<![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 17 Aug 2022 10:20:56 +0200 hourly 1 <![CDATA[Mikel Arrizabalaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Olhadübiko zintzurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2022-06-07/olhaduumlbiko_zintzurra.htm Tue, 07 Jun 2022 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2022-06-07/olhaduumlbiko_zintzurra.htm
Logibar izeneko aterpetxearen ondotik abiatuko gara. Ibilbidearen zatirik handienak GR-10aren bideari jarraitzen dio. Olhadoko errekaren paraleloan hedatzen den bidetik, egurrezko zubitxo bat igaro, eta malda pikoa igotzeari ekingo diogu berehala. Bustita edo hezea dagoen egunetan kontuz ibili behar da, labainkorra egoten baita, eta, horregatik, lagungarri gerta daitezkeen heldulekuak daude. Maldaren amaieran, pagaditik atera, bide nabarmenetik aurrera segitu, eta, parez pare, Olhadübiko arroila zeharkatzen duen Holtzarteko zaldaina edo pasabidea ikusiko dugu. Euskal Herrian dugun altxor preziatu hori paraje ezin ederragoan dago.

Jatorrian, zuhaitzak moztu eta egurra aprobetxatzeko eraiki zen Holtzarteko zaldaina edo pasabidea. Gaur egun, jendetza erakartzen du zubi eseki horrek. Pasabidea urrutitik ikusten denean, Olhadübiko zintzurraren gainean hutsean luzatuta, ikusgarria da. Haren aurrean aurkitzea are gehiago da, eta, gurutzatzeko garaian, nahiaren eta beldurraren artean borroka bat sortzen da. Lombardi Morello Atharratzeko altzairu lantegiko langile italiarrek eraiki zuten, 1920an, basotik egurra atera ahal izateko. Hasieran, egurra garraiatzeko zubi txiki bat eraiki zuten, oholez eta kablez lagundurik. Zuberotarrek Holtzarteko zaldaina deitzen diote, baina, egiaz, Olhadübiko arroilaren gainean dago zubia, Olhadoko errekatik 180 metrora. Olhado eta Olhadübiko arroilak orain dela 80 miloi urte eratu ziren, erreken higaduraren ondorioz.

Zubi eraberritua

2020an eraberritu zuten zubi txundigarria gurutzatu (67 metro), eta basoan murgilduko gara. Maldan gora egin, eta GR-10aren bidearen bide seinale zuri-gorriek erakusten diguten norabidean jarraituko dugu. Pistak ezkerrerantz jarraitzen du, eta, oihanean hedatzen den bidetik hiru kilometro pasatxo bete eta gero, Olhadübiko pasabide edo zubitxora helduko gara. Arroilaren beste aldera igaro, eta, udako larre malkartsuetan marrazten den bidezidorretik, Ardakotxüko zelai edo lepora igoko gara.

Iparralderantz joko dugu. Laster, GR-10ak eskuinera egiten du, Santa Grazi aldera, eta guk, berriz, aurrera jarraituko dugu Logibarrera itzultzeko. Orain marra horiak izango ditugu bidelagun. Altuera galtzen hasi, ezkerraldean Latsagako bordak utzi, eta bidegurutzera ailegatzean, ezkerretik, bide seinaleek erakusten diguten norabidean jaisten jarraituko dugu. Basotik ateratzean, jaitsiera azkar eta biziak abiapuntura eramango gaitu.]]>
<![CDATA[Artikutzako itzuli handia ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/023/001/2022-05-24/artikutzako_itzuli_handia.htm Tue, 24 May 2022 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/023/001/2022-05-24/artikutzako_itzuli_handia.htm Kauso I izenez ezagunak diren bi mairu baratzeen aztarnak aurkituko ditugu. Muinoan, berriz, Kauso II izeneko beste bi. Aldapatxoa jaitsi, eta gure ezkerrera, Artikutzara doan errepidea utziz, Munagirre tontorrerantz abiatuko gara. Altuera hartzen dugun heinean, aldapa leunduz doa, eta tontorrera heltzeko oso metro gutxi falta direnean bideak ezkerrera jotzen du, baina guk zuzen aurrerantz egingo dugu, eta aurki gailurra izango dugu. Paisaiaz gozatu ostean, Gogorren Dorrerantz zuzentzen den xenda hartuko dugu, eta Bianditzeko lepora daraman azken aldapa maldatsua jaitsiko dugu errepidearekin bat egin arte. Bianditzeraino hedatzen den bidea oso erosoa da, belarrezko tapizez estalia, eta batere zailtasunik gabekoa. Artikutzako lurrak mugatzen duen alanbrezko hesiarekin lehen kontaktua izango dugu. Hesi horrek oso ezberdinak diren bi eremu banatzen ditu; alde batetik, lur zabalak, irekiak, garbiak... eta, bestetik, baso trinko eta ederrez osaturiko lurrak. Oiartzun, Goizueta eta Lesakako udal barrutiek bat egiten duten tokian, Irumugarrieta izenez ezaguna den ingurura iritsiko gara. Bertan hamar mairu baratze eta bi tumulu dituen multzoa aurkituko dugu. Bertan oso berezia den mugarri bat dago: makulua eta gurutzea landuak dituen Orreagako antzinako mugarria, hain zuzen. Monumentu megalitikoak eta mugarria atzean utzita, laster gara Bianditzeko gailurrean. Hura utzi eta hesiaren paraleloan doan bidetik jarraituko dugu. Laster, Galtzarrietako haitzak saihestu, eta bidezidorrean zehar jarraituko dugu. Burnaiztietako lepora jaitsi, eta Bidango gainera doan bidea utzi dugu. Hala, hesiaren beste aldera pasatu, eta eskuinera dagoen izeidiaren ondotik doan pista hartuko dugu. Goi aldera iristean, ezkerrera egingo dugu. Hortik Izu mendia ikusiko dugu. Bideak beherantz hartzen du, Almendruitzeko atakaraino. Artikutzako lurretatik doan bide hori bide laua da, bazterretan gorosti eta hagin ederrez beterik. Pagolletako lepora iristean, aurrera segitu, eta pagadi batean murgilduko gara Amekorrungo atakarekin bat egin arte. Hesia igaro, eta bideak Izuren tontorreraino eramango gaitu. Tontorra utzi eta bideari jarraituko diogu beherantz, Oiargaratako atakaraino. Hura pasatu, alanbrezko hesitik urrutiratzen eta hasi, borda batera iritsiko gara. Ezkerrera doan pista utzi, eta gorantz abiatuko gara, pagadian barrena. Aurrera jarraituko dugu eta pare-parean dugun aldapa gogor bati ekingo diogu Karasuetako ataka igotzeko. Terueteko gaina saihesten duen bideari jarraituko diogu, eta bideak Loitzatera eramango gaitu. Bidea erraztuz Tontorretik Arleporaino daraman bidea oso nabarmena eta erosoa da. Ardatzipurdi, llarbieta eta Urkin gainak igo gabe, ibilbidea erraztu egiten du. Arlepotik Arriurdiñetara jaisteko aldapa luzea eta maldatsua da. Xenda hesiaren ondotik doa, eta azken metroetan urrutiratzen da, harrobi abandonatu batera heldu aurretik. Arriurdiñetako lepoan bat egingo dugu pista on batekin. Aurrera jarraitu nahi badugu, bi aukera izango ditugu. Lehena, pista luze eta zabala hartu, edo hesiaren ondotik doan zidorrari jarraitzea. Erosoagoa da, baina aspergarriagoa ere bai; bigarrena, berriz, ederragoa, baina ibilbidea asko gogortzen du. Bi bideak aurrerago elkartu egiten dira, Artikutzara jaisteko erabiltzen den Unalbideko atakaren inguruan hain zuzen ere. Pista zabaletik aurrera egin, eta jaisten hasiko gara, Berdabioko bidearekin bat eginez. Bide horri jarraituz azkar egiten da beheraka, eta erreka ondora iritsi aurretik gaztainondo mardulak ikusiko ditugu. Berdabiora iristeko gutxi falta denean, ezkerrera hartuko dugu, baserrira doan pista utziz. Merezi du baserriari bisita bat egitea. Horretarako, hamar bat minutuko joan-etorria egitea nahikoa da. Bide horri jarraituko diogu erreka ondora iritsi arte, hemen Berdabioko argi-zentral txikia ikusiko dugu. Zubia pasatu eta berehala, maldan gora jarriko gara. Hortik aurrera aldapa gogortu egiten da, bide maldatsua da. Hasieran, lurra porlanazko da, eta oso poliki altura hartzen hasiko gara, beste pista batekin topo egin arte. Eskuinera doana hartu, eta bide zabalari jarraituz Kausorora iritsiko gara. ]]> <![CDATA[Miarritzeko lakuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/025/001/2022-05-10/miarritzeko_lakuak.htm Tue, 10 May 2022 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1865/025/001/2022-05-10/miarritzeko_lakuak.htm
Marion lakuaren ondoan dagoen aparkaleku txiki batetik abiatuko gara. Lakuaren ertzera jaistean, panoramika oso bat zabalduko zaigu, eta uretan, hainbat ahate mota ikusi ahal izango ditugu. Aintziratik pixkanaka aldenduz joango gara parketik atera arte. Larreguy eta Eugene Raulet kaleetan barna, Mouriscot lakura jaisten den Grabielle Dorzat kaletik abiatuko gara.

