<![CDATA[Miren Garate | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 07 Dec 2021 09:00:45 +0100 hourly 1 <![CDATA[Miren Garate | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Hizkuntza politiketan eragiteko prest]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1929/002/001/2021-12-03/hizkuntza_politiketan_eragiteko_prest.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1929/002/001/2021-12-03/hizkuntza_politiketan_eragiteko_prest.htm Batuz aldatu izena jarri dio hizkuntza politiketan eragiteko lortutako adostasun sozialari. «Hamarnaka eta hamarnaka eragilerekin bilerak egin genituen, eta lortu genuen halako adostasun sozial bat hizkuntza politikek hartu beharreko norabideetan eragiteko», esan du Paul Bilbao Kontseiluko idazkari nagusiak, prozesua gogoratuz. Hainbat arlotako ehun eragile inguruk eman zioten babesa «hizkuntza politika berrirako bide orria» izan nahi duen dokumentuari, eta ekainean aurkeztu zuten. Ia urte erdi pasatu da ordutik, eta hurrengo urratsak ere prest dituzte. 2022a hastearekin bat arloz arloko lanketari ekiteko asmoa dutela iragarri du Bilbaok.

Eragileek hitzartutakoaren arabera, etorkizunerako helburu nagusia hau da: euskara eroso erabiltzeko baldintzak sortzea, hau da, herritarrak ahalegin berezirik egin beharrik gabe euskaraz eroso aritzeko baldintzak izatea, euskaraz hitz egiteagatik deseroso edo baztertuak sentitu gabe. «Horretarako, hizkuntza-eskubideak eremu guztietan bermatu beharko dira, hala nahi duen edonork ez dezan euskara erabiltzeko inolako eragozpenik izan», jasotzen du agiriak.

Bide horretan, bi bide ezartzen ditu. Alde batetik, hizkuntzaren ezagutzaren unibertsalizazioa bultzatu beharko dela, herritar guztiek euskaraz aritzeko gaitasun egokia izan dezaten. Bestetik, euskara eroso erabiltzeko eremuak sortu, garatu eta lotu beharko direla, nahi duenak ez dezan izan euskara erabiltzeko inolako eragozpenik.

Lehentasuna, hiru eremuk

Bilbaok kontatu du hilabete hauetan Batuz Aldatu egitasmoaren edukia gizarteratzen aritu direla sinatzaileekin -horixe da sinatzaileek hartutako konpromisoetako bat-, hau da, hizkuntza politikak berrikusi behar direla agerian jartzen. Eta hasita daude hurrengo jauziak prestatzen ere. «Arloetako lanketari ekingo diogu». Bat baino gehiago hartuko dituzte kontuan: aisialdia, administrazio publikoa, kultura, inguru digitala.... «Horietako bakoitzeko eragileekin adostuko dugu zer neurri hartu behar diren hizkuntza politikari begira».

Alabaina, badaude lehentasunezkotzat jo dituzten hiru eremu: hezkuntza, administrazioa eta eremu sozioekonomikoa. «Horietan, Batuz aldatu-ren euritakoaren azpian, dinamika jakin batzuk jarriko ditugu martxan».

Hezkuntzan, Eusko Jaurlaritza lege berri bat egitekotan da. «Saiatuko gara hor eragiten». Administrazio publikoari dagokionez, besteak beste, auzitara iritsi diren zenbait kasuk eta lan eskaintza publikoekin gertatzen ari denak eragiten die kezka. «Iruditzen zaigu hor ere dinamika bateratuak antolatu behar ditugula eragin dezaketenekin: besteak beste, sindikatuekin». Arlo sozioekonomikoan, berriz, hasita daude ELArekin eta LABekin batera 50 langile baino gehiagoko enpresetan euskara planak egiteko aukera lanbide arteko akordio batean jasotzeko eskatzen. «Besteak beste, horrekin jarraituko dugu».]]>
<![CDATA[Murgiltze eredua, erabateko dilindan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/004/001/2021-12-03/murgiltze_eredua_erabateko_dilindan.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1905/004/001/2021-12-03/murgiltze_eredua_erabateko_dilindan.htm
Itxaropena zen nagusi apirilaren 8an, Frantziako Legebiltzarrak Eskualdeko Hizkuntzen Ondare Babeserako eta Sustapenerako Legea onartu zuenean -Molac legea ere esaten zaio, Paul Molac Bretainiako diputatuak sustatu baitu-. Alde batetik, seinale publiko elebidunak izatea eta estatu zibileko dokumentuetan ñ-a bezalako marka diakritikoak idaztea baimentzen zuen. Horrez gain, hezkuntza arloko hiru neurri azpimarragarri biltzen zituen, hizkuntza gutxituen irakaskuntzari koadro sendoago bat ematen ziotenak: hizkuntza gutxituak murgiltze ereduan ikasteko aukera ofizialki agertzea Frantziako Hezkuntza Kodean; ikastetxe publikoetan hizkuntza gutxituen irakaskuntzaren eskaintza orokortzea, hau da, ikastetxe guztietan eskaini behar izatea aukera hori; eta, hirugarrenik, eskola elebakarrak dituzten herrietan, bertako haurrak inguruko herri bateko ikastetxe batera joan behar izanez gero, ikastetxe horiek diruztatzeko betebeharra izatea herriko etxeek.

Historikoa hitza erabili zuten euskararen aldeko eragileek legea onartu izana definitzeko. Euskararen Erakunde Publikoak, Seaskak, Biga Bai sail elebiduneko guraso elkarteak, Euskal Konfederazioak eta hainbat hautetsik txalotu zuten erabakia. Aipagarria izan zen gobernuak kontra bozkatzeko eskatu arren 247 diputatuk eman ziotela baiezko botoa legeari, eta 79k ezezkoa.

Legea onartu izanak sortutako ilusioa, ordea, berehala zapuztu zuen Frantziako Konstituzio Kontseiluak. Onartu eta bi astera, legea promulgatzeko epea amaitzear zenean, haren kontrako helegitea jarri zuten 61 diputatuk. Ondoren, maiatzaren 21ean, murgiltze eredua Frantziako Hezkuntza Kodean sartzea konstituzioaren 2. artikuluaren kontrakoa dela ebatzi zuen Konstituzio Kontseiluak. Ebazpenaren arabera, konstituzioaren 2. artikuluan, zuzenbide publikoko pertsona juridikoei eta zuzenbide pribatuko pertsonei frantsesaren erabilera inposatzen zaie zerbitzu publikoko eginkizun bat gauzatzean. «Administrazio eta zerbitzu publikoekiko harremanetan, partikularrak ezin dira baliatu frantsesa ez den beste hizkuntza bat erabiltzeko eskubideaz, ezta horren erabilerara behartuak izan ere», zioen hitzez hitz erabakiak.

Hautsak harrotu zituen Konstituzio Kontseiluak esandakoak. Maiatzaren 29an, esate baterako, 10.000 lagun baino gehiago atera ziren kalera Baionan, eta protesta jendetsuak izan ziren beste lurralde batzuetan ere. Ekainaren 15ean, berriz, 140 diputatuk gutun bat bidali zioten Emmanuel Macron presidenteari, konstituzioa aldatzeko eskatuz.

Departamenduetako eta eskualdeetako hauteskundeen testuinguruan, Konstituzio Kontseiluaren ebazpenaren ondorioak aztertu eta proposamenak egiteko eskatu zien Jean Castex Frantziako lehen ministroak bi diputaturi: Christophe Euzeti eta Yannick Kerlogoti.

Proposamen horretan, Hezkuntza Ministerioak idatziko lukeen zirkular bat hobetsi zuten horiek. Zirkular hori, ordea, mailaz beherago legoke, hau da, kezka sortzen du inork Frantziako Estatu Kontseiluaren aurrean auzitan jarriko balu, maiatzeko ebazpena kontuan hartuta, zirkularra bertan behera geratzeak.«Konstituzioa ez bada aldatzen, hizkuntza gutxituak bigarren edo hirugarren mailako hizkuntzak dira, beti mehatxupean», uste du, kasu, Peio Jorajuria Seaskako lehendakariak.

Orain, zer?

