<![CDATA[Mikel Elorza | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 19 Nov 2018 12:26:33 +0100 hourly 1 <![CDATA[Mikel Elorza | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Harrizko berri hau]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/018/001/2018-11-07/harrizko_berri_hau.htm Wed, 07 Nov 2018 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1891/018/001/2018-11-07/harrizko_berri_hau.htm
Sardar Patel esaten dioten abokatu hau, Britainia Handian hezia noski, Indiako politikagintzan sartu zen handik urte batzuetara, urte askoan uzkurra izan arren Mahatma Gandhik erakarrita, eta Indiaren askapenaren prozesuan pertsona inportanteetakoa bihurtu zen. Erreferentzia bat Indiaren independentzian.

Hain pertsona inportantea, ezen Gujaraten haren omenez estatua handi bat egitea erabaki baitzuen Indiako Gobernuak, duela urte batzuk, eta 182 metroko erraldoia egin dute. Munduko estatuarik altuena, egunotan inauguratu eta erakutsi digutena (430 milioi dolarreko kostua, bai, baina izango duen inpaktu ekonomikoa, e?).

Tabernak hutsik eta kiroldegiak beteta dauden garaiotan «gorputzari kultua» egiten ez dugunik ezin esan, baina gorputzari ez ezik pertsonari kultua da hori, eta hori baino gehiago. Hotzikara batek astindu ninduen, pertsona bati halako eskultura puska egin izana ikusita. Handia behar du pertsonak, pentsatu nuen, ikaragarria, halakorik merezi izateko. India estatu erraldoia da, kontinentea ere esaten diote, hura askatzeko lana latz egin beharra dago, baina hala eta guztiz ere Satelen merituak 182 metrokoak izan ote ziren...

Inor ez da perfektua, Satel ere ez, eta beraz ezin irizpide hori erabili pertsonei eskainitako eskulturak galarazteko; baina gehiegikeriak alerta jarri beharko gintuzke, erraldoikeriez ez ezik, neurri txikiagokoez ere. Ez baita hain zaila izango imajinatzea Saddamena bezala, Ceaucescurena bezala, hainbesterenak bezala, topatuko dugula hau eraisteko motiboak izango dituzten jendeak. Pertsonari kultua arriskutsua baita, eta askoz ere arriskutsuagoa liderrari kultua. Eta tira, hiru metroko eskultura batekin arriska zaitezke, hura inoiz lurrari berdindu edo tokiz aldatzea posible da, ez du hauts handirik harrotzen. Baina 182 metrokoaren erorketak zalaparta itzela egin behar du!

Neurria zein alturatan jarri ez dut nik esango, baina ez litzateke txarra prebentzioa, gutxienik. Arerioez gain, guztiok baitaukagu B alderik, ez garai bateko diskoek bakarrik hori ere ebatsi digute teknologia berriek!. Baita liderrek ere. Buztinezko oinarriez gain, eskultura egin aurretik ere zementuzko buru laukituak askok, eta hankarte monolitikoak.

Ez da ertzik gabeko kontua, bistan da. Halako eskulturen aurkakoa naiz, eta mausoleoek kalentura eragiten didate, eta Iruñeko monumentua edo Madrilgo Erorien Haranekoak lurrarekin berdinduko nituzke, ez si ez no, erreferendumik gabe. Baina badakit azkar etorriko zaidala inor esanez Egiptoko piramideak mausoleo erraldoiak baino ez direla, esklaboek eraikiak gainera. Eta izugarri kritikatu genituen talibanak, Bamiyango budak eraisteagatik, gizateriaren aurkako krimen zirela erabaki genuen, baina 400 urte barru Satelen 182koari inork goma2 errazio on bat jar diezaionean, gu zeren alde egongo gara? Piramideak bota behar ote ditugu?

Konplikatua da oso afera, artearen eta politikaren arteko harremanarena; are, hau artea ote da? Seguruenik ez. Ez dakit Xabier Gantzarainek zer iritzi izango duen (Zuloa ez duzu oraindik irakurri?, zeren zain zaude?), nik ez daukat fundamentuzko erantzunik. Absoluturik, behintzat; monumentu batzuei dagokienez, bederen.

Honetaz, baina, ez dut dudarik: 182 metro harri merezi duenik ez da. Eskultura forman, esan nahi dut.]]>
<![CDATA[Beldurrak eta izuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2018-10-24/beldurrak_eta_izuak.htm Wed, 24 Oct 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2018-10-24/beldurrak_eta_izuak.htm jokaldiak herritar asko aztoratu ditu akaso apolitiko diren horietako batzuk ez, normala denez. Ostegunean jakinarazi zen epai batean, ordura arteko ildoa irauli eta finantza-erakundeak jarri ditu orain arte herritar mailegu-eskatzaileek ordaindu duten zerga ordaintzen. Baina biharamunean bertan eten zuten erabaki hori, erabakiaren gauzatzea, eta epaia atera duen Aretoko burua den Luis-Maria Diez Picazok bilera bat deitu zuen doktrina horren aztertzeko (epai zehatz horiek ezin dituzte atzera bota, baina ildo berria horiek zedarrituko duten edo ez erabaki dezakete). Auzitegi Goreneko buru den Carlos Lesmes magistratuak berretsi egin zuen mugimendua. Sua piztu da bazterretan, noski, itxurarik gabea, lotsarik gabea eta ez dakit beste zenbat gabea delako erabakia. Finantza-erakundeak burtsan maldan behera jarri ziren, eta duintasunak kotizatzen ez duenez, eskuko galgari eman zioten. bi magistratu horiek kuadrillakoak dira, nagusiki lehenak.

Finantza-erakundeen interesen defentsa ahalkerik gabea presio handi eta larri baten ondorioz imajinatu nuen hasiera batean, batek daki zenbat telefono-dei, mezu eta komunikazio hura konpondu beharra zegoela adierazteko. Pare bat egun joanda, ordea, uste gero eta sendoagoa dut ez zela halako dei eta komunikaziorik egon. Deiak egongo ziren, eta elkarrizketak, baina seguruenik ez presio zuzenik, ez abisurik Diez Picazori edo Lesmesi «hau eta hau egin beharra dago» iradokiz. Hori baino beldurgarriagoa baita kontua: inongo dei eta presiorik jaso behar izan gabe motu propio jardun dute. Nagusiek abisatu behar izan gabe konturatuko ziren hura ez zela posible, handik letorkeena triskantza handia, katastrofea zela. Zerga finantza-erakundeek pagatu behar izatea, eta ez herritar mailegu-eskatzaileek. Eta niri ileak lazten dizkidana horixe da, magistratuok hautatu zituztenean oso ongi aukeratu zituztela, morroi perfektuak direla, inork ohartarazi behar izan gabe euren interesen defentsa egiten dutelako. Morroi perfektuak dira, ez direlako morroi, finantza-erakundeetako buru eta arduradunen kidekoak direlako.

Haien curriculumek gorantz doan tximuaren ipurdia bezala uzten dute afera, ageriago, ez baita garrantzirik gabeko xehetasuna Carlos Lesmesek Justizia Ministerioan jardun zuela Jose Maria Aznar presidente zela Kontzientzia Eragozpenaren Zuzendaritzako buru zen, ez dakit zer iritzi izango duen zerga alorreko kontzientzia eragozpenari buruz, baina imajina nezake; eta Diez Picazok Cunef-en jardun du irakasle urte luzez, Asociación Española de Banca-k sortu eta bultzaturiko unibertsitate pribatu batean.

Eta beraz ikaragarriena ez da herritarren aldeko eta finantza-erakundeen aurkako erabakiari buelta emateko saio lotsagabea egin izana, hori egiteko hagindurik jaso behar ez izana baizik. Ikaragarria da burtsan balioek behera egitea finantza-erakundeek diru mordoa galduko dutelako, eta ez hori eragozte edo behintzat leuntze aldera bankarien lagun diren magistratuek jukutriak egiten dituztelako.

Zeren eta, gainera, erabakiak eragin duen eskandalua dela-eta azkenean finantza-erakundeen aurkako neurriak hartuko balituzte ere lehen ere hartu izan dituzte, ez gaitezen ahaztu, azken epai hauen ildoa berretsiz, arduratuko dira erakundeak eurak diru hori ordaindu beharra herritarren bizkarrera hel dadin.

Eta denetan izugarriena, edo behintzat kezkagarriena, haserreak adieraziko ditugula sare sozialetan itzelezko sua piztuz, eta gero besterik ez dugula egingo. Bueno, bai, arbitroari denetik esan hurrengo futbol partidan.]]>
<![CDATA[Eskularru zuriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/023/001/2018-10-10/eskularru_zuriak.htm Wed, 10 Oct 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/023/001/2018-10-10/eskularru_zuriak.htm Black is beltza garaiak ziren, eta oso sinbolo indartsu izan ziren eskularru beltzok (bi atleta hauei olinpiar villa-tik kanporatzea ekarri zien, hori ez dago argazkian). 50 urte beteko dira urri honetan, eta pentsatzen dut izango dela gogorakizunik: kirol arloko lorpenez gain (Bob Beamonen jauzi ikaragarria, Hines 100 metroak 10 segundotik jaisten), askorentzat eskularru beltzen irudia baita joko haien sinboloa, akordurik nabarmenena.

Baziren baina, urri hartan, Mexikon, eskularru zuriak ere. Eskularru eta zapi zuriak. Hauek guk ez ditugu hain erraz gogoratzen, dena den. Makulu hain erabilia dugun efemerideetan ere hierarkia baitago, klase, arraza eta generoen arabera antolatuta.

Brigada Olimpia-ko kideek zeramatzaten. Estatuak antolaturiko talde paramilitarra militar eta segurtasun-agenteek osatua, teorian Olinpiar Jokoen harira ordena kontuetan laguntzeko eratu zen, baina praktikan talde paramilitar honen zeregina ezkerreko eta oposizioko mugimenduetan infiltratu eta esku hartzea izan zen. Aztoratua zebilen Mexikoko gizartea garai hartan, munduaren zati handi bat bezalaxe, gizarte mugimendu handia zegoen, eta hura kontrolatu, desegituratu eta erreprimitzeko baliatu zen Brigada. Elkar ezagutzeko eramaten zituzten eskularru edo pañelu zuriak; haien lagun militar eta poliziek eurei tiro egin ez ziezaieten.

