<![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 16 Nov 2018 15:40:26 +0100 hourly 1 <![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Arberoako muinoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2018-11-13/arberoako_muinoak.htm Tue, 13 Nov 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2018-11-13/arberoako_muinoak.htm Aiherra euskarazko eihera errotatik dator. Duela mende bat, hamalau errota zeuden inguruetan, baina gaur egun bakarra geratzen da. Izturitze herrira iritsi eta bertako plazak multzo atsegina osatzen du. Xanxotea etxean euskal museo etnografiko txiki bat antolatu dute. Izturitze eta Otsozelaiko harpeak igaro, eta Donamartirira helduko gara. Herri horretan, Erdi Aroan eraikitako etxe askok zutik diraute oraindik. Herria bustitzen duen Aran ibaia auzoko Donostiri herritik ere pasatzen da. Herriaren sarreran bi etxe infantzoi eta Arberoako etxe handi noblea aurkituko ditugu. Herriaren behealdean, Sorhaburu gaztelua bisita dezakegu. Heletara abiatu aurretik, Mehaine herrian Erdi Aroko gaztelua ikus dezakegu. Heletan amaitzen da Arberoako harana, Baigura mendiaren oinean.

Herriko plazan dagoen aparkalekuan utziko dugu ibilgailua, eta, elizaren ondotik, Oragarreko norabidean ateratzen den errepideari jarraituko diogu. Berehala ikusiko dugu 22. ibilaldiari dagokion egurrezko seinalea, eta ibilbide osoan zehar marka horiak izango ditugu bidelagun. Etxe eta baserri artean beteko dugu lehen zatia, eta, bidegurutze guztietan seinaleei kasu eginez, gorantz joko dugu. Goialdera iristean, zuzen segitu, eta, gaztainondoen baso bat gure eskuinera utziz, berehala helduko gara beste bidegurutze batera, eta bertan marka horiek lagunduko digute bidea aukeratzen. Hor, errepidea utzi, eta Oyhanbouroua baserri aldera zuzenduko gara. Bide erosoak Oragarreko iratze zelaiak zeharkatzen ditu, eta bertatik ikuspegi ederraz gozatzeko aukera izango dugu, ardiek eta behiek zelai berdeetan lasai bazkatzen duten bitartean.

Pixkanaka, mendi gandorrean zehar beherantz egingo dugu, erreka aldera. Beheko aldera iristean, egurrezko seinalea ikusiko dugu, eta, bertan, «Otso erreka» idatzita. Iratzeen artean zabaltzen den bidetik zuzen jarraituko dugu, ezker eta eskuinetik ateratzen direnak utziz. Hor, markak ez dira agertzen, eta kontu handiz ibili behar da ez galtzeko. Gertu antzematen den erreka bilatuko dugu, eta bertara iristean ikusiko ditugu seinaleak.

Ikuspegi ederra

Erreka zeharkatzeko, beharbada, oinetakoak kendu beharko ditugu, baina, kontu izanez gero, inguratu eta jauzi txiki bat eginez beste aldera pasako gara. Eskuinetik aurrera segitu, eta iratzeen artean zabaltzen den bidetik gorantz egingo dugu. Aldapa pikoa eta motza da, eta, bustita edota lokaztuta badago, kostata ibiliko gara. Bidea desitxuratu egiten da tarteka, eta seinaleak ere desagertu, baina, logika erabilita, berehala lortuko dugu bide nagusia aurkitzea. Pixkanaka, lehen galdu dugun desnibela irabaziko dugu, eta, errepidera iristean, arnasa lasai hartzeko beta izango dugu.

Kilometro batez errepidean zehar ibili, eta gure ezkerrera ateratzen den beste pista hartuko dugu. Egurrezko ataka gainditu, eta, laster, zaharberritu duten borda bikain baten ondora iritsiko gara. Toki hori inguru aproposa da Arberoako harana ia bere osoan ikusteko. Laurehun metro inguru dituzten mendi-muinoak Donamartiri, Donostiri, Mehaine herrien gaindi ageri dira, eta, horien magalean, baserri eta borda anitz barreiaturik.

Ikuspegi horretaz gozatu ostean, metro batzuk atzera egin, eta bide seinaleek erakusten diguten norabidean aurrera egingo dugu. Baserri baten ondora iristean, egurrezko eskailera batzuek hesia gainditzen lagunduko digute, igoeran erabili dugun ibilbidearekin bat eginez. Handik herrira, hasiera hartu dugun errepidean zehar jaitsiko gara.]]>
<![CDATA[Hiru Erregeen Mahaia, Belaguako aterpetik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1897/034/002/2018-10-23/hiru_erregeen_mahaia_belaguako_aterpetik.htm Tue, 23 Oct 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1897/034/002/2018-10-23/hiru_erregeen_mahaia_belaguako_aterpetik.htm
Belaguako Angel Oloron aterpe zaharraren aparkalekutik abiatuko gara, eta Ezkilzarrako larreetara jaitsiko. GR12aren (Euskal Herriko Ibilbidea) marka zuri-gorriek erakusten diguten norabidean, Zemetoko igarobide aldera jarraituko dugu, eta, hortik segituz, Lazagorriaren magalean dagoen lepora. Berehala helduko gara Lapazarraren magalera, eta hori zeharkatuz beteko dugu hurrengo tartea. Larreriako lepora iristean, Belaguako Ordokitik datorren bidearekin bat egingo dugu. Ekialderantz joko dugu segidan, ingurune karstikoan barrena. Basotik ateratzean, paisaia aldatu egiten da, eta, aldapa igo eta gero, berehala iritsiko gara Larrako atakara. Gure mendean dagoen Larrako sakonuneraino jaitsiko gara, eta han galdutako 150 metroko altuera berriro igo beharko dugu, sakonuneko zelaiak zeharkatu eta korridore batetik igoz.

Kilometro eskas beteko dugu, eta Lintzako aterpetik datorren bidearekin bat egingo. Hasieran, aldats gogorrak, eta, segidan, ingurune karstikoa zeharkatuko dugu, eta Budogiaren hegoaldeko magalera iritsiko gara. Bideak gorantz egiten du pixkanaka, baina mendiaren hormetatik eroritako harriek zaildu egiten dute gure ibilera. Emeki-emeki, altuera irabazten hasiko gara, eta, ohartu orduko, Escousteko lepoan izango gara. Gutxi faltako zaigu tontorrera iristeko, baina komeni da bitarte hori poliki bete tzea tentu handiz osatzea, oso bide hautsia, irristakorra eta arriskutsua baita. Beraz, erne ibili behar da igotzeko xenda hautatzeko orduan.

Ikuspegi ikusgarria bezain ederra da Euskal Herriko mendirik garaienera (2.446 m) iristean zabalduko zaiguna -erronkarieraz, Iror Erregeen Maia-. Han elkartzen dira, Aragoi, Biarno eta Nafarroako lurraldeak. Kondairak dioenez, hiru lurralde horietako erregeak hor elkartzen omen ziren, beren arteko aferei buruz hitz egin eta erabakiak hartzeko. Baina hori ez da zuzena, Biarno inoiz ez zen izan erresuma, bizkonderria baizik. Auñamendi, Ansabereko orratzak, Alanoak, Ezkaurre, Txamantxoia, Petrechema, Añelarra, Pene Blanque eta beste hamaika tontorren argazkiarekin batera, gure mendean Laskuneko zirkura irristatzen diren malkar harritsuak ikusiko ditugu. Tontorrean, Frantzisko Xabierkoaren metalezko irudi bat eta Xabierko gazteluaren itxura duen buzoia.

Etorritako bidetik burutuko dugu itzulera; baina ingurune karstikoa berriro zeharkatu ordez, korridoretik jaitsiko gara Larrako sakonuneraino. Hor, berriro GR12aren arrastoari segituko diogu Angel Oloron aterperaino. Itzulera aspergarria gerta daiteke kilometro asko baitira, eta, horregatik, aukera izanez gero (norbait jasotzera joan), Belaguara itzuli ordez Lintzako aterpera jaistea izango litzateke aukerarik onena.]]>
<![CDATA[Tornola erreka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-10-16/tornola_erreka.htm Tue, 16 Oct 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-10-16/tornola_erreka.htm
Arritxuloko aterpean emango diogu hasiera ibilbide zirkular honi. Aparkalekuaren amaieran dagoen ataka gainditu, eta lurrezko pista zabal batean egingo ditugu lehen urratsak. Pinudia zeharkatu eta gero, Otsandolako pagadian murgilduko gara, eta bertatik jaisten hasiko gara, Penadegiko errekaren ondoraino. Egurrezko bi zubi gurutzatu, eta, maldan gora metro batzuk bete ostean, ubidearen ondotik marrazten den xendatik eroso egingo dugu aurrera. Ubidea amaitzean, ordura arteko bide laua utzi, eta maldan gora abiatuko gara. Epeleko erreka zeharkatu, eta izen bera duen baserria gure ezkerrera utzita, eskuinetik jaisten den bidetik altuera galtzen hasiko gara. Aurrez aurre Aiako Harriko mendigunearen ikuspegia dugula, Tornola errekaren ondoraino jaitsiko gara.