Frantziako Gobernua hasi da hizkuntza gutxituen irakaskuntzari buruzko zirkularra prestatzen. Urte amaierarako espero da behin betiko bertsioa. Oraingoz, lehen zirriborro baten berri izan dute eragileek, nahi baino «ahulagoa» izango dela azpimarratu arren, nahiko balorazio baikorra egin dute gehienek, aurrerapauso bat delakoan. «Ezer baino hobeki da; beraz, hartuko dugu; baina ongi idatzia izan beharko da», esan du hizkuntza gutxituen aldeko legea sustatu duen Molac diputatuak.

Udaberrian presidentetzarako hauteskundeak izango dira, eta eragileak presioa ezartzeko gai izatea funtsezkoa izan daiteke hurrengo legegintzaldian etor daitezkeen neurriei begira.]]>
<![CDATA[Hizkuntza eskubideak, auzitan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/006/001/2021-12-03/hizkuntza_eskubideak_auzitan.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1943/006/001/2021-12-03/hizkuntza_eskubideak_auzitan.htm
Vox alderdiak jarritako helegite batetik abiatuta hasi zen Udalen Legea aztertzen EAEko Auzitegi Nagusia, uztailean. Hain zuzen ere, Administrazioarekiko Auzien Salaren ustez, Espainiako Konstituzioaren 3, 14 eta 23. artikuluetan jasotako printzipio bat urra dezake legeak, hau da, gaztelaniak eta hizkuntza koofizialek «orekan» bizi behar dutela, «eta ez bata bestearen aurretik lehenetsiz edo hobetsiz». Horregatik, EAEko Auzitegi Nagusiak Konstituzio Auzitegiari galdetuko dio euskararen erabilerari buruzko artikuluak Espainiako Konstituzioa urratzen ote duen.

Sala horrek berak, maiatzean, bertan behera utzi zituen Irungo Udaltzaingoko hamabi lanposturen hizkuntza eskakizunak, euskaraz ez dakitenentzat «diskriminatzaileak» zirela argudiatuta -Irungo Udalak helegitea jarri zion-. Epaiaren arabera, ez litzateke beharrezko udaltzain den-denek euskara jakin behar izatea herritarrei administrazioarekiko harremana euskaraz izateko aukera bermatzeko.

Bide beretik, epaitegietan dago behin-behineko ordezko udaltzainen lan poltsaren deialdia ere, helegitea jarri baitzion CCOO sindikatuak. Puntuazioa kontuan hartzeko orduan euskarak meritua izan beharko lukeela zioen, eta ez «eskakizun baztertzailea». Lekuan lekuko administrazio publikoak irizpide propioak ezartzea eskatzen du sindikatuak, eta haren esku geratzea zein hautagairi emango dioten postua, ezarritako irizpide horiek kontuan hartuta.

Nafarroan ere bat baino gehiago izan dira antzeko erabakiak. Auzitegi Administratiboak ebatzi zuen euskara ezin dela meritu edo betekizun izan Atarrabiako Udalaren lantalde organikoko lan deialdi guztietan.

Euskara ez, alemana bai

Administrazioan Euskaraz taldeak salatu duenez, auzitegi berberak baliogabetu egin ditu lanpostu elebidunak edo baliogabetzat jo du euskara merezimendu izatea Zizur Nagusian, Berriobeitin, Berriozarren, Antsoainen eta Uharten ere. Era berean, Hizkuntza Eskubideen Behatokiak jakinarazi duenez, herrialdean hainbat izan dira euskara jakitea kontuan hartu ez duten lan eskaintza publikoak: ogasun kudeatzaileena, ikertzaile eta teknikariena, liburutegi arduradunena, suhiltzaile eta suhiltzaile kaboena, Nafarroako Unibertsitate Publikokoa...

Bereziki kezkagarritzat jo du osasun publikoan gertatutakoa; esate baterako, legeak ezarritako eremu euskaldunean osasun etxeetako 24 pediatria lanpostuetatik hirutan soilik eskatzea B2 titulazioa. Horrez gain, esan du legeak ezarritako eremu mistoko hamar osasun etxetako lanpostuetan zein eremu ez-euskalduneko 11 lanpostutan euskara ez zela eskatzen ez puntuatzen, baina alemanak, ingelesak eta frantsesak puntuatzen zutela.

Kontratazio publikoetan ere izan dira euskara baztertzeko erabakiak. Berriozarko kiroldegiko taberna kudeatzeko kontratuaren bi atal baliogabetu zituen auzitegi administratiboak: batetik, bezeroekiko arretan egongo diren langileek euskaraz komunikatzeko gaitasuna izatea eskatzen zuen; bestetik, tabernaren kudeatzaileak euskarazko komunikabideen presentzia «bermatu» behar zuen. Navarra Sumaren udal taldeak jarri zuen helegitea, eta auzitegiak ebatzi zuen «hizkuntzaren araberako diskriminazioa» zegoela kontratuan.]]>
<![CDATA[Helduak, haurren ispilu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2013/008/001/2021-12-03/helduak_haurren_ispilu.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/2013/008/001/2021-12-03/helduak_haurren_ispilu.htm Haurren aurrean helduak heldu aktibazio ariketa. Lehen aldia du aurtengoa, eta 12 urte arteko haurren zuzeneko heldu erreferenteetan eragin nahi du; hau da, guraso, hezitzaile, zaintzaile, senide eta lagunen hizkuntza praktikak aldatzeko eta euskara gehiago erabiltzeko aktibazio egitasmo bat da. Hiru portaera indartu nahi dituzte antolatzaileek: solaskideek euskara dakiten kasuetan euskaraz egitea; lehen hitzak euskaraz egitea beti -baita ezezagunekin ere-, eta euskaraz hitz egin ez baina ulertzeko gai direnekin euskarari eustea, elkarrizketa elebidunak sustatzeko xedez.

Euskararen erabileran aurrerapausoak emateko belaunaldi gazteek hizkuntza erabiltzea beharrezkoa dela gogoratu du Topaguneak, eta, horretarako, helduek «zeresana eta zeregina» badutela uste du. Izan ere, hizkuntza ez ezik, «hizkuntza erabiltzeko gizarte arauak» ere barneratzen dituzte haurrek. «Euskara egoera eta testuinguru guztietan ohikoa dela sumatu behar dute haur eta gaztetxoek», nabarmendu du.

Euskal Herri osoko 80tik gora herritan ari dira egiten Haurren aurrean helduak heldu ariketa. Etxabarriko (Bizkaia) eta Elgoibarko (Gipuzkoa) partaideekin hitz egin du BERRIAk.

ELGOIBAR

Paula Kasares soziolinguistaren hitzaldia izan da Elgoibarren antolatu dituzten jardueretako bat. «Hitzaldian esan zuen moduan, euskara indarberritu nahi bada, ez dago seinale hoberik umeak euskaraz entzutea baino», esan du Imanol Larrañaga Elgoibarko Izarra euskaltzaleen topaguneko langileak. Elgoibarko Izarrak eta herriko udalak, ikastolak, herri eskolak, haur eskolak eta ludotekak hartu dute egitasmoa Elgoibarrera ekartzeko eta jendarteratzeko ardura. «Umeen gurasoetan zentratu gara, batez ere».

Kasaresen hitzaldiaren laburpen bat prestatu dute gurasoen artean zabaltzeko. Horrez gain, ariketaren gaineko eskuorria ere sortu dute euskaraz eta gaztelaniaz, baita lepoan eta etxean jartzeko identifikagarriak ere. Azaroaren 22an egin zuten aurkezpen ekitaldia, eta, Santa Zezilia eguna ere bazenez, euskara eta musika uztartuz atera ziren kalera umeak eta helduak. Jarduera gehiago ere egin dituzte, eta prest dute azken ekitaldia ere. «Gurasoak umeen aurrean jarri, eta hamabi konpromiso jasotzen dituen agiri bat sinatuko dute. Euskaraz, gaztelaniaz eta arabieraz prestatu dugu agiria, eta konpromiso horiek hartzera animatuko ditugu 0 eta 12 urte arteko umeen gurasoak».

