<![CDATA[Mikel Elorza | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 06 Jul 2020 14:25:01 +0200 hourly 1 <![CDATA[Mikel Elorza | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ene matematikak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/021/001/2020-06-17/ene_matematikak.htm Wed, 17 Jun 2020 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/021/001/2020-06-17/ene_matematikak.htm zaharrak jada ez direla erresidentzietan koronabirusak jota hiltzen, atzera ere bakardadeak jota hiltzen segituko dutela. Berreskuratu dugula, jendarte gisa, eremu horrekiko —eta antzekoekiko— geneukan distantzia, hau bai soziala, bi metrotik oso gorakoa. Eta idatzi egin egin dut, baina ohartu naiz lehengo egoerara itzultzeak ezezagutzara itzultzea esan nahi duela. Ez dakigunaren gainean iritzia ematera. Erraz hitz egiten baitugu —pulpitua daukagun iritzilariok are errazago—, baina badakigu benetan nolakoak diren zaharren egoitzak? Nola bizi diren? Azken parkinga baino askoz gehiago ez dela ez ote den askok duen inpresioa —senideren bat han daukatenak salbu, alegia—, baina inpresio anitz bezala, datuen gainean oinarritu gabea.

Ez dakigunaren gainean iritzia ematearena, lehen ere gaitz arrunt zabaldua, areagotu egin dela alarma egoera garaian esango nuke. Hori ere inpresioa da, daturik gabea, balkoi sozialetan eta aurreneko terrazaldietan ikusi eta jasotakoaren gainean eraikitakoa. Izan ere, inork inoiz bizi gabekoa izan da konfinamendua, baina jende askok zeukan iritzi oso sendoa egin beharrekoez, debekuez, neurriez, ondorioez... Horietako askok, hala ere, onartu behar da oso zorte txarra izan dutela: hartzen ziren neurri guztiak haien kontrakoak ziren! Neurria edozein izanda ere, justu haiek egiten zutena debekatzen zuen, justu haiena, hau madarikazioa. Hagintariak propio ari zirela zirudien.

Ziurtasunaren errapetik edandako batzuk badaude, baina ni, ustez gehienak bezala, zalantzaren besotik ibili naiz azkenaldian. Ondorio argiak gutxi dauzkat, bakarren bat bai: pandemiaren kontra askoz hobekiago bizi ginela.

Eta zenbait gauza nekez aldatuko direla. Geometria ikasketa klasiko zenbaiti ostikada emateko balio izan zigun pandemiak, ondo zegoen hori. Eta hala, kilometroko muga jarri zen paseo edo kirolerako, baina batzuek egiten zituzten ibilbideak etxetik 1.000 metro baino askoz urrutiagora eramaten zituen; bi metro beso batekin estal litezke kaleko enkontru gehienetan; taberna eta terrazetako edukiera erdira jaitsi zenean 8 mahaitik 6 jartzea esan nahi zuen... Baina onak buztana motza, eta normalitate berrian matematika zaharrak nagusitu dira. Eta distantzia soziala berriro ere neurri ekonomikoetan neurtuko da, genero eta jatorri parametroetan...

Kabul, adibidez, Minneapolis baino askoz urrutiago dago, neurketa zientifiko batek 700 kilometroko aldea ematen badu ere Asiakoaren alde. Hurbilago kokatzen du mapak, baina gauza jakina da mapekin ezin fida zaitezkeela. Maule izeneko herri hori hor bertan erakusten dute, eta tokitan dago!

Distantzia soziala ez baita zentimetrotan neurtzen, nola ba. Aste honetan Basurtuko ospitaleko erditze gela bat itxi zuten, ordu batzuez, kutsaturen bat ibili ote zen. Garai bertsuan Kabulgo ospitalean zeukan erditze gela ixtea erabaki du Mugarik Gabeko Medikuak erakundeak. Eraso batek, zentroaren aurka propio egindakoa berau, erditzeko edo erditzen ari ziren 16 emakumezko hil zituen, tirokatuta, eta beste langile batzuk eta bi haur. Badira aste batzuk gertatu zela, baina orain entzun dugu ozentxeago, MSFk ospitalea utzi egingo duela-eta oihartzun pixka bat eman nahi izan diolako gertatuari. Urruti baitago Kabul.

Eta hori da distantzia soziala: matter izatera iristen ez diren ama afganistandar horiek zehazten dute bi punturen arteko distantzia gaindiezina. Gure artean ere badagoena, Kabulera gabe: zubi gainetan paseatu eta zubipean bizi direnen artekoa; dendara sartzeko espaloian ilaran zain egoten garenon eta espaloietan bizi direnen artekoa; eta abar.

Horiek dira ene matematikak. Esan dut: inpresiotan oinarrituak, daturik gabekoak.]]>
<![CDATA[Sasi eta ote bideetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/020/001/2020-06-03/sasi_eta_ote_bideetan.htm Wed, 03 Jun 2020 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/020/001/2020-06-03/sasi_eta_ote_bideetan.htm handia —zer lan jende batek euskal munduan 70-80 urrun haietan— saiatu bazen ere, ez nion gusturik hartu Ekonomia izeneko ikasgaiari, unibertsitateko urteetan. Eta geroztik ere eremu lehorra begitandu zait, saiatu izan naizenetan larre eta ote artean paseatzen bezala sentitu izan naiz, bide garbirik ezin topatu. Eta egon badaude. Urteetan ibili dira batzuk eremu horretako bidezidorrak eta autobideak erakusten, eta Beñat Irasuegi eta Talaioseko jendea hor dabil egun ere, ekonomiaren eta lan munduaren alorretan ildo berriak zabaltzen, proposatzen, jarduteko modu desberdinak bilatzen, lantzen.

Gure bizimoduen ardatzetako bat da, garrantzi itzela duena —ekoizpen antolamenduak, banaketa moldeak, lanaren beregaintasuna...—, eta beraz eskapo egin nahi ez niokeena. Baina onartzen dut oraindik ere egunkariko orrialdeak, atal horri dagozkionak, denak batera pasatzen ditudala. Akaso horixe dut lehen bekatua: kontzepzioa bera aldatu behar dugula, ekonomia, hirigintza —ikasgai hori gustukoa nuen, hara!—, gizarte-ekintza eta bestelako gai eta eremu batzuk beste era batera aztertzen, ikusten, jorratzen. Ez gai bezala, ezpada gure bizimoduaren beste habeetako bat bezala.

Esango nuke alternatibak, beste mundu posibleak, ildo horiek lantzetik eta diferente lantzetik iritsiko zaizkigula, eta orain arte periferian egon diren hainbat jarduera eta egitasmok dauzkatela proposamen interesgarrienak. Diskurtso handi hogeigarrenmendetarretatik aparte.

Baina ez dago erraza.

Ez dago erraza proposamen eta egitasmo periferiko horietariko asko neurri batzuetan eraginkor eta erakargarriak direlako, baina jendartea antolamendu handi, egituratu eta oso zurruna delako. Eta hala dela kontuan hartu behar da, amarauna handi horretan harrapatuta gaudenoi baliagarriak eta egingarriak diren proposamenak eraiki ezean, alferrik direlako proiektuak. Inoizko ederrenak izanda ere. Jendeak bizimodu bat dauka, eta gehienek bizitza ere bakarra, eta beraz aldaketak hori guzti hori kontuan hartuta egin behar dira.

Jendeak EAJri ematen diola botoa, esan nahi dut. Ez dugula ahaztu behar.

Natorren, baina, Ekonomiara. Pandemiatik ateratzen ari naizen ondorioetako bat da —eta adituek gezurtatuko dute, noski—, gure menpekotasuna latza dela. Nola esan: zalantza daukat nik jarduten dudan eremuetatik zeinetan dagokidan diru laguntza handiena. Txantxa da, baina izan zitekeen. Eremu guztietan administrazioari laguntza eskatu zaio: berrienak autogintza, turismoa, ostalaritza. Industria ere pizgarri eta diru laguntzetatik elikatu da, behar du orain ere, eta porlanaren erresumak hortxe du iturri nagusia —gora Euskal Harria!—. Baina bestela ere, jakina da kirolak administrazioaren atea jotzen duela urak lepora heltzen zaizkionean, eta kultur arloa ere egunotan hala dabil —ura lepotik oso gora, egia esan—. Nekazaritza, basogintza... urteak dira funts publikoek ongarrituta bizi direla. Edo hedabideak, gure hau ere, ba horixe.

Badakit aipatu ditudan guztien artean aldeak handiak direla, eta premiak ere bai, eta ez nator horiek alderatzera. Ez ditut porlana eta euskalgintza berdinean neurtuko. Ez nator dirulaguntzen aurka mintzatzera, are gutxiago liberalismo eta merkatu hutsaren aldarrikapena egitera. Publikotasunaren aldeko sutsua naiz, are, hainbat nazionalizazio eta estatu-eskuhartzeren aldekoa ere bai.

Baina esanguratsua da, krisi sakoneko egunotan, denak ere administrazioaren aldabari joka sumatzea. Irtenbide nagusia ez ezik, bakarra dela ematen du. Eta Balereni kasu gutxiegi egin banion ere, etorkizun kaxkarra dagoela hor azpian, esango nuke. Antolamendu agortu bat. Eta kate gero eta lodiagoa.]]>
<![CDATA[Lehengo proteinatik burua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/001/2020-05-20/lehengo_proteinatik_burua.htm Wed, 20 May 2020 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/001/2020-05-20/lehengo_proteinatik_burua.htm vis comica oraindik ezagutzen ez badiogu ere —ez comica eta ez bestelakorik, egia esan—, dramaturgo handia da Urkullu jauna. Bera ez zutela txioek inora mugiaraziko eta haserre azaldu zitzaigun Zaldibarren, pertsonajea shakespearetarra zirudiela arazo-itsaso baten aurka, baina eroritako lurrak pixka bat asentatu direla, fenix gisa jalgi zaigu autore berritzailea hondakinen artetik, performance perfektua obratuz: ahoa maskara batez estalita bidaliko du jendea bozkatzera, mozal-hauteskunde batzuk antolatuz. Ez esan ederra ez denik.

(Zalantza bat: maskaran mezu politiko ez-zuzenak eramanez gero hauteskunde mahaiko buru edo inguruetako ertzainek kenarazi ahalko digute? Osasun segurtasuna ororen gainetik!)