Esku hartze gorena urriaren 2an izan zen Tlatelolcoko plazan, Tlatelolcoko sarraskia izendatu den horretan. Hiru Kulturen Plaza ere izena duena, langile eta unibertsitarioen protesten gune nagusia zen. Eta urriaren 2an, protestariek plaza hartua eta militar eta poliziek inguratuta zeudela, eskularru zuridunek, tiro eginez, eta inteligentzia zerbitzuen laguntzaz, militar eta polizien erantzuna eragin zuten: 300 hildako eta milaka zauritu, eta zientoka atxilotu —hildakoen kopuruaz ez dago adostasunik, Gobernuak bere garaian 30eko kopurua eman zuen, baina gutxienez 300 izan zirela onartutzat jotzen da—. Triskantza.

Mexiko ez da Paris, ordea, Tlatelolcon ez dago Sorbonne, eta beraz efemeride hori ez dago lehen mailan (triskantza guztien agenda kudeatzea ere ez dela erraza, hori onartu beharra dago: hainbeste dira!). Hiru Kulturen Plazako adokinen azpian ez dago, nonbait, hondartzarik.

Oihartzun pixka bat izan zuen gertatu zenean, jakina, baina azkar isilarazi zuten afera. Handik 10 egunera Olinpiar Jokoak hastekoak ziren, eta badakizue, mundua hara begira, denak batzen gaituen ebento hori, klase eta arraza eta pertsona guztiak berdintzen dituena, kirola, lehia odolik gabea, anaikidetza... Nola izorratuko duzu bada halako gertakizun inportante bat sarraski koxkor batekin? Gaur egun azkar asko kalkulatuko ligukete ekitaldiaren «inpaktu ekonomikoa», neurgailu unibertsal berria!

Mexikarren ehun sozialean gertakari hark utzi zuen orbainik, hark eragindako eleberri, film eta dokumentalak lekuko, eta 60ko mugimendu iraultzaileen historian tokia du. Baina berriro diot, Mexiko ez da Paris, eta beti dute tarte lausoagoa gure memoriaren gelaxketan, nahiz eta Villa eta Zapata eta 60ak eta zapatistak...

Duela 50 urte Olinpiar Jokoek isildu zuten balacera. 10 urte geroago Munduko Futbol Txapelketako gradetako oihuek ziegetako garrasiak Argentinan estali zituzten bezala.

Hurrengo mundu txapelketa Qatarrek erosi du. Harritua nago Saudi Arabiak Olinpiar Jokoen antolakuntza ez erosi izana. Edo ez da zertan harritu: Bolsonarok 50 milioi boto jasotzen dituen arootan hain da obszenoa dena, ezer estali beharrik ere ez dagoela.

Eskularru zuriak hautatu zituzten. Ezin egokiago, ezta?]]>
<![CDATA[Atseginen baratzetakoak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/019/001/2018-09-26/atseginen_baratzetakoak.htm Wed, 26 Sep 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/019/001/2018-09-26/atseginen_baratzetakoak.htm maria landare zeuzkan etxe aldamenean, jardintxo batean. Urtean zehar erretzekoak handik ateratzen zituen. Beste arrazoi bat dela medio, Ertzaintza inguru hartara joan zen arte. Landareak ikusi, erauzi, eta epaitegiek auzia zabaldu zioten. Epaitu zuten, urte eta gehiagoko kartzela-zigorraren ezpata bizkar gainean. Onik atera zen, hala ere; droga kopurua handia izanagatik ere —epaile eta Poliziaren adituen iritziz—, trafikorako zenik frogatu ez zelakoan. Errugabe, baina auzibidearen tormentua pasatuta; eta landarerik gabe.

Joxe Marik ez dauka samurragoa. Honi 14 dira poliziek atzeman zizkiotenak. Baserri aldamenean, gas-hodiak sartzera joandakoek ikusi eta abisua pasatuta. Abuztuan izan zen, artean landareek kukuluak eman gabe, baina landare handiak zeuzkan. Eta beraz zuztar eta hostoek pisu handia hartzen dute, 10 kilo. Trafikorako erabiltzen dituen aztarnarik ez dago, zuztarrak eta hostoak saltzeko inork ez dituela ibiltzen jakitekoa da, baina halere fiskalari iruditu zaio kopurua oso handia dela, pertsona erretzaile batek urte osorako behar duena baino gehiagokoa, zuztar-hostoak erregarriak direla, eta hiru urteko kartzela-zigorra eskatzen du. Eta kristoren isuna. Dardara batean dago Joxe Mari, eta landarerik gabe.

Eta biak ere, erre nahi badute, trafikatu beharrean.

Trafikatzea baita, Espainian, delitua. Norbere kontsumorako hazi, landatu edo edukitzea ez da delitu. Isuna jar diezazukete txirri edo harri batekin harrapatuz gero, baina delitua izateko droga trafikorako duzula frogatu behar du fiskalak. Askotan ez du horren frogabiderik, ez delako hala, baina hala ere gogor egiten du, kopuru handia trafikoaren aztarna-tzat jotzen baitute auzitegiek. Kontsumitzaile arrunt batek behar duena baino puskaz gehiago baldin badaukazu trafikorako dela suposatzen dute. Urte bat edo bikoa bodegan gordeta edukitzea ardoarekin agian bai, baina ez da komeni drogekin.

Despenalizazioaren alde nago, eta kontsumitzaileen jazarpena salatzen dut. Baina ez erabilera terapeutikoa ematen diotenena bakarrik (Iñaki eta Joxe Mariren kasua hori dela esango nuke, dakarten historia pertsonalarekin behar dutela bizitzen jarraitzeko), baita pour le plaisir erretzen dutenentzat ere. Despenalizazio absolutuarekin alde, gainera: cannabisa, eta kokaina, heroina...

Baina despenalizazioarekin, beste penalizazio batzuen alde ere bai. GHO izeneko inbertsio funts batekin —zeinak egoitza Caiman irletan duen, noski—, Linneo Health SL enpresa sortu du Juan Abello enpresari aberats espainiarrak. Farmazia-industriako jefeetako bat duela 50 urtetik, gizon ospetsu, errekonozitu, saritu eta abarra da (hainbat mezenasgo, administrazio-kontseilu, museo, fundazio eta elkartetako kide ohoragarri). Izena ere mundiala duen enpresa hori cannabisa hazi, landatu eta ekoizteko sortu dute, banatu eta merkaturatzeko asmoz. Delituak hitzez hitz dioena egiten dute, baina baimendua: erabilera terapeutiko eta ikerketakoekin egiten baitute. Hala diote, eta hagintariek utzi. Gizon hau opiazeoen ekoizle nagusia izan da, asko aberastu da horrekin (ere), eta orain cannabisarekin berdin egin nahi du, datorkeen merkatua hartuz. Gobernuak 20.000 hektarea landatzeko baimena emana die berari eta beste gutxi batzuei —hori bai atseginen baratzea: 20.000 futbol-zelai maria!!—.

Joxe Mari kartzelara joan daiteke 14 landarerengatik. Iñaki larri ibili zen. Beste hainbat zigortu dituzte, beste batzuk libre utzi. Eta beste gizagaixo batzuk perdigoi tiroa hartzeko trantzean dira kukulu batzuk lapurtzeagatik.

Bien bitartean, Abello jauna galazko edozein afaritan izango da gaur. Koparen bat hartuko du. Inguruan izango da marra mugimendua, berak akaso ez. Txirririk ez, seguru.

Abello jauna Drogaren Aurkako Fundazioko kide da, esan gabe doa.]]>
<![CDATA[Beren buruaz bestek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/015/001/2018-09-12/beren_buruaz_bestek.htm Wed, 12 Sep 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1898/015/001/2018-09-12/beren_buruaz_bestek.htm
Estatistikez gain, zioen zerrendak eta, adituen ahotan, azalpenak ere iristen dira egun horren inguruan. Biharamunetik berriro isiltasunera kondenatutako azalpenak, oraindik ere jendaurrekoa ez den gaia baita suizidioarena. «Gaixotasun luze bat» esapide enetzat erbestegarriaren antzera, «argitu gabeko arrazoiak» edo isiltasun hotza izaten dira bere buruaz beste egin duenaren inguruko azalpenak, azalpenik dagoenean. Normalean, pertsona jendaurrean bota ez bada, suizidioarena hilkutxa barruan joaten da, gorpuarekin, suaren edo harren bazka bihurtzera. Ez behintzat jendearen txutxu-mutxuetarako bazka izatea, ahal dela.

Asko dira arrazoiak, jakina, baina banaketa handi bat egin daiteke, diot ene ezjakintasun harro honetatik: bere buruaz beste egitea erabaki beregaina denean; eta ez denean. Bizimodu arrunt bat eroanik, aparteko presio ekonomiko, psikologiko edo sozialik gabe bere buruaz beste egiten dute batzuek. Akidura existentzial baten ondorioz, momentu oso jakin batekoa izan daitekeen nekea, bizitzen segitzea badute, baldintza horiexetan, baina ez dute nahi. Beti topatu ahalko da kanpoko faktorerik, faktore oreka-hauslerik, baina nik uste badirela besterik gabe egiten dutenak, horixe delako hartu duten erabakia. Tarteko egoera batean jarriko nituzke porrotak suizidarazitako jendea. Porrot horretan norberarenak ez ezik kanpoko faktoreek ere eragina izan dezaketelako. Eta beste talde handia da, egiten ari naizen sailkapen oso estereotipatu honetan, batez ere besteek bultzatuta bere buruaz beste egindakoena. Hauen kasuan, askotan, eta euskarak ematen digun baliabidea medio, esan genezake ez direla suizidatu, suizidatu egin dituztela baizik (polizia-etxe eta ziegetan konjugatzen da ondo aditz hau; eta Anuk datorkit derrigorrean akordura). Talde honetakoak bultzatuak izan dira suizidiora: gizarte-presioak edo baldintza sozio-ekonomikoek. Bizitzen segitu ezin dutenena, ez zaielako uzten.

Bakardadea, depresioa, isolamendua... borrokatu beharreko elementuak dira. Jendarteak, komunitate gisa, Administrazioaren gainetik, lan bat egin beharra dauka. Komunitate izateko lana egin behar du, eta ez soilik norbanakoen batura bat. Bakardadea aukeratua izan dadin, eta ez inposatua. Hor prebentzioa egin daiteke, baina ez da batere erraza norbanakoa aldarera igoa duen gizarte honetan; eta ez da ondasun materialen kontua (Finlandia aurreratua, hezkuntzan denon iparrorratz, suizidio tasa oso handia da —eta akaso boskimanoen artean ez—).

