<![CDATA[Miren Garate | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sun, 17 Jan 2021 12:27:51 +0100 hourly 1 <![CDATA[Miren Garate | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Etxe berriak, eta kuartela ere bai]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2044/010/001/2020-12-05/etxe_berriak_eta_kuartela_ere_bai.htm Sat, 05 Dec 2020 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/2044/010/001/2020-12-05/etxe_berriak_eta_kuartela_ere_bai.htm
Hortik aurrera, galdera ugari daude: zenbat ordainduko dio Donostiako Udalak Espainiako Defentsa Ministerioari lurrengatik? Nolako hirigintza proiektua proposatuko du udalak auzorako? Nola aldatuko da Loiola? Zer gertatuko da hipikarekin?

Kuartelekin ezagutu dute auzoa loiolatarrek. 1920. urteko ekainaren 10ean sinatu zuten lursailak salerosteko akordioa, eta 1922an hasi ziren eraikitzen. Inauguratu, berriz, 1926ko otsailean egin zituzten. Bere garaian, bultzada ekonomiko bat ere ekarri zuten auzoko taberna eta komertzioentzat, batik bat soldaduska derrigorrezkoa zen garaian. Baina Igor Alonso Urumea Ibaia Loiolako auzo elkarteko kideak azaldu duenez, betiko eskaera izan da militarrek auzotik alde egitea. Horregatik, akordioak ez ditu gehiegi poztu: «Guk nahi genuena zen militarrek alde egitea Loiolatik, lursail horiek libre uztea, baina ez beste batzuk okupatzeko». Bostehun militar inguru daude gaur egun Loiolako kuarteletan.

Alonsok kontatu du kuarteletan bizi direnekin ez dutela arazo handirik izaten; auzotik kanpo egin ohi dutenez eguneroko bizitza, ez dituzte askorik sumatzen. «Baina maniobrak egitera etortzen direnak etortzen dira auzora, eta haien begiradak ez dira oso atseginak izaten. Tabernetan liskarrak, nazien aldeko margoketak eta halakoak ohikoak izaten dira». Duela hamabost urteko gertaera bat ere ekarri du gogora, zenbait militarrek EHGAM elkarteko kide bat jipoitu baitzuten Donostia erdialdean.

Orain kuartelak dauden lurretan etxeak egin nahi ditu udalak, eta auzoak izan dezakeen bilakaerak eragiten die kezka puntu bat. «Ea zenbat jende etorriko den, nolako etxeak izango diren... Jende askok alde egin behar izan du Loiolatik, hango prezioak ez zirelako guretzako modukoak». Etxe babestuak nahiko lituzkete. Eneko Goia alkateak aipatu izan du 1.600 etxe inguru egin ditzaketela. Iazko datuen arabera, 5.000 biztanle inguru ditu auzoak. «Herri txiki bat bezala gara: denok ezagutzen dugu elkar. Mugimendu sozial handia eduki izan du beti auzoak: konpartsa, danborrada...». Oreka bat eskatzen dute eraiki daitezkeen eremuetan. Besteak beste, kirol eremu bat edo unibertsitatea ere hor jartzea eskatzen dute.

Eraikin «historikoa»

Oreka eskatzen du ondarearen babeserako Ancora elkarteak ere: azpiegitura berrien eta hiriaren iraganari erreferentzia egiten dioten elementuen arteko oreka. Ancora ez da kuartelak guztiz botatzearen aldekoa, eta gunea osatzen duten hamabi eraikinetatik bi mantentzea proposatzen du, «hiriaren historiaren eta memoriaren parte» direlako.

«Lursail handia hartzen duenez guneak, jabetzen gara ez dela posible guztia babestea; horregatik proposatzen dugu fatxada nagusia osatzen duten bi eraikinak mantentzea, ibai aldekoak», esan du Alberto Fernandez D'Arlas elkarteko bozeramaileak. Bi horiek dira harrizko bakarrak, eta barruan apaingarri artistikoak ere badituzte. Fernandez D'Arlasen hitzetan, beste hiri batzuetan asmatu dute gune militarrak «arrakastaz» berrerabiltzen. Ohikoa izan da, esate baterako, ekipamendu kultural moduan egokitzea edo unibertsitateek hartzea.

Elkartearen esanak ez zaizkio asko gustatu Goia alkateari. «Ez dugu, bada, nahikoa zailtasun, oraindik eta zailtasun gehiago jartzeko gauzei. Ez litzaidake gustatuko —eta horretan adituak gara batzuetan donostiarrak— hemen barruko sestrek horrelako proiektu bati kalte egitea», esan du aste honetan egindako prentsaurreko batean.

Akordioaren osteko hurrengo urratsei buruz, berriz, esan du batzuetan ez dela komeni izaten gauzak gehiegi aurreratzea, «prozesuari kalte egin diezaiokeelako horrek». Goiak azaldu du akordioa Espainiako Estatuko aurrekontuetan txertatzea dela hurrengo urratsa: «Behin onartzen direnean, akordioa loteslea izango da, eta hor jasotzen da 2021ean hasi eta amaituko dela prozesua. Oraindik eseri ere ez gara egin. Gauza bakoitza bere garaian».

Donostiako Udalak urteak daramatza lur horiek bereganatu nahian, hirigintzari lotutako proiektuetarako. Oraingoan, lursailengatik ordaindu egingo zaio Defentsa Ministerioari, eta bere esku utzi dute militarrak nora lekualdatu erabakitzea.

«Alferrikako gastua»

Urteotako negoziazioen bilakaera salatzeko, Bake Ekintza taldeko kideek elkarretaratzea egin zuten joan den larunbatean. Gogoratu zuten behin baino gehiagotan aldarrikatu dutela egungo kuartelaren lurretan hiriaren garapenak bizi zuen blokeoaren konponbidea ezin zela mugatu «kuartel historiko baten edo armadarentzako kokaleku berri baten artean aukeratu beharraren dikotomiara». Elkartearen ustez, gastu militarra murriztea da giza eskubideen aldeko bilakaera egin nahi duen gizarte baten benetako erronka, «eta bide horretan ez da instalazio militar gehiago behar».

Nabarmendu du EAJk Madrilen lorturiko akordioak ez dituela Donostiatik kanpo utziko militar espainiarrak. «Ez omen zegoen Donostian militarren beharrei erantzungo zien lursailik, baina hipikarako planekin azkar zapuztu da kuartel berririk gabeko Donostiaren ametsa». Kuartel guzti-guztiak ixtea eta industria militarra produkzio zibilera bideratzea eskatzen du elkarteak, bai eta gastu militarra gastu sozialera bideratzea ere.]]>
<![CDATA[Pertsianaren zama]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/012/001/2020-08-01/pertsianaren_zama.htm Sat, 01 Aug 2020 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1917/012/001/2020-08-01/pertsianaren_zama.htm soldata eta autonomo esaldi berean entzuteak. Guk jakin dezakegun bakarra da pertsiana altxatzea zenbat kostako zaigun; hortik aurrerako dena zalantzazkoa da». Koronabirusak bultzatuta egin du Jose Cebrecos Bizkaidendak elkarteko lehendakariak ariketa hori, hau da, negozioa zabaltzeak egunean zenbateko kostua eragiten dion kalkulatu du, eta onartu du susto ederra hartu duela. Lau zapata denda ditu. «Alokairuak, langileak, zergak... Ni goizero 800 euro gastatuta esnatzen naiz, eta hori, generoa ordainduta edukita».

Autonomoen kasuan, hil horretako etekina pareka daiteke soldatarekin, fakturatu dutenari gastu guztiak ordaindu ostean geratzen den zatia. Eta fakturatutakoaren eta irabazien artean alde handia egoten dela nabarmendu du Ekizak. «Adibide erraz bat jarriko dut: webguneak egiten dituen batek zerbitzua bakarrik ematen du; ia ez dauka materialak erosi beharrik. Bada, mila euro irabazteko, 2.500 euro inguru fakturatu behar ditu». Eta gastuen zerrenda egin du jarraian: autonomoen gutxieneko kuota, ia 280 euro; PFEZa, fakturatutakoaren %15; lokal bat, gutxien-gutxienik hirurehun euro; Internet, berrogei euro; noizbehinka taxiren bat edo otorduren bat, 50 euro; argindarra; orri batzuk... Zehaztu du negozio motaren arabera asko aldatzen direla gauzak, baina kontatu du lana egin ahal izateko material asko erosi behar izaten duten autonomoek -garraiolariak, mekanikariak, igeltseroak eta abar- hamar aldiz gehiago fakturatu behar izaten dutela mila euro irabazteko.

Ekizaren hitzetan, buruan asmo batzuk egoten diren arren, hau da, soldata bat edo hilean kopuru jakin bat irabazteko nahia egoten den arren, horretara mugatzen da kontua: «Itxaropen bat da soldata hori, ilusio bat, proiektu bat, baina ez besterik. Segurua gastuak bakarrik izaten dira». Negozioan dirua sartzen dela ikusita irabaziak ere ondo doazela pentsatzeko arriskua egon daitekeenez, garrantzitsua iruditzen zaio inguruan aholkularitza ona izatea. «Ezinezkoa da guztia kontrolatzea: ea finantzaketa merke duzun, zer diru laguntza dauden, nola egin marketina...».

Diru galerekin hasten dute eguna, eta ordaindu beharreko horiek kontuan hartuta erabaki behar izaten dute zenbateko tarifa finkatu beren zerbitzuei, edo zenbat kobratu produktu bat. Cebrecosen hitzetan, gastu eta prezio guztiak nola koordinatu erabaki behar izaten dute. «Non irabazi ikusi, non galdu, non estutu... Azkenean, eskaeraren arabera jartzen ditugu prezioak». Alabaina, gero eta zailagoa da aurreikustea zer bilakaera izango duten salmentek. «Lehen, urte arteko konparazioak eginda, bazenekien maiatza ona izango zela, urria ere bai. Orain ez dugu halako jarraitutasunik: eguraldi ona, Athleticen partida... Hainbeste input daude eragiten digutenak».

Uste du jendea «low cost-arekin engainatzen» hasi zenean okertu zirela gauzak saltokientzat. «Normala ez den prezio politika eta ekonomia mota batera goaz. Ezin gara beti prezioak jaisten aritu». Azaldu duenez, zapata baten prezioa merkatu ahal izateko, esate baterako, hornitzaile ugari estutu behar izaten dira, pieza asko dituztelako oinetakoek -lokarria, zola, larrua...-, eta horietako bakoitza hornitzaile batena. «Eta zer gertatzen da? Estutu eta estutu, ezin dela kalitaterik eman prezio txikiagoan».

Gutxienekora iritsi ezinda

Besteren konturako langileentzat gutxieneko soldata bat bat dago finkatuta legez: Hego Euskal Herrian, aurten, 950 euro gordin baino gehiago ordaindu behar zaizkie lanaldi osoan aritzen diren langileei, gehienezko 40 orduko lanaldiarekin, eta hamalau ordainsari hartzen dira kontuan -hamabitan ordaintzea nahiago izanez gero, 1.108,33 eurokoa da gutxieneko soldata-; Ipar Euskal Herrian, berriz, 1.539,42 euro da kopurua 35 orduko lanaldirako, hamabi ordainketa kontuan hartuta.«Gutxieneko horren alde gaude, noski, baina aurtengo igoerak min egin digu. Kopuru hori ordaindu behar zaie langileei, baina enplegatzaileek beraiek, askotan, ez dute hainbeste irabazten. Horri ere begiratu behar zaio», esan du Ekizak.

Autonomoen batez besteko irabazien daturik ez dute Nafarroako ATAn eta Bizkaidendak elkartean, baina batak zein besteak baieztatu dute asko eta asko ez direla iristen gutxieneko soldatan ezarritako kopuruetara. «Are okerrago, dirua galtzen edo oso gutxi irabazten ere asko ari dira, ahal duten bezala irauten, agian 60 urte inguru dituztelako eta saltokia itxiz gero beste lanen bat aurkitzea zaila dutelako», azaldu du Cebrecosek.

COVID-19ak eragindako egoera dela medio, aholkularitza zerbitzu bat hartu zuten Bizkaidendak elkartean. 2.000 bazkide inguru dituzte, eta 4.000 dei jaso dituzte alarma egoeran. «Bagenekien gaizki geundela, baina ez genuen uste egoera hain txarra zenik». Martxoaren 14an jarri zen indarrean alarma egoera, eta azaldu du saltoki batzuek hilabete horretako autonomo kuota ordaintzeko adina ere ez zutela. Haren esanetan, horrek erakusten du egunean egunekoarekin bizi direla merkatari asko. «Orain dela hiru urte eskatu genuen autonomoentzako diru sarrerak bermatzeko errenta, eta jendea harritu egin zen, baina egoera halakoxea da».

Eta hobera ez baizik okerrera egitea espero du. Berriz ere konfinamendua etorriz gero «erabateko hondamendia» izango dela uste du, eta bestela ere zailtasunetatik ez direla libratuko. «Gure moduko jendearentzat arazoak orain hasiko dira batik bat, krisi ekonomikoaren eraginak jasaten hasten garenean; osasun pandemia izan beharrean, pandemia ekonomikoa izango da. Sumatu egiten da».

Bizkaidendak-eko lehendakariaren esanetan, kezka dago herritarren artean, konturatu baitira beharrezkoa dela aurrezki batzuk izatea, edozer gerta daitekeelako egun batetik bestera. «Ikusi dugu bi hilabeterako etxera bidalita gaizki pasatzen dela, eta zuhurrago dabil jendea. Horrek kontsumoa murriztea ekarri du». Konfinamendua amaitu berritan, gertuko saltokietan erostearen aldeko kontzientziazio bat igarri zuen. «Baina ahaztu egin zaio jendeari. Kosta ahala kosta, merkeena nahi du orain. Jendea ez da konturatzen hemen gaudela gure zergak ordaintzen, eta zerga horiek berriz ere sortzen dutela fluxu ekonomikoa herrian eta probintzian».

Bide beretik doaz Nafarroako ATAren aurreikuspenak. Barometro bat egin du herrialdeko autonomoekin, eta emaitza izan da iazko fakturazioaren erdia espero dutela; hain zuzen, %89,9k uste dute gutxiago fakturatuko dutela aurten. «Hori soldatetara eramanez gero, fakturazioa gutxitzen zaien horiek eta ixten dutenek zer soldata izango dute datozen hilabeteetan?». Era berean, %30ek erantzun dute enplegua gutxituko dutela. Hain zuzen, estatistikek erakusten dute jada hasi dela autonomo kopurua murrizten, baina batik bat udazkenera begira daude jarrita elkartean. «Negozio asko galduko direla uste dugu. Horregatik, bigarren aukeraren legea prestatzen hasi behar dugu berehala, orain ixten duten horiek berriz hasteko aukera izan dezaten». Uste du kulturalki oraindik zigortu egiten dela porrot egitea. «Beste herrialde batzuetan, balioa ematen zaio erori eta berriz hasteari. Hemen, ez: hemen, seinalatu egiten da. Hori aldatu beharra dago».

