<![CDATA[Mikel Elorza | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 23 Jul 2019 22:06:41 +0200 hourly 1 <![CDATA[Mikel Elorza | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Gure garaiko heroiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/017/001/2019-06-19/gure_garaiko_heroiak.htm Wed, 19 Jun 2019 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1889/017/001/2019-06-19/gure_garaiko_heroiak.htm uda-ren seinale nabarmenetako bat ate joka dugu: oporrak. Hortxe daude, guztion zain, edo, hobeto esanda, hortxe gaude guztiok, haien zain, beheraldietako irudia gogora ekarriz, ateak zabaldu orduko denak saltaka oporren bila joateko!

Eman nahi izan dudan presa eta larritasun sentsazio hori ez da irudi hutsa, inpresioa dut hala dela. «— Zer egin behar duzu oporretan?Egon». Zirto itxurako dialogo hori gero eta gutxiago ematen dela esango nuke, —gontza-ren ordez -gintza-ren aldeko hautua aspaldi egin zuen jendarte honetan. Oporrak egiteko garaia da, garaietan garaiena, gure curriculumaren kulatan konkisten koxkak metatzeko aroa. Curriculum faktuala, gehienbat, ez hainbeste emozionala. Esperientziaren bizialdiak bizitzen ari gara, eta jada ez ditugu asteburu-pasak egiten edo kontzertuetara joaten, esperientziak bizi izaten ditugu, baina hori marketin hutsa da, koloretako kea. Esan nahi dudana da, egindakoen multzoa elikatzeko lasterketa bihurtzen ari garela dena —hurkoak egindakoaren konparazioan jarri beharrekoa—, bizitzea bera lehiaketa presazko bilakatuta. Bizitza olinpiarra da gurea: citius, altius, fortius.

Hainbatek ez du izena eman bizimodu espres eta bizimolde estres zoritxarreko honetan, eta baliatzen ditu opor egunak lagunartean pasatzeko, hondartzan edo lorategian edo herriko plazan, endorfinarik jariatu behar izan gabe gozatzeko. Paseoa edo mendi buelta oinez emateko, eta akaso pertsona batek lagunduta, eta ez korrika aurikularrak eta gps-a dauzkan trepeta baten konpainian. Badakit ez dela erraza sinesten, baina, guztion zorionerako, bada oraindik holako pertsonarik: gure azken heroiak.

Eta ez dut gaitzetsiko oporretako tartea egiteko baliatuko duenaren jarrera. Agian urtean zehar egin ezin dituenak egin nahi ditu —baina ez derrigorrean presaka—, tokiak ezagutu —baina ez derrigorrean bisitalekuotako esperientziak biziz—, urtean zehar ikusi gabekoak ikusi... Eta baita korrika-saio edo bizikleta buelta bat eman ere! Arazoa ez baita izerdialdi bat, jira eta bira gure bizimoduaren ardatz izatea baizik. Gordinago esanda: komunitate gisa amildegirantz goaz kuloteak janztea eranztea baino gehiago maite duen jendarte tristean.

Baina berriro diot, arazoa ez da oporretakoa, udakoa. Arazoa urtean zeharrekoa da. Tristea ez da oporretan larri ibiltzea; tristea urte osoan zehar iritsi ezinik ibiltzea da. Urtean zehar egin ez duguna egotea baita. Bizitza lorpen/porrot binomioaren arabera antolatua dugu (eskola-porrota da kontzeptu izugarri bat, horrore bat). Egin, eta ez egon, horixe patua, hori inperatibo kategoriko berria. Egonean gauza asko egiterik ez balego bezala: lagunak, musean, berriketa, parranda, irakurketa... horiek denak egin egiten dira, kirol oinetakoak jantzi behar izan gabe.

Baina aspaldian errepikatzen dugu, tabernak bainoago kiroldegiak daude beteta; kale eta plazetan ez dago jada eserlekurik, loreontziak eta bizikletak lotzeko burdinak daude; jendeak ez ditu aulkiak ateratzen atari aurrera ilunabarrean kontu-kontari jardutera, Instagram eta Facebooken dauzka auzokoak... Astirik ere ez dugu eta! Jende asko jausten gara izerdiaren menpekotasunean, baina ez da harritzekoa ere ordutegi eta lanaldi eta lorpen-beharraren arabera antolatutako bizialdian. Antsiolitikoak botika salduen dauzkan jendarte batean.

Ez dago dena galdua, dena den. Komunikatzaile kreatiboren batzuei okurrituko zaie egotearen kultura ere salgarria dela, eta egonaldi, tour eta ibilbideak asmatuko dituzte, jendeak egotearen esperientzia bizi dezan. Laster dira denda, internet eta baita BERRIA-ko eskaintza eta mauketan ere calm box-ak saltzen. Ez bota aulki zahar eta karta-sortak, laster berriro boladako egingo dira. Eta balio bikoitzean gainera, vintage izango baitira. ]]>
<![CDATA[Marrak eta marrajoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/022/002/2019-06-05/marrak_eta_marrajoak.htm Wed, 05 Jun 2019 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1890/022/002/2019-06-05/marrak_eta_marrajoak.htm marra gorri kontzeptuari. Bitxia egiten baitzait erraz marrazten dituztela alderdiek marra gorriak, baina beti beste alderdiei dagozkienak: besteen jarduerarentzako mugak dira, ez ditzatela besteek marrok gainditu. Eta zein gutxitan akordatzen diren haiekin euren jardunean, botereari eustea jokoan dagoenean. Irudi luke botereak halako daltonismo bat dakarrela, gorri guztiak margultzen baitira norberak topo egiten duenean marrekin.

Utz ditzadan borroka politikoetako lokatzetako lerroak, hala ere, egin dezadan gora, gailurretako elur zuri eta zeru urdin aratzetara. Han ere bai baitira marrak, zuzenak ez badira ere. Ez bakarrik gorriak, gainera, marra koloreaniztunak dira. Everesteko gailurra zapaltzeko ilaran zain zeudenek osatzen zutena, adibidez. Hillaryren pasabidearen hasieran makina bat jarri dutela irudikatzera iritsi naiz, tiketak emateko, pantailatxo batekin.

Ilara luze absurduenak egiteko gai garela badakit, artea ez gustatuta ere museo baten sarreran, adibidez; edo bezperatik kanpin-denda jartzeko musika —edo ostikolari— talde bat ikustearren. Baina, nola esango dizuet, uzkia ere hormatzen zaizun tenperaturan, alde batera erorketa eta bestera erorketa handiagoa daukazula, orduak ematea ilaran, zain... Arraioa, Everest gailurreko bistak merezi behar du, merezi behar duenez.

Gladys del Estal hil zutela 40 urte bete ziren herenegun, eta ikur antinuklearra gogora etorri nahitaez, Pasang Tembaren plusbalioa lagun Martin Zabaletak Everest gailurrera eraman zuen ikurra —harekin batera euskaldunok ere munduaren gailurrean kokatuz—. Sekula pentsatuko Martinek eta Pasangek nuklearren beharrik gabe euren fedekideek hondatuko dutela azkar asko Everest, Chomolungma maitea. Eta bai, ni neu ere emozionatu nintzen, asko, eta harro sentitu mendizale haien balentriarekin; harekin eta hurrengo beste mordoxka batekin. Baina adinean gora eta entusiasmo mendigoizaletarrean behera joan ahala, alpinismoak, himalayismoak bereziki, izugarrizko paretak eta 12c+ mailako marrak gainditu dituela iruditzen zait.

Hori ez dela alpinismoa esango du askok, eta mendizaletasun mota desberdinak daudela. Eta arrazoi izango du. Baina, zoritxarrez, hori ere bada. Himalayismoa gure gizarte hau hartu duten ajeek hartua dago, 8.000 metroko eskalan, eta gu erlijio horretan oso debotoak izan garenez, koadro asko eta onak emandakoak, bada gure erru zatia ere onartu beharko dugu. Ondo dago pentsatzea gu ez, gu bestelako mendizaleak garela, bestelako moldeetan dihardutenak, bestelako xede eta jarrerarekin ekiten diotenak horri, baina gainerako mendizale komunitateek ere berbera pentsatuko dute. Denetan egongo dira puruak eta kutsatuak. Eta gurean oraindik komertzial xtreme-ak ez badaude ere (bestelako xtreme-ak saldoka), ez dezagun ahaztu gu elur haiek bota garestiekin zapaltzera joaten direnetakoak garela, elur horiek bezain zuriak, arropa eta material koloretako modernoenez hornituak.

Marra mordoa, bestalde, guardia zibilek sartu ahal izango dutena euskal ontzi batean 2.500 kilo atzeman eta gero. Eta marra lodia, ene uste harroan, kazetariek, gure telebistan, honen berri ematean iragan dutena. Ontziaren patroiaren azioen berri eman digute, luze eta zabal, haren aurrekari penalak eta ez-penalak ere haizatuz. Eta niri zalantza bat eta ziurtasun bat iltzatu zaizkit kopetako marran: gizon hau marrajo galanta dela ontzat emanda ere, zalantza, Oubiña beharrean Ibar deitura izan balu, albistea berdin emango genukeen; eta ziurtasuna, erantzuna bata edo bestea izan, hedabideetan marrak oso erraz mugitzen direla, urrutira.

(Gure Leire izena du ontziak; lastima, kostako tradizio santujaleari jarraiki, Alaineko Andra Maria ez birbataiatu izana.)]]>
<![CDATA[Kolorerik gabeko ardiok]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/020/001/2019-05-22/kolorerik_gabeko_ardiok.htm Wed, 22 May 2019 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/020/001/2019-05-22/kolorerik_gabeko_ardiok.htm ditugun diputatu eta senatariak, eta horren albistearen aurretik edo ostean Huawei eta AEBen arteko gerraren —eta su-etenaren, negoziazioen...— berri jaso nuen, eta benetan sentsazioa neukan lehenengokoa baietz, garrantzitsua izango zela, baina momentuan interes handiagoz bigarrenari jarraitu behar niola —Huawei bat daukat segapoto, hori ere egia da—. Googleri aurre egin diezaiokeen erraldoi txinatarra indartsua izan dadin, behintzat bat egon dadin desiratu dut, ergelaren kontsolamenduaz, ondo bai baitakit hartz batek edo tigre batek jan zaitzan deliberatzearen tankerakoa dela. Garbi baitago azkenean jatena gu izango garela, gu erabiltzaileok izango garela pagaburuak. Zeren eta gu jada pertsona ere ez gara, erabiltzaile eta kontsumitzaile gara. Hartz eta tigreentzako ardi.

