<![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 27 Oct 2021 03:20:49 +0200 hourly 1 <![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ibanteliko itzulia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1996/017/001/2021-10-12/ibanteliko_itzulia.htm Tue, 12 Oct 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1996/017/001/2021-10-12/ibanteliko_itzulia.htm
Paraje hauetan, Lizuniaga eta Lizarieta mendateen artean goititzen da Ibanteli mendia. Bietatik zuzenean igo daiteke, baina hurrengo lerroetan, mendi hau inguratzen duten bideetan barna abiatuko gara, eta azken tartea mugarrien ondotik beteko dugu. Ibilaldi zirkular honen zatirik handiena Lapurdiko lurretan osatuko dugu, baina tarte txiki batean Etxalarreko lurretan sartuko gara. Lizarietan bertan ikusiko dugun R 44 mugarri zaharraren ondotik abiatuko gara, Sara aldera jaisten den errepidetik. 400 bat metro eskas bertatik bete ondoren, bihurgune nabarmen batean ezkerretik ateratzen den xenda hartuko dugu. Puntu horretan, egurrezko hesola batek Xabaloko aparkalekura joateko informazioa emango digu. Bidea marra horiz balizatuta dago.

Xenda erosoa haritz mardulen artean marrazten da, eta poliki-poliki altuera galtzen hasiko gara. Eraikin zahar baten aurretik igaro eta aldapa txiki bat igo eta gero, mendiaren magalean hedatzen den xendatik jaisten jarraituko dugu. Borda baten ondora heltzean, bidea zabaldu egiten da, eta jaisten jarraituko dugu bidegurutze batekin bat egin arte. Ezkerraldetik, maldan gora zuzentzen den bide zabaletik, galdu dugun altuera errekuperatzen hasiko gara. Nafarroako lurretan sartzean, mendiaren lepora heldu aurretik, aldapa motz baina bizi bati ekin beharko diogu. Ezkerretik ateratzen den xendatik abiatuko gara segidan, eta, berehala, beste mugarri baten ondotik pasatuko gara. Bide nabarmenak tontorrera gerturatuko gaitu beste R19 mugarria atzean utzita. Aurrez aurre ikusiko dugun tontorrera iristeko, aldapa txiki bat besterik ez dugu igo beharko. Tontorretik dagoen ikuspegia oso zabala da: Larhun eta Arxuria mendiak besteen gainetik nabarmentzen dira. Xaretako lurrak bere osotasunean ikusiko ditugu, Sara, Zugarramurdi, Urdazubi eta Ainhoa herriek osatzen duten lurralde ederra bezain liluragarria.

Abiapuntura itzultzeko, igotako bidetik jaisten hasiko gara, baina, leporaino jaitsi beharrean, ezkerretik marrazten den xenda bilatuko dugu, Lizarietara iritsi aurretik dauden mugarrien bila. Xenda hau uda partean garo artean ezkutatzen da, eta erne ibili beharra dago. Ohiko bidetik zertxobait aparte, R41 mugarria aurkituko dugu, eta beherago, R42a, Aitor Landabururen oroitarriaren ondoan. Azken maldak mendatean utziko gaitu. Bertan dauden bi ostatuetan ohikoa da mendizaleak, ehiztariak eta herritarrak ikustea, terrazetatik dagoen ikuspegiaz gozatzen.]]>
<![CDATA[Oskiako mendilerroa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2021-09-28/oskiako_mendilerroa.htm Tue, 28 Sep 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2021-09-28/oskiako_mendilerroa.htm
Atondoko elizaren ondotik abiatuko gara, GR-220aren (Iruñeko Arroaren itzulia), bide seinale zuri-gorriek erakusten diguten norabidean. Herriaren goiko aldean, kanposantua ezkerrera utziko dugu, eta ur biltegira heldu aurretik, porlanezko pista utzi, eta ezkerretik ateratzen den zidorra hartuko dugu. Berehala, langa metalikoa pasatu, eta alanbrezko hesia gure eskuinean dugula igotzen hasiko gara. Seinale zuri-gorriek eta harri-piloek (cairn) erakutsiko digute bide zuzena aukeratzen.

Ipuru eta karraska artean, altuera erraz irabazi, eta baso trinkoago batean murgilduko gara. Sigi-sagan marrazten den aldats pikoak gure ibilera motelduko du. Bidea leuntzen denean ohartuko gara mendilerroaren gain aldean gaudela, eta Ollarana aldera dagoen ikuspegiaz gozatzeko aukera izango dugu. Puntu honetan, orain arte bidelagun izan ditugun GR-220aren marra zuri-gorriak utzi, eta mendebalderantz zuzentzen den zidorretik aurrera egingo dugu. Mendiaren gandorretik aurrera egingo dugu, eta kilometro erdi pasatxo beteko dugu, bertatik Bizkai gailurrera heltzeko. Tontorrean bi buzoi aurkituko ditugu: lehena, Oskia jartzen duen buzoi hautsia; bigarrena, berriz, Bizkai izena jartzen duena. Inguruan dauden haitzetan jarri, eta panoramika zabalaz gozatzea merezi du. Iruñerriko arroaren eta Sakanako korridorearen ikuspegi zabalaz gain, Ollo eta Oltzako haranek postal paregabea osatzen dute.

Atsedenaren ostean, etorritako bidetik atzera egingo dugu, GR-220aren markak utzitako leporaino. Puntu honetatik, mendilerroa zeharkatzen duen zidorra jarraituko dugu. Egoera kaskarrean dauden ehiztarientzat altxatutako metalezko ehiza postu batzuen ondotik igaroko gara. Bidezidorra amaitzean, pista zabala aurkituko dugu, baina tarte batzuetan oso lokaztuta egoten denez, albotik zabaltzen diren bidezidorrak erabiliko ditugu. Tontorra atzean utzi, eta hiru kilometro eta erdi mendiaren gandorrean zehar bete eta gero, bide balizatua utzi, eta eskuinetik jaisten den pista zaharra hartuko dugu bertatik Otxobi herriraino jaisteko. Herritik abiapuntura itzultzeko, bi aukera izango ditugu: lehena, zereal lurrekin muga egiten duen pista, eta xenda zaharren barna -hasiera zikin samarra-; bigarrena, berriz, Otxobi eta Atondo herriak lotzen dituen NA-7012 errepidetik.

Merezi du haitzartean, errepidearen ondoan dagoen Oskiako Ama Birjinaren ermita ikustea. Pareta arrokatsu baten azpian dagoen baselizak, bi isuriko teilatua du. Gainean, kanpai-horma bat nabarmentzen da. Bertan, erdi-puntuko arku bat irekitzen da, eta albo batean, erdi-puntuko ate bat. Hormari atxikita, harrizko beste egitura bat dago.]]>
<![CDATA[Larraulgo gainak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/025/001/2021-09-14/larraulgo_gainak.htm Tue, 14 Sep 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1956/025/001/2021-09-14/larraulgo_gainak.htm
Eliza atzean utzi, eta gertu ikusiko ditugun etxe berrien ondotik zabaltzen den asfaltutako bidetik gorantz egingo dugu. Agerrezar baserria gure ezkerrera utzita, Gorotzen baserriraino jarraituko dugu eta hemen, ezkerretik marrazten den lurrezko pista hartu eta basoan murgilduko gara. PR-Gi 77aren seinale zuri eta horiak izango ditugu lagun. Argibel baserrira doan bidea zeharkatu eta xenda batek goiko larreetara eramango gaitu. Belardia atzean utzi, ataka gainditu, bide balizatua utzi eta porlanezko bidetik eskuinera joko dugu, gertu ikusiko dugun Gurutzeaga baserri aldera. Aurrera jarraitu eta berehala, porlana amaitzen den lekuan, Murgilera igotzeko azken aldapari ekingo diogu. Muino txiki honen gainera iristean, gurutze handi batekin egingo dugu topo eta bertan testu hau idatzita: Larraul'ko herriyak Jaungoikoari eskarrik-asko. 3-VIII-1939. Aita Gurea.