Baina ondasun materialen kontua ere bada, eta hor prebentzioa egin daiteke, baina ez da psikologo eta terapeuten lana. Gizarte lehiakor kapitalista honetan aurrera ezin eginak eragindakoak baitira suizidio asko. Suizidio bezainbeste hilketa ere kontsidera daitezkeenak. Zeren eta, bai, bere buruaz beste egiten du urliak, sandiak, berendiak, baina baldintza ekonomiko-sozial jakin batzuk izan balitu seguruena ez zukeen egingo. Eta hainbat kolektibotan (nerabe homosexual eta trans-ak...) nork kasua erabili beharra dago: ez dira suizidatzen, suizidatu egiten ditugu.

Soka, jauzia... haiek jartzen dute, baina hara beste esku batzuek igo dituzte.]]>
<![CDATA[Bakardadearenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/020/001/2018-06-20/bakardadearenak.htm Wed, 20 Jun 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/020/001/2018-06-20/bakardadearenak.htm
Bakarrik bizi arren beti jendearekin dagoenik izango da, eta beti jendez inguratuta egonagatik ere bakardade sakonenean bizi denik ere makina bat, eta pentsatu nahi dut aldagai horiek azterketan kontuan hartuko zirela. Azterketa serioa bada... Besterik da bikotea aurkitzeko negozioan diharduen enpresa batek sustatua izatea azterketa, eta orduan ez dago aldagaien beharrik, esaera zaharrak aspaldi baitio: esadazu nork pagatzen duen azterketa eta esango dizut emaitza.

Onartu beharra daukat azterketaren ezagutza oso albokoa dudala, eta interesekoa baino ez dudala hona ekarriko, nire helburua ez baita analisi soziologiko sakonetan sartzea ur handitan murgiltzea, gaiari heltzeko hari-mutur okerren bat topatzea baizik, gero nik nahi ditudanak esan ahal izateko. Alegia, iritzilariok normalean egin ohi duguna, tertuliaren anparo jendetsuan edo artikuluaren bakardadean. Niri atentzioa eman didana, bakarrik bizi direnen goizago hiltzeko joera hori dela-eta, psikologo sozial —hitz elkarketa ere...— baten azalpenak izan dira. Alde batetik zeuden gauza prosaikoak, baino zentzuzkoak izan daitezkeenak: familian bizi denak botikak nor jarri ere badauka, abandonu higieniko eta fisikoa zailagoa... Baina bazegoen bestelakorik ere, kontaktu eta kariñoak dakarten onurari —eta beraz gabeziari— buruzkoa, harritu nauena. Ez onurak edo gabeziarenak, baizik eta lantegi handirik gabe imajina ditzakedala igurtzi eta kariñoa ahanzturaren artxipelagoan utzitako bikote asko, mila urte elkarrekin bizi izanda ere bakoitza bere ildoan, eta are, imajina ditzaket dauden igurtzi eta kariño bakarrak gogoz kontrakoak diren etxeak, eta gainera, zenbait eremu familiarretan sortzen den giroaren karga askoz toxikoagoa iruditzen zait bakardadea bera baino.

Azken batean, eta ez noa ni urak busti egiten duela deskubritzera, bakardadea bilatua edo etorria den diferentea da oso. Hori denok sumatzen dugu, Soziologia titulua PPko Madrilgo hainbat buruzagik bezala lortuta ere. Konpainia normalean bilatua izaten da —munduaren parte handi batean bortxazkoa—; arazoa da konpainiak noiz uzten dion laguntzea-ren esanahia izateari, eta hartzen duen alardeetako esanahia, militarra, kapitain bat daukana eta kantinerak eta...

Tabernako soziologiarekin jarraituta, esango nuke arazorik handiena bakardade soziala dela. Etxean senarra beharrean katua edukitzeak odol-jarioen arriskua ez dut uste ekarriko duenik; sozialak, berriz... Besteekiko konexio eta harremanetatik at bizi nahi duenik izango da eta akaso iritsiko da mendea betetzera —iritsiko da, bai, baina ze luzea egingo zaion!—, baina hurkoak aberastu egiten duela uste dut. Harremanik ezean, konbertsazio bat, begirada bat, eztabaida bat, paseo bat, basoerdi bat, kontzentrazio bat, bilera bat... horiek gabe, nahiz eta jendez inguratuta egon, bakardadea dator, eta hori izan liteke gaiztoa, ene uste zapalean.

Eta ez da teknologiena errua, ez haien erabilera desegokiena, bizimodu eta antolamenduarena baizik. Komunidade perspektibak galtzen ari gara, jardun sozial aktiboa, eta banakoaren goraltzea da boladakoena. Adierazgarria da eskubidea dela egungo ikonoetako bat, baina eskubide indibiduala, guztienak omen diren horiek, baina modu banakakoan ulertuta: norberak dituenak, nahi duguna egiteko eskubidea, nork berea eduki eta zaintzekoa, nork bere...

Gure Esku Dago izeneko ekimena egin berri dugu, eta pozgarria da, Beste Norbaiten Esku Dago garaietan bizi garela kontuan izanda. Elkarri eskutik heltzeko zapia erabili behar izana, lastima.]]>
<![CDATA[Ezpata ez itsuarenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/024/001/2018-06-06/ezpata_ez_itsuarenak.htm Wed, 06 Jun 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/024/001/2018-06-06/ezpata_ez_itsuarenak.htm onik ez dagoela pentsatzen dutenetakoa naiz, denak direla gaiztoak. Inbidiak normalean erre egiten du eta min motelak eta biziak eragiten ditu, baina batzuetan kalterik ez egiteaz gain, on ere egin diezaguke. Modu homeopatiko batean, inbidia eragin digun horren aurka ekiteko balio dezake, eta berau bidegabea bada, bada hainbestean. Gauza bat behintzat klaru daukat: fama ona duen beste horren aldean, honek bai mundua mugiarazten duela. Konparaziotik etortzen da, maiz. Eta gorrotoarekiko muga ez da askotan zehazten batere erraza, amorru eragile latza baita.

Gutako askoren bizitzak —eta gure bizitza soziala— epaitegiek noizbait markatuta izan dira, zoritxarrez politikagintza eta jarduera soziala epaitegietan gehiegi gauzatzen den jendarte honetan. Ezpatadun itsuaren ardurapean afera gehiegi utzia dugu, eta hortik nekez atarramentu onik. Askoren bizitzak ukitzen ditu ezpata puntak, eta eremu latz horretan alderaketak beti kalterako dira. Normalean beti egoten delako gurearen aldean onik edo ez hain kaltetua atera den beste norbait, goi klasekoa, ugazaba, diruduna, agintedunen sokakoa.

Espainian ustelkeriagatik zigortutako Gürtel auzikoek jaso duten tratua, epaia irmoa izan bitartean espetxeratu edo ez trantze horretan, mingarria izan daiteke askorentzat. 483,50 euro ez ordaintzeagatik kopla handirik gabe kartzelatutako gaztearen amak esan zidan joan den astean, intziri artean, ea zer arraio gertatzen ari zen, berak semea giltzapean eduki eta 15 urteko zigorra eta ez dakit zenbat eurotako zuloa eragindakoa, berriz, etxera lasai joaten ikusten zuela. Txirritaren lapur txikiena mingaineratu zitzaidan, ezinbestean.

Guk konparaziorako baliatzen ditugunak, beti irabazten ateratzen diren horiek —inbidia bainoago, gorrotoa diegun horiek—, dena dute alde. Sistema haiek haientzat eraikia da eta, beraz, bidegabekeria sistemaren zutabeetako bat da. Tarteka haietako bati egokitzen zaio pagaburu izatea, bai, baina hori gurpilak aurrera egin dezan behar den koipea da.

Eta hala eta guztiz ere, kalterako dira konparazioak. Inoiz bueltan etor dakizkigukeelako, alde batetik, gatazka politiko armatu bat bizi izan dugunez ezinbestean dauzkagulako ebakiko gaituzten ertzak; eta bestela ere sistema sozial honetan beti topatzen ahal dugulako gu baino azpirago dagoenik. Guri inbidiaz, eta gorrotoz, begiratuko digunik.

Hari bederatzi urte izugarrikeria bategatik eta gureari hamabi ezer ez egiteagatik... Hala da. Koadroak egin genitzake, infamiaren historiarako ongi ematen duten koadroak eta salaketak. Baina utzi beharko genituzke konparazioak, alor honetan bederen. Eta zigorrak bere horretan baloratu. 10 urteko kartzela zigorra handia da, ene uste harroan, edozein kasutan da handia. Jakina, kasu batzuetan handiagoa, askoz handiagoa; baina handia da. Eta hiltzaile-bortxatzailea kalean dabilela jakin eta beste batzuk kalte laurdena eraginda edo kalterik eragin gabe gaztaroa lau horma artean bota behar dutela pentsatzeak arrazionalena ere sutu egiten du. Baina kontua da asmatzea su hori bideratzen horri buelta emango dion mugimendu eta sistemetara. Eta Justizia deritzon alor horretan bada zereginik, jendartea eraikitzea ez baita soilik errepideak eta ekitaldiak egitea izango: zigorraren kontzeptua birdefinitu, kartzelaren balioa, auzitegien osaketa eta eskumenak, gizarte-arazoak ebazteko bide berriak... Lehenago ere esan nuen, ez da justizia eskatu behar duguna, Justiziaren goitik beherako iraulketa baizik. Hori bai, zenbaitetan, Altsasuko gazteen auzian kasu, epaia gehi atxiloketak ikusita, eta nahiz arestian esandakoa berretsi, barneak erretzen dizkidan su hori hartu eta bueltan erabiltzeko gogoa ernatzen zaidala ezin ukatuko dut.]]>
<![CDATA[Babesgabetasunaren alde]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2670/021/001/2018-05-23/babesgabetasunaren_alde.htm Wed, 23 May 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/2670/021/001/2018-05-23/babesgabetasunaren_alde.htm
Beti bezala, asmoaren alde azalduko naiz hasiera batean, eta inork gure datuak nahieran erabili ahal izan ditzanaren kontra, baina berehala hasiko naiz asmoari gibelak sumatzen. Eta esan dezadan garbi: irudipena dut batzuetan pertsonon datuak gehiago babesten dituztela pertsonak eurak baino. Datu batzuk, eta pertsona batzuk, noski baino noskiago.