Jarrera kontua

Cebrecosek eta Ekizak azaldu dute negozioa itxitakoan ere ez direla amaitzen arazoak autonomoentzat, askok zorrekin amaitzen dutelako, eta horiek ordaintzen jarraitu behar izaten dutelako. «Enplegua erregulatzeko espediente batean sartutakoan, diru guztia langileentzat izaten da; gure kasuan, ez dago halakorik».

Etor daitekeenari begira jarrita, badituzte lagundu dezaketen zenbait neurri buruan. Autonomoentzako finantzaketa eskatu du Ekizak. «Funtsezkoa izango da». Eta kontatu du badagoela bereziki amorrua ematen dion kontu bat: udalen berankortasuna. «Fakturatzea kostatzen denarekin, kobratzeko arazoak izaten dira gainera. Ez dute legea betetzen, eta udalei banku lana egiten diete autonomoek». Zergekin du kezka Cebrecosek. «Egundoko presioa dugu, eta tristeena da orain ere guk ordaindu beharko dugula». Bide beretik, Ekizak nabarmendu du ez dela zergak igotzeko garaia, diru gehiago bildu beharrean kontrakoa izan daitekeelako ondorioa. «Negozio bat estutzen baduzu, ixtea eta enplegurik ez egotea lortzen da: ez autoenplegurik, ez besteren konturako langilerik. Batzuetan, diru gehiago lor daiteke jendeak lanean jarraituta».

Arazoak arazo, irrikaz hitz egiten dute autonomo izateari buruz, eta halaxe bizi dute beren egunerokoa ere. Edozeinek ezin duela autonomo izan dio Cebrecosek. «Zentzuduna izan behar da, aurrezki batzuk eduki martxan hasi aurretik, bideragarritasun plan bat egin, eta abar». Gaur egungo egoera kontuan hartuta, «ausardia» hitzarekin deskribatu du autonomo izatea. «Pentsamolde bat da, gogorra, baina baditu bere alde onak ere: adibidez, zeure buruaren nagusia izatea. Ilusioa beti eduki behar da; bestela, egunero 800 euroko zorrarekin hasten zarela pentsatzen baduzu, ez zara ohetik jaikitzen».

Ekizak uste du autonomo izatea «jarrera» bat dela, eta besteren kontura aritzen direnen eta norbere kontura aritzen direnen artean alde nagusi bat dagoela: «Soldatapekoek segurtasuna bilatzen dute, eta horrekin ez dut esaten konformistak direnik, denek nahi dutelako gora egin. Autonomoek, ordea, ezin dute segurtasun horren bila hasi, ez dagoelako». Ekintzaile hitza gustatzen zaio, negozio bati ekin eta batere segurtasunik gabe apustu horren alde egitea dutelako ardatz, «sabairik gabe».

Desio bat ere aipatu du: «Batzuetan nahiko nuke autonomoak izan diren agintariak edukitzea, zeren ez dute ezagutzen gaia, eta nahiko nuke gurearen moduko elkarteei ere gehiago entzutea».]]>
<![CDATA[Diskriminazioa, sotiltasunez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/010/001/2020-07-31/diskriminazioa_sotiltasunez.htm Fri, 31 Jul 2020 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1917/010/001/2020-07-31/diskriminazioa_sotiltasunez.htm merkatu hitza erabiltzen dugu, eta haren printzipio nagusia askatasuna da. Berdintasuna eta askatasuna uztartu behar dira, beraz».

Ekuazio horretan, legeak berdintasuna babesten duen arren, zehaztu du gutxieneko batzuetara mugatzen dela hori, hau da, gutxieneko ordainsari batzuk bakarrik finkatzen dituela enpresa horretan aplikagarria den sektoreko edo enpresako hitzarmenak. «Baina hortik aurrera, lan merkatu batean gaudenez, enpresak eta langileek nahi dituzten osagarriak eta abar negozia ditzakete». Horregatik da posible, adibidez, enpresan denbora asko daraman langile batek antzinatasun osagarria izatea eta lanpostu berean aritzen den hasiberri batek baino soldata handiagoa izatea; edo horregatik da posible gauez aritzen den batek egunez aritzen den lankideak baino gehiago irabaztea. «Oinarrizko soldata berbera izango dute, baina soldata osoa ez».

Halaber, kontuak zerikusi handia du soldata arrakalarekin ere, osagarri horiek eta lan kategoriak zehazteko erabiltzen diren irizpideek markatzen baitute askotan emakumeen eta gizonen artean dagoen aldea. Sarri erabiltzen den adibide bat aipatu du Eliasek: garbiketakoa. Makinaren bat erabiltzeagatik edo gidatzeagatik osagarriak egon ohi dira sektore horretan; berez, lan hori egiten duten guztientzat. «Baina nork egiten du lan hori? Orain arte, normalean, gizonek. Orain, berdintasun planen bidez eta abarrez, aztertu egiten dira halakoak, eta aldaketa bat ari dira bultzatzen. Badago halakoak salatzeko aukera ere. Baina argi dago kultur mailan eta gizartean gure artean dauden desberdintasunak mantentzen direla enpleguan eta lantegietan ere».

Lanpostuak nola baloratu?

Balio bereko lana zer den jakiteko, batik bat lanpostuen balorazioari begiratu behar zaiola esan du Elena Perez Eusko Jaurlaritzako Lan eta Gizarte Segurantzako zuzendariak. Prozesu tekniko nahiko konplexua izaten da hori, baina balorazio horretan kontuan hartu beharreko irizpide batzuk finkatzen ditu langileen estatutuak. Haren arabera, lan batek beste baten balio bera izango du baldin eta baliokideak badira honako hauek: agindutako funtzio edo zereginen izaera; lan horiek egiteko eskatzen diren hezkuntza maila eta lanbide eta prestakuntza baldintzak; lan horiek egitearekin hertsiki lotuta dauden faktoreak -arriskua, arreta...-, eta jarduera horiek gauzatzeko baldintzak -ordutegia, kokalekua...-.

Balorazio horretan, zeharkako diskriminazioak ere saihestu egin behar direla esaten du legeak. Horri lotuta, enpresetan dauden zenbait ohitura aipatu ditu Perezek; esate baterako, esfortzu fisikoari balioa ematea eta lan errepikakorrei ez ematea, edo kualifikazio batzuk ez baloratzea, berezkoak direlakoan, hala nola pertsonen arteko harremanetarako trebetasuna, komunikatzeko gaitasuna edo eskuz lan egiteko trebetasuna. «Jaiotzatikoak direla pentsatzen da, eta norberaren gaitasuntzat hartzen dira lanbide konpetentziatzat hartu beharrean. Erizaina izateko, adibidez, pazientzia eta enpatia handia behar dira; idazkari izateko, beharrezkoa da hizkuntza ondo menderatzea, eta hori askotan ez da behar bezala baloratzen».

Luzea da lanpostu feminizatuetan kontuan hartzen ez diren gaitasunen zerrenda: bulegoko ekipamendua erabiltzeko eta mantentzeko gaitasuna, eskuz lan egiteko trebetasuna, dokumentuak eta txostenak idazteko eta gainbegiratzeko gaitasuna, dokumentu garrantzitsuak ondo antolatuta edukitzeko gaitasuna... «Zeharkako desberdintasunak dira, eta eragiten dute emakumeek gutxiago irabaztea balio bereko lanetan, ez lanpostu berberetan».

Hain zuzen, Balio bereko lanpostuak genero akatsik gabe identifikatzeko gida praktikoa argitaratu berri du Jaurlaritzak, lanpostuen balorazioak egin behar dituztenek orientazio moduan erabiltzeko. Eliasek bezalaxe, garbiketako adibideari heldu dio Perezek ere, eta halako egoerak salatzeko eskatu du. «Demagun garbiketa enpresa horretan gizon guztiek egiten dutela lan kristalak garbitzen eta osagarri bat dutela, eta emakume guztiek bestelako espazioak garbitzen dituztela eta ez dutela osagarri hori, eta, gainera, emakume horietako batzuek eskatu dutela kristalak garbitzea nahi dutela eta ezetz esan zaiela. Halakoetan, esku har dezake Lan Ikuskaritzak». Lanaren Nazioarteko Erakundeak (OIT), bulegoetako garbitzaileen eta kaleko garbitzaileen lana ez ezik, balio berekotzat jo ditu, besteak beste, eskoletako jantokietako begiraleen eta haur parkeetako ikuskatzaileen lana, gizarte gaien kudeatzaileen eta ingeniarien lana nahiz bidaiarien arreta egiten dutenen eta aireontzien gidaritza eta mekanika egiten dutenen lana ere.

Salaketa gutxi

Soldata arrakalari aurre egiteko hanketako bat da Lan Ikuskaritza Jaurlaritzarentzat, eta generoan espezializatutako unitateak sortu ditu. Iaz jaso zuten prestakuntza, eta gainerako lankideak trebatu zituzten ondoren. Alabaina, salaketa gutxi jasotzen dituztela aitortu du Perezek. «Eta pena da, asko lagunduko ligukeelako gure lanean». Kasu bakanen batzuetan, bai; baina, oro har ,gutxitan aurkitzen dituzte ikuskariek lehen ohikoagoak ziren diskriminazioak, hala nola lanpostu berean emakumeek gizonek baino oinarrizko soldata txikiagoa izatea. «Diskriminazioa sotilagoa da orain».

Besteak beste, hitzarmen kolektiboetara begira dago jarrita Jaurlaritza, lanpostuen balorazio ezberdin hori, sarri, itun horietatik etortzen dela iritzita. Sindikatuek azken urteetan egindako lana goraipatu du Perezek. «Ia guztiek dituzte jada genero idazkariak. Aurrera egitea lortu da, baina, oraindik, hitzarmenetan badaude emakumeen aurka egiten duten alderdiak». Batzuk aipatu ditu: kontziliazio neurrien bidez erantzukidetasuna bultzatu beharrean emakumea lan merkatutik ateratzea bultzatzea, gora egiteko emakumeek duten aukera falta, prestakuntza jasotzeko dauden zailtasunak... Horri lotuta, programa pilotu bat ari dira prestatzen. «Erregistratuta dauden hitzarmenak aztertuko ditugu, genero ikuspegitik. Hau da, generoan adituak diren pertsonek esango dute hitzarmen hori neutroa, positiboa edo negatiboa den». Hori egingo duten lehen aldia izango da, eta Perezi behar-beharrezkoa iruditzen zaio egitasmoa, enpresek eta eragile sozialek dutelako itun horiek neutroak izateko giltza.

Oinarrizko errenta

Soldata arrakalari aurre egiteko nahiz oro har lan baldintzak hobetzeko, bestelako proposamen bat du Eliasek. Izan ere, lan merkatuan soldatak negoziatzeko askatasuna dagoen arren, «askatasun teorikoa» dela uste du. Haren esanetan, bai hitzarmen kolektiboetan, bai lan kontratu indibidualak sinatzean, bi alderdi egoten dira, baina bietako bat boteretsuagoa denean, mendekotasuna sortzen da. «Eta azken hamarkadetan, oro har, botere ekonomikoa dutenek gero eta botere handiagoa dute, lan arauetan izan diren aldaketen eta bestelakoen bidez; aldiz, langileek eta haiek ordezkatzen dituzten sindikatuek gero eta txikiagoa». Desoreka hori medio, prekaritatea areagotu egin dela uste du.

Hala, guztientzako oinarrizko errenta eskatzen du. «Ez diru sarrerak bermatzeko errenta edo beharra dutenentzako laguntza bat bakarrik, errenta unibertsala». Horri esker, langileek botere handiagoa lortuko luketela uste du, bai eta askatasuna eta banakako hitzarmenak nahiz hitzarmen kolektiboak negoziatzeko ahalmen handiagoa ere. «Modu arrunt batean bizi izateko ez bagina derrigor gure soldatak baldintzatuta egongo, hau da, oinarrizko errentari esker gutxieneko babesa izango bagenu, merkatuan dauden lan baldintzak onartzeko edo ez onartzeko aukera izango genuke, eta horrek ziur aski aldatuko luke lan merkatuko errealitatea. Hobera egingo lukete baldintzek».

Finean, aberastasuna banatzea dela kontua uste du, eta ikusten du errenta unibertsal hori indarrean jartzeko aukera. Tartean, OITk eta Sindikatuen Nazioarteko Konfederazioak ere aipatu izan dute neurri hori. «Teknologiari esker eta abar, aberastasuna esponentzialki ari da hazten, baina zoritxarrez banaketa oso desorekatua dago. Errenta horrek, lan baldintzak hobetzeaz gain, denon duintasuna hobetzea ere ekarriko luke, bai eta demokrazia hobetzea ere».

Bihar: Norbere lanaren prezioa.]]>
<![CDATA[Merkatu, prestigio eta indar kontua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/014/001/2020-07-30/merkatu_prestigio_eta_indar_kontua.htm Thu, 30 Jul 2020 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1917/014/001/2020-07-30/merkatu_prestigio_eta_indar_kontua.htm
Negoziazio kolektiboko arduradunak dira Pello Igeregi (ELA), Xabier Ugartemendia (LAB) eta Garbiñe Espejo (Euskadiko CCOO). Eguneroko lana dute enpresariekin sokatiran ibiltzea soldata ahalik eta onenak lortzeko. Eta esan dute negoziazio horietan funtzionamendua bestelakoa izaten dela, hau da, ez dela merezimenduen araberako hurrenkerarik egiten. «ELAko negoziazio kolektiboko arduradun moduan, nahiko nuke mahai batean eseritzea, soldata eskala guztiak hartzea, eta esatea: 'Justuena da kategoria honetakoek hau irabaztea', baina ez daukagu horretarako gaitasunik», onartu du Igeregik.

Haren iritziz, lehenik eta behin, soldata baldintzatzen duten bi faktore daude. Alde batetik, merkatuaren legea dago, hau da, zenbateko eskaera eta eskaintza dauden eta zenbat langilek dituzten lanpostu horretan aritzeko ezagutzak. Bestetik, gizarteak zer balio ematen dion lan bati, eta, armen ekoizleak eta zaintzan aritzen direnak adibidetzat jarrita, azaldu du balio horrek ez duela loturarik izaten gizarteari egiten dioten ekarpenarekin. «Gure eskuetatik kanpo dauden elementuak dira bi horiek. Gero sartzen gara gu, sindikatuak eta patronala. Eta negoziazio hori indar-harreman kontu bat da. Langileak antolatzeko dugun gaitasunaren mende dago: gai bagara langileak antolatzeko, soldata igoerak lortuko ditugu; ez bagara gai, ez».