Oiartzun ibaiaren iturburua non den zehazteko orduan zailtasunak izaten dituzte adituek. Testu batzuetan, Arditurriko parajeetan kokatzen dute, baina ez da zuzena. Biandizko magalean bilatu behar omen da iturburua, 700 metroko altueran, hantxe sortzen dira lehen urak eta. Mapari jarraiki, errekak izen desberdinak hartzen ditu: Martuzenegi, Olazarre, Penadegi, Intzensoro eta Tornola; azken horrek Arditurriko urekin bat egiten du .

Gure ibilaldiarekin segituz, Portuberriko makinetxea eta ur araztegiaren ondora helduko gara, ibilaldiaren punturik baxuenera. Horren ondotik zabaltzen den pistan metro batzuk egin, eta, berehala, bide zabala utzi eta ezkerretik ateratzen den xendan barrena abiatuko gara. Intzensoroko bidera ailegatzean, Artxabaletako baserrien ondoan dagoen karobi eder baten albotik pasarazi eta Lesakako errepideraino eramango gaitu porlanezko bideak.

Errepidea gurutzatu, eta beste aldetik zabaltzen den bidetik gorantz joko dugu. Sailpuru baserria atzean utzi, eta berriro errepide nagusira atera, hori gurutzatu, eta Altuna etxaldeko lurren ondotik erraz egingo dugu aurrera pista zabalean. Aurrerago, pista utzi, eta ezkerraldetik ateratzen den xenda estutik gorantz egingo dugu, errepidearen azpiko aldetik, eta Arritxuloko aterperaino helduko gara. Ibilbide labur eta erraz honek Aiako Harriko parke naturalaren erraietan dauden eta nahikoa ezezagunak diren parajeak ezagutzeko eta haiez gozatzeko aukera ederra ematen du.]]>
<![CDATA[Sarako otoiztegiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-10-09/sarako_otoiztegiak.htm Tue, 09 Oct 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-10-09/sarako_otoiztegiak.htm
Aurrez esan bezala, herrian hamalau otoiztegi daude, eta guk, ibilaldi honetan horietako zazpi bisitatuko ditugu ibilbide zirkular eta erraz bat eginez. Zazpi horietatik Erdi Aroko galtzada zaharrean aurkituko ditugu herrigunetik oso gertu. Tradizioaren arabera, otoiztegi horiek XVII. mendean altxatu ziren Sarako itsasgizon eta arrantzaleen eskariei men eginez. Monumentu erlijioso txiki bat da otoiztegia, eta santu bat gurtzeko eraikita dago. Sara, eraikin erlijioso gehien duen euskal herria da.

Sarako herriko plazatik abiatu eta berehala, galtzada zaharrera helduko gara. Herria zeharkatzen duen Erdi Aroko galtzadan zehar -bidea marra laranjaz seinalatuta dago-, hainbat etxe ederren ondotik pasatu eta berehala, San Isidroren omenez altxatutako lehen otoiztegiaren ondora iritsiko gara. Xarbo erreka gainditu eta Lehenbizkaiko etxeen ondora iritsiko gara. Aurrean dugun galtzadaren azken zatia igo aurretik, Jondoni Petriren otoiztegia bisitatuko dugu.

Galtzadaren azken zatiak errepidera eramango gaitu, eta hortik segituko dugu hirugarren otoiztegiaren ondora heltzeko, Jondoni Joan Batistaren izenean altxatukoa, hain zuzen ere. Pikassaria hotel ederra atzean utzi, eta Berarantz doan errepidera heltzean, eskuinerantz joko dugu, eta Frantzisko Xabierkoaren otoiztegiaren ondora ailegatuko gara. Errepidean zehar jaisten hasi eta berehala, Antonio Paduakoaren omenez altxatutako bosgarren otoiztegia ikusiko dugu.

Bidegurutze nabarmen batera iristean, ezkerraldera joko dugu erreka zubitik gainditzeko, baina lehenago, dozena bat metro aurrerago, Fatima Ama Birjinaren otoiztegi polita eta zaindua ikustera joango gara. Berriro bidegurutzera itzuli, eta baserri batera iritsiko gara, eta, horren atzeko aldean, artaburuz betetako biltegia ikusiko dugu. Lehenago, errepidearen ondoan, abandonatuta eta egoera txarrean dagoen karobia ikusi ahal izango dugu.

Bide asfaltatutik jarraitu eta berehala igoko gara hurrengo baserriaren ondora, eta handik gertu, metro batzuk gorago, otoiztegirik zaharrena ikusiko dugu basoan txertatuta, San Antonena. Berriro baserrira jaitsiko gara, eta horren ondotik ateratzen den lurrezko pistatik (GR-10aren bide seinale zurigorriak) San Antonen iturrira jaitsiko gara. Hangoek diotenez, ur horrek begietako gaitzak eta ekzemak sendatzeko balio omen du. Lurrezko pista amaitu, eta berriro etxe ederren artean zabaltzen den errepidera aterako gara. Gertu ikusiko dugu Sara herria, eta hango elizako dorrea. Errepide nagusia zeharkatu, eta azken maldari ekingo diogu abiapuntura itzultzeko. Ibilaldiari amaiera gozoa emateko, tokiko gozo dendetako euskal pastela dastatzeko aukera profitatuko dugu.]]>
<![CDATA[Plaiaundiko babesgunea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-09-18/plaiaundiko_babesgunea.htm Tue, 18 Sep 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-09-18/plaiaundiko_babesgunea.htm
Balio natural handiko gunea da Plaiaundiko Parke Ekologikoa, eta, hegazti migratzaileentzat babesleku paregabea izateaz gain, behatoki aparta da bertako fauna eta flora ikusteko. Padura, limoak, aintzirak, hegaztiak... Hamaika aukera presarik gabe ibili eta inguruaz gozatzeko. Hegazti espezie askoren migrazio bidean dagoenez eta itsas hegaztientzat ere babesgune egokia denez, iparretik hegoaldera doazen hamaika espeziek hartzen dute bertan atseden. Milaka kilometro bidaian, hegaztiek oasi edo zonalde bereziak -ura, jana eta atsedenerako baldintza egokiak- behar izaten dituzte indarrak hartu eta berriro bidaia luzeari ekiteko.

Parkearen sarreran dagoen Interpretazio Zentroaren ondotik abiatuko gara San Lorenzo aintzira inguratzeko asmoz. Ezkerreko aldetik ateratzen den bidezidorrari jarraituz, denboraldiko urmaelen ondotik pasatu eta Mokozabalaren behatokira iritsiko gara. Bertatik, aintzirako biztanleak ikusteko lehen aukera izango dugu. Faunak babesteko erabiltzen dituen heskaia eta lahardia nagusi diren guneak zeharkatuz, lezkadiaren ondoan dagoen Lertxuntxoaren behatokira helduko gara. Berehala izango gara San Lorenzo aintzira Jaizubiako itsasadarrarekin komunikatzeko dagoen konportaren ondoan. Aurrera doan bidea utzi eta aurrera egingo dugu Lertxunaren behatokira ailegatu arte. Itzulia osatzeko, Interpretazio Zentroraino joango gara berriro.

Txingudiko badia

Bigarren itzulia osatzeko, euriaren urez betetzen den ur gezako aintziraren ondotik hedatzen den bidetik aurrera egingo dugu. Bertan, mota askotako hegaztiak ikusi ahal izango ditugu. Gal estadioa ezkerrean utzi eta joan-etorri txiki bat egingo dugu Itzaberriko padurak eta limoak bisitatzeko. Mareek menperatutako hondartza horretan, hegazti asko biltzen da itsasbehera etorri eta elikagaiak bilatzeko. Eskuinean, Txingudiko badiaren ikuspegi ederraz gozatuz, Txoritegiko aintzira inguratzen hasiko gara, eta beste bi behatoki aurkituko ditugu bertan: Txirritxoarena eta Irletakoa. Ibilaldia amaitzeko, Txingudiko Ekoetxea interpretazio zentroa bisitatuko dugu. Plaiaundiko Parke Ekologikoaren sarreran dago, eta bertan mota guztietako informazioa aurkituko dugu Plaiaundi nahiz badia eta Txingudiko Plan Bereziko naturaguneei buruz: badiaren maketa, ikus-entzunezkoak, behatokia eta beste hainbat tresna, bertako historiari eta parkeko habitaten nahiz faunaren historiari buruzko informazioz osaturik.]]>
<![CDATA[Gorritiko gaztelua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-09-11/gorritiko_gaztelua.htm Tue, 11 Sep 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-09-11/gorritiko_gaztelua.htm
Arribe herrian autoa aparkatu, Araxes ibaiaren gainetik pasatu, eliza gure ezkerrera utzi, eta porlanezko malda bizian gorantz abiatuko gara marka zuri-hori-laranjek erakusten diguten norabidean. Tarteka, atzera begira jarri, eta Malloak harresiaren ikuspegi bikainaz gozatzeko aukera izango dugu. Porlana bukatu, eta lur eta harri txingarrezko pista zabaletik bidegurutze nabarmen batera igoko gara, eta, han, egurrezko hesola zahar batean margoturik, Uba edo Gorritira joateko aukeren artean aukeratu beharko dugu.