Mouriscot aintzira 110 hektareako naturgune baten parte bat da, eta Miarritze eta Bidarte artean dago. Guneak hainbat paisaia desberdin eskaintzen ditu: ingurune irekiak, ur berdeak dituen lakua, sastraka trinkoa, hezeguneak eta ingurune zeharkaezinak. Kontraste harrigarria egiten du ingurune urbanizatuarekin. Malda malkartsuko aintzira da, eta haren magal oihantsu eta ilunek -pinuak, haritzak eta pagoak daude- harresi moduko batzuk osatzen dituzte. Lakuaren eta inguruaren ezaugarri nagusia interes biologiko eta paisajistikoa duen hezegune-mosaikoa da.

Aintzira atzean utzi, eta hondartza aldera zuzenduko gara. Gabriel Dorzat kaletik segitu, eta Milady kaletik Ozeanoaren Hirira helduko gara. Eraikin horretan, modu dibertigarri, esperimental eta zoragarrian, ozeanoa ezagutzeko aukera izango dute bisitariek: biodibertsitatea, kirol jarduerak, espezie eta biotopoen aurkikuntza, poloen aurkikuntza ludikoa, etab. Aurrera jarraituko dugu, eta, berehala, Milady hondartzaren ondora iritsiko gara. Eguraldia lagun, aukera paregabea bainu goxo bat hartzeko. Hondartza horren izena, Lady Mary Caroline, eskoziar erregeen ondorengoari zor zaio, hondartzaren aurrean bere jauregia eraiki zuenari.

Hondartzari bizkar emanda eta bide seinaleei kasu eginez, ikusgaitz den xenda bat bilatuko dugu, ur-araztegia eta etxeen artean igaroz. Pierre de Chevigne kaletik gorantz egingo dugu segidan, baina, gora heldu aurretik, eskuinetik ateratzen den xenda bat -Giroueteko bidea- hartuko dugu. Basoa zeharkatzen duen xendak Salon kalean du amaiera. Ingurune urbanora aterako gara berriro, Marion lakura heldu aurretik Jean Bouton eta Jaizkibel kaleak zeharkatuz. Lakuaren ondoraino jaitsiko gara, eta, ertzetik ibiliz, abiapuntura helduko gara.

Miarritzeko hirigunetik gertu dagoen aintzira hori lorategi publikoa da. Erdian, putzu artesiar batek elikatzen duen bost hektareako laku natural bat dago. Lorategiak hamazazpi hektareako azalera du, eta hiri-presioaren erdian kokatutako ingurune berdea da. Lorategi ingelesa da, erregularki moztutako zelai handiekin, paisaia markatzen duten zuhaitz eta zuhaizti batzuekin. Aintziraren inguruan, hezegune baten hondar eremu tipiko batzuek lekuaren izaera naturalaren lekukotasuna ematen dute. Horiek jendearentzat itxita daude, hegaztien gozamenerako.]]>
<![CDATA[Pozo de la Mora]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/028/002/2022-04-12/pozo_de_la_mora.htm Tue, 12 Apr 2022 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1865/028/002/2022-04-12/pozo_de_la_mora.htm
Antzin herria gertu ikusiko dugu, eta, hara ailegatzeko, bide berdearen zati bat beteko dugu. Trenbide zaharraren arrastoa utzi, herrian sartu. eta zeharkatuko dugu berriro errepidera ateratzeko. Ega ibaia gertu ikusiko dugu, eta aurrez aurre ikusiko dugun Dos Hermanas mendilerro aldera joko dugu. Lurrezko pista zabal eta erosoa, zereal lurren artean marrazten da, eta erraz egingo dugu aurrera. Tarteka agertzen diren SL-NA 185aren seinale zuri eta berdeek erakutsiko digute jarraitu beharreko bidea. Aldapan gora hasi eta berehala, eskuinetik ateratzen den xenda hartuko dugu, egurrezko hesolak erakusten duen norabidean. Piedramilleraren El Portillo izenez ezaguna den atakara igoko gara, gizakiak harkaitzean egindako igarobide naturala. Ataka igaro eta gertu ikusiko dugu Piedramillera herria. Dos Hermanas tontorrera zuzentzen den xenda eskuinera utzita, Erdi Aroko galtzadaren zati batekin egingo dugu topo eta handik jaitsiko gara herrira. Bide hori orgek, ardi artaldeek eta pertsonek erabili zuten. XVI. mendetik aurrera egindako hobekuntza batzuen emaitza da galtzada edo portuko bidea, herriaren eta Piedramillerak Ega ibaian erabiltzen zuen errotaren zerbitzurako. Bide horri buruzko dokumentazio idatzia 1.331 urtekoa da.

Herria utzi eta, errepidearen gainetik, zereal lurrekin muga eginez hedatzen da zidorra. Seinalizazioa zaharra da, eta marka asko desagertuta edota ezkutatuta daude, eta horrek ibilera zaildu egiten du. Beste aukera bat da zereal lurren ertzetik aurrera egitea. Lepora jaistean, Legaria herrirantz doan lurrezko pista bilatuko dugu, eta handik aurrera egingo dugu pista nagusiarekin bat egin arte. Bidegurutzean, atzera egin eta Pozo de la Morara iritsiko gara. Udan lehorra egon ohi da, baina beste garai batzuetan ur jauzia eta putzua ederki ikus daitezke. Ingurua nahiko zikin egon ohi da, eta zaildu egiten du putzura gerturatzea.

1977an Egaibarreko Jaurerriaren Gutun Arkeologikoa argitaratu zuten, Egaibarren, Nafarroan, eta Legaria, Oko eta Etaiu udalerrien artean II. Burdin Aroko oppidum bat zegoela adierazten zuen, Morako putzutik gertu dagoen muino batean. Oppidum hitza (pluralean oppida) latinezko termino generiko bat da; toki garai bat izendatzen du, muino edo ordoki bat, eta haren defentsa naturalagatik, gizakiaren esku hartzeak indartuak dira. Oppida-k, eskuarki, landaketarako egokiak ziren lurren jabegorako edo zati bizigarriak izan zitzakeen gotorleku gisa ezartzen ziren.

Kokalekua ezin hobea zen; defentsa natural ona, ura hurbil, bide zaharrak gurutzatzea, artzaintzan aritzeko aukera eta zerealak, olibondoak eta mahatsondoak lantzeko eremu emankorrak. Eskuz modelatutako zeramikak aurkitu ziren, tornuekin, errotekin... burdin eta erromatar garaikoak. Egaibarreko historiaren pasarte hauek gogora ekarri eta gero, bidera itzuli eta porlanezko pistatik erraz helduko gara Legaria herrira.]]>
<![CDATA[Larla, meategietako bidetik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/025/002/2022-03-01/larla_meategietako_bidetik.htm Tue, 01 Mar 2022 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1865/025/002/2022-03-01/larla_meategietako_bidetik.htm
Meategi hauek ezagutzeko, bi ibilbide balizatu daude: aurkikuntza xendera eta meatzarien xendera. Lehena, laburrena, seinale berdez balizatua dago, eta, bigarrena, luzeagoa, gorriz. Ibilbide zirkular honetan biak lotuko ditugu, eta horrela, ibilbidean agertzen diren bederatzi argibide panelen bidez meategi hauen informazio zehatza jasoko dugu. Bide batez, ibilbidetik kanpo dagoen Larlako tontorrera igoko gara.

Nafarroa Behereko Arrosa herritik Bidarrai aldera zabaltzen den mendiko errepide txikitik igoko gara Ondaia aparkalekuraino. Ibilgailua utzi, eta errepidetik oinez 300 bat metro jarraituko dugu, ezkerretik ateratzen den lurrezko pista hartuz. Metalezko langa igaro, eta haritz eta gaztainondoen artean marrazten den xendan barrena jarraituko dugu. 1. argibide taulan agertzen den antzinako metalurgia lantegiei buruzko informazioa irakurri eta gero, Pikasariko lepora igoko gara. Harrizko pistatik malda bizian gorantz egingo dugu, Harretxeko Bordaren ondoan dagoen 2. argibide taulara. Puntu horretan, ibilbide balizatua utzi, eta ezkerretik ateratzen den bide belartsutik gora egingo dugu, Larlako tontorreraino. Ibilbidearen zati horretan, Arberoako lur eder eta Iparlako harresi bikainez gozatuko dugu.

