<![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 22 Sep 2018 13:46:55 +0200 hourly 1 <![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Plaiaundiko babesgunea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-09-18/plaiaundiko_babesgunea.htm Tue, 18 Sep 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-09-18/plaiaundiko_babesgunea.htm
Balio natural handiko gunea da Plaiaundiko Parke Ekologikoa, eta, hegazti migratzaileentzat babesleku paregabea izateaz gain, behatoki aparta da bertako fauna eta flora ikusteko. Padura, limoak, aintzirak, hegaztiak... Hamaika aukera presarik gabe ibili eta inguruaz gozatzeko. Hegazti espezie askoren migrazio bidean dagoenez eta itsas hegaztientzat ere babesgune egokia denez, iparretik hegoaldera doazen hamaika espeziek hartzen dute bertan atseden. Milaka kilometro bidaian, hegaztiek oasi edo zonalde bereziak —ura, jana eta atsedenerako baldintza egokiak— behar izaten dituzte indarrak hartu eta berriro bidaia luzeari ekiteko.

Parkearen sarreran dagoen Interpretazio Zentroaren ondotik abiatuko gara San Lorenzo aintzira inguratzeko asmoz. Ezkerreko aldetik ateratzen den bidezidorrari jarraituz, denboraldiko urmaelen ondotik pasatu eta Mokozabalaren behatokira iritsiko gara. Bertatik, aintzirako biztanleak ikusteko lehen aukera izango dugu. Faunak babesteko erabiltzen dituen heskaia eta lahardia nagusi diren guneak zeharkatuz, lezkadiaren ondoan dagoen Lertxuntxoaren behatokira helduko gara. Berehala izango gara San Lorenzo aintzira Jaizubiako itsasadarrarekin komunikatzeko dagoen konportaren ondoan. Aurrera doan bidea utzi eta aurrera egingo dugu Lertxunaren behatokira ailegatu arte. Itzulia osatzeko, Interpretazio Zentroraino joango gara berriro.

Txingudiko badia

Bigarren itzulia osatzeko, euriaren urez betetzen den ur gezako aintziraren ondotik hedatzen den bidetik aurrera egingo dugu. Bertan, mota askotako hegaztiak ikusi ahal izango ditugu. Gal estadioa ezkerrean utzi eta joan-etorri txiki bat egingo dugu Itzaberriko padurak eta limoak bisitatzeko. Mareek menperatutako hondartza horretan, hegazti asko biltzen da itsasbehera etorri eta elikagaiak bilatzeko. Eskuinean, Txingudiko badiaren ikuspegi ederraz gozatuz, Txoritegiko aintzira inguratzen hasiko gara, eta beste bi behatoki aurkituko ditugu bertan: Txirritxoarena eta Irletakoa. Ibilaldia amaitzeko, Txingudiko Ekoetxea interpretazio zentroa bisitatuko dugu. Plaiaundiko Parke Ekologikoaren sarreran dago, eta bertan mota guztietako informazioa aurkituko dugu Plaiaundi nahiz badia eta Txingudiko Plan Bereziko naturaguneei buruz: badiaren maketa, ikus-entzunezkoak, behatokia eta beste hainbat tresna, bertako historiari eta parkeko habitaten nahiz faunaren historiari buruzko informazioz osaturik.]]>
<![CDATA[Gorritiko gaztelua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-09-11/gorritiko_gaztelua.htm Tue, 11 Sep 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2018-09-11/gorritiko_gaztelua.htm
Arribe herrian autoa aparkatu, Araxes ibaiaren gainetik pasatu, eliza gure ezkerrera utzi, eta porlanezko malda bizian gorantz abiatuko gara marka zuri-hori-laranjek erakusten diguten norabidean. Tarteka, atzera begira jarri, eta Malloak harresiaren ikuspegi bikainaz gozatzeko aukera izango dugu. Porlana bukatu, eta lur eta harri txingarrezko pista zabaletik bidegurutze nabarmen batera igoko gara, eta, han, egurrezko hesola zahar batean margoturik, Uba edo Gorritira joateko aukeren artean aukeratu beharko dugu.

Uba alderako bidea hartuko dugu, eta bestea itzulerako utzi. Basoan murgilduko gara, gaztainondo, izei, pago eta hurritzen artean. Uba baserrirantz doan bidea utzi, eta eskuinaldetik ateratzen dena aukeratuko dugu. Ezkerraldera pare bat baserri-borda lagata, pagadian sartuko gara, eta sigi-sagan leporaino. Artegietako langara iristean, hori igaro, eta eskuinetik ateratzen den zidor ikusgaitz batetik, tontorrerantz doan bide nagusiarekin bat egingo dugu. Lehen metroak bete, eta ezkerraldera Ezurmendiko hilarriaren ondora igo gara. Tradizioak dioenez, leku honetan Beotibarko guduan hildako bi merio lurperatu omen zituzten. Leku polita eta bitxia. Bidera itzuli, eta aldapa labur eta pikoa gainditu eta gero, baselizaren inguruan Gorritiko gazteluaren hondar xume batzuk ikusi ahal izango ditugu. Nafarroako Erresumaren gaztelu hau Santa Barbara mendiaren gailurrean egon zen. Izena gotorlekuaren gainean eraikitako baseliza xumeak eman dio. Ekialdetik Gorriti herria bera eta Larraun haran alderako igarobidea menderatzen zen, eta mendebaldetik, malkar izugarri batean, Araxes harana.

Beotibarko guduaren lekuko

Gaztelua Beotibarko guduaren lekuko izan zen 1321ean, eta gipuzkoarrek epe labur batez hartu zuten. Diotenez, 1450ean hamar gizonek zaintzen zuten gotorlekua, eta uste da hiru dorre zeuzkala, handia, Sugar Torre izeneko txikiagoa, beharbada Balerdi mendiari begira zegoelako, eta, hor, tradizioari jarraikiz, Sugar (tximistaren jainkoa) herensuge mitologikoa bizi baitzen, eta hirugarren dorrea, segur aski, sarrerako ataria izanen zen. Gure historiaren pasarte txiki hori gogora ekarri, eta metro batzuk aurrerago dagoen Malkorraundiko tontorrean atsedena hartu, eta hamaiketakoa egiteko beta hartuko dugu.

Abiapuntura itzultzeko, mendiaren ertzetik marrazten den xendan barrena jaisten hasiko gara, bi marra gorrik erakutsi diguten bidetik. Lepora iristean, eskuinetik zabaltzen den pistan barrena jaitsiko gara. Pagadian zehar marrazten den bide zabaletik altuera erraz galduko dugu, eta berriro Uba-Gorriti bidegurutzera jaitsiko gara. Puntu horretatik, gorako erabili dugun pistatik segituko dugu. Aurrez aurre, Araitz haranaren gaindi Aralarko Malloak, harresi naturalaz eta paregabeaz gozatzeko beta hartuko dugu herrira heldu aurretik.]]>
<![CDATA[Artikutzako burdinbidearen arrastotik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/027/002/2018-06-26/artikutzako_burdinbidearen_arrastotik.htm Tue, 26 Jun 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1865/027/002/2018-06-26/artikutzako_burdinbidearen_arrastotik.htm
Burdinbidearen bihotza Elamako meategi gunea zen, eta hura Errenteriako iparraldeko geltokiarekin komunikatzera iritsi zen, plano inklinatu eta korapilatsu baten bitartez. Neurririk gabeko ustiapen haien ondorioz, basoak atzera egin zuen berehala, 1919an Donostiako Udalak finka erosi eta berreskuratze lanak hasi arte.

Ibilaldi honetan, burdinbide horren zati handi bat beteko dugu. Exkaxetik abiatu eta laurehun bat metro errepidean zehar bete ostean, ezkerretik Arikutzako auzora jaisten den bidea utzi, eta, metro batzuk aurrerago, burdinbide zaharraren xenda hartuko dugu. Erroiarriko behatoki naturalaren ingurura helduko gara laster, eta bertatik finka osoaren ikuspegi zabalaz gozatu ahal izango dugu. Bidegurutzera iristean, bide balizatua utzi eta eskuin aldera joko dugu egurrezko seinaleak erakusten duen lekutik. 150 bat metro beteko ditugu burdinbide zaharraren plano inklinatuan dagoen geltokiaren aztarnak ikusi ahal izateko.

Hona hemen, ATITek (Artikutzako Trenaren Ikerketa Taldea) emandako datu gutxi batzuk: trenak izen bat baino gehiago zuen: Karramarroa, Dekabilla, Frantzesen trena, Artikutzako trena eta Xorrolako trena. Burdinbidearen zabalera 600 milimetrokoa zen eta trenbidearen luzera, berriz, 28,5 kilometrokoa. Ibilbide osoan lau trenmakinak izan ziren, bakarra zati bakoitzean, eta haiekin batera 61 bagoi. Bidaia bakoitzean 2 tonako 6 bagoi zeramatzaten, 12 tonako gai garraioa aldiro. Egunero lau bidaia egiten zituen garairik oparoenean. Material hauek garraiatzen zituen: burdina, egur ikatza, kaolina, posteak, tren trabesak, eraikuntzako egurra… Pertsonak ere garraiatzen zituen. Zati bakoitzeko trenak hiru langile behar zituen: tren gidaria, sugina eta baleztaria. Guztira, trenean 30 bat langile aritzen ziren, planoetakoak kontuan hartuta.