2016ko erroldaren arabera, Elgoibarren, herritarren %85 dira euskaldunak edo ia euskaldunak. Soziolinguistika Klusterrak 2017an egindako kale neurketaren arabera, ordea, %37koa soilik da kale erabilera. Azterketa horren arabera, jolastokietan egiten da euskara gehien (%43), eta umeak dira euskara gehien erabiltzen dutenak (%55). Umeen atzetik helduak datoz (%32), eta gazteen (%25) eta adinekoen (%24,5) artean apalagoa da tasa. Haurrak eta helduak elkarrekin daudenean, berriz, %59k egiten dute euskaraz. «Datu politak dira, ariketa egiteko baldintza onak daude, baina arrosa honek ere badu bere arantzatxoa: helduak umerik gabe daudenean, %23k baino ez dute euskaraz egiten. Ondo dago umeei eta umeekin gaudenean euskaraz egitea, baina, gero, helduak bakarrik gaudenean, euskaraz dakigunon artean gaztelaniaz egiten badugu...», esan du Larrañagak.

Balorazioa egiteko goiz da oraindik, baina ariketak jendeari zer pentsatua behintzat eman diola uste du. «Eta, gure ustez, hori da horrelako egitasmoen egiteko nagusia: gaia bistaratu eta jendearen kontzientzietan eragitea. Gero, hizkuntza ohituraren bat edo beste aldatzea lortzen bada, oso ondo».

ETXEBARRI

Euskaraldiaren bueltan antolatutako herritar talde batek sustatu du Haurren aurrean helduak heldu egitasmoa Etxebarrin. Bi egunean behin antolatu dituzte jarduerak herriko parkeetan, gurasoak seme-alabekin euskaraz aritzera bultzatzeko. Lehenik eta behin, ordea, dokumentu bat prestatu dutela esan du antolatzaileetako bat den Ibon Lizarragak. «Parkeetako jolas arruntak ageri dira euskaraz, jolas horietarako abestiak gaur egunera ekarrita... Horrez gain, parkeetan erabili ohi diren ohiko esaldiak ere sartu ditugu: 'eskailerak igo', 'txirristatik jaitsi', 'lagundu' eta halakoak». Interneten jarri dute dokumentua, eta QR kode baten bidez kontsulta dezake nahi duenak.

Helburu orokor batzuk finkatu ditu Topaguneak Haurren aurrean helduak heldu ariketarako, baina tokian tokiko errealitatera egokitu beharreko egitasmoa da. «Etxebarri gune erdaldunean dagoen herri bat da, eta, horregatik, oinarrizko gauzetara joan gara».

Etxebarriren ezaugarrietako bat da asko handitu dela azken urteotan, inguruko herrietatik joan diren biztanleen eraginez. Familia berri horietako gehienak euskara ikasitakoak dira. Era berean, Etxebarriko gaur egungo aitona-amonetako asko bere garaian Espainiako probintzietatik etorri ziren, eta ez zuten euskaraz ikasi; bai, ordea, haien seme-alabek, eskolan. Oraindik ere euskaraz egiteko ohitura handirik ez dagoela dio Lizarragak. Alabaina, bilakaerari begiratuta, baikor dira herrian. Lizarraga bera sortzez ez da Etxebarrikoa, baina, han denbora gehiago daramatenek esaten diotenez, asko hobetu da euskararen egoera azken urteotan.

Abenduaren 5ean amaitu beharrean, gaur amaituko da egitasmoa Etxebarrin, jaiegunak datozenez hala erabaki baitzuten hasieratik. Amaierako ekitaldian kalejira bat egingo dute Zintururitik abiatuta, eta gero dantzaldia izango da herriko plazan, 18:30ean.]]>
<![CDATA[Euskararentzako bi plaza erraldoi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2013/010/001/2021-12-03/euskararentzako_bi_plaza_erraldoi.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/2013/010/001/2021-12-03/euskararentzako_bi_plaza_erraldoi.htm
«Tristura handiz» iragarri zuten joan den urtean AEK-ko ordezkariek ez zutela ikusten 2021ean Korrika egiteko baldintza egokirik, eta 2022rako uztea erabaki zutela. «Ez dugu Korrikaren ordezko eskas bat nahi», esan zuten orduan. Atzerapenaren berri eman zuten leku berean egin dute agerraldia aurtengo azaroan, Donostiako San Telmo museoan; oraingoan, ordea, egitasmoaren nondik norakoak jakinarazteko. Lelotzat Hitzekin izango du 2022ko Korrikak, «hitzetik ekintzara igaro beharra» aldarrikatu nahi dutelako, «nork bere tokitik eta eginbeharretik».

Alizia Iribarren AEKren koordinatzaile nagusiak aurkezpenean esandakoen arabera, Korrikak hasieratik izan dituen bi helburuak «oso bizirik» daude oraindik ere: euskararen aldeko kontzientzia suspertzea da horietako bat; bestea, berriz, euskaltegien eguneroko lana indartzeko dirua biltzea.

Bi helburu horiei lotuta, AEK-n jakitun daude pandemiak errotik ezabatu duela euskara plazatik eta askoren bizitzatik. «Beraz, oso garrantzitsua iruditzen zaigu Korrikak dakarren euskararen aldeko uholdea berreskuratzea». Amurriotik irten eta Donostiara iritsi bitartean, 2.500 kilometro inguru egingo ditu lekukoak herriz herri. Urtarrilean emango dute ibilbidearen eta ordutegien gaineko informazio osatuagoa; lehenago, datozen egunotan, abestia eta bideoklipa aurkeztuko dituzte.

Osasun egoerak aurtengo ekitaldia zenbateraino baldintza dezakeen galdetuta, antolatzaileek iragarri dute «ahalik eta modu ohikoenean» egiten saiatuko direla, baina aitortu dute «unean uneko eta tokian tokiko egoeretara moldatu» beharko dutela.

Hizkuntza ohiturak aldatzen

Aurkeztu berri dute datorren urtean egingo den Euskaraldia ere. Hirugarren aldia izango du, eta Hitzez ekiteko garaia aukeratu dute lelotzat antolatzaileek. Hizkuntza ohiturak aldatzea izango da helburu nagusia. Korrika ez bezala, iaz mantendu egin zuten Euskaraldia, eta, Kike Amonarriz Topaguneko lehendakariaren esanetan, «sekulakoa» izan zen pandemiaren baldintzetan ekitaldia aurrera ateratzea. Ia 180.000 pertsonak parte hartu zuten, %77k ahobizi modura eta %23k belarriprest modura. Ariguneak izan ziren aurreko ekitaldiko berrikuntza nagusia, euskaraz modu naturalean aritzeko guneak. Hurrengo ekitaldian horiek finkatzea nahi dute antolatzaileek. Ahobizi eta belarriprest figurak ere mantenduko dituzte.

«Kalea berreskuratzea» garrantzitsutzat jo zuen Arrate Illaro Euskaraldiko koordinatzaileak aurkezpenean. «Azken urte eta erdi honetan gizarteak jasan duen kolpeari buelta eman behar diogu, eta datorren urtean horretarako tresnak izango ditugu. Inoiz baino beharrezkoago da hitzez, ekinez kalea irabaztea».

Ana Ollo Nafarroako Gobernuko Herritarrekiko Erakundeetako kontseilariak, Bingen Zupiria Jaurlaritzako Kultura sailburuak eta Antton Kurutxarri Euskararen Erakunde Publikoko presidente eta Euskal Hirigune Elkargoko Hizkuntza Politika lehendakariordeak hartu zuten parte aurkezpenean.«Argazki honetan ageri den elkarlana, indar metaketa eta aukera oso-oso gutxitan izan dugu herri honetan, eta hori aprobetxatzen jakin behar dugu, ditugun erronkak sekulakoak baitira», esan zuen Amonarrizek.]]>
<![CDATA[Euskarari putz egiten dion uzta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/001/2021-12-03/euskarari_putz_egiten_dion_uzta.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1892/013/001/2021-12-03/euskarari_putz_egiten_dion_uzta.htm Nafar hegoaldeko uzta euskarari puzka deitzen diotenean, 15.500 saski saldu ditu Errigorak, eta, horri esker, 235.000 euro bideratuko ditu euskalgintzara, saski bakoitzaren balioaren %25 horretarako izaten baita. Udazkeneko kanpaina egiten zuten zortzigarren aldia zen, baina moteltze zantzurik ez zaio ikusten egitasmoari. Hein batean, sorpresa ere izan da sustatzaileentzat aurtengo erantzuna; izan ere, pandemiak euskalgintzari emandako kolpeari erantzuteko, deialdi berezia egin zuten iaz, eta inoizko kanpainarik arrakastatsuena izan zen. Haren atzetik, bigarren onena izan da aurtengoa.