Gutxieneko helburuak

Negoziazio kolektiboan CCOOk ildo nagusi bati jarraitzen diola azaldu du Espejok. «Kontua ez da izaten zenbat irabazi behar duen kazetari batek edo gidari batek. Gauza gehiagori begiratu behar zaie: nola dagoen sektorea, egoera ekonomikoa zein den...». Kategoria guztientzat portzentaje bereko igoerak eskatu beharrean, soldata txikiko kategorietan indar handiagoa jartzeko erabakia dute sindikatuan, eta helburu zehatz bat ere badute: gutxieneko soldata bat ezartzea sektoreko hitzarmen guztietarako, urtean 14.000 eurokoa. «Lanbidearteko gutxieneko soldata handitu egin da azken urteetan, baina oraindik guk eskatzen dugunaren azpitik jarraitzen du; horregatik, beharrezkoa ikusten dugu lan hitzarmenek gutxieneko soldata bat jasotzea».

Dirutan handiagoa da LABek negoziazio mahaietan egiten duen eskaera, lan guztiek hilean 1.200 euroko gutxieneko soldata bermatua izatea aldarrikatzen baitu. «Saiatzen gara egoera okerrena dutenentzat, hau da, lan baldintza prekarioenak dituztenentzat hobekuntza handiagoa lortzen soldatetan eta lan baldintzetan, haien egoera duinduz joateko», adierazi du Ugartemendiak.

Gainerakoan, sektoreko edo enpresako lan hitzarmen batean zenbateko soldata igoera eskatu nola erabakitzen duten galdetuta, kontatu du ordezkariekin elkarlanean irizpide orokor batzuk jartzen dituela sindikatuak. «Gero, negoziatu beharreko eremu bakoitzaren azterketa zehatza egiten dugu: kategoria bakoitzaren egoera aztertzen dugu, ikusten dugu ea zenbat dauden 1.200 euroren azpitik, eta horrekin erabakitzen dugu zenbateko igoera eskatu».

Sektore publikoan nahiz pribatuan dute ordezkaritza sindikatuek. Baina LABeko ordezkariak azaldu du enpresaren izaerak ez duela hainbeste baldintzatzen negoziazioa. «Negoziazio kolektiboan egiten ditugun eskaerek langileek enpresan duten egoerari erantzuten diete, eta ez enpresaren izaerari. Egoera prekarioak enpresa guztietan daude, eta sindikatuak egoera horiek ezabatzeari ematen dio garrantzia».

Batez beste, soldatak handiagoak izaten dira arlo publikoan -nahiz eta handik kanpo dauden soldatarik handienak-, eta pentsa daiteke zuzenagoak ere izan daitezkeela, besteak beste, lan kontratua ez delako izaten banaka negoziatutako zerbait baizik eta oposizio bat gainditu ostean hasten direlako lanean langileak, eta kategoria bakoitzari dagokion ordainsaria ikusteko modua ere badagoelako. Igeregik uste du ez dela guztiz horrela. «Teorian, tresna objektiboagoa da, baina administrazioak ere gauza batzuei ematen die balioa, gizarteak ere horiei ematen dielako». Adibidez, esan du lan karga fisikoa gehiago aintzatesten dela lan karga psikologikoa baino. «Eta horrek ere erantzuten dio genero inpaktua daukan balio eskala bati, zeren normalean lan fisikoa gehiago egiten dute gizonek emakumeek baino».

Era berean, estatistikek erakusten dutenez, enpresa handietatik txikietara ere egoten dira aldeak; hain zuzen, soldatak handiagoak izaten dira aurreneko horietan. «Gakoa da zenbateraino garen gai langileak antolatzeko. Oro har, enpresa handietan errazago izaten da langileak antolatzea, baina ez du zertan; txikietan ere badugu indarra. Greba egiteko dugun gaitasuna da soldata baldintzatzen duten faktoreetako bat».

Indar kontua

Puntu horren garrantzia aipatu du Espejok ere: «Sindikatuen presentzia egon edo ez, lan baldintzak ikaragarri aldatzen dira. Argi dago langileen artean zatiketa eraginez gero eta banaka negoziatuz gero patronalak irabazten duela». Alde horretatik, maiz leporatu izan diete sindikatuek enpresariei lan harremanak indibidualizatzeko ahalegina egitea. «Soldatak, gutxienekoak behintzat, hitzarmenetan jasota daude. Hitzarmen kolektiboak langile guztien lan baldintzak arautzen ditu era kolektiboan, eta hori langileen indargune bat da», uste du Ugartemendiak. Horregatik bakarka negoziatzeko hautua egiten duen langile bat «bere teilatuari harriak botatzen» ari dela dio, indargune hori galtzen ari delako. Enpresa bateko soldatek publikoak izan behar ote duten galdetuta, esan du bakarka negoziatzen diren soldatak direla isilpean gordetzen direnak, ez kolektiboak».

Langileek intimitaterako eskubidea izan behar dutela uste du Igeregik, eta bakoitzak zenbat kobratzen duen jakitea ziurrenik ez dela egokia, baina, era berean, ezinbestekoa iruditzen zaio langile guztiek aukera izatea jakiteko zeren arabera ezartzen dituen enpresa batek soldatak; besteak beste, diskriminaziorik dagoen ikusi ahal izateko.

Beste hitzarmen baten gainean egin ohi da negoziazio kolektiboa gehienetan; aurrez sektorean edo enpresan zegoen ituna hartu, eta igoera bat lortzea izaten da langileen ordezkarien ahalegina. Egoera hipotetiko batean jartzeko eskatuta, Espejok ez du hain argi gauzak oso ezberdinak izango ote liratekeen baldin eta hitzarmen guztiak berriro hutsetik negoziatu behar balira. «Oraingo sistema eta kultura aldatuko balitz, bai, baina bestela, ez: pentsatzen badugu Bermeon antxoak ontzietan sartzen ari den batek tailer batean mekanizatzen ari den batek besteko balioa duela, aldatuko dira, baina bestela, ez».

Bihar: Balio bereko lanaren ertzak soldatetan.]]>
<![CDATA[Soldataren ongarriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/016/001/2020-07-29/soldataren_ongarriak.htm Wed, 29 Jul 2020 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1917/016/001/2020-07-29/soldataren_ongarriak.htm Wages determinants in the European Union (soldaten faktore erabakigarriak Europako Batasunean) txostena egin du Eurostatek. Hau da, soldaten egiturari buruzko 2014ko ikerketa hartu du -EBko 240.000 enpresa eta 11 milioi langile ingururen ezaugarri indibidualak biltzen ditu azterketa horrek-, eta herrialdeen arteko konparazio bat egin du. Atera dituen ondorioetako batzuk hauek dira: alde batetik, langilearen adina, hezkuntza maila eta okupazioa direla eragin handiena duten faktoreak -zahartu ahala, soldata hobea da, nahiz eta erretirora gerturatutakoan egonkortu egiten den-; bestetik, enplegatzailearen ezaugarriek ere rol garrantzitsua dutela, eta enpresaren tamaina eta jarduera direla langileek esperotako irabaziak gehien baldintzatzen dituzten faktoreetako batzuk. Horrez gain, ikusi du lanaldi partziala edo aldi baterako kontratua izatea kaltegarria dela soldatentzat, nahiz eta hori ez den herrialde guztietan gertatzen.

Euskal Herriko lan merkatuari begira jartzeko eskatu die BERRIAk Maria Jose Elua Ekonomisten Euskal Elkargoko lan arloko ekonomialariari, Patricia Millan Mugarik Gabeko Ekonomialariak elkarteko kideari eta Pantxoa Bimboire Ipar Euskal Herriko Merkataritza eta Industria Ganberako presidentearen aholkulariari. Hirurak ados daude: faktore horiek badute pisua Euskal Herriko lan merkatuan ere, baina aldagai horien ertzei ere erreparatu diete.

Adinarekin hasita, aldaketa bat ikusten du Eluak. «Soldatek beheranzko joera izan dute, eta orain gutxiago kobratzen dute gazteek, baina ez nuke esango adinagatik ordaintzen zaienik gutxiago, baizik eta kontratazioetan oro har egondako beherakada horrengatik». Uste du hemendik urte batzuetarako erretiroetan ikusiko direla batik bat horren ondorioak. Era berean, esan du 2008an hasitako krisiak ere eragin duela aldaketa bat; izan ere, egonkortasuna lortzeko arazoak izan dituzte hainbatek. «40 urtetik gora lana galduz gero, lan merkatuan berriz integratzeko arazoak egoten dira, eta, nolabait esateko, edozein preziotan sartu behar izan dute langile horiek». Horri lotuta, Eurostaten txostenean ageri den ondorio bat ere aipatu du: behin-behineko kontratuak dituztenen ordainsari kaskarragoak. «Enpresako eta sektoreko hitzarmen bat izanez gero, zailagoa da soldata txikiagoa kobratzea; baina, noski, behin-behinekoek ez dute langile finkoek besteko indarrik zerbait eskatzeko».

Hezkuntzari dagokionez, jende asko «azpienplegatuta» dagoela aipatu du Eluak. «Adibidez, lizentzia bat izan arren, kategoria txikiagoetarako kontratzen dira langileak; nolabait esateko, ez da ordaintzen lizentzia hori. Zertarako kontratatzen zaituzten eta zer sektoretan: horrek du eragina batik bat soldatan». Ados dago Millan ere: «Ikasketak izatea lagungarri da, baina ez du bermatzen zure ikasketen araberako soldata izango duzunik». Eta uste du emakumeek finantza errendimendu txikiagoa ateratzen dietela ikasketei.

Alabaina, hezkuntzari lotuta, beste puntu batean jarri du arreta Millanek. «Logikoa da hobeto prestatuta dagoen pertsona batek soldata hobea izateko aukera edukitzea. Baina galdera da: jende guztiak du ikasteko aukera?». Besteak beste, gogoratu du gurasoen errentak eragina duela seme-alaben etorkizunean, igoera sozial bat izatea zaila delako. «Unibertsitateko ikasketak eta urte horietan ikasleak dituen gastuak ordaintzea ez dago edozeinen esku». Gaiarekin lotura duen beste datu bat ere eman du: unibertsitate pribatuetan ikasten dutenek publikoetan ikasten dutenek baino okupazio tasa handiagoa izaten dutela lehen urteetan. «Orduan, aukera duenak ordaindu egiten du unibertsitate pribatuan ikasteagatik. Beraz, ez dago aukera berdintasunik ikasketetarako sarbidean». Eurostaten txostenak langilearen jatorriari aipamenik egiten ez dion arren, faktore hori ere garrantzitsua iruditzen zaio. «Ikasketak homologatzeko arazoak izaten dituzte atzerritik etortzen direnek, eta ezin izaten dute edozertan lan egin. Emakume gehienak, adibidez, etxeko lanetan aritzen dira, soldata txikiekin».

Estatistika erakundeak ateratako beste zenbait ondorio ere deigarriak iruditu zaizkio. Horietako bat da lanaldi partzialetan orduko soldata txikiagoa izatea. «Alderantziz beharko luke. Kontuan hartu behar da lanaldi partzialeko kontratu horiek oso garrantzitsuak direla; izan ere, bizitzarako beharrezkoak diren zaintzak egiteko aukera ematen dute». Gobernuek eta enpresek erantzukidetasunaz hitz egiten duten arren, benetan kontratu horiek zigortu egiten direla azaldu du. «Eta babestu egin behar lirateke. Lanaldi partzialak gutxiago ordaintzeak soldata arrakala ere sustatzen du».

Era berean, enpresaren tamainaren eta sektorearen arabera aldeak egotea ere ez zaio zentzuzkoa iruditzen. «Ulergarria iruditzen zait irabazirik handienak dituzten sektoreetan soldata handiagoak izatea, baina, bestela, lan hitzarmenen bidez edo langileen estatutuaren bidez, berdintasun gehiagoko gizarte baten alde egiten saiatu behar genuke».

Soldatak finkatzeko zer hartu behar litzatekeen kontuan galdetuta, baldintza bat jo du ezinbestekotzat Millanek: «Ezin da onartu bizitza duin bat izateko aukerarik ematen ez duen soldata bat». Eluaren iritziz, berriz, kualifikazioa eta lan mota dira batik bat kontuan hartu beharrekoak: «Kualifikazioa esaten dudanean, prestakuntza eta esperientzia esan nahi dut, biak, ikasketak amaitu berri dituen batek ez baitauka lanak ematen duen ezagutzarik». Lanpostu motaren barruan, berriz, «ardura» da aintzat hartzekoa iruditzen zaion aldagaietako bat. «Lan guztiek eskatzen dute ardura, baina, adibidez, zirujau batek duena beste lanpostu batzuetakoa baino handiagoa da».

Erantzukizun soziala

Bimboireren esanetan ere, bistan da adinak, ikasketek, enpresaren handitasunak eta abar badutela eragina. «Ez zait gaizki iruditzen, baina, horien aparte, gu entseatzen gara beste gauza batzuk ere kontuan hartzen». Baionako Merkataritza eta Industria Ganbarako lehendakariaren aholkularia izateaz gain, Lantegiak elkarteko kidea da, eta elkarte horrek Euskal Herriko Enpresen Gizarte Erantzukizunerako Xarta sustatu du, enpresen erantzukizun soziala bultzatzeko.

Bi eta 250 langile arteko 67 enpresak bat egin dute gutunarekin, eta, beste hainbat alderdi ez ezik, soldaten gaia ere jorratu dute. Adostutako puntu batzuek badute zerikusia Eurostaten txostenean ageri diren gabeziekin. Esaterako, behin-behineko langile kopurua gehienez ere lantaldearen %20 izan daiteke itunarekin bat egin duten enpresetan, sasoiko lanak egiten dituztenak salbu. Lan etekinen eskala ere batetik seira mugatu dute. «Gutxien irabazten duenak mila euro irabazten baditu, gehien irabazten duenak 6.000 euro gehienez». Lanbide arteko gutxieneko soldata baino %5 gehiago ordaintzeko konpromisoa ere badute enpresek, eta etekinak modu batean ala bestean hiru urteren buruan langileekin partekatzea onartu behar dute. «Lantegi batzuetan, interesa duten langileen kapitalean sartzeko aukera ere izaten dute. Hori da gorena den integrazioa langilearentzat, bistan baita: kapitalean sartzen bada, kudeaketan ere bai».