Ibilbidearekin jarraitzeko, balizatutako bidera jaitsi, eta 3. argibide taularekin egingo dugu topo. Pistak aurrera jarraitzen du, eta pixkanaka altuera galtzen hasiko gara. Arditegi baten ondotik pasa, eta haitzari itsatsitako lagurren argibide taula, meategi modernoei buruzko informazioarekin. Larrango oinean dagoen lepora iritsiko gara, eta metro batzuk beherago, Harotzaneko bordatik gertu, 5. argibide taula dago, Harotzainekobordako lantegikoari buruzkoa. Hego-ekialderantz jaisten jarraituko dugu, baina laster, norabidez aldatu, eta ipar-ekialderantz zabaltzen den pistatik aurrera egingo dugu.

Haritz eta gaztainondo bikainen artean erraz ibiliko gara. Arrosara doan bidea gure eskuinera utzita, mendiaren magala zeharkatzen duen bidetik segituko dugu. Aldapa txiki bat igo ondoren, hondakinen artean igaro eta 6. argibide taula aurkituko dugu, Larla mendiaren oihan-galtzeari buruzkoa. Harkaitz handien eremu bat zeharkatu eta gero, kuartel desberdinen hondakinen ondora iritsiko gara eta bertan 7. argibide taula, eta gertu, 8. argibide taula mineralen garraioaz informazioa ematen dutenak. Hor, ibilbide gorria utzi, eta berdea hartuko dugu,gertu ikusiko dugun Ondaiako aparkalekuraino jaisteko. Ibilbide gorritik jarraitzea erabakiz gero, 9. argibide taula ikusiko dugu azken meategiei buruzkoa.]]>
<![CDATA[Garesko gotorlekuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1865/025/002/2022-02-15/garesko_gotorlekuak.htm Tue, 15 Feb 2022 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1865/025/002/2022-02-15/garesko_gotorlekuak.htm El Reducto mendikoa ere.

Garesko zubi erromanikoaren ondotik abiatuko gara. Bertatik, Donejakue bidea igarotzen da. Orreagatik datorren bide nagusia eta Somportetik datorren bidea elkartzen baitira bertan. Bide osoa SL-NA 316 bidearen seinale zuri eta berdez balizatuta dago. Arga ibaiaren paraleloan, zentrala eta errota zaharra dauden lekura gerturatuko gara. Puntu horretan, ibaitik aldendu, etxe artean metro batzuk bete, eta San Gregorio gotorlekua zuzentzen xendan barrena abiatuko gara. Gaur egun, gotorlekuaren kantoi harri batzuk baino ez daude, beste guztiak herrira jaitsi ziren. 1945ean, beste gotorlekuekin egin bezala, lurrez eta landarez estali zen. Ezagutzen den lehen eraikuntza, San Gregorioren zaintzapeko ermita izan zen. XIX. mendearen hasieran, Napoleonen gudaroste frantsesek ermitaren zati bat suntsitu eta gotorleku bat eraiki zuten. 1848an, bizilagun batek baseliza eta gotorlekua desmuntatu zituen, eta 1875ean, berriz, Bigarren Karlistaldian eraiki egin zuten.

Zereal lur zabalen artean hedatzen den lurrezko pistatik aurrera egin eta berehala, altuera galtzen hasiko gara. Errepide asfaltatura iristean, norabidea aldatu, eta Nekeaseko lepora igoko gara. Tokiko esaera zaharrak dio: A Nekeas, ni vayas, ni veas, leku horretako lanaren gogortasunaz ohartuz. Pentsa daiteke, halaber, euskal toponimoa izan daitekeela: nekea, lan neketsua, alegia. Errepidea utzi, eta ezkerretik ateratzen den pistan barrena gorantz joko dugu. Isabel infanta gotorlekuaren ondora ailegatzean, aurri gehiago aurkituko ditugu. Bertan, Brontze Aroan kokaleku bat egon zen hainbat etxebizitzaz osatua. Gotorleku hori liberalek eraiki zuten. Izar formako planta du, eta, bertan, kuartela, uharka, lubakia, fusilatzeko pareta eta lodiera handiko harresia kanpo aldean. Soldaduak bertan egon ziren XIX. mendearen bukaerara arte. 1893an, Gamazada bete-betean zegoela, bi eguneko matxinada armatua gertatu zen.

Gotorlekuari bizkarra eman, eta gertu ikusiko dugun ermitarantz joko dugu, Arnotegikorantz, eta Obanoseko lurretan sartu. Ermita XIV. mendean eraiki zen, eta karlistaldietan defentsarako gotortu zen. Bertan, Arnotegiko Ama Birjina dago, XIII. mendearen hasierako tailu erromanikoa. Tradizioak dionez, ermitan ermitau gisa erretiratu zen Gilen noblea, bere arreba Felicia haserrealdi batean hil izanaren bekatu larria garbitzeko.

Lepora itzuli, eta lurrezko pistatik jaisten hasiko gara, berriro, eta Garesko lurretan sartu. Bide erosoak, kanposantuaren ondotik pasaraziko gaitu, eta herrira gerturatuko. Lehenik, El Reducto izeneko muinora igoko gara. Karlistadetan, militarrek Mendigorriako gotorlekua deitzen zioten. 1835ean, Luis Fernandez Curdovako jeneral liberalak gotorleku honetako gudaroste karlistak Ziraukira atzera egitera behar zituen. Inguruko beste gotorlekuekin gertatu bezala, 1945ean lurrez eta landarez estali zuten. Gares herriko ikuspegi ederra dago.

Gurutziltzatuaren elizaren ondotik pasatu, errepidea gurutzatu eta Zabaltzagaingo gotorlekura igoko gara. Gotorleku hau, 1833an eraiki zuten, Lehen Guda Karlistaren hasieran. 1836an, karlisten porrotaren ondoren, suntsitu egin zuten. Maldan behera marrazten den xendatik jaitsi, txaleten artean Arga ibaiaren ondora iritsiko gara. Ibaiaren paraleloan jarraitzen duen bideak abiapuntura eramango gaitu.]]>
<![CDATA[Belkoaingo lubakiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2022-01-18/belkoaingo_lubakiak.htm Tue, 18 Jan 2022 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2022-01-18/belkoaingo_lubakiak.htm
Hainbat herritatik abia gaitezke, baina guk Aduna herri txikia aukeratu dugu. Herrigunean dagoen eliza dotorearen ondotik abiatu, eta asfaltatutako errepidean barrena maldan gora egingo dugu, herriaren goiko aldean dauden sagardotegien artetik igaroz. Orain arteko errepidea pista zabala bihurtu, eta PR-Gi 119aren bide seinaleek erakutsiko digute egin beharreko bidea.

Errepidea pista bihurtuko da, eta Belkoainera ondo goazela erakusten digu kartel batek. Bidegurutzean, ur biltegitik gertu, Basopetara zuzentzen den bidea aukeratuko dugu, Elordikoa itzulerarako utziz. Haritz eta pinuen artean erraz helduko gara Basopetako lepora, eta bertan atsedengune bat ikusiko dugu. Bide nagusia utziko dugu; eskuinetik ateratzen den bidetik igotzen jarraitu, eta Mareagako lepora iritsiko gara. PR-aren markak utzi, eta, metro batzuk aurrerago, Belkoainera igotzeko bide nagusia hartuko dugu. Gurutze handiaren ondora heldu aitzin, 1936ko Gerrako lubakien arrastoak ikusiko ditugu.

Mendi honetan zenbait borroka gertatu ziren, eta, horiei esker, euskal miliziek soldadu frankistak atzera botatzea lortu zuten. Armamentu eskasa izan arren, milizianoek kolpistei aurka egitea lortu zuten hurrengo egunetan, eraikitako defentsa sistemei esker. 1936ko abuztuaren 28an, behin betiko posizioa galdu zuten, eta Buruntzaldean gauza bera gertatu zen hurrengo egunetan. Aranzadik eta Aritza Kultur Elkarteak, Adunako Udalaren laguntzarekin auzolanean, agerian utzi zituzten erresistentzia errepublikanoen harresi eta lubaki batzuk. Candido Saseta militar profesionalaren lehen misioa izan zen Asteasu, Aduna eta Zizurkil herrien arteko defentsa lerroa antolatzea, gerora Saseta defentsa sistema deitu zitzaiona. Gaur egun, defentsa sistema hartatik lubaki ugariren aztarnak geratzen dira mendietan, hala nola Belkoain mendikoak.

Historiaren pasarte horiek gogoratu eta gero, gertu, muino batean dagoen gurutze handiaren ondora igoko gara. Horren ondoan egurrezko argibide taula bat ikusiko dugu, Belkoain erresistentzia gunea izenekoa. Buzoia eduki arren, hori ez da mendiaren punturik gorenena. Horra heltzeko, bidezidorrari jarraituko diogu, eta, metro batzuk beherago dagoen trikuharria atzean utzita, erraz helduko gara Belkoaingo tontorrera. Erpin geodesikoa eta harri multzo bat.