Jakinarazi dutenez, herritarren ekarpenei esker, eskualdeko ikastolek eta AEK-k irauteko aukera izango dute, baina, horrez gain, bestela posible ez liratekeen aurrerapausoak ere eman ahal izango dituzte. «Diru ekarpenek ikasleei bekak eskaintzeko balioko digute, eta, era berean, euskara plazara ateratzeko», esan dute AEK-ko ordezkariek. Ikastolen Elkartekoek, berriz, honako hau: «Zonako ikastolei baliabideak emateaz gain, Errigorak guraso eta umeei bidea xamurrago egiten lagundu die». Sortzenekoek gaineratu dute sare publikoan D eredua indartzeko lanean jarraitzeko baliabide gehiago izango dituztela kanpainari esker.

Ludoteka gehiago

Agerraldia taldeak ere 2022an jarduera gehiago egiteko aukera izango du. 2019an sortu zuten Agerraldia Errigora egitasmoaren barruan, Nafarroa erdialdean eta hegoaldean euskararen presentzia sustatzeko. Indarra hartzen ari da urtez urte, eta umeentzako ludotekak dira horren adibide: iaz 11 herritan abiatu zuten proiektua, eta zazpi herri batuko dira zerrendara: Andosilla, Antzin, Irunberri, Sartaguda, Oteitza, Abartzuza eta Viana. Konpromisoa beste urte batez berretsi dutenak, ostera, hauek dira: Azkoien, Allo, Erriberri, Garinoain, Caparroso, Castejon, Sesma, Lodosa, San Martin Unx eta Mendigorria.

Udaberrian izaten da Errigoraren beste kanpaina, Nafar hegoaldeko uzta eskutik eskura izenekoa. Eguneroko kontsumo ohituretan eragiteko jaio zen kanpaina horretan Nafarroa hegoaldeko oliba olio birjina estra eta kontserba sortak eskatzeko aukera egoten da, auzolanari esker, norbere herrian ekoizlearen jatorrizko prezioan. Martxoan hasi ohi dira eskaerak jasotzen, eta bi txandatan egiten dute banaketa: apirilean olioa eta maiatza eta ekaina artean kontserbak.]]>
<![CDATA[Durangoko Azoka, mintzalagunen topaleku]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1964/014/001/2021-12-03/durangoko_azoka_mintzalagunen_topaleku.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1964/014/001/2021-12-03/durangoko_azoka_mintzalagunen_topaleku.htm
Mintzalagunek Durangoko Azokara egiten duten hirugarren egunpasa izango da aurtengoa. «Ikusten genuen mintzalagun askok ez zutela ezagutzen azoka, egon gabe zeudela, eta kasu askotan joateko gogoa zutela, baina ez zeukatela norekin joan», kontatu du Agirrek. Euskarazko kultur eskaintza ezagutarazteko aukera polita irudituta hasi ziren txangoa antolatzen. Aurten, Hendaia, Hondarribia, Gasteiz, Iruñea, Getxo, Tolosa, Ordizia eta Arabako Errioxako taldeetako kideak dira joatekoak Durangora, 30 lagun inguru.

Urtean Euskal Herri mailako bizpahiru ekitaldi berezi antolatzen dituzte; Durangoko Azokara egiten dutenaz gain, sagardotegiren batean egiten duten Mintzatxotx eguna eta ikasturte amaierako Mintza Eguna izaten dira ohiko beste bi txango. «Helburuak izaten dira herri ezberdinetako mintzalagunek topo egitea, beste jende batekin euskaraz hitz egiteko aukera zabaltzea, elkar ezagutzen joatea, sarea egitea...».

Egun horietan sortzen den giroa aipatu du Agirrek. «Normalean oso ondo pasatzen du jendeak. Batzuek ekintza guztietan parte hartzen dute, eta jada elkar ezagutzen dute. Oso polita izaten da, hurrengo ekintzara arte agurtzen dutelako elkar». Topaguneko kideak azaldu du gainera askok ez dutela egun oso bat euskaraz pasatzeko aukera handirik izaten.

Pantailen aldia

Pandemiak eragin handia izan du mintzalagunen taldeetan ere. Talde askok eten egin zuten beren jarduna; beste batzuek, berriz, pantailen bidez eutsi zieten asteroko topaketei. «Hasieratik moldatu genituen egitasmo guztiak, eta teknologia erabilita sarean elkartzeko aukerak sortu genituen. Euskal Herriko txoko ezberdinetako jendea elkartzen ginen sarean, baina ez da gauza bera».

Aurtengo ikasturte hasieran, Mintza Poza kanpaina egin zuten: astero elkartzeak euskara praktikatu nahi dutenei nahiz boluntarioei sortzen dien pozaren ideiari tiraka. Jende bati osasun egoerak oraindik errespetua ematen dion arren, ikusten dute egoera ari dela buelta ematen, eta Agirrek esan du geldirik zeuden talde gehienak hasi direla berriro elkartzen. «Alde horretatik, pozik gaude, eta, aldi berean, desiratzen betikora bueltatzeko».]]>
<![CDATA[«Ulermen unibertsalera iristea da premiarik handiena»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/016/001/2021-12-03/ulermen_unibertsalera_iristea_da_premiarik_handiena.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1926/016/001/2021-12-03/ulermen_unibertsalera_iristea_da_premiarik_handiena.htm Uler-saioak metodologiaren helburua. Pello Jauregi (Donostia, 1958) EHUko irakasle eta ikerlariak garatu du, eta Soziolinguistika Klusterrak argitaratu, Aldahitz ikerketa proiektuaren barruan. Joan den urtean jarri zituzten martxan lehen bi esperientziak, eta emaitza «oso onak» lortu zituztela esan du Jauregik, A2 mailako ulermenera iritsi baitziren ikasleak. Aurten, zortzi taldetan ari dira proba egiten.

Hirurogei orduan gutxienez A1 mailako ulermen gaitasuna lortzea da Uler-saioak-en helburua. Nola lortzen da hori?

Metodologia horretan irakasleak hitz egin behar du modu oso errazean, ikasleek ia dena ulertzeko moduan. Ikasleek hitz gutxi eta forma gutxi ezagutzen dituztenez, irakasleak ere hitz horiekin hitz egin behar du. Horrez gain, irakasleak etengabe egiaztatu behar du ikasleek ulertu dutela esandakoa.

Nola lortzen du irakasleak ikasleek ia guztia ulertzea?

Batzuetan, aginduak ematen ditu: «altxa, eta etorri mahaira», «orain, joan atera»; «hartu boligrafoa», eta halakoak. Bigarren teknika bat istorioena da: istorio sinple bat kontatzen du irakasleak, eta ulertu duten jakiteko, galderak egiten ditu. Aurrerago iritsitakoan, albisteak kontatzen ditu, aktualitateko gauzak, kasu horretan ere oso modu errazean. Bideoena da beste teknika bat: bideoetan istorioak ikusten dira, ahotsa kenduta, eta irudi horien kontakizuna egiten da. Ondoren, irakasleak egiaztatu egiten du ea ikasleek ulertu duten.

Hiztegi falta izango da zailtasun nagusietako bat, ezta?

Hasieran oso hitz gutxi jakiten dituzte ikasleek, eta ordubeteko saio bakoitzean hamar bat hitz berri-edo ikasten dituzte. 30 ordura iristerako, oinarrizko hiztegi ezagutza bat izaten dute.

Metodologia horrekin, ulermena soilik lantzen da, edo bestelako gaitasunak ere jorratzen dira?

Ulermenera bideratutako metodologia da. Helburua da ikasleek euskara ahalik eta azkarren ulertzea. Ez dugu lantzen mintzamenik, irakurmenik, gramatikarik eta halakorik. Erdara ere erabiltzen dute ikasleek irakasleak esandakoa ulertu duten edo ez adierazteko. Irakasleak beti euskaraz egiten du, eta ikasleak ahal badu bai, baina bestela gazteleraz.

Iaz Abadia saria eman zizuten Euskaraldiaren «teorizatzaile» gisa egindako ekarpenagatik. Orduan egindako elkarrizketetan, belarriprest figuraren garrantzia nabarmentzen zenuen. Ulermenean aurrera egiteari garrantzi berezia ematen diozu zuk, ezta?