Uba alderako bidea hartuko dugu, eta bestea itzulerako utzi. Basoan murgilduko gara, gaztainondo, izei, pago eta hurritzen artean. Uba baserrirantz doan bidea utzi, eta eskuinaldetik ateratzen dena aukeratuko dugu. Ezkerraldera pare bat baserri-borda lagata, pagadian sartuko gara, eta sigi-sagan leporaino. Artegietako langara iristean, hori igaro, eta eskuinetik ateratzen den zidor ikusgaitz batetik, tontorrerantz doan bide nagusiarekin bat egingo dugu. Lehen metroak bete, eta ezkerraldera Ezurmendiko hilarriaren ondora igo gara. Tradizioak dioenez, leku honetan Beotibarko guduan hildako bi merio lurperatu omen zituzten. Leku polita eta bitxia. Bidera itzuli, eta aldapa labur eta pikoa gainditu eta gero, baselizaren inguruan Gorritiko gazteluaren hondar xume batzuk ikusi ahal izango ditugu. Nafarroako Erresumaren gaztelu hau Santa Barbara mendiaren gailurrean egon zen. Izena gotorlekuaren gainean eraikitako baseliza xumeak eman dio. Ekialdetik Gorriti herria bera eta Larraun haran alderako igarobidea menderatzen zen, eta mendebaldetik, malkar izugarri batean, Araxes harana.

Beotibarko guduaren lekuko

Gaztelua Beotibarko guduaren lekuko izan zen 1321ean, eta gipuzkoarrek epe labur batez hartu zuten. Diotenez, 1450ean hamar gizonek zaintzen zuten gotorlekua, eta uste da hiru dorre zeuzkala, handia, Sugar Torre izeneko txikiagoa, beharbada Balerdi mendiari begira zegoelako, eta, hor, tradizioari jarraikiz, Sugar (tximistaren jainkoa) herensuge mitologikoa bizi baitzen, eta hirugarren dorrea, segur aski, sarrerako ataria izanen zen. Gure historiaren pasarte txiki hori gogora ekarri, eta metro batzuk aurrerago dagoen Malkorraundiko tontorrean atsedena hartu, eta hamaiketakoa egiteko beta hartuko dugu.

Abiapuntura itzultzeko, mendiaren ertzetik marrazten den xendan barrena jaisten hasiko gara, bi marra gorrik erakutsi diguten bidetik. Lepora iristean, eskuinetik zabaltzen den pistan barrena jaitsiko gara. Pagadian zehar marrazten den bide zabaletik altuera erraz galduko dugu, eta berriro Uba-Gorriti bidegurutzera jaitsiko gara. Puntu horretatik, gorako erabili dugun pistatik segituko dugu. Aurrez aurre, Araitz haranaren gaindi Aralarko Malloak, harresi naturalaz eta paregabeaz gozatzeko beta hartuko dugu herrira heldu aurretik.]]>
<![CDATA[Artikutzako burdinbidearen arrastotik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/027/002/2018-06-26/artikutzako_burdinbidearen_arrastotik.htm Tue, 26 Jun 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1865/027/002/2018-06-26/artikutzako_burdinbidearen_arrastotik.htm
Burdinbidearen bihotza Elamako meategi gunea zen, eta hura Errenteriako iparraldeko geltokiarekin komunikatzera iritsi zen, plano inklinatu eta korapilatsu baten bitartez. Neurririk gabeko ustiapen haien ondorioz, basoak atzera egin zuen berehala, 1919an Donostiako Udalak finka erosi eta berreskuratze lanak hasi arte.

Ibilaldi honetan, burdinbide horren zati handi bat beteko dugu. Exkaxetik abiatu eta laurehun bat metro errepidean zehar bete ostean, ezkerretik Arikutzako auzora jaisten den bidea utzi, eta, metro batzuk aurrerago, burdinbide zaharraren xenda hartuko dugu. Erroiarriko behatoki naturalaren ingurura helduko gara laster, eta bertatik finka osoaren ikuspegi zabalaz gozatu ahal izango dugu. Bidegurutzera iristean, bide balizatua utzi eta eskuin aldera joko dugu egurrezko seinaleak erakusten duen lekutik. 150 bat metro beteko ditugu burdinbide zaharraren plano inklinatuan dagoen geltokiaren aztarnak ikusi ahal izateko.

Hona hemen, ATITek (Artikutzako Trenaren Ikerketa Taldea) emandako datu gutxi batzuk: trenak izen bat baino gehiago zuen: Karramarroa, Dekabilla, Frantzesen trena, Artikutzako trena eta Xorrolako trena. Burdinbidearen zabalera 600 milimetrokoa zen eta trenbidearen luzera, berriz, 28,5 kilometrokoa. Ibilbide osoan lau trenmakinak izan ziren, bakarra zati bakoitzean, eta haiekin batera 61 bagoi. Bidaia bakoitzean 2 tonako 6 bagoi zeramatzaten, 12 tonako gai garraioa aldiro. Egunero lau bidaia egiten zituen garairik oparoenean. Material hauek garraiatzen zituen: burdina, egur ikatza, kaolina, posteak, tren trabesak, eraikuntzako egurra… Pertsonak ere garraiatzen zituen. Zati bakoitzeko trenak hiru langile behar zituen: tren gidaria, sugina eta baleztaria. Guztira, trenean 30 bat langile aritzen ziren, planoetakoak kontuan hartuta.

Bidegurutzera itzuli eta maldan behera abiatuko gara. Laster, gure eskuinetik xenda bat ateratzen ikusiko dugu, eta, bide balizatua utzita, bertatik egingo dugu aurrera. Plano inklinatua egin aurretik, idiekin minerala goiko geltokira garraiatzeko erabiltzen zuten bide hori. Plano inklinatua bitan zeharkatu eta maldan behera Oronoz-Zubieta ingurura jaitsiko gara. Puntu horretan Elamara zuzentzen den bidea utzi, eta Artikutza auzorantz joko dugu.

Auzoko etxe eta parajeak bisitatu ostean, porlanezko bide malkartsutik aterpetxea dagoen lekuraino igoko gara. Urtegia inguratzen duen pista utziko dugu gure ezkerretik ateratzen den bidea hartuz. Xenda estuak Erroiarriko ur jauziaren gainaldera eramango gaitu.

Exkaxpeko errekara iristean isiltasuna nagusi da goroldioz jantzitako pago zaharren erreinuan. Igoera piko batek egurrezko panel informatibo baten ondora eramango gaitu. Pagadian zabaltzen den bide zabalari jarraituz, auzora jaisten den errepidera aterako gara, ornodunen panela eta egurrezko seinaleak dauden lekura. Eskaseko atezaindegia gertu.]]>
<![CDATA[Artazulgo zintzurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/034/001/2018-06-05/artazulgo_zintzurra.htm Tue, 05 Jun 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/034/001/2018-06-05/artazulgo_zintzurra.htm
Ibilbidea zirkularra denez, bertako edozein lekutatik abia gaitezke, baina guk Arteta herria aukeratuko dugu abiapuntu gisa. Bidearen zatirik handiena PR-Na 170 (Ollarango itzulia) bide balizatutik beteko dugu marka zuri eta horiek erakusten diguten norabidean. Herriko plazatik aterako gara, eta zereal lurren artean zabaltzen den pista eroso eta zabaletik aurrera egingo dugu. Artetako iturburu aldera joko dugu. Lehen bidegurutzean, gatzagetara doan bidea aukeratuko dugu eskuinekoa utziz (gero elkartzen dira biak). Altuera zertxobait galdu, eta erraz iritsiko gara gaur egun nahikoa abandonaturik dauden gatzagen ondora. Antzinetik ezaguna den gatzaga hau artisau moduan ustiatu izan da. Ez dugu ahaztu behar garai batean elikagaiak kontserbatzeko gatza baliabide bakarra zela, eta behar horrek jarduera garrantzitsua bihurtu zuen gatzagetan lan egitea.

Gatzagak zeharkatu, aldapa txiki bat igo, eta berehala bat egingo dugu bide balizatuarekin. Zubi bat gurutzatu, Udarbe erreka gainditu eta xenda segituz, Artetako iturburuaren ondoan dagoen aparkalekura iritsiko gara. Hemengo urak, Udarbe errekara isurtzeaz gain, energia hidroelektrikoa ekoizteko eta Iruñerria urez hornitzeko erabiltzen dira. Iturburuaren sorgunetik ateratzen den ur emaria klimaren baldintzen arabera aldatuz joaten da.