Bertatik, Hernioko mendilerroaren ikuspegi osoa zabalduko zaigu, baina gaur gure jomuga ez dira tontor horiek, bere mendean dauden muino eta gain apalak baizik. Horrela, igotako bidetik lepora itzuliko gara, eta aurrez aurre ikusiko dugun lurrezko pista batek Almitxuri gainera eramango gaitu. Puntu honetan ez dugu ez buzoirik, ez gurutzerik, ez eta erpin geodesikorik ere aurkituko, baina horrek ez dio tontor txiki belartsu honi xarmarik kentzen. Garaiera handia ez duen arren, panoramika ederra eskaintzen du.

Ibilaldi honen azken gain edo tontorraren bila abiatuko gara segidan. Larraul eta Alkizako lurren mugan jaitsiko gara Mugallegi menditik bereizten duen lepo aldera. Bertara iristean, mendiaren magala zeharkatzen duen bide zaharra bilatuko dugu. Tarteka, oteak bidea oztopatu eta zaildu egiten du; beraz, bide jakinik gabe malda pikoari eskuinetik ekingo diogu. Goi aldera iristean, tontorraren kokapena adierazten duen erpin geodesikoa ikusiko dugu. Aurrekoetan bezala, ikuspegi zabalaz gozatzeko beta izango dugu.

Larraulera itzultzeko, gertu ikusiko dugun alanbrezko hesiaren ondotik jaitsiko gara lurrezko pista zabalarekin bat eginez. Puntu honetan, berriro PR-Gi 77aren seinale zuri eta horiak izango ditugu lagun. Aurrez igo ditugun Mugallegi, Almitxuri eta Murgil mendi txikien magalean zabaltzen den bide balizatu honek Goieneta baserrietara eramango gaitu eta asfaltatuko bidetik herrian izango gara. Herrian dagoen Ekomuseoari bisita egitea ere merezi du. 2009an sortu zuten herritarren ekimenez eta bere asmoa Larraulgo eta Aiztondo haraneko ekonomia eta gizarte garapenari laguntzea da, ondarea ezagutu, zabaldu eta berreskuratzea helburutzat hartuta.]]>
<![CDATA[Bizkartzun, Zuhalmendi eta Esnaur]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1894/033/001/2021-06-22/bizkartzun_zuhalmendi_eta_esnaur.htm Tue, 22 Jun 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1894/033/001/2021-06-22/bizkartzun_zuhalmendi_eta_esnaur.htm 2000ko jubilaua hitzak agertzen dira. Norabidea galdu gabe, hartxintxarrezko pistan barrena metro batzuk bete, eta Kintoa txerri arrazaren haztegi bat ikusiko dugu. Euskal txerria Euskal Herriko bertako txerri arraza bat da, eta, bere koloreengatik, batzuetan txerri zuri eta beltza esaten zaio. 2017tik jatorri izen babestua du: Kintoa. Zuhalmendi mendira gerturatzean, haztegi gehiago ikusiko ditugu. Bide balizatua tarte batean utzi, eta tontorrerantz zuzentzen den bide belartsuan zehar jarraituko dugu. Tontorra zabala da, eta, hemen ere, lubakiak eta defentsarako arrasto batzuk topatuko ditugu. Bigarren mendi honetatik, Xaretako ikuspegi ederraz gozatuko dugu. Sarako lurretan dagoen zabaldiari bizkarra eman, eta Larhun mendiari begira jarriko gara gertu ikusiko dugun lepo txiki batera jaisteko. Hortik, gertu dugun pista zabalera jaisten jarraituko dugu, aurrez utzi dugun bide balizatuarekin bat eginez. Basoan murgildu, San Inazio lepo aldera gerturatu, aldapa piko batek maldan behera jarri, eta aldenduko gaitu. Errepidean dagoen aparkaleku batetik, Nagusienborda baserriraino hedatzen den asfaltozko errepide txikitik, Esnaur mendira gerturatzen hasiko gara. Baserriaren azpiko aldetik ateratzen den xenda hartu eta, aldapa motz baina piko batetik Esnaurreko tontorrean utziko gaitu. 273 metroko garaiera duen mendian, zazpi aldeko forma eta 2.200 metro koadroko azalera duen gotorleku baten aztarnak ikus daitezke. Abiapuntura itzultzeko tenorean, marra horiek erakutsiko diguten noranzkoan jaisten hasiko gara. Bidezidorrak Esnaur mendiaren magaletik Arraioko ibarraren behealdera eramango gaitu, abiapuntura hain zuzen ere. ]]> <![CDATA[Okoroko gaina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2021-05-18/okoroko_gaina.htm Tue, 18 May 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2021-05-18/okoroko_gaina.htm
Kintoako lurretan goititzen diren mendi eta muino biribilen artean, Okorokoa da kotarik gorenena. Artesiaga eta Urkiaga mendateen artean hedatzen den kordal txiki honetan Kantauriko eta Mediterraneoko uren banalerroa marrazten da (GR-12), eta bertan dauden larre aberatsak zeharkatuko ditugu.

Artesiagako mendatean dagoen aparkalekutik abiatu, eta, berehala, GR-12aren bide balizatua bilatuko dugu, Saioa mendiari bizkarra emanez. Alanbrezko hesiaren beste aldera pasatu, eta Larrakarte mendiaren magalean zabaltzen den xendan barrena abiatuko gara. Zagua mendiaren magala zeharkatzen duen bidezidorrak Araongo Harriko leporaino eramango gaitu, eta bertan GR12aren egurrezko hesola bat dago. Horra iristean, bide balizatua utzi, eta ezkerretik joko dugu, Araongo Harriko tontorrera igotzeko.

Mendi edo gain horren magala zeharkatzen duen xenda batek bide balizatura itzuliko gaitu. Pista oso zabal eta erosoan barrena, Astabizkar muinoaren oinera eramango gaitu. Hemen, berriro bide nagusia utzi, aldapa motz baina piko bati aurre egin, eta gora igoko gara. Beste aldetik jaitsi, eta GR-12arekin bat egingo dugu berriro. Hemen ez dira maldak amaituko; seinale zuri-gorriek erakutsiko diguten norabidean, Iparraldeko Kaskoraino zuzentzen den malda biziari aurre egin beharko diogu segidan. Azken zatia GR-12tik kanpo egingo dugu.

Artsal eta Argintzu mendien artean dagoen tontorretik, eta alanbrezko hesiaren ondotik, bide balizatura itzuliko gara, GR-12a Urkiaga mendatera jaisten den lekuraino. Bertan, Buztanberroko trikuharri, harrespil eta tumuluak daude. Puntu honetan seinalerik ez duen bide nabarmenetik egingo dugu aurrera. Artsal mendiaren magala zeharkatzen duen pistatik, Okorora igotzeko azken maldari ekin baino lehen dagoen lepora igoko gara. Azken malda belartsuan ikusgaitz den xendan barrena, Okoroko tontorrera igoko gara. Harrizko zirkuluerdi formako harresi txiki batez babesturik, 1982an SCDR Anaitasunak jarritako buzoia dago. Abiapuntura itzultzeko, etorritako bidetik atzera egingo dugu, baina oraingoan GR-12aren bide balizatua utzi gabe.]]>
<![CDATA[Arritxurietako gaina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/028/001/2021-05-11/arritxurietako_gaina.htm Tue, 11 May 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/028/001/2021-05-11/arritxurietako_gaina.htm
Karrika eta Tornola errekek zeharkatzen dituzten ibarren gainean dauden Pagolarre eta Arritxurietako gaina Aiako Harriko mendigunearen talaia paregabeak dira. Lehenak ez du garrantzi berezirik, baina bigarrenean, Arritxurietako gainean, alegia, harrespil edo mairu baratze bi ikusteko parada izango dugu. Ez dugu ahaztu behar eremu hau megalitoz josita dagoela, eta ohikoa izaten dela gure arbasoek utzitako arrastoak han eta hemen ikustea; gertu dagoen Oialekuko mairu baratzeak dira denetan ezagunenak.