Itzulera etorritako bide beretik egingo dugu lehen zatian. Gurutzera itzuli, eta, aldapan behera, Mareagako lepora jaitsiko gara. Hor, berriro PR-Gi 119aren bide-seinaleak ikusiko ditugu. Egurrezko hesolan, Adunara Elorditik itzultzeko bide zabala erakutsiko digu. Pista zabal eta eroso hori mendiaren magalean barreiatuta dauden pinu eta Ameriketako haritzen basoetan murgiltzen da. Bi kilometro eta erdiko ibilaldia egin eta gero, asfaltatutako errepidera itzuliko gara berriro, eta, bertatik, abiapuntura itzuliko gara.]]>
<![CDATA[Maidalena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2021-12-21/maidalena.htm Tue, 21 Dec 2021 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2021-12-21/maidalena.htm
Züztarriko lepotik abiatu bezain fite, errepidea utzi, eta gure ezkerretik marrazten den bide zaharra hartuko dugu. Kilometro bat baino gutxiagoko luzera duen bide zahar horren bukaerara iristean, berriro errepidera aterako gara. Asfaltozko errepidean zehar kilometro bat beteko dugu, eta bihurgune handi batera ailegatzean, asfaltoa utzi, eta gure ezkerretik zabaltzen den lurrezko pista zabaletik gorantz egingo dugu, eta altuera erraz irabazi. Maidalenaren oinean dagoen zabaldira iristen garenean, errepidea gurutzatuko dugu. Inguru horretan, ohikoa da parapentea egiten duen jende andana ikustea. Aurrez aurre dugun ermitarantz joko dugu segidan, eta, ondoren, bertara igotzeko belardian marrazten den xenda hartuko dugu. Tontorrean, ermita ezagunaz gain, antena erraldoi bat eta mahai panoramiko bat ikusiko ditugu. Leku horretatik dagoen panoramika bikaina da, talaia paregabea Zuberoako lurrak ez ezik Orhitik Midi de Bigorreraino marrazten den mendikateen silueta behatzeko. Mendia ez da oso garaia, baina toki deigarria da jende askorentzat, batik bat Maidalenaren baselizak erakarrita.

Antzina, Marie Maddalene d'Aranhe izenez ezagutua izan zen, 1470ean. Eraikina XV. mendekoa da, erromatarren aurreko tenplu pagano zahar baten gainean eraikia, XIX. mendean aldatu eta 1961ean zaharberritu zena. Maidalena erromesak hartzeko lekua zen, Muskildiko San Antoni bezala. Joxe Migel Barandiaranek kontatzen zuenez, ermitan erromatar aldare bat kontserbatzen zen, Herascorrtsehe izeneko jainkoari eskainitako aldare bat omen zena: Fano Herauscorrtsehe sacrum. G(aius) Valerius Valerianus (Gayo Valerio Valerianok kontsakratu du Herauscorrtsehe orakulua). Beraz, ematen du aspaldian mendiaren tontorrean jainkosa horren tenplua zegoela, eta mendiak jainkosaren izena hartu zuela. Gero, jentilen tenpluaren ordez Maidalena baseliza jarri zen, eta harekin batera mendiaren izena aldatu.

Abiapuntura itzultzeko tenorean, ermitari bizkarra eman, eta Iruri eta Atharratzeko lurren mugatik marrazten den xendatik jaisten hasiko gara. Tontorreraino igotzen den errepidea azken aldiz gurutzatu, eta zuzen jaisten jarraituko dugu. Bidea balizatuta dago, eta horren laguntza izango dugu ibilbidearen tarte horretan. Lehenik basoan eta gero belaze artean hedatzen den bidetik, azkar galduko dugu altuera. Segidan, Atharratzeko lurretan murgilduko gara, eta, herrira doan bide balizatua eskuinean utzita, ezkerretik ateratzen den pistatik egingo dugu aurrera. Bagaüle etxaldearen ondotik igaro eta gero, asfaltozko bide erosoak beherantz egiten du lehen tartean, baina gero, aldapan gora segitu, eta abiapuntura eramango gaitu.]]>
<![CDATA[Ganboako talaia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2021-11-09/ganboako_talaia.htm Tue, 09 Nov 2021 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1879/025/001/2021-11-09/ganboako_talaia.htm
Larraitzeko aparkalekuan ibilaldiari hasiera eman, Zamaoko langa igaro, eta pistan gora abiatuko gara pista zabalean. Kastesuiko bizkarrera heltzean, eskuinera Auza Gaztelurantz zuzentzen den bidea utzi, eta ezkerraldean ikusiko dugun xenda nabarmenetik jarraituko dugu. Altuera azkar irabazi, eta laster Ameztiko langa igaroko dugu. Txindokitik jaisten den bizkar harritsuaren magala zeharkatzen duen bidetik, 1934. urtean Euskal Mendigoizaleen Elkarteak eraiki zuen Oria iturrira helduko gara.

Iturria atzean utzi, eta igotzen jarraituko dugu. Langa baten ondora iristean, ezkerrean, Txindokira igotzeko marrazten den Tximista edo Rayo izenez ezaguna den bidezidor pikoa utziko dugu. Guk, eskuinetik, Zirigarateko borden ingurura sigi-sagan marrazten den bidetik egingo dugu aurrera. Xendak markatuko digu jarraitu beharreko bidea, baina, laster, Txindokira doana utzi eta hegoalderantz joko dugu, Alotzako larreetan zehar. Denbora gutxi beharko dugu Saltarriko zutarriaren ondora heltzeko. Aralarreko alde gipuzkoarrean etzanda dagoen zutarri honek hiru metrotik gorako luzera du. Garai batean, artzainek, euren artean, zutarri hau nork jauzi egingo zuen apustua egin ohi zuten. Jauziak luzeran izan behar zuen, eta artzainek bi hankak elkartuak zituztela jauzi egin behar zuten. Hortik datorkio izena zutarri honi.

Metro batzuk goraxeago, metalezko estela bat. Aurrera segitu eta Alotzako iturriaren ondora iritsiko gara. Bertan, iturriaz gain, norabide mahai bat aurkituko dugu. Alotzako larreak utzi, eta gorantz abiatuko gara, Irazustako lepo ezaguna bilatuz. Xenda utzi eta Uarraingo gailurrari bizkarra emanez, ipar-ekialderantz joko dugu, harrizko lerro batean zehar, biderik gabe. Mendi bizkarrari heldu eta malda motz eta piko gogor bat igo ondoren, Ganboako tontorrera iritsiko gara. Nahiz eta Aralarko mendirik garaiena Sollabizkargaña/Intzako dorrea izan, Ganboa gailur nagusitzat har dezakegu: bertatik, Aralar osoa menderatzeaz gain, Euskal Herri osoko mendikateak ikus daitezke egun urdin eta gardenetan.

Larraitzera itzultzeko, ohikoa ez den bide bat hartuko dugu. Lehenbizi, Ganbo Txiki ezkerraldera utzita, Zealar mendiaren tontorraren ondotik igaro, eta Uzkuiti aldera joko dugu, Aoki eta Salingain mendien artean hedatzen diren larreetan zehar. Mendi honen tontorra balkoi modura Arritzagako haranera eskegita geratzen da, eta bertatik ederki ikusiko ditugu Balerdi, Artubi, Astunaldeko lepoa eta Urakorri mendiak. Beste aldetik, Aralarko larre zabalak Ganbo mendiaren magaleraino hedatzen dira.

Uzkuitiko gandorretik jarraituz, Etzitegiko saroira jaisten den xenda bilatuko dugu, eta, bertara iristean, Muitze aldera bere urak isurtzen dituen errekaren ondora jaitsiko gara. Erreka gurutzatu eta xendari jarraitu besterik ez dugu egin behar. Amezketara doan bidea utzi eta ezkerrera, Muitzeko ur-jauzien ondotik pasatzen den xendatik segituz, sigi-sagan ipar-mendebalderantz jaisten hasiko gara antena erraldoi batekin topo egin arte. Pistan barrena metro batzuk bete eta berehala, eskuinetara, Larraitzerantz joko dugu. Igotzeko erabili dugun pistarekin bat egin, eta Larraitzera helduko gara.]]>
<![CDATA[Ibanteliko itzulia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1996/017/001/2021-10-12/ibanteliko_itzulia.htm Tue, 12 Oct 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1996/017/001/2021-10-12/ibanteliko_itzulia.htm
Paraje hauetan, Lizuniaga eta Lizarieta mendateen artean goititzen da Ibanteli mendia. Bietatik zuzenean igo daiteke, baina hurrengo lerroetan, mendi hau inguratzen duten bideetan barna abiatuko gara, eta azken tartea mugarrien ondotik beteko dugu. Ibilaldi zirkular honen zatirik handiena Lapurdiko lurretan osatuko dugu, baina tarte txiki batean Etxalarreko lurretan sartuko gara. Lizarietan bertan ikusiko dugun R 44 mugarri zaharraren ondotik abiatuko gara, Sara aldera jaisten den errepidetik. 400 bat metro eskas bertatik bete ondoren, bihurgune nabarmen batean ezkerretik ateratzen den xenda hartuko dugu. Puntu horretan, egurrezko hesola batek Xabaloko aparkalekura joateko informazioa emango digu. Bidea marra horiz balizatuta dago.