Bidegurutzera itzuli eta maldan behera abiatuko gara. Laster, gure eskuinetik xenda bat ateratzen ikusiko dugu, eta, bide balizatua utzita, bertatik egingo dugu aurrera. Plano inklinatua egin aurretik, idiekin minerala goiko geltokira garraiatzeko erabiltzen zuten bide hori. Plano inklinatua bitan zeharkatu eta maldan behera Oronoz-Zubieta ingurura jaitsiko gara. Puntu horretan Elamara zuzentzen den bidea utzi, eta Artikutza auzorantz joko dugu.

Auzoko etxe eta parajeak bisitatu ostean, porlanezko bide malkartsutik aterpetxea dagoen lekuraino igoko gara. Urtegia inguratzen duen pista utziko dugu gure ezkerretik ateratzen den bidea hartuz. Xenda estuak Erroiarriko ur jauziaren gainaldera eramango gaitu.

Exkaxpeko errekara iristean isiltasuna nagusi da goroldioz jantzitako pago zaharren erreinuan. Igoera piko batek egurrezko panel informatibo baten ondora eramango gaitu. Pagadian zabaltzen den bide zabalari jarraituz, auzora jaisten den errepidera aterako gara, ornodunen panela eta egurrezko seinaleak dauden lekura. Eskaseko atezaindegia gertu.]]>
<![CDATA[Artazulgo zintzurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/034/001/2018-06-05/artazulgo_zintzurra.htm Tue, 05 Jun 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/034/001/2018-06-05/artazulgo_zintzurra.htm
Ibilbidea zirkularra denez, bertako edozein lekutatik abia gaitezke, baina guk Arteta herria aukeratuko dugu abiapuntu gisa. Bidearen zatirik handiena PR-Na 170 (Ollarango itzulia) bide balizatutik beteko dugu marka zuri eta horiek erakusten diguten norabidean. Herriko plazatik aterako gara, eta zereal lurren artean zabaltzen den pista eroso eta zabaletik aurrera egingo dugu. Artetako iturburu aldera joko dugu. Lehen bidegurutzean, gatzagetara doan bidea aukeratuko dugu eskuinekoa utziz (gero elkartzen dira biak). Altuera zertxobait galdu, eta erraz iritsiko gara gaur egun nahikoa abandonaturik dauden gatzagen ondora. Antzinetik ezaguna den gatzaga hau artisau moduan ustiatu izan da. Ez dugu ahaztu behar garai batean elikagaiak kontserbatzeko gatza baliabide bakarra zela, eta behar horrek jarduera garrantzitsua bihurtu zuen gatzagetan lan egitea.

Gatzagak zeharkatu, aldapa txiki bat igo, eta berehala bat egingo dugu bide balizatuarekin. Zubi bat gurutzatu, Udarbe erreka gainditu eta xenda segituz, Artetako iturburuaren ondoan dagoen aparkalekura iritsiko gara. Hemengo urak, Udarbe errekara isurtzeaz gain, energia hidroelektrikoa ekoizteko eta Iruñerria urez hornitzeko erabiltzen dira. Iturburuaren sorgunetik ateratzen den ur emaria klimaren baldintzen arabera aldatuz joaten da.

Puntu honetan, bide balizatua utzi, eta Artazulgo zintzurrean murgilduko gara. Udarbe errekako urek zizelkatutako kareharrizko haitzarte honetan, kilometro erdiko ibilbidea burutuko dugu zintzurraren hondoraino heltzeko, ur jauzi ederraren azpira hain zuzen ere. Paraje ederra bezain ikusgarria. Zintzur honek duen edertasunak makina bat sakan-jaitsiera zale erakartzen du, eta, bere neurrian bada ere, Guara edota Pirinioetan aurki daitezkeen ur jauziekin antzekotasun handia du. Ondo higatutako zintzurrean dauden jauzi, igarobide estu eta abarrez gozatzeko paisaia paregabea. Artazul zintzurra kareharrizko haitzarte bat da, Goñiko gainetatik heldu den Udarbe errekako urek zizelkatutakoa; erreka, gero, Artetako iturburuko urei lotzen zaie. Inguru malkartsua da, eta haritzak dira nagusi; toki ospeletan pagadi txikiak ageri dira, eta harkaitzetan, arteak. Beste espezie batzuk inguruko freskuraz eta hezetasunaz baliatzen dira, esate baterako, astigarrak, lizarrak, hurritzak eta sahatsak.

Etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta ibaiaren paraleloan aparkalekuraino itzuli, eta bertan ikusiko ditugun bide seinale zuri eta horiek erakutsiko digute hartu beharreko norabidea. Metro gutxi batzuk igo, eta bide lau eta erosoari segituko diogu lurpean doan ubidearen ondotik Ultzurrun herrira iristeko; aurrez, El Pontarron izenez ezaguna den zubi estutik pasatuko gara. Herriaren gunera jaitsi, eta Artetara zuzentzen pista zabaletik aurrera egingo dugu. Erraz amaituko dugu ibilbide labur baina eder hau.]]>
<![CDATA[Hilarrietako jentil baratzeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1843/028/002/2018-05-29/hilarrietako_jentil_baratzeak.htm Tue, 29 May 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1843/028/002/2018-05-29/hilarrietako_jentil_baratzeak.htm
Ibilgailua lepoan bertan dagoen etxolaren ondoan utzi, eta berehala ikusiko dugu Okaberen tontorra, basoak marrazten duen lerro zuzenaren gainetik. Aurrez aurre dugun pagadi aldera zuzenduko ditugu urratsak, hasieran ikusgaitz den zidor batetik. Berehala, lehen aldapari aurre egitean bidea zabaldu eta basoan murgilduko gara. Lehen aldapa amaitu eta bidea leundu egiten da tarte batez, baina, berehala, azken aldapari egin beharko diogu aurre. Pagadian marrazten den bidea desitxuratu egiten da azken zatian, baina berehala ohartuko gara zelaigunetik gertu gaudela.

Basotik ateratzean, Hilarrietako lepora igoko gara, eta gertu izen bera duen nekropolia ikusiko dugu, goi-lautada txiki eta eder batean. Zirkuluan jarritako 26 harrespil horiek santutegi baten moduko ingurunea osatzen dute, eta, airetik behatuz gero, Burdin Aroko (K.a. 800-300 urte) hileta-monumentu horiek itxura magikoa duen postal bat erakusten dute. Monumentu hauei egun harrespil esaten badiegu ere, herritarrek jentil-baratze edo mairu-baratze ere esaten diete, euskal mitologiako pertsonaia horien ehorzketekin lotzen zituzten eta. Paisaia paregabe honetan, gure arbasoek monumentu hauen erdian gordetzen zituzten gizon eta emakumeen errautsak.

Gure historiaren lekuko isilak diren hileta-monumentu eder hauei bizkarra eman, eta gertu ikusiko dugun Okabe mendirantz zuzenduko ditugu urratsak. Lehen zatian, GR 10aren bide-seinale zurigorriek erakutsiko digute jarraitu beharreko bidea, baina berehala markak ezkerraldera utzi eta aldapa piko eta belartsu bati ekingo diogu. Larre zabal hauetan ibiliz, ezkerraldean, tontor itxura duen haitz-multzo bat utzi eta aurrera segituko dugu, Okabe mendiaren gailur zabal eta lauaren bila. Tontorra biribil samarra da, eta bertaratu arte ez gara konturatuko iritsiak garela. Nafarroa Behereko tontorrik altuena den talaiatik, aukera paregabea izango dugu ikuspegi eder batez gozatzeko. Bertatik, Nafarroa Behereko eta Zuberoako mendi gehienak ikusteaz gain, Iratiko oihanaren tapiz berde koloretsua gure begien ninien gozamenerako agertuko zaigu. Leku aproposa hamaiketakoa egin eta naturak eskaintzen digun paisaia zoragarria miresteko.

Abiapuntura itzultzeko tenorean, atzera egingo dugu etorritako bidetik. Luzaroan gure arbasoen errautsen pausagune izan diren Hilarrietako harrespilak atzean utzi, eta pagadian jaitsiko gara, Zurzai lepora iritsi arte.]]>
<![CDATA[Donostiako itzulia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2009/026/002/2018-05-22/donostiako_itzulia.htm Tue, 22 May 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2009/026/002/2018-05-22/donostiako_itzulia.htm
· 1. etapa

Udaletxearen ondoan elkartu, eta handik abiatuko gara Kontxako pasealekuan zehar. Ondarretako hondartza atzean utzi, eta Erregeneko etxe handiaren ondotik Valentin merenderora igoko gara. Segidan, Igeldo herrirantz zuzenduko gara, hormigoizko pistan zehar. Kantauri itsasoa aurrez, herria zeharkatu, eta Igeldoko Meteorologia Behatokiaren ondotik pasatu ostean, Igarako erriberara jaitsiko gara mendiaren hego magaletik. Han, hegoaldeko zuhaitz igel endemikoaren habitat naturala ikusi ahal izango dugu. Usurbilgo lurrekin muga eginez, autobidearen azpiko aldetik igaro, eta Añorga auzora jaitsiko gara, baserri eta nekazaritza lurren artean. Etapa amaitzeko, bidegorritik Añorga Txikira helduko gara.

