<![CDATA[Mikel Lizarralde | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 19 Feb 2020 05:11:28 +0100 hourly 1 <![CDATA[Mikel Lizarralde | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Don Herbert, Artelekuri atxikitako artista bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/028/001/2020-02-15/don_herbert_artelekuri_atxikitako_artista_bat.htm Sat, 15 Feb 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1890/028/001/2020-02-15/don_herbert_artelekuri_atxikitako_artista_bat.htm
Pintore izan zen Herbert, eta 27 urtez Artelekuko litografia estudioko tailerrak ere zuzendu zituen: Donostiako zentroa ireki zutenetik, hots, 1987tik 2014ra arte. Arte zentroa ireki berria zela muntatu zuen litografia estudioa. Garai hartan arte grafikoetako estudioa zeukan Madrilen, Guilermo Chamorrorekin batera, eta 1987ko martxoan lortu zuen Artelekun litografia estudioa «gehiegizko gasturik gabe eta bereziki azkar» muntatzea. Urte hartako maiatzean, ekainean eta uztailean zuzendu zuen lehendabiziko tailerra.

Hainbat urtez Madrilen bizitzen segitu zuen, nahiz eta Donostia zuen lan lekua. 2014an egindako elkarrizketa batean emozioz oroitzen zituen Artelekuren lehenengo urte haiek: «Jende ona zegoen Artelekun hasierako garai hartan. Zerbait diferentea zen, oso askea, zoro samarra. Ni oso ondo sentitzen nintzen. Gauza berria zen. Inork ez zekien zer zen arte zentro bat. Astean lau egunez, goizez estanpatu egiten nuen, eta arratsaldez, eskolak eman. Madrilen hiru egun eman, eta igande gauean hona itzultzen nintzen».

1991n erabaki zuen Euskal Herrira etortzea bizitzera. Lehenbizi, Trintxerpen bizi izan zen, Pasaian (Gipuzkoa), eta, gerora, Donostiako Loiola auzora egin zuen, Arteleku ondora. «Garai batean, Artelekun lo ere egin nuen, koltxoi bat jarrita».

Atleta artista

Herbert atleta izan zen gaztetan, eta beka baten bidez hasi zen litografia ikasten, Los Angelesen (AEB). Ordurako pintura lantzen hasita zegoen, eta «oso pauso naturala» izan zen litografia ikasten hastea, «mekanikarako nahiz kimikarako» zaletasuna baitzuen. Estanpatzaile gisa egin zuen lan 1973an eta 1974an, eta orduan animatu zuen lagun batek Espainiara aldatzeko: «Kapritxo moduan, Espainiara joatea erabaki nuen. Dibortziatua nengoen, eta ez nuen loturarik. Autoa saldu, eta joaneko txartela erosi nuen 1974ko martxoaren 11n». Espainian Grupo 15 taldeko kideekin jarri zen harremanetan, Maria Corral, Carmen Jimenez, Alberto Portela eta Antonio Reijorekin, besteak beste. «Grupo 15 garrantzitsua izan zen niretzat».

Artelekun litografia izan zuen lanbide Herbertek, baina ez zion inoiz utzi pintura lantzeari. Hain zuzen ere, bere bizitzako bi alderdi gisa ulertzen zituen bi diziplinak: «Neure buruaren erdi bat pintorea da, eta beste erdia estanpatzailea», zioen, nahiz eta bazekien batak eta besteak oso esfortzu ezberdina eskatzen ziotela: «Pintore gisa egiten ari naizenarekin gustura nago, eta, litografo gisa, nire ibilbidearen amaieran nago, lan horrek ahalegin fisiko handia eskatzen baitu, handiegia 64 urteko pertsona batentzat. Udako egun batean, estanpazio luze batean, kilo eta erdi inguru gal dezaket». 2006an kontatu zuen hori, baina beste zortzi urtez jarraitu zuen Artelekun litografia lantegiak ematen.

Urtebete lehenago, 2005ean, haren ikasle izandako 22 artistak Herberten omenezko Artista larrugorri erakusketa antolatu zuten Artelekun. Haien artean zeuden, besteak beste, Jose Ramon Amondarain, Juan Luis Goenaga, Iñaki Grazenea, Koldobika Jauregi, Dora Salazar, Manu Muniategiandikoetxea, Ramon Zuriarrain, Jose Luis Zumeta, Marta Cardenas eta Andres Nagel. Eta Bernardo Atxaga arduratu zen erakusketako testuaz: «Oso gauza polita izan zen. Karpeta ederra osatu zen artista guztien lanarekin, eta hor geratu da hori».

Arteleku izan zuen Herbertek lantoki, baina horrek ez zuen baldintzatu zentroaren garapenaz zuen iritzia. Arteleku aldatu egin baitzen urteekin. «Lehen, arte plastikoetako zentro handia zen: eskultura, pintura, arte grafikoak... Arte plastikoetatik ezer geratzen da orain: litografia, serigrafia eta pintatzen duen jendea, oso gutxi. Lehen, aldiz, pintatzen zuen jende asko zegoen. Orain, ikerketa sozial ezkertiar edo sasiezkertiarretara bideratua dago».

2011ko azaroan Donostian izan ziren uholdeek ondorio latzak eragin zituzten Artelekun, eta, esaterako, Herberten litografia tailerra erabat suntsitu zuen urak. Tresnak ez ezik, artistak han gordeak zituen 500 litografia inguru ere hondatu zituen. Haien balioa 25.000 eurotik gorakoa zela kalkulatu zuen Herbertek berak.

Gero, 2014an, Arteleku Donostiako Txomiñeneko egoitzatik Parte Zaharreko Santa Teresa komentura aldatu zutenean, Herberten eta arte zentroaren arteko harremana eten egin zen. Orduan, agintariek erabaki zuten litografia estudioa Debako Arte eta Ofizioen Eskolara eramatea, eta horrekin «minduta» azaldu zen Herbert. «Ez didate ezertarako deitu. Debara eraman behar dute makina, baina makina desmuntatzeko eta berriro muntatzeko gai den pertsona bakarra ni naiz».

Santi Eraso Artelekuko zuzendari izan zenak Facebooken oroitu zuen Herbert atzo: «1987an Gipuzkoako Foru Aldundiaren arte garaikideko zentro honetako zuzendaritzan sartu nintzenean, Herbertek egina zuen bere lehen litografia tailerra. 2006an kargua utzi nuenean han segitzen zuen [...] Instituzioak bere bizitza intentsoan izan zuen biztanle leialena izan zen. Batzuk handik igaro ginen, baina Herbert bere lekukorik pribilegiatuena izan zen».]]>
<![CDATA[Don Herbert artista hil da]]> https://www.berria.eus/albisteak/177517/don_herbert_artista_hil_da.htm Fri, 14 Feb 2020 11:30:40 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/albisteak/177517/don_herbert_artista_hil_da.htm aldatu zutenean, Herberten eta arte zentroaren arteko harremana eten egin zen. Orduan, agintariek erabaki zuten litografia estudioa Debako Arte eta Ofizioen eskolara eramatea, eta horrekin «minduta» azaldu zen Herbert. «Ez didate ezertarako deitu. Debara eraman behar dute makina, baina makina desmuntatzeko eta berriro muntatzeko gai den pertsona bakarra ni naiz».]]> <![CDATA['Parasite' baino lehenagoko zinemagintza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/031/001/2020-02-14/parasite_baino_lehenagoko_zinemagintza.htm Fri, 14 Feb 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1873/031/001/2020-02-14/parasite_baino_lehenagoko_zinemagintza.htm
Azken urteotan, Hego Koreako zinema nazioarteko jaialdi guztietan erakusten dute, eta zinema garaikidearen erreferente ere bihurtu da. Horren adibiderik argiena da Bong Joon Horen Parasite azken filmak zer oihartzun lortu duen mundu osoan —film onenaren eta zuzendari onenaren Oscar sariak irabazi ditu berriki—; halere, herrialde hartako zinemagintza klasikoa ezezaguna da oraindik Mendebaldeko herrialdeetan.

Zikloa Koreako «urrezko aroan» ardaztuta egongo da, zeinean industria zinematografiko bat garatu baitzen Hego Korean, publikoak eskatzen zuen herri zinema ekoizteko gai izan zena, gerraren ondoren herrialde hartan zuten egoera ekonomiko estua eta Park Chung-heeren diktadura militarrak ezarritako kontrola gorabehera. Hala, zuzendari ugarik beren ibilbidea finkatu zuten, bakoitzak bere estiloarekin eta asmoekin. Batzuek garatzeko bidean zen gizarte moderno bat irudikatzen zuten, eta beste batzuek, berriz, garai hartako bizimodua gogorra zela salatzen zuten.

Hautaketa 50eko eta 60ko hamarkadetan ekoitzitako hainbat filmez osatuta dago, eta bi helburu ditu, Donostiako Zinemaldiak ohar bidez adierazi duenez: «Batetik, Hego Koreako zinema klasiko horren ordezkaririk garrantzitsuentzat jo daitezkeen zinemagileen talde bati aitorpena ematea; eta, bestetik, garai hartako generorik ohikoenen panorama bat marraztea: horietako batzuk amerikar zineman inspiratuta zeudela eta tokiko errealitatera eramaten zirela, eta beste batzuk, ordea, erabat autoktonoak zirela».

Zikloa osatzen duten filmen artean, garai hartako entzutetsuenetako batzuk izango dira: The Housemaid (1960) Kim Ki-youngena, Hego Koreako zinemaren historiako maisulantzat hartua; Hego Koreako gerraosteko bizimoduaren kronika gogor eta errealistak, hala nola Flower in Hell (1958) eta Aimless Bullet (1960); A Female Boss (1959) komedia erromantikoa; Romance Papa (1960) zinema familiarraren klasiko atsegina; The Daughters of Kim's Pharmacy (1960) eta Homebound (1967) melodramak; eta The Coachman (1961), Berlingo zinema jaialdian Epaimahaiaren saria irabazi zuena eta, horrenbestez, nazioarteko zinema jaialdi batean sari bat irabazi zuen Hego Koreako lehenengo filma.

Beste genero batzuetako pelikulak ere izango dira, hala nola Black Hair (1964) zinema beltzeko filma, beldurrezko The Devil's Stairway (1964) eta A Bloodthirsty Killer (1965) thrillerrak; baita North and South (1965) ere, herrialdearen banaketak ekarritako trauma kontatzen duen gerra filma. Farewell to the Duman River (1962), bestalde, genero autoktono baten adierazgarri da: mantxuriar westernaren adierazgarri, hain zuzen. AEBetako westernean inspiratutako baina Mantxurian kokatutako abenturazko pelikulak ziren genero horretakoak. Sailkatzen hain errazak ez diren beste film batzuekin batera —The Empty Dream (1965) fantasia surrealista eta Mist (1967) inspirazio modernistako drama—, Hego Koreako zinemak zuzendari gisa izan zituen lehenengo bi emakumeen lana ere berreskuratuko du atzera begirakoak: Park Nam-ok (The Widow, 1955) eta Hong Eun-won (A Woman Judge, 1962). Halaber, Hego Korean ekoitzitako animaziozko lehen film luzea ere erakutsiko dute: A Story of Hong Gil-dong (1967).]]>
<![CDATA[Konpromisoa, kamera aurrean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2020-02-07/konpromisoa_kamera_aurrean.htm Fri, 07 Feb 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2020-02-07/konpromisoa_kamera_aurrean.htm
New Yorken jaio zen, Issur Danielovitch Demsky izenarekin, 1916. urtean, Errusiako migrante juduen familia batean, eta miseria gorrian pasatu zuen haurtzaroa. «Gosea pasatzen genuen», esango zuen urte batzuk geroago bere bizitzako lehen urte haiek gogoratzean. 13 urterekin jaso zituen publikoaren lehen txaloak, parke batean poema bat errezitatu zuenean. «Emanaldiaren ostean, aitak izozki bat eman zidan. Ez dut inoiz ahaztuko». Arte dramatikoa ikasi nahi zuen, eta, ikasketak ordaindu ahal izateko, egunkariak banatzen lan egin behar izan zuen. Azkenean, American Academy of Dramatic Arts eskolan sartu ahal izan zen, eta han ezagutu zuen Betty Joan Perske, gerora izena aldatu eta Lauren Bacall gisa izar handia bilakatuko zen aktorea.