Huawei eta Googleren artean hautatu beharrean gabiltza, beraz, baina boto eskubiderik gabe. Tronu Demako erregegaien artean ibili garen bezala, hor ere boto eskubiderik gabe (baina a ze lata!). Erabakigune inportanteetarako boto eskubiderik ez izatea aldatzeko botoa erabili behar dugula? Igandean dugula abagunea? Ez dizuet nik ezetz esango. Baina baietz ere ez. Huawei edo Appleren artean erabakitzeko gai baldin bazarete, erosteko orduan esan nahi dut, besterako ere bai.

Erabakigune horietan ere hartzen dira zuzenean eragiten diguten erabakiak, jakina, ez bakarrik New Yorkeko burtsan. Soldatetan diru pila bat gastatzeaz gain, Europako Legebiltzarrean tarteka izaten dute ebazpenik: sare sozialetan zentsura eta mugak ezartzeko ahalmena algoritmoei eta beraz haien jabeei (Google berriro, Apple, Oracle...) ematea erabaki berri dute (Iratxe Esnaolak berriki artikulu batean bikain azaldu bezala; irakurri). Mugak jartzen aspaldi asmatuak baitaude, txarrantxadunak kentzea hainbeste kostatzen zaienak.

Eta udaletxeetan ere hartzen dituzte erabakiak, noski. Alor askotan ahalmen mugatua badute ere, eta badagoen arren benetako eraldaketarik inon sumatzen ez den eremurik (etxebizitza politikak), erabakiak alde batera edo bestera hartu diferentea izaten da udal horrek hartzen duen norantza. Parke tematikoen eta Gabonetako jaiotzen (berdea, ibaiak, jendea, animaliak... denak plastikozkoak, denak apaingarri huts) tankera hartzen ari diren gure parajeetara begiratu besterik ez dago. Euskal hiriburuetara. Norbere herrira. Bila, konpara eta hauta.

Utz dezadala, baina, gaia. Kanpaina egiten ari naizela lirudike. Eta ni soilik albistegiari begira/adi nengoen, pozez datorren urtean bost euskal talde izango direlako lehen mailan, atzoko albiste garrantzitsua berau. Hori derrigorrean jakinez eta erne enpresa teknologiko bateko ordezkaria entzuten, erraperik onenak identifikatu nahian ari direla; euskal arrazetako ardien artean, ikertzen, esne gehien emango dutenak lortzeko, lehiakor izan eta arrazok mantendu ahal izateko, galtzen ari gara-eta. Kanpoko arrazetako ardiak nagusitzen ari dira Pirinioetan. Eta pena da latxa galtzea, eta manexa eta biarnesa.

Txistea irudituko zaizue, baina interesantea da, paradoxikoa den heinean. Tristea iruditzen baitzait munduan azkenean ardi arraza bakarra gailentzea, arrazen arteko aldea zein den ez badakit ere, askorentzat arra eta emea bereiztea ere zaila izan arren. Uniformeak ez baitzaizkit gustatzen, bat ere ez, eta ardiak ere diferenteak baldin badaude, nahiago. Zoritxarrez, paradoxa da ikerketa proiektuaren xedea dela arraza lehiakorrak egitea, eta lehiakorrak direlako mantentzea gure ardiak. Ez dibertsitateagatik. Errape onenak nahi dituzte, ez errape diferenteak.

Helburua esne asko ematea baita. Helburua lehen mailan jokatzea baita. Burdinazko tronuan esertzea. Ahalik eta segapoto gehien saltzea.

Eta guk, berriz, ardi beltzak aldarri. Koittaduak gu, kolorerik ere gabeko ardiok.]]>
<![CDATA[Aurretiko pausa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/017/001/2019-05-08/aurretiko_pausa.htm Wed, 08 May 2019 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/017/001/2019-05-08/aurretiko_pausa.htm egiadunaren ziurtasun osoaz kontatzen badizute ere, komeni da zalantzan jartzea teoria guztiok, osasungarriaren fanatikoetatik (ahoz gora bederen) guztiaz futitzen diren sinesgabe amorratuetara bitartean eremua oso zabala baita.

Elikagaiekin gertatzen da gehien, baina garbiketa produktuekin, jantzitakoekin, lanean darabiltzagunekin... ere jazotzen da. Esango nuke, ordea, hauetan familien ustea baino gehiago egon ohi dela. Gauza bat ona edo txarra dela ez duela norbere etxe eta kuadrillan jasotako teoriak agintzen, alegia. Halakoetan eragin handia du oinarri zientifikoak, eta batez ere beste faktore batzuek.

Zientifikoak ez diren beste faktoreak ekonomikoak dira, produktu, jarduera eta are ohitura batzuen inguruko hipotesi edo oinarriak balekotzat eta egiatzat hartzera eta zabaltzera daramatenak. Dirua. Produktu edo jarduera baten erabilera zabaltzea nahi badugu (badute, horren sustatzaileek), eta haren inguruan kezkarik sortzen bada —kutsakorra izan daitekeen, osasunerako kaltegarria, arriskutsua edo besterik gabe alferrikakoa—, bada orduan faktore ekonomikoek eta produkziokoek pisu handia hartzen dute eta balantzak alde batera egin dezan eragiten dute. Bayerni buruz ari naiz, baina baita Boironi buruz ere. Oinarri zientifikoak aurkeztuko dira, jakina, baina oinarri zientifiko zenbaitek ere askotan dolarrezkoak izaten dituzte zimenduak. Esaera berria aplika dakieke hainbat ikerketari: «Esadazu emaitza zein den eta esango dizut zein lobbyk finantzatu duen zure ikerketa». Eta horri gehitu behar zaio formak edukia gainditu duen garai hauetan, oinarri zientifikoak erraz eraikitzen direla eta egoki saltzen asmatzea dela kontua. Eta boterea eskuetan izatea.

Eta beraz kasu batzuetan ziria sartuko dute eta 10 urte geroago jakingo dugu ondo asko zekitela batzuek delako produktu edo jarduera kaltegarria edo arriskutsua edo kutsakorra zela.

Baina askotan ez da hala. Eta azterketa zientifiko sakon eta zorrotzak daude funtsean, eta ni emaitza horiei kasu egitearen aldekoa naiz. Fedegabea naiz oro har, antidogmatikoa, eta zientziaren aldekoa; askok kontrakoa pentsatu arren, metodo zientifikoaren oinarria horixe delako, antidogmatismoa.

Baina metodo horren urrezko araua ahaztu gabe: dakigunaren arabera eta gaur egun ditugun medioekin jakindakoaren arabera ematen dira emaitzak eta hartzen erabakiak. Eta beraz, ezagutza eta teknologia berriek emaitza diferenteak ekar ditzakete. DDTaren zenbait erabileraren aurka batzuek egingo zuten duela 60 urte, eta ez zitzaien hasieran kasurik egin (polemika oraindik bizirik dago, oker ez banago). Tefloia da orain zalantzaren mugak gainditu omen dituena. Ez dakit inork esan ote zuen duela 15 urte kozinan erabiltzea ez zela komeni, baina esan bazuen, isil samarrean joango zen. Eta horrela produktu askorekin. Eta zer esanik ez zenbait jarduera industrialekin. Alegia, mila froga eginda ere ona izanagatik jarduera edo produktu bat, merezi duela 1001.a egiteak.

Jakina, zalantzan jartzen diren produktu eta jarduera guztien gainean ez da debekuaren ezpata jarri behar. Zalantzalari profesional asko dago, guztiari herrena aurkitzen dionik. Askotan inolako oinarririk gabe, dogmen arabera.

Eta dena dudan jarrita ez genuke inoiz aurrera egingo. Ados.

Baina seguruena aurrera joan beharra bera da zalantzan jarri behar dena. Egotea ere izan daiteke. Planeta guztiz suntsitu aurretiko pausa horietako bat egitea.]]>
<![CDATA[Asaldatzeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/018/001/2019-04-24/asaldatzeak.htm Wed, 24 Apr 2019 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1891/018/001/2019-04-24/asaldatzeak.htm
Asaldatu beharko gintuzkeena da, alde batetik, dohaintza filantropikoetan hainbesteko dirutzak eman ditzaketenak egotea, dirutza horiek egin bitarteko zerga eta plusbalioak ez zaizkielako dagokionean kendu. Asaldatu beharko gintuzkeena da Vuittonen poltsa luxuzkoak betetzeko sortu den ondasun hori guztia aurretik ez banatu izana.

Hagintariek —kasu honetan haginak kamuts, belarriak makur— txalotu eta goretsi egin zuten Inditex inperioko buru den Amancio Ortegaren dohaintza, ez dakit nik zer medikuntza alorreko aparatu prezioz aparteko eta teknologiaz aparta oparitzeko. Batzuk asaldatu ginen —beti kexaren bat, ezin sekula konformatu—, eta ez zela hartu behar iritzi ere bai. Aparatu aparta eta apartekoak Administrazioak erosi behar ditu, ez erregalian hartu, horretarako dirua biltzeko piloa daukanari orain kentzen diona baino gehiago kenduta, nahikoa ez badauka.

Izan ere, zerbitzu publikoak diru publikotik hornitu behar dira, eta bermatu behar dira bi gauzok: dirua dagoela, eta zerbitzuetara bideratzen dela. Behar ditugu soldata taxuzkoak, pentsio duinak, eta zerbitzuak martxan, denonak eta denontzat.

Handik aurrera, ez naiz ni uneko dohaintzen kontra jarriko. Aparteko egoera batean aparteko bilketa egitea normala eta, are, sanoa ere izan daiteke; garai batean aparteko dirulaguntzaz gain auzolana ere hor zegoen. Notre Damekoa halakotzat har daiteke, jakina. Edo Gara egunkariak daukana, adibidez: aparteko beharra da, estatu batek mendeku eta errepresio politika baten baitan egotziriko zorrarekin. Ustekabeak eta aparteko premiak dauden heinean, dohaintzak eta aparteko dirulaguntzak beharrezkoak dira eta, hor, noski, ematen duenak erabakitzen du nori eman. Baita Vuittonek ere.

Baina ez gaitezela nahastu. Apartekoa behar du izan. Dohaintza edo dirulaguntza, eta ez limosna. Azken honek ez baitio aparteko behar bati erantzuten, desberdintasun egoera bat egonkortzen baizik.

Eta bestetik, niri iruditzen zait ondasunen banaketak bestelakoa behar duela, hau da: Notre Dameko berreraikuntzaren ostean inaugurazioa egitean galaz jantzita barruan egongo direnen eta atarian eskean egoten direnen arteko aldea murriztea dela premiazko egitekoa. Hori zerora ekartzea bai katedral ezin berdinduzkoa!

Eta azken ohar bat: Andaluzian panpina bati tiro egiten diotelako ere ez zaiteztela asalda. Antzezpena da. Edo antzez-pena, egun latosootan santu adjektibo horrekin apainduta dagoen erritu gehienak bezala. Asaldatu beharko gintuzkeena da elementuok duten gero eta presentzia handiagoa; ondare, kultura edo turismo etiketapean, publiko eta zibil laiko hutsa behar duenari pixkanaka ematen ari zaizkion ponte-ukitua.