Bihar: Negoziatzeko artea.]]>
<![CDATA[Soldatak, etxe barruko sekretu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/014/001/2020-07-28/soldatak_etxe_barruko_sekretu.htm Tue, 28 Jul 2020 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1917/014/001/2020-07-28/soldatak_etxe_barruko_sekretu.htm
Josu Larrinaga Soziologiako doktore eta EHUko Gizarte Antrologia graduko koordinatzailearentzat, ulergaitz samarra da espezie hain enpatikoak eta lehiakorrak izan arren, hau da, onartuak eta goraipatuak izateari hainbesteko balioa eman arren -eta jakinik estatusaren adierazleetako bat dela soldata- zergatik ezkutatu ohi den norbere irabaziei buruzko informazioa. «Baina kontuan hartu behar da zer-nolako baldintzetan bizi garen gaur egun». 1980ko hamarkadara atzera eginda, azaldu du ordutik aurrerako politika neoliberal guztien ardatza izan dela kontsumoa sustatzea kredituaren bidez, eta, aldi berean, soldatak baxu mantentzea. «Kredituaren bidez, kontsumitu egiten du jendeak, eta horrela adierazten du estatusa, baina, segur aski, gehienok pentsatzen dugu kobratzen dugun soldata txikia dela, benetan txikia delako oro har».

Larrinagaren esanetan, herritar gehienak zorpetuta bizi direnez, berez apalak diren soldatak are xumeagoak bihurtzen dira kredituari dagozkion gastuak ordaindutakoan. «Irabazten dugun soldata txikia dela eta lotsatzekoa edo ezkutatzekoa dela pentsatzeko joera are gehiago indartzen du horrek». Soldatarekin gertatzen den bezala, bakoitzaren zorrari buruzko hizketagaiak ere ez dira ohikoak izaten lagunarteko solasaldietan. «Etxeko ekonomia estatu sekretua da; neurri handi batean, badakigulako gure aukeren gainetik bizi garela kredituaren bidezko kontsumo horrek bultzatuta».

Thorstein Veblen soziologoa ekarri du gogora (Manitowoc, Wisconsin, 1857 - Kalifornia, 1929), kontsumo arranditsua ideiaren sortzailea. «Haren esanetan, batez ere estatusa adierazteko kontsumitzen dugu; izan ere, egiten dugun kontsumoaren parte oso txikia da bizitzeko behar dugunari lotutakoa. Gure gizartean, autoa da horren adibiderik garbienetakoa».

Beste muturreko egoera dutenek, hau da, diru sarrera handiak dituztenek zergatik ez duten horiei buruz hitz egiten galdetuta, zenbait arrazoi aipatu ditu. Besteak beste, azaldu du aberats asko aberats direla badakitelako ogasunarekin nola jokatu eta ahalik eta zerga gutxien nola ordaindu. «Errenten batezbestekoak ematen direnean, altuak izan ohi dira, eta horren arrazoia da badagoela zati txiki bat, ez hain txikia, kristoren errentak dituena». Diferentzia sozialak oso nabarmenak direla zehaztu du, «eta oso mingarriak». Iaz, AEBetan, aberats talde batek ondasun handien gaineko zerga bat jartzeko eskatu zuen, behar baino gutxiago ordaintzen zutela iritzita. «Hori egiten dute ezegonkortasun soziala eta gatazkak sortzeko beldur direlako, dagoen pobrezia mailarekin badakitelako askok beren aurka jotzeko tentazioa izan dezaketela».

Epaitua izatearen kezka

Raquel Traspaderne soziologoaren ustez, «epaitua izateko beldurra» izan daiteke soldaten bueltan dagoen isiltasunaren arrazoietako bat. «Beldurra diogu dugun soldataren arabera epaituak izateari». Eta esan du beren ustez dagokien baino gutxiago irabazten dutenek sentitzen dutela beldur hori, baina baita dagokien beste edo gehiago irabazten dutela uste dutenek ere. «Adibide bat jarriko dut: demagun soldata txikia duen kontulari bat naizela. Badaukat rol bat, baina ez rol horri ustez dagokion soldata. Beraz, ez dut esango zenbat irabazten dudan, ez sentitzeko porrot egin duen pertsona moduan epaitzen nautela. Izan ere, geure burua asko definitzen dugu daukagun soldataren arabera». Lanpostuarekin bat datorren soldata dutela pentsatzen dutenek, berriz, horri buruz hitz eginez gero «harroputz moduan» hartzeko beldurra izaten dutela esan du. «Inbidiaren kontua sartzen da pixka bat hor. Ez baldin badakigu hizketakidearen baldintza pertsonalak zein diren, beldurra ematen digu gainetik begiratzen ari garela pentsatzeak».

Alabaina, bi egoerak alderatuz gero, uste du soldatari buruz hitz egiteko erreparo handiena ustez beren lanpostuari dagokion baino soldata txikiagoa dutenek izaten dutela. «Izan ere, porrot sentimendua izaten da barruan, eta norbere barruko epaiketa hori gogorra da. Soldata estandarra irabazten dugunean, edo handiagoa, kanpoko epaiketa baten beldur izaten gara, baina lasai egoten gara geure buruarekin».

Arlo pribatuan ez bezala, arlo publikoan soldatak publikoak izaten dira, egoten da modua jakiteko zenbateko ordainsaria dagokion lan kategoria bakoitzari. «Eta uste dut garrantzitsua dela hala izatea. Sektore publikoa, sortzez, ongizate estatuaren interpretazio moduko bat da; ongizate gizarte batean, halakoak izan behar lukete lanpostu guztietako soldatek». Haren iritziz, funtzionarioekiko batzuetan sortu ohi diren aurreiritziek badute horrekin zerikusia. «Izan ere, funtzionario baten parekoa izan daiteke gure rola, baina, askotan, enpresa pribatuek ez dute hainbeste ordaintzen».

Galdetuta ea jendeak frustrazioa sentitzen duen lankideek edo lagunek baino gutxiago irabaziz gero, batzuetan hala dela uste du Traspadernek. «Gutxiago gastatzeko aukera izango dugunez, garapen bital txikiagoa izango dugula pentsatzen dugu, gizarte kontsumista batean bizi garelako, eta, zoritxarrez, asko irabazten dutenei begi hobeekin begiratzen dielako gizarteak». Eta enpresak ere horrekin jolasten direla gaineratu du. «Neuri gertatu zitzaidan behin: esan zidaten ez esateko zenbat irabazten nuen, enpresan bazegoelako jendea nik baino gutxiago irabazten zuena denbora gehiago eman arren».

Arlo publikoko soldatei helduta, prestigioa eta soldata ez direla beti eskutik helduta joaten azaldu du Larrinagak, gertutik ezagutzen duen adibide bat jarrita: unibertsitatekoa. «Askotan, unibertsitateko irakaslea izatea estatusa ematen duen zerbait da, horrela dago zabalduta gizartean, baina askok oso gutxi irabazten dute, lotsatzeko moduko aldeak daudelako nolabaiteko ziurtasuna dugun langileen eta egoera prekarioan daudenen artean». Beste sektore askotan ere egoera antzekoa dela gaineratu du -administrazio publikoarentzat baina azpikontratatuta aritzen direnen artean, bankuetan..-, hau da, badutela estatusa, baina haien soldatak ez direla jendeak uste bestekoak.

«Enpresatik enpresara ere alde handiak daude, eta, gaur egun, segur aski, soldata ona edo txarra edukitzearen adierazlerik onena adina izango da, antzinatasuna». Ikerketa soziologikoetan eta abar, aldaketa bat igartzen duela dio, eta azaldu du jada ez dela soldata estatusa adierazten duen faktore bakarra, lan motak eta lanpostuaren ezaugarriek pisu handiagoa dutela.

Onuradunak, enpresak

Jabetza pribatuko ekonomia batean, pentsaezina iruditzen zaio enpresa bakoitzean ordaintzen diren soldatei buruzko informazioa edonoren esku egotea. «Segur aski, horrek berekin ekarriko luke soldatak antzekoagoak izatea. Baina ez da soldata bakarrik: gaur egungo ereduan, soldatak ezkutatzeko mekanismo ugari daude. Adibidez, zuzendaritzetako kideek akzioak erosteko lehentasuna izan dezakete, edo informazio pribilegiatua beren aukerekin ondo jokatzeko eta epe laburrean irabazi oso handiak lortzeko».

Soldaten inguruko gardentasun faltaren onuradun nagusiak, Traspaderneren iritziz, enpresaburuak dira, soldata baxuagoak ordaintzeko aukera izaten dutelako. «Eta kategorien truke bat egitea ere errazago dutelako: adibidez, kontulari bat edukitzea lantaldean baina administrari laguntzaile baten soldata ordaintzea». Alabaina, gizarte gisa «autokritika» egiteko premia ere ikusten du. Soldata baxuek produktu merkeen kontsumoa bultzatu dutela dio, eta, aldi berean, gaur egungo ekoizteko moduaren ondorio ere badirela soldata baxuak. «900 euroko soldatekin hiru euroko kamisetak erosten baditugu, ez gara aurrezten ari, gure soldatari dagokionaren arabera kontsumitzen baizik. Ondorioz, enpresa batzuek asko irabazten duten arren, besteei lana kentzen diegu, eta kontsumo merkeko eta soldata baxuko gurpil horretan sartzen gara».

Traspaderneren arabera, beste herrialde batzuetan ez direla hainbeste ezkutatzen soldatak. «Nik Ingalaterrako kasua ezagutzen dut, eta han feedback-erako ohitura handia dago: asko estimatzen da lan baldintzen berri ematea». Lanez aldatu behar izanez gero eta lagunen bati lanpostua interesatuz gero soldataren berri ematea normala dela kontatu du. «Enpresek beraiek ere sustatzen dute hori, profesional onenak edukitzeko». Haren ustez, horren arrazoi nagusia da «soldatak bat datozela lanpostuen rolekin».

Hemen, berriz, lan eskaintzak argitaratzen direnean ere, askotan, ez da soldata zehazten. «Sektoreko hitzarmenari dagokion soldata», «20.000-26.000 euro bitartean», eta antzeko esaldiak ageri ohi dira, eta lan elkarrizketetan bertan ere, soldata zein den galdetzeko kezka izaten dute batzuetan hautagaiek. «Dirua behar dugulako egiten dugu lan; beraz, ez da galdera txarra. Diplomaziaz galdetzeko aholkatu ohi dut nik, ahal bada beste galderaren bat egin ostean galdetzea, eta soldata zehatzari buruzko galdera egin beharrean, soldata tartea aipatzea, urteko soldata zenbaten bueltan ibiliko den edo».

Bihar: Soldata baten osagai nagusiak.]]>
<![CDATA[Arimaz, psikeaz eta emozioez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/032/001/2019-11-19/arimaz_psikeaz_eta_emozioez.htm Tue, 19 Nov 2019 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1958/032/001/2019-11-19/arimaz_psikeaz_eta_emozioez.htm Arimaren etorkizuna izenekoa, Illouzek duela urte batzuk emandako hitzaldi bat jasotzen duena; eta bestetik, Estandar emozionalen sorrera izenekoa. Patricia Amigoten hitzaurre bat erantsi die horiei; itzulpena, berriz, Danele Sarriugartek egin du.

Arimaren eta psikearen arteko aldeei buruzkoa da lehen testua. «Gaur egun ez dugu arimarik, gaur egun psikeak ditugu», dio egileak hastapenean. Eta esaten du bi kontzeptuek badituztela hainbat alde, historia luzea konpartitzen duten arren. Horiek xehatzen ditu jarraian. Hain zuzen, zazpi alde identifikatzen ditu arimaren eta gaur egun arimaren tokia hartzera etorri den psikearen artean. Esate baterako, gorputzarekin duten harremana da horietako bat: kristautasunean, gorputza da gaitz guztien iturburua, eta arimak gorputzetik askatu behar du; psikeek, aldiz, askoz harreman estu eta orekatuagoa dute gorputzarekin. Medikalizazioa, norbere buruaren eraikuntza, indibidualizazioa eta abar dira aipatzen diren beste gaietako batzuk.

Baita sufrimendua ere. «Galdera bat uzten du: sufrimenduarekin zer egingo dugun. Gure garaiaren beste ezaugarrietako bat da sufrimendua ezabatzea, jotzea ahalik eta sufrimendu gutxienera; hori da ondo kudeatutako psike bat», azaldu du Sarriugartek. Sufrimenduaren kudeaketa aldatu egin dela esaten duen arren, Illouzek ez du horri buruzko epairik ematen, Sarriugartek gaineratu duenez. «Zer pentsatua ematen du bizitzaren parte den sufrimenduari etengabe bizkarra emateak; horrek ere esaten du zerbait gure gizarte antolamenduari buruz».

Lehen atal horretan, kapitulu bana eskaintzen zaio arimaren eta psikearen arteko alde bakoitzari. Laburrak dira guztiak, baina zertxobait luzeagoa zazpigarrena, zazpi alde horiek azaldu ostean harremanen eremura eramaten baititu. «Arimaren eta psikearen artean dagoen beste pasabide bat aipatzen du: aiurria. Aiurriaren eta psikearen artean maitasunari dagokionez zer alde dauden kontatzen du». Bi pertsonaia erabiltzen ditu horretarako: alde batetik, Anne Elliot, Jane Austenen pertsonaia gogokoena; eta bestetik, Catherine Millet, autore eta arte kritikari frantziarra, besteak beste ezezagunekin izandako hartu-eman sexualak bildu zituena bere memorietan. «Horrela heltzen dio Illouzek bere ohiko gai bati, maitasunari; ez maitasuna gauza abstraktu bezala ulertuta, gaiarekin zerikusia duen harreman mota bat bezala baizik».

Emozioak eta kapitalismoa

Bigarren atalean, estandar emozionalen sorrerari buruzkoan, adimen emozionalaren kontzeptua hartzen du Illouzek, eta publizitatearekin eta kapitalismoarekin duen lotura azaltzen du. Alegia, esplizituki lotzen ditu norberaren emozioen kudeaketa, errendimendu ekonomikoa eta arrakasta soziala. Sarriugarte: «Oso interesgarria iruditu zait terapiei eta antzekoei buruzko ikuspegiak egoera ekonomikoarekin eta sozialarekin lotuz irakurtzea; ez sinestea gauza guztiak indibidualak direla, baizik eta kokatzea eraldaketa horiek».