Hain zuzen ere, Bacallen eskutik iritsi zitzaion lehenengo lana Hollywooden, hark gomendatu baitzuen The Strange Love of Martha Ivers (Lewis Milestone, 1946) drama kriminalean parte hartzeko. Lan hark kritika onak ekarri zizkion, eta batez ere bere ibilbideko lehen urteetan Douglasek antzeztuko zituen pertsonaia anbiguo, bihurri eta askotan makurrak aurreratu zituen. Hurrengo urtean, esaterako, Out of The Past Jacques Tourneurren maisulan beltzean gangster baten azalean jarri zen, Robert Mitchum eta Jane Greerrekin batera.

1940ko hamarkadaren amaieran, zinema beltza bere gorenean zegoen, eta Douglas berehala bihurtu zen generoko aurpegi ezagun, nahiz eta bestelako lanak ere egin zituen. I Walk Alone noir-ak (Byron Haskin, 1947), gainera, aurrenekoz elkartu zuen Douglas Burt Lancasterrekin, gerora lagun eta film askotan lankide izan zuen aktorearekin. Besteak beste, Gunfight at the O.K. Corral westernean (John Sturges, 1957), The Devil's Disciple drama historikoan (Guy Hamilton, 1959) eta Seven Days in May thriller politikoan (John Frankenheimer, 1964) egin zuten elkarrekin lan bi aktoreek.

1949. urtean, lehen aldiz izendatu zuten Oscarretarako, Mark Robsonen Champion filmarekin; boxeolari bat antzeztu zuen hartan. Gerora, beste bi alditan izendatu zuten aktore onenaren atalean. The Bad and the Beautiful filmean (Vincente Minelli, 1952), Hollywoodeko ekoizle arranditsu bezain gorrotatu baten rolean jarri zen, eta Lust for Life-n, berriz —berriro ere Minelliren aginduetara—, Vincent van Gogh margolaria bilakatu zen. Oscarrik, ordea, ez zuen inoiz irabazi, ez 1979an Ohorezko Oscarra eman zioten arte behintzat.

Aktore eta ekoizlea

Nortasun handiko aktore eta pertsona izan zen Douglas, eta ez zuen inoiz Hollywoodeko produktoreen mende egon nahi izan. Izarra zen, baina produktore handiek sustatzen zuten star-system-a txiki gelditzen zitzaion. Horregatik, eta bere aktore ibilbidea bideratua zuela, 1955ean Bryna Productions ekoiztetxea sortu zuen. Hain zuzen ere, aktorearen ekimenez, Stanley Kubrick zinemagile gaztea —artean, batez ere, zinema beltzari lotutako filmak zituen eginak— jarri zuten Paths of Glory film antimilitaristaren zuzendari. Humphrey Cobb idazlearen eleberri baten moldaketa hura I. Mundu Gerran zegoen girotua, eta berehala ekarri zizkion zenbait herrialderen kritikak. Frantziak, esaterako, presio egin zuen estreinatu ez zezaten, eta Espainian —eta, ondorioz, Hego Euskal Herrian— debekatuta egon zen 1980ko hamarkada arte.

Kubrickek zuzendu zuen, halaber, Douglasen lan ezagunenetakoa, Spartacus (1960), nahiz eta Anthony Mann beteranoa zen, hasieran, hura zuzentzeko aukeratutako zinemagilea. Douglas, baina, ez zegoen gustura Mannek egindako lanarekin, eta filmaketa hasi eta astebetera, Kubrickek ordezkatu zuen. Filma Howard Fasten eleberri batean zegoen oinarrituta, eta idazleak berak idatzi behar zuen hasieran gidoia, baina ez zen moldatzen zinemarako idazketarekin, eta Dalton Trumbori eskatu zioten esklaboak askatzen dituen buruzagi karismatikoari buruzko gidoia idatz zezan. Trumbo urte batzuk lehenago Joseph McCarthy senatari antikomunistaren zerrenda beltzean egona zen, eta, orduz geroztik, ezizenarekin sinatzen zituen bere gidoiak. Spartacus-en ere ez zuen nahi bere izena kredituetan agertzea —Sam Jackson ezizenarekin sinatu behar zuen—, baina Douglasek indar egin zuen haren izena filmean ager zedin, eta askok ekintza hori hartu zuten zerrenda beltzaren garaiaren amaieratzat. «Eskerrik asko, Kirk, nire izena itzultzeagatik», esan zuen Trumbok, esker modura. Horri lotuta, Steven Spielbergek nabarmendu zuen Douglasek eginkizun erabakigarria izan zuela sorgin ehiza gelditzeko borrokan.

Genero ugari ukitu zituen, baina akzioa eskatzen zuten filmetan nabarmendu zen, batik bat, Douglas. Esate baterako, ondo gogoratuak dira 1950eko hamarkadan Richard Fleischer zuzendariarekin egindako abenturazko bi film: 20.000 Leagues Under the Sea, Jules Verneren nobela ezagunaren egokitzapena (1954), eta The Vikings (1958).

1960ko eta 1970eko hamarkadetan, lanean segitu zuen, eta, besteak beste, westernak (The War Wagon, 1967; There Was a Crooked Man..., 1970), drama belikoak (The Heroes of Telemark, 1965) eta dramak (The Arrangement, 1970) egin zituen. Gainera, zuzendari lanetan ere hasi zen, nahiz eta bi film zuzentzera mugatu zen: Scalawag (1973) eta Posse (1975).

Izar handia bilakatu bazen ere, aktore eta ekoizleak ez zuen inoiz ahaztu nondik zetorren, eta horren gaineko txantxak ere egiten zituen: «Beti esan diet seme-alabei beraiek ez dutela izan pobrezia handi batean jaiotzeko zortea». Eta bazekien belaunaldi askorentzat bere seme Michael ezagunagoa zela ere, 90 urte bete zituenean umorez adierazi zuenez. «Kirk Douglas deitzen naiz. Baliteke ni ezagutzea. Bestela, bilatu Googlen... Zinema izarra izan nintzen, Michael Douglasen aita naiz, Catherine Zeta-Jonesen aitaginarreba, eta bi haurren aitona. Bigarren Mundu Gerratik bizirik atera nintzen, eta, gero, helikoptero istripu bati, garuneko isuri bati eta bi belaun berriri egin diet aurre».

Kirk Douglas hilda, Olivia de Havilland da, orain, Hollywood klasiko hartatik gelditzen den ordezkari bakarra. Hark ere 103 urte ditu.]]>
<![CDATA[Eraldatzen ari den bluesa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1835/033/001/2020-02-07/eraldatzen_ari_den_bluesa.htm Fri, 07 Feb 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1835/033/001/2020-02-07/eraldatzen_ari_den_bluesa.htm Hitz gatibuak (Gaztelupeko Hotsak) bigarren diskoan molde hertsietatik ihes egiten eta, bere estiloa kodifikatuta egon arren, lantzen duen proposamenari bestelako ukitu batzuk ere gehitzen. «Beti egitura berak erabiltzea aspergarria egiten zaigu», azaldu du Jon Barreros abeslari eta gitarristak. 2010ean sortu zuten taldea, Ordizian (Gipuzkoa), eta, aldaketa batzuk egin ostean, Barrerosek, Mikel Atxega baxu jotzaileak -Urko Ruiz de Apodakaren lekua hartu du-, Yon Labaien pianista eta hammond jotzaileak eta Fermin Etxeberria bateria jotzaileak osatzen dute gaur egun laukotea.

StarBluesek 2016an argitaratu zuen Gu Geu estreinako diskoa, eta, 2018aren amaiera bitartean, lan hartako piezekin aritu ziren batean eta bestean jotzen. Orduan, baina, Ruiz de Apodakak taldea uztea erabaki zuen, eta, Atxega sartzean, kantu berriak konposatzen hasi ziren. «Lehen diskoan bospasei urtean egindako piezak jaso genituen, baina, lan berrirako, propio sortu genituen kantuak». Hori dela eta, urtebeteko epean sortutako abestiek osatzen dute Hitz gatibuak, eta Barrerosek uste du lan berriak aurrekoak baino ñabardura gehiago dituela: «Blues kutsu hutsa duten kantuak gutxi dira, eta gehiago nabaritzen dira latin, rock, jazz eta funk ukituak».

Izan ere, abestiak entzuten dutenaren ondorioa direla adierazi du kantariak, eta hori nabaritu egiten dela diskoaren soinu paletan. Stevie Ray Vaughn, Robert Ford eta Jimi Hendrix aipatu ditu Barrerosek maite dituen gitarristen artean, eta Jimmy Smith eta Ray Charles pianistak Labaienek. «Horien guztien eragina geureganatzen dugu», aitortu du teklistak.

Diskoa Beasaingo (Gipuzkoa) Pottoko estudioan grabatu zuten, Fredi Pelaezekin. Musika beltzari lotutako hainbat proiektutan ibilitakoa da Pelaez, eta StarBluesek diskoan lortu duen soinuaren arduradun nagusia hura izan dela esan du Barrerosek: «Guk eramandako ideiei etekin handiagoa atera die, eta batzuetan 360 graduko buelta eman die». Bi asteburutan grabatu zuten denek elkarrekin, eta, ondoren, moldaketa batzuk gehitu zizkieten kantuei.

Zentsuraren aurka

Diskoko kantuetan «denaz» hitz egiten dutela esan du Barrerosek, baina Hitz gatibuak-en, esaterako -diskoaren izenburua ez ezik, kantu batena ere bada-, zentsuraren aurka ari direla. «Orain dela urtebete pasa, S.A., Su Ta Gar eta Def Con Dosekin lotutako albisteak hasi ziren irteten... pentsatzen zutena esateagatik. Eta sortzailearen ahoa ixtea ez zaigu gustatzen». Badira salaketa kutsu nabarmena duten beste kantu batzuk -Nortzuk dira? izenekoan politikariez ari dira; Otsoarekin solasa-n eta Zure jabe-n, genero indarkeriaz-, baina baita musikaren beraren indarra lehen planora ekartzen dutenak ere. Zerua ukituz-ek, adibidez, Hondarribiko Blues Jaialdian (Gipuzkoa) jo zuteneko esperientzia «ahaztezina» dakar gogora, eta Nada mas que blues, berriz, blues talde batean jotzeaz ari da.

Orain diskoa zuzenean aurkezteko asmoa dute, eta, oraingoz, bi data dauzkate lotuta; aurrenekoa, gaur bertan, beren herrian.

KONTZERTUAK
Gaur. Ordiziako Delikatuz aretoan, 19:30ean.
Martxoak 28. Legazpiko Karibe Zaharren.]]>
<![CDATA[Kirk Douglas hil da]]> https://www.berria.eus/albisteak/177125/kirk_douglas_hil_da.htm Thu, 06 Feb 2020 12:49:41 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/albisteak/177125/kirk_douglas_hil_da.htm <![CDATA[Egonezinaren lurraldeetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/032/001/2020-02-04/egonezinaren_lurraldeetan.htm Tue, 04 Feb 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1925/032/001/2020-02-04/egonezinaren_lurraldeetan.htm The Observer igandekariak esan zuen Patricia Highsmithek gizakien inguruan idazten zuela armiarma batek eulien gainean idatziko lukeen jakinduriarekin. Analogia horrekin jarraituta, esan liteke idazle estatubatuarrak gizon-emakume arruntak korapilatzen zituela bere sareetan, giro itogarri batean murgilarazi, eta arrunkeriatik ateratzen zituela modu horretan. Patricia Highsmith gaurko egunez hil zen (AEB, 1921-Suitza, 1995), orain dela 25 urte, eta albiste iturri da oraindik ere, Txalaparta argitaletxeak Lardaska kaleratu berri baitu, Josu Barambonesek itzulia. Euskal Herrian literatura beltza sustatzeko (H)ilbeltza beka irabazi zuen Barambonesek proiektu horrekin.

Literatura beltzaren zaku erraldoian sartu izan badute ere, genero bat baino gehiago landu zituen Highsmithek. Haren lanetan, bazterrekoak dira polizia ikerketak, eta apenas azaltzen den detektiberik, baina hilketek protagonismo ia lazgarria dute istorioetan, eta hiltzaileek erakarmen handia dute. «Gehien interesatzen zaidana erruaren ondorioak dira», esan zuen behin.

