplarioen garaikoa dela. Tenplarioen zeregina Donejakueko erromesak babestea izan ohi zen, eta, funtzio hori segurtasunez egiteko, eraikinak altxatzen zituzten. Horren adibide dira Aizarnako Santa Engrazia eta Asteasuko Santamaña. Gaixotutako erromesak zaintzen eta babesten zituzten ermitaren ondoan izaten zen eraikinean, eta baliteke horrexegatik eraiki izana ermitak tontor edota muinoetan.

Etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta, Inkilinsoro baserriaren azpiko aldera iristean, asfaltoa utzi, eta eskuinetik jaisten den lurrezko pista hartuko dugu. Egurrezko enbor txikietan ikusiko ditugu ibilbidearen datuak. Aldapan behera, erraz jaitsiko gara Agirrelegarreta baserriaren ondora; hortik aurrera segituz, berriro bide asfaltatuarekin bat egingo dugu. Asteasuko Kale Nagusira iritsi aurretik, ezkerretik, Eliz kaletik egingo dugu aurrera. Orain, kontrako norabidean Muskerraren Bide hiritarra osatuko dugu; horretarako, Elizmendi aldera joko dugu. Andatzarratera zuzentzen den errepidea gurutzatu, eta, maldan gora, Santa Krutz ermitaren ondora iritsiko gara. Aurrera segi, eta Elizmendi auzoan murgilduko gara, San Pedro elizaren ondora. Muskerraren Bide hiritarrari dagozkion bide seinale urdin zenbakidunak ikusiko ditugu, eta horietan irudikatzen dira aurrez aipatu dugun Bernardo Atxagaren unibertso literarioa. Pello Errota herri eskolaren ondotik pasatu, eta, maldan behera, herriguneraino jaitsiko gara, eta ibilbidea amaituko dugu.]]>
<![CDATA[Urtsua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-02-05/urtsua.htm Tue, 05 Feb 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-02-05/urtsua.htm
Herriko kanposantuari bizkarra eman, eta aurrez aurre dugun errepidetik joko dugu. Kilometro erdi pasatxo ibili eta gero, eskuinetik ateratzen den lurrezko pista hartuko dugu. Errekaren paraleloan zabaltzen den xenda horretan, hamaika espezieren presentziaz gozatuko dugu. Gaztainondo, haritz, pago, gorostien presentzia makina bat landare eta lore espezierekin osatzen da. Ingurune hezea, bustia, urtsua... agertoki oihantsua. Ur bilketarako egindako lanek zabaldutako bidetik altuera irabazten jarraituko dugu, eta berehala utziko dugu atzean basoa. Bide nabarmenak Iramaldako lepora eramango gaitu.

Gertu ikusiko dugu Urtsuako tontorra, eta, hara igotzeko, aurrez aurrez dugun pista zabaletik igotzen hasiko gara. Kilometro erdi ibili ondoren, eskuinetik ateratzen den xenda hartuko dugu Olhamendi aldera igotzeko. Berriro pistara aterako gara, baina laster utzi eta eskuinetik zabaltzen den belarrezko aldapa pikoari ekingo diogu. Mendiaren tontor zabalera iristean ikuspegi paregabez gozatzeko beta izango dugu. Euskal kostak Landetatik Matxitxakora marrazten duen lerroaz gain, hamaika mendiren silueta ikusi ahal izango dugu: Mondarrain, Artzamendi, Iparla, Adartza, Hauza, Aiako Harria, Larhun... eta horien guztien magaletan, herri txiki eta baserriak, han-hemen barreiaturik. Tontorra ingurune protohistoriko handi batez inguraturik dago, eta horren arrastoak ikus daitezke azken aldapan. Tontorretik hegoaldera gertu dagoen Mokorreteko Gurutxea izeneko muinoan historiaurreko aztarnak daude. Mendiaren ingurua gneiss arrokaz osaturik dago, eta kalkulatzen da orain 545 milioi urte lurrazaleratu zela. Ordura arte, itsasoak betetzen zuen guztia, eta arrainak ziren biztanle bakarrak. Martxel Aizpurua biologoak dionez, gaur egungo zuhaitzen altuera edukiko zuten garo motak omen ziren hemengo magaletan.

Iramaldako lepoa

Hamaiketakoa egin, eta abiapuntura itzultzeko tenorean, etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta Iramaldako lepora jaitsiko gara. Bidearen tarte bat ez errepikatzeko, itzuli luzeago bat eman genezake, Itxas Adarrera jaitsi, eta eskuinetik ateratzen den bidetik beherantz egin eta gero, berriro pista zabalarekin bat egin arte. Iramaldako lepora jaistean, pistatik metro batzuk aurrera egin, eta bi borden artean ikusiko dugun bidetik abiatuko gara. Harrichuri muinoaren ondotik pasatu, eta larre ederren artean zabaltzen den bide nabarmenetik aurrera egingo dugu. Bi kilometro pasatxo beharko dugu Xistaberri baserrira heltzeko. Hortik herriguneraino izango dugun bidearen zatirik handiena erabat asfaltatuta dago.]]>
<![CDATA[Artaxoako trikuharriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-01-15/artaxoako_trikuharriak.htm Tue, 15 Jan 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-01-15/artaxoako_trikuharriak.htm
Bide eroso horrek berehala gerturatuko gaitu Artaxoako trikuharrien ingurura. Artaxoatik gertu dauden lur horietan, Brontze Aroko herrixka bat zegoen, eta bertan bi trikuharri altxatu zituzten, eta horiek dira egun Nafarroan dauden megalitoen adibiderik nabarmenetakoak. Nafarroako mendialdean adibide asko dauden bezala, askoz gutxiago dira hegoaldean aurkitutakoak, eta, zalantzarik gabe, kultura megalitikoaren adibide bikainak dira. Lehenari Enerizko atea esaten diote, eta mendi muino txiki batean kokaturik ikusi ahal izango dugu; bertara igo ondoren, berehala ikusiko ditugu hileta ganbera, bederatzi harlauzaz inguraturik, eta korridorea, beste sei harlauza txikiagoz osaturik. Atzealdean, erdiko harlauza zulatua dago, barrura sartzeko. Horiek ez ziren estaltzen, eta, normalean, adarrak eta lurrak erabiltzen zituzten estaltzeko.