Hedoi Etxarte editorearen esanetan, gai garaikideak sakontasun handiz eta ideia sofistikatuak nahiko modu argian azaltzen dituzten autore horietako bat da Illouz. Halaber, iritzita gai jakin batzuen lanketan badagoela hutsune bat euskaraz, argitaletxeari iruditu zaio liburua sarrera on bat izan daitekeela egungo pentsalari handi baten obran murgiltzen hasteko. «Liburuko zuzenketa prozesuaren bitartean, gertuko jende oso diferenteak irakurri du, eta polita izan da, berehala lotu dutelako norberari edo ingurukoei gertatzen zaien zerbaitekin». Hala ere, nabarmendu du ez dela autolaguntza liburu bat, Illouzi ere ez litzaiokeela batere gustatuko izendapen hori jasotzea, asko landu izan baitu gai hori. «Baina ukaezina da ematen dituela gure garaian eta gure garaiko askok hartzen dituzten erabaki askoren sakoneko arrazoien azalpenak».]]>
<![CDATA[Ezagutza fase bateko poemak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2019-11-13/ezagutza_fase_bateko_poemak.htm Wed, 13 Nov 2019 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1891/024/001/2019-11-13/ezagutza_fase_bateko_poemak.htm Zeldak izenburua du Elena Olaberen (Durango, Bizkaia, 1997) lehen liburuak, Loise Bourgeois artistak bezala, zeldetan egituratu duelako bere lana. Tituluaz gain, azpititulu bat ere erantsi dio: Gorputz honetatik, «sentitzen nuelako gorputz bat izateak dakarren horretatik guztitik sortu nituela zeldak». Bi urtean idatzitako poemak bildu ditu liburuan, eta Balea Zuria argitaletxeak kaleratu dio. Barne eta kanpo ezagutza prozesu baten ondorio dela esan du. Izan ere, «deseraikitze eta berreraikitze prozesu batean» ikusten du bere burua; ikasten, hausnartzen, gauzak ulertzen. «Oraindik oso gaztea naiz, eta niretzat prozesu horren lehen emaitza da liburu hau».

Artearen Historian lizentziatua da Olabe, eta unibertsitatean landu zuen Bourgeoisen lana. «Konturatu nintzen berak gauzatzen zituen zeldak niretzat ere baliagarri zirela nire poemak biltzeko; berak arkitekturaren bidez gorpuztu bezala, nik literaturaren bidez gorpuztu ahal nituela». Errealitate ikusezin bat edo egia ikusezin bat azaleratzeko helburua zuen Bourgeoisek. «Nik ere horrelako zerbait sentitzen nuen, bazegoela zerbait hitzen bidez azaleratzeko beharra nuena».

Hiru zeldatan antolatu du liburua: Existentziaren egitura izena du aurrenekoak, eta existentziari eta izateari buruzkoak dira nagusiki poemak; Logela gorria deitu dio bigarrenari, eta gorputzarekin, sentimenduekin eta giza harremanekin loturarik handiena duen zatia da; hirugarrenak, Azken goraldia-k, kontzientzia desagerpena jorratzen du. Laugarren atal bat ere badu, irekiagoa, idazleak zeldatzat hartu ez duena. Goraldiaren ostean izena jarri dio. «Espazio ireki moduan islatu nahi nuen, kontzientziarako bide moduan ikusten nuelako, irekia izan behar lukeen zerbaiten moduan».

Zelden erabilpena, besteak beste, gorputzaren «inplikazio aktiboa» eskatzen duelako iruditu zitzaion interesgarria. Hain zuzen, gerora jarri zuen Gorputz honetatik azpititulua. «Nire posizioa eta gorputzaren kokapena argi geratzea garrantzitsua iruditzen zitzaidan, batez ere poesia delako». Horri lotuta, Eider Rodriguezen Idazleen gorputzak liburuan Karmele Jaio idazleak esandakoa ekarri du gogora: poesia gorputzetik sortzen dela, gorputzetik idazten dela. Hala, testuinguru, kokapen eta posizio historiko, sozial, politiko eta kultural zehatz batetik dela sortzaile nabarmendu du Olabek, eta beste gorputz sortzaile batek beste era batera egituratuko edo sortuko lituzkeela zeldak eta azkenengo atala.

Erreferentzia ugari

Erreferentzia ugari biltzen ditu liburuak. Grezia klasikotik hasi eta gaur egunera arteko erreferente piktorikoak, eskultura erreferenteak eta abar aipatzen ditu Olabek. «Erreferentzien indarra oso handia da lan honetan, norbera ez delako ezerezetik abiatzen; erreferenteak behar dituzu», aitortu du idazleak berak. Hain zuzen, horixe izan zen Balea Zuria argitaletxeko kideei atentzioa eman zieten kontuetako bat, batik bat idazlearen adinaren berri izan zutenean: «Batzuetan aipamenak egiten dira, eta aipatze hutsa pedantea da, baina hemen oso ondo uztartuta datoz gorputzaren ildoa eta erreferenteena».

Orain bi urte sortu zuten Balea Zuria, eta haren helburua poesiari bultzada bat ematea da, batez ere ahots berriei. Horretarako, poesia lehiaketa bat antolatzen dute, Donostia Kulturarekin elkarlanean, eta finalista geratu zen Olabe. Lan hura ezerezean geratzea pena zela iritzita, liburua argitaratzeko proposamena egin zion argitaletxeak. «Deskubrimendu bat izan da Elena Olabe, uste dugu ahots berri-berri bat dela euskal poesiarako».

Hitzaurre bat ere badu liburuak, Joseba Sarrionandiak egindakoa. Irakurle moduan, idazkera berezi bat aurkitu duela nabarmendu du idazleak. Hala dio: «Idatziarekin borratua dakarrena, ondo ulertzen ez dudana oraindik eta, horregatik, berrirakurri nahi dudana».]]>
<![CDATA[Literaktum jaialdiak feminismoa jarriko du erdigunean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1948/025/002/2019-11-06/literaktum_jaialdiak_feminismoa_jarriko_du_erdigunean.htm Wed, 06 Nov 2019 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1948/025/002/2019-11-06/literaktum_jaialdiak_feminismoa_jarriko_du_erdigunean.htm
Literatura beste diziplina batzuekin eta eztabaidarik gaurkoenekin batera hurbiltzeko asmoz sortu zuten jaialdia, eta datorren astelehenean hasiko da aurtengoa. 50 gonbidatu baino gehiago izango dira Donostian, tartean emakume idazle hauek: Elvira Sastre, Maria Sanchez, Espido Freire, Laura Freixas, Mariasun Landa, Christina Rosenvinge, Paula Bonet, Eider Rodriguez, Kattalin Miner, Lucia Baskaran, Luisa Etxenike, Marta Sanz eta Cristina Morales. Bakoitzak identitateaz, feminismoaz eta arte sorkuntzaz duen ikuspegia azalduko du.

Aurkezpenena izaten da jaialdiko ataletako bat, eta Bernardo Atxagak (Etxeak eta hilobiak), Ibon Martinek (La danza de los tulipanes) eta Karmele Jaiok (Aitaren etxea) beren nobela berriak aurkeztuko dituzte. Adam Zagajewski ere, 2017an Princesa de Asturias saria jaso zuena, Donostian izango da, El fulgor de la poesía gaztelerazko lana aurkezteko.

Urteurrenak gogoan

Protagonismo berezia izango du euskal idazle batek: Ramon Saizarbitoriak. Mende erdia bete da Egunero hasten delako argitaratu zuenetik, eta zenbait jardueraren bidez oroituko dute urteurrena. Batetik, Ibilbide literarioa: Saizarbitoriaren Donostian barna egitasmoa antolatu dute, Inazio Mujikaren gidaritzapean; bestetik, Iratxe Retolazak, Lourdes Oñederrak eta Itxaro Bordak Egunero hasten delako gaur egundik mahai inguruan parte hartuko dute. Halaber, Lur, kultura herriarentzat Lur argitaletxeari buruzko erakusketa ere jarriko dute Ernest Lluch kultur etxean.

Saizarbitoriaz gain, Joxean Artze ere —iaz hil zen— omenduko du Literaktumek, haren poesia eta musika ibilbideak berrikusiz.

Diziplinarteko proposamenei dagokienez, Teatro del Temple eta Tanttaka Teatroaren arteko Abre la puerta eta Harkaitz Cano, Maite Larburu eta Ion Olanoren Bestaldearen bestaldean dira aurtengo proposamenetako batzuk. Book Friday da beste berrikuntzetako bat, liburuzale eta literaturazale izateko grina pizteko egitasmo bat. Beste zenbait jarduera ere izango dira jaialdian parte hartuko duten hamahiru liburu dendetan, baina antolatzaileek aurrerago emango dituzte horiei buruzko xehetasunak.]]>
<![CDATA['Extra Ordinary' filmarentzat ikusleen sari nagusia]]> https://www.berria.eus/albisteak/173200/039extra_ordinary039_filmarentzat_ikusleen_sari_nagusia.htm Fri, 01 Nov 2019 15:31:58 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/albisteak/173200/039extra_ordinary039_filmarentzat_ikusleen_sari_nagusia.htm <![CDATA[«'Panpina' honek nire esentzia osoa du»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/022/001/2019-10-31/panpina_honek_nire_esentzia_osoa_du.htm Thu, 31 Oct 2019 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1874/022/001/2019-10-31/panpina_honek_nire_esentzia_osoa_du.htm Käffka lanarekin herriz herri dabil Erika Olaizola (Azpeitia, Gipuzkoa, 1989), bai eta Lur antzezlanarekin ere. Kartzela websaileko aktoreetako bat da, eta Zinemaldian aurkeztu berri duten Los tontos y los estupidos pelikulan eta Oreina-n pertsonaia bana antzezten du. Kamikaz kolektiboa sortu zuen 2014an, Amancay Gaztañaga eta Miren Gaztañagarekin batera. Kolektibo horren barruan, oso-oso berea duen lan bat estreinatuko du gaur: Panpina. Azpeitiko Soreasu antzokian izango da emanaldia, 20:00etan, eta antzezlan horrekin hasiko dira 37. Euskal Antzerki Topaketak.

Erika Rooibos izango zara antzezlanean, eta, laburpenean jartzen duenez, lehen aldiz maitasuna egingo duzu zure itzalarekin. Zer kontatzen du Panpina lanak?

Panpina proiektu oso pertsonal bat da, 2014tik datorrena. Orduan ere eduki nuen zerbait egiten hasteko bulkada, baina ez zen posible izan. Gerora, esaldi bat irakurri nuen: «Haz el amor con tu sombra» [Egin ezazu maitasuna zure itzalarekin], eta bat-batean konexio zuzena egin zuen 2014ko Panpina harekin. Esaldi horrek sortu zidan inspirazioa, eta horretaz doa: gure alderdi ilunez, atsegin ez ditugun alderdi horiek ateratzeaz, ikusteaz, jolasteaz, onartzeaz edo ez onartzeaz, eta abar. Erika Rooibos da sortu dugun pertsonaia, eta antzezlanak oso argi biltzen ditu pertsona, aktorea eta pertsonaia; une oro batetik bestera ibiltzen da.

Nolakoa izan da sorkuntza prozesua?

Panpina izenburua hasiera-hasieratik nuen, 2014tik, baina ez neukan istorio bat: esaldiak neuzkan, argazki batzuk gordeta, intuizio batzuk, irudi batzuk buruan... Modu horretan neukan bilduta materiala, neure barruan, baina oraindik kanpora eraman gabe. Oso argi neukan oholtzan ni bakarrik egongo nintzela, baina ez nuen nahi prozesu osoa bakarrik egitea; sormen kolektiboa nahi nuen, «ni» hori «gu» bilakatzea. Oier Guillanekin eta Leire Arenasekin elkartu nintzen, eta esan nien: «Iruditeria hau dena daukat, baina deskubritu nahi dut zein den Panpina-ren unibertsoa, zein den haren istorioa».

Hortik aurrera zer bide egin du antzezlanak?

Nik mahai gainean jarri nituen giltza horiek jaso zituen Oierrek, eta etxeko lan batzuk planteatu zizkigun. Leire eta biok, berriz, une oro inprobisatzen egon gara; hau da, kanpo begirada izan da Oier, guk emandako materiala jasotzen egon dena eta material hori hitzetara eraman duena. Momentu batetik aurrera, Leire ere kanpo begiradara pasatu da, eta ni bakarrik geratu naiz sorkuntzan. Erabakiak denon artean hartu ditugu, eta, azken txanpan, Javier Barandiaran eta Idoia Beratarbide ere sartu dira sorkuntzan: Javier, kanpo begiradan, eta Idoia, aholkularitza estetikoan. Haien ekarpena oso garrantzitsua izan da.

Hasierako ideia haiek forma hartu dute dagoeneko. Zer esango zenuke emaitzaz?

Antzezlanak forma hartu duen honetan, atzera begiratu, eta ikusten dut nik aspalditik nituen intuizio horiek islatuta daudela, Panpina honek nire esentzia osoa daukala.

«Noiz bilakatzen da norbera panpina eguneroko bizitzan? Noiz behar dugu begiratu gaitzaten? Emakume oro da panpina? Besteen begiradak egiten gaitu panpin?». Halako galderak proposatzen ditu lanak. Zer tonu hartu du?

Denetik dago. Erika Rooibos izen horrekin aurkeztuta, umorearentzako lekua badagoela uste dut, nahiz eta ez garen propio horren bila joan. Dena modu oso naturalean joan da, eta, publikoarekin egiaztatu beharko badugu ere, baditu momentu intimoak, probokatzaileak, ganberroak... Koktel interesgarria da.

Bakarrik egongo zara oholtzan, eta alde horretatik erronka handia izango da zuretzat, ezta? Zenbateko iraupena du?

50 minutu inguruko iraupena izango du, baina alde horretatik ez neukan helburu jakinik; 20 minutukoa izan behar bazuen, bada, 20 minutukoa. Nik nahi nuena zen hainbeste denboran nire barruan zegoena ateratzea. Sentitzen nuen oholtzan bakarrik lan egiteko gogoz nengoela eta horretarako indarra eta intuizioa nituela. Askatasun horrekin iraupena berak hartu du.

Azpeitiko Soreasu antzokian izango da estreinaldia. Antzokietan egin beharreko lana da, edo egokitzen da beste espazio batzuetara ere?

Formatu ertaineko lana da, oso erraz egokitzen dena. Gutxieneko baldintza batzuk behar ditu, noski, baina ez da antzokietarako bakarrik sortutako zerbait.]]>
<![CDATA[30 antzezlaneko egitaraua Azpeitiko topaketetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/022/001/2019-10-31/30_antzezlaneko_egitaraua_azpeitiko_topaketetan.htm Thu, 31 Oct 2019 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1893/022/001/2019-10-31/30_antzezlaneko_egitaraua_azpeitiko_topaketetan.htm
Gaur hasiko dira topaketak, eta, azaroaren 23ra bitartean, 30 antzezlan ikusteko aukera izango da. Besteak beste, Artedramak zuzendutako Zaldi Urdina (bihar), Tanttakaren Izoztutako haizea bezala (larunbatean) eta Rubik konpainiaren Babesleku arrotzak eta animalia bakartien hotsak (azaroak 8) lanak daude egitarauan.