Hiltzaile bat da, hain zuzen ere, Highsmithen pertsonaiarik ezagunena: Tom Ripley. Ripley trebea-rekin -1955ean argitaratu zuen, eta Igelak kaleratu zuen 1999an euskaraz, Asun Garikanok itzulita- abiatutako tetralogiako protagonista moral handirik gabeko pertsona da, bere interesak defenditzeko norbait hil behar badu hiltzen duena: irakurleari atsegin egiten zaion hiltzaile bat. «Egunkaria irakurtzen aurkitzen ditugun hiltzaileen erdiak adimen urrikoak eta sentikortasunik gabekoak izaten dira. Ripley nahiko adimentsua da, eta izaera amorala du. Moral estereotipatuarekin, zeina askotan hipokrita eta faltsua den, kontraste interesgarria aurkitzen dut hor». Horrela arrazoitu zuen Highsmithek Ripleyren sorrera eta garapena. Eta gaineratu zuen, ohi bezain zorrotz: «Tentelekin ezinezkoa da istorio interesgarriak egitea». Ripley ez da psikopata liluragarri bat, baizik eta bere zalantza eta kontraesanekin bizitzera kondenatutako pertsona bat, eta, askotan, beste erremediorik ez duelako hiltzen du azkenean.

Ripley haren pertsonaiarik ezagunena badu ere, haren eleberririk aipatuenetako bat Strangers on a Train da (1950), Highsmithek argitaratu zuen lehena, eta jende askok Alfred Hitchcockek egindako egokitzapenaren bitartez ezagutzen duena, nahiz eta Raymond Chandler gidoilariak askatasunez moldatu zuen. «Hitchcockek aldatu egin zuen nire eleberria, baina beti egongo naiz harekin eskertuta, hari esker jarraitu ahal izan nuelako idazten eta idaztetik bizitzen». Baietzaren aurretik, bost ezezko jaso zituen eleberria bidali zien beste horrenbeste editorerengandik.

Strangers on a Train argitaratu eta bi urtera, The Price of Salt kaleratu zuen, Claire Morgan ezizenarekin. Highsmith lesbiana zen, eta bi emakumeren arteko maitasun harremana kontatu zuen nobela horretan. Urteetan, ordea, bizkarra eman zion lan horri, lotsa ematen ziolako maitasun istorio bat kontatu izanak: «Kiratsa dario nobela horri», esan zuen behin baino gehiagotan, urteekin hobeto baloratzera iritsi bazen ere.

Hilketa bikoitza

Lardaska-k -jatorrian, The Blunderer, 1954- hilketa batekin amets egiten duen protagonista bat du. Berez, Walter Stackhouse abokatu gazteak bizimodu ederra du. Maite du Clara emaztea, nahiz eta hari egozten dion gero eta lagun gutxiago izatea eta bera baino gehiago maitatzea Jeff txakurra. Egun batean, Helen Kimmelen hilketaren albistea irakurriko du egunkarian, eta ideia bat hasiko zaio bueltaka buruan: eta Clara desagertzen bada? Hipotesi hori, baina, egia bihurtuko da, eta Clararen gorpua bide bazter batean aurkituko dute. Kimmel anderea aurkitu zuten bezalaxe.

Highsmithen nobeletan ohi denez, Lardaska-n egonezina hedatzen da istorioak aurrera egin ahala. Pertsonaia nagusiak ez ezik, irakurlea ere harrapatzen du egonezin horrek. Eta idazlearen lan gehienetan bezala, liburuak pertsonaien psikologian arakatzen du, pentsatzen dutena eta egiten dutena zenbaitetan ez baitatoz bat.

Izan ere, Highsmithen literatura genero bat da bere horretan, nahiz eta asko diren haren itzalari segitu nahi izan dioten idazleak, edo haren eragina aitortu dutenak. Ingrid Noll alemaniarrak, esaterako, Highsmithek nobeletan sortutako giro itogarriak jaso izan ditu bere liburuetan-umoreari bizkarra eman gabe-, eta domestic noir izendatu den generoko idazle ezagun eta arrakastatsuek (Gillian Flynn, Paula Hawkins) zor bat baino gehiago daukate harekin.

1995ean hil arte, hogei eleberri baino gehiago eta hamar ipuin liburu argitaratu zituen Highsmithek, eta horietako lau daude euskarara ekarriak: Ripley trebea-z eta Lardaska-z gainera, Poliki, poliki haizetan (Elkar, 1988) eta Ripleyren jokoa (Igela, 1995).]]>
<![CDATA[Billie Eilish, bere garaiko ikonoa ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1944/028/001/2020-02-02/billie_eilish_bere_garaiko_ikonoa.htm Sun, 02 Feb 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1944/028/001/2020-02-02/billie_eilish_bere_garaiko_ikonoa.htm Z deritzon belaunaldi gaztearen ikono eta irudi bilakatu da. Ikono zen orain dela urtebete, eta ikono are eta handiagoa da orain, When We All Fall Asleep, Where Do We Go? lehen disko luzea izan baita amaitu berri den urtean gehien aipatu, laudatu eta entzun direnetako bat. Joan den igandean, bost Grammy sari lortu zituen Los Angelesen (AEB) -kantu eta grabazio onena (Bad Guy), diskoa, artista berria eta pop bokaleko diskoa-, eta horrek berretsi baino ez du egin Billie Eilishen abagunea dela hau. Oraingoa.   Ez da erraza neurtzea Eilishek sare sozialetan eta musika plataformetan izan duen inpaktua. 2015eko urrian, eta dantza irakasle batek koreografia bat musika originalarekin egiteko eskatu ondoren, Ocean Eyes kantua grabatu zuen. Neba Finneas O'Connellek bere taldearentzat idatzitako pieza bat zen, baina arrebari utzi zion kantatzen. Handik gutxira, SoundCloud plataforman jarri zuten, eta, ia ohartu gabe, kantua hedatuz eta hedatuz joan zen. Diskoetxe baten babesik gabe, eta formatu fisikoan atera gabe, Ocean Eyes-ek bi milioi entzunaldi baino gehiago izan zituen Spotifyn hilabete gutxi batzuetan. Orduz geroztik, dena abiada azkarrean bizi izan du Eilish gazteak -abenduan bete zituen 18 urte-. Betiere bere anaiak lagunduta -hark ekoitzi du orain arte egin duen lana-; kantuak sare sozialetan jarriz joan zen (Six Feet Under, Bellyache), eta, 2017an, Don't Smile at Me EPa kaleratu zuen, formatu fisikoan eta Interscope zigiluaren bitartez. Lan horietan guztietan, bere musikaren ertz guztiak agerian utziz joan zen Eilish. Pop ilun garaikidetzat har daitekeen arren, Los Angelesko abeslariaren musikak ez baitie muzin egiten R&Bari, elektronika beatei eta hip-hopari; ezta balada aztoragarriei ere. Denetatik du zerbait, eta ezerk ez du bere osotasunean definitzen. Nahiz eta Eilishek ez duen ukatzen Lorde eta Lana del Rey erreferente izan dituela. Alde horretatik, When We All Fall Asleep, Where Do We Go?-k argi adierazten du Eilishen asmoetako bat badela tonu ezberdineko kantuak biltzea. Bad Guy baxuaren erritmoan oinarritutako hit ilun bezain dantzagarria, ukeleleak lagundutako sehaska kantua (8), traparekin kateatutako elektronika (Bury a Friend), molde klasikoko popa (Wish You Were Gay) eta baladak (Xanny, I Love You) bata bestearen atzetik harilkatzen baitira haustura handirik eragin gabe. «Nire lehentasunetako bat da kantu bera behin eta berriro ez egitea», azaldu du Eilishek berak, eta jarraian ñabardura bat gehitu: «[Kantuak] Elkarrekin daude, baina ezberdinak dira. Diskoan mood ezberdinak daude, baina nire erronka izan da koherentzia izango duen obra bat egitea. Zaila da zerbait koherentea eta, era berean, bakana izatea, eta uste dut nahiko ondo egin dudala». Horregatik, diskoko kantuen ordenari ere garrantzi handia eman dio, denak duelako, haren iritziz, «zentzua» diskoaren osotasunean. Eta horregatik, era berean, azken hiru kantuak (Listen Before I Go, I Love You, Goodbye), pieza bakar bat osatuko balute bezala entzun daitezke. «Diskoaren amaiera norbaiti esandako esaldi bat bezala pentsatua dago: 'Listen Before I Go, I Love You, Goodbye' (Entzun ni joan aurretik, maite zaitut, agur)». Eta hor daude hitzak ere, Eilishen proposamenaz hitz egitean, inork albo batera uzten ez duen ezaugarria. Ametsek -eta batez ere amesgaiztoek-, mendekotasunek, pentsamendu ilunek, obsesioek eta desamodioak lekua dute pieza horietan. «Kantu batzuek hitz egiten dute benetakoak ez diruditen gauza on eta politei buruz; eta beste batzuek, berriz, jasan ere ez ditzakezun egoera beldurgarriei buruz». Badaki Eilishek erreferentzia bilakatu dela jende askorentzat, eta, hori dela eta, bere buruari inportantzia kentzen ere saiatzen da: «Jendeak utzi egin behar dio ni hain serio hartzeari. Ni ez naiz hain pertsona serioa, eta izugarri maite dut nire kantuetan umorea izatea». ]]> <![CDATA[Jolasak ardaztuko du Tabakaleraren programazioa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/025/001/2020-01-29/jolasak_ardaztuko_du_tabakaleraren_programazioa.htm Wed, 29 Jan 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1892/025/001/2020-01-29/jolasak_ardaztuko_du_tabakaleraren_programazioa.htm
Tabakalerako arduradunek adierazi dutenez, zentroak bereziki egin du lan publiko orokorrarentzako programazio «bateratu, orekatu eta erreferentziazko» bat lantzeko, eta, horretarako, erakunde guztien arteko lankidetza sustatuko du aurten.

Bestalde, 2020ko programaren oinarrian jolasaren ideia landuko du Tabakalerak: «Joko zelaia, egungo artearen zati handi bat markatzen duen ezegonkortasun printzipioa, ludikoa dena, baina baita jolasa eta gamifikazioa gure gizartean ere». Hain zuzen ere, jokoaren ideia presente egongo da Tabakalerak jasoko dituen arte garaikideko proposamen askotan: Martxoaren 6an zabalduko dute Cybernetics of the poor erakusketa, eta horri egingo erreferentzia, baita Julio Le Parcen Kuboa instalazioak ere. Artista hori aitzindaria izan zen bere esku hartze artistikoetan elementu ludiko eta parte hartzaileak txertatzen, eta bere obra espazio publikoan jolasteko gonbidapen gisa planteatzen du.

Apiriletik udara bitartean, bideo jokoek hartuko dute Tabakalera. Abiapuntua Bideo-Jokoak erakusketa izango da. Jokoaren eta bere inplikazio politiko eta sozialen gainean artistek nola egiten duten lan erakutsiko du.

Bestalde, zinemarekin lotutako arte garaikideko bi erakusketa ere zabalduko ditu Donostiako zentroak. Zinema Ex. Abstrakziotik algoritmora erakusketa hurrengo urteetan Donostiako Zinemaldiarekin elkarlanean egingo den erakusketa sorta baten lehena izango da, eta zinemaren eta sorkuntza artistikoaren arteko topaketak ere ekarriko ditu Donostiara. Bestetik, Chris Kraus: pelikulak lehen eta gero erakusketan, bere liburu eta testuen bidez hainbat belaunaldirengan eragina izan duen egilearen filmeko obra aurkeztuko dute.