Ergoien auzoan dagoen Pagoaldeko industrialdeko aparkalekutik abiatuko gara. Pista asfaltatuan ibiltzen hasi bezain pronto, gure eskuinera, Fagoaga dorretxe ederra ikusiko dugu. Oiartzun, Behe Erdi Aroan, burdinaren industria garrantzitsuagatik nabarmendu zen: familia askoren diru iturri nagusia izan zen. Garai haietan olagizon garrantzitsuak izan ziren Fagoaga familiaren bizilekua izan zen XV. mendeko eraikin hori. Gaur egun, zaharberritua eta egokituta dago.

Eraikina atzean utzi, pistan barrena igotzen hasi, eta, bihurgunean bide zabala utzita, ezkerretik, txabola baten ondotik ateratzen den bidexka hartuko dugu. Aurrez aurre, garo artean marrazten den xenda pikotik aurrera egingo dugu alanbrezko hesiarekin bat egin arte. Basoan murgilduko gara, eta tarte batzuetan ikusgaitz den xendatik gorantz igotzen jarraituko dugu beste hesi batekin topo egin arte. Basoaren beste aldera pasatu, eta metro batzuk gorago dagoen lurrezko pista zabala bilatuko dugu.

Kilometro erdi eskas beteko dugu. Pista utzi, eta ezkerretik ateratzen den zidorra hartu dugu, Pagolarreko tontorrera igotzeko. Igo garen kontrako aldetik jaisten hasiko gara, gertu ikusiko dugun Pullegiko bordaren ondora zuzentzen den xendatik. Bordara heldu, eta haren azpiko aldetik igarotzen den pistara jaitsiko gara. Pullegiko araztegia eskuinera utzita, aurrera segituko dugu, eskuin aldetik ateratzen den lurrezko pista batekin topo egin arte. Hasieran malda bizia duen bide honek Arritxurietako gainera gerturatuko gaitu. Baina, horretarako, ezkerraldean oso nabarmena den xenda bat hartu beharko dugu. Berehala, Arritxurietako harrespil edo mairu-baratzea ikusiko dugu, nahikoa egoera onean. Baso txiki bat zeharkatu, eta erraz igoko gara tontorrera. Bertan, harrespil edo mairu baratze hondatuaren ondoan, erpin geodesikoa eta Aiako Harriaren ikuspegi paregabea daude.

Abiapuntura itzultzeko, igotako bidean 300 bat metro atzera egin, eta ezkerretik zabaltzen den bidetik erraz galduko dugu altuera. Pista zeharkatu, eta jaisten jarraituko dugu, Zulatxipi bordaren ondora jaitsiz. Aurrerago, Maradi baserria dago, eta gertu, Pagoaldeko industrialdea.]]>
<![CDATA[Xalbadorren larretan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/025/001/2021-05-04/xalbadorren_larretan.htm Tue, 04 May 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1881/025/001/2021-05-04/xalbadorren_larretan.htm
Urepeleko plazatik, frontoiaren ondotik, abiatuko gara; gure ezkerrera Xalbador bertsolariaren omenez jarritako plaka utzita. Herritik, erreka zeharkatzen duen bidea hartuko dugu, eta 400 bat metro bertatik bete eta gero, ezkerretik asfaltatutako bidea hartuko dugu, maldan gora erraz garaiera irabaziz. Aurrera eginez, berehala, gure eskuinera Xalbadorrenea baserria ikusiko dugu, bertsolari ezagunaren jaiotetxea. Xabier Letek, Urepeleko artzaina kanta ezagunean, oso ondo irudikatu zuen Fernando Aire Xalbador bertsolaria. Aldude haraneko Urepele herrian jaio zen, 1920an, eta 1976an hil zen, bere omenaldi egunean, bihotzekoak jota. Bertsolari liriko eta poetikoa; bere bizitzari, familiari, baserriari, fedeari eta naturari buruz kantatu zuen. Hizkuntza galtzeari buruz eta Ipar Euskal Herriaren kontzientziarik ezaz moldatu zituen bertsoak, hunkigarriak izateaz gainera, gogorrak eta zorrotzak dira oso. Ezin bertzean (1969) eta Odolaren mintzoa (1976) eman zituen argitara. Bertsolari apala, leku guztietan maitatua izan zen. 1977an euskaltzain ohorezko izendatu zuten.

Gure ibilbidearekin jarraituz, aldapa bizi batek altuera hartzen lagunduko digu, eta errepidearen ondoan dagoen metalezko hesi baten ondora iristean, hura utzi, eta ezkerretik, garo artean ateratzen den lurrezko bide zabala hartuko dugu. Garo lekuak atzean utzita, goi lautada txiki batera helduko gara, Patarramunhoko tontorretik gertu. Pista batek berehala Korrotako lepoan utziko gaitu, Isterbegira igotzeko azken malda pikoaren oinean.

Borda berrituaren ondotik igaro eta berehala, malda pikoari ekingo diogu. Ez dago xenda nabarmenik, beraz sigi-sagan erraz iritsiko gara mugarri bat duen Isterbegiko tontorrera. Mendi honek inguru osoaren ikuspegi paregabea du. Alde batetik, Aldudeko harana osorik ikus daiteke, soilik Banka geratuko zaigu ikustezin. Bestela, Urepele eta Aldude herriak, Esnazu auzoa eta hamaika baserri eta borda mendien magaletan barreiaturik. Inguruko mendiek ere gure arreta erakarriko dute segituan. Hargibele, Alba, Harluxe, Argintzu, Okoro, Adi, Lindus, Adartza dira, besteak beste, mendi horiek, eta Aldude haranari gotorleku baten itxura ematen diote.

Abiapuntura itzultzeko, lehenik Korrotako lepora jaitsiko gara, eta bertan bi aukera izango ditugu. Lehena, aurretik igotako bidea errepikatzea; bigarrena, berriz, errepidetik herriraino jaistea.
]]>
<![CDATA[Axularren txokoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/025/001/2021-04-13/axularren_txokoa.htm Tue, 13 Apr 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1944/025/001/2021-04-13/axularren_txokoa.htm Axular-en (1556-1644) jaiotetxea Urdazubin (Nafarroa) dago. Euskal idazle handienetako bat da, hark idatzi baitzuen Gero liburua, euskal literaturako lanik garrantzitsuenetako bat, hain zuzen ere. Hemen deskribatuko dugun ibilbidea haren etxearen ataritik pasatzen da, eta haren inguruko txokoak ezagutzeko aukera eskaintzen digu.

Urdazubiko plazan emango diogu hasiera Axularren Txokoa izena duen ibilbide homologatu honi (SL-NA 17). Ugarana erreka igaro, Iribere auzoan hedatzen den asfaltatutako bidetik aurrera egin, eta berehala Genaro Fagoaga harri artisauaren lantokitik igaroko gara, eta, metro batzuk aurrerago, ikuztegi zaharra ikusiko dugu. Bide beretik segituz, bi iturrirekin egingo dugu topo. Errepide nagusira ateratzean, ezkerraldera jo, eta bertatik 200 bat metro bete eta gero, eskuinera igotzen den porlanezko bide zabal batekin topo egingo dugu. Bide honetatik berehala igoko gara Axular idazlearen jaiotetxera gaur egun jabetza pribatua da. Atearen goiko aldean Euskaltzaindiak, Nafarroako Diputazioak eta Urdazubiko Udalak jarritako plaka bat dago.

