<![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 22 Nov 2019 12:01:32 +0100 hourly 1 <![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Albizturko galtzadan barrena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-11-19/albizturko_galtzadan_barrena.htm Tue, 19 Nov 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-11-19/albizturko_galtzadan_barrena.htm
Herriko plazatik abiatu, eta berehala ikusiko ditugu Gi- SL 13ari dagozkion bide seinale zuri eta berdeak. Ibilbidearen lehen zatian GR-9 edo Zezenen Bidearekin bat egiten du. Antzina, ganadu transhumanteek erabili ohi zuten. Iruñetik gertu hasi, eta Gipuzkoako bihotzeraino zabaltzen zen; Noain herritik Azpeitiraino, hain zuzen ere. Gipuzkoan, ibilbide horri Zezenen Bidea esaten zaio, XVI. mendetik aurrera Nafarroatik zezenak ekartzen baitziren. Egun, ibilbide hori deshomologatuta dago, eta maiz seinaleak ez daude ondo, edota falta dira. 300 bat metro bertatik bete, eta Nekoralde baserriaren parean eskuinetik jaisten den lurrezko bidetik abiatuko gara erreka ondoraino. Bertan oso nabarmena da galtzadaren arrastoa, baina altuera hartuz goazen heinean ezabatu egiten da. Errekaren ondotik altuera erraz irabaziko dugu, eta Idoiaga Bekoa baserrira doan porlanezko bidera ateratzean, metro batzuk bertatik bete, eta eskuinetik ateratzen den xenda hartuko dugu berriro basoan murgilduz. Galtzadaren arrastotik segituz errepidera aterako gara, Isetxe baserriaren parera eta Santutxo bentatik gertu. Zezenen Bidea utzi, ataka gainditu eta eskuinetik hedatzen den gurdibideari helduko gatzaizkio.



Baso mistoan -gaztainondoak, pagoak, haritzak, hurritzak, pinuak, gorostiak eta izeiak- marrazten den pistan barrena, ibilbidearen punturik gorenera igoko gara, eta bide seinaleek erakusten diguten norabidean GR-21 bidea zeharkatu, eta Albizturreko kaskoa gertuago ikusiko dugu. GR-21a Xabier-Loiola deiturikoa da. 153 kilometroko ibilbidea lotzen du, eta Nafarroako Xabier herria eta Gipuzkoako lotzen ditu. Antza, Ignazio Loiolakoak bere etxera egindako azken ibilbideari jarraitzen dio bideak. Bide hori ere deshomologatu egin du Gipuzkoako Mendi Federazioak. Basoa atzean utzita, Azarola Goikoa eta Behekoa baserrien ondora ailegatuko gara. Porlanezko pistatik Alkorta baserrira igoko gara, eta, aurrera segituz, gaztainondoen artean, Atxisaeta baserriaren ondoan dagoen aska eta ikuztegi berezia ikusi ahal izango ditugu. Langa gainditu eta gero, PR-Gi 81arekin bat egin, eta xenda estu batek altuera galdu, ataka pare bat gainditu eta herriraino jaisten den porlanezko pistara eramango gaitu. Berriro ere GR-21ekin gurutzatzen gara. Hemendik plazara pistatik barrena joango gara.]]>
<![CDATA[Hoxahandia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/036/001/2019-11-12/hoxahandia.htm Tue, 12 Nov 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/036/001/2019-11-12/hoxahandia.htm
Gaurko ibilaldiak herri horietako bat du abiapuntu: Nafarroa Behereko bihotzean dagoen Iholdi herria, hain zuzen ere. Herri txiki horretan, honako hauek ikus daitezke: Elizabelar jauregia, 1680. urtean altxatua; Ameztoia baserria, 1689koa; Donibane eliza, XVII. mendekoa; eta Oltzeko gaztelua, mende berekoa. Inguruko muino eta mendietan ibilaldi franko egin daitezke, eta guk horietako bat aukeratu dugu: Hoxahandiako ibilbide zirkularra.



Herriko plazatik atera eta herriko etxea ezkerrera utzi eta gero, errepide txikitik aurrera egingo dugu. Berehala, kanpina ezkerrera utzi, eta aurrera jarraituko dugu. Kilometro pasatxo bete ondoren, Oltzeko gazteluaren ondora helduko gara. Joan Oltze prelatuaren etxebizitza izan zen. Jatorriz XVI. mendean eraiki bazen ere, 1664an birmoldarazi egin zuen. Joan Oltze Baionako apezpiku izan zen, eta berak ezkondu zituen Frantziako Luis XIV.a eta Maria Teresa Austriakoa. 2005ean, monumentu historiko izendatu zuten.

Gaztelua atzean utzi, eta aurrera jarraituko dugu marra laranjek erakutsiko diguten norabidean. Pista zabaletik maldan gora jarri, eta haritzak nagusi diren baso mistoan murgilduko gara Hiru Haitzetako lepora iritsi arte. Aurrez aurre ikusiko dugun malda piko eta biziari aurre egingo diogu, eta, gora heldu aurretik, bide nabarmena utzi, eta gandorrera igoko gara, ikusgaitz den xenda batetik. Bidezidorretik segituz, Arberoako lurren ikuspegi zabal eta bikainaz gozatzeko aukera izango dugu, talaia bikaina baita. Gertu ikusiko dugun Hoxahandiko tontorrera iritsiko gara laster, eta, bertan pausatuz, urruti zein gertu ikusiko ditugun mendiak identifikatzeko gogoa sartuko zaigu.

Behean ikusiko dugun Hoxattipia aldera jaisten hasiko gara belazean zehar. Malda oso bizia da, eta, lepora iristean, berriro xenda nabarmenetik tontorrera igoko gara. Alanbrezko hesiaren paraleloan jaisten hasi eta berehala, hau pasa eta beste hesi baten ondotik berriro maldan behera iralekua gure eskuinera utziz. Metalezko langa batera iritsi, eta, hau gainditu ondoren, errepide txikitik jarraituko dugu altuera poliki galtzen. Arditegi moderno eta handiak dituzten bi baserriren ondotik pasatu, eta berehala bat egingo dugu hasierako errepidearekin; hortik itzuliko gara abiapuntura.

Herrira iristean, elizari bisita egitea merezi du. Ateburuan 1605eko dela adierazi arren, XVII. mendean hainbat aldiz moldatu zuten, beste urte bat ere agertzen baita, 1693a. XX. mendean ere zaharberritu zuten. Alboan dagoen hilerrian, disko formako zenbait hilarri ikus daitezke; zaharrena 1597koa da. Herrian zazpi eihera (errota) dira, eta horietako bat zaharberrituta dago.]]>
<![CDATA[Milaka urteko haritzen artean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-10-22/milaka_urteko_haritzen_artean.htm Tue, 22 Oct 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-10-22/milaka_urteko_haritzen_artean.htm
Kanpinaren sarreran dagoen aparkalekutik emango diogu hasiera ibilaldi labur honi. Pista zabala hartu eta ezkerretatik, kanpina inguratzen duen bide zabaletik aurrera egingo dugu Danbolintxu esaten zaion ingurura jaisteko. Berehala, pistan aurrera egin, eta, eskuinean, zenbait ibilbide erakusten dituen egurrezko hesola batekin egingo dugu topo. Bertan, haritz zaharren ibilbidearen (SL NA 137) eta trikuharrienaren (PR NA 133) bide seinaleak ikusiko ditugu. Ibilbidearen lehen zatian, bi ibilbideek bat egiten dute; beraz, zuhaitzen enborretan, kolore zuriak, berdeak eta horiak lagunduko digute bidea aukeratzen.



Basoan sartu, eta aldapa txikia igotzen hasiko gara, bidegurutze batera ailegatu arte. Berroetazabal izeneko leku horretan -behor leku zabala-, ezkerraldeko xenda aukeratuko dugu, eta bestea itzulerarako utzi. Basoa trinkotu egiten da, eta zaila gertatzen zaie eguzkiaren izpiei zulatzea. Bidea erabat leuntzen den lekuan, bat-batean lehen haritz erraldoiarekin bat egin, eta aurrera segituko dugu, tarteka bertako zuhaitzen izenak -latinez, gazteleraz eta euskaraz- jartzen dituzten zutikako plaka batzuk irakurriz. Berehala helduko gara bi haritz mardulen ondora: barrenak erdi hustuta elkarri begira baleude bezala daude.

Hariztian marrazten den bide eroso eta garbitik aurrera jarraituko dugu, berriro beste haritz erraldoi batekin topo egin arte. Hori, aurrez ikusitako beste biak ez bezala, oso bizirik dago, enbor zabaletik eskegitzen diren adarrak hostoz beterik baitaude. Enborraren ondora joan, eta gure neurriez jabetuko gara. Ez da bakarra: inguruan ere badaude bizirik dauden haritz gehiago, baina askoz txikiagoak. Inguruaz gozatuz, enborra erabat husturik duen zuhaitz zahar baten ondora iritsiko gara; adar txiki batek ematen dio duen bizitza apurra. Goroldioak estaltzen du enborretik geratzen dena, eta orbelak betetzen du barruko zuloa.