Kutxa Kulturrek kudeatzen duen Arteguneak, bestalde, hiru erakusketa programatuko ditu: Nestor Basterretxea. Argazkien bidea (martxoak 6), Margaret Watkins. Black Light (ekainak 19) eta Jon Cazenave. Galerna (azaroak 6).]]>
<![CDATA[Pasioak gidatuko du dFeria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/025/001/2020-01-25/pasioak_gidatuko_du_dferia.htm Sat, 25 Jan 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1891/025/001/2020-01-25/pasioak_gidatuko_du_dferia.htm
Eta pasio hori irudikatzeko, 32 konpainiak, 32 ikuskizunek eta 42 emanaldik osatuko dute jaialdiaren egitaraua. Azken urteetan gertatu den bezala, dantzak eta antzerkiak presentzia antzekoa izango dute. Hain zuzen ere, hamabost dantza ikuskizun eta beste horrenbeste antzezlan taularatuko dituzte azokak iraungo dituen bost egunetan. Horiekin batera, diziplina askotariko bi lan ere emango dituzte: Marga Altolagirreren Pantheon eta Hutsun & Ortzi konpainiaren Urbasa. Lehenengoa Tabakalerako patioan erakutsiko dute martxoaren 10ean eta 11n, eta bigarrena, berriz, Bulebarreko kioskoan, 11n.

dFerian emango dituzten obren artean, hamasei Euskal Herriko ekoizpenak izango dira, eta beste horrenbeste atzerrikoak. Euskal ekoizpenei dagokienez, horietako bi jaialdia bera hasi aurreko asteburuan taularatuko dituzte. Martxoaren 7an, hain zuzen ere, Tutik Clowns zirku konpainiak Petitxou publiko familiarrarentzako obra eramango du oholtzara Antzoki Zaharrean. dFeriak helduei zuzendutako lanak eman ohi ditu, baina Tutik Clowns-ek 25 urte bete ditu aurten, eta emanaldiarekin omendu nahi izan dute antolatzaileek, Chiapussok adierazi duenez. Egun berean baina Viktoria Eugenian, Aukeran dantza konpainiak Biz Hitza taularatuko du. Edu Muruamendiarazek zuzentzen duen taldeak Euskaltzaindiaren mendeurrena ospatzeko egindako ikuskizuna da hori.

Beste hainbat euskal konpainia ere izango dira dFerian. Hala, Vaiven taldeak Yo, la peor del mundo taularatuko du gaztelaniaz -aurretik, otsailaren 28an euskarazko bertsioa (Ni, munduko txarrena) estreinatuko du Donostian bertan-, Erre Produkzioak taldeak Nola heldu gara honetara? -David Caiñak idatzi eta zuzendua-, Tanttakak Utzi mezua seinalearen ondoren-en gaztelaniazko bertsioa (Deje su mensaje despues de la señal), Kukaik Gauekoak dantza ikuskizuna, Khea Ziarrek Alex Gerediagak idatzi eta zuzendutako Oymyakon: Habitacion 101 antzezlana, Osa+Mujika taldeak Kenopobhia koreografia eta Pez Limbo taldeak, berriz, Harri Orri Ar.

Atzerritik etorriko diren konpainia batzuen parte hartzea ere nabarmendu zuen dFeriaren zuzendariak. Esate baterako, Compagnie Julien Lestel talde frantziarrak Dream dantza koreografia erakutsiko du martxoaren 9an Viktoria Eugenian. «Frantzian oso egonkortuta dagoen konpainia da, eta oinarri neoklasikoa du». Dantzari lotuta ere, Mario Vargasek eta Chloe Brulek Los cuerpos celestes. Partitura coral en siete movimientos flamenkoa eta musika elektronikoa uztartzen dituen lana erakutsiko dute, eta Anjel Rojas koreografoak, berriz, Ya no seremos. Nuevo Ballet Español konpainiako kidea izan zen Rojas, eta, orain, bere konpainia zuzentzen du. Sharon Fridman koreografo israeldarrak, berriz, Dosis de paraiso estreinatuko du Gazteszenan.

Arte eszenikoen jaialdi bat baino gehiago, azoka bat da dFeria, eta sektoreko profesionalei zuzenduta dago neurri handi batean. Hori dela eta, profesionalen arteko topaketak ere izango dira bost egunez.

Informazio gehiago nahi izanez gero, jo webgune honetara: www.dferia.eus]]>
<![CDATA[Labandibarrek irabazi du Cafe Bar Bilbao Teatro Laburreko saria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2020-01-25/labandibarrek_irabazi_du_cafe_bar_bilbao_teatro_laburreko_saria.htm Sat, 25 Jan 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1879/026/001/2020-01-25/labandibarrek_irabazi_du_cafe_bar_bilbao_teatro_laburreko_saria.htm Salaketa antzezlan laburraren mamia, zeinak irabazi duen Bilboko Cafe Bar Bilbaok Tartean antzerki konpainiaren laguntzarekin antolatzen duen sariketa. Hasieran, abiapuntu horrekin narrazio bat egiteko saiakera «antzua» egin zuen Labandibarrek, eta, azkenean, antzezlan bihurtzea erabaki zuen: «Narrazio batean baino, antzerki batean errazago eta hobeto konta zitekeela konturatu nintzen».

Antzezlanak bi lagun ditu protagonista: salaketa jarri behar duen pertsona eta administrazioko langilea, eta nien arteko elkarrizketak gidatzen du obra: «Salaketa jartzea, arrazoia, jokabideak... Absurdora eramaten dituzte; mila ergelkeriatan katramilatzen dira».

Labandibarrek aitortu du gidoi «umoretsu» bat sortu nahi zuela, «ironiatik asko duena, absurdotik asko», eta klixe eta topikoen inguruan ere hitz egin nahi zuela: «Gizarte honetan gauza batzuen inguruan nahiko zabalduak dauden usteak eta klixeak ere azaleratzen dira. Izan ere, absurdoaren antzerki honek kritikatik ere badu: sistema judiziala, fedea, jendeak zertan sinesten duen edo zertan sinetsi nahi duen».

Labandibar kazetaritzako lizentziaduna da, eta komunikazioaren arloan egiten du lan gaur egun. Horrez gain, hainbat literatur lan argitaratu ditu: Geltokiak edo helduta entzuteko abestiak (Elkar, 2013) —Igartza bekaren irabazlea—, Fotogramak (Elkar, 2016) eta Hori zen dena (Alberdania, 2019).