Gure ibilbideari jarraituz, trikuharriaren ondotik marrazten den xenda nabarmenetik aurrera egingo dugu, aldapa motz eta piko bati aurre eginez. Berehala, haize errota batzuen azpialdetik pasatuko gara, zutarri baten ondotik igaroko gara, eta pinudian sartzen den bidezidor batek Farangorteko mina izeneko bigarren trikuharriaren ondora eramango gaitu. Egituraz berdinak badira ere, aurrekoa baino txikiagoa da. Trikuharri horietan era askotako objektuak aurkitu zituzten: botoiak, puntzoiak, gezi puntak… Trikuharriaren ondotik xenda bat ateratzen da; eskuinera hartu, eta azkar jaitsiko gara lurrezko pista zabal batera, eta bertatik beteko dugu ibilaldiaren bigarren zatia abiapuntura itzultzeko.

Ibilbidea amaitu ostean, merezi du Artaxoako hiribildu nafarrari bisita egitea. Autoz bertan dagoen aparkalekura joan, eta kale artean murgilduz Erdi Aroko giroan gaudela irudituko zaigu. Antza denez, 1085. eta 1109. urteen artean Okzitaniako elizgizonek eraikitzen hasi ziren, eta hurrengo hamarkadetan aldaketa eta hobekuntzak izan ziren. Berehala ohartuko gara harresi gehienak zutik daudela eta bertan dorre bikainak altxatzen direla. Sorrerako hamalauetatik bederatzi baino ez dira zutik gelditzen. Nafarroako Konkistaren garaian beaumontarren kontrolpean zen, eta, horregatik, 1512, 1516 eta 1519. urteetan izan zen gaztelu eta harresien suntsipenetatik libre geratu zen. Harresiak -El Cerco izenaz ezaguna- sarrera desberdinak ditu: Remaguakoa, Rabalgo atari zaharra, San Migelgoa eta Aitzaidea. Gunearen erdian, San Saturnino eliza gotikoa dago, eta bisitatzea ere merezi du. Eta, ibilbidea amaitzeko, harresi barruko eremua eta errabala lotzen zituen harri zolazko kaleetatik hirigunera jaits gaitezke.]]>
<![CDATA[Pagoetako tontorrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-01-08/pagoetako_tontorrak.htm Tue, 08 Jan 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-01-08/pagoetako_tontorrak.htm Hernio Txiki esaten zaion ingurunetik egingo dugu, gurutze bide berezia bisitatu eta bertatik igarotzen diren PR-Gi 4001aren eta GR-35aren bide-seinaleek erakutsiko diguten norabidean.

Aiako aparkalekuan utziko dugu autoa, eta, elizaren ondotik igaro eta gero, errepidera aterako gara. Bertatik metro batzuk ibili ondoren, Pagoetara zuzentzen den porlanezko pista hartuko dugu. Hirurehun bat metro bertatik egin, eta eskuinetik ateratzen den bidea hartuko dugu. PR-Gi 4002n bide balizatuaren seinale zuri eta horiak lagun, aurrera egin eta laster Aia herria ikusiko dugu gure mendean. Altuera hartzen dugun heinean, iparraldera begiratu, eta kostaren ikuspegi ederraz gozatzeko aukera izango dugu. Ataka bat pasatu, eta basoan murgilduko gara, ireki berri duten pista zabal batean zehar aurrera eginez. Mendebalderantz zuzentzen den pistatik, tontorretik gertu dagoen gurutze bidera igoko gara, eta, metro batzuk aurrerago eginda, Pagoetako gurutzearen ondora helduko gara.

Tontor txikiez inguraturik, goi lautada txiki bat osatzen duten belardi zabal eta berdeek leku berezi eta ederra marrazten dute. Euskal kostaldean dagoen mendi garaienetako bat da, eta arrantzaleek erreferentzia modura erabili ohi zuten. Gurutzetik gertu, arrano baten eskultura dagoen lekura jaitsiko gara, eta, handik, kostaren ikuspegi zabala izango dugu. Urruztumeko aterpera jaitsi eta segidan, aldapa txiki bat igo, eta Urruztumeko puntara iritsiko gara, erpin geodesikoaren ondora. Izarraitzeko mendigunearen panoramika ederra. Argazki pare bat atera, eta hego-ekialderantz jaisten hasiko gara, lepo zabal batera heltzeraino. Ataka txiki bat igaro, eta, igoera txiki baten ostean, Murugileko tontorrera iritsiko gara belarrezko aldapan gora egin eta gero. Buzoia eta, inguruan, tumulu pare bat.

Hernio Txiki gurutze bidea

Gertu dugun pinudi aldera joko dugu segidan, eta, beherantz zuzentzen den bidezidorretik segituz, aurrez aurre ikusiko dugun Olartetako tontor aldera abiatuko gara. Talaia paregabe horretatik Aiako haranaren panoramika zabala izango dugu. Hau izango da azken tontorra, baina oraindik ezagutzea merezi duen txoko bat bisitatuko dugu: Hernio Txikiko gurutze bidea, hain zuzen ere. Bertara joateko, garo artean lepora jaitsiko gara bide balizatuarekin bat egin arte. GR-35aren zuri-gorriek eta PR-Gi 40001ari dagozkion zuri eta horiek erakutsiko diguten norabidean, gurutze bide ikusgarrira jaitsiko gara berehala. Aiara itzultzeko hamalau gurutzeei bizkarra eman, eta balizatutako bidetik jaisten hasiko gara segidan, pinudi batean murgilduz. Xenda estu batetik aurrera egingo dugu, eta, pinudia atzean laga eta gero, alanbrezko hesiaren paraleloan doan bidezidor erosotik gorako bidean topatuko dugun lehen bidegurutzeraino helduko gara. Hemendik herrira, porlanezko bideari segitu, eta berehala izango gara abiapuntuan.]]>
<![CDATA[Mitikile-Larrori]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/026/002/2018-12-18/mitikile_larrori.htm Tue, 18 Dec 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1893/026/002/2018-12-18/mitikile_larrori.htm Larrori jartzen duen lehen bide seinalea ikusiko dugu. Itzulia erabat balizaturik dago, eta ez dago galtzeko arriskurik. Herriko eskola eskuinean utzi, eta Nabarrengose aldera doan errepide nagusira aterako gara. Bide bazterretik hirurehun bat metro egin beharko ditugu Larrorira doan bidearekin topo egin arte. Han, seinale horiak ikusiko ditugu, eta trafikorik apenas duen errepide estutik aurrera egingo dugu. Etxe batzuen ondotik igaro, eta Aguerria baserriaren ondoan dagoen haritz erraldoia ikusi ahal izango dugu.