Dramaturgo bikaina izateaz gain, aztia ere bada: konfinamendua agindu zuen, pandemia iritsi aurretik, Eibar, Ermua eta Zaldibarko bizilagunentzat. Etxeratze agindua, ezin parkeetan jolastu edo kirolik egitea. Eta gainera leihoak itxita. Guk balkoiak eduki ditugu.

Eta horrexen bila abiatuko dira alderdiak ere, Legebiltzarreko balkoien bila. Ez daukat iritzi sendorik uztailean egitearen kontuaz. Zentzunak diost bizi dugun anormaltasunetik hain hurbil egitea, ordurako deseskalatzearen azken rappel-era helduta ere, apur bat prezipitatua dela; baina ez nago oso ziur. Eta ez diot kasu handirik egingo alderdiek diotenei, alde zein kontra daudenei, zeren eta haien jarduna —pandemian ere hala izan da— hauteskunde lehia etengabe bat da. Erabakia nork hartu duen begiratzen da zer erabaki duen bainoago. Eta jendearen onura alderdiaren interesen aurretik jartzea, hori ikusteko nago oraindik.

Etxetik bozkatzea, postaz, bultzatuko omen dute. Pandemiaren krisi honek hori erakutsi digu, etxearen garrantzia. Baldin badaukazu, batez ere. Eta ez dago erraza, nahiz eta deseskalatzearen egungo fasean, aste honetan, behin baino gehiagotan errepikatu den, normaltasun osoz, jendeak joan ahal izan duela haien «bigarren etxebizitzara». Bigarrenera. Nahiz eta milaka lagunek bakarra ere ez daukan, eta edukitzeko aukerarik ere ez, etxeen prezioa eta euren diru sarrerak kontuan hartuta. Edo alokairuena (ez baita jabetza kontua). Nabarmentzekoa, joan ahal izan garela bigarrenera.

Etxebizitza zentrala da, oinarrizko ondasuna da, babes berezia beharko lukeena, baina inork ez du benetako erabakirik hartzen: ez prezioen arautze derrigorrezkorik, ez erabaki fiskal hertsagarririk, ez alokairuaren inguruko politika eraginkorrik.

Beste erabaki batzuk hartzen dituzte. Ez dakit zenbatgarren azpifasean martxan izango dira, berriro ere, Espainiako Estatuan, loteriak. Soldata edo pentsio duinak ez, ondasunen banaketa ñimiño bat ere ez, merkatuaren arautzerik ez, baina behintzat loteria. Ea zortea alde dugun. Eta futbola ere —aberatsa, gizonezkoena, profesionala— berehala den. Epailea eta jokalariak ezingo ditugu bertatik bertara iraindu, hori du eskasa modalitate berriak, baina konfinamenduan eta deseskalatzean zehar auzoko arau urratzaileak salatu eta kritikatuz barrenak ederki hustu ditugunez, agian bareago iritsiko gara denboraldi amaierara.

Eta bitartean, munduan, apurka koronabirusa ahaztu eta birus zaharrek lehengo proteinatik burua: kurduak gure zaharren egoitzetako agureak baino ahantziago; Netanyahu eta bere lagunak ez gaitu inork geldituko kantatzen, horiek bai benetan, Mendebaldeko agintariek balkoitik krokodilo malkoak isurtzen dituzten bitartean; Mediterraneoko migranteak harrituta nola bi metroko distantzia soziala ezin mantentzeaz mintzo garen haiekiko kilometrotako amildegia aspaldi ezarria daukagula... eta Donald Trump hidroxiklorokinarekin kolokatzen.]]>
<![CDATA[Desiraren tirania]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/019/001/2020-05-06/desiraren_tirania.htm Wed, 06 May 2020 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1901/019/001/2020-05-06/desiraren_tirania.htm
Desiraren tiraniapean bizi gara. Mundua mugiarazi izan duena da desira, plazerari, emozioari lotua, desira mina edo eztia, erotikoa, gorputz batena, esku batena, begirada batena, kantu batena, sekretu batena... Baina bizimodu honen inplementatzaileek emozioentzako aplikazio berriak garatu eta objektuen desira etengabeko eta aseezinean jarri nahi gaituzte. Gauzak desiratu behar ditugu, eta haiek lortzearren bizi, eta lortutakoan ez gelditu, bizkor dastatu, ahalik eta azkarren agortu, gure jardunak hurrengo desiraren baitan jartzeko.

Ez dugu desiratzen, desirarazi egiten gaituzte.

Euskaltzaindiaren Hiztegian jasoa daukagu, desirarazi, eta altxa nahiko nuke horren aurka, desira arazteak debekatua behar luke; arazi partikula zenbait kasutan ezin erabili beharko litzateke, gramatikalki zuzenetan zuzenena izanda ere, gure tradizioetan tradiziozkoena izanda ere. Pentsa nola gabiltzan, lagunok, maitarazi dagoela hiztegian, «maitatzera behartzea» definizioarekin. Tradizioak seguru ondo asko jasoa. Maitatzera behartu, horixe besterik ez genuen behar!

Ez nuen konfinamendu garaiaz eta egoeraz idatzi nahi, baina zertaz jardun ere mugatu digute, mugatu digute... edo guk ugazabok hagintzen diogu geure gorputz esklaboari.

Apirila ostu digutela abestu du egunotan Iker Laurobak, egia handia hori ere, baina gaitz erdi apirila bakarrik izan balitz. Besarkada eta muxuak ebatsi dizkigute. Eta ez dugu kontsolagarri klandestinitatera bidali dituztela. Klandestinitateak ukan zezakeen xarma eta lilura, ezkutuko muxuena, farola itzalipeko laztanena, hori ere falta zaigu, guk geuk ukatzen baitizkiogu elkarri, sarritan, norbait kutsatzearen izu, edo are, isunaren eta gaitzespenaren beldur. Eta telefonoz izaten ditugu harremanak. Kobre zaporeko maitasunetara kondenatuta bizi gara. Eta sikiera kobre zaporekoak balira!! Ezta hori ere. Birtualak dira orain laztanak eta helduak. Muxu birtuala, kaka zaharra da hori pakete telematiko enkriptatu eta konprimitu baten puntaren puntan jarria!

Bizitza datu-errenkada bat bihurtu nahi digute, 0 eta 1 segida batek apaindu ditzan gure hilarriak. Karpetetan ehortzi nahi gaituzte.

Espainiako Legebiltzarrean eztabaida betean ariko dira gaur alarma-egoera luzatu edo ez, parlamentari bakanak elkarrengandik hamar aulkitara izoztasun legegilearen irudi paradigmatikoa eskainiz.

Eta gu, txit antidemokratikoki, ohointza eta morrontza horien guztien aurka errebelatuko gara: muxuak emango dizkiogu elkarri, heze eta luzeak; besarkada estuak; begirada gertuak; kontuak belarri ertzera, eta amets egiten ahaleginduko gara, ametsak publizitate-iragarki bihurtzen dituztela jakitun, gure desirak inoren amesgaizto bihurtzeko besterik ez bada. Une oso llabur batez bada ere, libre. Eta kantarien doinu eta letrabideetatik ekarri dugun artikulu honetan, gobernuaren bozeramaileak ahoa ireki dezanean haien erabaki irmoa azaltzeko, guk musikari poetaren hitzak entzungo ditugu: «Je déclare l'état de bonheur permanent. / Sans que ce soit voté dans aucun parlement».]]>
<![CDATA[Estresarenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/026/001/2020-04-22/estresarenak.htm Wed, 22 Apr 2020 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/026/001/2020-04-22/estresarenak.htm etsaiaren erreplikatze gaitasuna Covid-19arena baino handiagoa den, eta Estatua bera dagoen jo-puntuan. Estres soziala deitu diotenaren kulpantea. Guardia Zibilaren buruak esan du, krisi-kabinetearen teleprentsaurrekoetan ageri den papar dominadun horietako batek. Botika zaharra da berez orlegia, gaitza ere halakoa delako, baina bertsio digitala dakarkigute. Penintsula osoko web, facebook, txio eta blogetan ari da gerra gertatzen, eta denetan dago borrokatu beharra. Eta estres soziala sortzen duten gezur, fake, kritika eta disidentzia ororen jazarpen estuan dabil trikornioen kuadrillako informazio atala, estres sozialari aurre egiteko valium berdea injektatzen.

Errepresio eta autoritarismoaren bideak askoz sotilagoak ei dira XXI.ean. Sableak mahai gainera atera behar izan gabe, herritarrak barneratu egiten ditu eta ontzat eman kontrol eta zaintza mekanismoak mobiletan, lan antolamenduan, eskoletan, telebistako serieetan, kasik ametsetan ere... Hor nahi gaituzte: diktadura ezarri beharrik egon ez dadin, herritarrek eurek otzan sustenga dezatela sistema itxi eta erabat kontrolatua, non kapitala izango den libre ibili ahalko den bakarra. Estrata horretatik garamatzate, baina Espainia zaharrari, inoizko gobernari gazteenak dituen aroan, rh berde partikularra jalgi zaio: Guardia Zibila bazterrak garbitzen, mangeraz número-ak, eta ordenagailuz uniforme gabekoak, birusak akabatzen. Koronabirusak eta, bide batez, Estatuaren gorputzari eraso egin diezaioketen beste guztiak. España, una, grande y desinfectada.

Baina ez dira estres-mota bereziren bat detektatu duten bakarrak.

Eusko Jaurlaritzan ere, Lanbideren sareko gunea kolapsatu zitzaielarik, «webguneen estresa» aipatu zuten arduradunek. Kasu honetan, ordea, ez dakit antsiolitikoei zein adjektibo jarriko niekeen (gorri ez, jakina, ertzainek ere isun-koadernoa solte izan arren). Basque lasaigarria? Orfidal forala? Ez da erraza lehendakaria bera Robert Musilen parafraseatze bat izan daitekeenean, «adjektiborik gabeko gizona».