Bai, soziolinguistika aldetik, ulermen unibertsalera iristea da premiarik handiena. Zuloz beteriko txalupa bat da gurea, gure artean euskara ulertzen ez duen jende asko dagoelako oraindik. Hamar euskaldun egonda, nahikoa da batek ez ulertzea erdarara jotzeko, eta hori da zulo bat; zuloz beterik gaudenean, erabileraren txalupa ez da aurrera joaten.

Euskararen ulermen unibertsalera iristeak zer aldaketa ekar ditzake erabileran?

Hizkuntzak elkar ulertzeko dira, eta batek ez badu ulertzen, jada hizkuntza horrek ez du balio denok elkar ulertzeko. Besteak beste, horregatik ez du aurrera egiten euskararen erabilerak. Euskaraz hitz egiteko gogoa izan arren, familian, lanean edo lagunartean euskara ulertzen ez duen norbait egonez gero, gehienok atzera egiten dugu. Lortuko bagenu ulermena erabat unibertsala izatea, besteek guri ulertzea, beraiek erdaraz egin arren guk euskaraz egin ahal izango genuke, denek ulertuko genukeelako elkar. Behintzat aukera izango genuke. Euskaldunon artean beste kultura bat zabalduko litzateke, beste jokatzeko modu bat, gaur egun posible ez dena. Gainera, bigarren hizkuntza bezala ikasita, zaila da euskaraz ongi mintzatzea lortzea, baina, nahi izanez gero, oso erraza da asko ulertzea.

Norbaitek ulermen maila nahiko altua izan arren ikusiz gero euskaldunei ulertu ahal izateko haiek mantsoago hitz egin behar dutela edo euskalki baten ordez batua erabili behar dutela, ez al da erdarara jotzen?

Erdaldunek, ahalegin handirik egin gabe, euskaraz ulertu ahal izatea da lehen gakoa, eta aipatzen duzun hori, bigarrena: euskaldunon partetik zer jarri behar dugun. Euskaldunok joera dugu euskaraz egiteko euskaraz ongi egiten dutenekin, baina ikusten badugu gure solaskideak zailtasunen bat daukala, ulertu arren kosta egiten zaiola edo ez duela euskaraz hitz egiten, alegia, komunikazioa pixka bat zailagoa bada, gaztelaniara pasatzen gara. Komunikazio egoera deserosoetan ere euskaraz egiteko ahalegin bat egin behar dugu, bestela, tarteko euskara gaitasuna duten gure solaskideek ez dute euskaraz entzungo, orduan zertarako hitz egingo dute... Euskalkian edo azkar hitz egiten dugulako ez badigute ulertzen, malguagoak izan behar dugu.

Zer fasetan dago Uler-saioen metodologia?

Iaz egin genituen lehen bi esperientziak, eta oso ondo atera ziren, ulermeneko A2 mailara iritsi baitziren ikasleak. Baina bi esperientzia gutxi dira, eta gehiago egin behar ditugu emaitzak berresten diren jakiteko. Orain, zortzi esperientzia daude martxan. Ikerketa fasean dago, beraz, oraindik.

Zer diote irakasleek?

Mintzamena eta irakurmena baztertuta, metodologiak ulermenean bakarrik zentratzea dakarrenez, arrotz samarra egiten zaie hasieran, baina behin metodoa ulertuta, gehienak ondo moldatzen dira, eta emankorra dela esaten dute.

Behin metodologia horrekin oinarrizko ulermen gaitasuna lortuta, zein izango da hurrengo urratsa?

Jarraipen moduan, badaukagu beste metodologia bat ere prestatuta: Ulerrizketa babestua izena du. Gutxi gorabehera B1 mailako ulermena lortu artean edo balioko luke. Metodologia hori aplikatu izan dugu zenbait lantegitan, eta emaitzak oso politak izan dira, baina ikerketa fasean dago oraindik hura ere. Ulermenean aurrerapen azkarrak ematea da haren helburua ere.]]>
<![CDATA[Neurona sareak eta euskara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2044/018/001/2021-12-03/neurona_sareak_eta_euskara.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/2044/018/001/2021-12-03/neurona_sareak_eta_euskara.htm
A2 mailako euskara ikasleekin egingo du ikerketa BCBLk. Ikasle horiek zenbait proba egin beharko dituzte, eta, erresonantzia magnetikoan, magnetoentzefalografian eta jokabidean oinarrituriko teknikak erabiliz, ikasleen memoria eta atentzioa aztertuko dituzte ikerlariek. Ikasturtearen hasieran eta amaieran egingo dituzte probak ikasleek, epe horretan hizkuntza ikastearen ondorioz zer aldaketa gertatu diren neurtu ahal izateko. AEKren babesa du proiektuak, eta ikerketan parte hartuko duten ikasle boluntarioek hiru baldintza bete beharko dituzte: euskarazko A2 mailako ikasle izatea, gutxienez eskolen %80ra joateko konpromisoa hartzea, eta 18 eta 50 urte bitarte izatea.

Azterlana BCBLk eta Minbiziaren Aurkako Espainiako Elkarteak elkarlanean abiarazitako proiektu handiago baten parte da, eta haren gakoetako bat da ez dela soilik hizkuntzaren eremura mugatzen. Izan ere, garuneko aldaketak iragartzea ahalbidetzen duten markatzailerik badagoen detektatzea da ikerketaren xedea, eta jakitea ea horiek aplikagarriak ote zaizkien patologiaren bat dutenei, haien lesio neuronalak sendatzeko prozesua aurreikusi ahal izateko.

Neuroplastikotasuna

Ileana Quiñones BCBLko ikerlariaren esanetan, gaur egun jakinekoa da burmuinean aldaketak eragiten dituela beste hizkuntza bat ikasteak. «Horren arrazoia garunaren neuroplastikotasuna da: hau da, garunak ingurumenaren eraldaketetara egokitu eta bere egitura eta funtzionaltasuna moldatzeko duen gaitasuna». Pertsona guztiek ez dute izaten hizkuntzak ikasteko erraztasun berbera, eta gauza bera gertatzen da gaitzen ondorengo eboluzioarekin ere. «Ikerketa honetan, aztertu nahi dugu ea beste egoera batzuetan aplika litezkeen ezagutza sor dezaketen garunean hizkuntzen ikaskuntzan gertatzen diren aldaketek».

Quiñonesek esan du martxan jarri duten ikerketak berezitasun nagusi bat duela: «Lehen aldiz aztertuko dugu pertsona bat denbora luzez, ikasketak gizabanako berarengan eragindako bilakaera neurtzeko». Azaroan hasi zen ikerketa, eta uztailera bitartean iraungo du.]]>
<![CDATA[30 urte udalerriak eta udalak euskalduntzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2013/020/001/2021-12-03/30_urte_udalerriak_eta_udalak_euskalduntzen.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/2013/020/001/2021-12-03/30_urte_udalerriak_eta_udalak_euskalduntzen.htm
Asko zegoen egiteko Uema sortu zen garai hartan, eta inprimakiak, aktak, txostenak, kartelak, errotuluak, irudiak eta abar euskaraz eskaintzeari ekin zion. Lazkanok azaldu duenez, udalek kanpoko eragileekin izaten dituzte eragozpen nagusiak euskaraz funtzionatzeko: hornitzaileekiko harremana eta komunikazioa euskaraz izan dadin, udalarekin harremana duten gainerako erakunde, elkarte eta eragileek euskara lehenetsi dezaten... «Uemako kide izateko, udal osoko bilkuran ezinbestean gehiengoz hartu behar izaten da erabakia. Beraz, udalaren borondate politikoa agerikoa izaten da».

Lanak berezkoak dituenak ez ezik, izan dituzte bestelako zailtasunak ere. 1995ean, esate baterako, Espainiako Auzitegi Gorenak legez kanpokotzat jo zituen Uemaren estatutuak, eta egokitu egin behar izan zituen. «Baina udalerri euskaldunetatik euskaraz bizi garela erakusten eta bidea egiten jarraitu dugu, eskubide osoz».