Gorabehera txiki batzuk pasatu ostean, Oreinen Oihanaren ondora helduko gara. Baserrira jaisteko, basoa zeharkatzen duen pista bat hartu beharko dugu. Lehenbizi, atsedenlekua ikusiko dugu, eta, beherago, lehen orein taldeak, eta orkatz ñabarren bat ere bai. P. Etcheberry da jabea, euskalduna da, eta haraino joaten direnei oreinen bizitza azaltzen die. Ikasturtean ikasle taldeak hartzen ditu. Zoritxarrez, erretiroa hartzera doa, eta, oreinen esplotazioarekin jarraituko duen lagunik aurkitu ezean, oreinak saldu, eta itxi egin beharko du. Bisita egin ondoren, berriro bide nagusira itzuliko gara, eta, errepideari jarraituz, berehala helduko gara Larrorira.

Etxe gutxi batzuk osatzen duten auzo horretan kapera zahar bat ikusiko dugu, eta inguruan duen hilerri txikian hilarri zahar batzuk daude. Bideak beherantz egiten du, eta, Etcheberry baserri mardularen ondora iristerako, aldapan gora izango gara. Pare bat etxe eskuinean utzi, eta azken malda pikoari ekingo diogu Sagardoyburuko bidegurutzera iristeko. Han, asfaltoa utzi, eta bide seinaleei jarraituz ezkerretik ateratzen den pista zabalari helduko diogu. Pixkanaka, igotzen hasiko gara, eta urrutian Pirinioetako mendi altuak ikusi ahal izango ditugu. Haritz, gorosti eta gaztainen artean zabaltzen den pista amaitu, eta, bidezidor bihurtzean, sasi eta garo artean marrazten den xendatik aurrera egingo dugu.

Ataka pare bat gainditu, eta usategiak dauden lekura helduko gara. Pista erosoa da, eta, tarteka, usategiren bat edo beste ikusiko dugu haritzetatik eskegita, eta, horien ondoan, ehizarako erabiltzen diren mekanismo berezi eta bitxi batzuk. Basotik ateratzean, Mitikiletik oso gertu gaudela ohartuko gara, eta, malda txiki bat jaitsi ondoren, etxe artean errepide batera helduko gara. Bide seinaleei jarraituz aurrera egingo dugu, baina, abiapuntura iritsi aurretik, eskuinera joko dugu, baserri-dorre berezi batera doan lekutik. Etxea horia da, eta, seinalerik ez badago ere, Matalasen jaiotetxea da. Haren ondotik pasatu, eta elizara jaitsiko gara, segidan abiapuntura itzuli ahal izateko.

Bernard Goienetxe apaiz zuberotarra Mitikilen jaio zen, ez dakigu zein urtetan, eta lepoa moztuta hil zuten, Lextarren, 1661ean. Apaiz ikasketak Bordelen egin zituen, eta bere herriko erretore izan zen nobleen aurkako matxinada piztu zen arte. Frantziako erregeak ezarritako neurri zentralistagoek Zuberoako foru eta eskubideen murrizketa ekarri zuen. Herri lurrak desjabetu, eta salgai jarri zituen, nobleen artean banatzeko asmoz. Horren guztiaren eta zerga gehiegikeriaren aurka altxatu ziren laborari zuberotarrak, Matalas buru zutela.

Kondairak dionez, hauek izan ziren bere azken hitzak: «Dolü gabe hiltzen niz, bizia Xiberuarentako emaiten baitüt. Agian, agian, egün batez jeikiko dira egiazko xiberutarrak, egiazko eskualdünak, tirano arrotzen ohiltzeko».]]>
<![CDATA[Aizkolegiko jauregia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2018-11-27/aizkolegiko_jauregia.htm Tue, 27 Nov 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2018-11-27/aizkolegiko_jauregia.htm
Pedro Zigari zor zaizkio behean eraikitako zenbat elementu: lorategia, iturriak, pergolak, estalpeak eta abar. Eragin erromaniko eta modernista zuten eraikinak ziren horiek ere. 1949an, Pedro Ziga jaunak Diputazioari utzi zion oinordetzan baldintza bakar batekin: jaurerria bere hartan mantentzea alegia. Horrekin loturik, 1984an, Nafarroako Gobernuak Natur Parkea deklaratu zuen Bertiz. Eraikin horien artean, Aizkolegiko gainean altxatutako jauregia dugu, eta horixe bera da ibilbide hau eginez ezagutzeko parada izango duguna.

Plazazelaiko gainean emango diogu hasiera gaurko ibilbide zirkular honi. Langa gainditu, eta Bertizko jaurerriaren lurretan murgilduko gara. Jaurerriko sarrera nagusira jaisten den pista zabala ezkerrera utzi, eta eskuinetik ateratzen dena hartuko dugu. Pagadian marrazten den bide horri lasto bide ere esaten zaio; itxura denez, eremu horretako jabeak ziren Ziga senar-emazteek baimena ematen omen zien lastoz betetako orgak beren lurretatik pasatzeko. Berehala maldan gora jarriko gara, eta, atsedenik hartu gabe, jauregiraino zuzentzen den pista zabalera aterako gara. Beste kilometro bat bete behar izango dugu hortik jauregia izan zenaren ondora heltzeko.

Lapurdiko kostari begira

Jauregi hau, estilo modernistan eraikitako txaleta hain zuzen ere, Ziga-Fernandez senar-emazteen kapritxo bat izan zen. Ziga jauna, ekologista, elegantea eta beti korronte artistiko berrietara zabalik, naturan bizitzeko eta natura interpretatzeko Aizkolegiko jauregia lekurik ederrena izatea nahi izan zuen. Bere dorre nagusian behatoki bat jarri zuen, eta, eguraldi ona eta gardena egiten zuen egunetan, hiru haranei begira jartzen zen. Kondairak dioenez, Zigak jauregia eraikitzea erabaki zuen, handik Lapurdiko kosta ikusteko aukera zuelako eta horrela Biarritzen bizi omen zen haren amorantea samintasunez oroitzeko aukera zuen.