Porlana atzean utzi, eta bide balizatuak (marra zuri eta berdeak) erakutsiko digu jarraitu beharreko bidea. Lurrezko bideak basoan sartuko gaitu, eta pixkanaka igotzen hasiko gara alanbrezko hesiaren paraleloan marrazten den bidean barna. Bide zabala xenda bihurtu, eta Argangoieta mendiaren magalean, ote eta garo artean erraz egingo dugu aurrera. Xaretako ikuspegi zabal eta ederraz gozatuz, haritz monumental baten ondora iritsiko gara. Zortzi metroko perimetroa duen haritz honen bi adarrek sei metroko luzera dute, eta bakoitzetik beste zenbait adar handi ditu zerurantz begira.

Bidera itzuli, eta berriro maldan gora jarriko gara egurrezko hesolek erakusten duten norabidean. Aldapa amaitu, eta Argangoieta tontorrera zuzentzen den asfaltozko bidera aterako gara. Hortik Mitxelen bordaraino jaitsiko gara. Lepo honetatik itzulerako bidea hartu, eta maldan behera jarriko gara, Azkar errekastoaren paraleloan hedatzen den xenda estutik. Matoneko borda gure eskuinera utzita, errekastoa gainditzen duen egurrezko zubiraino jaitsiko gara, eta, aurrera segituz, herriko hilerrira. Herria gertu ikusiko dugu, eta berehala iritsiko gara Urdazubiko edo San Salbatore monasterioaren ondoan dagoen plazara eta errotara. Biak bisitatzea merezi du.

Inork ez daki monasterioa noiz eraiki zuten. Batzuen arabera, XI. mendearen hasieran izan zen, Antso III.a Gartzez Nagusia erregearen aginduz; beste batzuen arabera, berriz, IX. mendean Antso II.a Gartzez Abarkak erregeak eraiki zuen. Erdi Arotik ez da ezer geratzen, eta bizi izan zituen urterik gorenenak XVI. eta XVIII. mendeen artekoak izan ziren. Bi sute handi jasan zituen: horietako lehena, 1526an, Nafarroako Erresumaren konkistan herrialdeak bere independentzia galdu zuenean; bigarrena, berriz, 1793an, Frantziako Konbentzio Gerran. XVII. mendearen erdialdean klaustroa eta elizari atxikitako beste dependentziak eraiki ziren. XII. eta XIII. mendeetan, monasterioko monjeek errota, ubideak eta zubiak eraiki zituzten (hortik datorkio izena herriari). XVIII. mendean inguruko baserriei zerbitzua ematen hasi ziren, eta trukean, errotariak saskitoa edo lakaria jasotzen zuen.]]>
<![CDATA[Egoarbitza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/025/001/2021-03-30/egoarbitza.htm Tue, 30 Mar 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1933/025/001/2021-03-30/egoarbitza.htm
Elgeta herriak lotura berezia izan du aspalditik euskal mendizaletasunarekin, 1924ko maiatzaren 18an, bertan sortu baitzuten Euskal Mendizale Federazioa, Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako mendi-elkarteek sustatuta. Bi urte beranduago, 1926an, Pyrenaica aldizkari ezaguna argitaratzen hasi zen. Beraz, urte gutxi barru 100 urte beteko dituzte.

Udaletxearen aurrean dagoen Mendizaleen Plazan emango diogu hasiera ibilaldiari. San Roke kaletik, Andra Mari Jasokundearen elizaren ondotik pasatu, eta errepidearen paraleloan igotzen hasiko gara San Roke ermitaren ondotik pasatuz.

Herritik ateratzean, Eibarrera doan errepidea gurutzatu, eta Larragibel auzora zuzentzen pista hartuko dugu. Bertatik metro gutxi batzuk bete ostean, Eguzkitza landetxearen atzeko aldetik hedatzen den lurrezko pista hartuko dugu.

Bide zabala pinudian sartzen da, eta bertatik igota Lepozolo lepora iritsiko gara. Bidegurutze honetan, PR-Gi 90aren bide balizatuak (seinale zuri eta horiak) erakutsiko digu aukeratu beharreko bide egokia, eta bertatik Karabietako mendatetik datorren errepideraino joango gara bidea erabat leunduz.

Lurrezko pista

Bide balizatua utzi, eta aurrez aurre ateratzen den lurrezko pistatik aurrera egingo dugu. Hasiera batean malda txikia da, baina lepora iristeko igoko dugun azken tartea biziagoa da. Pinudiak atzean utzi, eta aurrez aurre, harro agertuko zaigu itsasontzi baten ezproi itxura duen Egoarbitzako horma harritsua. Bordaren ondotik pasatu, hormara gerturatu, eta ataka txiki bat gainditu ondoren, eskuin aldetik marrazten den bidezidor nabarmenetik joango gara. Bidezidor honen tarte txiki batean pasabide harritsu bat zeharkatzen da, eta kontu handiz ibiliko gara, batik bat lurra bustia badago. Bidezidorrak, sigi-saga txiki bat gainditu eta gero, tontorrean utziko gaitu.

Perretxiko itxurako buzoiarekin batera, ohiko erpin geodesikoa. Bertatik izango dugun ikuspegia oso zabala da, inguruko zein urrutiagoko mendirik ezagunenak ikusiko ditugu, eta eguraldiak lagunduz gero, itsaso ere begizta dezakegu. Urko mendiaren mendean Eibar eta Ermua herriak ikusiko ditugu, eta gertuago, berriz, zoritxarreko Zaldibarko zabortegia eta Aixolako urtegia. Tontorretik, garbi ikus dezakegu Elgeta inguruko lurrek jasan duten gizaki eta aurrerapenen eragina. Abiapuntura itzultzeko, etorritako bidetik jaitsiko gara.]]>
<![CDATA[Elhaudi eta San Antoni]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/023/001/2021-03-23/elhaudi_eta_san_antoni.htm Tue, 23 Mar 2021 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/023/001/2021-03-23/elhaudi_eta_san_antoni.htm
Muskildi beti izan da herri txikia, baina azken hamarkadetan, Zuberoako herri askok bezala, etenik gabe galdu ditu biztanleak. Bertan, zubereraren aldaera den Basabürüko hizkera mintzatzen da.

San Ziprian elizaren ondoan dagoen pilotalekutik abiatuko gara. Antzina, eliza ermita bat izan zen, eta, XVIII. mendetik aurrera, parrokia bihurtu zen. D-918 errepidea , eta aurreko kaletik aurrera egingo dugu aparkaleku bateraino. Lehen bidegurutze honetan, ezkerreko bidea aukeratuko dugu. Eskuinekoa itzultzeko utziko dugu. Marra horiz balizatutako ibilbideak norabide zuzena aukeratzen lagunduko digu. Asfaltoan zehar ibiliko gara zelai zabal eta berdeen artean. Ehüsako lepoak bereizten dituen Elhaudi eta San Antoni mendien silueta ederki ikusiko dugu bertatik. Arrokain etxaldea atzean utzita, margo horiek erakusten diguten bidea eskuinera utzi, eta, ezkerretik, Elhaudi mendiaren magal aldera doan bidea bilatuko dugu.

Elhaudiren iparraldeko hegaletik gora egiten duen bide nabarmenari jarraituko diogu. Asfaltozko bidea utzi, eta ezkerretik igotzen den lurrezko bide zabala hartuko dugu. Borda erori baten ondotik pasatu eta berehala, basotik atera, eta Elhaudi mendiaren iparraldeko hegal zabal eta belartsuan gora egingo dugu. Haranaren panoramika zabalduko egingo da. Ahüsako lepora doan bidea utzi, eta ezkerretik ateratzen dena aukeratuko dugu tontorreraino iristeko. Bertan, harrizko gurutzea ikusiko dugu.