(Gainera, Andaluziako Coripekoari dagokionez, ez gara bertakoak eta beraz ezin ditugu halako ohitura eta tradizioak ondo ulertu). ]]>
<![CDATA[Funtsaren funtsa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/020/001/2019-04-10/funtsaren_funtsa.htm Wed, 10 Apr 2019 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/020/001/2019-04-10/funtsaren_funtsa.htm
Azken egunotan jakindako albiste batzuk medio akordatu naiz horrekin, fikzioaren indarrarekin. Euskaltel enpresa Zegona britainiarraren eskuetan gelditu dela jakin dugu. Albisteak oihartzuna du, euskal zera gal dezakeelako enpresak, eta beraz horrek nahigabetu egiten gaitu, gugandik beste batzuengana doalako. Batzuek esango duzue akaso futitzen zaretela Euskaltelez eta hori benetan ez dela gutarra, baina aizue, enpresen alorrean ere 0 kilometroa ezartzea da kontua. Letxugak herrikoak, zainzuriak nafarrak, patata arabarra eta telefono-konpainia Zamudiokoa.

Gustatzen zait Zegona «britainiarra» esaten denean. Zegona, izatekotan, dirutarra da. Inbertsoreen funtsek osatutako enpresa bat da, ezer ekoizten ez duena, zeinaren misioa —hala diote eurek, euren jarduna definitzen: «Mission and Vision»— teknologia alorreko enpresetan dirua sartzea den, etekinak ateratzeko. Erosi-Konpondu-Saldu estrategia omen da. Dirua, diru gehiago egiteko. Hori da enpresa horren funtsa: funtsak dira enpresa horren funtsa.

Deslokalizazioaz aparte —aspaldi jaten ditugu Peruko zainzuriak, letxuga frantsesak eta batek daki nongo patatak, eta Movistar, Orange edo Vodafonerekin deitu—, despertsonalizazioarenak ematen du beldurra. Dirurik gabeko pertsonak betidanik ezagutu izan ditugu, baina arraroago zaigu pertsonarik gabeko diruarena. Eta badakit diru horren atzean norbait dagoela, han urrunean edo hemen hurbilean, baina guretzat, praktikan, ez balego bezala da. Zeren eta akaso pertsonek sinatuko dituzte erabakiak, digitalki noski, baina ez dakit diruak berak ez ote dituen hartzen. Ejekutiboak panpinak lirateke, diru sabeliztunaren eskuetan (HAL 9000 datorkit burura, arraioa)...

Euskaltelenaz gain, komentario baten bitartez jakin dut Huescako bizilagun batzuen kexua, hango zaharren egoitza baten zerbitzuen kaxkartze latza dela-eta. Eta Huescakoa bezala... murrizketak ez baitatoz gobernu batetik, egoitza horren (eta beste askoren) kudeaketa hartua duen enpresatik baizik, zeina bi arrisku-kapital enpresak erosia duten. Arrisku-kapitalak erabakitzen du, eta hari ez hitz egin edadekoen premiez, hitz egin mozkinez. Hizkuntza bakar hori du. Arrisku-kapitala, izena bera edonor dardaraz jarraraztekoa da.

Eraikuntza alorrean ez dakit, baina etxebizitza alorrean krisi latza bizi dugu: izan ere, krisia niretzat ez da etxerik ez egitea, ez da ekonomikoa... ezpada jendeak, jende gehienak, etxe bat ezin erostea, ezin alokatzea; hori da krisia. Arazoa izugarria da, eta jakiten duzu etxejabe handienak inbertsio-funtsak direla. Putre-funtsak deitutako horiek. Zoaz putreei Juana Bixenta Olaberenak kantatzera!

Etxeak dauzkate, enpresak, elikagaien gaineko eskubideak —Nigerreko alearen prezioa, eta beraz gosetea, Chicagoko burtsan erabakitzen da, diruak erabakitzen du—, komunikabideak, futbolariak... eta eduki ez daukate ezer: daukate dirua, diru gehiago egiteko praktika eta estrategiarekin.

Oso boladako egon den liburu batean (Sapiens, Yuval Noah Harari) azaltzen da diruaren sorkuntzarena, fikzioarena; ez naizena akordatzen da azaltzen ote duen noiz galdu ginen haren menera. Dirua guk erabiltzetik hark gu manejatzera noiz igaro ginen.

Inongo pasaportetan agertu gabe, lurralde eta banderarik gabe, mundua menpean hartu duen izaera da: dirutarra.]]>
<![CDATA[Suak baretzeko, kea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/017/001/2019-03-27/suak_baretzeko_kea.htm Wed, 27 Mar 2019 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/017/001/2019-03-27/suak_baretzeko_kea.htm
Munstroekin beti bizi izan gara —buru barnekoez ari naiz gaur—, baina jendarte gero eta lehiakorrago, azkartuago, bakartiago eta esker gaiztoko honetan zerbaiten premian gara, eta alditxarrak eragiten dizkigun bizimodua aldatzea ezinezko zaigunez —seguruenik egokiena litzatekeena—, piluletara jotzen dugu. Baina ez dezagun gizon edo andre edadeko bakartiaren errepresentazioa ekarri burura, gazte eta adin ertaineko —hatzak teklatuan erdipurdiko idaztera joan zaizkit!— gero eta jende desnortatuago gehiago dago: antsietatea, lo egin ezina, depresioak...

Banakako drogak ditugu hauek.

Baina sozialak ere baditugu. Ospedunak gainera. Umetandik hazten gara, hazten gaituzte eta hazten ditugu alkohola elementu sozial inportantea izanik, soziala denean behintzat, etxeko bakardadeko zurruta ez baitugu hain begi onez jotzen (akaso antsiolitiko eta barbiturikoetan sozializatzea izan liteke kontua, orfidalak kuadrillan hartzea, estigma kentzeko behintzat).

Edatea jarduera sozial eguneroko eta hein batean sustatua ere badugu. Batzuek aurreko taldeko substantziak bezala darabilten arren, iheskide bainoago ihesbide, bere kontsumo arruntean ospakizunerako erabilia da edana. Bistan dena.

Ni drogen aldekoa izan naiz, beti. Mozkortasunaren aldekoa. Baina ez noa aurreko bi droga-motak alderatzera, batzuek bai eta besteak ez, ezta gure bizioen —zein hitz polita, euskarazko janzki horrekin— halako konpendio bat egitera.

Kontua da aspaldian ernegatuta naukatela albiste gero eta sarriagoek, marihuana landaketen atzemate eta suntsiketei buruzkoek. Sutan jartzen nau, ketan jarri ezin horrek; ikusiz zein alferrikako galera... Polizia belarra biltzen! Beste zereginik ez balego bezala. Bakean dagoenari bakean uztea, gauza ederra da hori, baina zoritxarrez izorratzaileak ere asko dira. Eta kontua da bakean baxoerdi batekin bazaude edo pilula hartuta —errezetaduna, jakina—, bakean utziko zaituztela; txirri bat erretzen ari bazara ez. Hagintariek.

Eta hauxe da gogoeta, eta amorruaren arrazoia: antsiolitiko eta antidepresiboz elikatzen dugu jende pila bat; ardo, garagardo eta gintonikak gure kulturaren zati egin ditugu dagoeneko, baina ordenaren zaintzaileak sega hartuta dabiltza kukuluen aurkako gurutzada santuan.

Ez da ulertzekoa.

Legeztatu egin behar da eta estigma kendu, eta oihartzun mediatikoak lortzea beste ondorio seriorik ez duten operazioak utzi (bueno, baditu noski ondorioak negozioa edo urteko uzta galtzen dutenentzat). Legeztatu, edo arautu gabe utzi nahi bada, baina ez pertsekutatu, ez zigortu.

Ez dakit, beharbada sozializazio erradikala erabili beharko dugu. Mekanismoak badakizkigu, egunero erakusten zaizkigu enprendedoreen harrobi paregabea den herri honetan: sormarkak egin, produktuak kolokatu, fidelizazioak, merkatu-hobiak aurkitu... eta laster ditugu Muskizko Kukuluaren Astea, Legorretako Maria Eguna, Kasedako Kosto Azoka eta Bidarraiko Ke Jardunaldiak...

Horraino ez dakit iritsi behar dugun, baina baratzeak bakean utzi behar ditugu. Inpresioa daukat pilula kontsumitzaile askori ez letorkiokeela gaizki kanuto koxkor bat ohera aurretik. Eta zurrutero anitzi ere ez azken tragoaren ordez. Eta baita substantziarik hartu gabe egun osoa azeleratuta dagoen makina bati.

Goiburu zaharrak berreskuratu, eta gaurkotu behar ditugu: walk on the grass, zapatekin edo oinutsik, berdin du, and smoke it.]]>
<![CDATA[Librea hutsa baino]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2156/023/002/2019-03-13/librea_hutsa_baino.htm Wed, 13 Mar 2019 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/2156/023/002/2019-03-13/librea_hutsa_baino.htm
Kultur emanaldiak taberna eta areto txikietan arautzen dituen dekretuaz ari naiz. Ezin litekeen gauza da, eta hona beraz gure anormalidadearen erakusgarri bat, horren berri Segurtasun kontseilariak ematea. Herrizaingo Sailak ezartzea taberna batean hilean gehienez ikuskizun bat antola litekeela. Areto txikietan kantari hasi ziren haiek esango luketenez, «hay algo aquí que...».

Kultura sailburuak Eusko Legebiltzarrean horretaz jardun zuen handik gutxira, galdera bati erantzunez, eta esanguratsuak izan ziren haren adierazpenak: «Zenbat emanaldi baimendu behar dira, hamabi, berrogeita zortzi edo barra libre? Muga bat ipini behar zaio edo ez?». Galdera egokia eta zentzuzkoa da, dudarik gabe. Gai bat dago —ez arazo bat, ez gaitezela konfunditu, ez gaitzatela konfundiarazi—, eta horren aurrean sailburuak itauna planteatzen du, duda: kopurua ezarri behar da? Ze kopuru? Edo bat ere ez? Nik neure erantzuna badaukat: ez da inolako kopururik ezarri behar. Zenbat eta gehiago, hobe. Hobe denentzat: tabernarientzat, sortzaileentzat, herritar ikusleentzat. Eta baita «horretarako baimendun» aretoentzat ere. Zenbat eta kultur jarduera eta emanaldi gehiago izan, kultur bizitza zenbat eta handiagoa izan, hobe, biderkatu egingo da jarduera berori alor guztietan, hala baimendun nola baimengabeetan. Gauza bat behintzat segurua da: emanaldi gutxiago izanda ez du inork irabazten.