Jauregia bisitatu eta gero, atzera egin, eta, pista nagusiaren ezkerraldetik ateratzen den xenda batetik, Paretazar gainerako igoko gara. Alanbrezko hesia gainditu, eta, Azkuaraino hedatzen den mendiaren gandorra gure eskuinera utzi ondoren, Bertizko eremua mugatzen duen hesiaren paraleloan jaisten hasiko gara. Pagadi ederrean murgilduko gara, eta maldan behera jarraituko dugu Ezkiringo leporaino heldu arte. Hor, GR-11 eta 12aren bide seinaleak utzi, eta berriro Bertizko lurretan sartuko gara langa igaro eta gero. Berehala jauregiraino igotzen den bide nagusira aterako gara, eta handik jarraituko dugu gorako bidearekin bat egin arte. Ibilbidea amaitzeko, azken kilometro eta erdia beteko dugu Plazazelaira iristeko.]]>
<![CDATA[Mitxintxolako gaina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/026/001/2018-11-20/mitxintxolako_gaina.htm Tue, 20 Nov 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1893/026/001/2018-11-20/mitxintxolako_gaina.htm
Pasai San Pedron txalupa hartu, Pasai Donibanera pasatu, eta hantxe hasiko dugu ibilaldia. Herri eder eta polit horretako kale estuetan murgilduko gara, eta, herriko plaza nagusia atzean utzi eta gero, Santo Kristo Oparoaldikoaren elizara helduko gara. Horren ondotik zabaltzen den bidetik aurrera egin, eta berehala iritsiko gara Santa Isabel gazteluaren ondora. Gotorlekuak Gipuzkoan liburutik jakin dugu gotorleku horren bilakaera historikoaren berri: XVI. mendearen bukaeran bertan gaztelu txiki bat eraikitzea proposatu zen, Pasaiako sarrera babesteko helburuz, baina XVII. mendearen lehen laurdenera arte ez zen proiektua idatzi, eta gertu zegoen errota baten (Txurrutella) ondoan kokatu zuten. Diru faltak gotorlekua amaitzea eragotzi, eta ia mende batez amaigabe bihurtu zen eraikina Frantziako gudarosteen esku geratu zen hainbat aldaketa eginez. Santa Isabel gazteluak 1867an amaitu zuen bere zerbitzu bizitza, nahiz hurrengo urteetan erabili izan den noizean behin. Gaur egun, egoitza pribatu bat dago han.

Bide erosotik segituz, Alabortzako senaiaraino gerturatuko gara, eta eskuinetik zuzen igotzen den porlanezko aldapari eutsiko diogu. Talaia bidearen informazio panelak erakutsiko digu jarraitu beharreko bidea. Bidelagun izango ditugun seinale zuri-gorriek Talaiaren semafororaino eramango gaituzte, Arandoaundia itsaslabarraren erpineraino. Orain arteko bide zabala estutu egiten da hor, eta haizearen higadurak sortutako geoforma ederren ondotik marrazten den xendan barrena altuera irabazten jarraituko dugu. Forma berezi eta txundigarriak atzean utzi, eta, bidea leundu egiten den lekuan, gertu ikusiko dugu Mitxintxolako gaina. Talaia bidea gure ezkerrera utzi, eta belarrezko aldapatik tontorreraino igoko gara. Ikuspegi ederraz gozatu ostean, Kabitte baserrira jaitsiko gara, eta, handik, Kantina tabernara, gertu dago eta.

Itzulerako bidea hartuko dugu segidan, eta errepidetik beherantz egingo dugu lehen bihurguneraino. Hor, Arrokaundieta aldera jaitsiko gara, eta han dagoen aterpea eta Lord John Hay gotorlekuaren aurriak bisitatuko ditugu. 1875ean eraiki zuten tropa liberalek Pasai Donibanen dagoen Santa Isabel gazteluaren defentsa gisa. Gotorlekuaren izen hori ipini zioten marinel ingeles ospetsuaren omenez, inguru hauetan ibili baitzen Lehen Gerra Karlistan liberalei lagunduz. Hiru eraikin (kuartelak, bolbora biltegiak eta sukaldekantin) izan zituen kuartelak gaur egun aisialdirako eremua da.

Abiapuntura itzultzeko, etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta Pasai Donibaneraino jaisten den bide asfaltatuan zehar erraz galduko dugu altuera Donejakue bidearen gezi horiek erakusten diguten norabidean. Herriko kaira jaitsi aurretik, Santa Ana ermitara gerturatuko gara. Eskaileretatik txalupa hartzen den lekura jaitsiko gara, eta ibilbidea amaitutzat emango dugu.]]>
<![CDATA[Arberoako muinoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2018-11-13/arberoako_muinoak.htm Tue, 13 Nov 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2018-11-13/arberoako_muinoak.htm Aiherra euskarazko eihera errotatik dator. Duela mende bat, hamalau errota zeuden inguruetan, baina gaur egun bakarra geratzen da. Izturitze herrira iritsi eta bertako plazak multzo atsegina osatzen du. Xanxotea etxean euskal museo etnografiko txiki bat antolatu dute. Izturitze eta Otsozelaiko harpeak igaro, eta Donamartirira helduko gara. Herri horretan, Erdi Aroan eraikitako etxe askok zutik diraute oraindik. Herria bustitzen duen Aran ibaia auzoko Donostiri herritik ere pasatzen da. Herriaren sarreran bi etxe infantzoi eta Arberoako etxe handi noblea aurkituko ditugu. Herriaren behealdean, Sorhaburu gaztelua bisita dezakegu. Heletara abiatu aurretik, Mehaine herrian Erdi Aroko gaztelua ikus dezakegu. Heletan amaitzen da Arberoako harana, Baigura mendiaren oinean.

Herriko plazan dagoen aparkalekuan utziko dugu ibilgailua, eta, elizaren ondotik, Oragarreko norabidean ateratzen den errepideari jarraituko diogu. Berehala ikusiko dugu 22. ibilaldiari dagokion egurrezko seinalea, eta ibilbide osoan zehar marka horiak izango ditugu bidelagun. Etxe eta baserri artean beteko dugu lehen zatia, eta, bidegurutze guztietan seinaleei kasu eginez, gorantz joko dugu. Goialdera iristean, zuzen segitu, eta, gaztainondoen baso bat gure eskuinera utziz, berehala helduko gara beste bidegurutze batera, eta bertan marka horiek lagunduko digute bidea aukeratzen. Hor, errepidea utzi, eta Oyhanbouroua baserri aldera zuzenduko gara. Bide erosoak Oragarreko iratze zelaiak zeharkatzen ditu, eta bertatik ikuspegi ederraz gozatzeko aukera izango dugu, ardiek eta behiek zelai berdeetan lasai bazkatzen duten bitartean.

Pixkanaka, mendi gandorrean zehar beherantz egingo dugu, erreka aldera. Beheko aldera iristean, egurrezko seinalea ikusiko dugu, eta, bertan, «Otso erreka» idatzita. Iratzeen artean zabaltzen den bidetik zuzen jarraituko dugu, ezker eta eskuinetik ateratzen direnak utziz. Hor, markak ez dira agertzen, eta kontu handiz ibili behar da ez galtzeko. Gertu antzematen den erreka bilatuko dugu, eta bertara iristean ikusiko ditugu seinaleak.