Lau estreinaldi

Azpeitiko Udalak eta Kultur Mahaiak elkarlanean ematen dituzten sorkuntza beken laguntzarekin egindako hiru obra estreinatuko dira topaketetan: Erika Olaizolaren Panpina (gaur), Xanti Agirrezabalaren Satiro (azaroak 7) eta Maite Aizpuruaren umm...mmu (azaroak 14). Beka hori jaso ez duen arren, Esti Curielek ere sortzaile berrien ziklo horren barruan aurkeztuko du 35 huts lana (azaroak 21). Ostegunetan izango dira saioak, 20:00etan, eta, ondoren, sortzaileekin hitz egiteko aukera egongo da, mokadu baten bueltan. Tartean teatroak, berriz, Bilboko Arriagan egingo du Simplicissimus Kabaret lanaren estreinaldia, azaroaren 26an, baina aurrez Azpeitian erakutsiko du, azaroaren 16an.

Ohi bezala, igandeetan haur eta helduentzako emankizunak izango dira, eta aurten indartu egingo dute atal hori, antzezlanak gehiago egokitzeko haurren adinetara. Azaroaren 11tik 13ra, eskoletako haurrentzako emanaldiak izango dira, eta egunero 300-400 lagun elkartuko dira Soreasu antzokian. Era berean, Corrado Masacciren txotxongiloen erakusketa antolatu dute, eta tailerrak egingo dituzte eskoletako haurrek. Lapur minak lanarekin amaituko dira topaketak, azaroaren 23an.]]>
<![CDATA[Hiru belaunaldi nahasita, gerra eta maitasuna lokarri dituztela]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1834/023/001/2019-10-24/hiru_belaunaldi_nahasita_gerra_eta_maitasuna_lokarri_dituztela.htm Thu, 24 Oct 2019 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1834/023/001/2019-10-24/hiru_belaunaldi_nahasita_gerra_eta_maitasuna_lokarri_dituztela.htm Bidaiak (Pamiela) argitaratu zuen arte. Osabaren gaixotasunak eta heriotzak baldintzatutako poema sorta bat zen, baina bazeuden gerrarekin harremana zuten zertzelada batzuk ere. Argitaratu berri duen Pertsonaiak (Pamiela) liburuak aurrekoarekin lotura handia duela esan du idazleak.

Gerra oso presente egon arren, liburuko bizkarrezurra maitasuna edo maitasuna adierazteko modua dela zehaztu du. Hiru belaunaldi nahasi ditu poemaz poema. Batetik, «gure gerrako» eta Bigarren Mundu Gerrako pertsonaiak daude, edo, zehatzago esanda, gerran parte hartu zuten haurrek nola bizi izan zuten garai hura aipatu du. «Zeren ikusiz gero sasoi hartako kanposantuak, hildako gehienek 17-18 urte zituzten». Gerraostea bizi izan zuten gazteena da bigarren multzoa. Eta azkenik, «aurredemokrazian» bizi diren pertsonaiak daude. «Hori da gure sasoia, nirea behintzat. Ez da amaitzen inoiz. Gure gaztaroko gauza batzuk ere sartu ditut».

Belaunaldiak ez ezik, euskaren moldeak ere nahasi ditu, batzuetan istoriotik aldentzeko, beste batzuetan hurreratzeko. Aitona hitza jarri du adibidetzat: «Aitona hitza niretzat ez da ezer, ze sekula ez dut aitonarik izan, amuma, aitxitxe, attitte izan ditut. Horiek afektiboki lotu egiten naute egoera eta bizipen batzuetara, pertsona batzuengana, aitonak ez bezala». Zuberotarraren antza izan dezakeen euskalkia ere erabili du poemetako batean. «Euskara hori oso exotikoa iruditzen zait, baina ez dit ezer esaten, da nire lehen poemetan erabiltzen nuen euskararen antzeko zerbait. Ulergaitza? Bai, baina ariketa batzuk egiten ari nintzelako, hizkuntza ikasi eta garatu nahi nuelako».

Nola eman bukaera liburuari. Hori izan da idazlearen buruhausteetako bat. Gai horiei buruz idazten hasi, eta urteetan jarraitzeko arriskua ikusten baitzuen,«baina ez nuen nahi, ze niri gauza hauetaz hitz egitea ez zait gehiegi gustatzen». Familia askotan entzun izan diren istorioak dira Lasak aipatzen dituenak. «Gure etxeetan gauza batzuk kontatu izan dira, baina beste asko ez, beste asko sumatu egin ditugu, iradoki egin dira, baina ez da argi hitz egin gauza horiei buruz». Idazleak berak ere nahasketa bat egin du sumatutakoekin, entzundakoekin eta asmatutakoekin.

Izenbururik gabe ageri dira poemak, baina, Lasaren esanetan, erraz identifikatzen da bakoitza zein garaitakoa den. Esplizitatu ere egin ditu batzuk. «Adibidez bada gure aitonari gertatutako zerbait. Zazpi heriotza zigor jarri zizkioten, eta gero bakarra nahikoa zela esan zioten. Azkenean libratu egin zen, eta nire aita 5 urte zituenean ezagutu zuen». Horrelako historia batzuk badaudela kontatu du, baina zeharka, intuitu egin behar direla. Horregatik, aholku bat eman die irakurleei: ez saiatzeko den-dena ulertzen. «Ez dago dena ulertu beharrik; kontua da zerbait esaten dizun edo ez; ez badizu ezer esaten, itxi liburua, ez da ezer gertatzen».

Argibideen atala

Horren haritik, kontatu du normalean gauzak gehiegi argitzea ez zaiola gustatzen. «Batzuetan, oso sakoneko gauzak dira, eta, beste batzuetan, poema sortzen da tontakeria handi batetik». Pertsonaiak liburuan zenbait joko ere egin ditu idazleak, adibidez, poema bakoitzaren amaieran laburdura bat ageri da, baina ez du argitu haien esanahia. Hala ere, irakurleei pista batzuk emateko, argibideen atala gaineratu du amaieran, «hasieran jarriz gero, misterio batzuk misterio gabe uzten dituzulako». Amaieran jarriz gero, akaso, irakurlea liburua berriz irakurtzera bultza daitekeela uste du.

Leonard Cohenen testu baten eta Olga Lengyelen beste testu baten moldaketa ere sartu du Lasak liburuan, baita Nikolas Alzola Tontorreko-k argitaratutako testu bat ere. «Oso gustuko dut betidanik testu arrotzak integratzea, bildumetan kantariek egiten duten bezala».

Izenburuak ere badu bere istorioa. Gaztelaniazko -aje atzizkiei erreparatu die, eta hiru salbuespen ekarri ditu gogora: bidaia, pertsonaia eta paisaia, hau da, euskaraz -aje atzizkia hartzen ez duten hiru hitzak. «Ez dakit Paisaiak-era helduko naizen. Osabak ere hiru poesia liburu idatzi nahi zituen: Eskaintzak, Eskenak, antzerkiarekin lotura handia zuelako, eta Azkenak. Idatzi zituen Eskaintzak eta Azkenak, eta Eskenak hor geratu zen».]]>
<![CDATA[Sacamantecas bat Pasaian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/032/001/2019-10-23/sacamantecas_bat_pasaian.htm Wed, 23 Oct 2019 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1876/032/001/2019-10-23/sacamantecas_bat_pasaian.htm
Argi zuen Pasaian (Gipuzkoa) kokatu behar zuela Isiltasunaren itsargia (Elkar), herri zoragarria iruditzen zaiolako, haren paisaiagatik, arraunaren harira auzoen artean dituzten tirabirengatik, herri bizitza handia izateagatik, eta abar. Baita herritik oso hurbil itsasargi bat izateagatik ere. «Horrek ematen dio bizitza Leire protagonistari, eta hori behar nuen: jaistea herrira ogia erostera, kafea hartzera eta abar, baina, aldi berean, oso isolatuta egotea itsasargian». Gaztelaniaz kaleratu zuen eleberria, 2014an, eta euskaraz argitaratu du orain, Aiora Jakaren itzulpenarekin.

Thriller bat da. Pasaiako itsasargiaren oinetan emakume bat agertuko da, sabeleko gantzak erauzita. Faroan bizi den Leire Altuna idazleak aurkituko du hilotza, eta ikusiko du Ertzaintzak susmagarri nagusitzat duela. Lehen gorpu horren ondoren, gainera, beste batzuk azalduko dira. «Erabat obsesionatuta nengoen Sacamantecasekin. Beti Jack tripa-urratzaileaz hitz egiten da, baina Sacamantecasek, hiltzaile euskaldun horrek, emakume gehiago hil zituen». Isiltasunaren itsasargia-n haren hilketak imitatzen dituen pertsonaia bat dago, baina ehun egunetan egiten ditu hilketak.

Bi garai ditu nobelak: bat, 2013. urtea, eta bestea, hogeita hamar urte lehenagoko garaia, heroinak eragindako arazoak kontatzeko. 1980ko hamarkadan, umea zen artean Martin, eta, dokumentatu beharra izan duen arren, bizipen propioetatik ere abiatu da. «Izebaren etxera joateko Jai Alaiko aldapatik pasatu behar izaten nuen, eta Jareño zegoen hor. Drogazalez betetako fabrika bat zen, eta liburuan ikusten diren eszenak ikusten ziren». Beldurraren beldurrez, korrika igaro behar izaten zuela azaldu du. «Uste dut Pasaiari buruz hitz egitea eta bolada horri buruz ez hitz egitea zaila dela».

Liburua idatzi zuenean, bolo-bolo zebilen herrian kanpo portu bat egiteko proiektua ere. «Eleberriak dira jendeak ondo pasatzeko, baina azkenean nik ere badauzkat nire ideiak, eta gustatzen zait pertsonaien bidez eta gaien bidez gauzak salatzea». Liburua amaitu ostean jakin zuen azkenean proiektu hura baztertu egin zutela, eta, horregatik, ohar bat erantsi zuen amaieran, «zorionez», Jaizkibelgo itsaslabarrek irabazi zutela esanez. Istorioa Pasaian kokatuta, ia ezinbestean, Pasai San Pedro eta Pasai Donibane batzen dituen txalupa ere ageri da. «Orduak eman ditut txalupan alde batetik bestera, jendeari entzuten zertaz hitz egiten duten, zerk kezkatzen dituen...».

Sorta bateko lehena

El faro del silencio ez zen izan Martinen lehen liburua, baina bai ordura arte gehien saldu zena. Edizio ugari atera dituzte dagoeneko gaztelaniaz. «Ilusio handia egiten zidan liburu hau euskaraz ikusteak, baina ez nintzen ausartzen; beldur nintzen nolakoa izango zen itzulpena». Aiora Jakak egin zizkion haur literaturako idatzi dituen Onin protagonistaren saileko itzulpenak, eta ezagutu zuenean, El faro del silencio itzultzea proposatu zion. «Baietz esan zidan, eta, lehen atalak pasatu zizkidanean, erabat harrituta geratu nintzen: nire idazkera ikusi nuen, baina euskaraz». Itzulpenaren maila ona goraipatu du Xabier Mendiguren Elkarreko editoreak ere: «Jatorrizkoak duen jario eta funtzionalitate horri eutsiz eman du; liburua hasi eta buka irakurtzen da, trabarik gabe».

Isiltasunaren itsasargia argitaratu izana «amets bat betetzea» dela azaldu du Martinek. Frantsesez, alemanez, polonieraz, nederlanderaz, italieraz eta serbieraz ere kaleratzekoak dira, eta bidean daude beste hizkuntza batzuetara itzultzeko proiektuak ere. «Lehenengoa euskaraz izatea niretzat oso garrantzitsua zen. Lehenengo liburua, eta lehenengo hizkuntza, euskara».

Sorta bateko lehen lana da El faro del silencio, haren atzetik La fábrica de la sombras, El último Akelarre eta La jaula de sal idatzi baitzituen Martinek. Lehenaren itzulpenaren harrera ikusi beharko dela esan du Mendigurenek, baina ez du baztertu gainerakoak ere itzultzea.]]>
<![CDATA[Etxeko tronua jokoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/033/001/2019-10-22/etxeko_tronua_jokoan.htm Tue, 22 Oct 2019 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1893/033/001/2019-10-22/etxeko_tronua_jokoan.htm Leo, sabanako errege (Elkar) album ilustratuko marrazkiak.

Aurkezpenean aipatu duenez, familiako bazkarietan-eta, arrebari esku artean zer lan dituen galdetzeko ohitura du Mikel Gurrutxagak. Eta hala sortu zen elkarrekin ondu duten azken proiektua ere. Tailer batzuetan parte hartzeko, sekuentzia txiki bat zuen prestatuta hark. «Haur bat marraztu behar nuen, eta egin nuen haur bat katu batekin; katua bere pototik edaten ari da lasai asko, eta haur bat biberoitik; azkenean, katuaren terrenoan sartzen da haurra, eta haren pototik edaten du. Oso gauza sinplea zen, baina gorde egin nuen, pentsatuz eman zezakeela jokoa».

Aldizkari batean irakurritakoak ere eman zion zer pentsatua Maite Gurrutxagari. Katuak eta txakurrak elkarrengandik oso ezberdinak direla jartzen zuen, txakurrek oso ondo bereizten dutelako gizaki batekin edo beste txakur batekin ari diren jolasean, eta katuen kasuan ez dagoelako hain argi bereizketa hori egiten duten, gizakiekin ere beste katuekin bezala harremantzen direlako batzuetan. «Grazia egiten zidan katu batek, akaso, gu ere katu handi batzuk garela pentsatzeak, eta jolas horri tiraka hasi ginen».

Katuak etxekotu zirenetik denbora asko igaro den arren oraindik ere piztia izaera badutela iritzita, testuen eta irudien bidez bi izaera horiek uztartzen saiatu direla azaldu dute. «Album ilustratu baten izaera izatea» izan da beren buruhauste nagusia,«testua leku batetik eta irudia bestetik baldin badatoz, ondo lotzea biak, eta bien artean istorio bakar bat sortzea».

«Hitz gutxitan, gauza asko»

Liburuaren ezaugarri horixe bera nabarmendu du Antxiñe Mendizabal Elkarreko editoreak. «Lotura oso polita dago testuaren eta ilustrazioaren artean». Haren esanetan, «hitz gutxitan gauza asko» esaten dituen liburu bat da. Eta zenbat eta gehiagotan irakurri, eta zenbat eta gehiago begiratu irudiei, orduan eta xehetasun berri gehiago deskubritzen dira.