Baina «emanaldi kopuru mugatua edo barra libre» galdera eta eztabaida zentzuzkoa da... araua egin baino lehen egitekotan. Muga ezarri eta gero mugarik behar den edo ez galdera egiteak ederki ematen du, baina ez du ezertarako balio. Arauaren ezarpena malgua izan daiteke, konforme... baina malgua ere ez izatea gerta liteke. Horrelakoak baitira arauak, eta horregatik, ene ustez, premiarik ez dagoenean ez dira ezarri behar.

Eta berriro diot, alor honetan ez dago premiarik. Segurtasunaz, istripuez edo auzoen kexez hitz egin liteke, horren erregulazioaz, baina horrek ez du zerikusi zuzenik emanaldi kopuruarekin. Bestelako arrazoirik tarteko ez dela, besterik gabe emanaldi kopurua mugatzea irentze hutsa da, inorentzat onik ez dakarrena.

Loraldiak izan daitezen lurra behar da, ongarritua eta bustia, eta humusa, eta zenbat eta larre handi eta askeagoan orduan eta jori eta askotarikoagoa. Sail txiki eta mugatuetan, porlan eta hesolekin zedarrituetan saia gaitezke, baina hor ez da loraldirik izango; hor gehienera ere gaur egun gure bideak paisaiatzen dituzten rotonda koloretsu horietako bat izango da.

Alor honen beste hari-mutur bat da, zeharka akaso, baina ukitzen duena gai honek, kultur ereduen ingurukoa. Espazio txiki eta askeak itotzen dira, festibal eta era guztietako —handi eta salgarri baldin badira— ebento batez ere komertzialak sustatuz.

Arauak guztion askatasuna eta segurtasuna bermatzearren ematen dizkiogu gure buruei, baina askotan alderantziz da: zenbat eta arau gutxiago, orduan eta askatasun handiagoa. Ez naiz inozoa eta bizikidetzaren gutxieneko baldintzak ezarri eta errespetatzearen premia badela badakit. Jendarte gero eta jendetsu eta konplikatuagoetan bizi gara —gero eta jendetsuago gara, baina gero eta komunitateago ez—, eta horrek adostasunak eskatzen ditu. Eta arauak. Dena ez da libre. Ados. Baina ez dadila dena lotua izan. Aukeran, nik nahiago barra librea barra hutsa baino. Beude.

Plazak susta ditzagun, irekiak, ahalik eta muga gutxienekin. Eta plazan dantza eta musika eta kantua baldin badago, bada hainbat hobe! Jakina, beti egongo da aldamenekoaren pozarekin mingostuko den amargaturen bat, eta hori ere kudeatu beharko dugu, hori da bizitza. Bizitzaren amaiera hasten da, ordea, amargatuek arauak egiten dituztenean.]]>
<![CDATA[Ez nazatela babestu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/018/001/2019-02-27/ez_nazatela_babestu.htm Wed, 27 Feb 2019 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/018/001/2019-02-27/ez_nazatela_babestu.htm
2018an eskandalua lehertu zen, enpresa hau inplikatuta ageri baitzen zuzenean Facebooken datu pertsonalen erabilerarekin, eta itxi egin zen. Enpresa hau. Datu-meatzaritzan jarraitzen dute, jarraituko dute noski, izen berriekin, baina lagun zaharrekin; esaera zaharrak dioen bezala, lehengo algoritmotik dirua, eta burua.

Ni itsututa nauka datuen gaiak, onartzen dut, eta duela aste batzuk lagunei esan nien, txorakeria gisa, botoa emango niokeela Datuen Babeserako legeria ezabatzea proposa zezan alderdiari. Bada abstentziora jo beharko dut. Espainiako Kongresuan joan den urrian alderdi guztien aldeko botoekin, aho batez, lege berria onetsi zuten. Datuen babeserakoa. Eta gerora Senatuan berretsi, gutxi batzuen aurkako botoarekin (Podemos, EH Bildu, Compromis, Nueva Canaria); eta hauengan iritzi aldaketa gertatu zen, itxuraz, hainbat mediotan ohartarazi zelako legearen artikulu batean sartu zen aldaketa batek hauteskundeetako spama bidera zezakeela. Izan ere, artikulu horrek alderdi politikoei libre uzten die Interneteko erabiltzaileen profilak egin ditzatela eta hauteskunde-kanpainetan erabili. Meatzaritza baimentzen du legeak, Cambridge Analytica modukoen lana, baina soilik alderdi politikoei! Hau da, guk arrantzatzeko moduan uzten ditugun datuen arabera —gure gustuak, iritziak, zein toki bisitatzen ditugun...—, bideratuko dira kanpainak eta iritsiko zaizkigu emailera, segapotora... Indarrean da legea, eta Hego Euskal Herriaz ari naiz, noski.

Lege aurreratutzat eta herritarren eskubideen defentsarako egindakotzat saltzen dute. Eta izango ditu bermeak eta mugak, onuragarriak, baina ni datuen ultrababes honek, askatasun indibidualen defentsa liberal honek, gogaitu egiten nau.

Datuen babesa dela-eta hesi-lasterketak —zenbait lan eta jardueratan traba baino ez delako, langa bat bestearen atzetik— gogaitzen nau, eta amorrarazten beste gauza batek: nire zenbait datu ez ditut oso babesgarritzat, eta aitzitik, biluzik sentitzen naiz maiz. Googlek nik baino gehiago daki nitaz —ni saldu natzaiolako, besteak beste, baina ez erabat—, eta ez naiz ezkutatzeko deus askorik duenetakoa, baina horren ondorioz eta horretan oinarrituta jasan beharrekoa (publizitatea, tendentziak...) latza da. Eta hor ez naiz batere babestua sentitzen. Poliziak nire edozein radiografia egin ahalko du, Osakidetzak baino zehatzago, nahi badu; edozein telefono- edo energia-konpainiak deitzen dit edozein ordutan maukak eskainiz; nire izenean (estimado Mikel) iristen zaizkit gutunak hauteskunde-kanpainetan; noiznahi dauzkat iradokizunak biajatzeko, albisteak nik eskatu gabeak, sexu-guneen eskaintzak mila (zein webgunetan pasiatzen naizen seinale, badakit)... Hitz bitan: babestu nahiko nituzkeen datuak libre dira batzuen eskuetan, eta libre nahi ditudanak morroilopean.

Datuen Babeserako arauak dira, eta izena oso ondo jarrita daukate: babesten dutena datua da, ez herritarrak.

(Erbinudeen buruek goi bilera egin dute, oilategietan txitekin egiten dituzten triskantzen inguruan. Erbinude txitajaleen gaitza nola sendatu erbinudeek eurek aztertu eta erabaki nahi dute... Vatikanon bildu dira. Eta triskantzari buruzko daturik ez dute eman. Baina hauek ez dira liberal indibidualistak, hauek komunitarioak dira: datuak ez ezik, babespean dauzkate erbinude txitajaleak.) ]]>
<![CDATA[Erabakirik libreena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2019-02-13/erabakirik_libreena.htm Wed, 13 Feb 2019 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2019-02-13/erabakirik_libreena.htm Catch-22. II. Mundu Gerran AEBetako armadako aire-eskuadroi bateko ibilerak ditu kontagai, satiraren bidez gerraren aurkako liburu latza, maisu-lana ene uste harroan, osatuz. Satira, eta estilo oso on batez, gerraz diharduela gizarteaz ere badihardu, giza harremanez, antolamenduaz, botereaz... Araudiko artikulu bat da 22a —tranpa bat, zepo bat—, eta nobelaren izenburua izateaz gain erabiltzen da esapide orokor moduan, zerbait egin ahal izateko momentuan hori egitea ezinezko bihurtzen duenean formulazioko elementuak berak. Sekula lanik egin ez duen langabetu bati lan-esperientzia eskatzea, derrigorrean, lana egin ahal izateko; hori dateke artikulu 22 bat. Edo, liburura joz, hegaldi batean parte ez hartzeko —eta beraz bizia arriskuan ez jartzeko— erotuta behar duzu egon, baina hegalditik salbuetsia izateko eskaria bete behar duzu, eta eskaria betetze hutsak berresten omen du ez zaudela nahikoa ero. Edo beste etsenplu bat hurbilagokoa: konstituzioaren mugen baitan edozer eskatzearen aldekoa izan zaitezke, baita autodeterminazioa ere, baina konstituzioak ezin du onartu autodeterminazio eskubidea. Irteerako atea omen den horixe bera da kisketa.

Azken honetan, Espainiaren etxean ordezko gisa eskaintzen dira leihate zoragarriak, eta gela nahi bezala antolatzeko aukera, butaka ederretatik gintonika eskuan kanpoaldeari begira egon ahal izateko. Norberaren gela eskaintzen da, baina etxeko atea ezin ireki. Giltza nahi dutenek, hala erabakiz gero joan ahal izateko, ezinezkoa dute giltzak edukitzea. Librea da joatea, baina giltzarik ez dago eta kisketa botata.

Eman ez dietenez aukera, atea herritarrek emandako giltzaz ireki nahi izateagatik epaitzen hasi dira atzo dozena bat lagun. Epaiketa luze joango da eta ziento bat adituk azalduko digu, beraz ez dut gehiagorik erantsiko, soilik antzeko epaiketa mordoxka egindako abokatu baten hitzak hartuz, gerta litekeenaren pronostikoa: seguruenik epaiketa irabaziko dute, baina epaia galdu.

Tartetxo bat hartu nahiko nuke, hala ere, azken egunotan Madrilen hain ugaria izan den bandera astintzeak —nazionalismoa deabruaren gaitz gisa jotzen dutenek eurek rojigualda-z gain Venezuelako bandera ere astindu dute!—, itzalean utzitako afera baten inguruan. Gerraren aurkako liburu batekin hasi naiz, uneotan auzitegietara eramandako gerra batekin segitu, eta beste batekin amaitzeko: hain zuzen ere gerra gehiago ez egitea nahi dutenena; gerra konbentzionaletan ez bezala, etsaiarena beharrean euren heriotza nahi dutenena. Herio sega handia hartuta etor dadin baino lehen hil nahi dutenena.

Lege proiektu baten harira Espainiako Kongresuan orain dute erronka eutanasiari buruz eztabaidatu eta erabakitzekoa, eta oso kontu inportantea da. Adar eta ertz askotako gaia, alde egotearen erabaki soil batekin ebatzi ezinekoa, fin josi beharreko oihala: eutanasia, suizidio lagundua. Eta era berean: zaintza, zahartzaroa, famili-antolamendua.

Lehen baino luzeago bizi gara, baina une batetik aurrera mina kenduagatik ere, ni ez nintzateke ausartuko esatera hainbatek sufritzen ez duenik. Eta agian sufritu ez dira egiten ari, baina ez dira bizi. Bizirik daude, baina ez dira bizi, eta gainera ez dira kontziente.