Trikuharriak

Aurrera segituz, Bordazelai -bordak izan zireneko zelaia- izeneko inguruan, haritz ale bikain gehiago ikusiko ditugu bidearen albo banatan, baina bada bat gure arreta berehala erakarriko duena: arku bat osatuz zerurantz goititzen den zuhaitz mardula. Adarren bat edo beste erori eta besamotz geratu dela dirudi. Denbora gutxi beharko dugu Bordaburura -eremua bukatzen den tokira- iristeko, eta, bertan, beste haritz eder batek agurtuko gaitu.

Abiapuntura itzultzeko tenorea izango dugu orduan, eta ezkerretik ateratzen den bidetik abiatuko gara, zuriz eta berdez balizatutakotik -trikuharrien bidea hortxe utziko dugu-. Gurpidegain izeneko bidetik -gurdibideak nonahi ikus zitekeen ingurunea-, pagadiak ezkerrera utzi, eta berehala helduko gara aurreko bidegurutzera. Handik, kilometro bat bete beharko dugu kanpinaren sarrerara itzultzeko. Han amaituko da ibilbidea. ]]>
<![CDATA[Getariako mahasti artean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/042/001/2019-10-15/getariako_mahasti_artean.htm Tue, 15 Oct 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/042/001/2019-10-15/getariako_mahasti_artean.htm
Juan Sebastian Elkanori eskainitako monumentuaren ondoan emango diogu hasiera ibilaldiari. 1922an, Elkanoren bidaiaren 4. mendeurrena zela eta, XVIII. mendeko Getariaren harresiko gotorleku baten gainean monumentu bat eraikitzen hasi ziren. Eskultura proiektua Victorio Cachok diseinatu zuen ArtDeco estiloan oinarrituz. Getariatik Zarautz aldera joko dugu N-634 hondartzaren gainetik eta errepidearen ondotik. Kilometro erdi bertatik bete ondoren, autoek bira ematen duten lekuan errepidearen beste aldera pasa eta Iturritxiki izenez ezagutzen lekura iritsiko gara. Lurrezko pistatik aurrera egin eta berehala, ezkerraldera zuzentzen den bide zabaletik gorantz joko dugu Talaia aldera. Basoa atzean utzi eta lehen mahastiekin egingo dugu topo, eta horien ondotik segituko dugu goiko aldera heldu arte. Mendiaren magal guztiak mahastiz jantzirik daude, eta ikuspegi aparta izan dugu.

Etorritako bidetik metro batzuk atzera egingo dugu, eta berehala ikusiko dugu mahastian barneratzen den bide zabala. Mahatsondoen mendean sulfatoa egiteko erabiltzen zen putzu baten ondotik pasatuko gara. Ibilbideak mahastia zeharkatu egiten du, eta azken zatian aldapa pikoak Ubidiko errekaren ondoan utziko gaitu. Ingurune hori, maiz, lokaztuta egon ohi da, eta komeni da egun lehorra aukeratzea ibilbide hori egiteko. Pistak berriro maldan gora jarri, eta Ametzmendi txakolin bodegara eramango gaitu. Mahasti bikainen artean zabaltzen den porlanezko bideak Gaztaka Haundi baserrira gerturatuko gaitu, eta Zarautzetik datorren bidearekin bat egitean ezkerraldera joko dugu, maldan gora, GR-121 eta Talaia bidea seinalatzen duen bidegurutze arte.

Toki horretan, bide balizatua (marka zuri, gorri eta horiak) hartuko dugu. Zumaiarantz zuzentzen den bide zabaletik aldapan gora eta behera ibiliko gara, Garateko gainera iritsi arte. Bidearen zatiri altuena den horretatik mahastien ikuspegi paregabea izango dugu, itsasora amiltzen diren magalak mahastien kolore berdez janzten dira, eta itsasoaren urdinarekin nahasten dira postal paregabea osatuz. Bidetik at, Gazteluzar (Santa Barbarako gaztelua) geratzen da, Hirugarren Gerra Karlistan erabilia Garateko gotorlekua babesteko.

Garate gainera heltzean, bide balizatua utzi, eta errepidean barna jaisten hasiko gara. Aranguren baserria pasatu, eta, Golindora heltzean, errepide nagusia utzi, eta ezkerretik ateratzen den herri bidetik Getaria aldera gerturatzen hasiko gara. Berriro errepidera atera, eta parez pare ikusiko dugun herri bidean aurrera joko dugu. Kanposantua ezkerraldean utzita, Cristobal Balenciaga museoaren ondotik herriguneraino zuzen jaitsiko gara.]]>
<![CDATA[Haranbeltzeko kapera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2019-10-08/haranbeltzeko_kapera.htm Tue, 08 Oct 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2019-10-08/haranbeltzeko_kapera.htm
Gorantz egingo dugu, Oztibarreko muino borobil eta gozoek eskaintzen duten ikuspegiaz gozatuz. Bihurgune nabarmen batera heltzean, haritz bikainez osatutako baso bat ikusiko dugu gure eskuinean, eta, hortik abiatuz, harizti bikain batean murgilduko gara. Bide seinale zuri-gorriak galdu gabe, aurrera egingo dugu pistan barrena. Maldan behera jaisten hasi, eta berehala ohartuko gara Haranbeltzeko kaperaren presentziaz. Beste malda txiki bat igo, eta Donatoen kapera ospetsua izan zenaren ondoan izango gara.



Izurako basoaren magalean, gizakiak zuhaitzak moztu zituen, eta, argigune horretan, priore etxea, kapera bat, lau etxe eta zuhaitzik gabeko eremu bat eraiki zuen. Aipatua izan da XII. mendean, Hospitale Sancti de Arambels agirian. Bertan dagoen etxe baten ateburuan, eraikuntza erreferentzia gisa, 984 urtea ageri da. Erdi Aroko arkitektura erromanikoaren adibide ezin hobea da, eta Bariko San Nikolasi dedikatua zaio, bidaiari eta beilarien gerizatzaile. Bertan zeuden Donato Anaiek errezibitzen zituzten beilariak. Donato Anaiak talde laiko bat da, Agustinoei oso lotua. Txirotasuna, harrera eta laguntza botoa egin ondoren, beren bizi osoa iragaten zuten beilariei harrera egiten. Donatoak zenbait jauntxo eta beilari aberatsen emariekin bizi ziren.

Kaperaren barnean, XVIII. mendeko koloretako apaindurak, zur tindatuzko ganga, zutabe barrokodun, XVII. mendeko erretaula margotu bat eta Jondoki Jakobe beilaria erakusten duen eskultura bat ikus daitezke. Kaperaren atean, alfabeto grekoko Alfa eta Omega hizkiak agertzen dira, jainkoa sinbolizatzeko. Frantziako Iraultza garaian, Donatoen ondorengoek kapera erosi zuten, eta gaur egun jabego pribatua da.

San Nikolas priore etxea osatzen zuten lau etxeak atzean utzi ondoren, berehala izango gara Jondoki Jakobe bidea utziko dugun bidegurutzean. Bertan dagoen metalezko langa bat gurutzatuko dugu, eta Izurara iristeko bide seinale horiei jarraitu beharko diegu. Hasieran, hurritzen artean pista zabaletik jaisten hasiko gara, baina, berehala, ia altuerarik galdu edota irabazi gabe, ehunka urte dituzten haritzen artean izango gara.

Hasierako bidezidorra pista bihurtuko da, eta, basotik ateratzean, mendiaren magalean aurrera segituko dugu. Bide seinaleek azken malda igotzera gonbidatuko gaituzte, eta, ataka pare bat gainditu ostean, Izura aldera jaisten hasiko gara. Urkamendia baserrira heldu aurretik, Oztibarreko haranaren ikuspegi osoaz gozatuko dugu. Baserria atzean utzita, eta Izura herria aurrez dugularik, errepidetik behera egingo dugu. Lehen bihurgunera iristean, eskuinetik belar artean irekitzen den xendatik beste errepidera jaitsiko gara, monolitoaren ondora. Herrira itzultzeko bi aukera izango ditugu: lehena, Irizola auzotik berriro pasatuz, eta bigarrena, berriz, errepideari jarraituz.]]>
<![CDATA[Oteitzoiana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/025/001/2019-09-17/oteitzoiana.htm Tue, 17 Sep 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/025/001/2019-09-17/oteitzoiana.htm
Narbarteko elizaren ondotik abiatu, errepidea gurutzatu, eta, iturria gure ezkerrera utziz, mendi aldera joko dugu. Larre zabal eta baserri bikainen artean erraz egingo dugu aurrera. Abeletxe baten ondora ailegatzean, bide leunak lekua utziko dio aldapari. Porlanezko bidetik altuera hartzen hasi eta berehala, ezkerretik doan lurrezko pista hartuko dugu. Aldapa bizia igo, eta, gertu, borda bat ikusiko dugu. Ibilaldi honetan, borda hondatu ugari ikusiko ditugu. Pista zabalari segituz, tarteka aldapa pikoak gainditu beharko ditugu.