Puntu honetan, bide balizatua utzi, eta Artazulgo zintzurrean murgilduko gara. Udarbe errekako urek zizelkatutako kareharrizko haitzarte honetan, kilometro erdiko ibilbidea burutuko dugu zintzurraren hondoraino heltzeko, ur jauzi ederraren azpira hain zuzen ere. Paraje ederra bezain ikusgarria. Zintzur honek duen edertasunak makina bat sakan-jaitsiera zale erakartzen du, eta, bere neurrian bada ere, Guara edota Pirinioetan aurki daitezkeen ur jauziekin antzekotasun handia du. Ondo higatutako zintzurrean dauden jauzi, igarobide estu eta abarrez gozatzeko paisaia paregabea. Artazul zintzurra kareharrizko haitzarte bat da, Goñiko gainetatik heldu den Udarbe errekako urek zizelkatutakoa; erreka, gero, Artetako iturburuko urei lotzen zaie. Inguru malkartsua da, eta haritzak dira nagusi; toki ospeletan pagadi txikiak ageri dira, eta harkaitzetan, arteak. Beste espezie batzuk inguruko freskuraz eta hezetasunaz baliatzen dira, esate baterako, astigarrak, lizarrak, hurritzak eta sahatsak.

Etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta ibaiaren paraleloan aparkalekuraino itzuli, eta bertan ikusiko ditugun bide seinale zuri eta horiek erakutsiko digute hartu beharreko norabidea. Metro gutxi batzuk igo, eta bide lau eta erosoari segituko diogu lurpean doan ubidearen ondotik Ultzurrun herrira iristeko; aurrez, El Pontarron izenez ezaguna den zubi estutik pasatuko gara. Herriaren gunera jaitsi, eta Artetara zuzentzen pista zabaletik aurrera egingo dugu. Erraz amaituko dugu ibilbide labur baina eder hau.]]>
<![CDATA[Hilarrietako jentil baratzeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1843/028/002/2018-05-29/hilarrietako_jentil_baratzeak.htm Tue, 29 May 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1843/028/002/2018-05-29/hilarrietako_jentil_baratzeak.htm
Ibilgailua lepoan bertan dagoen etxolaren ondoan utzi, eta berehala ikusiko dugu Okaberen tontorra, basoak marrazten duen lerro zuzenaren gainetik. Aurrez aurre dugun pagadi aldera zuzenduko ditugu urratsak, hasieran ikusgaitz den zidor batetik. Berehala, lehen aldapari aurre egitean bidea zabaldu eta basoan murgilduko gara. Lehen aldapa amaitu eta bidea leundu egiten da tarte batez, baina, berehala, azken aldapari egin beharko diogu aurre. Pagadian marrazten den bidea desitxuratu egiten da azken zatian, baina berehala ohartuko gara zelaigunetik gertu gaudela.

Basotik ateratzean, Hilarrietako lepora igoko gara, eta gertu izen bera duen nekropolia ikusiko dugu, goi-lautada txiki eta eder batean. Zirkuluan jarritako 26 harrespil horiek santutegi baten moduko ingurunea osatzen dute, eta, airetik behatuz gero, Burdin Aroko (K.a. 800-300 urte) hileta-monumentu horiek itxura magikoa duen postal bat erakusten dute. Monumentu hauei egun harrespil esaten badiegu ere, herritarrek jentil-baratze edo mairu-baratze ere esaten diete, euskal mitologiako pertsonaia horien ehorzketekin lotzen zituzten eta. Paisaia paregabe honetan, gure arbasoek monumentu hauen erdian gordetzen zituzten gizon eta emakumeen errautsak.

Gure historiaren lekuko isilak diren hileta-monumentu eder hauei bizkarra eman, eta gertu ikusiko dugun Okabe mendirantz zuzenduko ditugu urratsak. Lehen zatian, GR 10aren bide-seinale zurigorriek erakutsiko digute jarraitu beharreko bidea, baina berehala markak ezkerraldera utzi eta aldapa piko eta belartsu bati ekingo diogu. Larre zabal hauetan ibiliz, ezkerraldean, tontor itxura duen haitz-multzo bat utzi eta aurrera segituko dugu, Okabe mendiaren gailur zabal eta lauaren bila. Tontorra biribil samarra da, eta bertaratu arte ez gara konturatuko iritsiak garela. Nafarroa Behereko tontorrik altuena den talaiatik, aukera paregabea izango dugu ikuspegi eder batez gozatzeko. Bertatik, Nafarroa Behereko eta Zuberoako mendi gehienak ikusteaz gain, Iratiko oihanaren tapiz berde koloretsua gure begien ninien gozamenerako agertuko zaigu. Leku aproposa hamaiketakoa egin eta naturak eskaintzen digun paisaia zoragarria miresteko.

Abiapuntura itzultzeko tenorean, atzera egingo dugu etorritako bidetik. Luzaroan gure arbasoen errautsen pausagune izan diren Hilarrietako harrespilak atzean utzi, eta pagadian jaitsiko gara, Zurzai lepora iritsi arte.]]>
<![CDATA[Donostiako itzulia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2009/026/002/2018-05-22/donostiako_itzulia.htm Tue, 22 May 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2009/026/002/2018-05-22/donostiako_itzulia.htm
· 1. etapa

Udaletxearen ondoan elkartu, eta handik abiatuko gara Kontxako pasealekuan zehar. Ondarretako hondartza atzean utzi, eta Erregeneko etxe handiaren ondotik Valentin merenderora igoko gara. Segidan, Igeldo herrirantz zuzenduko gara, hormigoizko pistan zehar. Kantauri itsasoa aurrez, herria zeharkatu, eta Igeldoko Meteorologia Behatokiaren ondotik pasatu ostean, Igarako erriberara jaitsiko gara mendiaren hego magaletik. Han, hegoaldeko zuhaitz igel endemikoaren habitat naturala ikusi ahal izango dugu. Usurbilgo lurrekin muga eginez, autobidearen azpiko aldetik igaro, eta Añorga auzora jaitsiko gara, baserri eta nekazaritza lurren artean. Etapa amaitzeko, bidegorritik Añorga Txikira helduko gara.

· 2. etapa

Añorga Txikitik abiatu, trenbidea gurutzatu, eta malda piko bati ekingo diogu, Miramongo lurretan dagoen Katxola baserri zaharberrituaren ondoraino. Maldan behera jo, eta Miramongo Parkean murgilduko gara. Gertu dauden Arbideko dorre dotoreen ondotik pasatuko gara, eta aurrerago, Zientzia Museotik. Oriamendi gainera heltzean, Hernaniko lurrekin muga egiten duen Basozabaleko nekazaritza ingurunetik beherantz, Urumearen ibarrera jaitsiko gara. Trenbidearen paraleloan hedatzen den pista zabaletik, Martutene auzoan sartuko gara. Sagardotegien erreinutik gertu dagoen Antondegi muinora igoko gara, behean ikusiko dugun 27 Poligonoko industrialdera zuzenean jaitsiz.

· 3. etapa

Urumea ibaiaren paraleloan, kanaberen artean aurrera egingo dugu, Loiola auzora iritsi arte. Zubia gurutzatu, eta, berehala, maldan gora jarriko gara militarren kuartelaren ondotik Ametzagañako parkera igotzeko, garai batean gotorlekua zegoen lekuraino. Gaur egun, gotorlekuaren hondarrak ikus daitezke. Garbera merkataritza gunearen ondoan dagoen Lauaizetara zuzenduko ditugu gure urratsak. Hormigoizko pistatik, Pasaiako lurrekin muga egiten duen Molinao auzorantz jaitsiko gara, eta, sartu aurretik, berriro maldan gora jarriko gara, Altza auzora -garai batean herria zen- igotzeko. Auzoko kale artean, behean ikusiko dugun Pasaiako portura jaitsiko gara segidan, eta, kaiaren paraleloan, Intxaurrondoko parkera iritsi, eta Mirakruz gaina zapalduko dugu.

· 4. etapa

Etaparik gogorrena baina ziurrenik ederrena dugu hau. Arzak jatetxearen ondotik malda pikoari eutsi, eta garai batean gotorlekua egon zen lekuraino igoko gara. Malda azkar batek Platako itsasargiren ondoraino jaitsiko gaitu, Pasaiako portuaren bokalaren gainera. Hortik aurrera, Uliako itsaslabarretan marrazten den zidor eroso eta eder batek Uliako atsedengunera eramango gaitu lehenik, eta, gero, maldan behera, Sagues auzora, Zurriolako hondartzaren parera. Kursaal jauregia atzean utzi, eta, Alde Zaharra zeharkatu eta gero, Urgullera igoko gara, hiriaren talaiarik ederrenetako batera; handik, lau etapen ikuspegi ia osoa edukiko dugu. Urgulletik jaitsi, eta udaletxean amaituko dugu etapa hau.]]>
<![CDATA[Legateko gurutzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2018-05-01/legateko_gurutzea.htm Tue, 01 May 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2018-05-01/legateko_gurutzea.htm
Ibilgailua herriko plazan utzi, eta etxe bikainen artean emango ditugu lehen pausoak. Elizaren ezkerraldetik iparralderantz jaisten hasi, eta, azken etxeak gibelean utzi eta gero, Legateko tontorra begiztatuko dugu aurrez aurre. Harlauza, harri eta alanbrezko hesien artetik zabaltzen den porlanezko bidetik, Beltzuri erreka gaindituko dugu, Lezabeko zubitik. Ezkerretik ateratzen den lurrezko pista zabala hartu, eta berehala hasiko gara maldan gora. Haritz eta gaztainondoen artean zabaltzen den bideak Etxeberriko bordaren ondora eramango gaitu. Malda gogortu egiten da, eta berehala iritsiko gara pista amaitzen den lekura, borda baten ondora.