· 2. etapa

Añorga Txikitik abiatu, trenbidea gurutzatu, eta malda piko bati ekingo diogu, Miramongo lurretan dagoen Katxola baserri zaharberrituaren ondoraino. Maldan behera jo, eta Miramongo Parkean murgilduko gara. Gertu dauden Arbideko dorre dotoreen ondotik pasatuko gara, eta aurrerago, Zientzia Museotik. Oriamendi gainera heltzean, Hernaniko lurrekin muga egiten duen Basozabaleko nekazaritza ingurunetik beherantz, Urumearen ibarrera jaitsiko gara. Trenbidearen paraleloan hedatzen den pista zabaletik, Martutene auzoan sartuko gara. Sagardotegien erreinutik gertu dagoen Antondegi muinora igoko gara, behean ikusiko dugun 27 Poligonoko industrialdera zuzenean jaitsiz.

· 3. etapa

Urumea ibaiaren paraleloan, kanaberen artean aurrera egingo dugu, Loiola auzora iritsi arte. Zubia gurutzatu, eta, berehala, maldan gora jarriko gara militarren kuartelaren ondotik Ametzagañako parkera igotzeko, garai batean gotorlekua zegoen lekuraino. Gaur egun, gotorlekuaren hondarrak ikus daitezke. Garbera merkataritza gunearen ondoan dagoen Lauaizetara zuzenduko ditugu gure urratsak. Hormigoizko pistatik, Pasaiako lurrekin muga egiten duen Molinao auzorantz jaitsiko gara, eta, sartu aurretik, berriro maldan gora jarriko gara, Altza auzora -garai batean herria zen- igotzeko. Auzoko kale artean, behean ikusiko dugun Pasaiako portura jaitsiko gara segidan, eta, kaiaren paraleloan, Intxaurrondoko parkera iritsi, eta Mirakruz gaina zapalduko dugu.

· 4. etapa

Etaparik gogorrena baina ziurrenik ederrena dugu hau. Arzak jatetxearen ondotik malda pikoari eutsi, eta garai batean gotorlekua egon zen lekuraino igoko gara. Malda azkar batek Platako itsasargiren ondoraino jaitsiko gaitu, Pasaiako portuaren bokalaren gainera. Hortik aurrera, Uliako itsaslabarretan marrazten den zidor eroso eta eder batek Uliako atsedengunera eramango gaitu lehenik, eta, gero, maldan behera, Sagues auzora, Zurriolako hondartzaren parera. Kursaal jauregia atzean utzi, eta, Alde Zaharra zeharkatu eta gero, Urgullera igoko gara, hiriaren talaiarik ederrenetako batera; handik, lau etapen ikuspegi ia osoa edukiko dugu. Urgulletik jaitsi, eta udaletxean amaituko dugu etapa hau.]]>
<![CDATA[Legateko gurutzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2018-05-01/legateko_gurutzea.htm Tue, 01 May 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2018-05-01/legateko_gurutzea.htm
Ibilgailua herriko plazan utzi, eta etxe bikainen artean emango ditugu lehen pausoak. Elizaren ezkerraldetik iparralderantz jaisten hasi, eta, azken etxeak gibelean utzi eta gero, Legateko tontorra begiztatuko dugu aurrez aurre. Harlauza, harri eta alanbrezko hesien artetik zabaltzen den porlanezko bidetik, Beltzuri erreka gaindituko dugu, Lezabeko zubitik. Ezkerretik ateratzen den lurrezko pista zabala hartu, eta berehala hasiko gara maldan gora. Haritz eta gaztainondoen artean zabaltzen den bideak Etxeberriko bordaren ondora eramango gaitu. Malda gogortu egiten da, eta berehala iritsiko gara pista amaitzen den lekura, borda baten ondora.

Arakan lepora doan bidea utzi, eta aurrez aurre dugun xendan barrena abiatuko gara, ote eta garo artean. Bidezidor horrek pista zabal batera eramango gaitu, pago bakan batzuen artera. Eskuinerantz joko dugu, eta, pistaren ondotik marrazten den xendatik, Legateko zutarria dagoen lepora iritsiko gara. Gertu izango dugu Legateko gurutzea, eta, hara igotzeko, gurutze bidearen ondotik emeki-emeki abiatuko gara aldapa pikoari aurre eginez. Porlanezko hamalau gurutzeak atzean laga, eta burdinazko gurutze handi eta ezagunaren ondora helduko gara.

Gurutzea ez da gure mendietan ikusten ohituta gauden modukoa, burdinazkoa eta beltzez margotua. 1901. urtean Jose Argiñen elizondoarrak landutako harrizko gurutze bat jarri zuten, eta bertan iraun zuen ekaitzek lurrera bota arte. Gerora, Eugenio San Miguel Ezkurrakoak bost metroko burdinazko gurutze bat forjatu zuen, baita hiru metroko oinarri bat ere. 1979an, Iruñeko artzapezpikuak bedeinkatu zuen Done Mikel Aralarkoaren irudia bertara eraman zuen. Gertu, Julian Mitxelena apezaren omenez Cesareo Soule eskultoreak taillatutako hareharrizko oroitarria. Gurutzetik hurbil, gailurrean, erpin geodesikoa, buzoia, Gerardo Plaza mendizale baztandarraren omenez jarritako piolet erraldoi bat eta inguruko mendien kokapena erakusten duen harrizko mahai bat. Altuera xumea izan arren, handik dagoen ikuspegia bikaina da, Baztango haranaren panoramika oso zabala baitago.

Pagadian murgilduta

Mendiaren gandorretik aurrera egingo dugu, eta, xenda nabarmen batetik, altuera galtzen hasiko gara, pagadi baten ondora heldu arte. Hor, pagadian murgildu, eta aurrera egingo dugu handik zabaltzen den pista zabalean zehar. 300 bat metroren ondoren, pista utzi, eta, bide nabarmenik gabe, pagadian murgilduko gara, orbela zapalduz. Leku horretan erne ibili beharra dago, eta maldan behera egingo dugu, Beltzuri errekaren ondora iritsi arte. Guztira, kilometro bat pasatxo egingo dugu [GPSa erabiltzea komeni da].

Erreka gainditu, eta beste aldean dagoen pistara aterako gara. Erreka eskuinean utzi, eta bide nabarmenetik segituko dugu. Berehala, Ortiberriko borda ikusiko dugu ezkerrean, eta gero, beherago, Martiñenekoa. Bide landua oso erosoa da, eta handik erraz iritsiko gara bidegurutzera. Ibilgailuentzat egokitutako errepide txiki horretatik, Lekarotz herriraino jaitsiko gara, Larraldea sagardotegiaren ondotik igaro eta gero.]]>
<![CDATA[Altzürükü, Arbailako magalean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2324/028/002/2018-04-24/altzuumlruumlkuuml_arbailako_magalean.htm Tue, 24 Apr 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2324/028/002/2018-04-24/altzuumlruumlkuuml_arbailako_magalean.htm
Urrutia gazteluaren aurrean dagoen aparkalekutik abiatuko gara, eta elizaren ondotik ateratzen den errepideari jarraituz, Urdiñarbe aldera joko dugu. Berehala, itzuli osoan bidelagun izango ditugun bide-seinale horiak ikusiko ditugu. Azken etxeak atzean utzi, eta aldapa txiki bat igotzen hasiko gara. Baserri artean zabaltzen den errepidean zehar kilometro eskas bete, eta zabortegira doan bidegurutzera helduko gara. Hemen, ikusiko dugun egurrezko hesola batek egin beharreko bidea aukeratzen lagunduko digu: Kaskaborro aldera abiatuko gara, eta, horretarako, errepidea utzi, eta pistatik aurrera egingo dugu.

Larre zabal eta haritz zaharren artean, seinale horiei segituz erraz iritsiko gara zabortegi txiki baten ondora. Hori gure ezkerrera utziko dugu, eta ondo balizatutako bidezidorrak pista zabal batera eramango gaitu. Pixkanaka haran txiki batera jaisten hasiko gara, eta errekara gerturatu. Beheko aldera iristean, hesiaren paraleloan jarraituko dugu haritzen gerizpean. Hormigoizko zubi bat gure eskuinera utzi, eta bideak ezkerretik gorantz egiten du. Marra horiez gain, urdinak ere ikusiko ditugu ibilbidearen zati honetan. Artasoro baten paraleloan doan bidetik harizti batera helduko gara, Idauze-Mendi aldera zuzenduz. Herriko elizaren dorre hirukoiztarra nabarmen azalduko zaigu, baina bidegurutzera heltzean, norabidea aldatu beharko dugu.