Udalak euskalduntzeko zeregina bazter utzi gabe, beste behar batzuk ikusten ere joan dira hiru hamarkada hauetan. «Erabilera datuei eta egoera soziolinguistikoari begiratuz gero, udalerririk euskaldunenak erdalduntzen ari zirela ohartu ginen». Horregatik, udalerriak euskaldundu nahian ere ari dira azken urteotan, ahalegin berezia eginez herritar euskaldunen kontzientziazioan eta ahalduntzean. «Azken batean, euskaldunak izan arren, inertziaz baikara euskaldunak, askotan ez kontzienteki, eta horrek berekin dakar hizkuntza edonoiz naturalki aldatzea».

Hori ikusirik, Lazkanoren esanetan, herritarrek argi izan behar dute euskara zergatik den bigarren mailako hizkuntza alor askotan, eta zergatik ez dituen inguruko erdara handiek dituzten erraztasunak edo egiturazko baliabideak. «Inertziatik kontzientziarako saltoa ematea giltzarria dela ikusi genuen, eta horretan ahalegin handia ari gara egiten».

Arnasguneen eta hizkuntza ekologiaren garrantzia eskolaz eskola lantzen du Uemak, eta herritarrentzat ere zenbait saio eta tailer ditu. Horrez gain, bisitari gehien hartzen duten herrietan, zerbitzuen sektorean ere ahalegin berezia ari da egiten. «Izan ere, bisitarien aitzakian sumatu izan dugu erdarak lehenesteko joera, eta, horrelakoak iraultzeko, ezinbestekoa da baliabideak eskaintzea arduradunak kontzientziatzeko eta sektorea euskalduntzeko».

Alde horretatik, Lazkanok esan du kontuan hartzekoa dela beste ideia bat ere: «Hizkuntza politika ez da egiten euskara sailetatik soilik; areago, eragin handiagoa dute hizkuntzan hirigintza eta turismo arloetan hartutako erabakiek».

Zaintza eta garapena

Udalerri euskaldunen zaintza eta garapena ere lantzen ditu mankomunitateak. Zaintzaz ari direnean zeri buruz ari diren azaltzeko, adibide bat eman du Lazkanok. «Duela urte batzuk, Eragin Linguistikoaren Ebaluazioa izeneko tresna sortu genuen, eta, Udal Legeari esker, gaur egun Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan ezinbestekoa da aztertzea zer eragin linguistiko izango duen hirigintza edo turismo proiektu batek udalerrian».

Garapenari dagokionez, berriz, udalerri euskaldunei bizirik eusteko udalerri horiek «benetan garatu» behar direla dio Lazkanok. «Alferrik izango dira hizkuntza politika ausartenak udalerriak husten badira». Horregatik, hainbat eragilerekin elkarlanean, udalerri euskaldunak garatzeko bide orria zehaztu zuen Uemak duela bizpahiru urte. Uemaren arabera, euskararen indizea %70etik gorakoa den 160 udalerri daude Hego Euskal Herrian barrena. «Lanean jarraituko dugu horiek guztiak Uemako kide izan daitezen».]]>
<![CDATA[Haurrek gaztelaniara jotzeko kausak ikergai]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1978/022/001/2021-12-03/haurrek_gaztelaniara_jotzeko_kausak_ikergai.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1978/022/001/2021-12-03/haurrek_gaztelaniara_jotzeko_kausak_ikergai.htm Udalerri euskaldunetako haurrak eta euskara ikerketaren helburuak. Beñat Garaio ikerketaren koordinatzaile eta Soziolinguistika Klusterreko kidearen esanetan, uneotan landa lanean ari dira, eta hurrengo udazkenerako ondorioak prest izatea espero dute.

Ikerketaren abiapuntuan neurketa bat dago: Uemak eskatuta, Soziolinguistika Klusterrak egin zuen, urte hasieran, udalerri euskaldunetako 35 ikastetxetan. «Susmo bat zuten Uemako eragileek: umeek gero eta goizago jotzen zutela gaztelaniara». Neurketen bidez, kuantitatiboki egiaztatu zuten hala zela, eta, ondoren, ikerketa osagarri bat egiteko eskatu zion Uemak klusterrari, modu kualitatiboan jakiteko aldaketa horren atzean zein arrazoi edo faktore zeuden. EHUko DREAM ikerketa taldeko Eider Saragueta da ikerketako zuzendaria, eta EHUko, Mondragon Unibertsitateko, Deustuko Unibertsitateko, Uemako eta Ebeteko kideek osatu dute garapen taldea.

Zazpi ikastetxetan

35 ikastetxetako datuak izan arren, zazpi aukeratu dituzte ikerketa egiteko: Arabako bat, eta Bizkai, Gipuzkoa eta Nafarroako bina. Lehen Hezkuntzako 5. mailako ikasleek hartuko dute parte. Garaiok azaldu du hiru unetan banatu dutela ikerketa. Lehenik eta behin, behaketa moduko bat egiten dute herrian bertan. Ondoren, herriko toki kuttunak zein diren ezagututa, toki horietan gertatzen diren hainbat hizkuntza egoerari buruz antzezten jartzen dituzte ikasleak, gaztelerara aldaketa egiteko motiboan zentratuz. «Solasaldi moduko bat egiten dugu horren inguruan». Azkenik, talde eztabaidak egiten dituzte gurasoekin, irakasleekin eta herriko eragileekin. «Nahi genuen haurren ikuspuntua beraien ahotik jasoko zuen ikerketa bat izatea, eta helduen iritziak eta ekarpenak geroago jasotzea, osagarri bezala».

Landa lana abenduan amaituko dutela kalkulatzen dute, eta hurrengo urratsa jasotako informazioa aztertzea izango da. Ondoren, herrietako eragileekin elkarlanean, haurren hizkuntza ohituretan eragiteko proposamen bat osatzeko asmoa dute, Uemarentzat eta herrietako euskara zerbitzuentzat erabilgarri izan dadin.]]>
<![CDATA[Euskara, ezinbesteko tresna osasun arretan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1905/024/001/2021-12-03/euskara_ezinbesteko_tresna_osasun_arretan.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1905/024/001/2021-12-03/euskara_ezinbesteko_tresna_osasun_arretan.htm Hizkuntzen Kudeaketa Osasun Arretan. Euskara komunikazio klinikoan graduondokoak. Jon Zarate zuzendariaren esanetan, hizkuntza eskubideen ikuspegia gainditu, eta «tresna» moduan hartzen dute euskara, azpimarratuz arrakastatsua den osasun arreta seguru, eraginkor eta hurbil bat izateko hizkuntzak berebiziko garrantzia duela. Hori erakusten duten ebidentzia akademikoak sortu eta ebidentziak horiek profesionalen esku jartzea du xede graduondokoak.

Sare bat sortzea izan dute buruan hasietatik, eta eginahal berezia egin dute askotariko erakundeen arteko elkarlana sustatzen. Era berean, nazioarteko ikuspegia ere sorreratik oso presente egon da proiektuan. Udako ikastaro batzuk antolatzea izan zen lehen urratsa, 2014an; besteak beste, eredu dituzten Gales eta Kanadako adituak ekarri zituzten. Graduondokoa, berriz, 2019-2020ko ikasturtean eskaini zuten lehen aldiz.

Aitor Montes Osakidetzako familia medikua da irakasleetako bat. Esan du nazioartean onartuta dagoen eredu bakarra dutela ardatz graduondokoan. «Bigarren Mundu Gerraren ostean, eredu biopsikosoziala onartu zuen nazioarteak. Pazientearen egoera psikologikoa, soziala eta biologikoa hartzen ditu kontuan, eta hor hizkuntza sartzen da zalantzarik gabe». Eskubideen ikuspegitik harago joan beharra aldarrikatu du Montesek ere. «Jendeak uste du osasun sistemaren funtsa osasun arreta eskaintzea dela, eta logikoa da hori, baina jendeak ez dakiena da osasun arreta pazientearen hizkuntzan eman behar dela, hori dela nazioartean onartutakoa».

Pazienteari moldatuta

Pazientearengan ardaztutako arreta ereduaren ideia xehetzeko, esan du eredu horrek esaten duela pazientearen ezaugarri guztiak hartu behar direla kontuan: nor den, nondik datorren, zein den haren ingurune osoa... Horri lotuta, hizkuntza ere pertsonaren atal banaezina dela dio, eta, hori kontuan hartuta, arreta ere pazienteari egokituta eman behar dela nabarmendu du.