Arakan lepora doan bidea utzi, eta aurrez aurre dugun xendan barrena abiatuko gara, ote eta garo artean. Bidezidor horrek pista zabal batera eramango gaitu, pago bakan batzuen artera. Eskuinerantz joko dugu, eta, pistaren ondotik marrazten den xendatik, Legateko zutarria dagoen lepora iritsiko gara. Gertu izango dugu Legateko gurutzea, eta, hara igotzeko, gurutze bidearen ondotik emeki-emeki abiatuko gara aldapa pikoari aurre eginez. Porlanezko hamalau gurutzeak atzean laga, eta burdinazko gurutze handi eta ezagunaren ondora helduko gara.

Gurutzea ez da gure mendietan ikusten ohituta gauden modukoa, burdinazkoa eta beltzez margotua. 1901. urtean Jose Argiñen elizondoarrak landutako harrizko gurutze bat jarri zuten, eta bertan iraun zuen ekaitzek lurrera bota arte. Gerora, Eugenio San Miguel Ezkurrakoak bost metroko burdinazko gurutze bat forjatu zuen, baita hiru metroko oinarri bat ere. 1979an, Iruñeko artzapezpikuak bedeinkatu zuen Done Mikel Aralarkoaren irudia bertara eraman zuen. Gertu, Julian Mitxelena apezaren omenez Cesareo Soule eskultoreak taillatutako hareharrizko oroitarria. Gurutzetik hurbil, gailurrean, erpin geodesikoa, buzoia, Gerardo Plaza mendizale baztandarraren omenez jarritako piolet erraldoi bat eta inguruko mendien kokapena erakusten duen harrizko mahai bat. Altuera xumea izan arren, handik dagoen ikuspegia bikaina da, Baztango haranaren panoramika oso zabala baitago.

Pagadian murgilduta

Mendiaren gandorretik aurrera egingo dugu, eta, xenda nabarmen batetik, altuera galtzen hasiko gara, pagadi baten ondora heldu arte. Hor, pagadian murgildu, eta aurrera egingo dugu handik zabaltzen den pista zabalean zehar. 300 bat metroren ondoren, pista utzi, eta, bide nabarmenik gabe, pagadian murgilduko gara, orbela zapalduz. Leku horretan erne ibili beharra dago, eta maldan behera egingo dugu, Beltzuri errekaren ondora iritsi arte. Guztira, kilometro bat pasatxo egingo dugu [GPSa erabiltzea komeni da].

Erreka gainditu, eta beste aldean dagoen pistara aterako gara. Erreka eskuinean utzi, eta bide nabarmenetik segituko dugu. Berehala, Ortiberriko borda ikusiko dugu ezkerrean, eta gero, beherago, Martiñenekoa. Bide landua oso erosoa da, eta handik erraz iritsiko gara bidegurutzera. Ibilgailuentzat egokitutako errepide txiki horretatik, Lekarotz herriraino jaitsiko gara, Larraldea sagardotegiaren ondotik igaro eta gero.]]>
<![CDATA[Altzürükü, Arbailako magalean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2324/028/002/2018-04-24/altzuumlruumlkuuml_arbailako_magalean.htm Tue, 24 Apr 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2324/028/002/2018-04-24/altzuumlruumlkuuml_arbailako_magalean.htm
Urrutia gazteluaren aurrean dagoen aparkalekutik abiatuko gara, eta elizaren ondotik ateratzen den errepideari jarraituz, Urdiñarbe aldera joko dugu. Berehala, itzuli osoan bidelagun izango ditugun bide-seinale horiak ikusiko ditugu. Azken etxeak atzean utzi, eta aldapa txiki bat igotzen hasiko gara. Baserri artean zabaltzen den errepidean zehar kilometro eskas bete, eta zabortegira doan bidegurutzera helduko gara. Hemen, ikusiko dugun egurrezko hesola batek egin beharreko bidea aukeratzen lagunduko digu: Kaskaborro aldera abiatuko gara, eta, horretarako, errepidea utzi, eta pistatik aurrera egingo dugu.

Larre zabal eta haritz zaharren artean, seinale horiei segituz erraz iritsiko gara zabortegi txiki baten ondora. Hori gure ezkerrera utziko dugu, eta ondo balizatutako bidezidorrak pista zabal batera eramango gaitu. Pixkanaka haran txiki batera jaisten hasiko gara, eta errekara gerturatu. Beheko aldera iristean, hesiaren paraleloan jarraituko dugu haritzen gerizpean. Hormigoizko zubi bat gure eskuinera utzi, eta bideak ezkerretik gorantz egiten du. Marra horiez gain, urdinak ere ikusiko ditugu ibilbidearen zati honetan. Artasoro baten paraleloan doan bidetik harizti batera helduko gara, Idauze-Mendi aldera zuzenduz. Herriko elizaren dorre hirukoiztarra nabarmen azalduko zaigu, baina bidegurutzera heltzean, norabidea aldatu beharko dugu.

Herrira doan bideari bizkarra emango diogu, eta bide-seinaleek erakusten duten norabidean, Kaskaborro aldera joko dugu. Zuhaitzen artean altuera poliki irabaziko dugu, eta goiko aldera iristean, ikuspegia zabalduko zaigu. Pista zabala linea elektrikoaren ondotik doa, eta hori jarraituz erraz beteko ditugu hurrengo kilometroak. Kaskaborroko basoa gure eskuinean utzi, eta Urdiñarbera doan bidearen ondora iritsiko gara, ibilbide honetako punturik gorenera. Bidegurutze honetan, Urdiñarbera zuzentzen den bidea atzean utzi, eta ezkerrekoa aukeratuko dugu.

Pista erosoa da, eta hori jarraituz, hasieran beherantz egingo dugu, baina azken malda batek errepidera eramango gaitu. Lehenago, mendebaldera begiratuz gero, Muskildi, Elaudi, Olhaso, Urdiñarbe... herri txikiak eta auzoak han-hemen barreiaturik ikusiko ditugu, eta, horien gainetik, Oxkaxeko Antton Deunaren ermita berezituko dugu. Ekialderantz, berriz, Pirinioetako harresi natural eta ederra ageriko zaigu, Auñamendiren silueta ezaguna besteen artean nabarmenduz. Errepidera iristean, Altzürükü aldera jaisten hasiko gara, eta, berehala, zabortegira doan bidegurutzearekin egingo dugu topo. Puntu honetatik herrira itzultzeko hasieran bete dugun bidea egingo dugu.]]>
<![CDATA[Urdaneta eta Elkano]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2324/028/002/2018-04-17/urdaneta_eta_elkano.htm Tue, 17 Apr 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2324/028/002/2018-04-17/urdaneta_eta_elkano.htm
Autoa hilerri txikiaren aurrean laga eta kilometro erdiz atzera egingo dugu, etorri garen errepide beretik; Indate Berri landetxeraino igoko gara. Kanpo aldean animalia mota asko dituen etxaldea pasa eta errepidea utziko dugu berehala; ezkerraldetik Txatxarromendi inguratzen duen pista zabala hartuko dugu. Pistan aurrera, xenda bihurtuko zaigu berehala, eta poliki hasiko gara behera egiten eta basoan murgiltzen. Bidea erosoa egingo zaigu, eta konturatu orduko Elkano auzoaren sarreran izango gara.

Elkano Zarauzko auzoa da; Indamendiren magalean dago, herrigunetik urrun. Bertaratzean, berehala ikusiko dugu San Pedro baseliza, Erdi Arokoa -1025. urtean eraikia-. Sarrerako atea XIV. mendekoa da, eta estilo gotikoan dago egina. Erretaularik ez duen arren, Kristo hilzorian agertzen den irudi bat dago bertan, eta haren alboetara Gure Amaren eta Done Petriren taillak daude. 1989. urtean, zaharberritze lanak egin zituzten. Luis Pedro Peña Santiago etnologoak baseliza honen eraikitze lanen inguruko kondaira bat jaso zuen. Elkano-Bitarte baserriko Joxe Antonio Manterolak kontatuaren arabera, hiru gizonezko sorginek gau bakar batean eraiki omen zuten. Sorgin hauetako bat maingua zenez, Kojua ezizena zuen. Sorgin hauetako batek Garate menditik Arbastañaundi kokalekura jaurtitzen omen zituen harriak, eta bertan Kojuak jaso eta Elkanora jaurtitzen, han hirugarren sorginak eliza eraikitzen zuen bitartean.