Herrira doan bideari bizkarra emango diogu, eta bide-seinaleek erakusten duten norabidean, Kaskaborro aldera joko dugu. Zuhaitzen artean altuera poliki irabaziko dugu, eta goiko aldera iristean, ikuspegia zabalduko zaigu. Pista zabala linea elektrikoaren ondotik doa, eta hori jarraituz erraz beteko ditugu hurrengo kilometroak. Kaskaborroko basoa gure eskuinean utzi, eta Urdiñarbera doan bidearen ondora iritsiko gara, ibilbide honetako punturik gorenera. Bidegurutze honetan, Urdiñarbera zuzentzen den bidea atzean utzi, eta ezkerrekoa aukeratuko dugu.

Pista erosoa da, eta hori jarraituz, hasieran beherantz egingo dugu, baina azken malda batek errepidera eramango gaitu. Lehenago, mendebaldera begiratuz gero, Muskildi, Elaudi, Olhaso, Urdiñarbe... herri txikiak eta auzoak han-hemen barreiaturik ikusiko ditugu, eta, horien gainetik, Oxkaxeko Antton Deunaren ermita berezituko dugu. Ekialderantz, berriz, Pirinioetako harresi natural eta ederra ageriko zaigu, Auñamendiren silueta ezaguna besteen artean nabarmenduz. Errepidera iristean, Altzürükü aldera jaisten hasiko gara, eta, berehala, zabortegira doan bidegurutzearekin egingo dugu topo. Puntu honetatik herrira itzultzeko hasieran bete dugun bidea egingo dugu.]]>
<![CDATA[Urdaneta eta Elkano]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2324/028/002/2018-04-17/urdaneta_eta_elkano.htm Tue, 17 Apr 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2324/028/002/2018-04-17/urdaneta_eta_elkano.htm
Autoa hilerri txikiaren aurrean laga eta kilometro erdiz atzera egingo dugu, etorri garen errepide beretik; Indate Berri landetxeraino igoko gara. Kanpo aldean animalia mota asko dituen etxaldea pasa eta errepidea utziko dugu berehala; ezkerraldetik Txatxarromendi inguratzen duen pista zabala hartuko dugu. Pistan aurrera, xenda bihurtuko zaigu berehala, eta poliki hasiko gara behera egiten eta basoan murgiltzen. Bidea erosoa egingo zaigu, eta konturatu orduko Elkano auzoaren sarreran izango gara.

Elkano Zarauzko auzoa da; Indamendiren magalean dago, herrigunetik urrun. Bertaratzean, berehala ikusiko dugu San Pedro baseliza, Erdi Arokoa -1025. urtean eraikia-. Sarrerako atea XIV. mendekoa da, eta estilo gotikoan dago egina. Erretaularik ez duen arren, Kristo hilzorian agertzen den irudi bat dago bertan, eta haren alboetara Gure Amaren eta Done Petriren taillak daude. 1989. urtean, zaharberritze lanak egin zituzten. Luis Pedro Peña Santiago etnologoak baseliza honen eraikitze lanen inguruko kondaira bat jaso zuen. Elkano-Bitarte baserriko Joxe Antonio Manterolak kontatuaren arabera, hiru gizonezko sorginek gau bakar batean eraiki omen zuten. Sorgin hauetako bat maingua zenez, Kojua ezizena zuen. Sorgin hauetako batek Garate menditik Arbastañaundi kokalekura jaurtitzen omen zituen harriak, eta bertan Kojuak jaso eta Elkanora jaurtitzen, han hirugarren sorginak eliza eraikitzen zuen bitartean.

Elkano auzoa atzean utzi eta beste kilometro erdi bat egingo dugu Meaga aldera jaisten den errepidean barrena, Santa Kruz baselizaren ondora iritsi arte -XVI. mendekoa da-. Oin angeluzuzena du baseliza honek, eta bi isuriko estalkia eta kanpandorre txiki bat; fatxada berezia du oso, erronboide formako egurrezko balaustre sare batez osatua. Ermitak estalpea ematen dio Kristo Santuari.

Indamendi aldera joko dugu baselizaren ezkerraldetik zabaltzen den bide nabarmenetik. Hasierako bide laua laster bihurtuko zaigu aldapa piko, eta, hori gainditu ostean, tontorrean dagoen gurutze handi baten ondora iritsiko gara. Gailurrean, bat egiten dute Aiako, Zestoako eta Aizarnazabalgo lurrek.

462 metroko garaiera duen mendiaren gandorrean aurrera, Agiñetazar muinoa pasa eta Aierdimusu edo Hirumugarrieta lepora jaitsiko gara. Segidan, aurrez aurre ikusiko dugu Txatxarromendi, eta hura igotzeko azken aldapari ekingo diogu. Tontorrera heltzean, burdinazko gurutze artistiko bat ikusiko dugu. Gertu dugu Indate Berri landetxearen ondoko mendatea, eta maldan behera erraz jaitsiko gara bertara. Abiapuntura itzultzeko, beste kilometro erdi bat bete beharko dugu errepidean.]]>
<![CDATA[Igantziko parajeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/028/001/2018-03-27/igantziko_parajeak.htm Tue, 27 Mar 2018 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/028/001/2018-03-27/igantziko_parajeak.htm
Igantziko San Migel parrokiaren ondotik abiatuko gara, etxe ederren artean murgilduz. Poliki-poliki igotzen hasi, eta berehala ikusiko ditugun galtzada zahar baten arrastoetatik herriaren goialdean dauden etxe eta baserrietara igoko gara. Asfaltatutako bidetik kilometro pasatxo beteko dugu maldan gora jarri eta aldapa pikoari aurre egiteko. Pista zabala lurrezkoa bihurtu eta altuera irabazten jarraituko dugu atsedenik hartu gabe. Mendi-lepo batera iristean, ezkerretik marrazten den bidetik gorantz egingo dugu, eta Unanuako tontorreraino helduko gara. Talaia eder horretatik lehen aldiz ikusiko ditugu Arantzako zirkua osatzen duten mendiak: Apaola, Urkidi, Zipuru, Mairubaratzeta, Mendaur, Mendieder, Ekaitza, Komizko gaina, Negusoro, Izu eta Pagolletagaña. Eta zirkua ixten duen mendia igo dugun Unanua hain zuzen ere.

Arantza aldera jaisten hasiko gara, mendiaren gandorrean zehar zabaltzen den bide nabarmenetik. Berehala Unanuko borda berrituaren ondora heldu, eta jaisten jarraituko dugu Landondo Arrata ibairaino, azken zatia antzinako galtzada ederretik. Puntu honetan, Arantzara zuzentzen den bidea utzi, eta ibaiaren paraleloan zabaltzen den porlanezko bidetik aurrera egingo dugu bide-seinale zuri-gorri-berdeek erakusten diguten norabidean. Asfaltoa amaitu, eta San Juan Xar eremuan murgilduko gara. Basoan marrazten den xenda eroso batek harrian zulatutako leize batera eramango gaitu, eta eskailera batzuk jaitsiz hiru turrusta dituen iturrira jaitsiko gara. San Juan iturria herri sinesmenaren arabera, bertako urak sendatzeko gaitasuna du: zapi edo oihal bat bertako iturrian busti eta mindutako gorputz atala igurzten da; gero, zapia ondoko harkaitzetan utzi behar da. Erritu horrek inguruko eta urrutiko jendea erakartzen du. Horretaz gain, goian dagoen haitzuloan artzain baten irudia dago, eta hari dioten debozioa aipatu behar da: San Juan egunean eta hurrengo lau igandetan Igantziko meza bertan egiten da, sinesmen pagano eta kristauen nahasmen bitxiaz.

1987. urtean natura erreserba izendatua izan ziren paraje horiek atzean utzi, eta basoan zehar ondo markatutako xendatik errepideraino jaitsiko gara. Harrobira sartzeko errepidea zeharkatu, eta berehala beste xenda batek maldan gora jarriko gaitu. Antzinako galtzadatik igotzen jarraituko dugu, eta basotik ateratzean kilometro bat eskas geratuko zaigu abiapuntura itzultzeko. Herrian sartu aurretik, hori osatzen duten auzoen (Berrizaun, Frain, Irisarri, Unanua, Elusta, Piedadeko Gaina eta Sarrola) ikuspegi zabala izango dugu.]]>
<![CDATA[Oilarandoiko kapera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/025/001/2018-03-20/oilarandoiko_kapera.htm Tue, 20 Mar 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/025/001/2018-03-20/oilarandoiko_kapera.htm zubi erromatarra ikusiko dugu. Metro gutxi batzuk bete eta ezkerretik jarraitu, errepidea azpitik pasatu, eta maldan gora jarriko gara. Bidegurutzeetan seinale zuri-gorriek lagunduko digute bide zuzena aukeratzen.