Eta nik neuk ere kausitu dut estres tipo bat, udaltzain gerri arinen performanceek ere baretzen ez dutena: tele-eskolako estresa. Milaka ikasle eta irakasle jasaten ari dena, ikasturtea normal antza bukatu behar porrokatu batean. Baliabideak dituztenen eta ez dituztenen arteko arrakalaz gain, etxeko egoera lehendik ere alarmakoaz duten ikasleen ezinaz gain, doi bat eroa iruditzen zait haur eta nerabeak —eta haien irakasleak— edukitzea ordenadore bidez curriculumak bete eta betearazten eta oztopo ororen gainetik ebaluatu beharreko tema horretan. Etorkizunean hezkuntza tele egiten ikasi behar badugu, normaltasunez, bada ikasiko dugu pixkanaka, baina ez gaitezen zoratu. Barkatuko didate nik baino gehiago dakiten adituek, eta batez ere irakasle eta gurasoek, baina uste dut ez zaiela deus askorik gertatuko bi hilabetez ikasketa akademikoak jaso gabe egonda. Probetxuzko etorkizuna erdietsiko dute, bestela ere erdietsiko luketenek, hemendik eta uda bitartean eduki mardulak google classroom edo meet bitartez estuki landu gabe. Ezer egin gabe egon daitezela ez dut aldeztuko, baina izango da, izango ahal da, lanik eta zereginik eta modurik eta antolamendurik ebaluazio, eduki akademiko eta curriculum hertsietatik aparte. Aurrera aterako dira, seguru. Eta ez dadila izan behintzat gure seme-alabak hainbat orduz desokupatuta eduki eta imajinatzeak hainbat gurasori sortzen dion frustrazioaren ordaina.

Eskolaren egiteko nagusietako bat, gainera, pertsonaren basatia bezatzea, mugak eta arauak errespetatzen ikastea... hori aise ikas dezakete asteotan. Albistegi pare bat ikustea nahikoa.

Barbiturikoetan aurreztuko dugu maskaretan gastatzekoa.]]>
<![CDATA[Ez hain haserre]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/021/001/2020-04-08/ez_hain_haserre.htm Wed, 08 Apr 2020 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1890/021/001/2020-04-08/ez_hain_haserre.htm hagindu. Egin gauzak, antolatu, planifikatu eta ez jausi laxokerian, esan digute bizitza Excel tauletan egiteko gai diren guruek. Azkena dela, txarrena, abandonua: desordutan jaiki edo oheratzea; eguna izarrei begira pasatzea, bazkalorduak nahieran antolatzea eta itxialdi batek baimendu ditzakeen beste zenbait bizio —zeinak oso gutxi diren, egia esan—.

(Bizioak hizpide, albistegietan gutxi aipatzen diren krisiaren zenbait biktimarekin akordatu naiz: substantzia ez-legezkoen trafikanteak, maitaleak, hala leial nola polimaitatzaileak, bulegoa saldu gabeko bolatxoz eta ukenduz beteta geratu zaizkien homeopata eta alterterapeutak, inongo mediok aditu gisa deitzen ez diela, Tinder eta Grindr-en erabiltzaile premiumak, kale saltzaile oro, bereziki ilegalenak, lapur txikiak —handiak ondo ari dira, telelapurretan—, erretzaile sozialak, parkeetako txorien elikatzaileak...)

Galbanaren alde, beraz, baina aldarrikapena norberaren askatasuna bestearen sudurra hasten den tokian amaitzen deneko abiapuntutik egina: ahaztu gabe badela alferkeria estruktural bat, lisa-burdina, hautsaren trapua eta mantala beste norbaitek, emakumezko batek usuenik, hartzea daukana oinarri.

Baina ez da harritzekoa besteren itxialdia antolatzeko grina hau, besteri zer egin behar duen eta nola egin behar duen esatea kirol faboritoa den herri honetan. Lehen ere hala zen, eta kaiolaldiak areagotu eta erraztu egin du. Sare sozial eta meza-hedabideetatik txango bat egitea besterik ez dago: kargu hartzearen erresuma da, errietaland. Hau gaizki, hura okerrago, hari kritika, honi egurra, hari iraina, besteari zaunka... Zenbat jende bizi den amorratuta, arraioa!

Norberari gonadetan jartzen zaiona egin ahal izatearen alde idazteko asmoa zen nirea, itxialdia marine-en instrukzio-kanpamendua bailitzan antolatu nahi duenak, antola dezala, fenomeno, eta berrogeialdia probetxuzko ezer egin gabe iragan nahi duenak, bada berdin, egin dezala. Elkar estigmatizatu gabe.

Izan ere, askok bestela ere nahiko lan izango du itxialditik onik irteten. Buru aldetik, diot. Osasun sistema sendoa behar dugu orain, noski (eta publikoa, unibertsala...), baina gero ere beharko dugu. Eta ez gripeak artatzeko, lepotik gorakoentzat baizik. Asko dira lehendik ere gure artean mundua diferente ikusten dutenak, ez hobeto edo okerrago, diferente baizik (eta horiek egoera honetan ariko dira sufritzen). Baina ez da txikiagoa izango, ene ustez, itxialdiaren ondorioz ganbara matxuratuko zaienen kopurua, areagotua irekialdia iristean topo egingo dugun errealitatearekin. Seguruenik krisi ekonomiko latzean, poblazioaren eremu batek —gure gizarte-ontzi honetan tilapean bizi direnak— panorama beltza edukiko du, eta horri aurre egitea ez da erraza. Hortik sor litezkeen amorru eta erneguak gizartea aldatzeko erabiltzen asmatu beharko genuke —aldatu beharra dagoela agerikoa egin da—, asmatu iraultza Twitterretik atera eta amorru eta ezintasunek ohiko kanaletatik ez dezatela ihes egin: depresioak, neurosiak, etxeko biolentziak...

Eta behin amorrua bideratuta, eraiki dezagun gizarte justuagoa, berdinagoa, irekiagoa... eta, aukeran, ez hain haserre bizi dena.]]>
<![CDATA[Ondo txertatuta, ondoegi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/021/001/2020-03-25/ondo_txertatuta_ondoegi.htm Wed, 25 Mar 2020 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1890/021/001/2020-03-25/ondo_txertatuta_ondoegi.htm
Esan dezadan hasieratik: ez dut uste krisi honek ezen gerra ez dena, ez dago ez heroi ez martiririk..., aldatuko gaituenik. Pasatuko da eta baldintza objektiboak aldatuko badira ere, kolpe ekonomikoa handia izan baitaiteke eta batzuek pobretuko baitira beti bezala, betiko batzuk pobretuko dira, betiko batzuk ez, gure bizimoduek, ene uste harroan, berdin jarraituko dute. Amaituko da zorigaitzeko istorio hau planetak eskertuko duena, bidenabar esanda!, eta guztiok, edo gehienok behintzat, lehengora itzuliko gara. Ez akaso lehengo lanera, galdu egingo dutelako askok, baina bai lehengo bizimodura. Pasatuko da krisia eta gure egunerokoak estaliko ditu gure on asmoak eta asmo onak, eta orain balkoitik balkoira solaskide dugun auzoarekin, lehen bezala, eskaileretan iepa bat eginda harremanduko gara; gure kultur eta arte trebetasunak tiraderara itzuliko dira; itxialdian zehar akordatu garen eta aspaldiko partez agurtu ditugun lagunak lehengo maiztasun-ezera itzuliko dira; guasap berriek zaharrak estaliko dituzte eta email berriek zaharrak atzera botako; amari, amonari, aitonari... lehen bezain gutxi egingo diogu kasu; eta zaurgarrienekin lehen adina akordatuko gara. Ia deus ez, alegia. Orain denon hizpide diren zaharren egoitzak pixkanaka beren lehengo egoerara itzuliko dira, itzuliko dira gure bizi-hondakinen sei edo zazpigarren edukiontzia izatera (gris kolorekoa, nola ez). Mugimendu feminista ahaleginduko da ekartzen zaintzaren gaia eta bizitza erdigunera aspaldian hark mantentzen du tentsioa eta zentzu sozial apurra, hainbat ekintzaile eta langilek eutsiko diote, baina orokorrean iruditzen zait errutina, dakarren guztiarekin, gailenduko dela eta euria (edo negarra) itsasoan bezala urtuko direla gure asmo solidarioak.

Ez diot, noski, gertatzen ari diren zenbait fenomenori garrantzia kendu nahi. Elkartasun-olde bat ikusi da, eta jakina da larrialdia pasatuta horri egunero ezin zaiola eutsi askori barruan daramaten polizia edo egoista zorrotza ere kaleratu zaio, baina sikiera badakigu potentzialitate hori hor dagoela eta eguneroko bizimodu arruntean hori kanalizatzen eta artikulatzen asmatzen bada inoiz, bada primeran. Baina errezeloa dut ohikoaren alperrak luze gabe zapalduko gaituela.

Ez-zahar den bat hiltzen denean gertatzen da: hurkoek elkarri esaten diote bizitza aprobetxatu beharra dagoela, di-da batean doala, gutxien espero duzunean, eta bizi beharra dagoela. Horrekin ez dugu entenditzen parranda eterno batean murgildu behar dugunik, ezpada benetan garrantzia duten gauzei erreparatu behar diegula, lan- eta makina-bizimodua utzi eta ametsen bila abiatu, tarteka behintzat; aspaldi ikusi gabeko harekin egon, aurrez aurre, ez birtualki, aingura bota inoizka eta pausa egin egoteko, gozatzeko, urliari muxu bat emateko, sandiarekin paseo bat, berendiarekin kafe bat, desioei jaramon egiteko... Horrelakoez gabiltzala entenditu nahi dut, bizitza aprobetxatzeaz dihardugunean. Baina hildakoa erraustu edo ehortzi eta gutxira denak lehengora itzultzen gara. Batzuk hutsune batekin, maiz hutsune handi batekin. Baina lehengora.

Orain ere hala izango delakoan nago. Batzuek, zoritxarrez, hutsune batekin gogoratuko dute aro hau; beste askok bizi izandako esperientzia gisa; baina oso gutxik benetan aldatu gintuen garai bezala, komunitate moduan aldatu gintuen garai gisa. Txerto gehiegi hartu dugu, edo sartu digute, birus horren aurka.]]>
<![CDATA[Humoreen beldur]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2020-03-11/humoreen_beldur.htm Wed, 11 Mar 2020 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2020-03-11/humoreen_beldur.htm
Alarma mailari buruzko iritziak gorabehera, kutsakortasuna handia da, hori ukaezina da, eta neurriak hartzea erantzukizun kontua baino ez. Hala behar du. Osasun publikoa ondasun lehentasunezkoa da. Nahiz eta bitxia den ikustea osasun publikoaren lehentasuna alegia, guztiengan pentsatzea beste ezeren aurretik zein erraz defenditzen den gaitza norberarengana iristen ez delarik. Eta zein azkar nigintza nagusitzen zaien bestelako proklama filantropikoei.