Xenda erosoa haritz mardulen artean marrazten da, eta poliki-poliki altuera galtzen hasiko gara. Eraikin zahar baten aurretik igaro eta aldapa txiki bat igo eta gero, mendiaren magalean hedatzen den xendatik jaisten jarraituko dugu. Borda baten ondora heltzean, bidea zabaldu egiten da, eta jaisten jarraituko dugu bidegurutze batekin bat egin arte. Ezkerraldetik, maldan gora zuzentzen den bide zabaletik, galdu dugun altuera errekuperatzen hasiko gara. Nafarroako lurretan sartzean, mendiaren lepora heldu aurretik, aldapa motz baina bizi bati ekin beharko diogu. Ezkerretik ateratzen den xendatik abiatuko gara segidan, eta, berehala, beste mugarri baten ondotik pasatuko gara. Bide nabarmenak tontorrera gerturatuko gaitu beste R19 mugarria atzean utzita. Aurrez aurre ikusiko dugun tontorrera iristeko, aldapa txiki bat besterik ez dugu igo beharko. Tontorretik dagoen ikuspegia oso zabala da: Larhun eta Arxuria mendiak besteen gainetik nabarmentzen dira. Xaretako lurrak bere osotasunean ikusiko ditugu, Sara, Zugarramurdi, Urdazubi eta Ainhoa herriek osatzen duten lurralde ederra bezain liluragarria.

Abiapuntura itzultzeko, igotako bidetik jaisten hasiko gara, baina, leporaino jaitsi beharrean, ezkerretik marrazten den xenda bilatuko dugu, Lizarietara iritsi aurretik dauden mugarrien bila. Xenda hau uda partean garo artean ezkutatzen da, eta erne ibili beharra dago. Ohiko bidetik zertxobait aparte, R41 mugarria aurkituko dugu, eta beherago, R42a, Aitor Landabururen oroitarriaren ondoan. Azken maldak mendatean utziko gaitu. Bertan dauden bi ostatuetan ohikoa da mendizaleak, ehiztariak eta herritarrak ikustea, terrazetatik dagoen ikuspegiaz gozatzen.]]>
<![CDATA[Oskiako mendilerroa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2021-09-28/oskiako_mendilerroa.htm Tue, 28 Sep 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2021-09-28/oskiako_mendilerroa.htm
Atondoko elizaren ondotik abiatuko gara, GR-220aren (Iruñeko Arroaren itzulia), bide seinale zuri-gorriek erakusten diguten norabidean. Herriaren goiko aldean, kanposantua ezkerrera utziko dugu, eta ur biltegira heldu aurretik, porlanezko pista utzi, eta ezkerretik ateratzen den zidorra hartuko dugu. Berehala, langa metalikoa pasatu, eta alanbrezko hesia gure eskuinean dugula igotzen hasiko gara. Seinale zuri-gorriek eta harri-piloek (cairn) erakutsiko digute bide zuzena aukeratzen.

Ipuru eta karraska artean, altuera erraz irabazi, eta baso trinkoago batean murgilduko gara. Sigi-sagan marrazten den aldats pikoak gure ibilera motelduko du. Bidea leuntzen denean ohartuko gara mendilerroaren gain aldean gaudela, eta Ollarana aldera dagoen ikuspegiaz gozatzeko aukera izango dugu. Puntu honetan, orain arte bidelagun izan ditugun GR-220aren marra zuri-gorriak utzi, eta mendebalderantz zuzentzen den zidorretik aurrera egingo dugu. Mendiaren gandorretik aurrera egingo dugu, eta kilometro erdi pasatxo beteko dugu, bertatik Bizkai gailurrera heltzeko. Tontorrean bi buzoi aurkituko ditugu: lehena, Oskia jartzen duen buzoi hautsia; bigarrena, berriz, Bizkai izena jartzen duena. Inguruan dauden haitzetan jarri, eta panoramika zabalaz gozatzea merezi du. Iruñerriko arroaren eta Sakanako korridorearen ikuspegi zabalaz gain, Ollo eta Oltzako haranek postal paregabea osatzen dute.

Atsedenaren ostean, etorritako bidetik atzera egingo dugu, GR-220aren markak utzitako leporaino. Puntu honetatik, mendilerroa zeharkatzen duen zidorra jarraituko dugu. Egoera kaskarrean dauden ehiztarientzat altxatutako metalezko ehiza postu batzuen ondotik igaroko gara. Bidezidorra amaitzean, pista zabala aurkituko dugu, baina tarte batzuetan oso lokaztuta egoten denez, albotik zabaltzen diren bidezidorrak erabiliko ditugu. Tontorra atzean utzi, eta hiru kilometro eta erdi mendiaren gandorrean zehar bete eta gero, bide balizatua utzi, eta eskuinetik jaisten den pista zaharra hartuko dugu bertatik Otxobi herriraino jaisteko. Herritik abiapuntura itzultzeko, bi aukera izango ditugu: lehena, zereal lurrekin muga egiten duen pista, eta xenda zaharren barna -hasiera zikin samarra-; bigarrena, berriz, Otxobi eta Atondo herriak lotzen dituen NA-7012 errepidetik.

Merezi du haitzartean, errepidearen ondoan dagoen Oskiako Ama Birjinaren ermita ikustea. Pareta arrokatsu baten azpian dagoen baselizak, bi isuriko teilatua du. Gainean, kanpai-horma bat nabarmentzen da. Bertan, erdi-puntuko arku bat irekitzen da, eta albo batean, erdi-puntuko ate bat. Hormari atxikita, harrizko beste egitura bat dago.]]>
<![CDATA[Larraulgo gainak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/025/001/2021-09-14/larraulgo_gainak.htm Tue, 14 Sep 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1956/025/001/2021-09-14/larraulgo_gainak.htm
Eliza atzean utzi, eta gertu ikusiko ditugun etxe berrien ondotik zabaltzen den asfaltutako bidetik gorantz egingo dugu. Agerrezar baserria gure ezkerrera utzita, Gorotzen baserriraino jarraituko dugu eta hemen, ezkerretik marrazten den lurrezko pista hartu eta basoan murgilduko gara. PR-Gi 77aren seinale zuri eta horiak izango ditugu lagun. Argibel baserrira doan bidea zeharkatu eta xenda batek goiko larreetara eramango gaitu. Belardia atzean utzi, ataka gainditu, bide balizatua utzi eta porlanezko bidetik eskuinera joko dugu, gertu ikusiko dugun Gurutzeaga baserri aldera. Aurrera jarraitu eta berehala, porlana amaitzen den lekuan, Murgilera igotzeko azken aldapari ekingo diogu. Muino txiki honen gainera iristean, gurutze handi batekin egingo dugu topo eta bertan testu hau idatzita: Larraul'ko herriyak Jaungoikoari eskarrik-asko. 3-VIII-1939. Aita Gurea.

Bertatik, Hernioko mendilerroaren ikuspegi osoa zabalduko zaigu, baina gaur gure jomuga ez dira tontor horiek, bere mendean dauden muino eta gain apalak baizik. Horrela, igotako bidetik lepora itzuliko gara, eta aurrez aurre ikusiko dugun lurrezko pista batek Almitxuri gainera eramango gaitu. Puntu honetan ez dugu ez buzoirik, ez gurutzerik, ez eta erpin geodesikorik ere aurkituko, baina horrek ez dio tontor txiki belartsu honi xarmarik kentzen. Garaiera handia ez duen arren, panoramika ederra eskaintzen du.

Ibilaldi honen azken gain edo tontorraren bila abiatuko gara segidan. Larraul eta Alkizako lurren mugan jaitsiko gara Mugallegi menditik bereizten duen lepo aldera. Bertara iristean, mendiaren magala zeharkatzen duen bide zaharra bilatuko dugu. Tarteka, oteak bidea oztopatu eta zaildu egiten du; beraz, bide jakinik gabe malda pikoari eskuinetik ekingo diogu. Goi aldera iristean, tontorraren kokapena adierazten duen erpin geodesikoa ikusiko dugu. Aurrekoetan bezala, ikuspegi zabalaz gozatzeko beta izango dugu.