Jaitsiera azkar batek, Ehüsako lepora eramango gaitu, Muskilditik datorren bide balizatuarekin berriro bat egiteko. Hemen ere, Done Jakueren Piamonte Bidearen (GR-78) marra zuri-gorriak izango ditugu lagun tarte batez. Pistak, San Antoni kaperaraino eramango gaitu, izen bera duen tontorrera. Karlos II.a, (Gaiztoa ezizenez ezaguna)Nafarroako Erregearen aginduz eraiki zuten kapera kokaleku honetan, 1835. urtean, lüküztarren eta agaramontarren leinuen arteko bakearen sinadura ospatzeko. Haren kanpandorre hirukoiztarra Zuberoako elizetan eta kaperetan ohikoa da. Ermitaren azpian kripta ikusiko dugu.

Abiapuntura itzultzeko orduan, marra horiz balizatutako bidean barna jaitsiko gara. Hasieran, iparraldeko isurialde belartsuan zehar egingo dugu behera, Oxkaxeko mendatetik datorren pistaren paraleloan, eta marra horiek erakutsiko diguten norabideari segituz. Erraz galduko dugu altuera Eiheregi baserri ederrera iristeko. Lurrezko pista, asfaltozko errepidea bihurtzearekin batera, leundu egiten da. Zelai berdeen artean marrazten den asfaltozko bidearen alboetan, ohikoa da artalde ugari bazkatzen ikustea. Herrira sartu aurretik, harrizko gurutzadura ikusiko dugu, hasierako aparkalekutik gertu.]]>
<![CDATA[Santa Katalinatik Arbilera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2021-02-23/santa_katalinatik_arbilera.htm Tue, 23 Feb 2021 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2021-02-23/santa_katalinatik_arbilera.htm
Debako hondartzatik abiatu, eta Itziartik jaisten den errepide aldera joko dugu. Hori gurutzatu, eta etxeen atzetik ateratzen den bide estutik igotzen hasiko gara. Aldapa oso bizia da, eta erraz irabaziko dugu altuera. Buenos Aires baserriari bizkarra eman, eta malda pikoak Santa Katalina ermitaren ondora eramango gaitu. Ermita honi buruzko lehen dokumentuak 1515ekoak dira. Alexandriako Santa Katalinari eskainia dago, harekiko debozioa Gurutzaden eta itsasgizonen bidez hedatu baitzen Mendebalde osora. Iparraldeko Donejakue bidea bertatik pasatzen da, eta, bertatik, euskal kostaldearen eta Debako eta Itziarko herriguneen ikuspegi paregabea dago.

Talaia eder horrek eskaintzen duen panoramikaz gozatu eta gero, baserri eta soro artean zabaltzen den bidetik aurrera egingo dugu. Olloki, Donibane, Zabarte, Gaztañeta eta Ortuondo baserriak atzean utzi, eta Ansorregira helduko gara. Itziarrera doan bide nagusia utzi, eta Elordiko Gaña inguratzen duen errepide txikitik Pagatza baserriraino igoko gara. Honen ondotik ateratzen den lurrezko pistatik igotzen jarraituko dugu, eta pagadi txiki batean dagoen bordara ailegatzean, langa pasatu, eta azken aldapa piko eta belartsuari ekingo diogu.

Arbileko tontorrera iristen garenean, buzoiaren funtzioa betetzen duen hegazkin bat ikusiko dugu. Mendi biribil eta garbi honek ikuspegi ederra du, bai kostaldea ikusteko, baita inguruko eta urrutiko mendiak identifikatzeko ere. Itziar eta Andutz mendia ekialdetik, mendebaldetik, berriz, Arnoko mendigunea, biak ala biak itsasoaren urdinarekin koloreen kontrastea osatuz.

Etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta Olloki baserrira heldu aurretik, ezkerretik jaisten den pista hartuko dugu. Malda bizian erraz galduko dugu altuera, eta, San Roke ermitaren ondora iristean, geldialdi txiki bat hartuko dugu eraikin erlijioso horren egiturari erreparatzeko. Itziarreraino zabaltzen zen galtzada zaharraren ondoan dagoen ermita honen lehen datuak XVII. mendearen hasierakoak dira. Bere arkitekturari dagokionez, aipatzekoak dira dauzkan zurezko arkupea eta sarrerako atariaren gainean dagoen korua. Abuztuaren 16an, herriko patroia den San Roke egunean, santuaren irudiarekin prozesioan igotzen dira, ibilbidean eta ermitan bertan eskudantza dantza dantzatzen da.

Prozesioa egiten den bidetik jaisten hasi eta berehala, galtzada zaharra hartuko dugu. Etxe artean, herrigunera jaitsiko gara. Gurutze ermitaren ondotik pasako gara lehenik, iturri zaharraren ondoan eta Itziarretik datorren Errege-Bidearen sarreran. Foruen plazatik Santa Maria elizaraino joango gara, Gipuzkoak duen eraikin erlijioso ederrenetarikora. XV. mendean eraikitzen hasi eta XVII. mendean amaitu zen. Atari polikromatu bikaina du, eta Gipuzkoan klaustro gotikoa izan zuen lehenengoa.

Gipuzkoako kultura ondasun izendatuta dago. Ibilbide honen abiapuntura itzultzeko, zumardira atera, trenbidearen azpitik pasatu eta hondartzara itzuliko gara.]]>
<![CDATA[Athekaleun ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/027/001/2021-02-16/athekaleun.htm Tue, 16 Feb 2021 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1865/027/001/2021-02-16/athekaleun.htm <![CDATA[Itzulegitik Alkaxurira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/027/001/2021-01-26/itzulegitik_alkaxurira.htm Tue, 26 Jan 2021 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/027/001/2021-01-26/itzulegitik_alkaxurira.htm
Otsondoko mendatetik datorren errepidetik iritsiko gara Itzulegiko lepora, eta bertan utziko dugu ibilgailua: Gorramendiko magalean, hain zuzen. 1953an, Marshall Planean jasotako laguntzen trukean, Espainiak zenbait base militar eraikitzea onartu zuen. Gorramendikoa da horietako bat, eta, bertan, 877 Squadron Warning Control W-6 destakamendua kokatu zuten. 1954an hasi ziren obrak, eta hamabi kilometroko errepide bat egin zuten, Otsondoko mendatetik Gorramakileko tontorreraino. Lurrak desjabetu eta makina bat eraikin altxatu zituzten. Ezagunena eta handiena Itzulegiko lepoan altxatu zuten. Kontrolerako antenak eta radarrak (Troposcatter Comm Sistem), berriz, Gorramendiko eta Gorramakilgo tontorretan jarri zituzten. Gaur egun, apenas geratzen den garai ilun haietako arrastorik.

Lepoaren ondotik ateratzen den eskuineko pista zabaletik igotzen hasi, eta berehala helduko gara aterpe txiki batera. Bide zabala laster amaitu, eta xendan barrena abiatuko gara maldan gora. Ehiztarien Etxolako Bidetik, Olaintzingo Harriaren ondoan dagoen Urtsuko borda eta Ehiztarien Etxolaren ondora iritsiko gara. Xenda Otanarte mendiaren magalean amiltzen den pagadian murgiltzen da, eta bertatik aurrera egingo dugu paraje ikusgarriez gozatuz. Unizeko muinoaren ondora heldu aurretik, pagadia desagertu eta iralekua nagusitzen da. Baina, berehala, Gorramakilen magalean dagoen beste pagadi mardul batean sartuko gara. Batzuetan orbelak eta besteetan harlauzaz osatutako galtzada modukoek osatzen duten bide eder horrek Burdingurutzetako leporaino eramango gaitu.