Pausatik begiratuta, gauza positiboak ikusten zaizkio Covid-19 izurri honi. Inongo iraultzailek amesten ez zuen belozidadean munduko jarduera ekonomikoa gerarazi du, merkataritza harremanak eten, turismoa eta horrek dakarrena anestesiatu, kirol-ikuskizunak atzendu... hitz batean: gelditzera behartu gaitu. Ez al da ederra? Egunerokoaren martxa eroa gelditu, eta elkar zaintzera jarri. Utopia baten gauzatzea dirudi (ekonomiak ezingo du jasan, badakit, baina asmo denek dituzte albo-kalteak, baita utopia leunenek ere). Gerra biologikoan diharduen laborategi txinatarra ez, gaitz honen atzean matxinada libertario bat dagoela iduri luke. Gora pandemia!

Pausa luzatzen delarik, ordea, B aldea ere ikus dakioke izurriteari. Gaitza kutsatzen da jariakinen trukaketan, eta horiek azken batean emozioen adierazpenak baino ez dira: malkoak, musuak, izerdiak... Besteekiko kontaktuan garatzen ditugunak. Alegia, bakartuta nahi gaituela birusak, gaixoaldi garaian, justu besarkada eta kariño gehien behar dugunean. Eta elkarguneetatik urruti nahi gaitu, plazatik kanpo, norbere maskarillarekin bakarrizketan berrogeialdi eternoetan. Utopia anarkista baino, distopia kalbinista krudela izan daiteke.

Seriotan hartu beharko dugu, bada. Hori bai, hamabostaldi bat ekonomiaren martxa geldituta, hegazkinak hangarretan kieto eta lorololo kolektiborik gabe... ez dago hain txarto.

B alde honen pista erabat gaiztoa ere badatorkit burura, eta da noiz etorriko albistea gure hondartzara, migranteen gorpuak Lesboseko itsasertzera bezala, birusa, Covid-19a esan nahi dut, errefuxiatu-kanpamenduetara heldu dela. Bizi baldintzak lehen ere egokiak dituzte, halako batek biribilduko luke zirkulua... infernukoa.

Beste birusa, xenofobia arrazista ultrarena, aspaldi inokulatua baitago eta Europari poro guztietatik libre dario. Errefuxiatuak eta GKEetako langileak harrika eta kolpeka hartzen dituzten morroiengan testosteronaren erresumako zaldunak, eta haiek arazorik gabe ibil daitezen ardura politikoa duten Europako hagintariengan. Korbatak ez zaizkie odolez zikintzen, prentsaurreko dotoreetan kanpo politika berretsi eta mugak ezein birusi baino gotorrago ixten dituztenean. Kanpo politika da Turkiarekin prezioa negoziatzea. Eta gero, igandean mezatara joango dira hagintariotako batzuk, guztion alde kanpaia jotzera; eta besteak giza eskubideen aldeko ekitaldi progresista batera, aretoko humanismoaren kredoan masturbatzen jarraitzera.

Herriaren bilera uste dut esan nahi duela jatorrian pandemia hitzak. Grezia zaharrean. Berrian ere, Grezian eta munduan, pandemiak batu egiten gaitu, gaitz berean. Eta ez da gripea, beldurra da.]]>
<![CDATA[Funts kanibalak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/023/001/2020-02-26/funts_kanibalak.htm Wed, 26 Feb 2020 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/023/001/2020-02-26/funts_kanibalak.htm putre funtsak. Izatez, kiebratik hurbil dauden herrialdeetako zorra erosi eta gero garesti salduz aberastu izan diren inbertsio-funtsei deitu izan zaie putre funts, ekonomikoki hilzorian zegoen herrialdeen gainean hegan leudekeen saien irudia baliatuz; baina hedaduraz bestelako inbertsiogileei ere aplikatu zaie deitura. Etxe edo eraikin mordoa erosi eta gero haien errenta eta salerosketarekin espekulatzen diharduten inbertsio-funts eta beste zenbait eragileri, adibidez.

Putreen eta oro har sarraskijaleen irudia oso txarra da, Erkoreka jaunari galdetu besterik ez dago, nahiz eta seguruenik azkar asko azalduko ligukeen norbaitek haien lana naturan eta oreka ekologikoan zein garrantzitsua den.

Blackstone, Testa Residencial edo Azora. Horiek bilakatu dira bat-batean hainbat etxebizitzaren jabe, eta errenten dantza hasi da. Gorako dantza, alegia. Momentuan galgarik ezarri diete, Administrazioak —Iruñeko Udalak, kasu— halako akordiorik egin du baina, xehetasunik ez dakidan arren, ausartzen naiz esatera adabaki hutsa izango dela. Momentuan zauria itxiko duen tirita kaxkar bat. Ez du odolustea sendatuko, hemorragiak azkenean bere bidea egingo du, funts eta inbertsiogile hauen xedea ez baita etxejabe izatea, dirua irabaztea baizik. Ahalik eta epe motzenean, ahalik eta diru gehien.

Horixe da eraikitzen ari garen gizartea. Gutako askoren bizitzen gainean eraikitako gizartea.

Enpresa hauetako baten webgunean, aurkezpenean, inolako lotsarik gabe adierazten da Espainiako etxejabe handienetako bat dela, 11.000 etxebizitza dituela. Obszenidadearen krudelak barruak sutan jarri zizkidan eta botako nituen, nire hatsa inork neurtu izan balu, dioxinak, furanoak, amonioak eta demonioak ere. 11.000 etxeren jabe? Ezin daitekeen gauza da hori. Horrek legez debekatua beharko luke, berdin du Europako direktibak, konstituzioak, estatutuak, jabego askatasuna eta zakurraren tiranteak, horrek debekatua beharko luke. Marihuana edukitzea delitu eta 11.000 etxebizitza edukitzea jarduera ekonomikoa? Hori terrorismoa da, kasu honetan terrorismo immobiliarioa.

Etxebizitza oinarrizko ondasuna da, eta halakoa den heinean babes eta erregulazio berezia behar du. Ogiak, argindarrak, urak bezala (hauek ere merkatu librean jada, edo hurbil). Merkatutik kanpo egon beharko luke. Plazan bai, baina azokan ez. Saldu eta erosi ahalko da, alokatu, trukatu, oinordetzan hartu —bueno, honetaz zalantzak ere baditut—, baina merkatu legeetatik babestuta eta, batez ere, merkatu askatasunetik urruti. Prezioak mugatuz, edukitze ahalmenak murriztuz... nahi dena, beharrezkoa dena, errealitate ukigarri izan arte denek dutela etxe bat —alokairuan, jabetzan...—, edukitzeko aukera erreala behintzat, denek bizitzeko toki duin bat (eta horrek baldintzatzen ez duen bizimodu bat: alegia, ez 1.000 euroko alokairuak 1.000 euroko soldatak lortzen lanak dauzkatenei). Merkatu librearen legeen aurkakoa da, badakit, baina hala behar luke gutxieneko hori lortzen ez den bitartean.

Hori interbentzionismoa da! O, anatema! Horixe baietz. Deabruz jantzi dute, baina behar dugu eskuhartzea: berdintasun-eza eta miseriak galarazteko modu bakarra da.

40 urte daramatzagu demokrazian, eta alderdi ia denak pasatu dira boteretik; eta nahiz eta batzuk ahalmen gutxiko botereguneetan izan diren, oraindik ezin bada galarazi etxeak 250.000ko prezioa izatea, alokairuak 1.000 eurotan, gehienentzat utopia izatea etxe bat lortzea, denak ere gurasoen aterkipean, periferia sozialera erbesteratuak... bada porrot egin dute. Denek. Egin dugu, gizarte gisa. Eta porrota izango da hori konpontzen ez den bitartean.

Putre funtsak deitzen zaie. Funts kanibalak deituko nieke nik. Haien elikagaia ez baita sarraskia, pertsonak gara.]]>
<![CDATA[Gure garaiko erroiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/023/001/2020-02-12/gure_garaiko_erroiak.htm Wed, 12 Feb 2020 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1890/023/001/2020-02-12/gure_garaiko_erroiak.htm bataiatuko genituzke. Akordatzen zarete? A gripearen alarma global eta unibertsal larri hura izan zenean milioika dosi erosi genituen, eta hor egongo dira urtero alokairuan ez dakit zenbat kostatzen zaigun biltegiren batean. Iraungitze-data pasatu bazaie ere bost axola, halaxe joaten dira Hirugarren Mundura bidaltzen ditugun botika eta janarien erdiak, Eusko Jaurlaritzaren Zaldibarko azalpenak baino epez kanpoago. Ez kezka, benetan, botika kadukatuek ezer sendatu baino lehen hilko dituzte hirugarrendar horiek Bilboko portuan ontziratzen diren armek. Eta ez arrangura Tamifluak lurrean edo akuiferoetan egin litzakeen albo-kalteez, baldin eta egiten baditu, horiek ere konponduko ditugu-eta. Normalena ez egitea da, hemen albo-kalterik ez baita izaten —gu azpi-kalteen zaleago gara—, eta esan bezala, baleude, haiek beren onera ekartzeko —noren onera? hori zuek erabaki— berehala eraikiko dugu zerbait, sortuko dugu izen ingelesdun enpresaren bat 10 egunetan. Ez alferrik hondakingintzan adituak gara, munduko adituetan adituenak. Euskal oasia ez, zaramaren erresuma gara: euskal hondakings. Edonork pentsa lezake egokiena, garbiena, merkeena ez zikintzea dela, zaborrik ez sortzea. Mentalidade aspalditar batean akaso, baina egungo jendarte sustatuzalean —ni ere sustatu egiten nau herri honen martxak—, hori gainditua dago: zikina sortu egiten da, zikindu egiten da, asko, eta gero garbitu, edo ez, baina garbitzeko beharrezko makineria martxan jartzen dugu, nahiz eta horrek era berean kaka gehiago eragin eta segi aurrera, errota zoroan. Gelditu? Inolaz ere ez. Hori tabua da. Eman eta eman, pedalei eragin aparatu estatikoa bihurtua den bizimodu ero honetan, non bizikletara edo zintara igoz gero helburua ez baita inora joatea, ematea baizik. Eragingintzaren parke tematikoa da hau, eta Gernikako haritzean honezkero habia egina du Fenix hegaztiak, gure totem berria behar duenak. Errautsetatik behin eta berriro irteten den heroia. Errauts faltagatik ez da izango behintzat. Zikintzea negozio-iturri bihurtua dugu, aspaldi, eta hura garbitzea —esateko modu bat da— negozio-iturri oraindik eta handiagoa. Jardun horretan zakar mendi batek azpian harrapatzen zaituela? Zorte txarra. Aberastasuna sortzearen bide-saria. Basque experience. Gelditu beharraz mintzo zarete batzuk, eta aberastasuna banatzeaz, bai, baina banatzeko eduki egin behar, sortu egin behar; eta prest al gaude gure etxe, kotxe, mobiltzar eta asteburuetako irteerei uko egiteko? Gonadetatik helduta gauzkate, eta horiek patriketan gordetzen ditugu.