Larraulera itzultzeko, gertu ikusiko dugun alanbrezko hesiaren ondotik jaitsiko gara lurrezko pista zabalarekin bat eginez. Puntu honetan, berriro PR-Gi 77aren seinale zuri eta horiak izango ditugu lagun. Aurrez igo ditugun Mugallegi, Almitxuri eta Murgil mendi txikien magalean zabaltzen den bide balizatu honek Goieneta baserrietara eramango gaitu eta asfaltatuko bidetik herrian izango gara. Herrian dagoen Ekomuseoari bisita egitea ere merezi du. 2009an sortu zuten herritarren ekimenez eta bere asmoa Larraulgo eta Aiztondo haraneko ekonomia eta gizarte garapenari laguntzea da, ondarea ezagutu, zabaldu eta berreskuratzea helburutzat hartuta.]]>
<![CDATA[Bizkartzun, Zuhalmendi eta Esnaur]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1894/033/001/2021-06-22/bizkartzun_zuhalmendi_eta_esnaur.htm Tue, 22 Jun 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1894/033/001/2021-06-22/bizkartzun_zuhalmendi_eta_esnaur.htm 2000ko jubilaua hitzak agertzen dira. Norabidea galdu gabe, hartxintxarrezko pistan barrena metro batzuk bete, eta Kintoa txerri arrazaren haztegi bat ikusiko dugu. Euskal txerria Euskal Herriko bertako txerri arraza bat da, eta, bere koloreengatik, batzuetan txerri zuri eta beltza esaten zaio. 2017tik jatorri izen babestua du: Kintoa. Zuhalmendi mendira gerturatzean, haztegi gehiago ikusiko ditugu. Bide balizatua tarte batean utzi, eta tontorrerantz zuzentzen den bide belartsuan zehar jarraituko dugu. Tontorra zabala da, eta, hemen ere, lubakiak eta defentsarako arrasto batzuk topatuko ditugu. Bigarren mendi honetatik, Xaretako ikuspegi ederraz gozatuko dugu. Sarako lurretan dagoen zabaldiari bizkarra eman, eta Larhun mendiari begira jarriko gara gertu ikusiko dugun lepo txiki batera jaisteko. Hortik, gertu dugun pista zabalera jaisten jarraituko dugu, aurrez utzi dugun bide balizatuarekin bat eginez. Basoan murgildu, San Inazio lepo aldera gerturatu, aldapa piko batek maldan behera jarri, eta aldenduko gaitu. Errepidean dagoen aparkaleku batetik, Nagusienborda baserriraino hedatzen den asfaltozko errepide txikitik, Esnaur mendira gerturatzen hasiko gara. Baserriaren azpiko aldetik ateratzen den xenda hartu eta, aldapa motz baina piko batetik Esnaurreko tontorrean utziko gaitu. 273 metroko garaiera duen mendian, zazpi aldeko forma eta 2.200 metro koadroko azalera duen gotorleku baten aztarnak ikus daitezke. Abiapuntura itzultzeko tenorean, marra horiek erakutsiko diguten noranzkoan jaisten hasiko gara. Bidezidorrak Esnaur mendiaren magaletik Arraioko ibarraren behealdera eramango gaitu, abiapuntura hain zuzen ere. ]]> <![CDATA[Okoroko gaina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2021-05-18/okoroko_gaina.htm Tue, 18 May 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2021-05-18/okoroko_gaina.htm
Kintoako lurretan goititzen diren mendi eta muino biribilen artean, Okorokoa da kotarik gorenena. Artesiaga eta Urkiaga mendateen artean hedatzen den kordal txiki honetan Kantauriko eta Mediterraneoko uren banalerroa marrazten da (GR-12), eta bertan dauden larre aberatsak zeharkatuko ditugu.

Artesiagako mendatean dagoen aparkalekutik abiatu, eta, berehala, GR-12aren bide balizatua bilatuko dugu, Saioa mendiari bizkarra emanez. Alanbrezko hesiaren beste aldera pasatu, eta Larrakarte mendiaren magalean zabaltzen den xendan barrena abiatuko gara. Zagua mendiaren magala zeharkatzen duen bidezidorrak Araongo Harriko leporaino eramango gaitu, eta bertan GR12aren egurrezko hesola bat dago. Horra iristean, bide balizatua utzi, eta ezkerretik joko dugu, Araongo Harriko tontorrera igotzeko.

Mendi edo gain horren magala zeharkatzen duen xenda batek bide balizatura itzuliko gaitu. Pista oso zabal eta erosoan barrena, Astabizkar muinoaren oinera eramango gaitu. Hemen, berriro bide nagusia utzi, aldapa motz baina piko bati aurre egin, eta gora igoko gara. Beste aldetik jaitsi, eta GR-12arekin bat egingo dugu berriro. Hemen ez dira maldak amaituko; seinale zuri-gorriek erakutsiko diguten norabidean, Iparraldeko Kaskoraino zuzentzen den malda biziari aurre egin beharko diogu segidan. Azken zatia GR-12tik kanpo egingo dugu.

Artsal eta Argintzu mendien artean dagoen tontorretik, eta alanbrezko hesiaren ondotik, bide balizatura itzuliko gara, GR-12a Urkiaga mendatera jaisten den lekuraino. Bertan, Buztanberroko trikuharri, harrespil eta tumuluak daude. Puntu honetan seinalerik ez duen bide nabarmenetik egingo dugu aurrera. Artsal mendiaren magala zeharkatzen duen pistatik, Okorora igotzeko azken maldari ekin baino lehen dagoen lepora igoko gara. Azken malda belartsuan ikusgaitz den xendan barrena, Okoroko tontorrera igoko gara. Harrizko zirkuluerdi formako harresi txiki batez babesturik, 1982an SCDR Anaitasunak jarritako buzoia dago. Abiapuntura itzultzeko, etorritako bidetik atzera egingo dugu, baina oraingoan GR-12aren bide balizatua utzi gabe.]]>
<![CDATA[Arritxurietako gaina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/028/001/2021-05-11/arritxurietako_gaina.htm Tue, 11 May 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/028/001/2021-05-11/arritxurietako_gaina.htm
Karrika eta Tornola errekek zeharkatzen dituzten ibarren gainean dauden Pagolarre eta Arritxurietako gaina Aiako Harriko mendigunearen talaia paregabeak dira. Lehenak ez du garrantzi berezirik, baina bigarrenean, Arritxurietako gainean, alegia, harrespil edo mairu baratze bi ikusteko parada izango dugu. Ez dugu ahaztu behar eremu hau megalitoz josita dagoela, eta ohikoa izaten dela gure arbasoek utzitako arrastoak han eta hemen ikustea; gertu dagoen Oialekuko mairu baratzeak dira denetan ezagunenak.

Ergoien auzoan dagoen Pagoaldeko industrialdeko aparkalekutik abiatuko gara. Pista asfaltatuan ibiltzen hasi bezain pronto, gure eskuinera, Fagoaga dorretxe ederra ikusiko dugu. Oiartzun, Behe Erdi Aroan, burdinaren industria garrantzitsuagatik nabarmendu zen: familia askoren diru iturri nagusia izan zen. Garai haietan olagizon garrantzitsuak izan ziren Fagoaga familiaren bizilekua izan zen XV. mendeko eraikin hori. Gaur egun, zaharberritua eta egokituta dago.

Eraikina atzean utzi, pistan barrena igotzen hasi, eta, bihurgunean bide zabala utzita, ezkerretik, txabola baten ondotik ateratzen den bidexka hartuko dugu. Aurrez aurre, garo artean marrazten den xenda pikotik aurrera egingo dugu alanbrezko hesiarekin bat egin arte. Basoan murgilduko gara, eta tarte batzuetan ikusgaitz den xendatik gorantz igotzen jarraituko dugu beste hesi batekin topo egin arte. Basoaren beste aldera pasatu, eta metro batzuk gorago dagoen lurrezko pista zabala bilatuko dugu.

Kilometro erdi eskas beteko dugu. Pista utzi, eta ezkerretik ateratzen den zidorra hartu dugu, Pagolarreko tontorrera igotzeko. Igo garen kontrako aldetik jaisten hasiko gara, gertu ikusiko dugun Pullegiko bordaren ondora zuzentzen den xendatik. Bordara heldu, eta haren azpiko aldetik igarotzen den pistara jaitsiko gara. Pullegiko araztegia eskuinera utzita, aurrera segituko dugu, eskuin aldetik ateratzen den lurrezko pista batekin topo egin arte. Hasieran malda bizia duen bide honek Arritxurietako gainera gerturatuko gaitu. Baina, horretarako, ezkerraldean oso nabarmena den xenda bat hartu beharko dugu. Berehala, Arritxurietako harrespil edo mairu-baratzea ikusiko dugu, nahikoa egoera onean. Baso txiki bat zeharkatu, eta erraz igoko gara tontorrera. Bertan, harrespil edo mairu baratze hondatuaren ondoan, erpin geodesikoa eta Aiako Harriaren ikuspegi paregabea daude.