Alkaxuriko ertz zorabiagarria ikusiko dugu lehen aldiz. Akomendira doan xenda ezkerrera utzi, eta mendia zeharkatzen duen bidezidorretik jaitsiko gara Gorostiko leporaino. Garo artean, Enterramenduko Kaskora igoko gara, harrespil baten ondora hain zuzen ere. Metro batzuk jaitsi, eta belarrezko aldats pikoari aurre egingo diogu ertzera heldu aurretik. Ezinezkoa irudituko zaigu tontorrera iristea, baina hasieran garo, belar eta haitz artean ikusgaitz den zidorretik altuera irabaziko dugu; eta, horrela, gandorrera igoko gara. Kontu handiz ibiliz, azalduko zaizkigun harritzarrak eta oztopo naturalak erraz gaindituko ditugu. Tontorretik ikuspegi paregabeaz gozatu ahal izango dugu: Iparlako harresia, Gorramakil eta Gorramendi mendi multzoa, Itsusiko Haitzak, Iguzkimendi eta Artzamendio, eta, horien mendean, Urritzate eta Aritzakungo haran ezkutuak.

Itzultzeko, bide bera erabiliko dugu, baina aukera dugu Gorostiko lepotik Akomendira igo eta Burdingurutzetako lepora jaisteko, baita Unizeko muinora eta Olaintzingo Harrira igotzeko ere. Zorionez, iragan militarreko paraje horiek edertasuna berreskuratu dute, zalantzarik gabe.]]>
<![CDATA[Idiazabalgo gainak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/025/001/2021-01-19/idiazabalgo_gainak.htm Tue, 19 Jan 2021 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1865/025/001/2021-01-19/idiazabalgo_gainak.htm
Gorrotxategi hegazti haztegiaren ondoan aparkatu, porlanezko bidea hartu, eta eraitsitako baserri baten ondotik pasatuko gara. Pista zabala lurrezkoa bihurtu, eta erraz egingo dugu gorantz. Pinudi eta bestelako basoen ustiapena dela eta, inguru hori maiz lokaztuta egon ohi da, eta horrek, ibilera moteldu diezaguke. Bidegurutzean zuzen jarraituko dugu altuera irabazten. Lurrezko pista amaitzen den lekuan, basoak atzean utzi, eta koniferoen baso baten paraleloan igotzen den belarrezko bidetik jarraituko dugu. Aizkorriko mendikatea bere osotasunean ikusiko dugu.

Ataka bat gainditu, hartxintxarrezko pista gurutzatu, eta gertu ikusiko dugu Atxartiko Gaña; tontor aldera igotzen jarraituko dugu. Gain zabal eta garbi horretan, burdinez babesturik dagoen eskultura handi bat nabarmentzen da, eta, haren ondoan ibilbidearen zati batean, lagun izango ditugu Axari Trail mendi lasterketa ezagunaren borobil horiak. Lehen, Aizkorriren ikuspegi zabala izan dugu, baina, orain, Aralarko mendilerroarena izango dugu. Handik gertu dago Atxurbide, eta harantz joko dugu, eta, horretarako, altuera galdu, eta lepoan ikusiko dugun borda bat, eta haren harresi txikia inguratuko dugu, azken malda motz eta pikoari heldu baino lehen.

Idiazabal eta Ataungo lurrak bereizten dituen alanbrezko hesiaren beste aldean, erpin geodesikoa suntsituaren oinarrian jarritako buzoi bat dago. Gaur egun, Atxurbide du izen ofiziala, eta Dorrontsorogaña eta beste izen batzuk ere baditu: Mugata, esate baterako. Mendi horren magaletan barreiatzen diren larreen jabetza pribatua zen, eta Idiazabalgo Udalak erosi edota permuta bidez eskuratu zituen 1990eko hamarkadaren hasieran. Abeltzain Elkartea sortzearekin batera, sastraka, garoz eta otez beterik zeuden lur horietan garbiketa lanak egin, bideak leheneratu eta hobetu, itxiturak altxatu eta bestelako lan batzuk egin ziren larre sistema bat ezartzeko. Horren guztiaren ondorioz, Idiazabalgo aziendaren kopuru handi batek udaberri-uda garaiko hilabeteak larre horietan igarotzen ditu.

Tontorra atzean utzi, eta hesiaren paraleloan, Urrezulgo Armurea izeneko trikuharriaren ondora helduko gara ,J.M. Barandiaranek 1917an aurkitu eta 1920an induskatu zuenera. Ez da ganbarako harlauzarik kontserbatzen. Altuera galdu, malda txiki bati ekin, Atxurbiko Zista hesiaren beste aldean utzi, eta izenik ez duen gain batera iritsiko gara. Batzuk, gain horri Dorronso gaña esaten diote. Pinudiaren eta hesiaren paraleloan jaisten hasiko gara, eta berehala helduko gara Lizarrabea izeneko puntura. Metro batzuk beherago dagoen pistara jaitsi, eta, bertatik kilometro pare bat bete ostean, alde batera utzi, eta ezkerretik abiapuntura itzuliko gara.]]>
<![CDATA[Baiguraren hegitik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/027/001/2021-01-12/baiguraren_hegitik.htm Tue, 12 Jan 2021 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/027/001/2021-01-12/baiguraren_hegitik.htm
Blantxarteko lepoan dagoen aparkalekuan emango diogu hasiera ibilaldi honi. Honen ondotik, zabaltzen den lurrezko pista hartu eta langa bat gurutzatu ondoren, bidea norabidez erabat aldatu, eta igotzen hasiko gara. Antenaraino doan errepidea gurutzatu, eta aurrez aurre ikusiko dugun bidetik jarraituko dugu. Berehala, bidea leundu, eta Buztingorriko bordaren ondora iritsiko gara. Larre zabal hauetatik ipar aldera dugun ikuspegia zabaltzen hasiko zaigu. Egurrezko zutoin bat erreferentzia gisa hartuta, aldapa piko bati ekingo diogu, gertu dagoen pagadi txiki batera igotzeko.

Bidezidor nabarmenak gertu ikusiko dugun harresi harritsura hurbilduko gaitu. Eskuin aldetik igaro, eta beste aldeko larreetara aterako gara. Tontorra ikusiko dugu, baina oraindik tarte maldatsu bati egin beharko diogu aurre. Xenda garbiak, altuera irabazi, errepidea berriro gurutzatu, eta, antenen basoaren ondotik pasa eta gero, mendiaren gandorretik jarraituko dugu, Baigurako tontorrean gaudela adierazten duen harri pilo bat ikusi arte. Luzea da Haltzamendiraino hedatzen den gandorra. Bertatik, Pirinioetatik itsasoraino marrazten den ikuspegiaz gozatu ahal izango dugu. Mendi honetan, hiru dira muga egiten duten herriak: Luhuso, Ortzaize eta Bidarrai.

Abiapuntura itzultzeko tenorean, igotako mendiaren gandorretik jaitsiko gara, bigarren mailakoa den Erregelu mendiaren oineraino. Gandor horretan, orientazio mahai bat ikusiko dugu. Malda motz batek tontorrean utziko gaitu, eta hemen ere, antena txiki batzuk topatuko ditugu. Bost dira muga egiten duten herriak: Luhuso, Lekorne, Heleta, Irisarri eta Ortzaize.

Tontorretik beheranzko bideari ekingo diogu, hasieran gandorrean zehar eta gero, mendiaren mazalean zabaltzen den bidetik. Mendi lepo batera iristean, norabidea erabat aldatu egiten da, eta seinale zuri-horiek erakusten diguten bidetik jarraituko dugu. Jaitsiera eroso horrek atsedenleku baten ondora eramango gaitu. Xenda bide zabala bihurtu, eta pagadian sartuko da. Altuera azkar galdu, eta berehala helduko gara igoeran ikusi dugun Buztingorriko bordaren ondora. Abiapuntura itzultzeko, igotzeko erabili dugu bidetik jaitsiko gara.]]>
<![CDATA[Agiriko herri hustua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2020-12-08/agiriko_herri_hustua.htm Tue, 08 Dec 2020 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2020-12-08/agiriko_herri_hustua.htm
Madotzetik abiatu, eta Aralarko Biraren (GR-20) marka zuri-gorriek erakusten diguten norabidean abiatuko gara. Herritik ateratzean, bide seinalean ezkerrera utzi, eta aurrez aurre ikusiko dugun pista zabalarik jarraituko diogu. Kilometro eta erdi eskas bete, eta marka urdinez seinalaturik dagoen xenda hartuko dugu. Basoaren itzalean aurrera erraz egingo dugu, eta, alanbrezko hesi bat gainditu ostean, berriro GR-20aren bat egingo dugu. Pista zabalean zehar altuera irabazten jarraituko dugu, eta Agiriko herri hustuaren ondora iritsiko gara. Egurrezko zutoin batek erakusten du lekua. Pista utzi eta berehala Agiriko iturria ikusiko dugu, eta bere eskuin aldetik metro batzuk igota, elizaren egitura osoa.