Hainbat jendek ez du gizarteak kisketez itxia daukan etxea utzi nahi, mundua utzi nahi du, praktikan aspaldi utzia du. Baina giltza gizarteak dauka... moral geruza baten azpian ezkutatua. Erreal egin dezagun, hor ere, erabakitzeko eskubidea. Har daitekeen erabaki libreena da, erabaki gailena.]]>
<![CDATA[Historiaren txiribueltak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/019/001/2019-01-30/historiaren_txiribueltak.htm Wed, 30 Jan 2019 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1891/019/001/2019-01-30/historiaren_txiribueltak.htm Schindlerren zerrenda filmeko tokiak direla. Holokaustoaren banalizazioa dago, bizimodua parke tematikoetan antolatu dugun honetan, holokaustoaren inguruko turismoa baitago, genozidioen ingurukoa, eta tragedia eta sarraski izandako guneak gure argazki-kameren itu bihurtu dira.

Arazoa ez dago, ene ustez, gune izugarri izandako hauek bisitatzearekin, normala da hori. Besterik da masifikazioa, eta oro har turismoak zer molde hartu dituen. Gaitzetsi eta are mespretxatu egiten ditugu eredu muturrekoenak: gurutzaldian dabiltzanak, ontzi erraldoi batetik lehorreratutako milaka lagunak, (ar)taldeka banderatxodunari segitzen diotenak herri zoragarri erdiarotar paregabean bisitan, hiru minutuko azalpen wikipediatarra entzun, milaka argazki berdin bota, eta bertako produktu bat jan, edan edo erosita —izan daiteke betidanik horkoa izan den produktua, edo duela urte batzuk azkarren bati okurritu zitzaiona tipikoa izan zitekeela—, berriro ontziko hamaketara itzultzen direnak. Ze gorrotagarria!, pentsatuz doaz autoan, bi + biko familia eredugarri horretan —familiak ere trokelean egiten ditugu!—, hara iritsi eta argazki berdinak egingo dituztenak, baina harro produktu tipikoa hango denda komertzialenean erosi ez eta, tartea izango dutenez —gurutzaldikoek ez bezala—, aurkituko dutelako denda edo taberna benetakoa, zahar eta maiztu itxurara etorritako hori, turismoak orbandu gabea irudituko zaiena. Eta familia prototipikoan ez bada, lagun artean. Eta gero dago bidaiari-aren kategorian sailkatzen duena bere burua. Turistak eta turistak dauden tokiak gutxiesten ditu, postalak bidaltzea noski txorrada bat iruditzen zaio, zeren eta berak bisitatzen dituen herriak ezagutu egiten baititu, muina, bertakoekin solastatzen da, integratu egiten da, ekosistema kutsatu gabe turistak ez bezala. Hori da gailurra: bidaiaria, pertsonaia ia mitologikoa.

Ez dira denak berdinak, jakina; eta batzuk besteak baino askoz kaltegarriagoak dira — masifikazioak eta turistifikazio erabatekoa kaltegarria dela ontzat ematen badugu—; baina orbanik gabea hemen ez dago inor. Everesteko maldei merkaritza-gune itxura eman zaiola-eta ondo dago kexu izatea, euskaldunok beti egin izan dugun himalayismo aratz hori zikindu dutela aldarrikatzea, baina, jaun-andreak, ez dezagula pentsa gu Himalayara joaten hasi ginenean eta orain joaten garenean horren gainetik gaudenik yetiaren biziraupenaren aldeko plataformak eratuta ere. Gu lehenago hasi ginen joaten, eta orduan oso gutxi joaten ziren; hori da alderik inportanteena.

Hemen eta orain batetik bestera ez bidaiari ez turista txintxo ez turista gaizto ibiltzen direnak, bestelako bisitariak diren bakarrak migranteak dira. Eta horiek ere ez ditzagun idealizatu: horien helburua turista izan ahal izatea da.

Genozidioarekin hasi naiz, eta Auschwitzera iristen ziren trenekin. Igandean zelako hura askatu zuteneko urteurrena. Eta bat egin duelako CAFeko langileek eskatu izanarekin enpresari Israelen trenak egiteko kontratuari muzin egitea. Palestinarrei ebatsi lurretan egin dituzten kolonietara israeldarrak joateko bagoiak eta trenak ez dituzte egin nahi. Alegia, juduentzako trenik ez. Bitxia da historiak egiten dituen txiribueltak. Keinu hutsa izanagatik ere —armak egin eta saltzen ditugu, trenak saudi arabiarrentzat...—, ez esan polita ez denik.]]>
<![CDATA[Ardi beltzak, ahari zuriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/018/001/2019-01-16/ardi_beltzak_ahari_zuriak.htm Wed, 16 Jan 2019 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1890/018/001/2019-01-16/ardi_beltzak_ahari_zuriak.htm eraldaketa soziala bultzatzen.

Garaia ez zen erraza: errepublika I. Mundu Gerra «galdu» berritan aldarrikatu zuten Alemanian, armistizioa sinatu baino bi egun lehenago. Agintean zeuden aristokrata eta oligarkek antolatutako gerra hura, jolasa behar zuena eta triskantza berdinik gabea bihurtu zena. Ongarri ona zen iraulketarako, beraz, eta iritsi zen, ekintzaile sozialista eta anarkistek gidatuta —gerraren aurka egin zuten bakarrak, bide batez esanda, oso kontrako giro belizista eta aberkoian—.

Egungoaren eredu izango den sozialdemokrazia alemaniarrak gogor borrokatu zuen iraultza —horixe, aurrera egin ez zezan arrazoi nagusietako bat—, baina iraultzaren protagonista izan zirenetako batzuek ere, Rosa Luxemburgek berak edo Bavieran buru izatera iritsi zen Ernst Tollerrek, azkar samar ikusi zuten prozesua ez zihoala ongi bideratuta, porrot egin zuela. Porrot egin baitzuen.

Bide batez: ona litzateke aztertzea orduan prozesuotan hainbat letra-jendek izan zuen pisua, aitzindaritza. Eta orduan propio diot, letra-jendeak jada ez baitaude aitzindaritzan —nahiz eta argazkietan hagintarien alboan oso ondo ematen duten, ia sukaldariek adina—, mundua golak sartzen dituztenena baita: golak bizitzan, negozioetan, politikan... eta are soropilean ere!

Justizia sozialaren alde borrokatu ziren iraultzaile haiek, hil ziren haietako asko, hil zituzten haietako gehienak, estatu berdinzale baten alde, eta askatasunaren alde. Baina kontzeptu hauek denek txuribeltzeko zinemak baino zahar doinu handiagoa dute, eta gaur egunera erabat lurmenduta iritsi dira. Lurmenduta, narruzko bota beltz gehiegik zanpatu eta zikindu ondoren.

Ideia batzuen perbertsioak kezkatzen nau. Opresioaren, menperakuntzaren aurkako borrokatzat ikasi genuen askatasuna. Besteekin senidetzen zintuen eremua zen; askatasunak, izatekotan, denona behar zuen. Liberalismoa eta norbanakoa frankismoaren gurutzeak baino gorago dauden garaiotan —ze ona Ondarroakoa!!—, ordea, askatasunak norberaren esfera hurbil eta ukiezina zedarritzen du. Ni eta nire eskubideak, nire gauzak, eta niri sudurraren puntan —zakilaren puntan, gehienetan— jartzen zaidana egiteko gogoa. Gogoa, edo desioa, eskubide bihurtua dugun garaiotan —Katixa Agirreri kopiatu diot azken hau, eleberritik—. Nire eskubideak: ez eskubideak, nireak baizik; nik nahi dudana, nik nahi dudanean, nik nahi dudalako... Kontrol sozialari izua diot, eta zenbait komunitatek alergia eragiten didate —hainbat etxepe edo famili-bilkura, adibidez, brutalak izan daitezke taldeotako ardi beltzentzat—, baina aspaldian hark adina eragiten dizkit hotzikarak askatasunaren aldarri nonahikoak.

Jauzi mortal hirukoitza eraginez, gaur egun askatasuna menperatzaileak menperatuaren kontra aldarrikatzen duena da, goian dagoenak behean dagoenaren aurka! Askatasuna, ahari zuriena.]]>
<![CDATA[Okulistarena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/019/001/2018-12-19/okulistarena.htm Wed, 19 Dec 2018 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/019/001/2018-12-19/okulistarena.htm buelta, eta objektuak zuzen ikusten ditugu. Hori omen ikusmenaren funtzionamendua. Bada ni oftalmologoarengana joan beharrean nago, erasaten didan gaitzaren izena jakiteko. Zeren eta albisteak entzun eta ikusten ditut, baina garunak alderantzikatuta prozesatzen ditu, buelta ematen die, eta irudiek edo esaldiek ustez adierazten dutenaren ifrentzua, edo ertza edo ez dakit nik zer entzun eta ikusten dut, ez behintzat ustez transmititu nahi didatena. Sendabidea ez bada ere, gaitzaren izena bederen ea esaten didaten.

Jihadista omen den bat atxilotu dute Gasteizen (ea inork urte batzuk barru Espainian atxilotutako jihadista guztien paraderoaren balantzea egiten duen: zenbat zeuden zerbaitetan benetan inplikatuta...), eta atxiloketaren notiziarekin batera RGIa kobratzen zuela ere esan dute, eta, momentuz, kendu egin diola Eusko Jaurlaritzak. Eta ni dena nahastuta, izan ere, albistea txoriaren kaiolatzea zelakoan nengoen, baina ez, albistea nonbait alpistea zen, eta lasai egoteko, diru publikoak ez zaizkiela terroristei bideratzen, eta azkenerako egin zuen nire burmuinak txiribuelta eta RGIaren emateko baldintzak murrizteko zimenduari porlana botatzen ari zaiola norbait bururatu zait.

Sari-emate batzuetako irudiak ere ikusi ditut egunotan, Bilboko alkatea Bilbo ondo ilustratu duten pertsona talde baten erdi-erdian, argazkian; Urkullu jauna idazle talde baten erdi-erdian, argazkian; eta Eneko Goiaren irudiak telefonoz deitzen urrezko danborra jasoko duenari. Eta nire arima makaldua notiziari buelta osoa emateko gauza ez, eta esan zidan sarituak eurak izango zirela, erdian ageri zirenak, irudietan ageri zirenak; baina nonbait ez, nonbait, Ruper handiak kanta lezakeen bezala, (larriki) sarituak besteak dira.