Apez harria

Bidea leuntzen hasten denean, lehen aldiz ikusiko dugu Oteitzoianako gandor gorrixka. Bide erosoak pista zabal batera eramango gaitu, eta, bertatik aurrera eginez, ur depositu baten ondora helduko gara. Pista zabala utzi, eta, garo artean zabaltzen den xendatik, Meateko lepora igoko gara. Lepo horrek Meateko Kaskoa eta Oteitzoiana mendiak lotzen ditu, eta gertu dagoen arroka handi batek gorila baten antza duela diote, Apez harria izenez ezaguna. Aurrez aurre, tontorra ikusiko dugu, baina, bertaratzeko, garoz beteta egon ohi den magala zeharkatuko dugu, nabarmena den xendan zehar. Gandorrean dagoen igarobidera iristean, eskuinetik doan bidetik tontorra markatzen duen erpin geodesikoaren ondora iritsiko gara. Buzoian, Oteixon 685 m-Ulibeltzak Mendi Taldea 2014 jartzen du. Tontor hau talaia paregabea da inguruko mendiak eta horien magaletan barreiatzen diren herriak ikusteko.

Abiapuntura itzultzeko, etorritako bidetik atzera egingo dugu gandorrean dagoen igarobideraino. Bertatik jaisten jarraituko dugu, gandorraren paraleloan zuhaizti txiki batean dagoen borda baten ondora jaitsiz. Horren ondotik, xenda garbi bat hedatzen da, aurrez aurre ikusiko dugun beste borda bateraino. Bertara ailegatzeko, gertu dagoen lurrezko pista zabala hartu, eta irabazitako altuera erraz galduko dugu. Malda pikoa den lekuetan, porlanak hartzen du lurraren lekua, eta bertatik etxalde batera jaitsiko gara; Narbarteko etxeak ikusiko ditugu gertu.]]>
<![CDATA[Jaizkibelgo itzulia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/028/002/2019-09-10/jaizkibelgo_itzulia.htm Tue, 10 Sep 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/028/002/2019-09-10/jaizkibelgo_itzulia.htm
Guadalupeko Santutegiaren ondotik abiatuko gara, eta, Donejakue bidearen seinaleei segituz, porlanezko bidetik aurrera egingo dugu. Jaizkibelgo basetxea gure ezkerrera utzi, eta lehen bidegurutzera helduko gara, eta, bertan, Donejakue bidea bitan banatuko da. Lehena mendigunearen magaletik doa, eta bigarrenak, berriz, mendi bizkarretik eramango gaitu. Guk, bigarren hori aukeratu, eta berehala malda belartsu eta pikoari aurre egingo diogu, alanbrezko hesiaren ondora igo aurretik. Hemendik aurrera, bidea leundu egiten da, eta erraz iritsiko gara Erramuzko Dorrearen ondora. Dorre hori tontorrean dagoen San Henrike gazteluaren inguruan eraikitako gotorlekuen lerroko dorreetako bat da, oinplano karratua duen bakarra; besteek oinplano hexagonala dute. Guztiek bi solairu eta terraza bat zituzten, eta, gaur egun, soilik hareharrizko hormak mantentzen dira zutik. Mendilerro horretan dauden dorreak XIX. mendean eraiki zituzten, liberalek, 1874an, Hirugarren Karlistaldian, zaintzarako postu modura. Handik dagoen ikuspegia oso zabala da, Txingudiko Badiaren argazkia ederra izanik.

Aurrera segituz, Jaizkibelgo estazio megalitikoaren aztarna batzuk ikusi ahal izango ditugu. Gertu ikusiko dugun Santa Barbara dorrerantz joango gara, eta hara iristean ohartuko gara oinplano hexagonala duela. Haren izenaren jatorria garai batean han egon zen ermita batean bilatu behar da. Gertu, antzinako paradorearen arrastoak, eta, urrutiago, tontorraren ondoan dauden antena erraldoiak. 1999 urte arte paradorea izan zenaren azken arrastoei (lau arku) bizkarra eman, Iskulingo trikuharriaren ondotik pasa, eta aldapa gogortu egingo da. Altuera hartuz goazen heinean, atzera begiratu, eta ikuspegia zabalduz joango da. Jaizkibel edo Allerru tontorrean dauden erpin geodesikoaren eta buzoiaren ondora iristen garenean, berehala ikusiko ditugu San Henrike gaztelua izan zenaren hondarrak.

Badiaren bista ederrak

Jaizkibelgo dorreen ibilbidetik segituz, antenak atzean utzi, eta xenda nabarmenetik jaisten hasiko gara. Berehala iritsiko gara hirugarren dorrearen ondora, eta, bide beretik jarraituz, bigarrenera. Bide eroso horrek errepidearekin elkartzen den lepo txiki batera eramango gaitu. Azken malda txikiari aurre egin, eta azkar iritsiko gara Menditxikin dagoen azken dorrearen ondora (lehenengo dorrea). Pinudian marrazten den xendatik errepidera atera baino lehen, ezkerrerantz egiten duen xenda batek laster utziko gaitu lurrezko pista zabalean. Norabidea aldatu, eta, gure mendean ikusiko ditugun Bidasoaldeko eta Pasaiako badiaren ikuspegi ederrez gozatuz, aurrera egingo dugu, eta Jaizkibelgo magalak puntatik puntara zeharkatu. Donejakue bidearen gezi horiek lagunduko digute bide zuzena aukeratzen, eta, gorabehera handirik gabe, abiapuntura itzuliko gara, Guadalupeko Amaren baselizara, hain zuzen ere. ]]>
<![CDATA[Agerreburu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/023/002/2019-07-02/agerreburu.htm Tue, 02 Jul 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/023/002/2019-07-02/agerreburu.htm
Hernani herriko Santa Barbara auzoan emango diogu hasiera txango erraz honi. Biribilgunetik eskuinaldera ateratzen den asfaltatutako errepidea hartu, Alberro sagardotegiaren ondotik pasatu, eta aldapan gora egingo dugu. Laku txiki bat eskuinera utzi eta aurrera jarraituz, errepidetik atera eta eskuinetik marrazten den xenda erosoa hartuko dugu. Basotik berehala aterako gara, eta, Arrikarte leporantz zuzentzen den errepide asfaltatuan zehar, aldapa pikoari egingo diogu aurre. Lepora heldu aurretik, ezker aldean Elutxeta sagardotegia eta eskuinetik porlanezko bidea Santa Barbarara igotzeko.

Lepotik bertatik, xenda txiki batek Santa Barbarako eskalada eremu ospetsura gerturatuko gaitu. Langa txiki bat gainditu, eta berehala izango gara makina bat belaunaldik eskalatu dituzten pareten mendean. Ohikoa da 15-30 metroko paretetan jendea eskegita ikustea, batzuk entrenatzen eta beste batzuk, aldiz, eskaladan lehen urratsak egiten. Gazteak zein helduak. Pareta horien azpitik marrazten den xendari jarraituz, altuera irabaziko dugu, baina, eskalada eremua pasatu bezain pronto, kosta egiten da bide zuzena aurkitzea; hala ere, Agerreburuko pareta bertikalak erreferentzia gisa hartuz, alanbrezko hesi pare bat gainditu, eta goiko aldera aterako gara, Agerreburuko tontorrean dagoen Santa Barbara ermitaren ondora hain zuzen, izen bera duen gotorlekuaren barnean kokatuta. Argitxoren irudia haren ondoan.

Ermitari bizkarra eman, eta eskaileretatik jaisten hasiko gara aldapa bizian, ezker-eskuin gotorlekua izandako hormen artean. Muino honek duen kokapen estrategikoagatik, hainbatetan helburu militarretarako erabili ohi dute: 1793. urtean, Frantziaren aurkako Konbentzio Gerran, bi Karlistadetan (1833-1839 eta 1872-1876) eta, azkenik, 36ko gerran (1936-1939). Egungo gotorlekuaren diseinua II. Karlistadaren garaikoa da. 1936ko gerraren hasieran, indar faxistei aurre egiteko erabili zen, eta, gerora, lekua egokitzeko hainbat obra egin ziren: baseliza egun dagoen lekuan eraiki zuten, 1955. urtean: baserria berregin eta horma zati batzuk birmoldatu. Santa Barbarako gotorlekua karlisten garaiko gotorleku eredurik onenetarikoa dela esan daiteke, eta haren elementurik gehienak nahikoa ondo kontserbaturik daude.