Elkano auzoa atzean utzi eta beste kilometro erdi bat egingo dugu Meaga aldera jaisten den errepidean barrena, Santa Kruz baselizaren ondora iritsi arte -XVI. mendekoa da-. Oin angeluzuzena du baseliza honek, eta bi isuriko estalkia eta kanpandorre txiki bat; fatxada berezia du oso, erronboide formako egurrezko balaustre sare batez osatua. Ermitak estalpea ematen dio Kristo Santuari.

Indamendi aldera joko dugu baselizaren ezkerraldetik zabaltzen den bide nabarmenetik. Hasierako bide laua laster bihurtuko zaigu aldapa piko, eta, hori gainditu ostean, tontorrean dagoen gurutze handi baten ondora iritsiko gara. Gailurrean, bat egiten dute Aiako, Zestoako eta Aizarnazabalgo lurrek.

462 metroko garaiera duen mendiaren gandorrean aurrera, Agiñetazar muinoa pasa eta Aierdimusu edo Hirumugarrieta lepora jaitsiko gara. Segidan, aurrez aurre ikusiko dugu Txatxarromendi, eta hura igotzeko azken aldapari ekingo diogu. Tontorrera heltzean, burdinazko gurutze artistiko bat ikusiko dugu. Gertu dugu Indate Berri landetxearen ondoko mendatea, eta maldan behera erraz jaitsiko gara bertara. Abiapuntura itzultzeko, beste kilometro erdi bat bete beharko dugu errepidean.]]>
<![CDATA[Igantziko parajeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/028/001/2018-03-27/igantziko_parajeak.htm Tue, 27 Mar 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/028/001/2018-03-27/igantziko_parajeak.htm
Igantziko San Migel parrokiaren ondotik abiatuko gara, etxe ederren artean murgilduz. Poliki-poliki igotzen hasi, eta berehala ikusiko ditugun galtzada zahar baten arrastoetatik herriaren goialdean dauden etxe eta baserrietara igoko gara. Asfaltatutako bidetik kilometro pasatxo beteko dugu maldan gora jarri eta aldapa pikoari aurre egiteko. Pista zabala lurrezkoa bihurtu eta altuera irabazten jarraituko dugu atsedenik hartu gabe. Mendi-lepo batera iristean, ezkerretik marrazten den bidetik gorantz egingo dugu, eta Unanuako tontorreraino helduko gara. Talaia eder horretatik lehen aldiz ikusiko ditugu Arantzako zirkua osatzen duten mendiak: Apaola, Urkidi, Zipuru, Mairubaratzeta, Mendaur, Mendieder, Ekaitza, Komizko gaina, Negusoro, Izu eta Pagolletagaña. Eta zirkua ixten duen mendia igo dugun Unanua hain zuzen ere.

Arantza aldera jaisten hasiko gara, mendiaren gandorrean zehar zabaltzen den bide nabarmenetik. Berehala Unanuko borda berrituaren ondora heldu, eta jaisten jarraituko dugu Landondo Arrata ibairaino, azken zatia antzinako galtzada ederretik. Puntu honetan, Arantzara zuzentzen den bidea utzi, eta ibaiaren paraleloan zabaltzen den porlanezko bidetik aurrera egingo dugu bide-seinale zuri-gorri-berdeek erakusten diguten norabidean. Asfaltoa amaitu, eta San Juan Xar eremuan murgilduko gara. Basoan marrazten den xenda eroso batek harrian zulatutako leize batera eramango gaitu, eta eskailera batzuk jaitsiz hiru turrusta dituen iturrira jaitsiko gara. San Juan iturria herri sinesmenaren arabera, bertako urak sendatzeko gaitasuna du: zapi edo oihal bat bertako iturrian busti eta mindutako gorputz atala igurzten da; gero, zapia ondoko harkaitzetan utzi behar da. Erritu horrek inguruko eta urrutiko jendea erakartzen du. Horretaz gain, goian dagoen haitzuloan artzain baten irudia dago, eta hari dioten debozioa aipatu behar da: San Juan egunean eta hurrengo lau igandetan Igantziko meza bertan egiten da, sinesmen pagano eta kristauen nahasmen bitxiaz.

1987. urtean natura erreserba izendatua izan ziren paraje horiek atzean utzi, eta basoan zehar ondo markatutako xendatik errepideraino jaitsiko gara. Harrobira sartzeko errepidea zeharkatu, eta berehala beste xenda batek maldan gora jarriko gaitu. Antzinako galtzadatik igotzen jarraituko dugu, eta basotik ateratzean kilometro bat eskas geratuko zaigu abiapuntura itzultzeko. Herrian sartu aurretik, hori osatzen duten auzoen (Berrizaun, Frain, Irisarri, Unanua, Elusta, Piedadeko Gaina eta Sarrola) ikuspegi zabala izango dugu.]]>
<![CDATA[Oilarandoiko kapera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/025/001/2018-03-20/oilarandoiko_kapera.htm Tue, 20 Mar 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/025/001/2018-03-20/oilarandoiko_kapera.htm zubi erromatarra ikusiko dugu. Metro gutxi batzuk bete eta ezkerretik jarraitu, errepidea azpitik pasatu, eta maldan gora jarriko gara. Bidegurutzeetan seinale zuri-gorriek lagunduko digute bide zuzena aukeratzen.

Asfaltatutako bidea amaitu, eta lurrezko pista batetik igotzen jarraituko dugu basoan zehar. Balizatutako bidearen malda gogorrenak gainditu eta gero, Ahartza leporaino igotzen den errepide txikira iritsiko gara. Puntu horretan, GR-10ak norabide berria hartzen du, ezkerretik igotzen da Oilarandoiko magalean zehar, baina guk hori itzulerako utzi eta GR-10aren bide zaharretik egingo dugu aurrera. Errepidearen eskuinetik eta horren azpitik hedatzen den pista zabaletik egingo dugu aurrera, hasieran aldaparik gabe, baina gero malda gogortu egingo da errepidera atera aurretik.

Errepide estutik beteko dugu hurrengo tartea, eta, lehen bihurgunera iristean, hori utzi eta ezkerretik gorantz joko dugu, mendiaren gainaldean ikusiko dugun kaperarantz. Malda pikoa gainditu, eta haitzez inguraturik dagoen Oilarandoi kaperara helduko gara. Bertatik dagoen ikuspegia bikaina da, talaia zoragarria mendi garaiak eta horien magaletan barreiatzen diren baserri eta herri txikiak ikusteko. 1706an, haraneko 11 herrietako etxeko jaunak biltzen zituen Baigorriko Gorte Nagusiak erabaki zuen Oilarandoi mendiaren tontorrean ermita bat ezartzea. Bertan egoten ziren ermitauei otoitz egiteko eskatzen omen zieten zerutik etor zitezkeen txingor eta ekaitzetatik babesteko. 1740 eta 1792. urteen artean ermita hori okupaturik egon baitzen, eta, 1789ko iraultza igaro eta gero, suntsitua izan zen. 1941ean, J. Olhagarai apaizak kapera berri bat eraikitzea erabaki eta urtebete geroago, 1942an inauguratu zuten. 1985ean, berriz, eguraldi txarraren eta gizakiak sortutako kalteen ondorioz, ermita goitik behera berritu zen. Baigorriko jendea eta inguruko herritarrak urtean bitan -ekainean eta abuztuan- igotzen dira.

Ikuspegi paregabea

Adartzak, Iparlako harresiak, Auzak, Iratiko mendiek, Pirinioetako mendi garaiek eta Donibane Garaziko haranak eskaintzen duten ikuspegi paregabeaz gozatu ostean, maldan behera Ahartza leporaino jaitsiko gara. Toki horretan, ezkerretik datorren xenda balizatua (GR-10 berria) bilatuko dugu, eta Oilarandoiren magala puntatik puntara zeharkatuz errepidera itzuliko gara, igoerako erabili dugun bidearekin bat eginez. Toki horretatik herriraino igotzeko erabili dugun bide berbera erabiliko dugu.

Beherakoan, aurrez aurre ikusiko dugu Etxauzko gaztelu ederra. Jatorriz Erdi Arokoa bada ere, XVI. mendean eraiki zuten. Etxauz familiaren garairik oparoenak Henrike IV.aren eta Luis XIII.aren erregealdien artean izan ziren, 1732an etxaldea eskuz aldatu arte. Herrira jaistean, Doneztebe elizara joango gara. Elizaren parterik zaharrenak XII. mendekoak badira ere, XIII. mendeko testuetan agertzen da lehen aldiz (1236). Erdi Aroan, elizak defentsarako zutabe erromanikoak, dorre bat eta fortifikazioaren arrastoak atxiki zituen. Eliza atzean utzi, eta ibaia zeharkatuko dugu gertu dagoen zubitik. Ibaiaren paraleloan jarraitu eta berehala helduko gara zubi erromatarraren ondora. Nahiz eta erromatar hitza izan izenean, 1661ean izan zen eraikia. Garai batean, ibaia gainditzeko igarobide bakarra izan zen.]]>
<![CDATA[Labirinto Zuria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/023/001/2018-03-13/labirinto_zuria.htm Tue, 13 Mar 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/023/001/2018-03-13/labirinto_zuria.htm Labirinto Zuria esan ohi zaiona, hain zuzen ere. Bertan, haizearen higadurak eta itsasoaren indarrek zizelkatutako eskultura eder eta bitxiak ikusiko ditugu, haien artean marrazten den xenda estuan zehar.