EH Bildu eta EAJko ordezkariak ere asko ikusi eta entzun, batez ere entzun, ditut egunotan. Aurrekontuen kontura. Ez naiz aurrekontuen azterketa zehatz bat egitera joan —eta beharko nuke iritzia serio emateko, baina...—, baina haien azalpenetan, non batek besteari kargu hartu dion behin eta berriz, eta beregain hartu behartsuen defentsa, nik Miguel Delibes idazle espainolaren eleberria ikusi dut, nabarmen: El disputado voto del Sr. Pensionista. Albiste honek utzi didan poz bakarra da kaleko mobilizazioak, gure nagusienak, politikariak mugiaraz ditzakeela ikustea; eta konfiantza berreskuratzea beraz gure jendarte esklerotizatu honengan. Normala denez, erretretadunek etorri behar izan dute gizartearen odola mehetzera, Sintrom dosietan espezialistak! Frantses estatuan ere jaka horien mugimenduak, zeinaren DNA hain egiten zaidan zaila atxikitzen, lortu du Macron jauna alertan jartzea. Pozgarria da oro har ilunxko datorren mende honetan.

Albisteetara itzuliz, Espainiako Huelvan hil duten emakumea dela eta, ikusi ditut hainbat politikari eta saresozialgile publiko #TodasSomosLaura aldarrikatzen. Gizonezkoak, alegia. Eta ez diot nik borondate onik inori kenduko, baina nire garun jiralari honek ez nau bakean uzten eta diost ni ez naizela Laura. Besteak beste, nik korrika egitera, bakarrik, lasai-lasai irteten dudalako, eta bizkarrean sumatzen dudanean pauso hotsa beldur bakarra da atzetik datorrenak pasa nazan, ni baino azkarragoa dela erakutsiz. Beldur latza emakumezkoa bada ni baino sasoikoagoa dena. Eta «korrika egitera» idatzi dudan tokian idatz dezala norberak nahi duen jarduera: pasiera, mendira, zinemara, etxera buelta...

Eta horrela, ezin albistegi bat lasai ikusi. Frogatu ditut botika batzuk —futbola, Netflix, pintxopotea, Gabonetako giroa—, baina hor jarraitzen du eritasunak. Banoa okulistarenera, beraz, baina badaezpada txanda hartu dut neurologo eta psikiatrarenean ere.]]>
<![CDATA[Ar mailetako kontuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/020/001/2018-12-05/ar_mailetako_kontuak.htm Wed, 05 Dec 2018 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1891/020/001/2018-12-05/ar_mailetako_kontuak.htm glamour-ez betetako ekitaldi horietako batean Ez nuen ikusi baina hala izango zen, ekitaldi = glamour gure kode genetikoan iltzatzen doan kontua baita. Urrezko Baloia izeneko saria banatu behar zen, munduko futbolari onena saritzen duena (munduko esaten da, baina esango nuke Europan jokatzen duten futbolariak direla, baina hori gutxienekoa da). Festa, beraz, parpaila eta distira nahikoaz, futbolariak ere galaz jantzita ageri baitira, eta Ada Hegerbergi eman zioten futbolari onenaren saria, 2018ko Urrezko Baloia. Saria jaso eta, ohi denez, animatzaile-aurkezleak bizpahiru galdera egin zizkion, eta halako batean zer galdetuko: ea twerking egiten badakien? Horrelaxe, zuzenean, publikoaren barrea bilatuz, eta lortuz. Beste generoko irabazleari ez zion halakorik galdetu, bistan da.

Suak hartu zituen sare sozialak hori erraz gertatzen da, dena den; itzali ere aise egiten dira su horiek, arrazoi eta indignazio osoz. Hain zuzen ere festa baino lehenago elkarrizketa pixka bat luzeagoan futbola gizonezkoen mundua dela eta berak, eta bere kideek, mundu horretan zenbat langa estra dauzkaten esan eta kritikatu zuen futbolariak galdera hori jaso zuen.

Ez da futbolaren munduari bakarrik dagokion kontua, jakina: kantariek eta aktoreek eta beste hainbatek kamioizale eta torlojugileei ez diete elkarrizketarik egiten, baina bestela igual-igual galdetuko liekete jasan eta salatu izan dute. Munduarena baita arazoa, ez espresuki futbolarena. Baldin eta bat baldin bagatoz arazoa dela esaten, sare sozialetako suak asko baitira, eta denak ez kolore berekoak.

Futbolak, dena den, aparteko dosia du gizonkeriari dagokionez. Uda honetan ezagututako pasadizo batekin akordatu nintzen. Munduko Futbol Kopa bete-betean zela, alegia abdukzio maila handia jendartean, 15 urteko gazte batek kontatu zidan, kontatzean artean begiak gorritzen zitzaizkiola, zein gaizki pasatu zuen udako futbol torneo batean. Euskal Herriko herri ez oso handi bateko taldea zen, Kataluniara joana futbolean egitera, mutiko euskaldun jatorrak denak, ezin ahobizi eta belarriprestagoak, gure herriak betetzen dituzten familia estandar horietakoetan haziak, eskola eta ikastoletako programa parekide eta antidiskriminatzaile etab. guztietan heziak.

Eta hara non, partidan zehar, kontrako taldean zegoen jokalari bati, azalaren kolorea beltza, kasualidadea, denetarik esaten zioten gure mutilek, ahoa bizi-bizi suzko galdara zirudiela. Puto negro eta antzeko kalifikatiboak, hain beltz izan gabe baina oso beltzaranak zirenei ere zuzenduak, eta noski azalaren kolorea edozein dela, marikoi eta abarrei ere hedatu zitzaiena. Futbol zelai, aldagela eta harmailetan bereziki landua baitago asunto hau, futbola eta marikoia bat ezin etortze kontu hori, obsesioa dirudiena (hamar gol huts egin ditzakezu, eta kaguenla, baina marikoia izatea...). Okerrena, dena den, ez zen futbolaren munduan arrunta eta ia arau den afera hau bizitzea, okerrena da mutikoak kontatzen zuela berak kargu hartu zienean taldekideei hauek kontra egin ziotela, arrazoiz ari zirela alegia, gure herrietara lana kentzera datozen etorkin horietaz, eta zer esanik ez beste eremuaz, edo partiduak amaituta herrian libre zituzten orduetan neskekiko komentario eta jarrerak...

Gizonkeria, homofobia eta sexismoaren tenpluak dira futbolaren eremuak, beti gizonezkoak protagonista dituzten indarkeria debaldeko basatiak barne, indarkeria basatia izan gabe bortxakeria leunez beteriko gazte eta haurren arteko lehietan egoten den irain eta zarata neurrigabea barne.

Hori bai, hauek twerking egiten ote dakiten ez du axola.]]>
<![CDATA[Zapatillak jasotzeaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/022/001/2018-11-21/zapatillak_jasotzeaz.htm Wed, 21 Nov 2018 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/022/001/2018-11-21/zapatillak_jasotzeaz.htm ordena da. Antipatikoa. Hiztegira jo eta bere adiera gehienetan bada araua, edo erlijioa edo militarra... hozkia ematen duten kontzeptu horietako bati lotua ageri da. Baina hiztegikoak baino kanpokoak ematen dit hotzikara. Desordenaren kontrakoa da, anabasaren aurkakoa, eta horrek erakargarri egiten du kontra egotea, guai da antipatikoa zaidan beste hitz bat erabiltzearren, eta anarkiaraino irits gaitezke ordenaren antonimoen bidetik, eta beraz maitagarria da. Baina ez, ez da kontua errazkeria demagogikoetan jaustea. Poseagatik baino, ordenak besoko ileak lazten dizkit askatasunaren ifrentzu gisa erabiltzen delako. Askatasunaren festak orgia itxura hartzen ei duenean —eta badakigu batzuentzat orgia hiru urteko umeei sexu heziketa ematea dela—, beti dago norbait ordenaren guraizeak hartu eta irentze-lanetan hasteko prest. Ordena lehenesten da, eta beraz askatasunari sega dagokio. Eta hemen askatasun hitzari disidentzia deitu, desberdintasun... hainbat daude.

Ordena argudiatu dute Tijuanako karabanari eraso egin diotenek. Burura etorri zait haietako batzuek esan diezaguketela, karabanaren alde gaudenoi —gu alde gaude, ezta?—, ez garela bertakoak eta ezin dugula ondo ulertu hango gertakizun hura, baina agian beste desfile batekin nahasten ari naiz, plastiko beltz batzuek entendimentua ilunduko balidate bezala... Ordena argudiatu dute, alegia, eta atzerritarren aurka egin.

Gu haien alde gaude, Mediterraneoko uretan itotzen direnen alde gauden bezala. Edo jada ahaztuxe ditugun Serbiako mugakoak, edo Turkiakoak, edo... Gu haien denen alde gaude; eta batez ere urruti. Distantziak asko laguntzen baitu elkartasunean. Zeren eta oso hurbil tokatzen zaizunean, askatasuna eta desberdintasuna kudeatzea jada ez da hain erraza, eta ordena ez diogu deituko akaso, baina gure bizimodua aztoratu ere egin daiteke —aztoratu = desordenatu?—, eta orduan askoz gutxiago dira benetan alde daudenak. Batzuk bai, eta Hendaia eta Irunen erakusten dute egunero, adibide bat jartzearren. Eta gainerakook alde ere bagaude, nolabait, baina aldameneko eskolan nahiago ditugu, edo kuadrillan, edo ezkaratzean... Ez gaitezen, dena den, horrekin larregi hilduratu: ohikoena da, babesa, hurbilekoa, ezaguna... Besteak eskatzen du esfortzua.

Ordena aldarrikatzen dute Madrilen Femenekoak ostikoz eta putas irainka hartu dituztenek ere (putas, lesbianas... nola errepikatzen diren gauzak, ez? Baina ez ditzadan desfileak nahas berriro).

Ordena da —egonkortasun adieran—, halaber, «ekonomia ondo joan dadin» baldintzetako bat. Eta inportantea behar du Ekonomia jaunaren (femenino deklinatzen dute aldameneko hizkuntzetan, baina nik señoro ikusten dut) ondo joan behar horrek, zeren eta justifikatzen ditu zernahi errepresio eta murrizketa. Hezur hautsi eta odolbilduen gainean eraiki diren diktadura guztietan ekonomia ondo joatea faktore inportantea izan da (bide batez, zertan hasiko gara orain hezurrak eta odolbilduak azalera ekartzen ekonomia ondo baldin badoa? ).

Ordena eta honezkero ulertua behar du ez naizela ari egongela erdian utzitako zapatez; paper meta sailkatu gabeez; ordutegi zehaztuez... da aspaldion mundua alde batetik bestera korritzen dabilen mamu hori; duela 170 urtekoa ez, bestea. Errefuxiatu eta migrante milaka horiek atzetik dabilkiten mamua da ordena, batzuetan ageriko egiten dena, manifestazioetan, kolpeetan, arauetan, mugetan, harresietan, baina bestela ere konpainia ikusezin dutena. Erbesteratuok gauez entzuten dituzten kate hotsak, haize txistuak, sirenak, sarraila-aieneak... horiek denak Ordena izeneko mamua dira. Munstro beldurgarrietan beldurgarriena.