Azken urteetan egin diren indusketa lanek agerian utzi dute elizaren egitura osoa. Hamahiru metro luze eta sei metro zabal den egituraren pareta zabalak geratzen dira soilik. Elizaren eta etxeen teilatuak begetalak omen ziren, ziurrenik zekalez eginak. Jakina da, 1350ean hamahiru su edo etxe zirela Agirin. Abeltzaintza eta nekazaritza zituzten beren jarduera nagusi, zereala nagusiki. Jatorriari buruz oso gutxi badakigu ere, gehiago dakigu amaieraz. 1359an, beste herrietako (Argindoain, Amurgin, Etxabe, Mustillano, Blastegi, Ilardia, Mendikoa, Epeloa, Gatizano y Urruzegi) jendearekin Uharte-Arakilen bildu ziren, batik bat defentsa arrazoiengatik.

Misterioz betetako eremu berezi hau utzi, eta elizaren goiko aldetik ateratzen den pista hartuko dugu. Metro batzuk bertatik bete, eta eskuinetik marrazten den xenda bat hartuko dugu basoan murgilduz. Bide zati hau, Sollaundi mendiaren magalean hedatzen da, eta gorriz balizatuta dago. Tarte batzuetan belarrak bidea estaltzen du, eta erne ibili beharra dago norabide zuzena aukeratzeko. Sollaundira doan xenda gure eskuinera utzita, Atako haranera eramango gaituen pista zabalera aterako gara. Erraz jaitsiko gara Atara, eta bertara iristean, Done Mikel Aralarkoari bizkarra emanez Errolan Harria dagoen lekuraino joango gara. Antzinako erromes bide honetan gorderik dagoen Atako haranean interpretazio anitzetarako eman dituen Errolan Harri ezaguna. Iruinarria ote? Mugarria akaso? Trikuharria agian? Elezaharrak dioenez, Errolanek Aralartik Madotz herriaren kontra iruinarria jaurti zuen, baina ez zuen bere helburua lortu, behi gorotz batekin irristatu, eta Atako haranean erori baitzen.

Haranari azken begirada eman, eta baso trinkoan hedatzen den pistan murgilduko gara. Ingurua lokatzez beteta egon ohi den bidetik altuera jaisten hasiko gara azkar. Uraren higaduraz, hondatu samar dago bidea, eta, tarte batzuetan, bide alternatiboak sortu dira, eta bilaldia errazten dute. Ateratzean, uraska eta iturri baten ondotik pasatu eta gero, herriraino eramango gaitu, San Juan Bautista elizatik gertu.]]>
<![CDATA[Allekon barrena ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/031/001/2020-12-01/allekon_barrena.htm Tue, 01 Dec 2020 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/031/001/2020-12-01/allekon_barrena.htm <![CDATA[Artzamendi eta Mondarrain]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/028/001/2020-11-24/artzamendi_eta_mondarrain.htm Tue, 24 Nov 2020 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1881/028/001/2020-11-24/artzamendi_eta_mondarrain.htm
Errolanen Atakan emango diogu hasiera ibilaldiari. Errolan euskaldunengandik ihesi zihoala, bere zaldiak kolerak harturik mendi ataka hau ireki zuela diote batzuek; Karlomagnoren ilobak bere tropekin Zaragozara zihoala ezpata kolpez irekitakoa dela diote besteek. Hainbat elezahar daude Errolanen atakaren jatorriari buruz, baina errealitatea bestelakoa da, Laxiako baserritarrak Itsasu herrira heldu ahal izateko Ategaitzetako haizpitartean zehar bidea egin beharrak ataka irekitzera bultzatu zituen.

Zubia igaro, eta Errobi ibaiaren ertzeko errepide txikiari jarraituko diogu. Bidarrairaino luzatzen den bidea laster utzi, eta eskuinera joko dugu maldan gora. Betiribitartea baserrira heltzean galipotezko errepidea amaituko da, eta Artzamendira igotzeko bide seinale horiak jarraituko ditugu. Ordeka berdera daraman bide zaharrari helduko diogu, eta kasik 600 metroko altueran dagoen ordeka hau zeharkatzean, teilatuak hareharrizko harlauez eginak dituzten bordak han-hemenka barreiaturik ikusiko ditugu. Arrosa koloreko hareharrizko harkaitzen artetik zuhaitz bakar baten ondoan dagoen bordatik ikusiko dugu lehen aldiz, Artzamendiko 'erraldoia'. Azken malda pikoari ekingo diogu eta gailurraren ondoan dagoen zapaldara iritsiko gara.

Lapurdiko tontor garaiena desitxuratzen duten eraikuntza erraldoiak ahal dugun moduan saihestuz, ikuspegiaren edertasunaz gozatzeko tarte bat hartuko dugu: Larhun, Mondarrain, Hauza, Baigura, Haltzamendi, Urtsua, Alkaxuri, Orhi... Gizakiak, zientziaren eta komunikazioaren izenean eraikitako 'monumentu' zatar horiei bizkarra emanez, Mehatzeko lepora jaisteko mendia zeharkatzen duen errepidearen paraleloan jaisten hasiko gara xenda batetik. GR-10aren marka zuri-gorriek lehen zatian jarraitu beharreko bidea erakutsiko digute. Bidetik at, metro batzuk gorago, harrespil osatuenetako bat aurkituko dugu, eta bere zazpi harri handiek osatzen duten zirkuluaren barruan 81 mugarria.

Errepidean zehar beteko dugu ibilbidearen hurrengo tartea, betiere GR-10aren markak segituz. Bihurgune handi batean, hori utzi eta ezkerraldetik marrazten den xendatik jaisten hasiko gara Iguzkimendiko magalean zehar. Laster altuera galdu eta Veaux lepora helduko gara. Errepidea gurutzatu, eta Esteben bordara igoko gara.

Bide seinaleak bilatu, eta etxearen atzeko aldetik abiatuko gara, eta altuerarik galdu-irabazi gabe, ia hiru kilometro beteko ditugu xenda eroso batek Zuharretako lepoan utzi arte. Parez pare Urreztiko haitzak izango ditugu, eta atzerago Mondarraingo gotorlekua. Errebi eta Soporroko gainak inguratuz, Ainhoa herriraino doan bide zabala utzi, eta malda piko bati ekingo diogu. Haitzetara heldu, eta Mondarrainera igotzen hasi aurretik biak banatzen dituen lepora jaitsiko gara.