Ibilaldi labur eta zirkular hau burutzeko, Jaizkibelgo Paradorea izan zenaren hondarren ondoan utziko dugu ibilgailua, Santa Barbara dorretik oso gertu. Errepide aldera jaitsi eta bertatik metro batzuk egingo ditugu; berehala eskuin aldean ikusiko dugun pista zabalean sartuko gara gero. Maldan behera suabe, Artzain mendixkaren magala jaisten hasiko gara. Bi kilometro eskas egin eta gero, Talaia bidearekin gurutzatu eta bertatik metro gutxi batzuk egingo ditugu, harik eta, malda bizian, eskuinetik beste bide bat zabaltzen zaigun arte. Bide balizatua utzi eta beherantz jaisten jarraituko dugu, lurrezko beste pista zabal batekin topo egin arte. Hori gurutzatu eta bide zabaletik segituz, Leruetako inguruetara helduko gara. Hemen bidea zertxobait leundu egiten da, eta erraz egingo dugu aurrera. Erne ibili beharra dago: kilometro eskas egin eta gero, pista erosoa utzi eta ezkerretik basoan sartzen den bidea aukeratuko dugu; Leizanabar aldera iritsiko gara.

Xenda estua haitz handien ondotik marrazten da, eta altuera galtzen hasiko gara. Garo artean, Labetxuko zulora jaitsi beharrean, eskuin aldera joko dugu, sakanaren gainetik doan xenda bilatzeko. Harrizko plaka handien gainetik, itsaso aldera gerturatuko gara, eta, talaia honetatik, Labetxuko paretetan dauden koloreen sinfoniaz gozatuko dugu. Belarretan irekitzen den xenda txikiak -bi marra zuriz balizatua- biratu eta Labirinto Zuriaren sarreran utziko gaitu. Haitz zurien anabasa gure aurrean, eta irudi bereziak nonahi zizelkaturik. Aurrera egingo dugu kontu handiz, itsasoaren eta labarren gain aldetik. Berehala, bi bloke handi ikusiko ditugu, bata bestearen ondoan; gruyere gaztaren itxura duten bi harritzarrek barreneko hamaika zulo eta formak erakusten dizkigute. Ingurune polita eta magikoa.

Bi eskultura natural hauek atzean laga eta aurrera segitu dugu, Bobeda edo La Concha izeneko horma zuri batekin topo egin arte. Hemen emango dugu amaitutzat Labirinto Zuriko gure ibilaldia. Abiapuntura bueltatzeko, aurrera joko dugu bi marra zurik erakusten diguten norabidean. Lepora heldu baino metro batzuk lehenago, marra zuriek erakusten diguten bidea utzi eta eskuinetik igotzen den beste xenda hartuko dugu; hala, Erentzingo Zabalaren ikuspegi osoa eta ederra eskaintzen duen talaia bikain batera igoko gara.

Abiapuntura itzultzeko, gora egingo dugu hartutako xendatik, eta berehala iritsiko gara Labetxura jaisteko hartu dugun bidearen ondora. Hemendik aurrera, jaisteko erabili dugun bide bera hartuko dugu: Leruetara igo, Talaia bidea gurutzatu eta abiapuntura helduko gara, Artzain mendiaren magaleko pistatik.]]>
<![CDATA[Larregoiko elur zuloa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/026/001/2018-02-20/larregoiko_elur_zuloa.htm Tue, 20 Feb 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/026/001/2018-02-20/larregoiko_elur_zuloa.htm
Ibilbidea herriaren azken etxeen ondotik zabaltzen den porlanezko bidetik hasten da. Azken etxeak atzean utzi, eta, Ameskoetako ikazkinen omenez jarritako metalezko irudiaren ondotik, berehala iritsiko gara langa baten ondora. Hori igaro, eta gorantz egingo dugu, gure ezkerrean txondor bat utziz. Aldapa gogortzen hasten denerako, pagadian murgilduko gara, orbelak estaltzen duen porlanezko pista zabalean zehar. Tarteka, bidea leundu egiten da, eta arnasa hartzeko beta izango dugu.

Pistaren amaierara iristean, bidea leundu egiten da erabat, eta pista lurrezko bihurtzen da. Hari jarraituz, ataka txiki bat gainditu eta berehala aterako gara antenaraino igotzen den lurrezko pistara. Handik, gorantz joko dugu, altuera irabaziz, eta, goi ordokira ailegatu aurretik, elur zuloaren kokapena erakutsiko digun egurrezko hesola bat ikusiko dugu. Toki horretan pista utzi, ezkerraldean dagoen metalezko langa gainditu, eta ehun bat metro bete beharko ditugu Larregoiko elur zuloaren ondora heltzeko.

Elurra eta izotza

Gizakiak elurra eta izotza erabili ohi ditu historian zehar, bai elikagaiak kontserbatzeko bai edari hotzak eta izozkiak prestatzeko, baita sendagarri modura ere, sukarra apaldu edota kolpeak arintzeko. Parajeotan bertan izotza egin izan da, XX. mendearen hasiera bitarte. Neguan, maiz egiten zuen elurra, eta, harekin, izotza fabrikatzeko lehengaia lortzen zuten. Normalean, elurtegiak udalarenak izaten ziren, baina, batzuetan, errentan ematen zitzaizkion gehien ordaintzen zuenari, betiere konpromisoa hartzen bazuen beharrak betetzeko. Ameskoetan, elur zuloak edo «leizeak» enkantean jartzen ziren hiru urterako. Elur zuloaren hondoraino jaitsi, egurrezko eskailera baten bidez; behe-behean, imajina dezagun zenbat elur tona meta zitezkeen dena betez gero.

Toki berezi hori atzean utzi, eta, gertu ikusiko dugun tontorra gerorako utziz, amildegi aldera gerturatuko gara, hango tumulu bateraino joateko. Ez da ia nabarmentzen, baina talaia paregabea da. Gertu dago Larregoiko tontorra, eta hara joko dugu segidan; iritsitakoan erpin geodesikoa eta kohete itxura duen buzoi bat topatuko ditugu. Gure mendean, Ameskoako ibarrako zenbait herri: Artatza, Bakedano, Barindano, Goiano, Urra eta Zudairi. IE-an Gatarre eta gertu Kerezmendi, Larraitza eta Etxabarriko Haitzak. Aurrez-aurre Lokizko San Kosme eta San Damian. Amildegiaren ertzetik, antenaraino gerturatuko gara, eta, alanbrezko hesia pasatu eta gero, igotzeko hartu dugun lurrezko pistara aterako gara. Segidan, etorritako bidetik jaitsiko gara abiapunturaino.]]>
<![CDATA[Ezpeletako bazterrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2018-02-13/ezpeletako_bazterrak.htm Tue, 13 Feb 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2018-02-13/ezpeletako_bazterrak.htm
Ibilaldi honetan, herriko karriketan murgiltzeaz gain, herriko bazterrak ezagutuko ditugu. Herritik bertatik zenbait erreka igarotzen dira: Errobira beren urak isurtzen dituzten Latsa eta Urotz errekez gain, Urdazurin isurtzen dituzten Urloko eta Larre errekak ditugu. Horietako batzuk zeharkatuko ditugu ibilbide zirkular eta balizatu hau burutzean. Merkatu plazatik abiatu bezain fite, herriko gaztelu zaharraren ondotik pasatuko gara. Gaztelu hau, Ezpeletako baroiek 1000. urte aldera eraiki zuten, eta bertan egon ziren 1707 arte. Jatorriz, Nafarroako errege-erreginen mendekoak ziren; Nafarroako Erresumako 12 baroietako bat izan zelarik. Herriko frontoiaren gainaldetik igaro eta berehala, ezkerraldetik jaisten diren eskaileretatik jaitsiko gara. Etxe artean aurrera egin eta segidan Latsa erreka gaindituko dugu. Zubiaren beste aldean dagoen ikuztegi zaharretik pasatu eta gero, aurrera segituko dugu bide seinale horiek erakusten diguten norabidean. Errepidetik metro batzuk egin eta berehala, errepidea utzi, eta eskuinetik marrazten den xendan barrena Haitzaga auzora helduko gara. Landetxe artean, berriro errepidera igoko gara, baina metro batzuk bertatik egin eta gero, eskuinetik abiatuko gara pista zabalean zehar. Tarteka, errepidera ateratzen da, baina, berehala, xenda edo pista zabalak segitzen ditu, eta haritz bikainen artean Biper Gorri kanpinera helduko da.