Alde bi ikusten dizkiot auziari. Bata lehor xamarra da, eta egoista. Jarduera ekonomiko txikia daukanari, edo enpresa koxkor bat, edo elkarte bat ez da dena ekonomia, burokrazia handiagoa eskatzen dio honek, papergintza-ri denbora gehiago eskaini beharra bere jardunari baino. Aholkularitza espezializatuak sortzen dira —lehen prebentzio eta lan-arriskuekin gertatu bezala—, ordezkariak, hileroko kuotak eta batez ere betebeharrak. Denbora eta dirua. Eta beraz jarduera ekonomiko edo sozialak galgatzen dituzte (kultura elkarte baten betebehar fiskal eta paperezkoak eta sinadura elektronikoak eta... zenbat buruhauste!). Auzia ez da noski arautze hauen guztien kontra egitea: langileen eskubideak zaintzeak (amatasun kontuak datozkit burura, adibidez) jarduera ekonomikoari kalte egiten dion enpresariaren argumentuak erabiltzen amai baitezaket. Ez. Dena ez da libre. Baina, era berean, gehiegizko erregulazioak ito egiten du jendea, zenbait proiektu abiarazi edo mantentzeko nagitu —eta proiektu sozialak ditut buruan, ez enpresarialak—. Inori izena galdetzeko ere ohartarazpen legala egin beharko diogu datu horren erabileraren inguruan!

Baina beste alderdi bat ere badu, larriagoa, datu eta pribatutasunaren babesaren gezurraren ingurukoa. Datuak eta pribatutasuna gorde eta babestu nahi dira, justu kontrakoa bizi dugunean. Enpresa handiek gure datuak nahieran ibiltzen dituzte —araua Facebook-ekoa jakin baino lehenagokoa da—, eta etengabe moldatzen dute eskaintza datu horien arabera. Nire izen-deiturak eta dni zenbakiak eta beste ez dakit zenbat datu giltzapean gorde nahi dira, baina nire bizitza ohituren ingurukoak libre dabiltza. Eta horrek ernegatzen nau. Zeren eta egia esango dizuet, nire ordenadoreez arduratzen den enpresak, etxepeko administradoreak edo ez dakit zein elkartek (Gure Esku Dago, adibidez) nire datuekin egingo duenak ez dit beldurrik ematen. Bat ere ez. Izango da akaso katolizismoaren ponteko urek bustitako komunidadean hazi garelako, baina sozializazioak ez dit ikararik eragiten. Ikara eragiten didana da komunidadeko kide izan gabe erabiliko nauenak. Ezagutzen ere ez ditudanen bonbaketa eta kontrolak izutzen naute, nire deiturak jakin edo ez.

Eta gainera, hainbat daturen publikotasunerako arauak botatzen ditut faltan, ez babesekoak. Enpresa eta konpainia handienak, nortzuk diren, non dauden, zein diren haien diru eta negozioak, nola banatzen dituzten... horiek denak jakin nahi nituzke eta eskura izan. Baina ez, datu horiek benetan gordeta daude, arauen beharrik gabe. Arauak, soilik guretzat.

Paradoxa bikaina osatuz, Mediterraneoa nola edo hala gaindituta iritsi den errefuxiatuarena: Europako lurra zapaltzen duen unetik, bere datuek eskubide gehiago izango dituzte berak baino.]]>
<![CDATA[Lau axola]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/018/001/2018-05-09/lau_axola.htm Wed, 09 May 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/018/001/2018-05-09/lau_axola.htm
ETAren amaieraz ari naiz, errelatoaz ari naiz, duela 15 egun hizpide izan genuen horretaz. Txistea egiteko gogoa ezin saihestu: orain denak errelatoarekin kezkatuta dabiltza, baina zer espero zuten, «ven y cuéntalo» hainbestetan eskatu eta gero!! Denak kontu kontari. Kanpainak esplizituki esaten ez zuena zen zer eta nola kontatu ere haiek esango zutela. Egonaldiaren amaieran inkestan 1etik 10era 10etik hurbil ibiltzea, horrelako inkestak betetzen denak ere zein onbera garen jakinda (kalteberak direnek bete ere ez baitute egiten, eta beraz ez dira estatistiketan ageri). Kanpainak azken batean datsegit-ak lortzea zuen helburu, nagusiki hori, orain sare sozialetan ditugun eragile hiperaktibo mordo horrek bezala. Txalo birtualak dira xedea, edukia lau axola (lau oraingoz, laster bost).

Beldurra ematen duena da, egun batzuk igaro eta aparra jaits dadinean, aparraren azpian zerbezarik ez dagoela egiaztatzea. Alegia, zalaparta isilduta, su-zirien distira itzalita, normalidadera etorriko direla gauzak. Bere onera etorriko diren beldurra, ez baitakigu ona zer den, eta, okerragoa dena, norena den! Izan ere, azken zazpi urteetan izan dugun normalidadea —ordukoa da ETAren benetako adierazpena— hagitz arriskutsua begitantzen zait. Ohitu gara ETAk jardun gabe bizitzen, eta beldurra ez da ETArik gabe bizitzen ohituko garela —hori berez ona da—, ezpada konpondu gabe gelditu diren kontuak, batzuk gelditu dira eta, ahanzturan geldituko direla. Presoez ari naiz, nagusiki. Biktima batzuez ere bai.

Espainiako Gobernua beste interes batzuek mugitzen dute —hauteskunde-interesak, jakina—, eta zail da harengandik estatu mailako erabakiak espero izatea. Gutxi izan dira azken urteetan estatu-erantzukizun baten ikuspegitik hartutako erabakiak, gehienak alderdi-interes batetik hartutakoak izan dira. Eta estatu mailan hartu diren gutxiak, gerrarakoak izan dira. Bake garaietan eskuzabaltasunez eta etorkizunerako ikuspegiz jokatzea ez dute hautatzen estatuek.

Baina jendarteak ere beste interesgune batzuk ditu. Bilbok, adibidez, errugbia. Gauza jakina da errugbia oso presente egon dela historikoki Bilboren bizitzan, erreferente bat izan dela, eta normala da beraz baloi obalatuak hartu izana gure hiriaren bihotza; bihotza eta giharrak, eta eskeletoa... 1.000 eurotik gora gaua, hotel batean. Ebentoa, badakizu. Hori eta gero etorriko direnak. MTV eta abarrak. Hemen ere errepikakor ariko naiz. Inpaktoa, ekonomikoa noski. Horrela neurtzen da arrakasta, horrela neurtzen progresoa. Produceo, ergo sum. Ekintzaileak behar ditugu —XXI. mendekoak, nonahiko jaurlaritzek laguntzen dituztenak—, negozio perspektibak eta merkatu-hobiak. Hobiak!! Bertsolari onegia ere ez du behar horri zuku pixka bat atera ahal izateko... Tira, esanguratsua ere bada euskal kulturaren egoeraz egin den eta idazten dudan etxe honetatik ozen iragartzen zaigun azterketan kontsumoa neurtu izana. Neurtu denaren hitz zehatza hori izango da, ados, baina marka ere bada hori, hitza kontsumoa izatea.

Lehenago ere makina bat aldiz esan dugu, geure burua errepikatzen baino ez gara ari, baina esaera moldatu beharrean gaude, bide-taloa bezain egoskor ageri baitzaigu beti parean: esadazu nola deitzen diozun eta esango dizut zer zaren. Baina horrek ere ez du lau axola, bihar beste txio edo guasap bat idatziko dut-eta.]]>
<![CDATA[Errelatoei egoskor]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/023/001/2018-04-25/errelatoei_egoskor.htm Wed, 25 Apr 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/023/001/2018-04-25/errelatoei_egoskor.htm jabeak ere: arrantzaren kontura hasi ginen ezagutzen «jurisdikziopeko urak» kontzeptua (aguas territoriales / eaux territoriales), eta hor jabetza dago, agintea dagoen neurrian. Urok eduki ez dauzkagu, baina mare nostrum dira inoiz baino gehiago.

Eta, gauzak zer diren, hainbat espezieren kudeaketari uko egiten diogu: Libia edo Mauritaniatik ontzi ezinezkotan bidaiatzen dutenak. Espeziea: etorkin; barietatea: txiro (aberats barietatekoari tokia egiten baitiogu, batik bat golak sartzen ona baldin bada). Legatzak nork bere uretan nahi ditu; pertsonak ez. Pertsonak nazioarteko uretan, edo urpetan. Paul Valery akorduan.

Interesgarria izan da elkarrizketa (hark ez du itsaso jabetzaz jardun, hori nire kontua da), eta ongi azaldu ditu hainbat egoera eta oraingo erronka, baina amaierak mugiarazi dit odola: Oroz jaunak esan du, dagoeneko mahatsaz eta ardoaz ari zela, gure produktuek duten onena errelatoa dela. Horrelaxe: «errelatoa». Eta niri, halako kontzeptuei egoskor, kosta egin zait ulertzea, baina entenditu dut gure txakolina produktu goren egiten duena ez dela likidoa bera, baizik eta txakolin kopa hori hartzea (orain kopa, errelatoan kopa) nekazal turismo ezinago eder bateko terrazan, parrapean, mahastia eta itsasoak begien aurrean, soroak, eta baratzeak eta animaliak eta prozesu naturalak eta... Inportanteena ez da txakolina ona den edo ez —inportantea da, noski—, baizik eta hari buruz esaten duguna, eraikitzen duguna, kontatzen duguna. Munduko txakolinik onena eduki dezakezu, baina alferrik da branding, e-commerce, marketing eta bestelako hizketing batzuk apainduta ez badarabilzu. Eta txakolinaren tokian jarri torlojua, diseinu industriala, kultura produkzioa... Esadazu nola merkaturatzen duzun, eta esango dizut nor ba ote zaren.

Kontzeptua barneratzeari egoskorra naiz, baina gogoz kontra ere onartu beharra daukat etorkizuna: errelatoa. Bueno, sikiera ipuingileei lana emateko balio badu (kreatibo deituta, noski, edo zerbaiten manager edo coach)...