Gaztelaniazko atalean, berriz, Javier Diez Carbonak (Bilbo, 1965) irabazi du sariketa, Digresiones de don Quijote y Sancha izenburua duen lanarekin. Obra horretan «diruaren botere ustelgarriari buruzko parabola» egin nahi izan du.]]>
<![CDATA[Pasioa izango du ardatz 26. dFeriak]]> https://www.berria.eus/albisteak/176607/pasioa_izango_du_ardatz_26_dferiak.htm Fri, 24 Jan 2020 15:18:34 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/albisteak/176607/pasioa_izango_du_ardatz_26_dferiak.htm Hemen kontsulta daiteke dFeriaren programazio osoa. ]]> <![CDATA[Goiatz Labandibarrek irabazi du Cafe Bar Bilbao Teatro Laburreko saria]]> https://www.berria.eus/albisteak/176601/goiatz_labandibarrek_irabazi_du_cafe_bar_bilbao_teatro_laburreko_saria.htm Fri, 24 Jan 2020 13:09:47 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/albisteak/176601/goiatz_labandibarrek_irabazi_du_cafe_bar_bilbao_teatro_laburreko_saria.htm Fotogramak (Elkar, 2016) eta Hori zen dena (Alberdania, 2019). Gaztelaniazko atalean, berriz, saria Javier Diez Carbonak (Bilbo, 1965) irabazi du Digresiones de don Quijote y Sancha lanarekin. Lan horretan «diruaren botere ustelgarriari buruzko parabola» egin nahi izan du.]]> <![CDATA[«Gizarteari balioko dioten kantuak egiteak salbatuko gaitu» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/030/001/2020-01-23/laquogizarteari_balioko_dioten_kantuak_egiteak_salbatuko_gaituraquo.htm Thu, 23 Jan 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1864/030/001/2020-01-23/laquogizarteari_balioko_dioten_kantuak_egiteak_salbatuko_gaituraquo.htm Indar bat dabil hor (2013) estudioko azken diskoa kaleratu zuela, eta, tartean behin zuzenean aritu bada ere, beste zeregin batzuek oholtzetatik kanpo mantendu dute. Durangoko Azokaren aurretik, ordea, Biribilean Oiartzungo Mecca estudioan (Gipuzkoa) grabatutako zuzeneko diskoarekin itzuli zen. Lan horretan, bere hainbat kantu ezagun berrinterpretatu ditu Arkaitz Miner (biolina, biola, mandolina...), Julen Alonso (eskusoinua eta trikitia), Esti Markez alaba (ahotsa) eta Andrea Bidart (ahotsa) lagun zituela. Bihar Donostian aurkeztuko du zuzenean, eta otsailaren 1ean, berriz, Bilbon.   Zergatik erabaki duzu zuzeneko lan batekin itzultzea? Disko berri baten aurreko pauso gisa egin dut hau. Neurri batean, nahi nuen, urte batzuk zuzenekoetatik ez hain gertu ibili ostean, igerilekuan zenbat ur dagoen ikusi. Egoera zein den. Eta, bestalde, hemen ez naiz asko ibili zuzenean, baina gauza batzuk gertatu dira neure bueltan. Alaba hasi da gurekin abesten, kolaboratu dut Kaliforniako jendearekin, Noka taldearekin egin nuen disko bat eta Julen Alonso batu zaigu taldera. Horren argazkia utzi nahi nuen disko berri bat egin aurretik. Zeren arabera hautatu zenituen kantak? Bat aukeratu dut, asko gustatzen zaigulako Arkaitzen zatia; beste bat, oso polita gelditzen delako hiru ahotsetara kantatua, beste hura beti abestu izan dudalako Andrea Bidartekin... Hamar minutu ere ez nituen pasatuko hautatzen. Garai ezberdinetakoak ez ezik, tonu diferenteetakoak ere badira kantuak. Bai, eta baita tematika ezberdinetakoak ere. Badira kantu nerabeak, 16 urterekin egindakoak. Baina berdin dio, adibidez. Hura izan zen nire lehen diskoko lehenengo kantua. Badira kantu sozialagoak ere, Konplize ditut eta, esaterako... Hori izan da gure bizitza. Zure begiek, adibidez, oso kantu nerabea da, eta gaur egun ez nuke halakorik egingo inondik ere, hori egin baino lehen ohean ezkutatuko nintzateke [barrez], baina hori ere izan nintzen. Ezin dut ukatu. Eta kantu horri eskerrak ematen dizkiot. Konplize ditut eta-ri ematen dizkiodan bezala. Hori grabatu nuen orain zazpi urte, eta oraindik ere bere bidea egiten ari da. Gaur egun ere iristen zait halako eskolatan umeek egin dutela bideo bat kantu horrekin, edo beste batek bertsio bat egin duela. Hori oso pozgarria da, eta erakusten dizu zuk egin duzun kantu horrek norbaiti balio diola. Tira, kantu horretan, pisua bereziki Uxue Alberdiren letrak dauka, baina badirudi guk ere asmatu genuela doinu katalizatzaile bat egiten. Kantuek oraindik ere funtzio bat betetzen dutela sentitzen duzu? Hemen, askotan aipatzen dugu euskal kontuak ez daudela modan, baina, horren gainetik, zerbaitek salbatuko bagaitu, hori izango da gizarteari balioko dioten kantuak egitea. Asmatzen badugu zerbait inteligentea egiten, jendeari balioko diona, zirrikituak aurkituko ditugu herri bezala. Kultura osasuntsu bat izateko, musikan bezala antzerkian edo prentsan, estatu bat behar dugu, bermatuko duena herri euskaldun bat izatea hau. Hala izanda, ez genuke arazorik izango antzokiak betetzeko, gure jendeak kontsumituko lituzkeelako euskal gauzak, alemanek alemanez kontsumitzen dituzten bezala. Baina hori ez dugun bitartean, ahal dugun moduan ibili behar dugu. Zorte handiagoarekin edo txikiagoarekin. Gelditzen zaigun bakarra gauza eraginkorrak egitea da Kantuari funtzio soziala ikusten diozu, beraz? Nik bai. Nire kantagintza ulertzen dudan moduan, bai. Ahotsaren eta doinu baten bidez, poema edo hitz batzuk aurkezten dituen kantagintza hori da niri interesatzen zaidana. Beste garai batzuetan egon diren bezala, badira beste joera arin edo ederzaleagoak ere, eta ematen du hor gaudela orain ere, eta gai sozialak aiton zaharren kontuak direla. Baina kantagintzak inoiz baino gehiago du esateko. Gero beste kontu bat da ea asmatzen dugun hori ondo formulatzen eta belaunaldi berrietara heltzen. Gure belaunaldiko jendearekin eta nostalgiarekin gelditzen bagara ez goazelako inora. Perspektiba horretatik, nola begiratzen diezu hasierako kantu nerabe erromantiko haiei? Jendeak ezagutzen ditu, kantatzen ditu, eta nik, esker onez, kantatzen ditut pare bat. Baina ez nuke hor gelditu nahi, bukatzen den gasolina bat delako. Saiatzen naiz kontu izaten horrekin. Ez naiz sentitzen kantari nostalgiko bat, eta ez nago iltzatuta 90eko hamarkada hasiera hartara. Gainera, badut sentsazioa niri arrakasta iritsi zitzaidala oso gazte, mundu honetaz ezer ez nekiela. Horrek zer ondorio izan zituen? Diskoetxeak etortzen ziren, sinatzen genuen edozer gauza... Guk ikusi dugu dirua pasatzen aurretik eta atzetik, goitik eta behetik, baina zer jaso dugu? Zintzoki esanda, hori antzeman dut. Igual olatuak harrapatu ninduen oso gaztetxo. Arrakastak helduago harrapatu izan banindu, agian beste kudeaketa bat egingo nuen. Baina hori ez da hautatzen, eta, hau dena ziklikoa denez, nik segituko dut saiatzen kolpea jotzen. Erantzukizuna ezin delako beti kanpoan jarri. Saiatu behar dugu kantu onak egiten, eta hori egiten badugu, lekua irabaziko dugu. Zer izan behar du kantu batek zuretzat? Herri kantua -eta pop-rocka ere hor kokatzen dut- harmonia eta melodia jakin batzuen barruan mugitzen da. Oso gauza minimalista eta arraroak egiten badituzu, jendearentzat ulergaitz bilakatzen da. Eta, jakina, niretzat, melodiek eta harmoniek prosodia erraztu behar dute. Nire kantagintzan, eta uste dut bertsolaritzan ere berdin gertatzen dela, behar ditut esaten ari naizen hori lagunduko duten melodiak eta harmoniak. Baina nireaz ari naiz... Adibidez, Itoiz entzuten hasiz gero, askotan Juan Carlos Perezi ez zaio piperrik ere ulertzen; baina Juan Carlos zebilen beste zerbaiten bila: melodiak, silaben jokoa... Horretan maisu bat da. Nire kantagintzan hitzak ondo heltzea da inportanteena. Diskoan kantu berri bat sartu duzue: Herrimina. Texmaniacs taldeari entzun nion Washingtongeko Smithsonian jaialdian, eta pentsatu nuen itzultzea, herrimina badelako oso zabaldua dagoen sentipena. AEBetako mexikarrek bezala, AEBetako euskaldunek ere barruan duten sentipena da. Diasporarekin harreman handia izan duzu? Bai. Kanpora atera garenean normalean hori izan da gure esparru naturala. Gure aukera, dudarik gabe, euskal komunitateari kantatzera joatea izan da. Diaspora hori ezagutu dugu; Trumpi botoa ematen diona eta ETAko iheslaria eremu berean biltzen dituena. Hori da euskal gizartea, eta guk euskal gizarte osoari kantatzen diogu. Euskal Herrian ez zara askorik mugitu azken aldian. Zuk zeuk aukeratuta edo halabeharrez? Etorri izan denari erantzun diot, baina ni neu ez naiz saiatu emanaldiak bilatzen. Orain hasi naiz, disko honekin, zerbait bilatzen. Baina ari gara gu geu, inongo manager edo diskoetxerik gabe. Kantagintza ekologikoa lantzen. Sentitzen baduzu luzerako ari zarela, ez da kontua arbolan dauden sagar guztiak oraintxe jasotzea. Ibil gaitezen pixka bat, baina beti. Ni horretan nago. Diskoa zuk zeuk argitaratu duzu. Merkatua esaten zaion horrek horretara eraman gaitu. Gero eta gutxiago beharko ditugu diskoetxeak, gero eta gehiago kontsumitzen delako saretik, eta gero eta presentzia handiagoa dagoelako hor. Niretzat, orain, inportanteena da nire masterren jabetza nirea izatea. Diskoetxe batekin negoziatuko dituzu baldintza hobeak edo okerragoak, baina lanaren jabetza berea izango da beti. Dirua jartzen dutelako, estudioa jartzen dutelako edo dena delakoagatik... Eta nik uste dut gure kantuen jabetzak izan behar duela gurea. Guk egiten ditugu, guk jartzen dugu daukagun talentua eta esfortzua, eta ikusita, gainera, zenbat saltzen den... Uste dut gero eta gehiago ikusiko ditugula beren kabuz lan egiten duten artistak. Euskal kulturaren sareak ez luke beharko industria indartsu bat ere? Industriak baditu bere alde onak eta txarrak. Azken batean, zuk lan bat egiten duzu, uzten duzu haren esku, eta saiatzen da ahalik eta etekinik handiena ateratzen. Baina horrek eramaten bazaitu profesionalki bizi ahal ez izatera, bada zerbait ondo funtzionatzen ez duena. Euskal Herrian eta euskaraz ez dut jende askorik ikusten horretaz bizitzen, baldin eta ez baditu kudeatzen berak sortzen dituen etekin gehienak. Ez dut ikusten industria bat elikatzen ibiltzea guk bueltan jasotzen ez badugu. Nik nahi ditut kantuak egin, gauzak esan eta ahalik eta eraginkorrena izan. Eta uste dut bide hau dudala egokiena. Bazabiltza kantu berriekin? Kantu berri mordoxka ditut, baina nahi nuen, lehenengo, egindako bidearen argazkia utzi, eta ikusi egoera nola dagoen. Inportantea da ikustea nola dagoen merkatua eta nik neuk zenbateko giharra dudan. Baina gogotsu nabil. Noiz atera nahiko zenuke disko berri hori? Aurten grabatu nahiko nuke, eta ea posible den urte amaierarako ateratzea. Edo, bestela, hurrengoaren hasieran. KONTZERTUAK
Bihar: Lugaritz kultur etxean, Donostian, 20:00etan.
Otsailak 1: Bilboko Euskal Museoan, 19:00etan. ]]>
<![CDATA[Umorista lotsagabea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2090/033/001/2020-01-23/umorista_lotsagabea.htm Thu, 23 Jan 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/2090/033/001/2020-01-23/umorista_lotsagabea.htm
Monty Python's Flying Circus (1969-1974) telebista saioarekin egin ziren ezagun hala Monty Python nola Jones, umore absurdo eta surrealista landuz, eta 1971n lehen filma osatu zuten telebistarako prestatutako gag-ekin: And Now for Something Completely Different. Zinemarako jauzia, ordea, lau urte geroago egin zuten Monty Python and the Holy Grail Artur erregeari buruzko parodia zikloarekin. Film hori lau eskutara zuzendu zuten Jonesek eta Gilliamek, gerora zuzendari gisa bidea egingo zuten Monty Pythoneko bi kideek, hain zuzen.

Lan horrek, arrakasta handia lortzeaz gain, umorea egiteko modu lotsagabe bat erakutsi zuen, taldeak hurrengo lanetan garatuko zuena. 1979an Jonesek zuzendu zuen Monty Pythonen film ezagunena, Life of Brian, Jesus Nazaretekoaren garaian jaio eta mesiastzat hartzen duten gazteari buruzkoa. Zuzendari lanez gain, Brianen amaren rola egin zuen Jonesek.

1983an taldeak bere azken filma egin zuen elkarrekin: The Meaning of Life, bizitzaren beraren garai ezberdinei buruzko film umoretsu, basati eta zenbaitetan baita eskatologikoa ere. Taldea desegin ostean, telebistan segitu zuen lanean, baina baita zineman ere. Jim Hensonen Labyrinth filma idatzi zuen, eta, besteak beste, Eric the Viking zuzendu zuen.]]>
<![CDATA[Terry Jones Monty Python taldeko kidea hil da]]> https://www.berria.eus/albisteak/176508/terry_jones_monty_python_taldeko_kidea_hil_da.htm Wed, 22 Jan 2020 20:38:18 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/albisteak/176508/terry_jones_monty_python_taldeko_kidea_hil_da.htm <![CDATA[Poesia eta feminismoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/022/001/2020-01-04/poesia_eta_feminismoa.htm Sat, 04 Jan 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1951/022/001/2020-01-04/poesia_eta_feminismoa.htm
AIORA SAMPEDRO Literatura kritikaria

'Afrikanerrak'

Egilea: Eneko Barberena
Argitaletxea: Elkar
Aurten irakurri dudan lanik berezienetakoa da Eneko Barberenaren nobela. Euskal Herria, zehazki Arrasate, gertuko distopia batean kokatzen du. Idazteko estilo nahiko berezia du Barberenak; batek esan lezake poesiatik gertu dabilen prosa bat dela, eta beste batek prosazko narrazioa dela, beharrezkoa baino kontatzen ez diona irakurleari; eta biak leudeke zuzen. Eskertzen da ahots propioa antzematen zaion testurik irakurtzea. Fikzioaren alderdiari dagokionez, idazleak ondo asmatu du idazketan sortu duen balizko mundu ia apokaliptiko hori gertukoa zaigun errealitatetik ez gehiegi urruntzen. Nahiz eta iruditu zaidan testuak badituela bere ahulguneak ere; batez ere, hainbat gai jorratu baino, ukitzen hasi eta barneratu orduko albo batera uztea. Arretaz irakurtzea eskatzen duen lan bat osatu du Barberenak, hain ohikoa ez dena, eta horregatik estimatu dudan lana izan da.

'Disoluzio agiriak'

Egilea: Jose Luis Otamendi
Argitaletxea: Susa
Ez da gehiegikeria esatea Jose Luis Otamendiren poesia bilduma izan dela aurten gehien ukitu nauen literatur lana. Poesia narratiboa da azpeitiarrarena, eta irakurleari zuzenean hitz egiten dion ahots poetiko hori baliatuko du egileak bilduma zeharkatuko duten hausnarketa nagusiak helarazteko: giro soziopolitikoaren eta ni poetikoak kolektiboarekiko duen harremanaren inguruko gogoetak -belaunaldien arteko gatazkak, postkolonialismoa, feminismoa-. Zenbait unetan lehorra den idazketa hori ez da, hala ere, aseptikoa; edo hobeto esanda, preseski lehorra delako da mingarria; irakurlea ere inguruarekin duen posizioa berrikustera bultzatzen duelako. Hala ere, gailentzen den kritika soziala ez da suntsitzailea; izan ere, kritikoki eraitsitako bizibidetik beste proposamen berri batzuk egingo ditu idazleak, desegindakoa eraikitzeko asmoz.

'Idazleen gorputzak'

Egilea: Eider Rodriguez
Argitaletxea: Susa
Aurreko lanarekin konparazioan, beste era batera ukitzen zaituen liburua da Eider Rodriguezen saiakera hau: izenburuarekin bat datoz irakurlearengan eragiten dituen sentipenak, oso fisikoak baitira. Banako zehatzak elkarrizketatuz gauzatutako lana bada ere, badago gremioaren arazo nagusi bat ordezkatua. Bestalde, lanaren parte handiena esperientzietan oinarritzen bada ere, Rodriguezen sarrera teorikoak marko kontzeptual guztia ematen die ondoren etorriko diren elkarrizketa pertsonalei. Feminismoak aldarrikatu duen ekinbide komunitarioaren eta teorizazio akademikoaren lotura gorpuztuz: Ideia vs sentipena beharrean, ideia eta sentipena daude hemen, oso era bortitzean adieraziak, eta horregatik da baliagarria.

IRATI MAJUELO Literatura kritikaria

'Disoluzio agiriak'

Egilea: Jose Luis Otamendi
Argitaletxea. Susa
Aurreko liburuekin erakutsitako maisutasunari jarraikiz, ondo ondutako lana argitaratu zuen urte hasieran Otamendik. Nabari da bere sorkuntzaren eta bizitzaren helduarora iritsitako poeta batek sortutako lana dela, denboraren eta esperientzien joanari perspektibaz begira diezaiokeen norbaitek idatzitakoa. Berezkoa duen estilo narratibo eta sentikorra bidelagun izanik, gain behera datorren mundu bati behatzen dio, pesimismo samur batez. Aurreko belaunaldiek bereari eta bereak datozenei ondorengotzan utzitakoa du hausnargai, belaunaldien arteko etenuneak kezka. Birkokatze saiakera bat egiten du Otamendik: ohiko duen kontzientzia soziala beste ikuspegi batetik jorratzen du, borroka berriek beste plano batean kokatzen dutela jakitun. Baina betiere ni poetikoa kolektiboaren parte ulertuta. Are, haren poesia bezain hauskor eta kontziente den herri baten parte.