Bertan dagoen tabernan hamaiketakoa egin, eta itzulerako bidea hartuko dugu. Mendiaren magalean marrazten den bide nabarmenetik erraz galduko dugu altuera, bidegurutze batera iritsi arte. Saretxo jatetxera zuzentzen den bidea ezkerraldean utzi, eta eskuinetik ateratzen denari helduko diogu. Aldapan behera, erraz jaitsiko gara Hernaniko lehen etxeen ondora. Errepidearen paraleloan jarraitu, eta abiapuntura helduko gara.

]]>
<![CDATA[Abadiako itsaslabarren hegitik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1897/026/002/2019-06-25/abadiako_itsaslabarren_hegitik.htm Tue, 25 Jun 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1897/026/002/2019-06-25/abadiako_itsaslabarren_hegitik.htm
Parkearen erdian dagoen gaztelua itsas aldera begira eraiki zuen Viollet-le-Duc arkitektoak, Erdi Aroko gaztelu eta jauregiak eredutzat hartuz. Beraz, estilo aldetik arkitektura neogotikoa da. Eraikinaren barnealdean, berriz, Anton Abadiak munduan zehar egindako bidaien eta bere bizitzaren erakusketa exotiko zabala aurkituko dugu. Arabiar apaindurek eta etiopiar margoek jabearen lana eta nortasuna erakusten digute. Antzinako astronomia behatokia eta jabea izan zena lurperatuta dagoen kapera ere bisita daitezke. Gaur egun, Frantziako Zientzia Akademia da jabea.



Aparkalekutik abiatu eta berehala Abadiako lurretan sartzeko dagoen ataka pasatu, eta metro batzuk aurrerago topo egingo dugu Larretxea harrera etxearekin. Ezkerretik jaisten den bidetik segituko dugu labarretarantz gerturatuz. Bat-batean, belardi eder bat zabalduko zaigu begien aurrean, eta eskuinera, muino batean, Abadiako gaztelu bikaina. Bidea oso nabarmena da, eta tarteka beste zidor batzuk labarretara gerturatzera gonbidatuko gaituzte. Haietako batetik Dunbak (Zabala eta Luzie) edo Harkaitz Bikiak esaten zaien harri uharte bitxiak ikusteko aukera izango dugu. Elezaharraren arabera, Pirinioetako Jaungorriak, Baionako katedrala suntsitu nahian, Aiako Harritik bi harri jaurti, eta Hendaiako hondartzaren ondora erori ziren. Bide nagusira itzuli eta labarren gainetik segituko dugu.

Halako batean, bide bazterrean bunker batzuk ikusiko ditugu, Bigarren Mundu Gerran erabilitak, eta haien tartetik pasatuko gara. Haien ondoan dagoen monolitoa atzean utzi, eta Santa Ana muturrera iritsiko gara. Bunker baten gainean haize arrosa kokaturik bat ikusiko dugu, eta metro batzuk aurrerago, itsaslabar bertikalak. Mutur horretatik Iparraldeko kostaren ikuspegi zabala izango dugu. Atzera egingo dugu, eta, ezkerretik ateratzen den bidezidorrean barna, Loiako badia inguratuko dugu. Bidegurutzera iristean, ezkerrera doan bidea utzi, eta eskuinera ateratzen dena hartuko dugu.

Bide eroso horrek Nekatoenea baserrira eramango gaitu, baina lehenago Abadia gaztelura igotzeko itxita egoten den atakaren ondotik pasatuko gara. Bi jabego desberdin dira, eta debekatuta dago gazteluko lurretan hemendik sartzea. Hala ere, gaztelua bisitatu nahi izanez gero, duen sarrera nagusitik hel daiteke. Gazteluaren silueta ederra ezkerrera utzi, eta berehala iritsiko gara Nekatoenea baserriaren ondora. Bide eroso batek Larretxea harrera etxera eramango gaitu bueltan, eta bertan dauden mahai eta zelaietan atseden hartzeko aukera izango dugu. Abiapuntura itzultzeko, ur araztegiaren ondotik jaitsi, eta, hondartzara iristean, paseo polita eman dezakegu itsasbazterretik.]]>
<![CDATA[Castillo de Lapoblacion]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/028/001/2019-06-04/castillo_de_lapoblacion.htm Tue, 04 Jun 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1889/028/001/2019-06-04/castillo_de_lapoblacion.htm Lapoblacion da, eta kilometro batera dagoen Meano herriarekin osatzen du udalerria. Lehor-lurreko laborantza (garia, garagarra) eta abeltzaintza (ardiak) dira ekonomia jarduera nagusiak. Nafarroako herririk altuenetan bigarrena da, eta neguak gordinak izaten dira. Marañongo biztanleek sortu zuten herria, XII. mendean, eta hango gazteluaren menpe egon zen XV. mendean gaztelauek herria erre eta beren esku geratu zen arte.

Oso egoera txarrean dagoen Erdi Aroko erromesen ospitale zaharra eta eliza erromanikoa bisitatu ondoren, horren atzetik ateratzen den pista zabala jarraituko dugu, eskuinean kanposantua utziz. Haritz eta ezpel ugari ikusiko dugu harrobia zenaren ondora heldu aurretik. Bidea gogortzen hasten da, eta, pista erosoa amaitu bezain pronto, xenda batek sigi-sagan eramango gaitu tontor aldera, karlistaldietan gotorlekua izandako harresiaren aztarnen ondora, hain zuzen ere.

Euskal Herriko Mendien Katalogoan mendi hau Castillo de Lapoblacion izenarekin ageri da; hala ere, esan behar da gutxien erabiltzen dena dela, eta bertakoek, besteak beste, La Picota de la Aldea, El Leon Dormido, El Castillo eta El Risco de la Aldea esan ohi diotela. Horren arrazoiak historiako gertakizunetan, duen itxuran eta abarretan bilatu behar dira. Egun, igorgailu batek erabat desitxuratu duen tontor honetan, aizkora eta enbor baten irudia duen gutunontzi bat aurkituko dugu, eta, horren ondoan, erpin geodesikoa. Ikuspegia, berriz, paregabea: mendebalderantz, Peña Alta eta Toloño mendilerroa osatzen duten beste mendi guztiak; iparralderantz, Arabako Mendialdeko lurrak eta Lokiz mendilerroa; ekialderantz, Kodesko mendiak; eta, azkenik, hegoalderantz, Errioxa.

Hirugarren karlistaldia

Panoramika honetaz gozatzea ez ezik, merezi du hirugarren karlistaldian gotorleku izandako honetan gertatutakoa labur kontatzea ere. 1870. urtean, Toloño mendikatetik Kodes mendilerroraino doan ardatza oso garrantzitsua eta estrategikoa izan zen; bertan, La Picota ,San Leon eta Vallehermosako gotorlekuen aztarnak aurki ditzakegu. 1876ko martxoan, tontor honetan dagoen gotorlekua armetan zegoen bakarra zen, gudari gutxi batzuek Lantziegoko Jose Mª Montoya brigadierra buru zutelarik. Karlisten erregeak guda galdutzat eman zuen, eta Frantziara joan zen arte ez zuten amorerik eman.

Tontorra atzean utzi eta etorritako bidetik ehun metro inguru jaitsi ostean, ezkerrean harkaitzen artean irekitzen den xenda bat aurkituko dugu. Lehen metroak airetiko samarrak dira, baina ez dago arriskurik, eta harkaitzen oinera heldu aurretik, kobazulo batera doan bidezidorra utziko dugu. Ezkerrera doan beste xenda bat utzi eta eskuinera, pagadirantz doana hartuko dugu. Pagadian murgiltzean, orbelak ederki estaltzen du jarraitu beharreko bidea, El Plantiora doan pistarekin bat egin arte. Pista horrek pagadia zeharkatzen du, eta hamar minutu bakarrik beharko ditugu herrira doan beste pista batekin bat egin arte. Bidea La Aldeako mendatetik igarotzen den errepidearen paraleloan doa, eta oso denbora gutxi beharko dugu herrira heltzeko.]]>
<![CDATA[Aldude ibarra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/034/001/2019-05-28/aldude_ibarra.htm Tue, 28 May 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1892/034/001/2019-05-28/aldude_ibarra.htm
Herriko plazatik abiatuko gara. Eskuinean, XVIII. mendean Frantziako Iraultzaren garaian suntsitu zuten eta hurrengo mendean berreraiki zuten eliza utziko dugu. Pilotalekuaren ondotik pasatu, eta Jendarmeriaren aurretik aurrera egingo dugu errepide estuan zehar. Bi bidegurutzeekin topo egitean, beti ezkerrekoa aukeratuko dugu, eta, baserri artean segituz, aldapa motz eta piko bati ekingo diogu, D58 errepidera heldu arte. Esnazu herrira igotzen hasi eta berehala, ezkerrera beste bide asfaltatu txiki batekin egingo dugu topo. Nagusia utzi, eta gaztainondoen artean irekitzen den bide horretatik aurrera egingo dugu. Gorabehera txiki batzuk gainditu, eta eskuinetik Esnazura igotzen den bide bat ikusiko dugu. Herrira igotzeko aldapan gora egingo dugu. Herria ezagutu ostean, etorritako bidetik berriro bidegurutzera jaitsiko gara. Baserri artean zabaltzen den bide horren bazterretan urde beltzak ikusteko parada izango dugu, eta, tarteka, Esnazu aldera, ikuspegi ederra zabalduko zaigu. Igoera bukatzean, bidegurutze batekin egingo dugu topo. Ezkerrekoa bide seinale laranjaz balizaturik dago, eta, bertatik abiatuz gero, Urepele aldera doan bidearekin bat egingo dugu.