Etxe ederrak

Kanpina eskuinera utziz, erreka gainditu, eta errepidean barna jarraituko dugu, eskuinetik ateratzen den lurrezko pista berri bat hartu arte. Ibilaldiaren tarte horretan, haritzekin batera gaztainondoak tartekatzen dira, eta pare bat ataka eta errekastoren bat edo beste gainditu ondoren, maldan gora egingo dugu, Zapatandegiko ingurura iritsi arte. Baso pistatik altuera galtzen hasiko gara, hurrak eta gorostiak ugari diren ingurune hezean. Gertu ikusiko dugu Ezpeleta herria, eta asfaltozko errepidera iristean, azkar helduko gara erromatarren garaiko zubi txiki baten ondora. Abiapuntura iristeko, herrian sartu, eta karriketan ibiliko gara, etxe ederren artean, merkatu plazara ailegatu arte.

Ibilaldia amaitzean, kale artean ibili, eta gazteluan bertan dauden Turismo Bulegoa, Herriko Etxea, liburutegia eta Ezpeletako piperraren langintzaren erakusketa bisitatzea merezi du. Eta gaztelua ezagutu ondoren, XVII. mendearen hasieran eraiki zuten San Esteban eliza bisitatzea ere merezi du, batik bat hilarrien bilduma, baita lau svastika dituen hilobi-harria ere. Iparraldeko barruko herri askok bezala, Ezpeletak xarma berezia du; inguratzen duen paisaia lasaia herrikoarekin bat egiten du, eta bertaratzen denari egun-pasa atsegina eskainiz.]]>
<![CDATA[Morkaiko eta Kalamua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/036/001/2018-02-06/morkaiko_eta_kalamua.htm Tue, 06 Feb 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/036/001/2018-02-06/morkaiko_eta_kalamua.htm
Baseliza eta aisialdirako gunea atzean laga eta aurrera egingo dugu asfaltatutako errepide estu batetik. Bideko seinale zuri, hori eta gorriek markatzen diguten norabidean, errepidea utzi eta lurrezko pista hartuko dugu. Berehala iritsiko gara Santumotzera, eta bertan ikusiko dugu Andres Egidazuk 2007an taillatutako egurrezko irudia. 36ko gerran indar faxistek Elgoibarrera sartzean desagerrarazi zuten guztia ordezkatzen du irudi horrek.

Hiru Iturri lepora igoko gara Mutriku aldera doan pistatik. Bidegurutze horretan, Aiastia bailara aldera jaisten hasiko gara, seinale zuri eta horiei segituz. Laster, bide nagusia utzi eta Morkaiko gurutzearen ondora igoko gara, sigi-saga. Pinu artean ezkutaturik dago, eta, Alfredo Etxebarriaren hitzetan, lotura du frankismoarekin. Alfontso Borboiko eta Orleanskoa Morkaikon hil zen 1936ko irailaren 27an, buruan tiro eginda. Borboitarren familiakoa zen, eta Nafarroako erreketeekin ibili zen 36ko gerran. Morkaiko mendia oso leku garrantzitsua zen bi bandoentzat, eta, bertako borroketan hil zutenez, frankistek gurutzea altxatu zuten haren omenez. Zer dela-eta dago oraindik zutik?

Historiaren pasarte hau gogora ekarrita, etorritako bidetik metro batzuk atzera egin dugu. Aurrez aurre ikusiko dugu Morkaiko mendia; hura inguratu eta berriro itzuliko gara Hiru Iturrieta lepora. Iturria bisitatu eta Kalamuara igotzeko aldapa pikoari ekingo diogu. Aldatsik gogorrena gainditu, Olaburuko zelaigunera iritsi eta, bertan bereizten den xendari jarraituz, tontorrera iristeko azken aldapari ekingo diogu. Jakina da 36ko gerran Kalamua fronteko lerroa oso garrantzitsua izan zela, eta, ingurua ondo aztertuz gero, berehala ikusiko ditugu gerra garaiko lubakiak. Haietan, errepublikazaleek gogor egin zieten aurre espainol faxistei. Lehenago, XIV. mendean, ahaide nagusien borroka bat gertatu zen inguru hauetan: oinaztarren eta ganboatarren arteko batailetako bat. Oso paraje lasaia da gaur egun, mendizale askoren ihesbide eta topaleku.

Ikuspegi eder honekin gozatu ostean, Arrate aldera doan belarrezko alfonbran behera abiatuko gara. Garagoiti mendiaren magalean dagoen bidegurutzera iristean, Arratera doan bidea utzi eta ezkerrekoa hartuko dugu. Behera egingo dugu, hasieran poliki baina gero azkar, lehen baserrien ondora iritsi arte. Bide asfaltatutik, Aubixa barnetegirako sarrera eskuinean utzi eta bat egingo dugu ibilbidearen hasieran erabili dugun bidearekin. Kilometro eta erdi bertatik egin eta San Pedroko baselizaren ondora ailegatuko gara.]]>
<![CDATA[Garañoko gaztelua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/028/001/2018-01-16/garaoko_gaztelua.htm Tue, 16 Jan 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/028/001/2018-01-16/garaoko_gaztelua.htm
Bidearen zati handi batean lagun izango ditugun GR-220aren (Iruñeko Arroaren itzulia) marka zuri-gorriek erakutsiko digute hartu beharreko norabidea. Errepidean zehar edo haren ezkerretik errekaraino jaitsi, eta berriro errepidera ateratzen den xendatik barrena abiatuko gara. Berehala, gertu dugun Arteta-Egillor araztegiaren ondora iritsiko gara. Hormigoizko bidea porlanezko bihurtuko da, eta kaseta baten ondora eramango gaitu; hain zuzen ere, San Kristobal ermitara igotzeko erabiltzen zen lurrezko bidearen hasierara. Laster, harizti trinko batean murgilduko gara, eta, aurrerago, ermita izan zenaren hondarrak inguratuko ditugu, baltsa batera jaitsi aurretik.

Ur baltsa biren artean igaro eta bide balizadunean barrena, erraz egingo dugu aurrera, haritz bikainen artean. Egillor eta Saldiseko lurrak banatzen dituen alanbrezko hesia gainditu eta gorantz joko dugu, Saldisetik datorren harrizko pistatik. Hirugarren ur baltsaren ondora iristean, bide balizaduna utzi eta aurrez aurre dugun Mortxe aldera igotzen hasiko gara, zuzenean. Alanbrezko hesiaren ondora heltzean, hesia pasatu eta berehala ikusiko dugu Mortxeren gandorra, ipuru artean. Tontorrera heltzean, sekulako ikuspegia zabalduko zaigu: Nafarroako erdialdeko mendiak gertu ikusiko ditugu, baita Urbasa eta Andiako goi lautaden irudia ere. Eta, beherantz begiratuz gero, berriz, Iruñeko Arroaren eta Olloranaren panoramika bikainak.

Gandorretik lepora jaitsi eta Saldise tontorra zapalduko dugu segidan. Hemendik, izen bera duen herrira jaitsiko gara, xendarik gabe eta malda pikoari aurre eginez. Neketsua oso. Herrian sartu aurretik, berehala ikusiko ditugu Ollaraneko PR-NA 170 marka zuri-horiak, eta, horiei segituz, Garoñoko gazteluaren ondora iritsiko gara. Ez da erraza gaztelua izandakoaren ondora igotzeko xenda edo bide egokia aurkitzea, alanbrezko hesi pare bat gainditu behar da eta.

Ikusmira ederra

Gaztelu izeneko muinoan zegoen gaztelua, 591 metroko garaieran, Saldise herritik 900 bat metrora. Gaztelu Txiki ere esaten zaio; izena, alde batetik, gazteluaren oroitzapenaren lekukoa da, eta, bestetik, haraneko Gaztelu izeneko beste mendi batekin du lotura: Orarregi gazteluari dagokionarekin. Muinoa, nahiz eta goialdean nahiko laua izan, bereizi egiten da inguruko lurretatik, eta kono moztu baten itxura hartzen du. Malkartsua da, baina amildegirik gabea; iparraldeko eta ekialdeko maldak Arakil ibaian bukatzen dira, 200 bat metro beherago. Ipar ekialdean, berriz, Udarbe ibaia eta ibaiak berak eginiko igarobidea ikusten dira.

Gaztelua Astorga-Bordele erromatar galtzadaren ondoan zegoen; bide nagusi baten bazterrean, beraz. Horretaz gain, gertuko bidegurutze batean, Ollo, Goñi eta Andia-Urbasarako bidea hasten zen. Egillor-Saldise bidea, berriz, hegoaldean dagoen mendatetik zihoan. Bide horiek abelbide ere bazirela jasotzen du agiri batek. Iparraldean, Oskia mendi zintzurrak mugatzen du harana, eta han dago Orarregi gazteluaren mendia ere. Goialdetik, Iruñerria ere ikusten da. Gaztelua bisitatu eta lepora itzuliko gara; handik, Egillor herrira iritsiko gara, gertu baitago.]]>