Ikuspegi ederra

Erreka zeharkatzeko, beharbada, oinetakoak kendu beharko ditugu, baina, kontu izanez gero, inguratu eta jauzi txiki bat eginez beste aldera pasako gara. Eskuinetik aurrera segitu, eta iratzeen artean zabaltzen den bidetik gorantz egingo dugu. Aldapa pikoa eta motza da, eta, bustita edota lokaztuta badago, kostata ibiliko gara. Bidea desitxuratu egiten da tarteka, eta seinaleak ere desagertu, baina, logika erabilita, berehala lortuko dugu bide nagusia aurkitzea. Pixkanaka, lehen galdu dugun desnibela irabaziko dugu, eta, errepidera iristean, arnasa lasai hartzeko beta izango dugu.

Kilometro batez errepidean zehar ibili, eta gure ezkerrera ateratzen den beste pista hartuko dugu. Egurrezko ataka gainditu, eta, laster, zaharberritu duten borda bikain baten ondora iritsiko gara. Toki hori inguru aproposa da Arberoako harana ia bere osoan ikusteko. Laurehun metro inguru dituzten mendi-muinoak Donamartiri, Donostiri, Mehaine herrien gaindi ageri dira, eta, horien magalean, baserri eta borda anitz barreiaturik.

Ikuspegi horretaz gozatu ostean, metro batzuk atzera egin, eta bide seinaleek erakusten diguten norabidean aurrera egingo dugu. Baserri baten ondora iristean, egurrezko eskailera batzuek hesia gainditzen lagunduko digute, igoeran erabili dugun ibilbidearekin bat eginez. Handik herrira, hasiera hartu dugun errepidean zehar jaitsiko gara.]]>
<![CDATA[Hiru Erregeen Mahaia, Belaguako aterpetik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1897/034/002/2018-10-23/hiru_erregeen_mahaia_belaguako_aterpetik.htm Tue, 23 Oct 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1897/034/002/2018-10-23/hiru_erregeen_mahaia_belaguako_aterpetik.htm
Belaguako Angel Oloron aterpe zaharraren aparkalekutik abiatuko gara, eta Ezkilzarrako larreetara jaitsiko. GR12aren (Euskal Herriko Ibilbidea) marka zuri-gorriek erakusten diguten norabidean, Zemetoko igarobide aldera jarraituko dugu, eta, hortik segituz, Lazagorriaren magalean dagoen lepora. Berehala helduko gara Lapazarraren magalera, eta hori zeharkatuz beteko dugu hurrengo tartea. Larreriako lepora iristean, Belaguako Ordokitik datorren bidearekin bat egingo dugu. Ekialderantz joko dugu segidan, ingurune karstikoan barrena. Basotik ateratzean, paisaia aldatu egiten da, eta, aldapa igo eta gero, berehala iritsiko gara Larrako atakara. Gure mendean dagoen Larrako sakonuneraino jaitsiko gara, eta han galdutako 150 metroko altuera berriro igo beharko dugu, sakonuneko zelaiak zeharkatu eta korridore batetik igoz.

Kilometro eskas beteko dugu, eta Lintzako aterpetik datorren bidearekin bat egingo. Hasieran, aldats gogorrak, eta, segidan, ingurune karstikoa zeharkatuko dugu, eta Budogiaren hegoaldeko magalera iritsiko gara. Bideak gorantz egiten du pixkanaka, baina mendiaren hormetatik eroritako harriek zaildu egiten dute gure ibilera. Emeki-emeki, altuera irabazten hasiko gara, eta, ohartu orduko, Escousteko lepoan izango gara. Gutxi faltako zaigu tontorrera iristeko, baina komeni da bitarte hori poliki bete tzea tentu handiz osatzea, oso bide hautsia, irristakorra eta arriskutsua baita. Beraz, erne ibili behar da igotzeko xenda hautatzeko orduan.

Ikuspegi ikusgarria bezain ederra da Euskal Herriko mendirik garaienera (2.446 m) iristean zabalduko zaiguna -erronkarieraz, Iror Erregeen Maia-. Han elkartzen dira, Aragoi, Biarno eta Nafarroako lurraldeak. Kondairak dioenez, hiru lurralde horietako erregeak hor elkartzen omen ziren, beren arteko aferei buruz hitz egin eta erabakiak hartzeko. Baina hori ez da zuzena, Biarno inoiz ez zen izan erresuma, bizkonderria baizik. Auñamendi, Ansabereko orratzak, Alanoak, Ezkaurre, Txamantxoia, Petrechema, Añelarra, Pene Blanque eta beste hamaika tontorren argazkiarekin batera, gure mendean Laskuneko zirkura irristatzen diren malkar harritsuak ikusiko ditugu. Tontorrean, Frantzisko Xabierkoaren metalezko irudi bat eta Xabierko gazteluaren itxura duen buzoia.

Etorritako bidetik burutuko dugu itzulera; baina ingurune karstikoa berriro zeharkatu ordez, korridoretik jaitsiko gara Larrako sakonuneraino. Hor, berriro GR12aren arrastoari segituko diogu Angel Oloron aterperaino. Itzulera aspergarria gerta daiteke kilometro asko baitira, eta, horregatik, aukera izanez gero (norbait jasotzera joan), Belaguara itzuli ordez Lintzako aterpera jaistea izango litzateke aukerarik onena.]]>
<![CDATA[Tornola erreka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-10-16/tornola_erreka.htm Tue, 16 Oct 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-10-16/tornola_erreka.htm
Arritxuloko aterpean emango diogu hasiera ibilbide zirkular honi. Aparkalekuaren amaieran dagoen ataka gainditu, eta lurrezko pista zabal batean egingo ditugu lehen urratsak. Pinudia zeharkatu eta gero, Otsandolako pagadian murgilduko gara, eta bertatik jaisten hasiko gara, Penadegiko errekaren ondoraino. Egurrezko bi zubi gurutzatu, eta, maldan gora metro batzuk bete ostean, ubidearen ondotik marrazten den xendatik eroso egingo dugu aurrera. Ubidea amaitzean, ordura arteko bide laua utzi, eta maldan gora abiatuko gara. Epeleko erreka zeharkatu, eta izen bera duen baserria gure ezkerrera utzita, eskuinetik jaisten den bidetik altuera galtzen hasiko gara. Aurrez aurre Aiako Harriko mendigunearen ikuspegia dugula, Tornola errekaren ondoraino jaitsiko gara.