Guk aurrera jarraituko dugu, eta, Parapar lepora iristean, ehiztarien habi metaliko batzuk ikusiko ditugu. Bidegurutze horretan ezkerreko bidea aukeratuko dugu, balizaturik ez dagoena. Berehala, borda pare bat ikusiko dugu, eta artaldeak larre berdeetan bazkatzen. Bide asfaltatu estuak beherantz egiten du, eta, bihurgune batzuk egin ostean, berriro bide seinale laranjak aurkituko ditugu, Parapar lepora heldu aurretik ikusi ditugunak, hain zuzen ere. Hortxe elkartzen dira bi bideak. Parez pare, gure mendean berehala antzemango ditugu Urepele herriko eliza eta etxe zuriak. Marka laranjei jarraitu, eta herrira heldu aurretik zubi pare bat igaroko dugu.

Herri txiki honetako eliza eta Xalbador bertsolariaren omenez jarritako plaka bisitatuko ditugu. Xabier Letek, Urepeleko artzaina kanta ezagunean, oso ondo irudikatu zuen Fernando Aire Xalbador bertsolari baxenabartarra. Aldude bailarako Urepele herrian jaio zen, 1920an, eta 1976an hil zen, bere omenaldi egunean, bihotzekoak jota. Bertsolari liriko eta poetikoa; bere bizitzari, familiari, baserriari, fedeari eta naturari buruz kantatu zuen. Hizkuntza galtzeari buruz eta Ipar Euskal Herriaren kontzientziarik ezaz moldatu zituen bertsoak, hunkigarriak izateaz gainera, gogorrak eta zorrotzak dira oso.

Ibilbidearekin jarraituz, bigarren zubia gainditu, eta eskuinetik ateratzen den bide asfaltatuan jarraituko dugu. Hortik aurrera, bide seinale berde-horiak ikusiko ditugu. Baserri eta borden artean pasatzen den bide zahar horren zati batzuetan, oraindik bidea mugatzen duten harrizko zatiak ikus daitezke. D58 errepidera iristean aldapan gora kilometro erdi eskas bete eta eskuinera, Aldude aldera zuzentzen den bidea hartuko dugu. Herriko plazara iristeko, ibilaldi honen hasieran bete dugun kontrako bidea egingo dugu. ]]>
<![CDATA[Urumeatik Bidasoara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/025/001/2019-05-21/urumeatik_bidasoara.htm Tue, 21 May 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1876/025/001/2019-05-21/urumeatik_bidasoara.htm
Hernaniko Ugaldetxo auzoan dagoen Urumea ibaiaren ondoan etapa honi hasiera eman, eta, berehala, maldan gora jarriko gara. Lizarregiko zabalera iristean, Urdaburuko magalean zehar hedatzen bide zabaletik Pagosardeko atsedenguneraino heldu, eta, Urdaburuko tontorrera igo ondoren, atzera egin, eta bide zabalak Malbazarreko bidegurutzeraino eramango gaitu. Gertu dugun Aldurako tontorra izango da gure hurrengo helburua, eta, han dagoen erpin geodesikora igo eta gero, bide balizatura itzuli eta altuera galtzen hasiko gara. Aiako Harriko parajeetan murgildurik, Zariako tontorrera igoko gara, eta, gero, Kausoroko lepotik Munagirrekora iritsi. Gertu dagoen Bianditzeko lepora jaitsiko gara, eta, hortik Hirumugarrieta edo Harritxulangañako parajeetara. Gertu ikusiko dugun Bianditzeko gailurrera igoko gara, eta, berriro bidera itzulita, Nafarroako eta Gipuzkoako lurrak mugatzen duen hesiaren paraleloan Errengako lepora jaitsiko gara, eta gertu dagoen estazio megalitikoa bisitatzeko parada izango dugu. Izen bereko tontorretik pasatu, eta azken zatia maldan behera beteko dugu Aritxulegiko tunelera helduko gara.

Aritxulegiko tunelaren gainetik abiatu, eta Aiako Harriko tontor nagusiak biltzen dituen mendigunearen magaletik hedatzen den xendan barna egingo dugu aurrera, baina mendigunearen magaletik joan beharrean, bide nagusia utzi eta zuzenean igotzen jarraituko dugu. Gure aurrean, alertzeen basoaren gainetik, orain arte ezkutaturik egon den granitozko mendigunea agertuko zaigu. Alanbrezko hesiaren paraleloan doan bide nabarmenak Erroilbideren horma bertikalera gerturatuko gaitu. Laster, Arrisoro izeneko lepora iritsi, eta beherantz zuzentzen den xenda hartuko dugu. Poliki igotzen hasiko gara, baina, oraingoan, inguruaren itxura aldatu egingo da erabat; orain arte, bidezidor markatuak eta malda leunak izan ditugu lagun; hemendik aitzina, berriz, xenda haitzen artean galtzen da, eta parajeak deskubrituz egingo dugu aurrera. Malda gogortu egingo da, eta tontorreraino egin beharreko bidea kontu handiagorekin egin beharko dugu, lurra bustirik dagoenean batik bat. Tontorrera heltzean, Erlaitz kirol elkarteak jarritako buzoia eta ikuspegi zabala.

Gandorretik aurrera egingo dugu belarretan marrazten den xendatik, baina berehala lehen oztopoarekin egingo dugu topo: Lizarretako gaina, gure eskuez baliatzea eskatzen duen bost metroko harresia (I goi.). Lehen zailtasuna gainditu, eta Txurrumurruren oinera jaitsiko gara segidan, ibilbidearen zatirik delikatu eta arriskutsuenera, hain zuzen ere. Hogei metroko desnibela duen igarobide bertikal eta airetiko hori gainditzeko (II goi.), uztaiez eta haitzean tailatutako zuloez baliatu beharra dago; beraz, eskarmentua eta lasaitasuna behar dira. Lehen zati hori pasatu eta gero, tximinia bat izango dugu hurrengo erronka, eta eskuez baliatuz erraz igoko gara tontorrera. Zeharkaldia osatzeko, azken tontorrera igotzea faltako zaigu, Txingudiko badiaren talaia paregabea den Irumugarrietara. Tontor horretatik beherako bidea hartu, Putzuetako gaina eta Muganix tontorrak atzean utzi, eta Elurretxe aldera jaisten hasiko gara.

Lepora iritsi aurretik, bide balizatuak Aireko Palazioa esaten dieten aurrien ondora eramango gaitu, garai batean meategietako bulegoak eta meatzarientzako ostatu izan ziren edifizioen aztarnak. Hortik aurrera, bide leuna eta gertu ikusiko ditugu Erlaitzeko tontorra eta Pagogaña muinoa. Bide balizatuak San Martzial ermitaraino eramango gaitu, eta handik Behobiara jaitsiko gara, Bidasoa ibaiaren ondora.]]>
<![CDATA[Orbaibarko ermitak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-04-30/orbaibarko_ermitak.htm Tue, 30 Apr 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-04-30/orbaibarko_ermitak.htm
Soltxaga herrian dagoen elizaren ondotik abiatuko gara, eta, gertu dagoen hilerrira heldu aurretik, eskuinetik marrazten den bidea hartuko dugu. Mairagako errekaren ondora jaitsiko gara, eta, lekurik errazenean beste aldera pasatu eta gero, lurrezko pista zabalak Arrazubiko Andre Mariaren ermitaren ondora eramango gaitu. Eraikin soil hori kokatu dagoen lekuan, izen bereko herrixka zegoen. Elezaharrak dioenez, XIII. mendeko hilobi gotiko horretan atseden hartzen omen zuen «leizeko andreak», eta hardun geratu nahi zuten emakumeek kanpoko hormako hilarriaren gainean lo egiten omen zuten.