'Irautera'

Egilea: Castillo Suarez
Argitaletxea: Elkar
2019an gehien harritu nauen liburuetako bat da Castillo Suarezena. Ausardia bare batez mintzatzen da bakardadeaz eta galeraz, dramarik gabe, estereotiporik gabe. Ez da erraza minari buruz aritzea errukirik piztu gabe, erresistentzia gaitzat hartzea epikaren aldarririk egin gabe. Baina Suarezen hitzetan ez dago damurik ez erresignaziorik, ez norbere buruarekiko errukirik, ezta besteen erabakiekiko herrarik ere. Horiei ihes egiteak egiten ditu poemak eder. Izan ere, kontraesanen onarpena da sarri liburu honetan erakargarriena: zoriona heldu orduko galera dakarren maitasuna, abailtzen ari den horrekiko lotura saihetsezina, gizaki piztiatuak eta natura etxekotua. Azken finean, azala maiztu behar baita iraun nahi bada. Sinbolismo propioz eratu du idazleak bere ekosistema, eta jaioterriari lotutako paisaia sentimental horrek ematen dio osotasuna eta edertasuna lan honi. Esanen nuke idazle honen lanik borobilenaren aurrean gaudela.

'Kontrako eztarritik'

Egilea: Uxue Alberdi
Argitaletxea: Susa
Lisipe bilduman egiten den ezinbesteko lana azpimarratzeaz gain, Alberdiren saiakera koralak liburu interesgarrienen zerrendara ekartzea merezi du. Izan ere, emakume bertsolariek bizi dituzten trabak, zapalkuntzak, ahalduntze-prozesuak eta ilusioak aztertzeaz gain, horiek teorizatu eta sailkatzean izena jarri dio emakume sortzaile askok urteetan zehar bizi izandakoari, eta ez soilik bertsolaritzan. Finean, elkarrizketatu dituen hamabost emakume bertsolariek plaza publikoko zapalkuntza-sistemak eta iraupen-estrategiak dituzte mintzagai, eta, ibilbide artistiko desberdinak izanik ere, jatorrian zoru komun bat azaleratzen dute: sistema patriarkala. Testigantzetan azaleratzen diren bizipen eta hausnarketek argi uzten dute bertsolaritza eta sorkuntzaren mundua ez direla gizarte honen erro patriarkalez libratzen. Opari ederra da gure kultur sistema sarri idealizatuari hautsa kentzen hasteko, baina kontuz! Eguberrietako afaria kontrako eztarritik joateko arriskua izanen duzu!

JOANNES JAUREGI Literatura kritikaria

Azkendu berri den urteak eman ditu bereak itzulpenean ere, eta izan dugu ale ederrik eta mugarririk. Isabel Etxeberriak, Alice Munro euskaratu eta 2019ko Itzulpenaren Euskadi saria jaso duen itzultzaileak, adierazi du mugimendu kolektibo baten ordezkari gisa hartu duela saria; hain zuzen, urtez urte, argitaletxez argitaletxe eta itzultzailez itzultzaile egiten den lanak ederki erakusten du mugimendu horren bizitasuna.

'Aldibereko'

Egilea: Ingeborg Bachmann
Itzultzailea: Idoia Santamaria
Argitaletxea: Erein-Igela
Literatura Unibertsala bildumak ale parea eman digu aurten, eta horien artean dago Ingeborg Bachmannen Aldibereko ipuin-sorta, Idoia Santamariak itzulia: bost ipuin, eta beste hainbeste emakume protagonista, guztiak ere ederki taxutuak ahots narratibo sendo eta emankor batean. Azpimarratzekoa da lehen ipuina, zail xamarra narrazio-fokuaren aldaketa etengabeengatik eta aldizkako hizkuntza-nahasteengatik, baina ederki garatua, teknika literario landu baten erakustaldi petoa. Gainerako ipuinetan nabarmentzekoa da protagonisten eraketa ere, batik bat pertsonaien taxutzea narrazio-moldearekin uztartzen den moduagatik.

'Poesia kaiera'

Egilea: Louis Aragon
Itzultzailea: Itziar Diez de Ultzurrun
Argitaletxea: Susa
Udazkeneko labealdiko kaier hau dugu, zalantzarik gabe, aurten itzulitako poesiaren alerik pindartsuena, eta gehienbat Itziar Diez de Ultzurrun itzultzaileari esker, gainera; izan ere, jatorrizko hitz neurtua orobat neurturik itzultzeak erraza dirudi kaier honetan, buruhausteak eta bi eman ohi dizkion arren itzultzaileari. Halatan, poesiaren musika nagusitzen da hemen, hoskidetasuna eta neurria artez uztartzen baitira, erritmo poetikoaren akuilu, irudi eder eta surrealisten iturri.

'Bihotza nora, zu hara'

Egilea: Susanna Tamaro
Itzultzailea: Fernando Rey
Argitaletxea: Igela
Azkenik, Igela argitaletxearen aletxo bat dugu, oharkabean pasatu dioguna aurtengo ekoizpenaren artean (Stevenson, Gaël Faye, Sherlock Holmes...), baina azpimarratzeko modukoa, halere: Bihotza nora, zu hara, Susanna Tamarok 1994an idatzi eta Fernando Reyk aurten euskaratua. Amona batek bilobari idatzitako eskutitz-sorta hunkigarri batek osatzen du eleberria, eta, nahiz eta agian urrun duen Goi-Literaturaren Parnaso Distiranta, nobelaxka polita da, oro har ongi eusten diona istorioaren sentimentaltasunari eta arintasunari.

Ez da ahaztu behar indartsu segitzen dugula feminismoa euskaratzen ere, eta horren erakusgarri dugu Eskafandra bildumaren aurtengo alea, Irene Arraratsek euskaratua: Simone de Beauvoirren Bigarren sexua, ikerlan mardula eta sakona, erabateko mugarria duguna, feminismoan ez eze, euskal itzulpengintzan ere, bai behintzat 2015ean James Joyceren Ulises argitaratu zenetik. Patxadaz eta orain euskaraz irakurri beharreko lana, gainerako guztiak bezala, bestalde.

HAUR ETA GAZTE LITERATURA

IMANOL MERCERO Literatura kritikaria

'Etxe honetan'

Idazlea: Aintzane Usandizaga
Ilustratzailea: Asier Iturralde 'Gaston'
Argitaratzailea: Pamiela
Tapa gogorreko edizio txukunean, musikazale porrokatu baten etxea erretratatzen duen album ilustratu honek irabazi du aurtengo Etxepare Saria. Bertan dauden erreferentziak (Led Zeppelin, Eric Clapton, Akelarre, Itoiz), irakurle helduari keinuka ari dira, baina badakite haur-irakurlea asetzen, kontakizunak darion umorearen bidez.

Barruan zer aurkituko dugun, azalak oso ongi irudikatzen du: aitonaren eta bilobaren arteko harremana, onarpen eta elkar-aberaste bide bezala.

Generoaren baliabideak erabilita, sorkuntza estetiko ongi zaindua baino dezente gehiago lortu dute. Narratzailea haur protagonista izanik, sinesgarria egiten da haren ahotsak duen parte hartzeko modu sotil eta irrigarria, irudiekin sortzen dituen kontrasteekin.

Bost urtetik aurrerako irakurleei proposatzen zaien obra bat da, baina goiko adin mugarik ez duena.

'Siberia treneko ipuinak'

Idazlea: Bernardo Atxaga
Ilustratzailea: Hainbat
Argitaratzailea: Erein
Aspaldidanik itxaroten genuen berrargitalpena da. Liburuaren sarreran tren batean doazen lau pertsonaia aurkezten zaizkigu, Moskutik Siberiarako bidean, ipuin kontari. Aipatu hurrenkeran kontatzen dituzte: Antonino Apreta, Txiten istorioa, Asto bat hipodromoan eta Jimmy Potxolo. Lehenengo eta hirugarren ipuinak Jon Zabaletaren ilustrazioekin jantzita daude, bigarrena Asun Balzolarenekin, eta laugarrena Antton Olariagarenekin. Ipuinok tradiziozko ahozko kontakizunen ezaugarriak dituzte, baina idazlearen asmoetara moldatuta. Guztietan literatur eta hizkuntz-estetika nahia gailentzen da, irakaspen asmo bakanen gainetik.

Bildumak 1986an jarraipen musikatua izan zuen, Flanery eta bere astakiloak (Elkar) LP/CDan. Lau ipuin hauenaz gain beste sei kanta ditu diskoak -letra guztiak Atxagarenak dira- JC Perezek erritmo dantzagarri-jostalariekin musikatu zuena, eta Itoizko hainbat jotzailerekin grabatua izan zena.

'Atãria'

Idazlea: Yolanda Arrieta
Malaxetxeberria
Argitaratzailea: Denonartean
Distopian oinarritutako eleberri bat eraiki du Arrietak, berezko duen baikortasunarekin bada ere. Ez da bakarra izan aurten bide hauetatik aritu dena gazteentzako literatura sortzen. Distopia eremuetan dabil Garazi Albizuak 2018an abiatu zuen Ahire munduak bilduma ere, aurten bigarren alea jada kalean duena, Geun izenarekin. Zientzia-fikzioaren beste azpiatal bat den ukronia aukeratu du, aldiz, Nerea Loiolak, Azken lanhütarra obrarekin.

Eskertzen da fikzioaren b serieko eremu hauetara euskal idazleek egiten duten ahalegina, urteko bizpahiru ale baino gehiago ez badira ere.

Beste kontu bat da argitalpenetan zein gutxi nabarmentzen diren generoak, zeren oraintxe bertan ez baitaude bi motatakoak baizik: album azal gogorrak eta gainerakoak, horrek dakarren duen irakurlearentzako kaltearekin, bere gustukoak aurkitzeko garaian. Adibide paradigmatikoa Elkarren Xaguxar saila da: irakurketa mekanizatzen ari direnentzako obrak, gore kutsukoak zein lila kolorekoak, denak bertan aurkituko dituzu.

Itzulpenak

Haur eta gazte literaturan ere izan da nabarmentzeko moduko itzulpenik. Ia ehun urteko itxaronaldia egin ostean bada ere, aurten ikusi du argia A. A. Milne-ren Winnie Pooh ipuin bildumak, Juan Kruz Igerabideren itzulpenarekin (Denonartean, 2019). Aldez aurretik irakurri gabea nuelarik, harritu egin nau nola erretratatzen duen haur psikologiaren aro goiztiarra. Bitxia bezain errepikaezina iruditu zait.

Aurten itzuli dituzte Istorio amaigabea eta Momo ere, Begiko argitaletxekoek. Aukera paregabea irakurtzeko Michael Endek gazte literaturari egindako ekarpen garrantzitsuenak, duten balio sozialarengatik. Azkenik, bi album aipatuko ditugu, haien paregabeko kalitateagatik bezainbeste zabaltzen duten mezuagatik: Tim Bowleyk tradiziotik berreskuratu zuen Jakes eta Herio (Txalaparta) batetik, erraietaraino sartzen dena Natalie Pudaloven ilustrazioekin; eta, bestetik, David McKeeren Orain ez Beñat (Pamiela-Kalandraka), haurrak eta helduak aurrez aurre, arimaz biluzik, jartzen dituena.]]>
<![CDATA[Dibulgatzailea eta sortzailea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2102/024/001/2020-01-04/dibulgatzailea_eta_sortzailea.htm Sat, 04 Jan 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/2102/024/001/2020-01-04/dibulgatzailea_eta_sortzailea.htm
Zientzia fikzio gisa gaur egun ezagutzen denaren aitzindari nagusietako bat izan zen Asimov. Ez zen lehenengoa izan, haren aurretik beste hainbat idazlek ere irudikatuak baitzituzten Lurraz haragoko munduak eta gizakiaz bestelakoak ziren izaki adimentsuak —H.G. Wells, Jules Verne, John Wyndham...—, baina generoak 1940ko hamarkadatik aurrera izango zuen loraldiaren eragileetako bat izan zen. Gainera, ordura arte literaturan apenas agertu ziren izaki mekaniko batzuei berezko izaera bat eman zien; robotei, alegia. Haren obraren parte handi baten protagonista bilakatu ziren —I, Robot (1950), The Caves of Steel (1954), The Naked Sun (1957), The Robots of Dawn (1983)—, eta, horretaz gain, haien egitekoari eta izaerari buruzko hiru «oinarrizko legeak» ere eman zituen: «Robotek ezin diete minik egin gizakiei edo min har dezaten utzi; robotek gizakien aginduak bete behar dituzte, salbu eta agindu horiek aurreko puntuaren kontra badoaz; eta robot batek bere bizitza babestu behar du beti, horrekin lehen eta bigarren arauen kontra egiten ez badu behintzat».