Asfaltatutako bidea amaitu, eta lurrezko pista batetik igotzen jarraituko dugu basoan zehar. Balizatutako bidearen malda gogorrenak gainditu eta gero, Ahartza leporaino igotzen den errepide txikira iritsiko gara. Puntu horretan, GR-10ak norabide berria hartzen du, ezkerretik igotzen da Oilarandoiko magalean zehar, baina guk hori itzulerako utzi eta GR-10aren bide zaharretik egingo dugu aurrera. Errepidearen eskuinetik eta horren azpitik hedatzen den pista zabaletik egingo dugu aurrera, hasieran aldaparik gabe, baina gero malda gogortu egingo da errepidera atera aurretik.

Errepide estutik beteko dugu hurrengo tartea, eta, lehen bihurgunera iristean, hori utzi eta ezkerretik gorantz joko dugu, mendiaren gainaldean ikusiko dugun kaperarantz. Malda pikoa gainditu, eta haitzez inguraturik dagoen Oilarandoi kaperara helduko gara. Bertatik dagoen ikuspegia bikaina da, talaia zoragarria mendi garaiak eta horien magaletan barreiatzen diren baserri eta herri txikiak ikusteko. 1706an, haraneko 11 herrietako etxeko jaunak biltzen zituen Baigorriko Gorte Nagusiak erabaki zuen Oilarandoi mendiaren tontorrean ermita bat ezartzea. Bertan egoten ziren ermitauei otoitz egiteko eskatzen omen zieten zerutik etor zitezkeen txingor eta ekaitzetatik babesteko. 1740 eta 1792. urteen artean ermita hori okupaturik egon baitzen, eta, 1789ko iraultza igaro eta gero, suntsitua izan zen. 1941ean, J. Olhagarai apaizak kapera berri bat eraikitzea erabaki eta urtebete geroago, 1942an inauguratu zuten. 1985ean, berriz, eguraldi txarraren eta gizakiak sortutako kalteen ondorioz, ermita goitik behera berritu zen. Baigorriko jendea eta inguruko herritarrak urtean bitan -ekainean eta abuztuan- igotzen dira.

Ikuspegi paregabea

Adartzak, Iparlako harresiak, Auzak, Iratiko mendiek, Pirinioetako mendi garaiek eta Donibane Garaziko haranak eskaintzen duten ikuspegi paregabeaz gozatu ostean, maldan behera Ahartza leporaino jaitsiko gara. Toki horretan, ezkerretik datorren xenda balizatua (GR-10 berria) bilatuko dugu, eta Oilarandoiren magala puntatik puntara zeharkatuz errepidera itzuliko gara, igoerako erabili dugun bidearekin bat eginez. Toki horretatik herriraino igotzeko erabili dugun bide berbera erabiliko dugu.

Beherakoan, aurrez aurre ikusiko dugu Etxauzko gaztelu ederra. Jatorriz Erdi Arokoa bada ere, XVI. mendean eraiki zuten. Etxauz familiaren garairik oparoenak Henrike IV.aren eta Luis XIII.aren erregealdien artean izan ziren, 1732an etxaldea eskuz aldatu arte. Herrira jaistean, Doneztebe elizara joango gara. Elizaren parterik zaharrenak XII. mendekoak badira ere, XIII. mendeko testuetan agertzen da lehen aldiz (1236). Erdi Aroan, elizak defentsarako zutabe erromanikoak, dorre bat eta fortifikazioaren arrastoak atxiki zituen. Eliza atzean utzi, eta ibaia zeharkatuko dugu gertu dagoen zubitik. Ibaiaren paraleloan jarraitu eta berehala helduko gara zubi erromatarraren ondora. Nahiz eta erromatar hitza izan izenean, 1661ean izan zen eraikia. Garai batean, ibaia gainditzeko igarobide bakarra izan zen.]]>
<![CDATA[Labirinto Zuria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/023/001/2018-03-13/labirinto_zuria.htm Tue, 13 Mar 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/023/001/2018-03-13/labirinto_zuria.htm Labirinto Zuria esan ohi zaiona, hain zuzen ere. Bertan, haizearen higadurak eta itsasoaren indarrek zizelkatutako eskultura eder eta bitxiak ikusiko ditugu, haien artean marrazten den xenda estuan zehar.

Ibilaldi labur eta zirkular hau burutzeko, Jaizkibelgo Paradorea izan zenaren hondarren ondoan utziko dugu ibilgailua, Santa Barbara dorretik oso gertu. Errepide aldera jaitsi eta bertatik metro batzuk egingo ditugu; berehala eskuin aldean ikusiko dugun pista zabalean sartuko gara gero. Maldan behera suabe, Artzain mendixkaren magala jaisten hasiko gara. Bi kilometro eskas egin eta gero, Talaia bidearekin gurutzatu eta bertatik metro gutxi batzuk egingo ditugu, harik eta, malda bizian, eskuinetik beste bide bat zabaltzen zaigun arte. Bide balizatua utzi eta beherantz jaisten jarraituko dugu, lurrezko beste pista zabal batekin topo egin arte. Hori gurutzatu eta bide zabaletik segituz, Leruetako inguruetara helduko gara. Hemen bidea zertxobait leundu egiten da, eta erraz egingo dugu aurrera. Erne ibili beharra dago: kilometro eskas egin eta gero, pista erosoa utzi eta ezkerretik basoan sartzen den bidea aukeratuko dugu; Leizanabar aldera iritsiko gara.

Xenda estua haitz handien ondotik marrazten da, eta altuera galtzen hasiko gara. Garo artean, Labetxuko zulora jaitsi beharrean, eskuin aldera joko dugu, sakanaren gainetik doan xenda bilatzeko. Harrizko plaka handien gainetik, itsaso aldera gerturatuko gara, eta, talaia honetatik, Labetxuko paretetan dauden koloreen sinfoniaz gozatuko dugu. Belarretan irekitzen den xenda txikiak -bi marra zuriz balizatua- biratu eta Labirinto Zuriaren sarreran utziko gaitu. Haitz zurien anabasa gure aurrean, eta irudi bereziak nonahi zizelkaturik. Aurrera egingo dugu kontu handiz, itsasoaren eta labarren gain aldetik. Berehala, bi bloke handi ikusiko ditugu, bata bestearen ondoan; gruyere gaztaren itxura duten bi harritzarrek barreneko hamaika zulo eta formak erakusten dizkigute. Ingurune polita eta magikoa.

Bi eskultura natural hauek atzean laga eta aurrera segitu dugu, Bobeda edo La Concha izeneko horma zuri batekin topo egin arte. Hemen emango dugu amaitutzat Labirinto Zuriko gure ibilaldia. Abiapuntura bueltatzeko, aurrera joko dugu bi marra zurik erakusten diguten norabidean. Lepora heldu baino metro batzuk lehenago, marra zuriek erakusten diguten bidea utzi eta eskuinetik igotzen den beste xenda hartuko dugu; hala, Erentzingo Zabalaren ikuspegi osoa eta ederra eskaintzen duen talaia bikain batera igoko gara.

Abiapuntura itzultzeko, gora egingo dugu hartutako xendatik, eta berehala iritsiko gara Labetxura jaisteko hartu dugun bidearen ondora. Hemendik aurrera, jaisteko erabili dugun bide bera hartuko dugu: Leruetara igo, Talaia bidea gurutzatu eta abiapuntura helduko gara, Artzain mendiaren magaleko pistatik.]]>
<![CDATA[Larregoiko elur zuloa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/026/001/2018-02-20/larregoiko_elur_zuloa.htm Tue, 20 Feb 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/026/001/2018-02-20/larregoiko_elur_zuloa.htm
Ibilbidea herriaren azken etxeen ondotik zabaltzen den porlanezko bidetik hasten da. Azken etxeak atzean utzi, eta, Ameskoetako ikazkinen omenez jarritako metalezko irudiaren ondotik, berehala iritsiko gara langa baten ondora. Hori igaro, eta gorantz egingo dugu, gure ezkerrean txondor bat utziz. Aldapa gogortzen hasten denerako, pagadian murgilduko gara, orbelak estaltzen duen porlanezko pista zabalean zehar. Tarteka, bidea leundu egiten da, eta arnasa hartzeko beta izango dugu.

Pistaren amaierara iristean, bidea leundu egiten da erabat, eta pista lurrezko bihurtzen da. Hari jarraituz, ataka txiki bat gainditu eta berehala aterako gara antenaraino igotzen den lurrezko pistara. Handik, gorantz joko dugu, altuera irabaziz, eta, goi ordokira ailegatu aurretik, elur zuloaren kokapena erakutsiko digun egurrezko hesola bat ikusiko dugu. Toki horretan pista utzi, ezkerraldean dagoen metalezko langa gainditu, eta ehun bat metro bete beharko ditugu Larregoiko elur zuloaren ondora heltzeko.