Etorritako bidetik pistara jaitsi, eta gertu dagoen errepidera igoko gara. Mairagako urtegira zuzentzen den errepidean zehar kilometro bat bete, eta, eskuinetik ateratzen den bide zabaletik, Etxanoko Done Petriren ermitara iritsiko gara. Eraikina XII. mendearen azken herenean altxatu zuten, eta, estilo erromanikoa badu ere, arau ugari hausten ditu. Portada hegoaldera edo ekialdera begira egon beharrean, iparraldera begira dago, eta bertan, ohiko gai erlijiosoak aurkitu beharrean, elementu profanoek osatutako ikonografia ikusiko dugu. Arrazoi horrengatik da Etxanokoa ermita berezia eta paregabea. Ibilaldi honetako ermita guztiak itxita aurkituko ditugu, bat izan ezik: Gurutze Santuarena, hain zuzen ere.

Ermitaren atzetik ikusiko dugun bidea hartu eta sakana igotzen hasiko gara La Carbonerako pinudian murgilduz. Igotzen jarraitu, Leotz herriko mugara heldu eta ataka gainditu eta gero, jaisten hasiko gara Artariain herrira. Hasieran zereal lurren ertzetik ibili ondoren, berehala pista zabala hartuko dugu herriraino jaisteko. Hura zeharkatu, eta errepidearen ondoan dagoen XIV. mendeko Santa Luzia ermita txikia eta soila ikusiko dugu. Hurrengo ermitara igotzeko, herriaren goiko aldetik zabaltzen den pista zabala hartuko dugu. Bide zabal hori zereal lurretan amaitzen da, eta eskuinetik ateratzen den beste bide bat hartuko dugu, Olorizko lurretan berriro sartuz. Zereal lurren ondotik pasatu, eta pista berri batekin egingo dugu topo. Laster, Soltxagara zuzentzen den bide zabala utzi eta ezkerretik, malda pikoan igotzen den bidetik, 1580an altxatutako Gazteluzaharreko Gurutze Santuaren ermitaren ondora igoko gara.

Ermitari bizkarra eman, eta ezkerretik datorren pistatik jaisten hasiko gara. Lehen bihurgunera iristean, gure ibilbidearen zatirik zailenera helduko gara; pista utzi eta baso txikian marrazten den xenda ikusgaitza bilatuko dugu; beraz, erne ibili beharra dago. Xendatik jaisten hasiko gara, eta berehala eskuinera zabalduko da, zereal lurren ondora iritsi arte. Zereal lurren ertzetik beheraka ¡azkar, pistarekin bat egin arte. Bertatik segituz, Eristaingo elizaren ondora ailegatuko gara. Orbaibarren dagoen beste altxor bat dugu hori; bertan, besteak beste, basajaun bat ageri den Nafarroako pintura zaharrenak aurkitu baitituzte. Horrez gain, Luzifer inoiz ikusi ez den bezala irudikatuta dago. Soltxaga gertu ikusiko dugu, eta, bertara joateko, Orbaibar eta Andiamendia lotzen zituen abelbidetik beteko dugu.]]>
<![CDATA[Troi bidea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/020/001/2019-04-23/troi_bidea.htm Tue, 23 Apr 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/020/001/2019-04-23/troi_bidea.htm
Mutiloako ostatuaren aurretik abiatu eta ibilbidearen lehen zatia errepidetik beteko dugu. Lenkaran baserriaren ondoan dagoen errotaren ondora ailegatzean, errepidea utzi eta errotaren hondakinen ondotik zabaltzen den xendan barrena aurrera egingo dugu. Troi errekaren ondotik, aldapan gora jarri, eta berehala helduko gara bi dike eta dekantazio baltsen ondora. Gertu ikusiko dugun Barnaola baserrirantz segituko dugu.

Ergoeneko paisaian ikurra da Barnaola baserria. XVI. mendean eraiki zuten, eta inguruko meatze jardueraren gune nagusi bihurtu zen, hara biltzen baitzen Zeraingo Aizpeako eta Mutiloako meatze esparruetako mea. Gaur egun leku lasaia bada ere, garai haietan meatze konpainiak bulego eta ostatu bihurtu zuen. Inguruan kantina eta eskola ere eraiki zituzten.

Baserriaren ondotik aldapa pikoari ekin, ihi zelaia eskuinean utzi eta kantina egon zenaren ondora igoko gara. Egurrezko ataka gainditu ostean, bide erosotik jarraitu, eta arraste bidea eskuinera utziko dugu beste aldapa pikoari ekin aurretik. Dike baten hondakinak ezkerrean ikusiko ditugu, eta erraz helduko gara Mañastegizahar baserriaren ondora. Metro batzuk aurrerago, mea prestatu eta garbitzeko lantegi bat eraiki zuten, eta, gaur egun, bi panelek bertan izandako jardueren azalpena ematen dute. Mearen isurbide eta garbitokien egiturak ederki ikus daitezke, eta, gaur egun landarediak bere lekua berriz hartu badu ere, erraz irudika dezakegu inguru hauetan izan zen lan eta jardueren argazkia.

Bide berdea

Troi galeriak eta errotak, eta Gezurmuño eta Peatza mea erauzteko guneak beste baterako lagako ditugu, eta etorritako bidetik berriro Barnaola baserrira jaitsiko gara. Inguru hauetako erraietatik ateratzen zen mea Ormaiztegiraino garraiatzeko trenbide bat eraiki zuten, eta 2007tik bide berde gisa erabiltzen da. Makinetxe zenaren hondakinen ondotik pasatu, eta berehala sartuko gara trenbide zaharraren arrastoan. Compañia Minera de Mutiloa SA enpresak eraiki zuen meatze trenbide hau; 0,75 metroko zabalera zuen, eta eta 4,5 kilometro ibilbidea egiten zuen. Egun, pista zabal bat da, eta bertatik bi kilometro pasatxo beteko ditugu Lierniako ermitaren ondora heldu baino lehen bide berdea utziz.

Jatetxe handi baten atzeko aldean dago Lierniako ermita. 1587an bada ermita honen berri. Erreforma askoren ondoren, gaur egun oso aldatuta dago. Bisita egin eta gero, atzera egin, errepidera itzuli eta Gi-3572 errepidetik jaitsiko gara Mutiloaraino. Herrira heldu aurretik, San Migel parrokia eliza handia nabarmentzen ikusiko dugu, eta haren ondoan herriko plaza arkitektura tradizionaleko etxez inguraturik.]]>
<![CDATA[Larhungo itzulia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-04-16/larhungo_itzulia.htm Tue, 16 Apr 2019 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-04-16/larhungo_itzulia.htm
Lapurdiko mendi hau oso berezia da arrazoi askorengatik. Makina bat bidek hara igotzeko aukera ematen digute, eta tontorretik dagoen ikuspegia zabala da oso. Hala ere, esan behar da oso humanizatuta dagoela; seguruenik, Euskal Herriko tontorrik turistikoena da, batik bat Napoleon III.arekin ezkonduta zegoen Eugenia de Montijo enperatrizak modan jarri zuenetik. Haren omenez, Le Petit Train kremailera trena eraiki zen, 1912an; San Inazio lepotik abiatu eta, turistaz beterik, tontorretik oso hurbilera igotzen da. Geltokiaz gain, TB hedagailu erraldoia, orientatzeko mahai bat, eta jana eta oroigarriak eros daitezkeen pare bat benta. Egun eguzkitsuetan jendez mukuru egoten da, eta zaila da isiltasuna eta lasaitasuna izatea.



Mantton Baita aterpetik gertu dagoen aparkalekutik abiatu, eta martxan jarriko gara, ondotik ateratzen den bide nabarmenetik. GR-10aren marka zuri-gorriak lagun, pixkanaka altuera hartuko dugu. Basotik atera eta berehala ikusiko ditugu Larhun mendiaren gailurra desitxuratzen duten antenak. Konturatu orduko, Errepausuko lepora iritsiko gara, Hiruiturrietatik gertu. Sara aldera doan GR-10a utzi, eta aurrera egingo dugu gure eskuinean dagoen bidean barna. Berehala iritsiko gara azken aldapa pikoaren hasierara. Xendan, sigi-sagan azken ahalegina egingo dugu tontorrera iristeko, eta azken metroak trenbidearen ondotik egingo ditugu. Mendi honek 900 metroko altuera du, eta bi ezaugarri ditu. Lehena bere ikuspegi zabala da; izan ere, handik Lapurdi eta Bidasoako inguruak ederki ikusteaz gain, Pirinio eta euskal mendi askoren tontorrak identifika daitezke. Bigarrena, berriz, tontorra desitxuratzen duten bentak eta antenak. Hala ere, eguraldia lagun, mendi, kostalde eta bestelako paisaiaz gozatuko dugu.