Eta Zaldibarkoa obszenidade bat da, zerrikeria eta metano kiratsa denen bistan geratu direlako, gure garaiei ongi ematen ez dien moduan. Egun dagokiona da instalazio aratz eta modernoak, bata txuriak eta leungarri usaina. Lehen baino zerrikeria gehiago, baina koloniaz apaindua. Gure garaiak. Zakarmendi perfumatuaren azpian bi langile hilda, eta gainean beste batzuk jaten. Gure garaiko erroiak.]]>
<![CDATA[Asaba berrien bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/017/001/2020-01-29/asaba_berrien_bila.htm Wed, 29 Jan 2020 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1901/017/001/2020-01-29/asaba_berrien_bila.htm historia hitza daukatenak. Hangoa eta hemengoa, hango eta hemengo jendearena —gizonezkoena gehienetan, gizonezkoek kontatuta; gizonezko zuriena gehienetan, gizon zuriek kontatuta; eta emakume edo gizon beltzena denean, gutxiagotan, hori ere gehienetan gizonezko zuriek kontatuta—. Jende edo herriena ez ezik, jarduerena, objektuena, krimenena, ideiena, hainbat arte moldeena... Gustukoa dut historiaz irakurtzea, iragana ezagutzea. Gogokoa dut eta garrantzitsua iruditzen zait, non eta nola gauden konturatzeko baliagarria zait. Eta ez dut bat egiten historia ez errepikatzeko kontu horrekin; bere historia ezagutzen ez duen herria hura errepikatzera kondenatua dagoela dioen mantra hori okurrentzia baino gehiago denik ez nuke esango, areago, gero eta konbentzituago nago alderantziz dela, bere historian hainbeste arakatzen duena dela hura errepikatzen duena, eta errepikatzen, eta errepikatzen, eta ez duela eboluzionatzen. Atzerantz murgil egiteko modu asko baitaude.

Iraganera begira jartzekoa den telebista-programa bat estreinatu berri dute ETBn, baina ez da hain zuzen horren harira artikulua egitearena. Irudipena dut saio horrek nondik joko duen ez dela izango nik hemen salatu nahi dudanetik. Hala espero.

Kezkagarria iruditzen zaidana da atzera begiratze konpultsibo hori, detektibe-saioetako forentseen modura jartzen gaituena dagoeneko asmaezina bihurtu den gure iraganean aztarrika, mugarrien bila. Turismoa gure jardun eta antolakuntzaren gunean jarria dugu, eta hor historia makulu ezin prestuagoa bilakatu da. Lehen epika eta tragediaren olatuetan nabigatzen ginen, eta orain hura ahaztu gabe txikiagora ere jotzen dugu, bazterretan borda zahar baten bila, gazta egiteko manera bakan baten xerka, gutun galduren bat, ofizio antigoalekoa, pertsonaia historiko noski humanistak itzaletik atereak... eta horiek jartzen ibilbide, gida, oroitarri eta publizitateetan. Eta bakanka, asaba arrengan oinarritzen diren arbola genealogikoak egiten.

Gure ondarea da, eta zaindu behar dugu, eta ezagutarazi eta... baina hainbeste ere ez. Izan ere, ene uste harroan, momiaz betetzen ari gara gure paisajea. Hautsa kendu eta makillatu ditugu, baina momiak dira, eta haiekin batera gu geu ari gara momifikatzen. Aurrera begira jartzen ere probatu beharko genuke, ez baitu larregi inporta behar XVI. mendean errege-erreginarik izan ote genuen, ameriketan eta filipinetan euskal abizenak lokalizatzeko radarrak huts egiten duen, edo erromatarren garaiko txanpon gutxi aurkitzen ote dugun. Pentsa, ostraken afera banderizoen moduan jokatu eta auzitara eraman duen herria da gurea. 500 urte barru gu ere ostraka huts izango ote garen kezkatu behar dugu, eta batez ere horra iristeko 30 urte barru zertaz jardungo dugun, nolako hiri eta herriak izango ditugun, zein koloretako biztanlez osatuta, zein gailutan heziko garen, zer margotuko dugun, nolako bertsoak kantatuko —eremu horretan jakin izan dute atzera baino aurreranzko begirada edukitzen, iruditzen zait— eta abar. Iragana aurreikusteari utzi eta etorkizuneko historia egiten hasi.

Baina aurrekoa ahaztuta? Ez, noski. Historia berridatzi beharra dagoela uste dut, ezpata eta isipuak ezabatuz, betaurreko morez begiratuz, gizon handiak bilatzeari utzi eta jende txiki abizen gabeekin akordatuz... Letra (eta gertakari) larriz idatzi ohi direnak bakean utzi, eta aurrera begira jarri, atzeranzko begiradan normalean baliatzen ez den tresna ezinbestekoa erabiliz: memoria. Historia gutxiago, memoria gehixeago, eta eguna biziz geroa eraiki, tortikoli arbasotar larri batek jota ez bukatzeko.]]>
<![CDATA[Puntaren puntan ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/019/001/2020-01-15/puntaren_puntan.htm Wed, 15 Jan 2020 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/019/001/2020-01-15/puntaren_puntan.htm Spain is back, Spain is here to stay». Hori da! Aspaldian gure ekimen eta egitasmo eta erakunde gehienak ingelesez bataiatu ditugunontzat ordezkari aproposa da. Izan ere, esaldia bota eta hurrengo azalpena da aztertzekoa, kamera geldoan ikustea merezi du, ingelesez egin izana nola argudiatzen duen: zalantza une baten ostean, «entendituko gaituzten hizkuntza delako» esaten du, baina kontrako eztarritik baletorkio bezala, zeren eta bihotzetik mihira zihoakion esaldia zen, igarri egiten da irudietan: «Gu guztion hizkuntza delako». Basque Countryn aspaldi dakigu hori, tolosar batek erakutsi behar Madrilen, noski. Baina hala ere, ez dugu ministroa gutartzat aldarrikatu. Identifikazioaren geneak bai baititu galgak. Politikan identifikazioa ez dago rh-aren baitan, alderdiko karnetean baizik, eta hala, Hollywoodeko film batean behin parte hartu zuen bermeotar baten birbiloba gure zakura sartzen dugu, baina Urdangarin edo Maritxalar deitura duten birigarroak ez. Pasekoak dira horiek, nonbait. Identifikazio selektiboa. Kontu honetan kirola adierazpide gorena da, jakina, testosterona dosi gehiegizkoekin hornituta. Baina beste eremuetan ere gertatzen da. Zinema dela-eta, adibidez, kaktusak ere nazkatzerainoko lata emango digute gure medioek datozen sariekin. Sariok artifizialetik eta itxaferotik daukatena onartuta ere, hankarteak izerditzen ibiliko gara alfonbra gorrien, soineko luzeen eta pajarita ergelen distirak liluratuta. Harritu egiten nau, benetan, zinema-sariekiko entusiasmoak (eta larritu, benetan, alienazio barneratuaren gogorrak). Sekula pentsatuko Oscar sariei segimendua egingo genienik, ez bazen lentejuelen islak ezkutatzen duena salatzeko, baina ez, martxa honetan laster gara Goya sarien ekitaldian «Ez-dakit-zer Films, egurre!!!» pankartarekin. Filma espainolezkoa izanda ere berdin du, gainera, askatasunez bizi baitugu aro hau, hizkuntz-askatasunez. Eta lasai aldarrikatzen dugu gure jardun komunikatibo eta kulturazkoetan, normaltzat joz taldeek ingelesez edo gaztelaniaz kantatzea, «zergatik ez!», txiolandian ziento bat lagun euskaldun gaztelaniaz natural aritzea, «zergatik ez!, zer du txarretik?»; eta abar. Identifikazioari homologazioa gehitzen asmatu dugu eta aurrera doan herria gara, Basque Country experience, eta inoiz lortuko dugu Eurovisionen euskal ordezkari bat izan eta ingelesezko kantu batez parte hartzea eta hortxe denak, esku batekin segapotoan aldeko bozkak ematen eta bestearekin ikurrintxoa astintzen, emozionatuta (ikurrin gurutzebiduna alde batetik, beste aldetik Nafarroakoa, badaezpada, zatiketa ekidin eta garaipena ziurtatzeko). Herri homologatua izango gara, orduan. Gorotzaren puntaren puntan egongo gara, baina gorotza shit king size bat izango denez, gu pozik. Identifikatuta eta homologatuta. Ministro tolosarrarekin ados nago: Spain is back. Eta Basque Country ere bai. Oso-oso back. Eta kosta behar zaigu front-era ekartzea. ]]> <![CDATA[Hori hala da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1899/020/001/2019-12-18/hori_hala_da.htm Wed, 18 Dec 2019 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1899/020/001/2019-12-18/hori_hala_da.htm
PISA oker dago. Hori hala da. Aldarera igoa dugu azterketa, ebaluazioa, eta batez ere kanpoko (ustezko) autoritatea. Eta gure neska-mutilak egunero hor edukita ere, begien bistan, zer ikasten duten eta nola, eskolan eta bizitzan, kanpoko egun bateko azterketaren uberan urtzen da gure lerdea. Finlandia da iparrorratza. Mundu mailan Singapur. Gure ereduak: Finlandia eta Singapur. Munduko hezkuntza sistemak konparatzeko tresna omen (nahiz eta guk geuk hezkuntza eta heziketa gehiegitan konfunditu), akaso datu baliozkoak emango dizkiena batzuei, ez ei du eduki jakin baten ezagutza neurtzen, baina jendarteari erreferente gisa saltzen zaigu. Txostena argitaratzen den bakoitzean, hezitzaile guztiok sailkapenari begira jartzen gara, begiak zabal eta neurri zuzentzaileak erne. Baina hori normala ere bada ranking eta konparazioen aro hauetan, puntuazioaren burtsa emozional honetan. Sikiera gure bilaketa ontologikoan pauso berria egin dugu: zer gara? Emaitza gara. Eta halaxe gabiltza, batzuk behean eta besteak beherago. PISA oker dago. Hori hala da. Eta Italiako dorrea ere bai.