Bere burua humanistatzat zuen Asimovek, eta pentsatzen zuen zientziak gizakiaren eta munduaren ongizatea bermatzeko balio izan behar zuela. Hain zuzen, ideia horrek zeharkatzen du Foundation, 1951. eta 1953. urteen artean argitaratutako hiru eleberriz osatutako serie konplexu eta laudatua —gerora beste lau nobela idatzi zituen, jatorrizko sailaren aurrekariak eta ondorengoak azaltzeko—. Hari Seldon protagonistak aurreikusiko du gizateria 30.000 urte iraungo duen iluntasun eta ezjakintasun garai batean sartuko dela, eta, horri aurre egiteko, haren asmoa izango da adimen bikaina duten pertsonak santutegi batean —Fundazioan— biltzea, gizateriaren etorkizuna bermatua egon dadin eta jakinduria gal ez dadin.

Ehunka lanen egile

Asimovek literatura landu zuen, eta, zientzia fikzioa langai nagusi izan bazuen ere, bestelako generoetan ere egin zituen sartu-irtenak, baina, horietaz aparte, kontaezinak dira zientziaren dibulgazioari eginiko ekarpenak. Zientziari lotuta ikusten baitzuen bere burua. Horregatik, bere azken urteetan argi azaltzen zuen bere ateismoa: «Denbora behar izan nuen adierazteko. Ateoa izan naiz urteetan, baina pentsatu izan dut intelektualki errespetu gutxikoa dela norberak esatea ateoa dela, horrek esan nahi duelako batek bere gain hartzen duela beste inork ez duen jakituria. Hobe zen norbera humanista edo agnostikoa zela esatea. Azkenean erabaki nuen izaki emozioduna eta arrazoiduna naizela. Emozionalki, ni ateoa naiz. Ezin dut demostratu Jainkoa ez denik; baina, nire susmoa hain indartsua denez, ez dut nire denbora horretan galdu nahi».]]>
<![CDATA[Bada non aukeratu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/022/001/2020-01-03/bada_non_aukeratu.htm Fri, 03 Jan 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1893/022/001/2020-01-03/bada_non_aukeratu.htm Hil zara.

JULEN AZPITARTE Musika kritikaria

EUSKAL HERRIKOAK

Serpiente. Krisanteilu (Humo Internacional)
Ana Arsuaga (ahotsa eta teklatua), Beatriz Perales (baxua) eta Elena Nuñez (bateria) musikari bilbotarren proposamenak estreinako EPtik harrapatu ninduen, gehienbat etiketak gainditzeko erakutsi duten gaitasunagatik. Ahalmena ez ezik, nortasuna ere behar da estiloen sokak hausteko, eta hirukoteak labanak oso zorrotz dituela agertu du bere kantuen bidez. Abestiok post-punk edo dark-wave kutsukoak izan arren, batzuetan pop joera islatzen dute, baina esperimentazioaren putzuan ere egoki moldatzen dira. Minimalismotik tiraka, disko berezia josi dute, eta, proposamen interesgarri horretan, Ana Arsuagaren ahotsa eta teklatua nabarmentzen dira; halere, hiru musikarien presentziak bermatzen du soinu jarioaren magia.

IbonRG. Hil zara (Repetidor)
Twitterren norbaitek bota du 2019ko disko onena dela. Niri, ostera, oso zaila egiten zait horrelako esaldi bat botatzea. Baina Ibon Rodriguez Garcia musikari aparta eta zorrotza dela aintzat hartuta, ez du inoiz proposamen merke eta ahulik argitaratuko, eta hau akaso orain arte atera duen lanik biribilena da. Ahotsean, pianoan eta naturan oinarritutako ahots safari bat da Sestaokoarena. Haren hitzetan: «Grabazio prozesuan gertatutako ezbehar eta inperfekzioak ere antzeman daitezke: hegazkin bat pasatzen da, katagorri bat agertu zen, bai eta mendizaleren bat ere, ur tantak ere entzuten dira...». Soinu abentura bat da, eta formatu fisikoan entzutea merezi duena. Zuzenean ere ikusi beharrekoa.

Jupiter Jon eta Amaren Alabak. Coupages#3 (Bidehuts)
Uztarketa bitxia da hirugarren Coupages honek dakarrena: Zuberoako kantu tradizioa jorratzen duten kantariak eta Bidehuts plataformako post-punk laukotea. EPak hiru gutizia jasotzen ditu. XVIII. mendeko Beñat Mardo koplagile barkoxtarraren Barkoxeko gatü jaleen kantorea, katu-jaleen inguruko bertsoen moldaketa, iaz entzun dudan euskarazko kantu onenetarikoa da: ekialdeko giroetan loratzen da, baina garapenean Amaren Alaben ahotsak gailentzen dira, kantuari sekulako itxiera emateko, a capella. Gainerako bi kantuetan fusioa ez da horrenbeste koipeztatu, batez ere Plañu niz bihotzetik doinuan. Halere, bi taldeek erakutsitako balentria saritzekoa da. Coupages honen jarraipena nahiko nuke lehenbailehen.

NAZIOARTEKOAK

Helado Negro. This Is How You Smile (Rvng Intl)
Iaz gehien entzun dudan diskoen artean dago Brooklynen, New Yorken, finkatutako eta jatorriz ekuadortarra den Roberto Carlos Lange musikariaren lana. Jazz, funk, soul, folk eta elektronikaz osatutako mirakulua da diskoa. Sotila, iradokitzailea eta sailkaezina. Hauxe idatzi nuen orriotara ekarritako iruzkinean: «Soul kutsuko ahots ahul bezain epelak zuzendutako kantuak biltzen ditu grabazioak, atmosferikoak eta minimalak, oinarri elektroniko sotilekin eta, besteak beste, piano eta gitarra akustikoekin jantziak. Gaztelaniaz abesten duenean, gainera, doinuek bestelako kutsu latino eta popzalea erakusten dute». Disko onenen hamaika zerrendatan sartu dute, eta ez da harritzekoa, lan honetan maila aparta erakutsi baitu Izozki Beltzak.

The Stroppies. Whoosh (Tough Love Records)
Melbourne hiriko Boomgates, Twerps eta Possible Humans bandetako kideek abiatutako egitasmo berriak Australiako eta Zeelanda Berriko pop tradizioa eta AEBetako indie-poparen ezaugarriak biltzen ditu lan bikain honetan. Kantuak askotarikoak dira; beraz, diskoa gozatzeko modukoa da, hasieratik amaieraraino. Sorpresa ugari gordetzen ditu, eta lehenengo abestitik harrapatzen du entzulea. Horren erakusle da diskoa zabaltzen duen eta txalo artetik hasten den Nothing at all, zeinak Boomgates bandaren usaina haizatzen duen: emakumezko ahotsekin jantzitako pop kantu kiriotsua da. Iaz entzun dudan pop disko gustukoena dut, Jeanines taldearen estreinako grabazio homonimoarekin batera.

INAXIO ESNAOLA ARANZADI Musika kritikaria

EUSKAL HERRIKOAK

Numen. Iluntasuna besarkatu nuen betiko (Les Acteurs de l'Ombre Productions)
Arrasateko taldearen itzulerak agerian utzi du muturreko metalaren lurraldea ere badela gurea. Hamabi urte luzeren ondoren, estudioko laugarren diskoa argitaratu dute. Euskarazko black metalaren erreferenteak dira, eta lan berriak harrera ona izan du han eta hemen. Lautada izoztuetan abesti makurra da urteko altxor iluna. Era berean, euren ibilbideko lehen bideokliperako hautatu dute. Metal doinuei dagokienez, Eibarko Mise en Abyme hiruko instrumentalaren estreinako diskoa ere nabarmentzekoa da.

Pelax. A-B-D-E (Balio Dute)
Musikari baten etengabeko lanketaren emaitza dira Pelax pertsona eta banda. Urrun geratu da The Hostile talde hura, eta gertu sentitzen da Unai Pelayo donostiarraren sormena. Sustraidun rocka, esperimentala eta mugarik gabekoa. Bi disko bina hizkitan banatu arren, laurak zaku berean sartzeak laguntzen du obra osoaz gozatzen. Irrati formulak nahiago du artifiziala, dantzagarria eta mozkorgarria den euskal musika. Laudorioak eta ikusgarritasuna beste batzuek merezi dituzte. Pelax, zuk bai, balio duzu.

Willis Drummond. Zugzwang (Tabula Rasa)
Hiruko gisa argitaratu duten estudioko lehen diskoarekin berreskuratu dute esentzia. Zulora jauzi egiteak balio izan die lapurtarrei behar zuten freskotasuna topatzeko. Aurreko lanean topa zitezkeen inertziekin hautsi dute, eta ez diote sobera erreparatu izan behar dutenari. Nahi dutena egin dute, eta une batzuetan hasierako rock sugar hori azaleratu da abestietan. Dena dela, sinpletasun konplexuan topatu dute aurrera egiteko giltza. Jurgi Ekizaren bakarkako bideak jantzi du Xan Bidegain eta Felix Buff kideen konpromisoa. Gora sari soziala!

NAZIOARTEKOAK

Evergrey. The Atlantic (AFM Records)
Urte hasieran argitaratzen diren diskoak erraz ahazten dira. Ez da horrelakorik gertatuko suediarrekin. Tom Englund abeslari bikainak gidatzen duen taldearen azken lana zoragarria da. Metal progresiboa jorratzeko itsas bidaia propioa antolatu zuten, eta 90eko hamarkada erditik gaur egun arte denborale guztiak gainditu dituzte. Progresiboaren berezko aberastasunari ukitu berezia eman izan diote beti, groove pasarte eta atmosfera adierazgarriekin.

Voyager. Colours in the Sun (Season of Mist)
Duela bi urte gertatu bezala, berriz ere Australiako banda azpimarratu behar da. Aurreko diskoa mugarri gisa hartu bazen, estudioko zazpigarrena koloretsuena da. Musika estilo guztien unibertsoari urteko pieza onenetakoa eskaini diote: Brightstar. Diskoetxe berriari esker, gehiago munduratzea lortu dute, eta, gainera, marketina era zelebrean landu dute. Jorratzen duten musika horrela sailkatu dute: epic electro progressive power pop metal. Boskotearen proposamena ezagutzen hasteko unea izan daiteke.

IHINTZA ORBEGOZO Musika kritikaria

EUSKAL HERRIKOAK

Orbel. Hegan (Usopop / Dingleberry Records / Urgence Disk)
Disko iluna eta gordina, intentsitate aldaketak gailentzen direna da hau, baina era berean intimoa, eta ahotsak gozatzen duena. Pisu handiko doinu motelak dira nagusi, hitz gordinak eta distortsio luzeak bortitzak gertatzerainokoak dira, baina aipatu intentsitate eta ahots samurrek arindu eta goxatzen gaituzte. Baionako laukoteak bete-betean asmatu du bortitzaren eta goxoaren arteko oreka lortzen, eta maisuki lortu du musikaren bidez nahi izan duena transmititzen.

Olor. Zerua urez (Egilea editore)
Zuzenean ikusteko proiektua zela guztiz barneratuta nuela entzun nuen lehen aldiz diskoa, eta hasieratik bereganatu ninduen. Igual izango da gu ere bagarelako muturrekoak, eta badugulako Badok-eko elkarrizketan aipatzen duen ezin kabitua leku ugaritan. Baina, batez ere, barneko anabasa guztia atera eta bere horretan agertzen duelako, elektronika oinarri hartuta, zarata beti presente izanez, hainbatekin esperimentatuz: industriala, punka, melodia eta synth-popa. Batzuei irenstea kostako zaie, baina, behin irentsita, egunero jan nahi den horietakoa.