Itzulera Berara doan pista zabaletik hasiko dugu. Zizkuitzera iristean, pista utzi, eta eskuinean dagoen xenda nabarmena bilatuko dugu. Larhunttipiren magaletik zabaltzen den bide ederretik erraz helduko gara Subizia muinoaren oinera. Ezkerretik ateratzen den bidea aukeratuko dugu, malda bizian, eta Yagola Bentaren ondora jaitsiko gara. Bide nabarmenak berehala utziko gaitu Deskargahandiko lepoan. Puntu horretan, berriro Ibardinetik datorren GR-10aren bide seinale zuri-gorriekin bat egingo dugu, eta, horiei segituz, Mantton Baitara heldu aurretik, eskuinetik ateratzen den xenda bat hartuko dugu. Gainezka datorren Larhungo erreka gainditu, eta aparkalekura itzuliko gara.]]>
<![CDATA[Iturrien ibilbidea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-03-26/iturrien_ibilbidea.htm Tue, 26 Mar 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2019-03-26/iturrien_ibilbidea.htm
Ibilbide balizatua hasi bezain laster, pago ederren mendean babesturik dagoen Eltxoen iturrira jaitsiko gara. Nahikoa ondo kontserbaturik dago, eta udako egun sargorietan bertaratzen direnek oasi gisa erabili ohi dute. Iturriari bizkarra eman, eta aldapa txiki bati aurre egingo diogu, pista zabal eta belartsu batera atera arte. Berehala, seinalatuta dagoen puntu berezi batera ailegatuko gara: Ama Birjinaren Pagoa esaten zaion ingurura. Pago handi baten enborrean, Ama Birjinaren irudia eta loreak daude, eta testu hau irakur daiteke gaztelaniaz: «Bernardo Garbayo 27-8-1928. Ama nirea, otoi egin harengatik». Elezaharrak dioenez, bi mendizalek babesa bilatu zuten pago horren azpian ekaitz izugarri baten ondorioz, eta bertan eroritako tximista batek ez omen zien kalterik eragin. Hori dela eta, Ama Birjinaren irudi bat jarri zuten pagoan bertan, eskerrak emateko.

Bide balizatutik iparralderantz jo, eta gure ibilbidean jarraituko dugu. Laster, 200 bat metro eskas bete eta gero, bidetik aparte, bigarren iturria bilatuko dugu; Gortasoroko iturria, hain zuzen ere. Dolina baten hondoan dago, eta bertako abeltzainek erabili ohi zuten abereei edaten emateko. Egurrezko hesolaz balizatutako bidera itzuliko gara, eta berehala iritsiko gara hirugarren iturria dagoen ingurunera. Bidearen eskuinaldetik jaitsi, eta Arafe iturrira helduko gara; ganaduarentzako aska luze bat dago bertan. Berriro bidera bueltatu, eta, kontu handiz, marka urdina bilatuko dugu; orain arte ekarri dugun bidea utziko dugu, eta ezkerraldetik ateratzen dena aukeratuko dugu.

Pago eta pinu batzuen artean zabaltzen den bide horretatik errepidera iritsiko gara, eta, hura gurutzatu eta gero, Arenal iturriraino jaitsiko gara. Bi pago handiren artean dago, eta bertatik bi iturri ateratzen dira. Udan, ohikoa izaten da urik ez izatea, baina leku aproposa da hau ere udako egun sargorietan atsedena hartzeko. Gure ibilaldiarekin jarraituta, berehala helduko gara hurrengo iturrira; Basauntziturrira, hain zuzen ere. Bertako urek Kisuerreka izena duen errekasto bat sortzen dute, eta bidelagun izango dugu hurrengo bide tartean. Hegoalderantz biratu, egurrezko bi zubitxo gainditu, eta aldapa motz baina piko bati ekingo diogu aurrez aurre ikusiko dugun baserri edo korta baten ondora igotzeko. Urbasako aparteko behatoki horretan, orientazio mahai bat aurkituko dugu, mendilerroaren tontorrik garrantzitsuenak erakusten dituena. Maldan behera jarri, pago ihartu baten enbor erraldoiaren ondotik pasatu, eta errepidera iristean gertu ikusiko dugun Severinoren bordarantz joko dugu, abiapuntura.]]>
<![CDATA[Santa Engraziako baseliza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/019/001/2019-03-19/santa_engraziako_baseliza.htm Tue, 19 Mar 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/019/001/2019-03-19/santa_engraziako_baseliza.htm
Aizarnako herriko plazan emango diogu hasiera ibilaldiari. Andra Mariaren Zeruatze elizari bizkarra eman eta Santa Kurutz ermitaren ondotik pasatu ostean, errepidean kilometro erdi pasatxo beteko dugu, eta, hori utzi ondoren, ezkerretik zabaltzen den xenda bat hartuko dugu. Bidezidor horrek Egañazpi baserriraino eramango gaitu, eta, gero, bide seinaleek erakutsiko digute zer bide hartu. Pixkanaka, goraka joango gara, eta, maldan gora jarri orduko, basoan murgilduko gara. Zati horretan bidea leundu egiten da, eta erraz iritsiko gara Santa Engrazia baserriaren ondora.

Baserritik tontorrera igotzeko ahalegin txiki bat egin, eta erraz iritsiko gara baseliza dagoen muinora. Gotorleku baten itxura du kanpoaldetik. Hormetan dauden lau leiho eta sarrerako atea gotiko estiloko arku zorroztunak dira. Sarreran, ur bedeinkatuaren ontzi bat dago, eta, auzolanean altxatutako baseliza askok bezala, oso egitura xumea du. Kanpandorrea eta kanpaia bereziak dira oso.

Teoria ezberdinak

Murugarrenek baseliza horri buruzko aipamen bat egin zuen 1526an, baina baselizaren jatorria lehenagokoa da. Zestoan apaiz egon zen Hipolito Usabiagaren ustez, bertan erdi monje erdi soldadu ziren tenplarioak egon omen ziren, erromesei laguntzeko. Beste batzuen aburuz, berriz, ermita izan aurretik defentsarako gotorleku bat izan omen zen, talaia moduko bat, eta funtzio hori galdu zuenean ermita bihurtu omen zen. Erdiko aldarean, oinezko, zelai, ekaitz eta gaixoen zaindari santaren irudia dago. Ohikoa zen amek bertara eramatea hitz egiten hasteko zailtasunak zituzten umeak, eta santuari kandelak eskaintzea eta arrosarioa errezatzea. 1975ean egindako Kristoren mosaikoaz gain, Santa Agata, San Ignazio Loiolakoa, San Paulo eta Done Jakueren irudiak ikusiko ditugu. Baina ermitak duen bitxirik preziatuena 1914an bertan jarritako erloju bikain baten makineria da, beirate batek babesten duena. 2017an hamaika berritze eta hobetze lan egin dira baselizan, auzolanean: erlojua konpondu, traba egiten zuten zuhaitzak moztu, bidea egokitu, argindarraren kablea lurperatu, kanpandorrea konpondu, txoko berri bat egin erlojuarentzat, eta tximistorratz berri bat jarri. Lan bikaina!

Abiapuntura itzuli aurretik, baselizaren ingurutik dagoen ikuspegiaz gozatzeko aukera izango dugu: Hernio, Izarraitz, Pagoeta… hamaika paisaia, leku estrategikoan altxatutako eraikin eder horretatik. Baserrira jaitsiko gara berriro, etorritako bidetik, eta bide seinale zuri eta horiek markatutako norabidean berehala izango gara Karmengo Amaren ermita txikiaren ondoan. Herrira jaisten hasiko gara errepidetik, eta, Ipintza baserria gure eskuinean utzita, porlanezko pistatik Lorbideko gainera jaitsiko gara. Bidegurutze horretan, balizatutako bideak eskuinera egiten du, eta kilometro eskas bete beharko dugu herrigunera jaisteko.]]>
<![CDATA[Agramondarren lurraldea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-03-12/agramondarren_lurraldea.htm Tue, 12 Mar 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-03-12/agramondarren_lurraldea.htm
Elizaren atari nagusiaren paretik Jondoki Jakobe kale nagusian zehar abiatuko gara. Etxe bikainen artean egingo ditugu lehen urratsak, eta, biribilgunera iristean, eskuinera joko dugu Gixune eta Samatze aldera doan errepidea bilatuz. Bide bazterretik segi eta berehala, juduen hilerriarekin egingo dugu topo. Irekita dago, eta gazteleraz eta hebreeraz idatzitako hilarriak ikusiko ditugu. Beherago, errepide nagusia utzi eta eskuinera ateratzen den bidetik, Bidaxuneko portura iritsiko gara. Biduzeren paraleloan doan pistatik barna, erraz helduko gara ibaia zeharkatzen duen zubiaren ondora.