Eskaintza aktiboarena da graduondokoan jorratzen dituzten beste gai garrantzitsuetako bat. Montesek zehaztu du pazientea eta medikua ez direla botere egoera berberean egon ohi. «Pazientea ahuldade egoeran dagoenez, eskaini egin behar da, eskatzera behartu gabe».

Saioa Martinez de Lahidaga da graduondokoa egin duten ikasleetako bat. «Hasieran pentsatzen nuen hautu bat zela euskara, norberak egin beharrekoa, baina graduondokoan ikusi dut teorizatuta dagoela osasun arretaren eta kalitatearen arteko elkarrekintza hori, eta arazoa oso ohikoa dela hizkuntza gutxituak dituztenen artean».

Iaz, UEUren udako ikastaroetan aurkeztu zuten graduondoko amaierako lana, eta, hortik abiatuta, harremanetan jarraitu du irakasleekin eta beste ikaskide batzuekin ere, bideari jarraipena emateko. Eusko Jaurlaritzaren Berdintzen beketako bat ere lortu du. «Corpusetan euskara eta feminismoaren gaia aztertzeko zen beketako bat, eta bururatu zitzaidan osasungintzari heltzea, emakumeak eta euskaldunak bi aldiz zapalduak diren horrekin».

Mediku egoiliarren lehen urtea ari da egiten Martinez de Lahidalga Bidasoko ESIan, familia medikuntzan. Osasun arloan euskara nola ikusten duen galdetuta, erdararako joera dela dio. «Uste dut pentsatzen dela osasungintzaren hizkuntza erdara dela, baina hizkuntza norberarena da, eta aukera eduki behar genuke nahi dugun hizkuntzan espresatzeko».

Akordioa Uemarekin

Orain arteko bi edizioetan, batik bat osasun arloko profesionalek hartu dute parte graduondokoan, nahiz eta izan diren hizkuntza teknikariak eta bestelako alor batzuetan lan egiten duten ikasleak ere. Graduondokorik ez dute eskainiko aurten, baina lanean jarraitzen dute, besteak beste, ikerketan. Proiektuan jende berria sartzeko eta graduondokoan zerbait ukitu behar den aztertzeko asmoa ere badute.

Uemarekin egin berri duten hitzarmenaren garrantzia nabarmendu du Zarate zuzendariak. Akordio horren arabera, Uemako kide diren udalei proposatuko zaie herritarrek graduondokoa eginez gero matrikula ordaintzeko diru laguntza ematea. Badu beste eskaera bat ere zuzendariak: eskaintzen duten prestakuntzari merezi duen garrantzia ematea. «Hautapen prozesuetan eta abar graduondokoan eskaintzen ditugun konpetentziak kontuan hartzea izugarri garrantzitsua iruditzen zaigu».]]>
<![CDATA[Euskara zabalduz munduan barrena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2013/026/001/2021-12-03/euskara_zabalduz_munduan_barrena.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/2013/026/001/2021-12-03/euskara_zabalduz_munduan_barrena.htm
Haren arduradunek emandako datuen arabera, 28 hitzarmen sinatu dituzte aurtengo ikasturterako: 25 euskal etxerekin eta hiru federaziorekin. Hala, guztira 80 euskal etxe ingurutan emango dira euskara ikastaroak. Horietatik 30 inguru Argentinan daude. Gainera, Buenos Airesko eskola batean, Colegio Euskal Echea izenekoan, euskara curriculumeko gaia ere bada. Bi egoitza ditu, eta 1.800 ikasle inguru Lehen eta Bigarren Hezkuntzan.

Atzerrian euskara irakasten dutenetako bi dira Gabi Mendia eta Patrick Urruti.

GABI MENDIA



Euskara irakaslea Argentinan

«Euskal bizipenera hurbildu nahi izaten dute ikasleek»



XIX. eta XX. mendeetan euskaraz aritzen ziren euskal etxeetan eta familietan, baina, bertakotu nahian eta migrazioen murrizketaren ondorioz, galduz joan ziren «euskara irakasle naturalak». Halakorik ez zuten nahi euskal etxeek, eta euskara berreskuratzeko laguntza eskatu zioten Eusko Jaurlaritzari. Irakasleak trebatzeko aukera eskaini zien hark. 1990ean egin zen lehenengo barnetegia, Macachinen -Argentina erdialdea-. Argentinako hainbat herritako 30 irakaslegai elkartu ziren han, Euskal Herritik joandako bi irakaslerekin. Irakaslegai horietako bat zen Gabi Mendia. «Ikasi edo ikasi, ez zegoen besterik. Egunean bederatzi klase ordu ere ematen genituen. Urtarrilean nor zara zu? ikasten hasi, eta martxoan, etxera bueltatu eta irakasten hasi behar», oroitu du. Hamabik amaitu zuten barnetegia.

Gaur egun, Buenos Airesko Euskal Echea eskolako irakaslea da, eta Euskara eta Euskal Kultura ikasgaia ematen die haur eta gaztetxoei. Txileko hamabi ikaslek osatutako talde bat ere kudeatzen du, online. Lehen maila ari dira egiten. «Batzuek euskal arbasoak dituzte, beste batzuk Euskal Herrian jaio edo bizi izan dira, eta beste batzuek euskal jendea, euskal musika edo Euskal Herria atsegin dute». Urtean bitan, urtarrileko eta uztaileko barnetegietan, irakasleen trebakuntzan ere hartzen du parte. «Momentu honetan 27 dira B1 mailan trebatzen. Haien motibazioa oso sendoa, sutsua eta kutsakorra da».

Euskara Munduan programako edukiak landu ohi dituztela azaldu du Mendiak, talde bakoitzaren ezaugarrietara moldatuta. Euskarak ez ezik, euskal kulturak ere pisu handia hartzen du eskoletan. «Euskal bizipenera hurbildu nahi izaten dute ikasleek. Familian, euskal etxeko lagunartean, abestietan, Euskal Herriarekiko maitasunean eta abar aurkitu ohi dute motibazioa».

Euskara atzerrian irakasteak hainbat berezitasun dituela kontatu du: herrietan ez da jende asko egoten euskara ikasteko prest, eta, ondorioz, eginahal handia egin behar izaten da bidean inor ez uzteko; hizkuntza guztiek bezala euskara ikasteak ere denbora, jarraipen orekatua, praktika eta parte hartzea behar du, eta ikasleek askotan ezin izaten diote halakorik eskaini; isolamendua, ikasleek ez badute euskaraz dakien inor hurbil...

Ikasle gehienek izaten dute Euskal Herrira etortzeko nahia: «Desioa, grina, ametsa... Uste dut aukera izanez gero, denak joango liratekeela. Baina oso garestia da guretzat. Garai batzuetan beste batzuetan baino eskurago dugu, orduan taldeko bidaiak ere antolatzea lortzen dute!».

PATRICK URRUTI



Euskara irakaslea Bordelen

«Urtero izaten dira Euskal Herriarekin loturarik ez duten ikasleak»



Matematika irakaslea da ogibidez Patrick Urruti, eta duela hamar urtetik irakasten du euskara Bordeleko (Okzitania) euskal etxean, borondatez. Hamar laguneko talde bat du. Horrez gain, hiriko gau eskolako arduraduna da, eta izen emateez eta abarrez arduratzen da. «70 ikasle inguru izaten ditugu urtero. Badira hasiberrien bi talde, eta hortik aurrera, maila guztiak, B2 arte».

Urrutiren esanetan, ikasleek jakiten dute euskara hizkuntza berezia dela, eta sortzen dien jakin-minak bultzatuta joan ohi dira euskara ikastaroetara. «Ikasleek badituzte bi ordu astero, eta orotara 30-32 aste ikasturtean. Horrek esan nahi du ez dela aski euskara ikasteko, baina aski da kontaktua mantentzeko euskararekin eta lehen esperientzia bat egiteko».

Etxepare Institutuaren Euskara Munduan programa lantzen dute. Horrez gain, euskal kulturaren inguruko hainbat ekitaldi antolatzen dituzte. Euskararen Egunean, adibidez, urtero egiten dute zerbait, eta Korrika tokatzen den urtean, festa txiki bat antolatu ohi dute Bordelen bertan. «Eta kilometro bat ere erreserbatzen dugu benetako Korrikan. Gure euskal etxea ez da urrun Euskal Herritik, eta badugu aukera joan-etorria egiteko asteburuan edo egunean bertan».