Elurra eta izotza

Gizakiak elurra eta izotza erabili ohi ditu historian zehar, bai elikagaiak kontserbatzeko bai edari hotzak eta izozkiak prestatzeko, baita sendagarri modura ere, sukarra apaldu edota kolpeak arintzeko. Parajeotan bertan izotza egin izan da, XX. mendearen hasiera bitarte. Neguan, maiz egiten zuen elurra, eta, harekin, izotza fabrikatzeko lehengaia lortzen zuten. Normalean, elurtegiak udalarenak izaten ziren, baina, batzuetan, errentan ematen zitzaizkion gehien ordaintzen zuenari, betiere konpromisoa hartzen bazuen beharrak betetzeko. Ameskoetan, elur zuloak edo «leizeak» enkantean jartzen ziren hiru urterako. Elur zuloaren hondoraino jaitsi, egurrezko eskailera baten bidez; behe-behean, imajina dezagun zenbat elur tona meta zitezkeen dena betez gero.

Toki berezi hori atzean utzi, eta, gertu ikusiko dugun tontorra gerorako utziz, amildegi aldera gerturatuko gara, hango tumulu bateraino joateko. Ez da ia nabarmentzen, baina talaia paregabea da. Gertu dago Larregoiko tontorra, eta hara joko dugu segidan; iritsitakoan erpin geodesikoa eta kohete itxura duen buzoi bat topatuko ditugu. Gure mendean, Ameskoako ibarrako zenbait herri: Artatza, Bakedano, Barindano, Goiano, Urra eta Zudairi. IE-an Gatarre eta gertu Kerezmendi, Larraitza eta Etxabarriko Haitzak. Aurrez-aurre Lokizko San Kosme eta San Damian. Amildegiaren ertzetik, antenaraino gerturatuko gara, eta, alanbrezko hesia pasatu eta gero, igotzeko hartu dugun lurrezko pistara aterako gara. Segidan, etorritako bidetik jaitsiko gara abiapunturaino.]]>
<![CDATA[Ezpeletako bazterrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2018-02-13/ezpeletako_bazterrak.htm Tue, 13 Feb 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2018-02-13/ezpeletako_bazterrak.htm
Ibilaldi honetan, herriko karriketan murgiltzeaz gain, herriko bazterrak ezagutuko ditugu. Herritik bertatik zenbait erreka igarotzen dira: Errobira beren urak isurtzen dituzten Latsa eta Urotz errekez gain, Urdazurin isurtzen dituzten Urloko eta Larre errekak ditugu. Horietako batzuk zeharkatuko ditugu ibilbide zirkular eta balizatu hau burutzean. Merkatu plazatik abiatu bezain fite, herriko gaztelu zaharraren ondotik pasatuko gara. Gaztelu hau, Ezpeletako baroiek 1000. urte aldera eraiki zuten, eta bertan egon ziren 1707 arte. Jatorriz, Nafarroako errege-erreginen mendekoak ziren; Nafarroako Erresumako 12 baroietako bat izan zelarik. Herriko frontoiaren gainaldetik igaro eta berehala, ezkerraldetik jaisten diren eskaileretatik jaitsiko gara. Etxe artean aurrera egin eta segidan Latsa erreka gaindituko dugu. Zubiaren beste aldean dagoen ikuztegi zaharretik pasatu eta gero, aurrera segituko dugu bide seinale horiek erakusten diguten norabidean. Errepidetik metro batzuk egin eta berehala, errepidea utzi, eta eskuinetik marrazten den xendan barrena Haitzaga auzora helduko gara. Landetxe artean, berriro errepidera igoko gara, baina metro batzuk bertatik egin eta gero, eskuinetik abiatuko gara pista zabalean zehar. Tarteka, errepidera ateratzen da, baina, berehala, xenda edo pista zabalak segitzen ditu, eta haritz bikainen artean Biper Gorri kanpinera helduko da.

Etxe ederrak

Kanpina eskuinera utziz, erreka gainditu, eta errepidean barna jarraituko dugu, eskuinetik ateratzen den lurrezko pista berri bat hartu arte. Ibilaldiaren tarte horretan, haritzekin batera gaztainondoak tartekatzen dira, eta pare bat ataka eta errekastoren bat edo beste gainditu ondoren, maldan gora egingo dugu, Zapatandegiko ingurura iritsi arte. Baso pistatik altuera galtzen hasiko gara, hurrak eta gorostiak ugari diren ingurune hezean. Gertu ikusiko dugu Ezpeleta herria, eta asfaltozko errepidera iristean, azkar helduko gara erromatarren garaiko zubi txiki baten ondora. Abiapuntura iristeko, herrian sartu, eta karriketan ibiliko gara, etxe ederren artean, merkatu plazara ailegatu arte.

Ibilaldia amaitzean, kale artean ibili, eta gazteluan bertan dauden Turismo Bulegoa, Herriko Etxea, liburutegia eta Ezpeletako piperraren langintzaren erakusketa bisitatzea merezi du. Eta gaztelua ezagutu ondoren, XVII. mendearen hasieran eraiki zuten San Esteban eliza bisitatzea ere merezi du, batik bat hilarrien bilduma, baita lau svastika dituen hilobi-harria ere. Iparraldeko barruko herri askok bezala, Ezpeletak xarma berezia du; inguratzen duen paisaia lasaia herrikoarekin bat egiten du, eta bertaratzen denari egun-pasa atsegina eskainiz.]]>
<![CDATA[Morkaiko eta Kalamua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/036/001/2018-02-06/morkaiko_eta_kalamua.htm Tue, 06 Feb 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/036/001/2018-02-06/morkaiko_eta_kalamua.htm
Baseliza eta aisialdirako gunea atzean laga eta aurrera egingo dugu asfaltatutako errepide estu batetik. Bideko seinale zuri, hori eta gorriek markatzen diguten norabidean, errepidea utzi eta lurrezko pista hartuko dugu. Berehala iritsiko gara Santumotzera, eta bertan ikusiko dugu Andres Egidazuk 2007an taillatutako egurrezko irudia. 36ko gerran indar faxistek Elgoibarrera sartzean desagerrarazi zuten guztia ordezkatzen du irudi horrek.

Hiru Iturri lepora igoko gara Mutriku aldera doan pistatik. Bidegurutze horretan, Aiastia bailara aldera jaisten hasiko gara, seinale zuri eta horiei segituz. Laster, bide nagusia utzi eta Morkaiko gurutzearen ondora igoko gara, sigi-saga. Pinu artean ezkutaturik dago, eta, Alfredo Etxebarriaren hitzetan, lotura du frankismoarekin. Alfontso Borboiko eta Orleanskoa Morkaikon hil zen 1936ko irailaren 27an, buruan tiro eginda. Borboitarren familiakoa zen, eta Nafarroako erreketeekin ibili zen 36ko gerran. Morkaiko mendia oso leku garrantzitsua zen bi bandoentzat, eta, bertako borroketan hil zutenez, frankistek gurutzea altxatu zuten haren omenez. Zer dela-eta dago oraindik zutik?

Historiaren pasarte hau gogora ekarrita, etorritako bidetik metro batzuk atzera egin dugu. Aurrez aurre ikusiko dugu Morkaiko mendia; hura inguratu eta berriro itzuliko gara Hiru Iturrieta lepora. Iturria bisitatu eta Kalamuara igotzeko aldapa pikoari ekingo diogu. Aldatsik gogorrena gainditu, Olaburuko zelaigunera iritsi eta, bertan bereizten den xendari jarraituz, tontorrera iristeko azken aldapari ekingo diogu. Jakina da 36ko gerran Kalamua fronteko lerroa oso garrantzitsua izan zela, eta, ingurua ondo aztertuz gero, berehala ikusiko ditugu gerra garaiko lubakiak. Haietan, errepublikazaleek gogor egin zieten aurre espainol faxistei. Lehenago, XIV. mendean, ahaide nagusien borroka bat gertatu zen inguru hauetan: oinaztarren eta ganboatarren arteko batailetako bat. Oso paraje lasaia da gaur egun, mendizale askoren ihesbide eta topaleku.

Ikuspegi eder honekin gozatu ostean, Arrate aldera doan belarrezko alfonbran behera abiatuko gara. Garagoiti mendiaren magalean dagoen bidegurutzera iristean, Arratera doan bidea utzi eta ezkerrekoa hartuko dugu. Behera egingo dugu, hasieran poliki baina gero azkar, lehen baserrien ondora iritsi arte. Bide asfaltatutik, Aubixa barnetegirako sarrera eskuinean utzi eta bat egingo dugu ibilbidearen hasieran erabili dugun bidearekin. Kilometro eta erdi bertatik egin eta San Pedroko baselizaren ondora ailegatuko gara.]]>
<![CDATA[Garañoko gaztelua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/028/001/2018-01-16/garaoko_gaztelua.htm Tue, 16 Jan 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/028/001/2018-01-16/garaoko_gaztelua.htm
Bidearen zati handi batean lagun izango ditugun GR-220aren (Iruñeko Arroaren itzulia) marka zuri-gorriek erakutsiko digute hartu beharreko norabidea. Errepidean zehar edo haren ezkerretik errekaraino jaitsi, eta berriro errepidera ateratzen den xendatik barrena abiatuko gara. Berehala, gertu dugun Arteta-Egillor araztegiaren ondora iritsiko gara. Hormigoizko bidea porlanezko bihurtuko da, eta kaseta baten ondora eramango gaitu; hain zuzen ere, San Kristobal ermitara igotzeko erabiltzen zen lurrezko bidearen hasierara. Laster, harizti trinko batean murgilduko gara, eta, aurrerago, ermita izan zenaren hondarrak inguratuko ditugu, baltsa batera jaitsi aurretik.