Abiapuntura itzultzeko, igotako bidean 300 bat metro atzera egin, eta ezkerretik zabaltzen den bidetik erraz galduko dugu altuera. Pista zeharkatu, eta jaisten jarraituko dugu, Zulatxipi bordaren ondora jaitsiz. Aurrerago, Maradi baserria dago, eta gertu, Pagoaldeko industrialdea.]]>
<![CDATA[Xalbadorren larretan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/025/001/2021-05-04/xalbadorren_larretan.htm Tue, 04 May 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1881/025/001/2021-05-04/xalbadorren_larretan.htm
Urepeleko plazatik, frontoiaren ondotik, abiatuko gara; gure ezkerrera Xalbador bertsolariaren omenez jarritako plaka utzita. Herritik, erreka zeharkatzen duen bidea hartuko dugu, eta 400 bat metro bertatik bete eta gero, ezkerretik asfaltatutako bidea hartuko dugu, maldan gora erraz garaiera irabaziz. Aurrera eginez, berehala, gure eskuinera Xalbadorrenea baserria ikusiko dugu, bertsolari ezagunaren jaiotetxea. Xabier Letek, Urepeleko artzaina kanta ezagunean, oso ondo irudikatu zuen Fernando Aire Xalbador bertsolaria. Aldude haraneko Urepele herrian jaio zen, 1920an, eta 1976an hil zen, bere omenaldi egunean, bihotzekoak jota. Bertsolari liriko eta poetikoa; bere bizitzari, familiari, baserriari, fedeari eta naturari buruz kantatu zuen. Hizkuntza galtzeari buruz eta Ipar Euskal Herriaren kontzientziarik ezaz moldatu zituen bertsoak, hunkigarriak izateaz gainera, gogorrak eta zorrotzak dira oso. Ezin bertzean (1969) eta Odolaren mintzoa (1976) eman zituen argitara. Bertsolari apala, leku guztietan maitatua izan zen. 1977an euskaltzain ohorezko izendatu zuten.

Gure ibilbidearekin jarraituz, aldapa bizi batek altuera hartzen lagunduko digu, eta errepidearen ondoan dagoen metalezko hesi baten ondora iristean, hura utzi, eta ezkerretik, garo artean ateratzen den lurrezko bide zabala hartuko dugu. Garo lekuak atzean utzita, goi lautada txiki batera helduko gara, Patarramunhoko tontorretik gertu. Pista batek berehala Korrotako lepoan utziko gaitu, Isterbegira igotzeko azken malda pikoaren oinean.

Borda berrituaren ondotik igaro eta berehala, malda pikoari ekingo diogu. Ez dago xenda nabarmenik, beraz sigi-sagan erraz iritsiko gara mugarri bat duen Isterbegiko tontorrera. Mendi honek inguru osoaren ikuspegi paregabea du. Alde batetik, Aldudeko harana osorik ikus daiteke, soilik Banka geratuko zaigu ikustezin. Bestela, Urepele eta Aldude herriak, Esnazu auzoa eta hamaika baserri eta borda mendien magaletan barreiaturik. Inguruko mendiek ere gure arreta erakarriko dute segituan. Hargibele, Alba, Harluxe, Argintzu, Okoro, Adi, Lindus, Adartza dira, besteak beste, mendi horiek, eta Aldude haranari gotorleku baten itxura ematen diote.

Abiapuntura itzultzeko, lehenik Korrotako lepora jaitsiko gara, eta bertan bi aukera izango ditugu. Lehena, aurretik igotako bidea errepikatzea; bigarrena, berriz, errepidetik herriraino jaistea.
]]>
<![CDATA[Axularren txokoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/025/001/2021-04-13/axularren_txokoa.htm Tue, 13 Apr 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1944/025/001/2021-04-13/axularren_txokoa.htm Axular-en (1556-1644) jaiotetxea Urdazubin (Nafarroa) dago. Euskal idazle handienetako bat da, hark idatzi baitzuen Gero liburua, euskal literaturako lanik garrantzitsuenetako bat, hain zuzen ere. Hemen deskribatuko dugun ibilbidea haren etxearen ataritik pasatzen da, eta haren inguruko txokoak ezagutzeko aukera eskaintzen digu.

Urdazubiko plazan emango diogu hasiera Axularren Txokoa izena duen ibilbide homologatu honi (SL-NA 17). Ugarana erreka igaro, Iribere auzoan hedatzen den asfaltatutako bidetik aurrera egin, eta berehala Genaro Fagoaga harri artisauaren lantokitik igaroko gara, eta, metro batzuk aurrerago, ikuztegi zaharra ikusiko dugu. Bide beretik segituz, bi iturrirekin egingo dugu topo. Errepide nagusira ateratzean, ezkerraldera jo, eta bertatik 200 bat metro bete eta gero, eskuinera igotzen den porlanezko bide zabal batekin topo egingo dugu. Bide honetatik berehala igoko gara Axular idazlearen jaiotetxera gaur egun jabetza pribatua da. Atearen goiko aldean Euskaltzaindiak, Nafarroako Diputazioak eta Urdazubiko Udalak jarritako plaka bat dago.

Porlana atzean utzi, eta bide balizatuak (marra zuri eta berdeak) erakutsiko digu jarraitu beharreko bidea. Lurrezko bideak basoan sartuko gaitu, eta pixkanaka igotzen hasiko gara alanbrezko hesiaren paraleloan marrazten den bidean barna. Bide zabala xenda bihurtu, eta Argangoieta mendiaren magalean, ote eta garo artean erraz egingo dugu aurrera. Xaretako ikuspegi zabal eta ederraz gozatuz, haritz monumental baten ondora iritsiko gara. Zortzi metroko perimetroa duen haritz honen bi adarrek sei metroko luzera dute, eta bakoitzetik beste zenbait adar handi ditu zerurantz begira.

Bidera itzuli, eta berriro maldan gora jarriko gara egurrezko hesolek erakusten duten norabidean. Aldapa amaitu, eta Argangoieta tontorrera zuzentzen den asfaltozko bidera aterako gara. Hortik Mitxelen bordaraino jaitsiko gara. Lepo honetatik itzulerako bidea hartu, eta maldan behera jarriko gara, Azkar errekastoaren paraleloan hedatzen den xenda estutik. Matoneko borda gure eskuinera utzita, errekastoa gainditzen duen egurrezko zubiraino jaitsiko gara, eta, aurrera segituz, herriko hilerrira. Herria gertu ikusiko dugu, eta berehala iritsiko gara Urdazubiko edo San Salbatore monasterioaren ondoan dagoen plazara eta errotara. Biak bisitatzea merezi du.

Inork ez daki monasterioa noiz eraiki zuten. Batzuen arabera, XI. mendearen hasieran izan zen, Antso III.a Gartzez Nagusia erregearen aginduz; beste batzuen arabera, berriz, IX. mendean Antso II.a Gartzez Abarkak erregeak eraiki zuen. Erdi Arotik ez da ezer geratzen, eta bizi izan zituen urterik gorenenak XVI. eta XVIII. mendeen artekoak izan ziren. Bi sute handi jasan zituen: horietako lehena, 1526an, Nafarroako Erresumaren konkistan herrialdeak bere independentzia galdu zuenean; bigarrena, berriz, 1793an, Frantziako Konbentzio Gerran. XVII. mendearen erdialdean klaustroa eta elizari atxikitako beste dependentziak eraiki ziren. XII. eta XIII. mendeetan, monasterioko monjeek errota, ubideak eta zubiak eraiki zituzten (hortik datorkio izena herriari). XVIII. mendean inguruko baserriei zerbitzua ematen hasi ziren, eta trukean, errotariak saskitoa edo lakaria jasotzen zuen.]]>
<![CDATA[Egoarbitza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/025/001/2021-03-30/egoarbitza.htm Tue, 30 Mar 2021 00:00:00 +0200 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1933/025/001/2021-03-30/egoarbitza.htm
Elgeta herriak lotura berezia izan du aspalditik euskal mendizaletasunarekin, 1924ko maiatzaren 18an, bertan sortu baitzuten Euskal Mendizale Federazioa, Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako mendi-elkarteek sustatuta. Bi urte beranduago, 1926an, Pyrenaica aldizkari ezaguna argitaratzen hasi zen. Beraz, urte gutxi barru 100 urte beteko dituzte.

Udaletxearen aurrean dagoen Mendizaleen Plazan emango diogu hasiera ibilaldiari. San Roke kaletik, Andra Mari Jasokundearen elizaren ondotik pasatu, eta errepidearen paraleloan igotzen hasiko gara San Roke ermitaren ondotik pasatuz.

Herritik ateratzean, Eibarrera doan errepidea gurutzatu, eta Larragibel auzora zuzentzen pista hartuko dugu. Bertatik metro gutxi batzuk bete ostean, Eguzkitza landetxearen atzeko aldetik hedatzen den lurrezko pista hartuko dugu.

Bide zabala pinudian sartzen da, eta bertatik igota Lepozolo lepora iritsiko gara. Bidegurutze honetan, PR-Gi 90aren bide balizatuak (seinale zuri eta horiak) erakutsiko digu aukeratu beharreko bide egokia, eta bertatik Karabietako mendatetik datorren errepideraino joango gara bidea erabat leunduz.