Europak bahituta jarraitzen du. Hori hala da. Jupiter izan zen lehena, zezen itxuraldatuta, mito klasikoak dioenez (baina nik uste basurde izango zela, gertatzen da basoko urdeak sex appeal oso eskasa izan duela zezenaren aldean; baina potroak hark ere ederrak ditu eta azkar kentzekoak jan nahi bada, izugarri keru fuertea ematen baitio okelari ar gehienetan gertatzen da, potroek haragia intoxikatzen dute—). Jupiterrek, denborarekin, animaliak utzi eta bestelako formak hartu ditu: merkatari, bankari, enpresari, enprendedore... baina pieza ez du askatu. Eta itxuraz ihesit doana, senatari erromatar klasiko dirudien flekillo blondaduna buru, ez doa Jupiterrengandik ihesi, harentzat lan egitera baizik. Europak bahitua jarraitzen du. Hori hala da. Finisterren hasi eta Uraletan amaitzen dena ere bai. Mediterraneoko uretan itotzen dena areago.

Planeta xixko eginda utzi dugu. Hori hala da. Gero eta agerikoagoa da aurrera egiteko modu bakarra atzera egitea dela, baina ezin dugu. Atzera egiteak galera materiala dakar, edo abiadura erabat moteltzea, eta ahaztu egin zaigu. Eta batez ere, kosta egiten zaigu. Munduaren antolamendua txarrantxaz josi dugu, irtetea asko zailduz, eta odolezko prezioa ezarriz. Urte asko daramagu gure jardunaren emaitzak ebaluatzen, baina ez ondorioak, eta halako batean ondorioek, Jupiter hormonatu errabiatua bailiran, jan egingo gaituzte —baita Singapurreko listoenak ere—. Badugu lanik norbere txokoan, baina munduko ateetako maratilak eskutik dauzkatenek dute ardura nagusia, eta ez dute akordiorik lortzen. Ezta lortuko ere, inork eskuan hozka egiten ez badie. Planeta xixko eginda utzi dugu. Hori hala da. Eta beste planeta ere bai. Ez, ez, barka, beste planeta ez. Ez baitaukagu besterik.]]>
<![CDATA[Sor-markak eta erroldak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/018/001/2019-12-04/sor_markak_eta_erroldak.htm Wed, 04 Dec 2019 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/018/001/2019-12-04/sor_markak_eta_erroldak.htm berari tira, dale / Bala bat sartu buruan, / aspertuko da orduan». Zazpi probintzia garela kantatzen duen bertso-sortan esaten du, ia gureak egin duela dioen horretan. Urte batzuk geroago itsasoaz harainditik Pedro Mari Otañok zazpi ahizparen oihala aipatu behar izan zuen, zazpiak bat aldarrikatuz. Otañok gainditu nahi zuen noski «laurak bat» hura, jatorrizko murritzagoa gainditzera etorria zena, hau da, liberalismoa aldarrikatu eta ultrakontserbadorea den Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak oraindik ere bere armarrian daraman «hirurak bat» goiburua gainditzera.

Bistan da ez dela erraza gure burua kontatzen, kantari adina kontalari daukagula; eta zurrunbiloak nora ez moduko batean utzi gintuen. Abel Muniategiren hitzek, Benito Lertxundiren ahotsean, mendea geroago dirauen nahaste-borrastea erakutsi zuten: «Zenbat gara? Lau, bat, hiru, bost, zazpi».

Orduko kantuetatik datoz oraingo kontuak.

Aspaldian gero eta indartsuagoa sumatzen dudan joera bat dela-eta aurreko hitzak. Probintziak ezabatuko nituzke —baina horretan derrigorrez egoskortu gabe—, baina batez ere probintziakeria. Amorratzen nau hau bizkaitarra eta hura arabarra, eta hau Gipuzkoako zera eta bestea Nafarroako hura; Ipar Euskal Herriarekin de facto egin dugu hirurak bat eta gainera beste hemisferio batera igorri... Ez diot ilearen koloreari baino garrantzi handiagoa ematen, ez dut inoiz kezka izan hango edo hemengo probintziatakoa ote den inor, edo egiten den zerbait, eta ernegatu egin izan nau oreka geografikoak egin beharrak, hainbat jardunetan, nahiz eta ulertzen dudan une jakin batzuetan beharrezkoak direla, eta periferia hurbilago legokeela batzuek beti zilborraren bueltan ibiliko ez balira, bagina (zorionez, azken urteetan bestelako periferia batzuek hartu dute indarra, ez geografikoek, zentripetoa gainera, eta alor horietan egiten dira orekagintzak).

Jakobino samarra naiz, badakit, hiru bost zazpi axola zaizkit barduliarrak eta karistiarrak. Tokiko hedabideen oso kontsumitzaile txarra ere banaiz, eta interesa zero pizten dit azkoitiar batek kilo t'erdiko onddoa bildu izanak, amorotoar batek eskualdeko taberna arteko dardo txapelketan txapela eta lau kaxa Rioja irabazi izanak, eta atsekabetzen nau kultura eta kirol alorreko albisteak bitan irakurri beharrak (tafallarraren domina, lekuindarraren liburua, Aramaiokoaren Goyatarako nominazioa). Asmatzen badute, tokiko hedabideek badute beren zeregina, publikoa, eta espazioa, nazionalarekin parteka dezaketena (partekatu, ez errepikatu), eta haiek sustatzearen alde nago. Baina zilborgintza geografikoa...

Batere zalea ez banaiz ere, herrien arteko xextrek, herritarrei buruzko topiko jeneraletara jotzeak inoiz, ez nau inkomodatzen. Baina hortik sorterri geografiko administratiboa esentzia bihurtzera jauzi handia dago. Eta askok egiten du. Geroz eta gehiagok. Kirol konpetizioetako txarrena aldatzen ari gara bizitzaren beste jardun batzuetara.

Ainhoa Artetak aste honetan bota dituenak eta sukalkien ingurukoak ni gaur lantzen ari naizen soroko landareak dira, baina ez dut asti eta tokirik haiek jorratzeko.

Euskal Herria bat da, eta era berean mila, eta batzuetan bat ere ez. Eta ez dut aldarri nazional-politiko gisa egiten, eguneroko bizitzako jardun bezala baizik. Pertsonekin bizi nahi dut, ez errolda-agiriekin. Eremu administratiboaren banaketak balia ditzagun hainbat kontutarako (kirol txapelketak, hitzaren kirolekoak barne, eta halakoak), dena handira jokatu beharrik ez dago, baina utz dezagun tribalismoa. Utz ditzagun sor-markak orburu, txakolin, patata eta errezil-sagarrentzat. Eta euskal liburu, disko edo bideoak aldarrika ditzagun, adibidez, zein probintziatako lege-gordailua duten begiratu gabe.]]>
<![CDATA[Migrazio existentziala]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/022/001/2019-11-20/migrazio_existentziala.htm Wed, 20 Nov 2019 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/022/001/2019-11-20/migrazio_existentziala.htm letren errepublika esamoldea ere isilduta, Ikeakoa zen geratzen zitzaigun bakarretakoa: etxeko errepublika. Etxea baita daukagunik eta ondasunik baliosoena eta preziatuena, segurtasun pribatuko enpresek egiten dituzten iragarkiek diotenez. Kanpaina handiak egiten dituzte Espainiako irratietan, alarmak jar ditzagun gure etxebizitza ohiko eta batez ere «bigarren» horietan, hutsik denbora gehiago egoten diren horietan. Lapurrengandik babesteko edo, azken boladan zabaltzen ari den alarma soziala izanik, okupazioaren aurka.

Demokrazia deitzen dioten kapitalismo parlamentarioa berrezarri zenetik 30 hauteskunde joan dira eta oraindik ere etxe baten alokairua 1.000 eurokoa da eta salmenta-prezioa 270.000koa (batez besteko bat egitera), eta soldata gehienak emakume futbolari profesionalenen neurrikoak dira (oso eskasak, alegia), eta beraz milaka lagun daude etxerik gabe, edo belarrietaraino zordunduta, berrogeitaka urterekin gurasoen errapeak edoskitzen, denak ere oposizio eta plaza bat noiz harrapatuko, eta alderdiek jardun bai, baina 30 hauteskunde eta gero hau, bada egoera honetan etxea errepublika ez dakit, baina gotorleku helezina da askorentzat. Ikeak etxe osoa janzteko tresnak ematen dizkizu prezio onean, baina giltzak falta.

(bueno, bada salbuespenik: etxeak egingo omen dituzte Donostian, metroa egitean kenduko diren trenbideen tokian-edo, errekuperatutako lurretan. Hala dio Donostiako metroaren —hori baino obra absurduagorik!— defentsa egiteko Eusko Jaurlaritzaren iragarki batek. Euskadi, auzolana. Nik, auzo-lotsa.)

Ondasun askorekin, etxearekin ere bai, benetan inportanteak omen direnekin (askatasuna, zoriontasuna...), gertatzen zaizu kentzen dizutenean ohartzen zarela zeneukala, eta zeukan garrantziaz. Digitala ere ba omen da, errepublika. Orain jakin dugu, haren aurkako estatu-kolpea eman duenean estatuak berak, lehen ere hagitz kontrolatua eta maiz zigortua zen eremua zigortuago bilakatuz (baina honi ere, jakina, estatu-kolpea ezingo diogu deitu, kolpistak besteak baitira, honi ere restablecimiento del orden constitucional esan beharko diogu). Etxeko errepublika gotorlekutik kanpoko txabola ere ez, ziega erraldoi bat baino ez da izango. Hori bai, altzari oso suediar zuri zurezkoz apaindua, guztiz cool, eta alarmarekin.