Oiartzun ibaiaren iturburua non den zehazteko orduan zailtasunak izaten dituzte adituek. Testu batzuetan, Arditurriko parajeetan kokatzen dute, baina ez da zuzena. Biandizko magalean bilatu behar omen da iturburua, 700 metroko altueran, hantxe sortzen dira lehen urak eta. Mapari jarraiki, errekak izen desberdinak hartzen ditu: Martuzenegi, Olazarre, Penadegi, Intzensoro eta Tornola; azken horrek Arditurriko urekin bat egiten du .

Gure ibilaldiarekin segituz, Portuberriko makinetxea eta ur araztegiaren ondora helduko gara, ibilaldiaren punturik baxuenera. Horren ondotik zabaltzen den pistan metro batzuk egin, eta, berehala, bide zabala utzi eta ezkerretik ateratzen den xendan barrena abiatuko gara. Intzensoroko bidera ailegatzean, Artxabaletako baserrien ondoan dagoen karobi eder baten albotik pasarazi eta Lesakako errepideraino eramango gaitu porlanezko bideak.

Errepidea gurutzatu, eta beste aldetik zabaltzen den bidetik gorantz joko dugu. Sailpuru baserria atzean utzi, eta berriro errepide nagusira atera, hori gurutzatu, eta Altuna etxaldeko lurren ondotik erraz egingo dugu aurrera pista zabalean. Aurrerago, pista utzi, eta ezkerraldetik ateratzen den xenda estutik gorantz egingo dugu, errepidearen azpiko aldetik, eta Arritxuloko aterperaino helduko gara. Ibilbide labur eta erraz honek Aiako Harriko parke naturalaren erraietan dauden eta nahikoa ezezagunak diren parajeak ezagutzeko eta haiez gozatzeko aukera ederra ematen du.]]>
<![CDATA[Sarako otoiztegiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-10-09/sarako_otoiztegiak.htm Tue, 09 Oct 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-10-09/sarako_otoiztegiak.htm
Aurrez esan bezala, herrian hamalau otoiztegi daude, eta guk, ibilaldi honetan horietako zazpi bisitatuko ditugu ibilbide zirkular eta erraz bat eginez. Zazpi horietatik Erdi Aroko galtzada zaharrean aurkituko ditugu herrigunetik oso gertu. Tradizioaren arabera, otoiztegi horiek XVII. mendean altxatu ziren Sarako itsasgizon eta arrantzaleen eskariei men eginez. Monumentu erlijioso txiki bat da otoiztegia, eta santu bat gurtzeko eraikita dago. Sara, eraikin erlijioso gehien duen euskal herria da.

Sarako herriko plazatik abiatu eta berehala, galtzada zaharrera helduko gara. Herria zeharkatzen duen Erdi Aroko galtzadan zehar -bidea marra laranjaz seinalatuta dago-, hainbat etxe ederren ondotik pasatu eta berehala, San Isidroren omenez altxatutako lehen otoiztegiaren ondora iritsiko gara. Xarbo erreka gainditu eta Lehenbizkaiko etxeen ondora iritsiko gara. Aurrean dugun galtzadaren azken zatia igo aurretik, Jondoni Petriren otoiztegia bisitatuko dugu.

Galtzadaren azken zatiak errepidera eramango gaitu, eta hortik segituko dugu hirugarren otoiztegiaren ondora heltzeko, Jondoni Joan Batistaren izenean altxatukoa, hain zuzen ere. Pikassaria hotel ederra atzean utzi, eta Berarantz doan errepidera heltzean, eskuinerantz joko dugu, eta Frantzisko Xabierkoaren otoiztegiaren ondora ailegatuko gara. Errepidean zehar jaisten hasi eta berehala, Antonio Paduakoaren omenez altxatutako bosgarren otoiztegia ikusiko dugu.

Bidegurutze nabarmen batera iristean, ezkerraldera joko dugu erreka zubitik gainditzeko, baina lehenago, dozena bat metro aurrerago, Fatima Ama Birjinaren otoiztegi polita eta zaindua ikustera joango gara. Berriro bidegurutzera itzuli, eta baserri batera iritsiko gara, eta, horren atzeko aldean, artaburuz betetako biltegia ikusiko dugu. Lehenago, errepidearen ondoan, abandonatuta eta egoera txarrean dagoen karobia ikusi ahal izango dugu.

Bide asfaltatutik jarraitu eta berehala igoko gara hurrengo baserriaren ondora, eta handik gertu, metro batzuk gorago, otoiztegirik zaharrena ikusiko dugu basoan txertatuta, San Antonena. Berriro baserrira jaitsiko gara, eta horren ondotik ateratzen den lurrezko pistatik (GR-10aren bide seinale zurigorriak) San Antonen iturrira jaitsiko gara. Hangoek diotenez, ur horrek begietako gaitzak eta ekzemak sendatzeko balio omen du. Lurrezko pista amaitu, eta berriro etxe ederren artean zabaltzen den errepidera aterako gara. Gertu ikusiko dugu Sara herria, eta hango elizako dorrea. Errepide nagusia zeharkatu, eta azken maldari ekingo diogu abiapuntura itzultzeko. Ibilaldiari amaiera gozoa emateko, tokiko gozo dendetako euskal pastela dastatzeko aukera profitatuko dugu.]]>
<![CDATA[Plaiaundiko babesgunea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-09-18/plaiaundiko_babesgunea.htm Tue, 18 Sep 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-09-18/plaiaundiko_babesgunea.htm
Balio natural handiko gunea da Plaiaundiko Parke Ekologikoa, eta, hegazti migratzaileentzat babesleku paregabea izateaz gain, behatoki aparta da bertako fauna eta flora ikusteko. Padura, limoak, aintzirak, hegaztiak... Hamaika aukera presarik gabe ibili eta inguruaz gozatzeko. Hegazti espezie askoren migrazio bidean dagoenez eta itsas hegaztientzat ere babesgune egokia denez, iparretik hegoaldera doazen hamaika espeziek hartzen dute bertan atseden. Milaka kilometro bidaian, hegaztiek oasi edo zonalde bereziak -ura, jana eta atsedenerako baldintza egokiak- behar izaten dituzte indarrak hartu eta berriro bidaia luzeari ekiteko.