Gure aurrean, kuartzitazko blokeez inguratutako harkaitzeko frontea ageriko da. Belardian ikusgaitz den xenda bilatuko dugu artean bete. Erromatarren gotorleku baten hondakinak gordetzen dituen mendi eder honek, Lapurdiko eta euskal kostaldeko panoramika bikaina eskaintzen du. Tontorra atzean utzi, eta Amezketako lepo aldera jaisten hasiko gara. Hasieran haitz artean, gero pagadian murgilduz, eta, azkenean, belarretan aldapa pikoa jaitsiz. Lepotik, Ezkondrai tontorra gure ezkerrera utzita, Legarre mendatera helduko gara. Errepidetik atzera egingo dugu, kilometro erdi pasa, eta ezkerretik ateratzen den bidea hartuko dugu. Bide eroso honek Laxia errekako uren murmurioa eta autoen motorren hotsak nahasten dira lehen etxeetara eramango gaitu.]]>
<![CDATA[Urkuluko dorrea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2020-11-03/urkuluko_dorrea.htm Tue, 03 Nov 2020 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2020-11-03/urkuluko_dorrea.htm
Aterpearen aurrean dagoen iturri ederrean kantinplorak beteko ditugu, eta martxan jarriko gara. Lehen metro gutxi batzuk errepidean egin eta berehala, ezkerraldera joko dugu mendian sartzen den bidetik. Denbora gutxi beharko dugu Azpegiko bi trikuharrien ondora heltzeko. Belarretan bide nagusia bilatu, eta ezkerraldean dagoen muino batean, Aramuñoko Ama Birjinaren irudi zuria ikusiko dugu haitz baten gainean. GR-12 ibilbidearen (Euskal Herriko ur mugaren ibilbidea) seinale zuri-gorriekin bat egingo dugu, eta ez ditugu utziko Arnoztegiko lepora heldu arte. Aurrez, Sorozabalgo lepora igoko gara, eta gertu dauden megalitoak bisitatuko ditugu. Bidera itzuli, eta bide zabaletik Arnoztegiko leporaino joango gara. Aurrez aurre, Urkuluko dorre berezia ikusiko dugu, eta GR-12a gure ezkerrera utziz, aldapa pikoari ekingo diogu. Belarretan marrazten den xendatik erraz igoko gara gainaldera, eta gertu izango dugu erromatarrek eraikitako dorre ezaguna. Azken aldapatxoa igo, eta kito.

Lehenik eta behin, dorrea bisitatuko dugu, eta gero, gertu dagoen tontorrera joango gara. Jean-Luc Tobie arkeologoak erromatarren garaikoa zela esan zuen 1976an, Akitania konkistatzeagatik eraikitako trofeo-dorre bat. 1990ean, indusketa lan batzuk egin zituzten, eta Maria Angeles Mezkiritz historialariak han aldare bat aurkitu zuenez, dorrearen jatorri erromatarra berretsi zuten.

Dorretik gertu, XVIII. mendeko gotorleku bat dago, 1793ko Konbentzio Gerran erabilitakoa. Haren jatorri erromatarra zalantzan jarri ohi dute batzuek. Ez dute uste trofeo-dorre bat denik: batetik, hormak ezohikoak direlako, eta, bestetik, zeramika arrastorik ez dutelako aurkitu. Gainera, handik ez zen galtzada nagusirik pasatzen. Edonola ere, leku ederra da, eta hango ikuspegia, paregabea. Primeran ikusten da Donibane Garazitik Orreaga aldera doan Donejakue bidea, eta baita Pirinioak zeharkatzen zituzten bide zaharrak ere. Panoramika honetaz pixka bat gozatu ostean, hogei bat metrora dagoen tontorrera joango gara, eta Nafarroa Behereko lurren paisaiaz gozatuko dugu han.

Itzulerako bidea mendiaren gandorretik egingo dugu, xendari jarraituz. Jaisten hasiko gara, eta bideak gandorra utzi, eta Soroluzeko lepo aldera amiltzen den belazetik jaistera gonbidatuko gaitu.

Lepora heldu orduko, igotzeko hartu dugun bidea gure eskuinera utzi, eta ezkerretik ateratzen den xenda hartuko dugu. Zaldiek, behiek eta artaldeek egindako bideak ikusiko ditugu, eta edozein aukeratuta ere, erraz iritsiko gara errepidearen ondora, Azpegiko nekropoli megalitikora, hain zuzen ere. Harrespil batzuk eta zutarri bat ikusteko aukera izango dugu. Abiapuntua gertu izango dugu. Horretarako, errepidea gure eskuinean utzi, eta paraleloan belarditik jaitsiko gara, aterperaino.]]>
<![CDATA[Goltzibarko harana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/033/001/2020-10-27/goltzibarko_harana.htm Tue, 27 Oct 2020 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/033/001/2020-10-27/goltzibarko_harana.htm
Zestoako (Gipuzkoa) geraleku zaharraren ondotik abiatuko gara, eta Urolako tren zaharraren bidetik egingo ditugu lehen urratsak. Trenbide horrek Zumarraga eta Zumaia herriak lotzen zituen, eta hamabost geltoki zituen, horietako bi Zestoan bertan. 1926an inauguratu, eta 60 urtez Urola haranean barrena ibili zen 1986. urtean betiko gelditu zuten arte. Urola ibaia gainditu eta berehala, trenbide zaharra eskuinetik jaisten den xenda batetik jaitsiko gara. Aurrez aurre, Lili jauregi ederrarekin egingo dugu topo, eta bertan ikusiko ditugu lehen aldiz PR-GI 41aren marka zuri eta horiak.

Jauregi eder hori XV. mendean eraiki zuten, eta estilo gotikokoa da. Jauregiaz gain, bi burdinolek, Lilibea dorreak, errotak eta urtegi txiki batek osatzen dute multzoa. Lilitarrak inguruan zeuden lur, baso eta erreka askoren jabeak ziren. Beren jabetzako baserriek errenta ugari ordaintzen zituzten, baina beren aberastasunaren zatirik handiena burdinaren eta zuraren ustiaketan oinarritzen zen.

Erdi Aroko arkitektura bikain horren ondotik aldapa txiki bat igo, iturria ezkerrera utzi, eta bide bazterretik aurrera jarraituko dugu. Errekaren ondotik kilometro erdi pasatxo bete ostean, Ekainberrira helduko gara. Ekaingo haitzuloa izen bereko muinoaren ekialdeko hegalean dago, Sastarraingo ubideak sortzen duen bailara txikian. Oso ezagunak dira 1969an Rafael Reazabalek eta Andoni Albizurik aurkitu zuten haitzuloko Goi Paleolitoko Madeleine aldiko labar pinturak, eta Unescok gizadiaren munduko ondare izendatu zituen. Gaur egun ezin da haitzuloa bisitatu, eta horren ordez altxatu zuten erreplikan (Ekainberri) ikus daitezke pintura horien kopiak direnak. Goltzibarko errekastoaren ondotik aurrera jarraituko dugu, eta berehala Sastarraingo Baserri Eskola ikusiko dugu gertu. Bide seinaleek ezkerrera zabaltzen den bidea hartzera gonbidatuko gaituzte, eta Goltzibarko haranean murgiltzen hasiko gara. Bide zabala xenda bihurtu, eta basoan sartzen da.

Bide seinaleek erakutsiko digute aukeratu beharreko bidea. Maldan gora joango gara, eta bidea leuntzen den inguruan galtzada zahar baten zatiak igoko ditugu. Gertu, Agita errotaren hondakinak. Errekastoa gurutzatu, eta ezkerretik berriro igotzen jarraituko dugu Agireta ingurura iritsi arte. Toki horretan, 90 graduko bira egiten du bideak, eta, bertatik, langa baten ondora ailegatuko gara. Hori pasatu, eta bide zabal eta erosoak porlanezko errepideraino eramango gaitu. Zenbait baserriren ondotik jaitsiko gara: Idoieta, San Bizente, Etorra berri, Etorrazar, Erlategi... Urola ibaira gerturatzean, Lauiturrietako garbitokia eta iturria ikusteko aukera izango dugu. 2012an auzolanean berritutako garbitokiari bizkarra eman, eta, Urola ibaia gainditzeko, XIV. mendearen bukaeran eraiki zuten Zubizarra gurutzatuko dugu -egungoa XVIII. mendean berreraiki zen-. Herriaren beheko aldetik Zestoako geraleku zaharrera itzuliko gara.]]>