Lurrezko pista

Bide balizatua utzi, eta aurrez aurre ateratzen den lurrezko pistatik aurrera egingo dugu. Hasiera batean malda txikia da, baina lepora iristeko igoko dugun azken tartea biziagoa da. Pinudiak atzean utzi, eta aurrez aurre, harro agertuko zaigu itsasontzi baten ezproi itxura duen Egoarbitzako horma harritsua. Bordaren ondotik pasatu, hormara gerturatu, eta ataka txiki bat gainditu ondoren, eskuin aldetik marrazten den bidezidor nabarmenetik joango gara. Bidezidor honen tarte txiki batean pasabide harritsu bat zeharkatzen da, eta kontu handiz ibiliko gara, batik bat lurra bustia badago. Bidezidorrak, sigi-saga txiki bat gainditu eta gero, tontorrean utziko gaitu.

Perretxiko itxurako buzoiarekin batera, ohiko erpin geodesikoa. Bertatik izango dugun ikuspegia oso zabala da, inguruko zein urrutiagoko mendirik ezagunenak ikusiko ditugu, eta eguraldiak lagunduz gero, itsaso ere begizta dezakegu. Urko mendiaren mendean Eibar eta Ermua herriak ikusiko ditugu, eta gertuago, berriz, zoritxarreko Zaldibarko zabortegia eta Aixolako urtegia. Tontorretik, garbi ikus dezakegu Elgeta inguruko lurrek jasan duten gizaki eta aurrerapenen eragina. Abiapuntura itzultzeko, etorritako bidetik jaitsiko gara.]]>
<![CDATA[Elhaudi eta San Antoni]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/023/001/2021-03-23/elhaudi_eta_san_antoni.htm Tue, 23 Mar 2021 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/023/001/2021-03-23/elhaudi_eta_san_antoni.htm
Muskildi beti izan da herri txikia, baina azken hamarkadetan, Zuberoako herri askok bezala, etenik gabe galdu ditu biztanleak. Bertan, zubereraren aldaera den Basabürüko hizkera mintzatzen da.

San Ziprian elizaren ondoan dagoen pilotalekutik abiatuko gara. Antzina, eliza ermita bat izan zen, eta, XVIII. mendetik aurrera, parrokia bihurtu zen. D-918 errepidea , eta aurreko kaletik aurrera egingo dugu aparkaleku bateraino. Lehen bidegurutze honetan, ezkerreko bidea aukeratuko dugu. Eskuinekoa itzultzeko utziko dugu. Marra horiz balizatutako ibilbideak norabide zuzena aukeratzen lagunduko digu. Asfaltoan zehar ibiliko gara zelai zabal eta berdeen artean. Ehüsako lepoak bereizten dituen Elhaudi eta San Antoni mendien silueta ederki ikusiko dugu bertatik. Arrokain etxaldea atzean utzita, margo horiek erakusten diguten bidea eskuinera utzi, eta, ezkerretik, Elhaudi mendiaren magal aldera doan bidea bilatuko dugu.

Elhaudiren iparraldeko hegaletik gora egiten duen bide nabarmenari jarraituko diogu. Asfaltozko bidea utzi, eta ezkerretik igotzen den lurrezko bide zabala hartuko dugu. Borda erori baten ondotik pasatu eta berehala, basotik atera, eta Elhaudi mendiaren iparraldeko hegal zabal eta belartsuan gora egingo dugu. Haranaren panoramika zabalduko egingo da. Ahüsako lepora doan bidea utzi, eta ezkerretik ateratzen dena aukeratuko dugu tontorreraino iristeko. Bertan, harrizko gurutzea ikusiko dugu.

Jaitsiera azkar batek, Ehüsako lepora eramango gaitu, Muskilditik datorren bide balizatuarekin berriro bat egiteko. Hemen ere, Done Jakueren Piamonte Bidearen (GR-78) marra zuri-gorriak izango ditugu lagun tarte batez. Pistak, San Antoni kaperaraino eramango gaitu, izen bera duen tontorrera. Karlos II.a, (Gaiztoa ezizenez ezaguna)Nafarroako Erregearen aginduz eraiki zuten kapera kokaleku honetan, 1835. urtean, lüküztarren eta agaramontarren leinuen arteko bakearen sinadura ospatzeko. Haren kanpandorre hirukoiztarra Zuberoako elizetan eta kaperetan ohikoa da. Ermitaren azpian kripta ikusiko dugu.

Abiapuntura itzultzeko orduan, marra horiz balizatutako bidean barna jaitsiko gara. Hasieran, iparraldeko isurialde belartsuan zehar egingo dugu behera, Oxkaxeko mendatetik datorren pistaren paraleloan, eta marra horiek erakutsiko diguten norabideari segituz. Erraz galduko dugu altuera Eiheregi baserri ederrera iristeko. Lurrezko pista, asfaltozko errepidea bihurtzearekin batera, leundu egiten da. Zelai berdeen artean marrazten den asfaltozko bidearen alboetan, ohikoa da artalde ugari bazkatzen ikustea. Herrira sartu aurretik, harrizko gurutzadura ikusiko dugu, hasierako aparkalekutik gertu.]]>
<![CDATA[Santa Katalinatik Arbilera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2021-02-23/santa_katalinatik_arbilera.htm Tue, 23 Feb 2021 00:00:00 +0100 Mikel Arrizabalaga https://www.berria.eus/paperekoa/2070/025/001/2021-02-23/santa_katalinatik_arbilera.htm
Debako hondartzatik abiatu, eta Itziartik jaisten den errepide aldera joko dugu. Hori gurutzatu, eta etxeen atzetik ateratzen den bide estutik igotzen hasiko gara. Aldapa oso bizia da, eta erraz irabaziko dugu altuera. Buenos Aires baserriari bizkarra eman, eta malda pikoak Santa Katalina ermitaren ondora eramango gaitu. Ermita honi buruzko lehen dokumentuak 1515ekoak dira. Alexandriako Santa Katalinari eskainia dago, harekiko debozioa Gurutzaden eta itsasgizonen bidez hedatu baitzen Mendebalde osora. Iparraldeko Donejakue bidea bertatik pasatzen da, eta, bertatik, euskal kostaldearen eta Debako eta Itziarko herriguneen ikuspegi paregabea dago.

Talaia eder horrek eskaintzen duen panoramikaz gozatu eta gero, baserri eta soro artean zabaltzen den bidetik aurrera egingo dugu. Olloki, Donibane, Zabarte, Gaztañeta eta Ortuondo baserriak atzean utzi, eta Ansorregira helduko gara. Itziarrera doan bide nagusia utzi, eta Elordiko Gaña inguratzen duen errepide txikitik Pagatza baserriraino igoko gara. Honen ondotik ateratzen den lurrezko pistatik igotzen jarraituko dugu, eta pagadi txiki batean dagoen bordara ailegatzean, langa pasatu, eta azken aldapa piko eta belartsuari ekingo diogu.

Arbileko tontorrera iristen garenean, buzoiaren funtzioa betetzen duen hegazkin bat ikusiko dugu. Mendi biribil eta garbi honek ikuspegi ederra du, bai kostaldea ikusteko, baita inguruko eta urrutiko mendiak identifikatzeko ere. Itziar eta Andutz mendia ekialdetik, mendebaldetik, berriz, Arnoko mendigunea, biak ala biak itsasoaren urdinarekin koloreen kontrastea osatuz.

Etorritako bidetik atzera egingo dugu, eta Olloki baserrira heldu aurretik, ezkerretik jaisten den pista hartuko dugu. Malda bizian erraz galduko dugu altuera, eta, San Roke ermitaren ondora iristean, geldialdi txiki bat hartuko dugu eraikin erlijioso horren egiturari erreparatzeko. Itziarreraino zabaltzen zen galtzada zaharraren ondoan dagoen ermita honen lehen datuak XVII. mendearen hasierakoak dira. Bere arkitekturari dagokionez, aipatzekoak dira dauzkan zurezko arkupea eta sarrerako atariaren gainean dagoen korua. Abuztuaren 16an, herriko patroia den San Roke egunean, santuaren irudiarekin prozesioan igotzen dira, ibilbidean eta ermitan bertan eskudantza dantza dantzatzen da.

Prozesioa egiten den bidetik jaisten hasi eta berehala, galtzada zaharra hartuko dugu. Etxe artean, herrigunera jaitsiko gara. Gurutze ermitaren ondotik pasako gara lehenik, iturri zaharraren ondoan eta Itziarretik datorren Errege-Bidearen sarreran. Foruen plazatik Santa Maria elizaraino joango gara, Gipuzkoak duen eraikin erlijioso ederrenetarikora. XV. mendean eraikitzen hasi eta XVII. mendean amaitu zen. Atari polikromatu bikaina du, eta Gipuzkoan klaustro gotikoa izan zuen lehenengoa.

Gipuzkoako kultura ondasun izendatuta dago. Ibilbide honen abiapuntura itzultzeko, zumardira atera, trenbidearen azpitik pasatu eta hondartzara itzuliko gara.]]>