Ur baltsa biren artean igaro eta bide balizadunean barrena, erraz egingo dugu aurrera, haritz bikainen artean. Egillor eta Saldiseko lurrak banatzen dituen alanbrezko hesia gainditu eta gorantz joko dugu, Saldisetik datorren harrizko pistatik. Hirugarren ur baltsaren ondora iristean, bide balizaduna utzi eta aurrez aurre dugun Mortxe aldera igotzen hasiko gara, zuzenean. Alanbrezko hesiaren ondora heltzean, hesia pasatu eta berehala ikusiko dugu Mortxeren gandorra, ipuru artean. Tontorrera heltzean, sekulako ikuspegia zabalduko zaigu: Nafarroako erdialdeko mendiak gertu ikusiko ditugu, baita Urbasa eta Andiako goi lautaden irudia ere. Eta, beherantz begiratuz gero, berriz, Iruñeko Arroaren eta Olloranaren panoramika bikainak.

Gandorretik lepora jaitsi eta Saldise tontorra zapalduko dugu segidan. Hemendik, izen bera duen herrira jaitsiko gara, xendarik gabe eta malda pikoari aurre eginez. Neketsua oso. Herrian sartu aurretik, berehala ikusiko ditugu Ollaraneko PR-NA 170 marka zuri-horiak, eta, horiei segituz, Garoñoko gazteluaren ondora iritsiko gara. Ez da erraza gaztelua izandakoaren ondora igotzeko xenda edo bide egokia aurkitzea, alanbrezko hesi pare bat gainditu behar da eta.

Ikusmira ederra

Gaztelu izeneko muinoan zegoen gaztelua, 591 metroko garaieran, Saldise herritik 900 bat metrora. Gaztelu Txiki ere esaten zaio; izena, alde batetik, gazteluaren oroitzapenaren lekukoa da, eta, bestetik, haraneko Gaztelu izeneko beste mendi batekin du lotura: Orarregi gazteluari dagokionarekin. Muinoa, nahiz eta goialdean nahiko laua izan, bereizi egiten da inguruko lurretatik, eta kono moztu baten itxura hartzen du. Malkartsua da, baina amildegirik gabea; iparraldeko eta ekialdeko maldak Arakil ibaian bukatzen dira, 200 bat metro beherago. Ipar ekialdean, berriz, Udarbe ibaia eta ibaiak berak eginiko igarobidea ikusten dira.

Gaztelua Astorga-Bordele erromatar galtzadaren ondoan zegoen; bide nagusi baten bazterrean, beraz. Horretaz gain, gertuko bidegurutze batean, Ollo, Goñi eta Andia-Urbasarako bidea hasten zen. Egillor-Saldise bidea, berriz, hegoaldean dagoen mendatetik zihoan. Bide horiek abelbide ere bazirela jasotzen du agiri batek. Iparraldean, Oskia mendi zintzurrak mugatzen du harana, eta han dago Orarregi gazteluaren mendia ere. Goialdetik, Iruñerria ere ikusten da. Gaztelua bisitatu eta lepora itzuliko gara; handik, Egillor herrira iritsiko gara, gertu baitago.]]>
<![CDATA[Kalbarioko kapera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/025/001/2018-01-09/kalbarioko_kapera.htm Tue, 09 Jan 2018 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/025/001/2018-01-09/kalbarioko_kapera.htm
Biriatu herritik abiatuko gara. Lapurdiko udalerri horren ekonomia jarduera nagusiak nekazaritza eta abeltzaintza dira, baina turismoa eta zerbitzuen sektorea ere garatu dira. San Martin elizaren inguruan dagoen hilerri txikian sartuz gero, ikur gurutze erako oroitarri diskoideoak ageri dira han eta hemen. Parrokiaren alde batetik bide estu batera eramaten duten eskailera batzuetatik jaitsi, eta handik berehala Kukutxoa etxearen aurretik pasatuko gara. GR-10ari dagozkion bide-seinaleek erakusten diguten norabidean igotzen hasiko gara. Laster, bide balizatua utzi, eta aurrez aurre ditugun Perdrixko haitzen ondora joko dugu, malda pikoari aurre eginez. Argindar porta erraldoien azpitik igaro eta gero, xenda nabarmenetik egingo dugu aurrera. Bide nagusiarekin bat egitean, eskuinetik, gandor biribilduan zehar berehala igoko ginateke Xoldoko gaineko tontorrera.

Guk, berriz, ezkerraldera marrazten den xenda hartuko dugu, eta malda bizian leporaino jaitsiko gara. Aurrez aurre aurkituko dugun malda motzari aurre egin, eta berehala igoko gara baseliza txikira. Eraikin horren historia jakiteko, bertan jarrita dagoen orritxoan idatzitakoa irakur daiteke: «Kalbarioa deitzen dugun mendi kaskoan, aspaldiko urteetan ez zen deus ageri, salbu elorri arbola txiki bat, nonahitik ageri zena. Baina lehenengo istorio eta gertakarien paper zaharretan miaturik, Erlandebaitako Fourcade jaunak bazekien lehenagoko denboretan bazela Kalbario mendi gainean kapera txiki bat eta han bizi izan zela ermitau edo apez bat, bakar-bakarrik bizi zena gain horretan, bertzeentzat otoitzean. Gero, espainolekin izan ziren gerletan, kapera hori izan zen suntsitua, eta, doi-doia duela urte pare bat, gain hartan ez zen kaperaren arrastorik era ageri, salbu lur pilo bat. Fourcade jaunak buruan harturik lur pilo horren miatzea, han kausitu zituzten lehenengo kaperaren murru zimendu guztiak, eta zolako harri-lauzak, bai eta aldarearen parte bat, oraino ikus eta ezagutu daitekeena. Kaperaren berriz eraikitzeko, egin zuten batasun bat, eta lanari lotu eta lana bururatu. Lehenengo kapera baino txikiago egin dute oraingoa, baina lehengo harri zahar berekin. Segur egin dute lan ederrik Pierre Arbizuk hargin lanean eta Sokoako Jean Derin zurgin lanean. Kaperaren sahetsean landatu dute zortzi metro gorako gurutze eder bat haitzezko habe latz zahar ederrez egina.»

Toki paregabe hori atzean utzi eta Larretxeko Borda etxe multzora jaitsiko gara. Hortik Biriatura, Perdrixko gandor baxuenaren azpitik pasatzen den bidea bilatuko dugu, eta handik erraz egingo dugu aurrera, ibilaldiaren hasieran hartu dugun bidearekin bat egin arte. Aldapan behera, Biriatu herrira itzuliko gara.]]>
<![CDATA[Oleta-Samiñoko parajeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/032/001/2017-12-19/oleta_samioko_parajeak.htm Tue, 19 Dec 2017 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/032/001/2017-12-19/oleta_samioko_parajeak.htm
Elizari bizkarra eman, Muxika baserriaren ondotik igaro eta berehala jarriko gara maldan gora pista zabalean zehar. Kilometro bat eskas bete dugunean, pistak eskuinerantz bidatzen du pinudian murgilduz. Bide nagusi horretatik aurrera egingo dugu, Oletarantz zuzentzen den bidea eskuinera utzita. Laster, Oleta mendiaren magalean marrazten den bidetik, aurrez aurre ikusiko dugun leporantz gerturatuko gara. Atzean utziko ditugu azken zuhaitzak, eta lepoan kokaturik Oleta Txikiko gurutzea eta aterpe ederraren ondora igoko gara.

Tumulu baten ondotik pasatu eta gero, gertu dagoen eta pinuek estaltzen duten Pagozurietako tontorrerantz joko dugu. Pinuen artean zabaltzen den bidetik erraz lortuko dugu ote artean dagoen erpin geodesikoaren ondora heltzea. Etorritako bidetik berriro lepora jaitsiko gara, aterpearen ondora. Horri bizkarra eman, eta aurrez aurre ikusiko dugun bide zabal nabarmenetik emeki-emeki altuera irabazten jarraituko dugu. Laster, Iruarrietako trikuharriaren ondotik igaro, eta gorantz joko dugu. Izeidi batean sartu, eta gertu ikusiko dugu tontorra. Mendiaren ertzetik zabaltzen den xenda estu batetik laster lortuko dugu Iruarrietako erpin geodesikoaren ondora ailegatzea. Gertu, dozena bat metro beherago, Samiñoko tontorrean gurutze txikia eta buzoia.