Physis Versus Nomos. Arraro nioenean (Kortxoenea / Balio Dute)
Goxotasunetik du ugari Beñat Antxustegik taldekideekin sortu duen azken lanak. Ahots eta gitarra biluziaz folk doinuak barreneraino eramateko ahalmena izateaz gain, kideen laguntzari esker, beste abesti batzuk are borobilagoak izatea lortzen du. Samurtasunez beteriko atmosfera batean murgilduko gaituen lan berezi bezain bikaina, gustu paregabez sortu eta ekoitzia, zaleon gpzagarri.

NAZIOARTEKOAK

Brittany Howard. Jamie (ATO).
Alabama Shakesen itzalean dela argitaratu du bere lehen bakarkako lana Brittany Howard abeslariak, eta zer egingo zuen adi-adi zeuden guztiak aho-zabalik uztea lortu du. Bere ahots izugarriaren presentziak protagonismo handia badu ere, melodia bikainek lagundu dute lan osoan. Soul eta rock doinuak, baina aurretik egindakoak baino tonu dezente ilunagoan ekarri ditu oraingoan, sentimenduz beterik, bere-bereak izanik lehen akordetik azkenekora.

Michael Kiwanuka. Kiwanuka (Interscope)
Ohitura handia daukagu musikari batek lan berria argitaratzean aurrekoekin alderatzeko, eta horregatik, agian, bada jendea disko hau hain ona ez dela dioena. Baina, konparazioak alde batera utzita, oso lan ederra dela ezin ukatu. Abesti guztien artean koherentzia mantenduz, hasieratik bukaerara entzuteko moduko disko osoa lortu du, eta soul, folk eta indie musikaz zaleak hunkitzerainoko kantuak egin ditu, ohikoa duen malenkonia kutsu hori alde batera utzi gabe.

ANDONI TOLOSA Musika kritikaria

EUSKAL HERRIKOAK

IbonRG. Hil zara (Repetidor)
Badira itzala uzten duten diskoak, eta zaila da itzal horren eragina kaleratutako urte, aro, sasoian bertan ongi antzematea. Horixe izan zen binilo bikoitz honen lehenengo entzunaldiak utzitako sentsazioa. Uste hori indartuz joan zen entzunaldiek aurrera egin ahala. Alde batetik, herri musikaren eta esperimentazioaren arteko dialektika berritzen duelako, halako indar eta argitasunez, ekarpen mamitsua eginez. Ez dira kantu tradizionalen bertsio berritzaileak, molde tradizionalean emandako kantu berritzaileak baizik; hor bada joera aldaketa garrantzitsua. Bestetik, hori guztia kontuan hartuta, ez da disko kriptiko, itxi, intelektual, abstraktua gertatzen. Eta hori ez da batere erraza izaten esperimentazioaz ari bagara. Hasieratik amaierara gustura entzuten den kantu bilduma da, buruan melodia batzuk iltzatuta utziko dizkizuna, eta modu bikainean biribildua.

Unama. Iduzki Xuria (Usopop)
Ustez erabat beste muturrean kokatu beharrekoa dirudien arren, Unamaren diskoak badu, aurrekoak bezala, kantuekiko arreta ez galtzeko xalotasun inbidiagarria. Distrakzio hutsalik gabeko folk disko bat da, hasiera-hasieratik mamia agerian uzten duena, disko argi eta diafanoa, kasik gardena, eta hori oso estimatzekoa da itxurakeriaz betetako garai hauetan. Ahots-lana bikaina da, eta moldaketa instrumentalek, berriz, ez dute sekula oztopatzen kantuen garapena. Eta originaltasunaren bandera astindu nahi baduzu, zer originalagoa 2019an hain folk disko garbia egitea baino.

Larra Bideak. Larra Bideak (Egilea editore)
Iñaki Larraiozen lehenengo disko luzeak baditu erakargarri egiten duten hainbat ezaugarri. Lehenengoa: konplexurik eza. Folk, pop, country, blues... Azken urteetan hainbat diskotan topatu ditugun eraginak dira; hala eta guztiz ere, Larraiozek ederki biltzen ditu bere mundu pertsonalera, eta nortasun handiko kantu-sorta egiten. Ez dira molde beraren errepikapen hutsa. Bigarrena; irudiz betetako kantuak dira, eta alde horretatik badu poetika berezi bat lan honek, entzulea konbentzitzeko moduko intimismoa. Azkena; orokorrean diskoari darion geldotasuna, hitza erabiltzea zilegi bada, bakea.

NAZIOARTEKOAK

Leyla McCalla. Capitalist Blues (Jazz Village)
New Orleanskoaren hirugarren bakarkako diskoak ez die hainbeste begiratzen musikariaren haitiar erroei; musikalki arreta gehiago jartzen du bestelako eraginetan: cajun, jazz, brass band, blues, folk... Denak sumatuko dituzu disko bikain honetan.

Bassekou Kouyate & Ngoni Ba. Miri (Outhere Records)
Disko bikaina egin du berriro ere maliarrak; bosgarrena du eta dagoeneko erreferentzia bilakatu da Maliko musikari eta musikak ez ezik, Afrikako musika berezkoenak ere maite dituztenentzat. Ngonia, kora, perkusioak, baxua eta ahots ederrak... Nahiko osagarri musika ernagarriz betetako disko bat egiteko.]]>
<![CDATA[Zortzi begirada poetiko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/024/001/2020-01-02/zortzi_begirada_poetiko.htm Thu, 02 Jan 2020 00:00:00 +0100 Mikel Lizarralde https://www.berria.eus/paperekoa/1873/024/001/2020-01-02/zortzi_begirada_poetiko.htm Lurra eta dardara. Zortzi ahots emakumezko antologia poetikoa prestatzeko orduan. Honela dio Izaskun Gracia Quintanak liburuaren hitzaurrean: «Bilduma honen zereginik garrantzitsuena ez da kanon bat ezartzea, baizik eta proposamen sorta bat eskaintzea, irakurleari bildumako idazleek duten hizketaldia ezagutzeko gonbidapena egitea eta, agian, beste ahots batzuk entzun edo irakur ditzala lortzea». Zortzi emakumezko ahots. Garai eta egoera aski ezberdinetan idazten hasi eta ibilbide askotarikoak egin dituztenak. Guztiak poetak: Amaia Lasa (Getaria, Gipuzkoa, 1948), Itxaro Borda (Baiona, 1959), Tere Irastortza (Zaldibia, Gipuzkoa, 1961), Amaia Iturbide (Bilbo, 1961), Miren Agur Meabe (Lekeitio, Bizkaia, 1962), Aintzane Galardi Portu (Oiartzun, Gipuzkoa, 1969), Castillo Suarez (Altsasu, Nafarroa, 1976) eta Leire Bilbao (Ondarroa, Bizkaia, 1978).

«Guretzat antologia hau berezia da», aitortu du Felipe Juaristi Balea Zuria argitaletxeko kideak: «Zortzi poeta, zortzi emakume baldin badira ere, bakoitzak ahots propioa du, eta ahots horietako bakoitza oso ezberdina da». Idazleak beraiek arduratu dira beren ibilbide poetikoan arakatzeaz, eta haiek aukeratu dituzte antologian ageri diren olerkiak. Horien osagarri, baina, eta gaur egun egiten ari diren lanaren erakusgarri, Balea Zuriakoek bina poema argitaratu gabe eskatu dizkiote idazle bakoitzari.

«Hilotzen karrasiak josirik ahoan/ Nola aurkituko dun hire sokorria/ Maiteko haut Milia ez hadila joan/ Hator edan dezagun ardao gorria». Krokodil bat daukat bihotzaren ordez (Susa, 1985) bere bigarren poema bilduman argitaratu zuen Bordak Milia Lastur Revisited olerkia, eta, ia 35 urte igarota, Lurra eta dardara-n jaso du berriro ere. «Berriz ikusten dut poema hori, batzuetan aldaketak ekartzen dizkiot, eta iruditzen zait poema bakar hori idazteagatik naizela poeta». Hori baino lehenagokoak ere eraman ditu antologiara, Gizon jarriak, 1984an Maiatzek argitaratutako Bizitza nola badoan bilduman atera zena, kasurako —«orduko euskal establishment-ari egindako kritika»—, eta baita bidaia poema batzuk eta blues bat ere (Hotel Itsasmin).

Borda bezala, Irastortza ere 1980ko hamarkadan hasi zen argitaratzen —1980koa du Gabeziak (Kriselu, 1980) lehen poesia liburua—, baina, hark ez bezala, poesiara bideratu du literaturan eginiko ia lan guztia: Derrotaren fabulak (Pamiela, 1986), Manual devotio gabecoa edo ibilgailuetara erabiltzeco escu-liburua (Pamiela, 1994), Izen gabe, direnak. Haurdunaldi beteko khantoriak (Pamiela, 2000), Eta orain badakit (Pamiela, 2011), Mundua betetzen zenuten (Pamiela, 2015)... Antologian zer sartu erabakitzeak eman dio lana. «Ez nekien nondik hasi, eta erabaki nuen Izen gabe, direnak. Haurdunaldi beteko khantoriak-ekin hastea. Azken batean, liburu hartan sormena eta ama izatea prozesu beraren baitan ikusi nituen, eta harrezkero, gorputzari bestelako arreta bat jarri diot. Ildo horretako poemak ekarri ditut».

Atzera begiratzen jarrita, urteekin ikasi egin duela aitortu du Irastortzak: «Nire lehen liburua Gabeziak zen, eta lan hartatik, gutxienez, izenburua salbatuko nuke. Herren jaiotzen garelako, eta gure bizitzan osagarritasunak behar ditugulako». Berak, bere aldetik, «bizi ahala» idatzi du; edo «idatzi ahala» bizi izan du. «Idaztea izan da mundua ulertzeko bide bat, baina, batez ere, ez dakigunaz arduratzeko bide bat edo guretzat desegokiak diren erantzunak bilatzekoa».

Zortzi idazleren lanak bildu dituzte liburuan, baina antologiak berak erakusten du euskal literatura «egoera onean» dagoela, Irastortzaren arabera: «Gu baino gazteagoak laurogei egongo dira». Eta ekarri du gogora beren belaunaldiaren aurretik ere izan zirela poetak, «izenik gabe etorri zaizkigunak» askotan. «Lehenengo, Elizaren eraginez. Liburua beti izan da artefaktu handi bat, nihil obstat-a behar izan duena, eta, beraz, emakumeak ez du izan nihil obstat-ik. Eta, gero, XIX. mendetik aurrera, Aita Donostiak, Azkuek... ehunka informatzaile izan zituzten, eta esango nuke horien % 33 emakumezkoak zirela. Askotan da halakoren ama, halakoren arreba...». Eta ekarri ditu gogora beste emakume idazle batzuk ere, askotan beren lanak izen-abizenekin sinatu ez zituztenak ere: «Elbira Zipitria, Julene Azpeitia, Maddi Ariztia...»

Emakumeak protagonista

«Ez gaude ohituta emakumeak protagonista izatera. Ezta literaturan ere». Galardi Portuk adierazi duenez, literatur antologiak argitaratzen direnean ere, gizonezkoak gailentzen dira, eta ekarri du gogora 1990ean Julia Otxoak emakumezko idazleen antologia bat prestatu zuela, eta han zirela, gaztelaniaz idazten duten beste hainbaten lanekin batera, Borda, Irastortza eta Arantxa Urretabizkaiarenak ere: «Nik antologia hura beti izan dut gogoan, baina orduz geroztik euri pixka bat egin du». Horregatik, «eskertzekoa» iruditzen zaio Balea Zuria argitaletxeak egindako lana. «Nik opari moduan hartu dut. Beste zazpi poetak miresten ditut, eta niretzat erreferentzia izan dira».

Lau poema liburu ditu argitaratuak Galardik: Itoti urdinaren azpian (Euskaltzaindia / BBK, 2005), Zirrikituak (Euskaltzaindia / BBK, 2007), Mendafin usaineko iluntzeak (Erein, 2015) eta Hegodun poemak (Denonartean, 2018). «Lehenengotik ez, baina gainerako guztietatik hartu ditut poemak bildumarako». ]]>