Merkatua eta produktuen mundua utzita, errelatoarenak beste bat dakar ezinbestean hizpidera. Nik ezagutuko ote nuen zalantza neukana, are, ez nuela ezagutuko konbentzimendua: ETAren amaiera. Hor ere dialektikoa da gaur egun gerra (baina diferentzia batekin: batzuek jardun armatua utzi zuten, besteak, Estatuak, ez). Alegia, hor ere edukiaz ahaztu eta errelatoarekin katramilatuta gabiltza. Eta zalaparta utzita, badaukagu garaia, beharra ere esango nuke, aro hori itxitzat eman ahal izateko. ETAk egin nahiko du amaieraren bere errelatoa bainoago bere eszenografia diseinatzen, eta Estatuak arerioaren edozein mugimenduri kolpeaz erantzungo dio, baita mugimendua joatekoa denean ere. Baina gutako batzuentzat, jaioz geroztik ETA ezagutu dugunak, une berezia izango da datorren ez dakit maiatzaren noizkoa. Amaiera luzatu egin da eta hainbat kontu urtu ere erraz egin dira errealitatearen alperraren kargaz; baina beharra dugu flashak itzalita aroa itxitzat jo ahal izatekoa. Errelatoak amaitzekoa, behingoz. Batzuek nahi duguna ez baita errelatoa, irakurketa baizik. Gure bizitza izan denaren irakurketa egin ahal izatea, guztiok, nork berea.]]>
<![CDATA[Justiziarik ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/019/001/2018-04-11/justiziarik_ez.htm Wed, 11 Apr 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/019/001/2018-04-11/justiziarik_ez.htm
Zuzenbide fakultateko asanblea bat dut gogoan, arrazoia ez; izan zitekeen inportantea, edo ez hainbeste, gauza «arinengatik» ere batzuetan protesta egiten genuen garaiak baitziren haiek, greba eta klase-uzteak ere. Baina badakizue, inoiz erratzen dela onartuta ere, beti paratuko naiz protestagilearen alde. Asanblea bat zen, beraz, eta ikasle suharrok hartzen gintuen eztabaida beroan orduko liderretako batek, iritzia oinarritu nahian, argudiatu zuen Zuzenbide ikasleak izanik, pentsatzekoa zela Justizian sinesten genuela eta Justiziaren egitea zela gure desioa... Iritzia ez, argudioa konbatitu genuen hainbatek —intimitate samarrean seguruenik, ez dut gogoan interbentzio jendetsurik, are gutxiago hotsandikorik—: Justizian sinetsi!? Utikan! Sinetsi, ezertan ere ez, eta Justizia, letra larriz idazten den hori, borrokatzeko ari ginen ikasten batzuk. Bizi genuen mundua ikusten hasiak ginen, eta Justizia, irudiak bestela badio ere, ez zen itsua. Eta ezpata handia eta zorrotza zeukan esku batean. Eta dauka oraindik. Eta bestean balantza, baina beti alde batera zamatua.

Urte mordoa joan da ordudanik, baina orduan ez nengoela oso oker —horretan, zeren eta beste hainbat gauzatan...— esango nuke. Justiziaren izaerari buruz, bederen; ez hainbeste hura borrokatzeko orduko asanblean geundenon asmo eta grinez. Asko zertan ari den ikusita.

Ekuazioa sinplea da, ez naiz ni orain igitaiari nondik heldu behar zaion esatera etorriko: sistemaren zutabeetako bat da Justizia —erakunde gisa, eta beraz jardun gisa—, eta hortaz injustua sortze beretik. Boteredunaren aldekoa erabat, boteregabearen mesedeko berme eta printzipio batzuen noizbehinkako agerpenak nagusitasun orokorra sendotu baizik ez baitu egiten.

Altsasukoak ditut akorduan. Esan genezake, esaten dugu, auzi horrek Justiziarekin ez daukala zerikusirik, eta hain zuzen ere Justizia dela eskatzen dena, datorren zapatuko manifestazio (espero) oso jendetsuan eskatuko duguna. Justu kontrakoa da, baina, nire ustez. Justiziarena da jasotzen ari diren ezpata-kolpea, hiru lagun 500 egunetik gora espetxean eta bizitza osoko kartzela-eskaerak barne dauzkana. Justizia da amesgaizto imajinaezina zirudiena errealitate bihur dezakeena —dagoeneko bihurtua duena baino areago—, zigor latzak berretsiz gero. Gertatuko balitz —eta astakeria nik inoiz ezagututako handiena bada ere, Espainiako Estatuan egun hori litzateke normalena—, Justiziaren babesa izango du erabakiak. Denik eta bidegabeena izanda ere, Justiziaren berme guztiak izango ditu. Ez baitaude, gure diskurtso eta pentsamenduzko eraikuntzetan bestela dela pentsa dezakegun arren, letra larriz eta letra xehez idatz daitezkeen justizia diferenteak. Egituretatik at aldarrikatzen den Justizia maizenik mendekua da, legea gogorrenean ezar dadin, edo legearen beste interpretazio malguagoa; nork eskatzen duen. Gure konstruktoetan izan ezik, Justizia da auzitegi eta epaitegietan egiten dena, eta esan bezala, ez itsua, ezpataduna, eta balantza beti alde berera zamatua. Azken hilabeteotako albisteak errepasatu besterik ez dago: hemen, Bartzelonan edo Madrilen.

Datorren astetik aurrerako torturaren azken txanpa horretan, beraz, nire desiorik handiena Altsasukoek Justiziaren atzaparrei ihes egin diezaiotela. Ez dadila justizia egin. Eta ahalegina hori hala gerta dadin. Hamaika aldiz esandakoak berriro esaten, toki guztietan esaten, ozen esaten: Altsasukoak aske!]]>
<![CDATA[Zera bukatuko zen!]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/019/001/2018-03-28/zera_bukatuko_zen.htm Wed, 28 Mar 2018 00:00:00 +0200 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/019/001/2018-03-28/zera_bukatuko_zen.htm
Eta beraz, ergelkeria da epai etiko/apokaliptikoak egiten ibiltzea teknologia berrien inguruan, ahaire harpetarra hartzen duten diskurtso teknofobikoak egitea, nahiz eta doinu ustez natul batekin egin. Oro har gure bizimoduen inguruan egiten ez dugun epairik ez, behintzat.

Nahiz eta onartu beharra dagoen bizitzen bezainbat nozitzen ari garen algoritmoen diktadurak tarteka goia jotzen duela. Modu proportzional batean telefonoa zenbat eta adimentsuagoa gu gero eta ergelago garela sinestera ez naiz iritsiko, baina edonork esanen luke gure bizimoduen leihoak zabal-zabalik utzi ditugula eta askotan geure edukiak bainoago, gu geu gaudela hodeian. Bizimodua pasahitz eta gakoez bete digute, baina gure barruetara sartzeko leihoak libre utzi dizkiegu. Uneoro gure berri ematen diegu —robotei, ez pertsonei—, eta haiek —pertsona batzuek, ez robotek— trukean mundua eskura jartzen digute, batzuetan, eta desirak betetzen dizkigute, oso gutxitan, eta maizenik hala dela sinetsarazten digute, baina berez eskuraezin diren gauzak desirarazten dizkigute. Dena ezin modu sofistikatu eta modernoagoan, hori bai.

Eta okerrena: harreman komertzial hutsa dena harreman emozionaltzat saltzen digute. Tira, saltzen ez dugu esango, zerbitzatu egiten digute. Krudelagoa: guk geuk deskargatzen dugu.

Saretik kanpoko munduak zeren eta bada, izan, bada— eskaintzen duena ez da, nolanahi ere, itxaropengarriagoa. Algoritmoaren diktadura ez ezik, Espainiako Estatuan auzitegietako diktadura bizi (eta batez ere nozitzen) dela aspaldi esana dugu. Katalunian pairatzen ari dira, diktadura hori gainera demokrazia eta askatasunaren eredu gorena dela laudatzen duen abesbatza mediatiko eta politiko izugarriarekin. Zer irakurri eta entzuten den, ez sinestekoa da. Eta ez da izango lehenago entzun eta irakurri ez ditugulako handiak. Hamaika ikusteko jaio ginen ez dakit, baina entzun eta irakurritakoek dozena aspaldi utzi zuten atzean!

Eta derrigorrean aipatu behar diktadura ez ezik genozidioa ere bizitzen ez, hiltzen ari den herri kurdua. Afrin. Beste hainbesterekin batera gorde beharko genukeen izena, idatzi gabeko lotsaren historia unibertsal horretan, errelatua egiteko hautagai gutxi —bestela hain kezkatuak— duen historia horretan. Gero etorriko dira adierazpenak, deitoreak, filmak... Hildakoen hautsa ere erabat garbitua gera dadinean. Horrorea parke tematiko egiteko tenorea irits dadinean.

Igande honetan —aberri eguna?— berriro irakurri ahalko dugu frankisten garaipen egunekoa, 39ko apirilaren 1ekoa: «Cautivo y desarmado el Ejército Rojo... la guerra ha terminado». Bukatu?!]]>
<![CDATA[Delitu askoz handiagoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/020/001/2018-03-14/delitu_askoz_handiagoa.htm Wed, 14 Mar 2018 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/020/001/2018-03-14/delitu_askoz_handiagoa.htm
Pentsionisten mugimenduarekin bat egitea errazagoa da, ikus dezakegu guk ere —gizonezko zuri hegemonikook— galtzekoak ditugula alor horretan; ez dakidana da bizimodu erosoaren errutinak narkotizatuta gauzkanez, plazara jalgi egiteko gauza izango garen. Errotondekin laketuta gaude, egia esan; eta baloiarekin, edo pilotekin... ertzik gabeko gauza biribilekin. Mugimendu feministaren aldarriena, berriz, iraultzeak goian dagoena behean eta behean dagoena goian jarriko duen mugimendutzat beldurrez ikusita —eta ez behean dagoena gora etortzea, goian zegoenari lekua kenduz baino lekua modu hobean banatuz, goian sobera baitago—, errezelo eta oztopoak handiagoak izango dira. Etorriko ahal da, etorri behar du. Hitzezko atxikimendua lortu du, urteko egun batekoa. Izan dadila bide baten hasiera, ez erakusleihoko afixa.