Formatu txikia du, hamabost zentimetro inguru alderik alde. «Ohituta gaude tamaina handiko album eta liburu ilustratuak egitera, eta formatu originala iruditu zitzaigun hau». Mendizabalen esanetan, ohikoa da albumak haurrentzat nahiz helduentzat direla esatea ere, eta Leo, sabanako errege ere hala dela aipatu du. «Txikiek era batera hartuko dute liburua, eta helduek beste irakurketa bat egingo dute, eta katuzaleek, akaso, beste begirada batekin begiratuko diote».]]>
<![CDATA[Hamalau bikote ariko dira Seguran, Euskal Herriko 43. dantza solte txapelketan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1840/032/001/2019-10-16/hamalau_bikote_ariko_dira_seguran_euskal_herriko_43_dantza_solte_txapelketan.htm Wed, 16 Oct 2019 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1840/032/001/2019-10-16/hamalau_bikote_ariko_dira_seguran_euskal_herriko_43_dantza_solte_txapelketan.htm
Josu Ibarra, Karlos Sarriegi, Nerea Vesga, Gabriel Alonso eta Ane Anza izango dira epaileak. Estibalitz Iturria Gipuzkoako Euskal Dantzarien Biltzarreko koordinatzaileak atzo prentsaurrekoan azaldu zuenez, lau alderdiri erreparatuko diete: dantzariek pausoak egiteko duten trebezia eta kalitate teknikoari; gorputz enborraren, besoen, buruaren eta eskuen erabilera teknikoari; dantzaldiak osotasunean eskaintzen duen alderdi artistikoari edo bikoteak dantzatzen duenean transmititzen duenari; eta, azkenik, erritmoari. Beste bi epaile ere egongo dira, Ainhoa Mendiburu eta German Nestares, jantziak epaitzeko.

Aitor Ruiz de Eginoren obra

Sariarena izango da aurtengo berrikuntza nagusietako bat. Oinarrien arabera, udalerri bat ordezkatzen duen bikote berak hiru aldiz irabazten badu txapelketa —bost urteren buruan—, udalerri horrentzat izango da behin betiko garaikur moduan ematen duten eskultura. Xabier Artolak eta Idoia Besadak iaz lortu zuten hori, eta Irurako Udalarentzat (Gipuzkoa) izan zen Nestor Basterretxeak egindako artelana. Aurtengo irabazleek Aitor Ruiz de Egino artistak egindako eskultura jasoko dute, eta ordezkatzen duten udalerrian egongo da datorren urtera arte. Horrez gain, 800 euro, txapela, lepokoa eta beste zenbait sari ere jasoko dituzte.

Hain zuzen, 2016ko, 2017ko eta 2018ko txapelketak irabazi zituzten Artolak eta Besadak. Aurten, ordea, ez dute parte hartuko. «Deskantsu bat behar genuela erabaki genuen. Intentsitate handiz egiten genituen entseguak, eta gorputzarentzat dezenteko karga da», adierazi zuen atzoko agerraldian Artolak. Hala ere, aipatu zuen jarraitzen dutela tarteka elkarrekin entseatzen, eta ez zuen baztertu etorkizunean berriro Segurako txapelketan parte hartzea.

Euskal Herriko Dantza Txapelketarekin batera, Dantza Eguna ere izango da larunbatean Seguran. 11:30ean polka erraldoia egingo dute, eta, eguerdira bitartean, plaza dantza gidatuak izango dira, Gau Argi taldearekin. Herri bazkaria egingo dute ondoren, Errebote plazako karpan, eta, bazkalostean, dantza gidatuen beste saio txiki bat, txapelketa hasi arte. Txapelketarako sarrerak dagoeneko amaituta daude, baina ETBk emango du jaialdia, larunbatean, 21:00etan.]]>
<![CDATA[Euskal Herriko Dantza Txapelketan hamalau bikotek parte hartuko dute]]> https://www.berria.eus/albisteak/172459/euskal_herriko_dantza_txapelketan_hamalau_bikotek_parte_hartuko_dute.htm Tue, 15 Oct 2019 14:50:29 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/albisteak/172459/euskal_herriko_dantza_txapelketan_hamalau_bikotek_parte_hartuko_dute.htm <![CDATA[Hauxe zuen gaia: gai jartzailetza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1881/030/001/2019-10-13/hauxe_zuen_gaia_gai_jartzailetza.htm Sun, 13 Oct 2019 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1881/030/001/2019-10-13/hauxe_zuen_gaia_gai_jartzailetza.htm
Elkarrizketa batean irakurritakoa: «Gai jartzaile on baten gakoa da bertso saioaren ondoren inor ez ohartu izana gai jartzailea oholtzan egon denik ere». Bai?

IKER IRIARTE: Iruditzen zait gai jartzaileak garrantzi handia duela bertso saio batean. Azkenean, haren esku dago saioaren ildo editoriala: zer gai plazaratu nahi dituen, zeini zer kantarazi nahi dion... Hori hala izanda ere, saioaren ondoren jendeak gai jartzailea protagonista izan dela esatea ere ez zait oso seinale ona iruditzen.

INAXIO USARRALDE: Betiko eztabaida izan da: gai jartzaileak protagonista izan behar du? Izan dira beren firma ondo puztu duten gai jartzaileak, baina ni horiengandik urrun sentitzen naiz; bertsolarien bidelagun moduan gehiago ikusten dut neure burua.

Gai jartzaileak, edo behintzat hark jarritako gaiek, erabat baldintzatzen dute saioa. Alabaina, ez al zaio garrantzi gutxiegi ematen haren lanari?

MAITE BERRIOZABAL: Gai jartzaileen lana ez baloratzeko joera, nire kasuan behintzat, neugandik hedatu den kontu bat izan dela uste dut, erantzukizunen beldur edo. Uste dut ahalduntzeko ahalegin gutxi egin dugula. Hala ere, iruditzen zait azkenengo sasoian badagoela gai jartzaileon lana aitortzeko prozesu bat, bertsolarien, bertsozaleen eta Bertsozale Elkartearen aldetik.

I. I.: Urte askoan, gai jartzaileen figura utzita egon da; herriko edozeini esaten zitzaion. Orain, entzulea, bertsolariak eta gu geu konturatu gara sekulako lana dela gai jartzaileena, bai etxean egiten dena, bai eguneko bertako lana ere. Garrantzi hori aitortuta ere, garrantzitsu izatetik protagonista izatera dagoen tarte hori bereizi egingo nuke. Ez zait iruditzen sintoma oso ona gai jartzaileaz gehiegi hitz egitea: zenbat esperimentu, zenbat pantaila... Beste aitortza mota bat behar da.

Saio askotan izaten da oraindik ere herriko norbait gai jartzaile. Sustatu behar litzateke plazaz plaza dabiltzan gai jartzaileen figura?

M. B.: Nik, azken urtebetean, ohituta nagoenerako, saio asko egin ditut. Eta batzuetan zalantza ere izan dut larregi ez ote ziren, nire lana dudalako eta, gustuz egiten dudan arren, batzuetan orekatzen zaila delako: saioa ondo irteten bada, sentsazio gozoa da, baina, aldi berean, aurreko egunetako lana eta tentsioa ere hor daude.

Uste dut sozializatu egin behar genukeela gure lana, eta hortik aurrera bidea eman ibili gura duenari. Bakoitzak esan dezala zenbat ibili gura duen, eta gehiago ibili gura duenari horretarako aukera eman. Uste dut bertso plazak ematen duela hainbesterako.

I. U.: Guri gaur egun deitu egiten digute, baina, horretarako, bide bat egin behar duzu aurrez. Nik uste dut gai jartzaileak bertsoaren ekosistematik sortu behar duela, bertso eskolatik, bertso jaialdia sustatzen duen taldetik eta abar. Herrialdeko txapelketak ere baditugu. Gipuzkoakora, aurten, bost berri etorri dira. Lankuk jarri behar ditu horiek bere agendan. Ezagutarazi egin behar dira pertsona horiek. Eta, gero, antolatzaileak erabaki dezala zein nahi duen, baina behintzat jakin dezala zein dituen aukeran.

Txapelketetan, modu kolektiboan lan egiten duzue gai jartzaileok. Bestelako saioak, ordea, bakar-bakarrik prestatzen dituzue, ezta?

I. U.: Nik baditut bizpahiru kontaktu, eta haien kontrasterik gabe ez naiz joaten plazara.

M. B.: Nik ez dut hori, igual ez dudalako sortu. Zortzi orduko soldatapeko lana egitea niri dagokidala sentitzen dudan bezala, sentitu izan dut asteburuan gutxi edo asko ordainduta egingo dudan lan hori ere nik egin behar dudala, lana eta ardura niri dagozkidala, eta norbaitekin partekatzea aurpegi gogorra izatea dela, nahiz eta ez lukeen hala izan behar.

I. I.: Norbaitekin komentatzeko aukera izatea oso aberasgarria da; ez da behar beste egiten, hala ere. Ez da erraza, bakoitzak bere bizimodua eta abar dituelako, baina sustatu behar genuke.

Gai jartzaileak bertso eskolara joan ohi zarete zeuen probak eta egitera?

I. I.: Ni bai, joaten naiz bertso eskolara, baina kantatzera. Zortea dut bertso eskolan baditugulako pare bat bertsolari asteburuero plazan dabiltzanak. Gaur egungo bertsolaritzan gauzak nondik nora dabiltzan jakiteko, asko laguntzen dit haiekin hitz egiteak.

M. B.: Nik txapelketako lana eta bakarkako lana bi polo balira bezala bizi izan ditut, eta uste dut oraindik ere ikuspegi horrekin jarraitzen dudala, nahiz eta ez izan zuzenena. Niri tokatu izan zait plazan egindako ibilbide guztia bakarrik egitea, igual neuk ez dudalako laguntzarik eskatu edo ez dudalako inguru bat eduki. Behar horren harira, Ahalduntze Bertso Eskolan hastera animatu naiz aurten, gura nuelako beste gai jartzaile batzuekin egoteko aukera eduki, plazako ikuspegiarekin, eta bertsolariekin batzeko foro bat ere eduki.

I. U.: Ni bertso eskolatik atera nintzen, gero irratian ibili nintzen, eta abar. Garai hartan, asko lagundu zidan Egin irratirako saioak jarraitu behar izateak; kuadrilla genuen, Laxaro Azkune eta abar. Horrek bertsolariekin kontaktu gehiago izatea zekarren. Orain, horren falta sumatzen dut, zeren bertsolariekin hitzik gurutzatu gabe joaten naiz batzuetan saiora, eta gero eta bertigo handiagoa ematen dit bertsolarien ezaupiderik ez izateak.

BERTSOLARIEN ETA GAI JARTZAILEEN HARREMANAZ

Bertsolarien eta gai jartzaileen arteko komunikazio falta aipatu izan dute gai jartzaile batzuek. Nola ikusten duzue kontua?

M. B.: Bertso saio musikatuetan, adibidez, soinu probengatik, tarte bat lehenago geratu behar izaten dugu beti, eta, niretzat, hor egoten den komunikazioak gero ikaragarri laguntzen du saioaren arrakastan, nahiz eta saioari buruz ez hitz egin. Uste dut horrek erakusten duela hori gehiago sustatu beharko litzatekeela. Ahalduntze Bertso Eskolan ere lehen aldiz sartuko gara gai jartzaileak, eta hori ere izango da foro bat entzun, partekatu, ikasi eta elkar ezagutzeko. Askotan, foroak eskatu izan ditugu, eta, horretarako, geuk ere prest egon behar dugu denbora eta dedikazioa jartzeko.

I. I.: Plaza gehiago egin ditudan boladetan sentitu izan naiz ni ondoen eta askeen. Bertsolariekin zenbat eta auto ordu gehiago eta zenbat eta saio ondorengo trago gehiago konpartitu, zure ausardia, jakintza edo dena delakoa ere handitu egiten da, eta bertsolari horrek zeri kantatu nahiko liokeen, zerekin kezkatuta dagoen eta nondik nora dabilen baldin badakizu, askoz errazagoa da gaiak jartzea edo gutxienez gustura kantatuko dituen gaietara hurbiltzea.

Bertsolariek ausardia handiagoa izan beharko lukete zuengana jotzeko?

M. B.: Oraindik ere sentitzen dut nire eta bertsolari askoren arteko distantzia, eta uste dut niretik eurenera eta eurenetik nirera eraikita dagoela. Hala ere, ez dut uste bertsolarien edo gure muga bat denik; uste dut errealitatearen muga bat dela: saioaren aurretik ez dugu denbora asko izaten elkarrekin egoteko, bertsolariek nahikoa lan izaten dute beren kontzentrazioan, autoexijentzian, esposizioan eta abarrean, eta ez dira egoten gurekiko zubi hori eraikitzen hasteko moduan. Hala ere, uste dut plazan asko dabiltzan bertsolariek, beren artean harreman estua badute, egin dezaketela ahalegin bat. Inportantea da gai jartzaileok ere honi buruz berba egitea, ze batzuetan ematen du harrizko izaki pentsalari batzuk garela, gure paperarekin seguru goazenak, baina barrenak janda joaten gara, eta ez dugu inorekin konpartitzen.

Zer informazio eskertuko zeniekete bertsolariei?

I. U.: Zer tenplerekin dabilen. Nik bakarkako gai sakon bat jartzeko asmoa badut, heltzeko moduan dagoen edo faena bat egingo diodan, horrelako dudak izaten ditut gehienbat. Haien grinak ere gustura jakingo nituzke: «Azkenaldian bakarkakoekin gustura nabil, eta egingo nuke bat zure saioan», eta horrelako ekinaldi batzuk. Saioaren aurretik elkartzen garenean, nik beti esaten diet zer eskema eta plan dakarkidan, eta inork gutxik esan izan dit zerbait. Zerbait proposatu, eta inork ez dit ezetz esan izan.

M. B.: Ezagutza falta horrek sortzen duen antsietatetik. Niri batzuetan pasatu izan zait nire aurreirizi eta irudikapenetatik proiektatu dudanaren arabera ipini diodala gai bat edo beste bat bertsolari jakin bati, eta askotan sentsazioa izan da seguru asko pentsatu duela «ehungarren bider gai jartzaile honi okurritu zaio niri txatxukeria hau jartzea»; edo pentsatu duela «badakit pertsona estrabertitu bat ematen dudala, baina ez nauzu beti ipini behar lotsagabe rolean»... Azkenaldian, horren beldur handia hartuta nabil. Uste dut falta zaigula adierazten hastea, geugandik hasita, eta eskertuko nuke bertsolariek esatea: gai hau askotan jarri didate edo hau asko gustatu zait, modu onean noski.

I. U.: Bertsolarien eta gai jartzaileen arteko komunikazioaz ari gara, baina gai jartzaileen arteko beste komunikazio modu batzuk ere praktikatu behar genituzke. Oraintxe bururatu zait, baina agenda atzeraka irakurtzea izan daiteke aukera bat: zu aurreko astean bertsolari batekin aritu bazara eta nik asteburu honetan badut harekin saioa, zurekin komentatzea nola ikusi zenuen eta zer iruditzen zaizun prestatu dudan gaia.

Gai jartzaileok zenbateraino markatzen duzue bertsolari baten profila edo estereotipoa?