Parkearen sarreran dagoen Interpretazio Zentroaren ondotik abiatuko gara San Lorenzo aintzira inguratzeko asmoz. Ezkerreko aldetik ateratzen den bidezidorrari jarraituz, denboraldiko urmaelen ondotik pasatu eta Mokozabalaren behatokira iritsiko gara. Bertatik, aintzirako biztanleak ikusteko lehen aukera izango dugu. Faunak babesteko erabiltzen dituen heskaia eta lahardia nagusi diren guneak zeharkatuz, lezkadiaren ondoan dagoen Lertxuntxoaren behatokira helduko gara. Berehala izango gara San Lorenzo aintzira Jaizubiako itsasadarrarekin komunikatzeko dagoen konportaren ondoan. Aurrera doan bidea utzi eta aurrera egingo dugu Lertxunaren behatokira ailegatu arte. Itzulia osatzeko, Interpretazio Zentroraino joango gara berriro.

Txingudiko badia

Bigarren itzulia osatzeko, euriaren urez betetzen den ur gezako aintziraren ondotik hedatzen den bidetik aurrera egingo dugu. Bertan, mota askotako hegaztiak ikusi ahal izango ditugu. Gal estadioa ezkerrean utzi eta joan-etorri txiki bat egingo dugu Itzaberriko padurak eta limoak bisitatzeko. Mareek menperatutako hondartza horretan, hegazti asko biltzen da itsasbehera etorri eta elikagaiak bilatzeko. Eskuinean, Txingudiko badiaren ikuspegi ederraz gozatuz, Txoritegiko aintzira inguratzen hasiko gara, eta beste bi behatoki aurkituko ditugu bertan: Txirritxoarena eta Irletakoa. Ibilaldia amaitzeko, Txingudiko Ekoetxea interpretazio zentroa bisitatuko dugu. Plaiaundiko Parke Ekologikoaren sarreran dago, eta bertan mota guztietako informazioa aurkituko dugu Plaiaundi nahiz badia eta Txingudiko Plan Bereziko naturaguneei buruz: badiaren maketa, ikus-entzunezkoak, behatokia eta beste hainbat tresna, bertako historiari eta parkeko habitaten nahiz faunaren historiari buruzko informazioz osaturik.]]>
<![CDATA[Gorritiko gaztelua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-09-11/gorritiko_gaztelua.htm Tue, 11 Sep 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-09-11/gorritiko_gaztelua.htm
Arribe herrian autoa aparkatu, Araxes ibaiaren gainetik pasatu, eliza gure ezkerrera utzi, eta porlanezko malda bizian gorantz abiatuko gara marka zuri-hori-laranjek erakusten diguten norabidean. Tarteka, atzera begira jarri, eta Malloak harresiaren ikuspegi bikainaz gozatzeko aukera izango dugu. Porlana bukatu, eta lur eta harri txingarrezko pista zabaletik bidegurutze nabarmen batera igoko gara, eta, han, egurrezko hesola zahar batean margoturik, Uba edo Gorritira joateko aukeren artean aukeratu beharko dugu.

Uba alderako bidea hartuko dugu, eta bestea itzulerako utzi. Basoan murgilduko gara, gaztainondo, izei, pago eta hurritzen artean. Uba baserrirantz doan bidea utzi, eta eskuinaldetik ateratzen dena aukeratuko dugu. Ezkerraldera pare bat baserri-borda lagata, pagadian sartuko gara, eta sigi-sagan leporaino. Artegietako langara iristean, hori igaro, eta eskuinetik ateratzen den zidor ikusgaitz batetik, tontorrerantz doan bide nagusiarekin bat egingo dugu. Lehen metroak bete, eta ezkerraldera Ezurmendiko hilarriaren ondora igo gara. Tradizioak dioenez, leku honetan Beotibarko guduan hildako bi merio lurperatu omen zituzten. Leku polita eta bitxia. Bidera itzuli, eta aldapa labur eta pikoa gainditu eta gero, baselizaren inguruan Gorritiko gazteluaren hondar xume batzuk ikusi ahal izango ditugu. Nafarroako Erresumaren gaztelu hau Santa Barbara mendiaren gailurrean egon zen. Izena gotorlekuaren gainean eraikitako baseliza xumeak eman dio. Ekialdetik Gorriti herria bera eta Larraun haran alderako igarobidea menderatzen zen, eta mendebaldetik, malkar izugarri batean, Araxes harana.

Beotibarko guduaren lekuko

Gaztelua Beotibarko guduaren lekuko izan zen 1321ean, eta gipuzkoarrek epe labur batez hartu zuten. Diotenez, 1450ean hamar gizonek zaintzen zuten gotorlekua, eta uste da hiru dorre zeuzkala, handia, Sugar Torre izeneko txikiagoa, beharbada Balerdi mendiari begira zegoelako, eta, hor, tradizioari jarraikiz, Sugar (tximistaren jainkoa) herensuge mitologikoa bizi baitzen, eta hirugarren dorrea, segur aski, sarrerako ataria izanen zen. Gure historiaren pasarte txiki hori gogora ekarri, eta metro batzuk aurrerago dagoen Malkorraundiko tontorrean atsedena hartu, eta hamaiketakoa egiteko beta hartuko dugu.

Abiapuntura itzultzeko, mendiaren ertzetik marrazten den xendan barrena jaisten hasiko gara, bi marra gorrik erakutsi diguten bidetik. Lepora iristean, eskuinetik zabaltzen den pistan barrena jaitsiko gara. Pagadian zehar marrazten den bide zabaletik altuera erraz galduko dugu, eta berriro Uba-Gorriti bidegurutzera jaitsiko gara. Puntu horretatik, gorako erabili dugun pistatik segituko dugu. Aurrez aurre, Araitz haranaren gaindi Aralarko Malloak, harresi naturalaz eta paregabeaz gozatzeko beta hartuko dugu herrira heldu aurretik.]]>
<![CDATA[Artikutzako burdinbidearen arrastotik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/027/002/2018-06-26/artikutzako_burdinbidearen_arrastotik.htm Tue, 26 Jun 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1865/027/002/2018-06-26/artikutzako_burdinbidearen_arrastotik.htm
Burdinbidearen bihotza Elamako meategi gunea zen, eta hura Errenteriako iparraldeko geltokiarekin komunikatzera iritsi zen, plano inklinatu eta korapilatsu baten bitartez. Neurririk gabeko ustiapen haien ondorioz, basoak atzera egin zuen berehala, 1919an Donostiako Udalak finka erosi eta berreskuratze lanak hasi arte.