Ordea, plazaren okupazioaren alorrean, oihartzun sozialaz ari naiz, penduluak beste aldera egin du aste honetan, Espainiaren influentzia-eremuan bizi garenontzat. Hau da, Bidasoaz hegoaldera bizi —Bidasoaz iparralderako asko ere bai— eta bereziki komunikazio- eta erreferentzia-sare sozial espainolaren menpeko garenontzat. Andaluzian hildako mutikoaz ari naiz. Gure artean zenbait ingurutan hain handia izan ez bada ere —Espainiako oihartzun soziala txikiagoa delako—, oro har oso handia izan da. Exajeratuki handia.

Gure arteko eremu batzuetan (euskarazko medioetan...) izan duen oihartzun txikiagoa, bestalde, susmoa (eta desioa) dut ez dela izan soilik Almerian gertatu delako, ez dela futitze abertzalea izan, ezpada kazetaritza-jarrera duin batetik begiratu zaiola aferari.

Tragedia izan da, bai noski, baina mutikoa ito duen emakumeak baino izu handiagoa eragin dit horren inguruan sortutakoak. Zalapartak. Heriotza-zigorraren aldeko aldarriek. Sare sozialetan eta zenbait mediotan —telebistetan bereziki— auziak hartu duen dimentsioak. Medioak odoletan aztarrika, eta gu haien bitartez, erreportaje eta saio berezien bitartez haien miserien putzuan plisti-plastaka. Eta hagintariak dolu-agerpenetan buru, herriaren sufrimenduarekin bat eginez. «Denok gara x» formularen aspaldiko edukigabetze eta manipulatze latza: mutiko hori izan behar dugu aste honetan guztiok —ai, ez bazara, odolgabe konplize makurra, gertatuko ahal zaizu antzekorik!—. Duela hiru aste ertzain eta gainera beltza izatera ere ia behartu gintuzten (futbolarekin gertatzen ari denak aparteko gogoeta merezi du: indarkeria —arra, erabat arra—, dirua, alienazioa...).

Obszenidade sozial galanta begitandu zait.

Hau guztia, gainera, iritzia plazaratzeagatik jendea epaitzen, zigortzen eta espetxeratzen ari diren garaietan —gorroto-delituak leporatuta!—, zigor-sistemaren gogortzearekin jarraitu nahi den garaietan. Espainiako Estatua adierazpen-eskubideak urratzeagatik Europan zigortu behar duten garaietan. Twiterren, Facebooken eta ez dakit non esan diren guztiak batuta baino, eta batzuk astakeria handiak ziren, askoz delitu handiagoa ikusten dut egunotako ikuskarian. Delitua jendarteari egiten zaion erasotzat hartuta, hala ulertzen baitut nik, kaltea askoz handiagoa da, inolako zalantzarik gabe.]]>
<![CDATA[Nolabait esanda]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/026/001/2018-02-28/nolabait_esanda.htm Wed, 28 Feb 2018 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/026/001/2018-02-28/nolabait_esanda.htm
Sendatzeko moduko gaitza da, beraz, hazteria, baina hil dezake. Hala zekarren oraindik orain kazeta honek, Lapurdin hildako etxegabe baten heriotzaren kausa hazteri gaitza izan zela. Artikuluak berak argitzen zuen osasun egoeraren txartze orokor batek eraman zuela etxegabea heriotzara. Bera, eta bera bezala beste hiru, Baiona inguruetan, hilabeteko epean. Hotzak hain gogor astintzen gaituenean gertatzen dira halakoak, areagotzen dira, eta orduan akordatzen gara parking, kutxazain, zubipe eta bestelako zerupeetan bizi direnekin.

Azpimarratu da, azpimarratu dugu gure kontzientziak apur bat goxatzeko, eskaini zitzaiela aterpea, baina ez zutela nahi izan. Haien aukera dela kalean bizitzea nolabait esanda. Eta hala da, eta egunotan Belgikan alkate batek etxegabeak atzeman eta gogoz kontra ere aterpeetan sar ditzatela agindu duelarik, eztabaida sortzen zaigu, askatasunaren aurkako erasoa ote den. Askatasuna, etxegabeon arropa-piltzarrak baino zarpailduago dagoen hitza.

Kontrakoa esaterik egongo bada ere, hazteriak ez zuen hil etxegabea. Miseriak hil du: bere gorputz hondatuan hotzak, hazteriak eta batek daki beste zenbat eritasun sendagarriren baturak eman dio azken kolpea. Baionan etxegabeak laguntzen dituen aterpetxeko arduradunak adierazi bezala, «bizimodu honen akidurak» eraman du zulora bera, eta beste hirurak. «Bizimodu horrek», guk esan beharko bagenu. Bizitzarekin nekatzea gauza arrunta da, bizitzearekin nekatzea ere bai, eta suizidioa oraindik ere tabua den arren, gure pantaila, lehen orrialde eta albistegietan salbuespenak salbu aipatzen ez badugu ere, gure artean bizi nolabait esanda da.

Lau hauek eta egongo diren eta jakin ere egingo ez ditugun beste heriotza batzuetatik ez dago irakaspenak ateratzen ibili beharrik, prentsaren pulpituan sermoia botatzeko aukera daukagunok ohitura handia badugu ere, baina gizarte-porrota dela iruditzen zait niri, akabatu dituen bizimodu hori haiek aukeratutakoa izan arren (aukeratzeez beste batean mintza gaitezke). Intentsitate baxuko suizidio geroratua izanda ere, porrota da. Komunidadetik kanpo geratuko dira batzuk, beti, derrigorrean; gizartearen bazter eta ertzetan biziko dira batzuk, haiek leuntzeko ahalegina egiten badugu ere. Miseria sendatuta ere zeren eta, batzuek kontrakoa uste badute ere, ez da gaitza eta gainera sendagarria da!—, haren sareetan jausiko dira batzuk. Ez dute miseriaren abaroa propio bilatuko agian, baina hark katigatuko ditu.

Kontua da komunidade gisa haien aurrean zer bizi-jarrera dugun. Zer esfortzu egiten dugun miseriaren sareak deuseztatu eta hari mehe baino izan ez daitezen —eta hor lan handia eginak gara, onartu beharra dago—, baina batez ere zer bizimodu eraikitzen ditugun, eta ertz eta zuloen aurrean zer jarrera dugun. Bizimodu hau, hori eta hura oinarrizkoenean hain desberdinak izan ez daitezen zer egiten dugun, jendarte gisa, eta hotzetik ederki babestutako geure kolkoan.

Etxeak bizitza —nolabait esanda— isla dezakeela kontuan hartuta, etxegabe-tik etxejabe-ra letra batena baino askoz alde handiagoa dago.

(Emmanuel, Frederic, Philippe eta Christophe dira hildako etxegabeak, zehazki esanda).]]>
<![CDATA[Distirak itsutu egin dezake]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/022/001/2018-02-14/distirak_itsutu_egin_dezake.htm Wed, 14 Feb 2018 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/022/001/2018-02-14/distirak_itsutu_egin_dezake.htm
Kirola maila batzuetan nagusiki negozioa den garaiotan —baina kirolaren balio oinarrizko batzuei utzi ez diola: lehiarena, irabaztearena—, identitatearena ere batu zaio asuntoari (gure taldea, gutarrak...), eta koktelak ezinbestean emaitza bat dakar: garaipena, garaipena, garaipena. Jokalariek eta entrenatzaileek euren buruak hauspotzeko eta zaleekin komunioa lortzeko matx handi baten bezperetan egiten dituzten diskurtsoak entzun besterik ez dago: «kamiseta hau defenditu beharra dago; kolore hauek janztearen ohorea; ezkutu honek daraman historia...» parte hartzearena ondo egongo da, baina finala galdu duenaz ez baita inor gogoratzen.

Lehia kulturaren eremura aspaldi pasea da (kantu eta literatur lehiaketak), eta BECen orgasmo sozial gogoangarria gertatu berri den txapelketa hortxe dago. Bertsolariengana iritsia da gainera jokalari baten aldeko pankarta eta mezuena... baina oraingoz lehiakideak ere txaloz hartuta, ez kontrario. Alde handia dago kirol estadioetako zenbait basurdekeriarekin.

Joan den asteko zinema alorrekoak harritu nau. Espainiako zinema sarietakoa. Inoiz ez bezala, kirol zaleen moduan sumatu ditut euskaldunak (guztiok, zer erremedio!). Handia zen gure taldea, gure jokalaria, eta sarietako bakoitza gol bat bezala ospatu da. Gure taldearen gola. Eta gero goraipatu, zoriondu, eta zoriondu, eta berriro ere zoriondu. Haiek egin dutena bai, handia da, baina nire uste harroan ez da txikiagoa sariok direla-eta eratu dugun zorion eta ospakizun bola. Ni ere poztu nintzen, bai, eta ez nuke nahi heterodoxiaren ortodoxo zaputzontzitzat agertu, inork arrakasta eta loria lortuz gero errezeloz hartzen duten horietakotzat. Bejondeiela, goza dezatela unea eta saria, eta aprobetxatu ahal dela niri handiegia iruditzen zaidan olatu hau, ez baita lan mundu horretan askorik izaten. Sariak horretarako balio badu, aurrera. Baina fenomenoak zalantzak sortzen dizkit, eta gauza batzuk berresten.

Identitatearena, bat. Sari nagusiak Isabel Coixetek poltsikoratu zituenean, Estiu 1993 eta Handia gaindituz, niri 155.aren garaipena iruditu zitzaidan, eta hori ez da kasualitatea. Eneko Sagardoy eskerrak ematen entzun eta nik ere konektatu nuen harekin, noski. Hor bada zerbait, apuntatu nahi duenarentzat. Beldurra ematen didana da sari nazionala noizbait hona ekarriko bagenu, gipuzkoar eta bizkaitarren arteko lehia imajinatze hutsak, eta nafarrak kateen bandera astintzen.