Eta erne, hori ere gugandik urruti balego legez, zeren eta mamu hori milaka espirituren batura baino ez da: espiritu txiki askorena, zapatillak bai jasotzen eta jasotzen ez dituztenena.]]>
<![CDATA[Harrizko berri hau]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/018/001/2018-11-07/harrizko_berri_hau.htm Wed, 07 Nov 2018 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1891/018/001/2018-11-07/harrizko_berri_hau.htm
Sardar Patel esaten dioten abokatu hau, Britainia Handian hezia noski, Indiako politikagintzan sartu zen handik urte batzuetara, urte askoan uzkurra izan arren Mahatma Gandhik erakarrita, eta Indiaren askapenaren prozesuan pertsona inportanteetakoa bihurtu zen. Erreferentzia bat Indiaren independentzian.

Hain pertsona inportantea, ezen Gujaraten haren omenez estatua handi bat egitea erabaki baitzuen Indiako Gobernuak, duela urte batzuk, eta 182 metroko erraldoia egin dute. Munduko estatuarik altuena, egunotan inauguratu eta erakutsi digutena (430 milioi dolarreko kostua, bai, baina izango duen inpaktu ekonomikoa, e?).

Tabernak hutsik eta kiroldegiak beteta dauden garaiotan «gorputzari kultua» egiten ez dugunik ezin esan, baina gorputzari ez ezik pertsonari kultua da hori, eta hori baino gehiago. Hotzikara batek astindu ninduen, pertsona bati halako eskultura puska egin izana ikusita. Handia behar du pertsonak, pentsatu nuen, ikaragarria, halakorik merezi izateko. India estatu erraldoia da, kontinentea ere esaten diote, hura askatzeko lana latz egin beharra dago, baina hala eta guztiz ere Satelen merituak 182 metrokoak izan ote ziren...

Inor ez da perfektua, Satel ere ez, eta beraz ezin irizpide hori erabili pertsonei eskainitako eskulturak galarazteko; baina gehiegikeriak alerta jarri beharko gintuzke, erraldoikeriez ez ezik, neurri txikiagokoez ere. Ez baita hain zaila izango imajinatzea Saddamena bezala, Ceaucescurena bezala, hainbesterenak bezala, topatuko dugula hau eraisteko motiboak izango dituzten jendeak. Pertsonari kultua arriskutsua baita, eta askoz ere arriskutsuagoa liderrari kultua. Eta tira, hiru metroko eskultura batekin arriska zaitezke, hura inoiz lurrari berdindu edo tokiz aldatzea posible da, ez du hauts handirik harrotzen. Baina 182 metrokoaren erorketak zalaparta itzela egin behar du!

Neurria zein alturatan jarri ez dut nik esango, baina ez litzateke txarra prebentzioa, gutxienik. Arerioez gain, guztiok baitaukagu B alderik, ez garai bateko diskoek bakarrik hori ere ebatsi digute teknologia berriek!. Baita liderrek ere. Buztinezko oinarriez gain, eskultura egin aurretik ere zementuzko buru laukituak askok, eta hankarte monolitikoak.

Ez da ertzik gabeko kontua, bistan da. Halako eskulturen aurkakoa naiz, eta mausoleoek kalentura eragiten didate, eta Iruñeko monumentua edo Madrilgo Erorien Haranekoak lurrarekin berdinduko nituzke, ez si ez no, erreferendumik gabe. Baina badakit azkar etorriko zaidala inor esanez Egiptoko piramideak mausoleo erraldoiak baino ez direla, esklaboek eraikiak gainera. Eta izugarri kritikatu genituen talibanak, Bamiyango budak eraisteagatik, gizateriaren aurkako krimen zirela erabaki genuen, baina 400 urte barru Satelen 182koari inork goma2 errazio on bat jar diezaionean, gu zeren alde egongo gara? Piramideak bota behar ote ditugu?

Konplikatua da oso afera, artearen eta politikaren arteko harremanarena; are, hau artea ote da? Seguruenik ez. Ez dakit Xabier Gantzarainek zer iritzi izango duen (Zuloa ez duzu oraindik irakurri?, zeren zain zaude?), nik ez daukat fundamentuzko erantzunik. Absoluturik, behintzat; monumentu batzuei dagokienez, bederen.

Honetaz, baina, ez dut dudarik: 182 metro harri merezi duenik ez da. Eskultura forman, esan nahi dut.]]>
<![CDATA[Beldurrak eta izuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2018-10-24/beldurrak_eta_izuak.htm Wed, 24 Oct 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2018-10-24/beldurrak_eta_izuak.htm jokaldiak herritar asko aztoratu ditu akaso apolitiko diren horietako batzuk ez, normala denez. Ostegunean jakinarazi zen epai batean, ordura arteko ildoa irauli eta finantza-erakundeak jarri ditu orain arte herritar mailegu-eskatzaileek ordaindu duten zerga ordaintzen. Baina biharamunean bertan eten zuten erabaki hori, erabakiaren gauzatzea, eta epaia atera duen Aretoko burua den Luis-Maria Diez Picazok bilera bat deitu zuen doktrina horren aztertzeko (epai zehatz horiek ezin dituzte atzera bota, baina ildo berria horiek zedarrituko duten edo ez erabaki dezakete). Auzitegi Goreneko buru den Carlos Lesmes magistratuak berretsi egin zuen mugimendua. Sua piztu da bazterretan, noski, itxurarik gabea, lotsarik gabea eta ez dakit beste zenbat gabea delako erabakia. Finantza-erakundeak burtsan maldan behera jarri ziren, eta duintasunak kotizatzen ez duenez, eskuko galgari eman zioten. bi magistratu horiek kuadrillakoak dira, nagusiki lehenak.

Finantza-erakundeen interesen defentsa ahalkerik gabea presio handi eta larri baten ondorioz imajinatu nuen hasiera batean, batek daki zenbat telefono-dei, mezu eta komunikazio hura konpondu beharra zegoela adierazteko. Pare bat egun joanda, ordea, uste gero eta sendoagoa dut ez zela halako dei eta komunikaziorik egon. Deiak egongo ziren, eta elkarrizketak, baina seguruenik ez presio zuzenik, ez abisurik Diez Picazori edo Lesmesi «hau eta hau egin beharra dago» iradokiz. Hori baino beldurgarriagoa baita kontua: inongo dei eta presiorik jaso behar izan gabe motu propio jardun dute. Nagusiek abisatu behar izan gabe konturatuko ziren hura ez zela posible, handik letorkeena triskantza handia, katastrofea zela. Zerga finantza-erakundeek pagatu behar izatea, eta ez herritar mailegu-eskatzaileek. Eta niri ileak lazten dizkidana horixe da, magistratuok hautatu zituztenean oso ongi aukeratu zituztela, morroi perfektuak direla, inork ohartarazi behar izan gabe euren interesen defentsa egiten dutelako. Morroi perfektuak dira, ez direlako morroi, finantza-erakundeetako buru eta arduradunen kidekoak direlako.

Haien curriculumek gorantz doan tximuaren ipurdia bezala uzten dute afera, ageriago, ez baita garrantzirik gabeko xehetasuna Carlos Lesmesek Justizia Ministerioan jardun zuela Jose Maria Aznar presidente zela Kontzientzia Eragozpenaren Zuzendaritzako buru zen, ez dakit zer iritzi izango duen zerga alorreko kontzientzia eragozpenari buruz, baina imajina nezake; eta Diez Picazok Cunef-en jardun du irakasle urte luzez, Asociación Española de Banca-k sortu eta bultzaturiko unibertsitate pribatu batean.

Eta beraz ikaragarriena ez da herritarren aldeko eta finantza-erakundeen aurkako erabakiari buelta emateko saio lotsagabea egin izana, hori egiteko hagindurik jaso behar ez izana baizik. Ikaragarria da burtsan balioek behera egitea finantza-erakundeek diru mordoa galduko dutelako, eta ez hori eragozte edo behintzat leuntze aldera bankarien lagun diren magistratuek jukutriak egiten dituztelako.

Zeren eta, gainera, erabakiak eragin duen eskandalua dela-eta azkenean finantza-erakundeen aurkako neurriak hartuko balituzte ere lehen ere hartu izan dituzte, ez gaitezen ahaztu, azken epai hauen ildoa berretsiz, arduratuko dira erakundeak eurak diru hori ordaindu beharra herritarren bizkarrera hel dadin.

Eta denetan izugarriena, edo behintzat kezkagarriena, haserreak adieraziko ditugula sare sozialetan itzelezko sua piztuz, eta gero besterik ez dugula egingo. Bueno, bai, arbitroari denetik esan hurrengo futbol partidan.]]>
<![CDATA[Eskularru zuriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/023/001/2018-10-10/eskularru_zuriak.htm Wed, 10 Oct 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/023/001/2018-10-10/eskularru_zuriak.htm Black is beltza garaiak ziren, eta oso sinbolo indartsu izan ziren eskularru beltzok (bi atleta hauei olinpiar villa-tik kanporatzea ekarri zien, hori ez dago argazkian). 50 urte beteko dira urri honetan, eta pentsatzen dut izango dela gogorakizunik: kirol arloko lorpenez gain (Bob Beamonen jauzi ikaragarria, Hines 100 metroak 10 segundotik jaisten), askorentzat eskularru beltzen irudia baita joko haien sinboloa, akordurik nabarmenena.

Baziren baina, urri hartan, Mexikon, eskularru zuriak ere. Eskularru eta zapi zuriak. Hauek guk ez ditugu hain erraz gogoratzen, dena den. Makulu hain erabilia dugun efemerideetan ere hierarkia baitago, klase, arraza eta generoen arabera antolatuta.

Brigada Olimpia-ko kideek zeramatzaten. Estatuak antolaturiko talde paramilitarra militar eta segurtasun-agenteek osatua, teorian Olinpiar Jokoen harira ordena kontuetan laguntzeko eratu zen, baina praktikan talde paramilitar honen zeregina ezkerreko eta oposizioko mugimenduetan infiltratu eta esku hartzea izan zen. Aztoratua zebilen Mexikoko gizartea garai hartan, munduaren zati handi bat bezalaxe, gizarte mugimendu handia zegoen, eta hura kontrolatu, desegituratu eta erreprimitzeko baliatu zen Brigada. Elkar ezagutzeko eramaten zituzten eskularru edo pañelu zuriak; haien lagun militar eta poliziek eurei tiro egin ez ziezaieten.

Esku hartze gorena urriaren 2an izan zen Tlatelolcoko plazan, Tlatelolcoko sarraskia izendatu den horretan. Hiru Kulturen Plaza ere izena duena, langile eta unibertsitarioen protesten gune nagusia zen. Eta urriaren 2an, protestariek plaza hartua eta militar eta poliziek inguratuta zeudela, eskularru zuridunek, tiro eginez, eta inteligentzia zerbitzuen laguntzaz, militar eta polizien erantzuna eragin zuten: 300 hildako eta milaka zauritu, eta zientoka atxilotu —hildakoen kopuruaz ez dago adostasunik, Gobernuak bere garaian 30eko kopurua eman zuen, baina gutxienez 300 izan zirela onartutzat jotzen da—. Triskantza.