Baina, hala eta guztiz ere, gu ez omen gaude kexatzeko moduan. Eskuindar espainolik apenas dagoen gure lurretan; fatxarik bat ere ez. Horixe dio herriak. Harro egoteko arrazoia. Eta zu akordatzen zara 40 urtez Francorekin (eta beste 40 Franco gabe ere...) hagindu duten zortzi deitura euskaldun aratzeko euskuindarrez, eta gogoak ematen dizu errepublika txabola ziega utzi eta ospa egitekoa. Basamortura baldin bada ere, ospa.

Baina ospa egin, orain? Bada Donostian berritzen ari diren etxe bateko aldamioetan kokatu dituzten iragarki erraldoi batzuetan topatu dut erantzuna. Adidasenak dira. Zapatilla batzuen irudia. Bi fatxada hartzen dituzte eta halaxe diote: «Runners, mayoría absoluta. Aupa neskak». Lehena. «El running nos une. Aupa mutilak». Bestea. Hirugarren fatxada ez dut begiratu, izu-dardarak hartuta, baina imajina dezaket: «Runninga bizitza da. Aupa ekipo». Publizitateak nigan eragin berehalakoa izan du: afixak ikusi eta korrika hasteko kristoren gogoa sartu zait, premia larria. Korrika hasi eta ez gelditzekoa, maratoia, eta ez ETBkoa, ultra trail etikoa, migrazio existentziala. Oasirik gabeko deserturaino.]]>
<![CDATA[Aro tristeagoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/018/001/2019-11-06/aro_tristeagoak.htm Wed, 06 Nov 2019 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/018/001/2019-11-06/aro_tristeagoak.htm
Dena erlatibizatzeko ahalmena aipatuko du inork, eskarmentua bizkarrean metatuta gaztetako suhartasuna galdu eta beste distantzia batetik ikusteko gaitasuna. Gertatzen da, asko gertatzen da, baina distantzia hartze horretan difuminazioa ikusten dut nik eta ez dut bereziki estimatzen. Eta zait bertutea iruditzen. Hor esperientziaren sosegua eta tenplantza baino, nik besterik ikusten dut: pentsatzen den bezala bizi nahi izatetik bizi zaren bezala pentsatzera igarotzea, horixe.

Interesgarriagoak egiten zaizkit fokatzeko gaitasuna gordetzen dutenak. Arazo sozialen aurrean, eskuak burura eraman eta zalaparta mediatikoari beren aldarria ozen gehitu beharrean, zarata kentzen saiatzen direnak, soinua benetan aditu ahal izateko. Gaitasuna dutenak arazoen funtsa atzeman nahi izan eta irtenbideak hartan proposatzeko, eta ez arazoen inguruko oihartzun topiko eta ertz distiratsuetan katigatuta gelditzeko. Heldu... nahiz gazte. Gaztetxoen erokeriak keinu irribarretsuz barkatu beharrean, haiek ulertu, behar bada txalotu, ez konpartituagatik ere aintzat hartu eta, batez ere, haietara batzeko gaitasuna dutenak. Oraindik erokeriak egiteko gai direnak (nahiz eta jendarte honetan daramagun desmartxa patetikoa ikusita, erokeriak egitea ere bizi-esperientzia turistiko edo kultural bihurtuko dugun, ingelesezko izen bat jarri, app bat inplementatu eta negozioa eginda).

Azken urteetan hedatu diren zenbait paradigmaz ari naiz. Eta arestian esan dudana esanda ere, ez naiz adinaz ari.

Protestaz ari naiz.

Eta zehazki haren aurreko erreakzioaz (erreakzionario hitza ematen duen erreakzioaz). Protesten gaiztoa, suak, pertsonei eta ondasunei, batez ere ondasunei, eragiten zaizkien kalteak, ekonomiari ekar liezaiokeen galga... Protesta bezatu nahi da, kriminalizatu, estigmatizatu eta matxakatu lau urtean behin (edo lau hilean behin) hautetsontzi batean sartu behar den paper bat bihurtu arte. Hortxe nahi dute protesta, aldarria, kexa: gutun-azal batean sartuta. Eta, noski, errefusa gisa baita lagunarteko eztabaidetan ere, bezperako partida edo azken telesail cool-ari buruzko komentarioen tolesturetan galduta.

Borroka gaizkia da. Borroka txarra da langile-borroka, askapen-borroka, borroka feminista... denean. Kaltegarria da eta jendartetik erauzi beharrekoa. Bartzelonako kaleetan zauritutako polizien numeroak haizatzen dituzte medio nagusiek; eta moderatuagoak direnek polizien gehiegikeriak deitoratzen dituzte, baina tarterik utzi gabe kaleetako suak ozen salatuz, batez ere kaleko suak salatuz. Sua pizteko unea eta motiboa eta lekua aukeratu behar da, eta beti ez da asmatzen. Batzuetan metxeroak hurrengorako gorde behar dira, ados. Eta borroka gehienak ez dira ez kalean ez jendaurrean egiten. Arazoa ez da barrikada hau edo koktel hura, arazoa da protesta orokorrean zakurren salara desterratzen ari direla. Ari garela. Nafarroan bi sindikalista delitugiletzat zigortu dituztela furgoneta bat greban zegoen enpresaren sarreran traban jartzeagatik.

Fokua hor jarri behar dugu, eta ez albiste batzuk gero eta urrutiagotik begiratu gure presbizia sozio-politikoan. Betaurreko askotariko eta oso onak daude merkatuan: gorriak, arrosak, moreak, berdeak...

Dürrenmattek idatzi omen zuen agerikoaren alde borrokatu behar den garaien tristuraz. Bada nik uste dut beti borrokatu izan dela agerikoarengatik. Eta tristeak izango dira garai horiek, baina zorionekoak ere bai, borrokan badihardute bederen; tristeagoa iruditzen baitzait agerikoarengatik ere borrokatzen ez den aroa.]]>
<![CDATA[Krisantemoen ametsa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/026/001/2019-10-23/krisantemoen_ametsa.htm Wed, 23 Oct 2019 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/026/001/2019-10-23/krisantemoen_ametsa.htm caudillo-aren hezurrek beste nonbaiten elikatuko dituztela krisantemoak.

Baina orain egokiagoa iruditzen zait zuzenean telebistek emanda —kazetariak han ere kasko eta guzti, laster Pagozelain elurra ari duen zaintzera igorri aurretik— eta guztien bistan egitea. Exhumazioaren Festa urriaren 24an (biharamunean Gernikako Estatutuarena, oso ondo ematen du). Protestak eta zalaparta gogorrak baleude ere batere inporta ez; aitzitik, nahiago bronka. Desobedientzia zibilaren katalogoa hartuta priorea eta Tejeroren seme apaiza eta bestelako alkandora urdindunak han katea daitezela denak, eta errezo kolektibo sutsuan, gaubeila eternalean eusten badiote porlanez betetako hodiz hilobiari itsatsita, bada fenomeno. Haietako bat bonzo erara erretzea gailurra litzateke, segapotoak suzko bideoz josita dauzkagun egunotan, su humano horrek, mugikorretik izanda ere haragi errearen kerua nabarmentzen duen horrek, inor ez luke ekidistante utziko. Edo moje beneditar ora eta bereziki labora lemapeko batek soka batetik zintzilik bere burua urkatzea gurutzean, Cuelgamuros izena duen bailara horretan. Zezenlariak aspaldian kapotea arrastaka daramatela ari dira, folklorea Tele5eko platoetan alferrikaltzen ari da (gurean ondo asko dakigunez, ikusle fidel baikaituzte), eta urteak dira nazionalkatolizismo espainiarrak martiririk ez daukala. Alegia, ikusgarria litzatekeela eta Madrilgo Colon plazako banderak baino gorago eta gogorrago jarriko lituzkeela espíritu nacional-ak (hankartekoak eta besteak, besterik baldin badago).

Ikusgarria litzateke pentsatuz azkenean burutuko zutela exhumazioa eta zalaparta denborarekin isilduko zela. Baina izugarriak gertatu eta presioen eraginez Espainiako Gobernuak amore emango balu ere —ez dut pentsatu ere egin nahi Vatikanoari bere «adostasunaren» truke zer eskaini zaion, nahiz eta susmoa dudan eurotan eta zero askorekin neurtu litekeela—, alegia gobernuak etsi eta diktadorea han utziko balute ere, bada haien garaipena sikiera kontra egiteko sinbolo ere izango litzateke, esan dut ez lukeela gertaerak inor ekidistante utziko eta, hortaz, asuntoa caudillo-aren alde edo kontra egotea izango litzatekeenez, bada agian erraztuko luke guztiok ere arerioa zentratzea eta bat egitea borrokan...

Baina ez, hori ere ez. Francoren aurkakoak lubaki bakarrean gaudela aldarrikatzeko baliatuko lukete batzuek, kontsentsua eta elkarrizketa ikur nagusitzat aldarrikatu bai, baina egitura ukitu nahi denean marra gorriak Pollock eroak bailiran marrazten dituzten horiek, Espainiako Konstituzioa Poliziaren borretan haragiztatzen dela defenditzen duten horiek, estatua epaiz epai eraikitzen ari diren horiek demokrazia deitutako diktadura judizial honetan, eta beraz azkenean kalterako izan ez dakit baina ezer aldatuko ez lukeenez, bada barne poz eragingarri gisa, eraman ditzatela Ferrolgoaren hezurrak beste hilerri bateko harrak gizentzera.

(Hori bai, biolentzia pixka bat nik eskertuko nuke, sorginik gabeko su txiki batzuk gurutzetzarraren gerizpean).]]>
<![CDATA[Taxidermistarenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/016/001/2019-10-09/taxidermistarenak.htm Wed, 09 Oct 2019 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1890/016/001/2019-10-09/taxidermistarenak.htm jode, EAJko lider zahar edo kooperatibista baten profila idazten ari naizela dirudi!): ehiza. Bizitza osoa eman du mundu zabalean tiroka, ehizan, milaka tiro joz La2eko dokumentaletan ere ageri ez diren parajeetan. Eta animaliak botatzeaz gain, disekatzea ere okurritu zitzaion, eta pabilioi bat edo bi edo auskalo zenbat dauzka hilotzez beteak. Milatik gora, 400 espezie desberdinetakoak. Zuek akordatu animalia espezie batekin, eta han egongo da. Noski, otso, hartz, errinozero zuri, lehoi, elefante, pantera... ikono guztiak. Bi pabilioi bete hildako piztiena, mugimendu animalistetako kideentzako infernua!