Eta zalantza handiena sariek hartua duten indar erregulatzailea. Sariei (eta nominazioei!!) zenbat denbora eskaintzen zaien, atzerriko glamurosoenei, ernegatua nauka, geure burua zenbateraino guk geuk kolonizatua dugun. Eta beldurtua indarraz. Zenbateraino lan edo produktu baten biziraupena —eta beraz haren atzean dagoen langile eta sortzaileena— sari eta kopuruen mende utzia dugun. Hainbeste ikusle, erosle, bisitari, garaikur... Horrela neurtzen da, eta horrek badu logika bat, jakina; baina horren arabera epaitzen da, eta hori arriskutsuagoa da, eta, arriskutsuena, sortu eta sustatzeko orduan ere irizpide hori nagusitzen dela. Parte hartzea batere ez inportantea bihurtzeraino.]]>
<![CDATA[Gu eta haiektarrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/019/001/2018-01-31/gu_eta_haiektarrak.htm Wed, 31 Jan 2018 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/019/001/2018-01-31/gu_eta_haiektarrak.htm
Agerian ibiltzea baita erakuskeriaren gizarte honen zutabeetako bat. Boterearen estrategia da, deabruarenari buelta emanez: gauzak nabarmentzea. Zahar usaineko aristokraziaren garaiak pasatuta, XX. mendearen bigarren erdian elite ekonomikoek euren izaera pixka bat antzaldatu eta, halako ponpezia eta soineko distirantik gabe, fokuetatik aparte egin zituzten bizimoduak, modu endogamiko xamar batean. Haiek zeuden, eta gu. Haien begiradatik, jakina, haiek gu bat osatzen zuten, munduko munduan dauden mundu txikietako— aberats eta boteretsuen gu-a, eta gero haiek geunden.

Estrategia aldatzen joan da, ordea, eta haiek eta gu ez daudela konbentziarazi gaituzte, denak garela, edo izan gaitezkeela, gu. Ez da egia, datuek argiro diote: inoiz baino handiagoa da gu eta haien arteko zuloa, amildegia, baina konkistatu egin gaituzte eta denok haiek izan nahi dugu. Denok gu izan nahi dugu. Denok Davos xede.

Eskema erraztu egin du, noski, progreso ekonomikoak jende askori ekarri dion, ekarri digun, ondasun aurrerakadak. Davoskoen aldean haiek gara, baina gu ere bagara, eta baditugu aldamenean haiek batzuk. Eta urrutiago haiek mordoa. Eta horrela kate luzea, baina oinarri berri batekin: denak gu izan nahia.

(bada ekuazio honen barruan orain gutxi arte sarrerarik izan ez duen beste faktore bat: gu-ren barruan eta baita haiek-en barruan beste gu eta haiek bat dago, hankarteko zintzilikarioak mugatua, mundua zintzilikario horrekin marrazten dutenek, dugunok, zedarritua).

Horra gure porrota. Goragoko kate-begiko gu bihurtzea helburu bilakatu izana. Ez dugu noski egunerokoan bizi, edo igartzen bederen, egunero bizitzearekin ere aski da maiz. Ez dugu egunerokoan bizi, baina egunero bizi dugu.

Haiek gutar bihurtzea baino gu haiektar izan gaitezkeela sinetsaraziz, ahantzarazi digute egia bat, artikulu honi darion espiritua bezain zaharra, baina hala ere egia handia: gu eta haiek izatea ahalbidetzen duena da batzuek asko daukatela beste batzuek gutxi daukatelako. Batzuek ikaragarri daukate, beste batzuek ezer ez daukatelako. Eta soluzio zuzena, oraindik ere, banaketa da.

Baina hori zaila da, nonbait, eta beste soluzioa da haiektar bihurtzen ahalegintzea. Haserretu gabe, gainera, batez ere haserretu gabe, bortxarik gabe.

Ezkor nator, badakit, baina, zer nahi duzue, Davos festa gisa saltzen digute eta gainera kirol albisteekin gosaldu naiz egunotan: hor bai haserre, baina ez kopuruekin.

Deabrua ere galtzaile, sasoi ilunak fedegabeontzat.]]>
<![CDATA[Hitzaren gastronomia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/025/001/2018-01-17/hitzaren_gastronomia.htm Wed, 17 Jan 2018 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/025/001/2018-01-17/hitzaren_gastronomia.htm
Politikari eta batik bat agintarien jardunaz ari naiz, hemeroteka edonoren eskura dagoela jakinagatik ere, hitzen oturuntzan sartzeko erreparorik ez dutenez. Egindako promesak ez dituztela hausten esango dizute, agindutakoak ez betetzea izan daitekeela inoiz, baina haien borondatetik kanpo egoten dela beti horren arrazoia, eta hortaz ez dutela hitzik jaten. Letra batzuk, gehienera ere.

Baina irensten dituzte, irensten dituztenez. Eta ez nabil guztioi gerta dakigukeen iritzi aldaketaz, edo beroaldi batean botatako ahoberokeriaz. Erabat debalde hitz egin ahal izatearen profesionalizazioaz baizik. Zeren eta jaten ez dituztenetan, murtxikatu eta ahoan ibiltzen dituzte, bola elkor irentsezin bat bihurtu arte zukutzen, hitza utzi arte garai batean izan zenaren traza hartuko dionik ez dagoela. Eta jan ere bai, baina digestioa ez zaiela amiñi bat ere astunduko jakitun, hitz-jale adituon urdailak horretarako azidoak garatuak dauzka-eta.

Kamioiak erabat atera behar zituen AHTak gure errepideetatik. Joseba Egibarri entzun nion nik neronek, ene belarri motzokin, aspaldi xamar. AHTarekin Euskal Herrian hitza ez, baina letra bat egin behar zela konbentziarazi nahi gintuenean: y-a beharrezkoa zen, Euskal Herria egituratzeko. Baina kamioiz hustuko balitz gure errepideen mapa —zeina ez den gertatuko—, alfer samarrekoa izango litzateke Gipuzkoan estreinatu berri duten bide-saria, eta beraz Markel Olanok esan diguna, horri esker batuko dugula euro parrastada bat... Bietako batek afaltzeko hitza izango du luze gabe (kamioi-olioaz gozatutakoa). Edo biek.

Trena Donostian hartu, Bilbora lanera joan, eta gauean AHTari esker seme-alabak kulunkatzera iristeko moduan egongo omen zen Josu Jon Imaz. Sic. Honek ere ez du hitza jango, ez trena baliatuko ez duelako, baizik eta martxan hasterako seme-alabek seguruenik kulunka behar handirik ez dutelako izango (bueno, behar hori denok daukagu agian, hazita ere, baina hori beste upel bateko ozpina da).

Eta orain Donostiatik Iruñera joateko Gasteiztik pasatu behar. Behi-buztan batek egindako mapa bat ematen badu ere ibilbideak, zer arraio, horrek ere balio dezala Euskal Herria egituratzeko! Nahiz eta arrazoi nagusia izan Espainiako Gobernuak hala erabaki duela (merkantziak Burgosera ez dituela gure errepideak kamioiz hustu behar dituen tren horrek garraiatuko, hori ere erran du ministroak, gure agintariak ahoa bete hortz eta hitz utziz).

Eta ez dakit zer den okerragoa, pentsatzea ergeltzat gauzkatela herritarrok, edo bost axola zaiela otordua. Espainiako Estatuan abiadura handiko trenekin gertatu dena ikusita, garraiobide gisa tren ahalik eta azkarrenak defenditzen dituztenentzat ere, eguzkitan utzitako astebeteko antxoa pintxoari baino kirats handiagoa dario aferari. Dirutza gastatuko dute, beste hainbat azpiegitura-munstrotan gastatu duten bezala. Baina berdin dio, hitzak haizeak eramaten ditu, edo bestela komun-zuloak.

Esperimentazio-bide alternatiboen garaiotan, politikagintzaren jangeletara ere eskertuko litzateke beganismo eta praktika garun-osasungarriak iritsiko balira, hainbestek hitza ez jateko, hitzak hainbeste ez jateko. Utz diezazkigutela ohitura kardio-kaltegarriak herritar ergeloi, zerbaitean bederen buruaski izan gaitezen.]]>
<![CDATA[Latza, marka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/020/001/2017-12-20/latza_marka.htm Wed, 20 Dec 2017 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/020/001/2017-12-20/latza_marka.htm The Minority Report, ezagun egin zuen zinemak —literatura hala doa aurrera, gero eta ikusle gehiago ditu!—: delituak eta gaizkileen egintzak aurrez detekta zitzakeen sistema bati buruzkoa zen, gaizkileak burutzera zihoazen hilketagatik atxilotzen zituzten, hilketa egin aurretik. Zientzia fikzioa. Zientziara ez dakit, fikziotik errealitatera jauzia aspaldi egina dago: atxiloketa prebentiboak oso dira erabiliak, mundu osoan. Eta baita hilketa prebentiboak ere, Israelgo Estatuak bolada batez hain gustuko izan zituenak: burutu zitzaketen ekintzengatik hiltzen zituzten etsaiak (eta haiekin batera autoan edo etxean zeudenak), badaezpada.

Delituei aurre egiteko prebentzioa balio gorentzat jotzen den garaiotan, eta delitua eta aurrezaintzari gagozkiola, bada delitu oso aipatzeko bat: tortura. Izan ere, Martxelo Otamendik maiz esan izan duenez, tortura da delitu bat badakiguna, ondo asko jakin ere, non gertatuko den eta noiz gertatuko den; badakigu gainera nortzuek egingo duten eta nortzuek jasango. Eta hainbeste datu aurrez edukita, delitua 4.113 aldiz gertatu izana marka da gero! Ez, bada. Marka da gero gorputzean edo ariman geratzen zaizuna, torturatua izan eta gero, ia 4.000 pertsonak eraman behar izan dutena. Daramatena. Asko dira testigantzak, baina berriki ikusi eta entzun dudanez, Rosa Jimeno Pasaiako badia dokumentalean jasandakoak kontatzen. Latza, marka.

Hain aurreikusgarria izanik, nolatan orduan hainbeste eta hainbestetan? Erantzuna erraz dator, ia galderarekin batera, Lujanbio Zugastiri hitz errimadunak eta istorio eta ideia apartak datozkion bezain erraz (bueno, hari errazago eta gainera egokiago; hori maila hori!). Tortura arma bat izan da, borroka antiterroristan eta oro har disidentzia politiko ez terroristaren aurkako errepresioan baliatu dena. Sistematikoa, errepikatzen zen prozedura bati zegokiolako, eta gainera sistemikoa, errepresio-sistemaren DNAn txertatua egon delako. Sistematikotasuna galduko zuen, borroka antiterrorista makaldu den heinean, baina sistemikotasuna ez, hori berarekin darama, eta oraindik ere, zenbait kolektibotako kideek jasaten duten tratua, atxilotuak izatean, ez da hain desberdina izango.