Mexiko ez da Paris, ordea, Tlatelolcon ez dago Sorbonne, eta beraz efemeride hori ez dago lehen mailan (triskantza guztien agenda kudeatzea ere ez dela erraza, hori onartu beharra dago: hainbeste dira!). Hiru Kulturen Plazako adokinen azpian ez dago, nonbait, hondartzarik.

Oihartzun pixka bat izan zuen gertatu zenean, jakina, baina azkar isilarazi zuten afera. Handik 10 egunera Olinpiar Jokoak hastekoak ziren, eta badakizue, mundua hara begira, denak batzen gaituen ebento hori, klase eta arraza eta pertsona guztiak berdintzen dituena, kirola, lehia odolik gabea, anaikidetza... Nola izorratuko duzu bada halako gertakizun inportante bat sarraski koxkor batekin? Gaur egun azkar asko kalkulatuko ligukete ekitaldiaren «inpaktu ekonomikoa», neurgailu unibertsal berria!

Mexikarren ehun sozialean gertakari hark utzi zuen orbainik, hark eragindako eleberri, film eta dokumentalak lekuko, eta 60ko mugimendu iraultzaileen historian tokia du. Baina berriro diot, Mexiko ez da Paris, eta beti dute tarte lausoagoa gure memoriaren gelaxketan, nahiz eta Villa eta Zapata eta 60ak eta zapatistak...

Duela 50 urte Olinpiar Jokoek isildu zuten balacera. 10 urte geroago Munduko Futbol Txapelketako gradetako oihuek ziegetako garrasiak Argentinan estali zituzten bezala.

Hurrengo mundu txapelketa Qatarrek erosi du. Harritua nago Saudi Arabiak Olinpiar Jokoen antolakuntza ez erosi izana. Edo ez da zertan harritu: Bolsonarok 50 milioi boto jasotzen dituen arootan hain da obszenoa dena, ezer estali beharrik ere ez dagoela.

Eskularru zuriak hautatu zituzten. Ezin egokiago, ezta?]]>
<![CDATA[Atseginen baratzetakoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/019/001/2018-09-26/atseginen_baratzetakoak.htm Wed, 26 Sep 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/019/001/2018-09-26/atseginen_baratzetakoak.htm maria landare zeuzkan etxe aldamenean, jardintxo batean. Urtean zehar erretzekoak handik ateratzen zituen. Beste arrazoi bat dela medio, Ertzaintza inguru hartara joan zen arte. Landareak ikusi, erauzi, eta epaitegiek auzia zabaldu zioten. Epaitu zuten, urte eta gehiagoko kartzela-zigorraren ezpata bizkar gainean. Onik atera zen, hala ere; droga kopurua handia izanagatik ere —epaile eta Poliziaren adituen iritziz—, trafikorako zenik frogatu ez zelakoan. Errugabe, baina auzibidearen tormentua pasatuta; eta landarerik gabe.

Joxe Marik ez dauka samurragoa. Honi 14 dira poliziek atzeman zizkiotenak. Baserri aldamenean, gas-hodiak sartzera joandakoek ikusi eta abisua pasatuta. Abuztuan izan zen, artean landareek kukuluak eman gabe, baina landare handiak zeuzkan. Eta beraz zuztar eta hostoek pisu handia hartzen dute, 10 kilo. Trafikorako erabiltzen dituen aztarnarik ez dago, zuztarrak eta hostoak saltzeko inork ez dituela ibiltzen jakitekoa da, baina halere fiskalari iruditu zaio kopurua oso handia dela, pertsona erretzaile batek urte osorako behar duena baino gehiagokoa, zuztar-hostoak erregarriak direla, eta hiru urteko kartzela-zigorra eskatzen du. Eta kristoren isuna. Dardara batean dago Joxe Mari, eta landarerik gabe.

Eta biak ere, erre nahi badute, trafikatu beharrean.

Trafikatzea baita, Espainian, delitua. Norbere kontsumorako hazi, landatu edo edukitzea ez da delitu. Isuna jar diezazukete txirri edo harri batekin harrapatuz gero, baina delitua izateko droga trafikorako duzula frogatu behar du fiskalak. Askotan ez du horren frogabiderik, ez delako hala, baina hala ere gogor egiten du, kopuru handia trafikoaren aztarna-tzat jotzen baitute auzitegiek. Kontsumitzaile arrunt batek behar duena baino puskaz gehiago baldin badaukazu trafikorako dela suposatzen dute. Urte bat edo bikoa bodegan gordeta edukitzea ardoarekin agian bai, baina ez da komeni drogekin.

Despenalizazioaren alde nago, eta kontsumitzaileen jazarpena salatzen dut. Baina ez erabilera terapeutikoa ematen diotenena bakarrik (Iñaki eta Joxe Mariren kasua hori dela esango nuke, dakarten historia pertsonalarekin behar dutela bizitzen jarraitzeko), baita pour le plaisir erretzen dutenentzat ere. Despenalizazio absolutuarekin alde, gainera: cannabisa, eta kokaina, heroina...

Baina despenalizazioarekin, beste penalizazio batzuen alde ere bai. GHO izeneko inbertsio funts batekin —zeinak egoitza Caiman irletan duen, noski—, Linneo Health SL enpresa sortu du Juan Abello enpresari aberats espainiarrak. Farmazia-industriako jefeetako bat duela 50 urtetik, gizon ospetsu, errekonozitu, saritu eta abarra da (hainbat mezenasgo, administrazio-kontseilu, museo, fundazio eta elkartetako kide ohoragarri). Izena ere mundiala duen enpresa hori cannabisa hazi, landatu eta ekoizteko sortu dute, banatu eta merkaturatzeko asmoz. Delituak hitzez hitz dioena egiten dute, baina baimendua: erabilera terapeutiko eta ikerketakoekin egiten baitute. Hala diote, eta hagintariek utzi. Gizon hau opiazeoen ekoizle nagusia izan da, asko aberastu da horrekin (ere), eta orain cannabisarekin berdin egin nahi du, datorkeen merkatua hartuz. Gobernuak 20.000 hektarea landatzeko baimena emana die berari eta beste gutxi batzuei —hori bai atseginen baratzea: 20.000 futbol-zelai maria!!—.

Joxe Mari kartzelara joan daiteke 14 landarerengatik. Iñaki larri ibili zen. Beste hainbat zigortu dituzte, beste batzuk libre utzi. Eta beste gizagaixo batzuk perdigoi tiroa hartzeko trantzean dira kukulu batzuk lapurtzeagatik.

Bien bitartean, Abello jauna galazko edozein afaritan izango da gaur. Koparen bat hartuko du. Inguruan izango da marra mugimendua, berak akaso ez. Txirririk ez, seguru.

Abello jauna Drogaren Aurkako Fundazioko kide da, esan gabe doa.]]>
<![CDATA[Beren buruaz bestek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/015/001/2018-09-12/beren_buruaz_bestek.htm Wed, 12 Sep 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/015/001/2018-09-12/beren_buruaz_bestek.htm
Estatistikez gain, zioen zerrendak eta, adituen ahotan, azalpenak ere iristen dira egun horren inguruan. Biharamunetik berriro isiltasunera kondenatutako azalpenak, oraindik ere jendaurrekoa ez den gaia baita suizidioarena. «Gaixotasun luze bat» esapide enetzat erbestegarriaren antzera, «argitu gabeko arrazoiak» edo isiltasun hotza izaten dira bere buruaz beste egin duenaren inguruko azalpenak, azalpenik dagoenean. Normalean, pertsona jendaurrean bota ez bada, suizidioarena hilkutxa barruan joaten da, gorpuarekin, suaren edo harren bazka bihurtzera. Ez behintzat jendearen txutxu-mutxuetarako bazka izatea, ahal dela.

Asko dira arrazoiak, jakina, baina banaketa handi bat egin daiteke, diot ene ezjakintasun harro honetatik: bere buruaz beste egitea erabaki beregaina denean; eta ez denean. Bizimodu arrunt bat eroanik, aparteko presio ekonomiko, psikologiko edo sozialik gabe bere buruaz beste egiten dute batzuek. Akidura existentzial baten ondorioz, momentu oso jakin batekoa izan daitekeen nekea, bizitzen segitzea badute, baldintza horiexetan, baina ez dute nahi. Beti topatu ahalko da kanpoko faktorerik, faktore oreka-hauslerik, baina nik uste badirela besterik gabe egiten dutenak, horixe delako hartu duten erabakia. Tarteko egoera batean jarriko nituzke porrotak suizidarazitako jendea. Porrot horretan norberarenak ez ezik kanpoko faktoreek ere eragina izan dezaketelako. Eta beste talde handia da, egiten ari naizen sailkapen oso estereotipatu honetan, batez ere besteek bultzatuta bere buruaz beste egindakoena. Hauen kasuan, askotan, eta euskarak ematen digun baliabidea medio, esan genezake ez direla suizidatu, suizidatu egin dituztela baizik (polizia-etxe eta ziegetan konjugatzen da ondo aditz hau; eta Anuk datorkit derrigorrean akordura). Talde honetakoak bultzatuak izan dira suizidiora: gizarte-presioak edo baldintza sozio-ekonomikoek. Bizitzen segitu ezin dutenena, ez zaielako uzten.

Bakardadea, depresioa, isolamendua... borrokatu beharreko elementuak dira. Jendarteak, komunitate gisa, Administrazioaren gainetik, lan bat egin beharra dauka. Komunitate izateko lana egin behar du, eta ez soilik norbanakoen batura bat. Bakardadea aukeratua izan dadin, eta ez inposatua. Hor prebentzioa egin daiteke, baina ez da batere erraza norbanakoa aldarera igoa duen gizarte honetan; eta ez da ondasun materialen kontua (Finlandia aurreratua, hezkuntzan denon iparrorratz, suizidio tasa oso handia da —eta akaso boskimanoen artean ez—).

Baina ondasun materialen kontua ere bada, eta hor prebentzioa egin daiteke, baina ez da psikologo eta terapeuten lana. Gizarte lehiakor kapitalista honetan aurrera ezin eginak eragindakoak baitira suizidio asko. Suizidio bezainbeste hilketa ere kontsidera daitezkeenak. Zeren eta, bai, bere buruaz beste egiten du urliak, sandiak, berendiak, baina baldintza ekonomiko-sozial jakin batzuk izan balitu seguruena ez zukeen egingo. Eta hainbat kolektibotan (nerabe homosexual eta trans-ak...) nork kasua erabili beharra dago: ez dira suizidatzen, suizidatu egiten ditugu.

Soka, jauzia... haiek jartzen dute, baina hara beste esku batzuek igo dituzte.]]>