Gertu agramondarren gaztelua eta atsedenleku bat ikusiko ditugu. Gaztelurako bisita azkenerako utzi, eta aurrean dugun zubia gurutzatuko dugu. Berehala, eskuinaldera ateratzen den hartxintxarrezko bideari jarraituko diogu. Etxeak atzean utzi ondoren, Biduze ibaiaren paraleloan doan bidea belarrezko bihurtuko da, gorabeherarik gabe bost kilometroz hedatuko Akamarreko porturaino. Garai batean, ibaian zehar merkantziak garraiatzen zituzten gabarrak tiratzeko idiek bide hori erabiltzen zuten. Alde batean, arto sail handiak ikusiko ditugu eta ibaiaren ertzean makal, lizar eta beste zuhaitz mota asko. Tarteka, atsedenerako mahairen bat edo beste aurkituko dugu, eta, aurrerago, Lihuri ibaiak bere urak Biduzera isurtzen dituen lekua. Kiwi landaketa handi bat atzean utzi, eta Akamarreko portura iritsiko gara.

Robyren errota

Herrira igotzeko seinale horiak ikusiko ditugu, baina guk ibaia gurutzatzen duen zubia bilatu, hori gurutzatu, eta aurrera joko dugu. Bidaxunera doan errepidean barna metro batzuk bete, eta, berehala, lehen bidegurutzean, ezkerrera hartuko dugu. Abiapuntura iritsi arte, marka horiak bidelagun izango ditugu, eta, zalantzarik izanez gero, beti zuzen doan bidea aukeratu behar dugu. Arto sail handien artean irekitzen den errepide txiki horretatik aurrera egingo dugu, eta, noizean behin, baserri batzuen ondotik pasatuko gara. Pixkanaka jaisten hasi, eta eskualdearen ikuspegi zabalaz gozatzeko aukera izango dugu. Etxe multzo bat atzean utzi, eta bidegurutze batera ailegatuko gara, gurutze eder baten ondora.

Bide seinaleei jarraituz, eskuinetik aldapa jaisten hasiko gara eta, bihurgune pare bat pasatu ondoren, ezkerretik Bidaxuneko lehen etxeetara helduko gara. Elizaren dorrea erreferentzia puntu gisa hartuz, Lihuri ibaiaren ondora jaitsi, eta, zubi zaharra gurutzatuz, Robyren errota ikusiko dugu. Herritik gertu, maldan gora abiatuko gara, eta eskuinera ateratzen den edozein kaletatik Jondoki Jakue kale nagusira igoko gara. Orain, bakarrik gaztelua bisitatzea falta zaigu. Horretarako, elizara itzuliko gara, eta gertu dagoen atsedenlekua bilatuko dugu. Parez pare, Euskal Herriko historiaren zati bat izan dena ikusiko dugu: agramondarren gaztelua.]]>
<![CDATA[Kopako harria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-02-19/kopako_harria.htm Tue, 19 Feb 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/028/001/2019-02-19/kopako_harria.htm
Inguru hauetan, kontrabandoa gauez eta oinez egiten zen, eta, Aiako Harriko harresia gainditu ahal izateko, kontrabandistek bide ezberdinak erabiltzen zituzten. Hiru ibilbide nagusi erabiltzen zituzten: lehenengo biak, Kopako harriaren Maiobiko mendi mazelan; hirugarrena, berriz, hegoalderantz, Agiñatik. Aiako Harria eta haren inguruko mendiak kontrabandoaren erreferentzia garrantzitsuak izan dira; horregatik, karabineroen zaintza saihesteko eta igoera-jaitsiera malkartsuetan pisu handiko zamarekin ibiltzeko -batez beste 30 kilo-, paraje hauek oso ondo ezagutzeaz gain, prestakuntza fisiko bikaina behar zuten kontrabandistek.

Endarako urtegiaren ertzean dagoen San Antongo ermitatik abiatuz, porlanezko pista bat hartuko dugu, metro batzuk goraxeago dagoen Olaberri jatetxera heldu arte. Ezkerretik eta ataka bat igaro ondoren, pista zabal batek Telleriko leporaino eramango gaitu. Honaino GR-11ren seinale zuri-gorriak izango ditugu lagun. Leku hau da garai batean Oiartzun eta Lesaka herriak lotzen zituen bidearen igarobide bakarra, eta, egun ere, Lesakara oinez heldu nahi duenarentzako toki estrategikoa da.

Pista zabala utzi, eta ezkerrera ateratzen den xenda hartuko dugu, Agiñari bizkarra emanez. Igoera maldatsua, gogorra da. Oso denbora gutxi beharko dugu estela itxurako buzoiaren ondora iristeko; Club Vasco de Camping mendi taldeak jarria da buzoi hori. Gailurra zabala da, eta, buzoia dagoen lekutik iparralderantz metro batzuk aurreratuz gero, ezproi batzuk ikusiko ditugu, eta, tarteka, putreak horietan pausatzen ikus daiteke. Hemendik ederki begiztatzen dira hondoan dagoen urtegitik Aiako Harriko gailurretaraino igotzen diren magal malkartsuak. Gure ibilaldiarekin jarraitzeko, lehen aipatu dugun Telleriko lepora itzuliko gara. Langa igaro, eta pistan barrena Telleria baserrirantz abiatuko gara. Baserrira heldu aurretik, eskuinerantz hartuko dugu bidea, aurrean frontoi itxura duen eraikin baterantz. Eraikin hori Telleria baserritik oso gertu dago, eta garai batean eskola izan zena egun ukuilu gisa erabiltzen dute.

Abiapuntura itzultzeko, egin dugun bide bera beteko dugu, garai batean kontrabandistek erabiltzen zutena, hain zuzen ere. San Anton ermita berrituaren inguruan jende andana bildu ohi da urtero urtarrilaren 17an, San Anton egunez. Antzina, San Anton auzoa gaur egungo urtegiaren azpian gelditu zen, eta ermita justu-justu salbatu zen, eta lehorrean gelditu. Bertan bainatzea debekatuta dago, baina leku aproposa da ibilaldia amaitu eta mokadu bat jateko.]]>
<![CDATA[Muskerraren bideak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2019-02-12/muskerraren_bideak.htm Tue, 12 Feb 2019 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/034/001/2019-02-12/muskerraren_bideak.htm
Asteasuko udaletxearen ondoan ekingo diogu ibilaldiari, eta, Kale Nagusitik aurrera egin orduko, Errekaballara aldera joko dugu, eskuinetik igotzen den asfaltozko bidetik. Gero ikusiko ditugun 7 baserrien izenak egurrezko panel batean. Lizolateine baserria pasatu eta berehala, bidegurutzean eskuinerantz joko dugu Lizola baserriraino. Hor, asfaltoa bukatu egiten denez, lurrezko pistatik egingo dugu gora, eta Lizolagoiena baserriraino helduko gara. Baserria atzean utzi, eta bide asfaltatutik Santamañaraino igoko gara. Ermitara heldu aurretik Asteasu aldera dagoen ikuspegi ederraz goza dezakegu.

Santa Marina izena (Santamaña) aspaldikoa da Euskal Herrian. Dirudienez, Donejakue bidea hemen ingurutik pasatzen omen zen, Andatza zeharkatu eta gero, Zarate Benta zaharretik Andatzarratera igaro eta Zelatundik barrena aurrera jarraitzen omen zuen. Seguruenik, erromatarrek erabili zuten bidea jarraitzen zuten. Hori izan daiteke Santa Marinaren sorreraren arrazoi nagusia. Lehen aipamena 1558. urtekoa da, baina badirudi tenplarioen garaikoa dela. Tenplarioen zeregina Donejakueko erromesak babestea izan ohi zen, eta, funtzio hori segurtasunez egiteko, eraikinak altxatzen zituzten. Horren adibide dira Aizarnako Santa Engrazia eta Asteasuko Santamaña. Gaixotutako erromesak zaintzen eta babesten zituzten ermitaren ondoan izaten zen eraikinean, eta baliteke horrexegatik eraiki izana ermitak tontor edota muinoetan.

Etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta, Inkilinsoro baserriaren azpiko aldera iristean, asfaltoa utzi, eta eskuinetik jaisten den lurrezko pista hartuko dugu. Egurrezko enbor txikietan ikusiko ditugu ibilbidearen datuak. Aldapan behera, erraz jaitsiko gara Agirrelegarreta baserriaren ondora; hortik aurrera segituz, berriro bide asfaltatuarekin bat egingo dugu. Asteasuko Kale Nagusira iritsi aurretik, ezkerretik, Eliz kaletik egingo dugu aurrera. Orain, kontrako norabidean Muskerraren Bide hiritarra osatuko dugu; horretarako, Elizmendi aldera joko dugu. Andatzarratera zuzentzen den errepidea gurutzatu, eta, maldan gora, Santa Krutz ermitaren ondora iritsiko gara. Aurrera segi, eta Elizmendi auzoan murgilduko gara, San Pedro elizaren ondora. Muskerraren Bide hiritarrari dagozkion bide seinale urdin zenbakidunak ikusiko ditugu, eta horietan irudikatzen dira aurrez aipatu dugun Bernardo Atxagaren unibertso literarioa. Pello Errota herri eskolaren ondotik pasatu, eta, maldan behera, herriguneraino jaitsiko gara, eta ibilbidea amaituko dugu.]]>