Askok ziurtasunez zekitena esatera dator torturari buruzko txostena, eta ez dio begirik irekiko lehendik ikusi ez duenari, ikusi nahi izan ez duenari; ez dira orain plazara jalgiko esanez «a, bai, orain konturatzen naiz egia dela, tortura existitzen zela, txosten honek frogatzen du». Ez da halakorik gertatuko, ikusi ez dutenek ez baitzeuzkaten begiak oharkabean itxita, propio beste aldera begiratzen zuten. Gatazkaren kontrako lubakian zeudelako asko, lubakietatik at bizi izan delako beste anitz.

Beste aldera begiratzea ez da inoren esklusiba, beste lubakian ere izan zen halakorik. Hori bai, batzuei larriago egozten zaie beste batzuei baino; batzuei barkamen eskea ez zaie eskatzen, gizarteratzeko baldintza gisa exigitzen zaie. Boterean dagoenak barkamen eskerik egin beharrik ez du maiz berari barkatu zaio indultu eta postu-igotzeen bitartez; botereak ez du barkamenik eskatzen.

Eta hala ere inportantea da txostena. Propagandak dioenaren kontrara, ez dut uste justizia ekarriko duenik, ez dut uste torturaren orbana duenari mina leunduko dionik txostenerako gogoratu behar izanak berrituko zion zauria hainbati, baina gizarte gisa oinarri garrantzitsua da geroaren eraikuntzan. Ez errepikatuko ez denaren itxaropen inozoan, errepika baitaiteke; salaketa gisa baizik. Hau gertatu egin zen, eta gertatu zela salatu behar da, ahal den neurrian gainera ordaina emanez jasan zutenei... eta baita jasanarazi zutenei ere!

Delituak preskribatu egiten dira, tortura eurak ez.]]>
<![CDATA[Deserosoaren apologia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/022/001/2017-12-06/deserosoaren_apologia.htm Wed, 06 Dec 2017 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/022/001/2017-12-06/deserosoaren_apologia.htm gizon-arekin lotutako balioak dira, eta horregatik hasieran nioena, baina oker egon naiteke.

Kulturan ere txertatua da. Liam O'Flahertyren eleberria etor daiteke gogora (John Forden filmaren bitartez askorentzat), eta beste anitz liburu edo film. Ematen baitu fikziorako, errealitateak ere ematen duelako. Salatariak bekokiko marka bibliko zahar hori baino madarikazio handiagoa darama. Chivata/o, mouchard/e, hitz gogorrak dira, karga ikaragarrikoak. Ez dakizula gainera erori!

Ondo. Baina eta salatzailea?

Ez niri diskisizio filologikorik eska, inorentzat berdina izan baliteke ere, baita Euskaltzaindiaren hiztegiarentzat ere, bereizi egiten ditu nire belarriak: eta ez har hizkuntzarako erreferentziatzat, belarri motza da nirea.

Eta salatariarena bezain figura gaitzetsia ez izanagatik, jende gutxiri jokatzea gustatzen zaion lana da salatzailearena. Ekar litzakeen trabez gain, ekar litzakeen ondorioez gain —salatuen errepresaliak, bazterketa—, gaiztakeriarako sinpatiak ere izango du zerikusirik, boterearekiko errezeloak. Brassensek kantuan bezala, guk ere lapurrari ordez atzetik doakion lapurtuari nahiago egitea zangotraba. Polizia ez dugu maite — «baina premia duzunean fite jotzen duzue haiengana, e?»— eta salatzeak nolabait haien lubakira lerratzea esan nahi du, eta askok arau edo legearen plaza irekia baino arkupe ilunak nahiago.

Ez nau inkomodatzen jarrera horrek, inor lapurretan edo zerbait puskatzen edo trafiko-arau bat hausten ikusi eta ez salatzeak. Betidanik, ordea, joera hori beste hainbat eremutara eraman izana buru barruan okil izan dut, zenbait jarrera eta ekintza isiltzearena kezkagai. Bidegabekeriaren aurrean salaketa behar baita. Ergo, salatzaileak.

Kontua ez da noski bidegabekeria agerikoaren aurka aldarrika ibiltzea, horrek ez du arazorik sortzen bueno, aspaldian.... Gaiztakeria txikiek, broma eta normalidade mozorroa duten bidegabekeriek ematen dituzte lanak. Auzoek, ezagunek, hurkoek egindakoek. Irain honek, txiste sexista hark, mespretxu larderiazkoak, jarrera prepotenteak, botere gehiegikeriak... Asko dira, bizikide izan ditugunak, bizikide ditugunak, eta salatzen ez ditugunak.

MeToo ari dira munduan. Erasoak salatzen dituzte, erasotuek. Laster erasotzaileak ere hasiko dira MeToo, inoiz egindakoa salatzen. Ondo hartua izango da, egilea ezaguna bada batez ere. Eta ondo dago, baina ez du balio, ez da nahikoa. Gure kultura kristau honetan konfesioaren bitartez lortzen da absoluzioa, errezatu eta bekatu egiten jarraitu ahal izateko. Ez, bada. MeToo-ak biktimarentzat balio du, biktimatzaileok YouToo erantsi behar dugu. Egunerokoan, gure buruari ez ezik aldamenekoari gogoratuz hori ezetz, horrela ezetz. Eta da emakumeari, homosexualari, ahulari, gizenari (nork erabakitzen du gizena zer den?)... desberdinari. Eta da trago bat hartzen, erosketak egiten, autoa aparkatzen. Eraso egin izana onartu eta deitoratu duena baino, eraso egin ez duena da balego, goraipatu beharrekoa. Eredu bilakarazi beharrekoa.

Salatarien apologia egin nahi ote dudan, Elia Kazanen gisa? Ez, mesedez, ez. Hori izatea bezain okerra da, okerragoa ez bada. Eguneroko boterekeria txikien salaketarena egin nahi dut defentsa, ertzak seinalatzen dizkigun pertsona deseroso horien apologia. Inork gonbidatzen ez dituen horiek, ez direlako isilduko, salatu egingo zaituelako, biluztuko zaituztelako... arkupeetatik bertatik.]]>
<![CDATA[Onartutakorik ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/020/001/2017-11-22/onartutakorik_ez.htm Wed, 22 Nov 2017 00:00:00 +0100 Mikel Elorza https://www.berria.eus/paperekoa/1955/020/001/2017-11-22/onartutakorik_ez.htm botereak, eta haiek agintzen dutena egiten dugula, haiek agintzen duten moduan, haiek agintzen dutenean. Haien hagindutara gaude. Eta gure kontsumo ohiturak (black friday, urrutiragoko beharrik gabe), aisialdi ohiturak, kultura partehartzeak eta bizimodua bera telezuzentzen digute. Kontra egiten baduzu ohartzen zara, ezin duzula ereduen aurka, diruaren menperakuntzaren kontra, errepresio politiko eta etikoaren gogortasunaren aurka... Botereak zehazki zein diren zehazten ez da erraza, haien asmakizunik behinena deabruarena omen den horren tankeran lanbro moduko batean ostenduta egotea da. Halabehar bihurtu dira, derrigorra. Eta ondorioz gure egunerokoa zizelkatzen doaz, guk nahi gabe ere. Bizi garen sistemak gero eta jandago gauzka, eta gero eta zailagoa da kontrakarrean bizitzea.

Alde horretatik, aspaldian harrituta nauka finantza erakundeekin gertatzen ari dena. Erreskatearen diruekin ondo gizenduta daude, baiki, baina epaitegietan galtzen ari dira zoru-klausulen eta beste zenbait gasturen inguruko gatazkak. Galtzen, asko. Eta hauek galtzaile ikustera ohitu ezinik, gero eta lotsagabeagoak diren komisioez aparte, horiek denak bueltan jasotzeko zer asmatuko duten zain nago. Botere politikoak judiziala noiz ekarriko duen bere onera, «nahikoa da» espresuki esan gabe, baina eginez.

Haiekin akordatu naiz epaitegietako borroka horretan letra txikia deitu izan zaiona dagoelako. Finantza erakundeek bezala aseguru-etxeek, telefono-konpainiek, argindarrekoek eta espezie horretako beste pajaroek erabiltzen dutena. Letra txikia, eta hizkera ulergaitzean emana. Hizkera juridikoa, paperkerietan erabiltzen dena, asmakizun aparta da: herritarrek ulertuko ez duten hizkera, haiek gobernatu edo epaitzeko erabiliko bada ere. Epaiketa batek honen gailurra islatzen du: epaileak tranpaldoan, mozorrotuta, epaituak ulertzen ez duen kalakan, abokatu, fiskal eta bestelako sazerdoteen artean. Herritarrari emaitza emango diote; hori bai, hori entenditzeko moduan.

Hizkerak beldurra ematen du, handia, eta ez txikiagoa horiekin batera zabaldu eta hedatzen diren beste esapide edo hitz batzuek, ustez ulergarriak, baina edukia mozorrotzeko pozoiz kargatuta. Onartutako sexua (sexo consentido) da azken egunetan asko entzun behar izan duguna. San Ferminetako bortxaketakoa horixe omen, haiek diotenez: onartutako sexua. Baina zer da hori? Esan nahi du onartu gabeko sexua ere badagoela? Onartu gabeko sexua ez dago: hori ez da sexua, indarkeria da, bortxa.

Ez dakit zenbait transakzio komertzial izendatzeko erabil litekeen onartutako sexu (transakzio horiek ere, prostituzioa alegia, askorentzat bortxa dira), baina gainerakoan uste dut ezetz. Ez dela hala, edo behintzat ez lukeela izan beharko. Erdibidea eskaintzen duelako: ez zen biek nahi zuten harremana, baina bortxa ere ez, tarteko gauza bat zen, onartutako sexua.

Errugabetasun printzipioaren defendatzaile sutsua naiz, eta handiak bota arren aho handi askori gertatzen zaigu, bizitzaren jardun askotan baliatzen ditut erdibideak, hirugarren bideak. Epelen errepublikakoa naiz. Eta hirugarren bidearena sexuaz ari bagina sujerentea izan zitekeen, baina afera honetan ez dagokio. Iazko sanferminetan Iruñeko ezkaratz hartan gertatutakoetan gauza bakarra daukat nik segurua ez zela egon: sexua.]]>