Zumarraga-Urretxu aldera ikuspegi zabala erakusten duen tontor horretatik gertu dagoen Gurutzetara joko dugu. Ataka txiki bat igaro, eta gertu ikusiko dugu gaina. Bertatik Izarraizko eta Hernioko mendiguneen ikuspegi zabalaz goza dezakegu. Atzera egin, eta izeidiaren ondoan kokatzen den Iruarrietako etxolarantz joko dugu; atsedenerako leku aproposa. Etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta, Samiñora berriro itzuli aurretik, eskuinetik, alanbrezko hesiaren ondotik zabaltzen den pista zabalean zehar jaitsiko gara. Maldan behera jaisten segitu, lehen ikusitako trikuharria ezkerrera utzi, eta altuera galtzen jarraituko dugu igotzeko erabili dugun bidetik. Laster, hori utzi eta ezkerraldean ikusiko dugu alanbrezko hesia pasatu, eta horren paraleloan jarraituko dugu Oleta mendiaren tontorrera iristeko. Harri gutxi batzuek adierazten duten tontor horretatik jaisten den aldapa pikoari eutsiko diogu segidan, eta, alanbrezko beste hesi bat gainditu ostean, igotzeko erabili dugun bide nagusiarekin bat egingo dugu, eta hortik jarraituz abiapuntura iritsiko gara.

Auzoko plazaren ondoan Aizkolariaren omenaldia izeneko metalezko eskultura ikus daiteke. 2,45 metroko eskultura hori Agurtzane Iturberen diseinua da. Aizkolarien omenez egin bazen ere, bereziki auzoan bizi zen Jeronimo Iturbe Legorburu Agineta-ri eskainita dago. 2003ko azaroaren 9an inauguratu zuten.]]>
<![CDATA[Harriaundiko monasterioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/026/001/2017-11-28/harriaundiko_monasterioa.htm Tue, 28 Nov 2017 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/026/001/2017-11-28/harriaundiko_monasterioa.htm
Gaur, herri horietako batetik abiatuko gara, Osinagatik (Nafaroa) hain zuzen, eta gure asmoa izango da Doneztebeko monasterioaren aztarnak bisitatzea, orain zazpi bat urte auzolanean aritu eta gero Harriaundiko tontorrean agertu diren hondakinak, alegia. Zuzenean igo beharrean, mendi itzuli txiki bat egingo dugu haran txiki honetan zehar.

Osinaga herrira joan, eta bertatik abiatuko gara, Probintzietako abelbide errealaren bidetik hain zuzen ere —seinale desberdinak—. Nafarroako ipar-mendebaldeko eremu hezearen abelbide nagusia da, eta Noain herritik Areso bitarte 53 kilometro betetzen ditu. Zezenen abelbidea izenez ere ezaguna da, Bardeatik eta Nafarroako hegoaldetik igotzen baitzituzten Azpeitiko (Gipuzkoa) eta beste herri batzuetako jaietara. Xenda batek erreka ondora eramango gaitu, eta, markei segituz, Otsakar herri aldera igoko gara. Herria eskuinean utzita, pista zabaletik gorantz egingo dugu Gorostietako Bartolome Deunaren ermitarekin bat egin arte. Ermita oso ondo zaharberritu dute, eta bertan hiru zati bereziko ditugu: aterpe txiki bat tximinia eta guzti, arkupe ederra eta baseliza bera. Irekita egon ohi da, eta barruan xehetasunez betetako hamaika txoko ditu: aldarea, leihatilak, koroa, aitorlekua...

Talaia estrategikoa

Parez pare dugun Mintxegi aldera joko dugu segidan. Ermitari bizkarra eman, metalezko ataka pasatu, eta eskuinaldetik ateratzen den xenda nabarmen batek pagadian murgilduko gaitu. Hasieran, harri piloek lagunduko digute bidea aukeratzen, baina, laster, horiek desagertu eta, aldats pikoari aurre eginez, mendiaren gandorrera igoko gara. Gertu ikusiko dugu tontorra, eta, hara heltzean, mendiek osatzen duten zirku txikia azalduko zaigu begien aurrean. Behean ikusiko dugun telebista antenaraino jaitsi eta gero, xenda nabarmen batek Urrutxagako gailurrera gerturatuko gaitu. Muino hori inguratu egin daiteke, baina igotzea ez zaigu batere kostatuko.

Berriro maldan behera jarri eta lepora iritsi bezain pronto, pagadi trinko batean murgilduko gara. Orbelean marrazten den bidetik basoa zeharkatu, eta erraz hartuko dugu altuera. Konturatu orduko, pago gutxi batzuen ondoan dagoen Harriaundiko monasterioaren hondakinen ondora iritsiko gara. Ikusgarria da oso. Auzolanean egindako lanek agerian utzi dituzte monasterioa izan zenaren absideak eta bestelako elementu arkitektonikoak. Doneztebeko monasterioaren aztarnak aurkitu dituzten leku hori, monasterioa izateaz gain, talaia izan omen zen. Hipotesi desberdina egiten hasi dira, eta, esate baterako, Pescador historialariaren ustez, Iruñeko Erresumari lotuta egon zen Txulapaingo Doneztebe monasterioa, eta funtzio erlijiosoaz gain, estrategikoa ere izan omen zuen. Orain zazpi urte, lehen indusketak egin zirenean, ezusteko handia hartu zuten, Goi Erdi Aroko monasterio handi bat azaleratu baitzuten.

Inguruaz gozatu ostean, eta tontorrean dagoen suziri itxurako buzoiaren ondoan argazki pare bat atera eta gero, beherako bidea hartuko dugu. Larunbera doan pistan, lehen bihurgunean gure ezkerraldetik pinudian sartzen den xendatik abiapunturaino jaitsiko gara.]]>
<![CDATA[Orhira Iratiko etxoletatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2440/026/001/2017-11-21/orhira_iratiko_etxoletatik.htm Tue, 21 Nov 2017 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2440/026/001/2017-11-21/orhira_iratiko_etxoletatik.htm
Bide erosoari jarraituz, «mila konkorreko gailurreria» izenez ezaguna den Millagaatera iritsiko gara. Aurrera segitu, gandorrera heldu eta parez pare Zazpigañara igotzeko malda bortitzari aurre egingo diogu. Tontorra atzean utzita, Alupiñako atakara helduko gara, eta berehala ohartuko gara gandorretik jarraitzea arriskutsua gerta daitekeela eta, hori saihesteko, xenda estua hartuko dugu, iparraldeko aurpegitik metro batzuk beherantz egin eta segidan berriro gorantz egiteko. Ataka gaindituta, azken maldari ekingo diogu Kantauri itsasotik etorrita bi mila metro dituen lehenengo gailurrera heltzeko, Orhira hain zuzen ere. Eta gure mende, Europako mendebaldeko pagadirik handi eta zaharrena den Iratikoa. Basoak, 14.000 hektarea inguru hartzen ditu, eta Nafarroa Beherearen, Zuberoaren eta Nafarroaren artean dago. Basoa, berez, bakarra da, baina zatirik handiena Nafarroako lurretan dago; Iparraldeko bi lurraldeei dagokien zatiak 2.300 hektarea baino ez ditu hartzen. Baso zati hau Mendibe, Lekunberri eta Larraineko udalerrietan dago.

Abiapuntura itzultzeko, etorritako bidetik atzera egingo dugu Millagaateko leporaino jaitsiz. Orhi mendiari bizkarra eman eta Ibarrondoa etxolaren gainetik Odeizügañarantz joko dugu. Bizkartze mendia gure ezkerrera dugularik, mendi gandorrari eutsiko diogu. Zenbait tartetan xenda ikusgaitza da, baina belarrezko tapiza zapalduz erraz egingo dugu aurrera. Murkhuilako lepoa gertu ikusiko dugu, baina errepidera jaitsi beharrean tontor aldera igotzen jarraituko dugu.

Ikuspegi ederra

Denbora gutxi beharko dugu Sensibile lepora jaisteko. Hona iristean bi aukera izango ditugu: lehena, errepidetik Mehatze leporaino jaistea; eta bigarrena, berriz, parez pare dugun Pellüsagañara igotzea. Bigarrena aukeratuz gero, aldapa txiki bati ekingo diogu, eta gora iristean, berriro maldan behera abiatuko gara ehiztarien postuen ondotik. Berriro errepidearen ondora iritsiko gara, baina aukera izango dugu hura saihestu eta belarra zapalduz Mehatze lepora iristeko. Bidexka aurkitzeko zailtasunak izanez gero, hobe errepidetik leporaino jaistea.

Lepotik ateratzen den azken aldapari ekingo diogu, eta gora heltzean gailurreria zeharkatuko dugu basoan sartzen den bidea bilatzeko. Hori egin aurretik, merezi du Orhi aldera zabaltzen den balkoi natural honetan geldialditxo bat egitea, bertatik primeran ikusten baitira ibilaldi honetan igarotako lekuak eta bideak. Belarretan eserita Orhi mendiaren ikuspegi eder eta paregabeaz gozatzeko aukera izango dugu. Abiapuntura itzultzeko basoan murgilduko gara, eta hura zeharkatzen duen bidezidorrean zehar berehala galduko dugu altuera. Egurrezko txalet pare baten ondotik pasatu eta berehala izango gara Bagargiako lepoan dagoen aparkalekuan.]]>