Ibilaldi honetan, burdinbide horren zati handi bat beteko dugu. Exkaxetik abiatu eta laurehun bat metro errepidean zehar bete ostean, ezkerretik Arikutzako auzora jaisten den bidea utzi, eta, metro batzuk aurrerago, burdinbide zaharraren xenda hartuko dugu. Erroiarriko behatoki naturalaren ingurura helduko gara laster, eta bertatik finka osoaren ikuspegi zabalaz gozatu ahal izango dugu. Bidegurutzera iristean, bide balizatua utzi eta eskuin aldera joko dugu egurrezko seinaleak erakusten duen lekutik. 150 bat metro beteko ditugu burdinbide zaharraren plano inklinatuan dagoen geltokiaren aztarnak ikusi ahal izateko.

Hona hemen, ATITek (Artikutzako Trenaren Ikerketa Taldea) emandako datu gutxi batzuk: trenak izen bat baino gehiago zuen: Karramarroa, Dekabilla, Frantzesen trena, Artikutzako trena eta Xorrolako trena. Burdinbidearen zabalera 600 milimetrokoa zen eta trenbidearen luzera, berriz, 28,5 kilometrokoa. Ibilbide osoan lau trenmakinak izan ziren, bakarra zati bakoitzean, eta haiekin batera 61 bagoi. Bidaia bakoitzean 2 tonako 6 bagoi zeramatzaten, 12 tonako gai garraioa aldiro. Egunero lau bidaia egiten zituen garairik oparoenean. Material hauek garraiatzen zituen: burdina, egur ikatza, kaolina, posteak, tren trabesak, eraikuntzako egurra… Pertsonak ere garraiatzen zituen. Zati bakoitzeko trenak hiru langile behar zituen: tren gidaria, sugina eta baleztaria. Guztira, trenean 30 bat langile aritzen ziren, planoetakoak kontuan hartuta.

Bidegurutzera itzuli eta maldan behera abiatuko gara. Laster, gure eskuinetik xenda bat ateratzen ikusiko dugu, eta, bide balizatua utzita, bertatik egingo dugu aurrera. Plano inklinatua egin aurretik, idiekin minerala goiko geltokira garraiatzeko erabiltzen zuten bide hori. Plano inklinatua bitan zeharkatu eta maldan behera Oronoz-Zubieta ingurura jaitsiko gara. Puntu horretan Elamara zuzentzen den bidea utzi, eta Artikutza auzorantz joko dugu.

Auzoko etxe eta parajeak bisitatu ostean, porlanezko bide malkartsutik aterpetxea dagoen lekuraino igoko gara. Urtegia inguratzen duen pista utziko dugu gure ezkerretik ateratzen den bidea hartuz. Xenda estuak Erroiarriko ur jauziaren gainaldera eramango gaitu.

Exkaxpeko errekara iristean isiltasuna nagusi da goroldioz jantzitako pago zaharren erreinuan. Igoera piko batek egurrezko panel informatibo baten ondora eramango gaitu. Pagadian zabaltzen den bide zabalari jarraituz, auzora jaisten den errepidera aterako gara, ornodunen panela eta egurrezko seinaleak dauden lekura. Eskaseko atezaindegia gertu.]]>
<![CDATA[Artazulgo zintzurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/034/001/2018-06-05/artazulgo_zintzurra.htm Tue, 05 Jun 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/034/001/2018-06-05/artazulgo_zintzurra.htm
Ibilbidea zirkularra denez, bertako edozein lekutatik abia gaitezke, baina guk Arteta herria aukeratuko dugu abiapuntu gisa. Bidearen zatirik handiena PR-Na 170 (Ollarango itzulia) bide balizatutik beteko dugu marka zuri eta horiek erakusten diguten norabidean. Herriko plazatik aterako gara, eta zereal lurren artean zabaltzen den pista eroso eta zabaletik aurrera egingo dugu. Artetako iturburu aldera joko dugu. Lehen bidegurutzean, gatzagetara doan bidea aukeratuko dugu eskuinekoa utziz (gero elkartzen dira biak). Altuera zertxobait galdu, eta erraz iritsiko gara gaur egun nahikoa abandonaturik dauden gatzagen ondora. Antzinetik ezaguna den gatzaga hau artisau moduan ustiatu izan da. Ez dugu ahaztu behar garai batean elikagaiak kontserbatzeko gatza baliabide bakarra zela, eta behar horrek jarduera garrantzitsua bihurtu zuen gatzagetan lan egitea.

Gatzagak zeharkatu, aldapa txiki bat igo, eta berehala bat egingo dugu bide balizatuarekin. Zubi bat gurutzatu, Udarbe erreka gainditu eta xenda segituz, Artetako iturburuaren ondoan dagoen aparkalekura iritsiko gara. Hemengo urak, Udarbe errekara isurtzeaz gain, energia hidroelektrikoa ekoizteko eta Iruñerria urez hornitzeko erabiltzen dira. Iturburuaren sorgunetik ateratzen den ur emaria klimaren baldintzen arabera aldatuz joaten da.

Puntu honetan, bide balizatua utzi, eta Artazulgo zintzurrean murgilduko gara. Udarbe errekako urek zizelkatutako kareharrizko haitzarte honetan, kilometro erdiko ibilbidea burutuko dugu zintzurraren hondoraino heltzeko, ur jauzi ederraren azpira hain zuzen ere. Paraje ederra bezain ikusgarria. Zintzur honek duen edertasunak makina bat sakan-jaitsiera zale erakartzen du, eta, bere neurrian bada ere, Guara edota Pirinioetan aurki daitezkeen ur jauziekin antzekotasun handia du. Ondo higatutako zintzurrean dauden jauzi, igarobide estu eta abarrez gozatzeko paisaia paregabea. Artazul zintzurra kareharrizko haitzarte bat da, Goñiko gainetatik heldu den Udarbe errekako urek zizelkatutakoa; erreka, gero, Artetako iturburuko urei lotzen zaie. Inguru malkartsua da, eta haritzak dira nagusi; toki ospeletan pagadi txikiak ageri dira, eta harkaitzetan, arteak. Beste espezie batzuk inguruko freskuraz eta hezetasunaz baliatzen dira, esate baterako, astigarrak, lizarrak, hurritzak eta sahatsak.

Etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta ibaiaren paraleloan aparkalekuraino itzuli, eta bertan ikusiko ditugun bide seinale zuri eta horiek erakutsiko digute hartu beharreko norabidea. Metro gutxi batzuk igo, eta bide lau eta erosoari segituko diogu lurpean doan ubidearen ondotik Ultzurrun herrira iristeko; aurrez, El Pontarron izenez ezaguna den zubi estutik pasatuko gara. Herriaren gunera jaitsi, eta Artetara zuzentzen pista zabaletik aurrera egingo dugu. Erraz amaituko dugu ibilbide labur baina eder hau.]]>