M. B.: Uste dut asko laguntzen dugula, laguntzaren alde negatiboan ere bai. Saioaren egituraketak berebiziko garrantzia dauka niretzat: zenbat aldiz kantatuko duen bakoitzak orekatu arren, zer ariketa nori, zer rol, zer protagonismo, hausnarketarako zer aukera... Gai denak ez dira berdin onak, berdin sakonak, berdin originalak. Batzuetan gai guretzat kuttunak arrakastarako gordetzen ditugu, eta bertsolari jakinei jartzen dizkiegu, eta distira egiteko aukera askotan berberei ematen diegu. Erantzukizun handia daukagu horretan, eta bertsolariek ere sentitu beharko lukete askatasuna esateko: «Hurrengo batean, nahiko nuke bakarka egin, ze ez nabil egiten»; edo «eskertzen dizut babesa, baina ez dut behar»; edo «hurrengoan eskertuko nizuke gehiago babestea».

I. I.: Saioetara joan aurretik, gehiegizko babes sentsazio bat sartzen zait niri, alde guztietatik. Esan nahi dut: neure buruarekin leiala izan, entzulea ez dadila ezerosoegi sentitu, bertsolaria ez dadila ezerosoegi sentitu... Eta, azkenean, esaten duzu: «Abuztuko arratsalde batean, jendea tarte atsegin bat pasatzera doa herri horretara; nik ez dut mundua aldatuko, baina barregarri ere ez dut geratu nahi...», eta, azkenean, errazkeriara jotzen duzu.

I. U.: Hainbeste ertz dira orekatu beharrekoak.

ZEUEK GAI JARTZAILE

Bertsolariek marka propioa izaten dute; hau da, bertsokera jakin bat izaten du bakoitzak, jakinekoa da gai batzuk interesatzen zaizkiela, eta abar. Gai jartzaileei baimentzen al zaie halakorik? Edo segituan esaten da «hau orain ere betikoarekin», edo leporatzen zaio protagonismo gehiegi hartu nahi izatea?

I. I.: Nik uste dut bakoitzak bere marka daukala, baina nahi gabe ere bai: esaten duzunak, espresio korporalak, ahotsak, horrek berak estilo bat derrigor sorrarazten dizu. Hortik aurrera, bakoitzak eduki ditzakegu gai kuttunagoak, gustatzen ez zaizkigunak, eta abar, eta estiloa gehiago hortik ikusten dut, lehen esandako ildo editorial horretatik. Batek bere estilo bihurtzen baditu pantailak, jolasak eta arrarokeriak, ez dakit estiloa den, baina ez da behintzat nire gustuko estiloa.

M. B.: Niri gustatuko litzaidake estilo ezberdinak egotea, batzuk espektakularragoak, besteak minimalistagoak, eta abar. Sortu beharko genuke publiko bat gai jartzailea ere aukeratzera heziko duguna. Niretzat ondo legoke hau: asko ez dabilen gai jartzaileari edo ibili gura duenari plazak ematea, hau da, oraindik autoestimu edo ahalduntze hori garatu ez duenari plazak ematea, baina, beste alde batetik, dabilenak marka bat edo estilo bat izatea, egiteko modu bat, gaiak aukeratzeko modu bat, harremantzeko modu bat. Aitortza maila horretara heltzea, eta esatea: «Ba, nik hau nahi dut». Behintzat, jendea apur bat izenetik ezagutzea.

Bertsolariak ere askotan aritzen dira gai jartzaile. Halakoetan bermatuago egoten da saioaren arrakasta?

I. U.: Ez. Niri ez zait gaizki iruditzen bertsolariak gai jartzaile aritzea, baina saio baten arrakasta bermatuago dagoenik ez dut uste. Deigarri ere bada txapelketetan hainbeste gai jartzaile egotea eta aldi berean bertsolari batzuek jaialdi gehiago izatea gai jartzaile kantari baino.

I. I.: Deigarria da, eta ez dakit oso sintoma ona den. Normala da antolatzaileek bertsolariak bezala gai jartzailea ere aukeratu nahi izatea. Galdera da zer irizpidek eraman duten antolatzailea gai jartzaile hori aukeratzera, eta uste dut hor badugula etxe barrurako eztabaidarako gai sendo bat: zer egin dugu ikusgarri, eta zer ez? Zer ari gara bultzatzen?

Gerta daiteke etorkizunean gai jartzailearen arabera erabakitzea publikoak saio batera joan edo ez?

M. B.: Nik uste dut helduko dela eta ez dagoela oso urrun gai jartzailea ere entzuleek eta antolatzaileek erabakiko duten eguna, eta uste dut horrek lehiatik asko duela, baina aitortzatik ere bai.

Saio bat prestatzen hasten zaretenean, nondik nora joaten dira zuen ahaleginak?

I. U.: Ni deia jasotzen dudan unetik hasten naiz lanean; ez naiz konpromiso gabe gaia jartzen duten horietakoa. Antolatzaileekin egotea eskatzen dut beti, haien espektatibak-eta ezagutzeko, eta horrekin gauzak biltzen hasten naiz. Gero niretik zenbat joaten den? Ez dakit. Sentsazioa daukat behar baino saio serioxeagoak ateratzen ote zaizkidan, baina, aldi berean, badakit publikoak ezin duela algaraka egon saio osoa. Gehiago naiz irribarrea sorraraziko dizuten gaien aldekoa, zer pentsa jarriko zaituzten gaien aldekoa, eta horien bila joaten naiz, popurri horrekin egiten dut gidoia.

M. B.: Nik, urte askoan, asko ematen zidan zerbaiten moduan bizi izan dut gai jartzailetza, baina, era berean, ardura handia eragiten zidan zerbaiten moduan, eta, neure buruari nire mugak aitortu dizkiodanean, askoz lasaiago sentitu naiz. Esan nahi dut: batzuetan, neure buruaren gainetik pasatu izan naizen sentsazioa eduki izan dut, niri aparteko ezer esaten ez zidaten gaiak ipini izan ditudalako edo ariketa mota batek funtzionatzen zuela ikusten banuen nik ere jarri egiten nuelako. Konturatu naiz detaileetan, eguneroko gauza txikietan eta abarretan sentitzen naizela eroso, eta, neure buruari baimena eman diodanetik zenbait gai bigarren mailan ipintzeko, ardura sentitzeari utzi barik, baina beste askatasun batekin sentitzen naiz. Orain arte asko disfrutatu izan dut, baina besteen pozarekin: bertsolariak pozik, ni pozik; publikoa pozik, ni pozik. Eta, orain, nire pozari ere gehiago begiratzen diot.

I. I.: Eta zenbat kostatu zaizun puntu horretara iristea, ezta? Nik ere zuk eduki duzun sentsazio hori askotan edukitzen dut, eta uste dut ausardia faltarekin duela zerikusia. Mundu osoak espero badu hau bakarka jartzea eta besteak atzekoei modu arinagoan kantatzea, nola ez ditut, ba, horretan jarriko? Eta, gainera, publikoa eta bertsozalea ere ezeroso sentiaraziko dituen gai bat jarriko dut? Nik, azkenaldian, saio batera joan aurretik, bertsolari horrekin egindako azken saioak begiratzen ditut ordenagailuan, eta lanketa bat egiten dut: «Zergatik azken sei urteetan bertsolari hau beti jarri dut garaileen rolean eta bestea beti erresistentzian? Zergatik honi beti luzitzeko gaiak eta hari arinagoak?». Behintzat kontziente izan, eta, hurrengoan ere gauza bera egiten badut, oraingoz beste baliabiderik ez dudalako izan dadila.

Saio baten ostean, noiz geratzen zarete pozik?

M. B.: Guztiz, inoiz ez, baina, orokorrean, bertsolariak gustura sentitu direla jakinda. Beti edukitzen dut saioaren arrakastaren alde bertsolariak saldu izanaren beldurra.

I. I.: Eta, halakoetan, entzulea gustura geratu arren, zure sentsazioa ez da ona.

Eta noiz ez dizue balio gai batek?

I. I.: Gaiak betikoak dira: gai berririk ez dago. Ikuspegiak, zertzeladak eta halakoak dira berriak, eta horiek lantzen ditugu.

I. U.: Hori da, gaiairi eman beharreko ukitua da landu beharrekoa, eta bertsolariei ekarpen berri bat egiteko aukera eman behar dio. Norbere kode etikoak ere hor daude; ni gaur egun ez naiz sartzen fisikoarekin eta halako kontuekin, baina garai batean asko izaten ziren halakoak.

Asko aldatu dira gaiak azken urteotan?

I. U.: Gizartea adina; eta, hainbat kasutan, uste dut pixka bat aurrerago ere badoala bertsolaritza. Tematikak izugarri aldatu dira; orain ez dago baserriko gairik.

M. B.: Orain dela hamar urte, ausartagoak ginen. Funtzionatzen zuena zen gai ona. Uste dut aldatu egin dugula gaiaren kalitatearekiko ikuspegia, zer den gai on bat, zer ez. Ez gara heldu formula magikora, baina uste dut eboluzio bat badagoela.]]>
<![CDATA[«Hizkuntzei buruz azterketa sakona egiten dugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1903/026/001/2019-10-12/hizkuntzei_buruz_azterketa_sakona_egiten_dugu.htm Sat, 12 Oct 2019 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1903/026/001/2019-10-12/hizkuntzei_buruz_azterketa_sakona_egiten_dugu.htm Ghero antzezlana, Euskaltzaindiaren mendeurrena ospatzeko ekitaldien barruan. Patxo Telleriak azaldu du publikoari «harridura» ari zaiola eragiten, besteak beste, obraren tonuagatik, emozioek duten presentziagatik nahiz estetikagatik. 3000. urtean kokatu dute istorioa, eta euskara desagertzear dago, azken euskalduna hilzorian dagoelako. Hortik abiatuta, umorez, hizkuntzei buruz, hizkuntza aniztasunari buruz eta irauteko grinari buruz ari dira. Gidoilaria izateaz gain, aktoreetako bat ere bada Telleria, Mikel Martinez, Olatz Ganboa, Iñaki Maruri eta Ane Pikazarekin batera. Zuzendaria, berriz, Jokin Oregi da. Donostian ez ezik, Getxon, Durangon eta Eibarren ere izango dira urrian, eta hurrengo hilabeteetan ere emankizun ugari dituzte.

Azaroan beteko da urtebete antzezlana estreinatu zenutenetik. Nolako harrera izan du?

Harridura nabaritu izan dugu. Tartean taldearen ibilbidea eta Mikel Martinezek eta biok egiten dugun Ez dok hiru-ren ibilbidea ezagutzen dutenei bitxia egiten zaie, komedia baztertu gabe tonu ezberdina erabiltzen dugulako, eta, komediaz harago joanez, hizkuntzei buruz, hizkuntzen aniztasunari buruz eta hizkuntza gutxituei buruz azterketa sakon bat egiten dugulako. Arrazionamenduaz eta barreez gain, emozioak ere ageri dira; oso antzezlan emozionala da arlo askotan, eta deigarria egiten zaio hori publikoari. 3000. urtean dago girotuta, eta horrek estetika baldintzatzen du, hizkuntzak erabiltzen ditugun moduak ere harridura sortzen du...

Enkarguz idatzitako obra da Ghero. Asko kosta zitzaizun?

Ideia ona harrapatzea izaten da zailena; hortik aurrerakoa ez da hain gogorra. Eskertu behar diogu Euskaltzaindiari erabateko askatasuna eman izana, irizpide artistikoetan ez direlako sartu. Eta Euskaltzaindiak egindako enkargua egon arren sorburuan, guri dagoeneko ahaztu zaigu haren ordezkari edo gutxienez bazkide lana egiten dugula, eta, azkenean, antzezlan bat egitera joaten gara.

Mikel Martinezekin batera behin baino gehiagotan egin izan dituzu euskarari buruzko antzezlanak. Oraingoan, ordea, bost aktore zaudete oholtza gainean.

Gaur egun, eta are gehiago euskarazko antzerkian, bost aktoreko antzezlana proiektu handizalea da, eta arriskutsua. Hala ere, ezin gara beti formatu txikiko ikuskizunekin konformatu. Instituzioek ere lagundu behar dute, eta guk, gure aldetik, apustu handizaleak egin behar ditugu.

Hamabi hizkuntza erabiltzen dituzue antzezlanean. Hasieran azpidatziak jartzeko asmoa zenuten, baina azkenean ez zela beharrezkoa iruditu zitzaizuen. Erabaki ona izan zen?

Hizkuntza pila bat erabili nahi nituen ikuskizunean, eta ez nuen beste modurik ikusten. Baina, era berean, nagia ere ematen zidan. Alde batetik, nagi teknologikoa, eta, horrez gain, beste kultura batzuetan oso ohituta dago jendea bai zinema bai antzerkia azpidatziekin ikustera, adibidez Frantzian, baina gurean ez dago ohiturarik, eta gainera aurreiritziak daude horren kontra. Jokin Oregi zuzendariak proposatu zuen azpidatziak kentzea, eta ikusi nuen merezi zuela saiatzea. Testua pixka bat birmoldatu egin nuen, eta nahiz eta hizkuntza ezezagunak erabili, kontatzen zena erraz ulertarazteko erronka hartu nuen. Jakina, hitz batzuk ez dira ulertzen, baina ulertzen da zer ari den gertatzen, mila trikimailu ditugu horretarako. Salbuespen bat dago, nahita egindakoa: hasierako eszenan inkomunikazio linguistikoa islatzea nahi genuen, ikuslea hizkuntza arrotz baten aurrean aurkitzea, baina hortik aurrera erraz jarraitzen zaio istorioari.

Hausnarketa ugari ageri dira antzezlanean: zertarako balio duten hizkuntzek eta hizkuntza aniztasunak, irauteko grinari buruzko istorio bat ere bada...

Istorioan planteatzen da 3000. urtean hizkuntza bakarra dagoela munduan, hizkuntza globala, eta protagonista dela beste hizkuntza bat dakien bakarra. Baina perfektutzat dute egoera linguistiko hori: «Hizkuntza bakarra daukagu, apurtu dira mugak eta harresiak, eta oso ondo ulertzen dugu elkar guztiok», pentsatzen dute, positibotzat dute. Guk uste dugu hizkuntza bakarra egotea basoetan zuhaitz mota bakarra egotea bezala dela, akaso oso praktikoa fumigatzeko-eta, baina izugarri tristea.]]>
<![CDATA['Agur, Etxebeste!' filmak 22.000 ikusle izan ditu lehen hamar egunetan]]> https://www.berria.eus/albisteak/172214/039agur_etxebeste039_filmak_22000_ikusle_izan_ditu_lehen_hamar_egunetan.htm Wed, 09 Oct 2019 13:44:20 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/albisteak/172214/039agur_etxebeste039_filmak_22000_ikusle_izan_ditu_lehen_hamar_egunetan.htm