Enpresako partaidetza talde britainiar bati saldu zion, eta orain animalia disekatuen bilduma salduko du, Extremadurako Gobernuari. Ehizaren Museoa egiteko. Fauna disekatuari dagokionez, munduko handiena izango ei da, aberatsena, eta horri zer hagintarik ez lioke hozka egingo? Ehizaren Museoa, munduan erreferentzia. Zerbaiten garrantzia kontsumitutako pintxo eta pasatutako hotel-gauetan neurtzen den herri bateko zergapekoa izanik, ondo asko dakit nik zertaz ari garen.

Jakina, inork galde diezadake ea ez al naizen ni Historia Naturaleko Museoren batean inoiz izan? Museootako animalia disekatuak nola arraio lortu zirela uste dudan, casting bat eginez? Eta arrazoi izango du, bisitatu dut halakorik, bat baino gehiago, aurrenekoa aspaldi, eta artean beltz bat, barka, Homo sapiens espezieko norbanako bat ere esango nuke bazegoela animalia disekatuen artean (eta ez zen Banyolesko boskimanoa, hori beste bat zen).

1.000 animalia disekaturiko pabilioi bat beldurrezko film baterako iruditzen zait egoki, baina egia da museoak halakoekin egiten direla, bilduma bisitagarriekin. Edo bisitagarri bihurtutako bildumekin. Zeren eta, morroi honen kopeta alde batera, geure buruari galdetu behar baitiogu museoen zereginez, edukiez, antolamenduaz, funtzionamenduaz... Behar dugu museorik? Nolakoak? Zertarako? Zerenak? Baina klaro, hori kultura alorrekoa da, hauteskunde-kanpainetan oso baxu kotizatzen duen gaia. Eta kanpainaren ondoren, kulturaren alorra espektakuluarenak eta turismoarenak fagozitatzen du, eta orduan berdin du museoak merezi duen edo ez, alegia, sormen eta kultura ikuspegi batetik herri bati ekarpenik egiten ote dion. Une batetik aurrera inporta duena ekarri ez, erakarriko duen bisitari kopurua da. Pintxoak eta pernoktak.

Museo huts bat, eta bisitariak, ilara egin ostean, 12 euro ordaintzen hura bisitatzeagatik, horixe ikusteko ez zaigu asko falta (gainera zein egoki Hutsaren Museoa gure herri oteitza-gurtzaile honetan... ).

Museoen funtzio eta izaeraren gaineko eztabaida ez dela egongo jakitun, eta Badajozko Ehizaren Museoa egingo denez, nahiz eta ni urrun harrapatu, iradokizun bat, museoa hornitzeko ekintza performatibo gisa: museoaren sorreran egon den enpresaria ere museoko ohorezko kide izan dadila. Sarreran bertan. Erosketa erabaki duen hagintari portikoaren ondoan. Jakin dugu berriki Castro Urdialesen badela emakume bat, oso metodo sui generis-arekin, egostearena, baina taxidermista lana egiten duena eta homo espezieko arrekin —beti ere emeak baino gogorragoak, lakarragoak— eskarmentua badaukana.

Asmatuko du museoko buruekin zer egin.]]>
<![CDATA[Ergelkeriaren urrezko maskorra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/018/001/2019-09-25/ergelkeriaren_urrezko_maskorra.htm Wed, 25 Sep 2019 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1890/018/001/2019-09-25/ergelkeriaren_urrezko_maskorra.htm zibilizatuko, Erresuma Batua eta Espainia bereziki, eta aparteko planak abian jarri zituztela pertsona horiek denak onik etxeratzeko. Greta Thunbergen espirituak kutsatu ote zituen...

Neuronak nagiak ateratzeko behar duten denbora behar izan nuela errealitatera itzartzeko esan nezake, baina hori ere ez da egia. Hasieratik nekien Mediterraneotik erreskatatu behar dituztenak, eta Kanariar irletatik, ez direla patera, cayuco eta bestelako hil-ontzietako bidaiariak. Thomas Cook bidai-enpresa erraldoiaren porrotak galduta utzi dituen turistak dira. Hotel, luxuzko ontzi eta bestelako turismo egoitzetan zeuden britainiar eta abarrak, euren estatuek zalu etxeratuko dituztenak. Erakutsiz milaka lagun Mediterraneotik ateratzeko baliabide falta ez dutela, faltan beste gauza batzuk dituztela (lotsa...); eta soberan (hipokrisia...). Ditugula. Klima aldaketaren kasuan bezala, gu, gure protesta eta prekarietatean ere, turista britainiarren hareetan baikaude, egotekotan; guk toallak izaten ditugu zain uretatik ateratzen garenean, ez tapaki isotermikoak.

Parodia zen, eta jarraituz, gure herrira ekarriko balituzte ere, migrariak diot, ez dakit tokirik izango genukeen haientzako gelak egiteko. Izan ere, etxeetako sukaldeak handitu behar ditugu, Euskal Erdian, eta beraz espazio gutxi geratzen da bisitarientzat. Zertaz ari naizen? Ergelkeriaren Richter eskalan 10etik 11 lortu duen proposamenaz. Eusko Jaurlaritzako Etxebizitza Sailekoek zirriborro bat egin ei dute —zirriborro hutsa dela azaldu beharko dute lotsagorrituta, ezta zirriborro ere...— proposatuz aurrerantzean egitekoak diren etxeetan sukaldea handiagoa izan dadila, gizonezkoak sartu ahal izateko, eta horrela borrokatu genero bereizkeria, erraztuz gizonezkoak sukaldean sar daitezela, oraingoetan kabitzen ez direlakoan emazteekin batera, lanak partekatzeko.

Ez da broma, egia da. Adituak (edo) entzun ditut nik azalpenak ematen. Serio. Seguruenik beren aholkulari lanagatik kobratuko zuten adituak. Sukaldeak handitu gizonezkoak sar daitezen emazteekin batera eta hartaka lanak elkarbanatu! Latza! Batzuetan ematen du Ertzaintzak obsesiboki atzematen dituen marihuana plantazioak ez direla Zabalgarbin erretzen, Lakuan baizik.

Gizonezkook baditugu sukalde handiak, elkarbanatzen ditugunak: lagunekin partekatzen ditugu, pozarren, eta elkarte, txoko edo soziedade deitzen zaie. Edo jatetxe, sukaldean gurekin daudenei pagatzen diegunean, etxean ez bezala (bueno, bekarioei ere ez). Utz ditzagun pitokeriak: irekitzen hasita, ez da sukaldeko atea ireki behar, trapuak gordetzen dituen tiraderakoa baizik, komunerako lixibarena, haurren arropak dauden armairukoa, plantxa dagoen tokikoa, gurasoen pilulak gordetzen direnekoa... Eta hori ere ez, horrela ez. Ez digu inork ezer ireki behar, guk geuk ireki behar ditugu, hasteko, buruak.

Horrelakoek proposatzen dituztenek dirusaria jasoko dute eta Skolae programa diseinatzen dutenak kanporatu eta auzipetu. Izugarria da. Pintadak zioen moduan, «mundu okerrago bat posible da».

Azken ohar bat nire aldetik Etxebizitza Sailekoei: sukalde eta gela txikiagoekin bada ere, jendeak, gizon eta emakumezko, batez ere gazte, behar dituenak etxeak dira, prezioan bai neurrikoak, duinak, betiko ito gabe erosi edo soldata hipotekatu gabe alokatzeko moduan.

Utzi parekidetasunaren aldeko borroken plangintzak urtetan ari direnei, ederki asko ari dira-eta.]]>
<![CDATA[Amaitze ekitaldiaren zain]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/021/001/2019-09-11/amaitze_ekitaldiaren_zain.htm Wed, 11 Sep 2019 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1889/021/001/2019-09-11/amaitze_ekitaldiaren_zain.htm
Efemeridea baino, urteroko albiste bilakatua dena, amerikanoei gaina hartuta gainera, Kataluniako Diada da. 09/11. Garai batean hango albisterik jasotzen zen egun horretan —bestelako gertakarien kopuruak aginduko zuen noiz bai eta noiz ez—, baina urte batzuetatik aurrera Diadak irailaren 11ko izarra izatea lortu zuen. Ekitaldi gogoangarri eta ikusgarriengatik urte batzuetan, eta esanahi hutsagatik beste batzuetan, procés-a abiatu eta martxa hartu zuenean. itsua ez dakit, baina gorra behintzat ez den eta beraz haginduak oso ondo entzuten dituen Espainiako Justiziak ezpata noiz sartuko zain dagoen procés-a, hain zuzen ere. Gobernuetako aulkiak geldirik daudela, epaitegietako aulkietara jarriak daude begiradak. Urriaren 1eko borra-kolpeen segida Espainiako Konstituzioko 155aren aplikazioa izan zen, eta laster dator segida horren buztana: epaia. Zigorrez mukuru, itxura guztien arabera.

11/13. Itxura eduki dezakeen arren, ez da azaroko efemeride bat. Gutako hainbat, katalanak bezala, Madrilgo epaitegietara begira edukiko gaituen sumario baten zenbakia baizik. 2013. urteko 11 zenbakiko sumarioa. Euskal herritarron aurkako Auzitegi Nazionaleko hamaikagarren sumarioa. Numerologia hau guztia amaitua zela uste genuenean, arraioa. Baina ez. Batzuk begira egongo gara 47 lagunek —eta haien senide, kide…— jasan beharko duten (jasaten ari diren) longaindun tortura-saioetara. Laster hostoak bezala ihartzen joan beharko lukeen preso eta zigor kopurua handitzera etor daitekeena. Hain zuzen ere presoen babes eta sostenguan ziharduen jendearekin. ETAk jarduera amaitu eta zortzi urtera, desegin zela urtea joan dela. ETA desegin zen, haien kontra jardun dutenak ez.

Eta astebete barru egingo da Altsasuko gazteen auzian helegiteak aztertzeko auzialdia, Auzitegi Gorenean, Madrilen hau ere. Hainbat familia eta lagun-inguru hiru urtez tratu txar egoera latzean eduki dituen auzia. Itxaropena omen da galtzen azkena, baina gauden tenorean...

Herenegun egin dute Espainian urte judizialaren haste-ekitaldia.

Ea noiz ikusten dugun jardute judizialen amaitze-ekitaldia.]]>