Ikasleek euskara ikasteko dituzten motibazioei dagokienez, era guztietakoak izan ohi direla esan du Urrutik. «Urtero izaten ditugu Euskal Herriarekin loturarik ez duten ikasleak». Hizkuntzekiko interesa dutenak izan ohi dira horiek, hainbat hizkuntza dakizkitenak eta beste bat ezagutu nahi dutenak.

Hala ere, ikasle gehienek Euskal Herriarekin harremana dutela kontatu du. «Adibidez, Euskal Herrikoak izaten dira batzuk jatorriz, eta erretreta hartzean erabakitzen dute euskara ikastea, berriro lotura bat sortzeko sorterriarekin. Beste ikasle batzuk Bordelekoak dira, eta Euskal Herria ezagutzen dute, gehienetan Ipar Euskal Herria, oporrengatik, eta interesa pizten zaie esaldi batzuk behintzat ikasteko».]]>
<![CDATA[Eguna handian, Osasunari omena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1931/030/001/2021-12-03/eguna_handian_osasunari_omena.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1931/030/001/2021-12-03/eguna_handian_osasunari_omena.htm
Laugarren urtez jarraian, erakunde eta herritar guztiek izan dute hautagaitzak aurkezteko aukera, eta hainbat izen jaso ostean, epaimahaiak horietako hiru proposatu zituen sarirako: Aspace elkartea, Juan Miguel Gil Jaurena zirujaua eta Osasuna futbol taldea -areto futboleko Xota taldeak aurkeztu zuen haren hautagaitza-. Saria arrazoitzeko dekretuak honela dio: «Osasuna Nafarroako gizartearentzat kirol erakunde bat baino zerbait gehiago izan da eta da. Sentimendu horrek nafar guztien gizarte eta lurralde kohesioari laguntzen dio, aniztasuna eta pluraltasuna ezaugarri dituen foru komunitatean».

Fatxada, pantailatzat

Nafarroaren Egunaren harira antolatutako gainerako ekitaldiei dagokienez, berrikuntza nagusi bat dago: Nafarroako Jauregiaren fatxada pantailatzat hartuko dute, ikus-entzunezko edo mapping bideoen proiekzioak egiteko. Horietan, pertsonaia ospetsuek Nafarroako paisaiak zeharkatzen dituzte. Gaurtik etzira bitartean izango dira emanaldiak, 19:00etatik 20:00etara.

Ohi bezala, musikarik ere ez da faltako Nafarroaren Egunean. Hainbat herritan izango dira abesbatzen eta musika banden kontzertuak, baina Iruñeko Baluarte Jauregian izango da hitzordu nagusia: Nafarroako Orkestra Sinfonikoak emanaldia egingo du, 19:00etatik aurrera, Jesus Etxeberria zuzendariaren gidaritzapean. Egitaraua nafar musikariek egindako lanekin osatuko dute osorik. Zehazki, Jesus Garcia Leozen, Tomas Asiainen, Agustin Gonzalezen, Fernando Remacharen, Emilio Arrietaren eta Joaquin Larreglaren piezak joko dituzte. Horrez gain, atzerritar jatorriko musikari talde batek ere parte hartuko du kontzertuan, elkarrekin interpretatuko baitute Nafarroako ereserkia. Haren partitura Nafarroako migratzaile kolektiboen musika tradizioetara eta kultur instrumentazioetara egokituko dute.

Atzerrian bizi diren nafarrak ere ez dituzte ahaztu nahi. Nafarroa beti zurekin lelopean, atzerriko hainbat Nafarroako etxetara joango dira, eta kanpoan bizi eta lan egiten duten gazteen agurrak jasoko dituzte Facebook eta Instagram sare sozialen bidez. Telebista formatuko saioa izango da, eta Nafarroako etxeen webgunean eta Nafarroako Gobernuarenean ikusi ahal izango da saioa, 17:00etatik aurrera. Sare sozialetan martxan dute Nafarroari buruzko lehiaketa bat ere, eta 500 euroko balioa duten Nafarroako produktuz osatutako saskia izango da saria.

'Gora Gora Fest', 51 herritan

Euskarabideak ere duela aste batzuk hasi zituen Euskararen Egunerako antolatutako jarduerak, azaroaren 5ean, zehazki. Gora Gora Fest 2021 izenburuarekin, antzezlanak, itzalen tailerrak, berdintasuna sustatzen duten liburutegi ibiltariak eta abar izango dira 51 herritan, abenduaren 12ra bitartean. Batik bat haurrei eta gazteei begira daude prestatuta ekitaldiak. Aurrez aurrekoak izango dira jarduera horietako ia guztiak, baina egongo dira online bidezko hiru ere.

Antolatzaileen esanetan, Nafarroako eremu guztietara iritsiko da Gora Gora Fest, eta herri txikietan ere ikuskizunak egiteko ahalegin berezia egingo dute, oro har, kultur eskaintza murritzagoa izan dezaketelako horiek. Era berean, euskararen presentzia murritzagoa den tokietara eraman nahi izan dute egitasmoa. Hain zuzen ere, hori dela zikloaren helburua esan dute: eskola bidez euskara dakiten belaunaldi berriei haien herrian euskarazko ekimen artistiko eta interesgarriak eskaintzea.]]>
<![CDATA[Nafarren Biltzarra, festa eta aldarrikapena eskutik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2006/031/001/2021-12-03/nafarren_biltzarra_festa_eta_aldarrikapena_eskutik.htm Fri, 03 Dec 2021 00:00:00 +0100 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/2006/031/001/2021-12-03/nafarren_biltzarra_festa_eta_aldarrikapena_eskutik.htm
Lore eskaintza batekin eta «Nafarroaren alde bizitza eman dutenei» aurresku bat eginez hasiko dute eguna, foruen monumentuan. Handik, kalejira txiki bat eginez, udaletxeko plazara joango dira, eta ekitaldi bat egingo dute. Besteak beste, Noain 500 urte plataformako kideek, Nafarroa Berriz Altxa plataformakoek eta Amaiurko udaleko ordezkariek hartuko dute parte. Aurten izan da Noaingo batailaren 500. urteurrena, eta datorren urtean izango da Amaiurko batailarena. «Noangoiek urteurrenaren ekitaldia antolatzeko lekukoa emango diete Amaiurkoei», esan du Koldo Amatria Orreaga fundazioko kideak.

Nafarren Biltzarrean, sari banaketa bat egiteko ohitura ere badu aspaldiko urteetan Orreagakoek: Pedro de Navarra Mariskalaren eta Lerineko Kontearen sariak ematen dituzte. Nafarroaren eta euskararen alde egindako lana saritzea izaten da Pedro de Navarra Mariskalaren sariaren helburua. Aldiz, Lerineko Kontearen saria Nafarroarentzat eta nafarrentzat kaltegarri izan den pertsona, elkarte edogertaera bati ematen diote. Amatriak iragarri du zeinentzat izango diren biak: Nafarroako Ikastolen Elkarteak jasoko du Pedro de Navarra Mariskalaren saria, Oinez Basoa proiektuarengatik. Leringo Kontearen saria, berriz, Nafarroako Justizia Auzitegi Nagusiari emango diote, euskararekiko duen jarrera «zikoitzagatik».

50.000 zuhaitzetik gora

Ikastolen Elkarteak 2008an jarri zuen martxan Oinez Basoa proiektua, Nafarroa Oinez jaiak eragiten duen aztarna ekologikoa gutxitzeko asmoz. Ordutik hamar baso sortu dituzte, eta 50.000 zuhaitzetik gora landatzea lortu dute Nafarroa guztian barrena. «Gaur egun asko hitz egiten da ingurumenaz, baina Nafarroako Ikastolen Elkarteak dagoeneko urteak daramatza proiektuarekin, eta horregatik erabaki dugu haiei ematea», esan du Amatriak. Proiektua ezagutu ahal izateko, hitzaldi bat ere egin zuten herenegun, Iruñeko Condestable jauregian.]]>
<![CDATA[Amurizaren kartzelako lana]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2021-08-07/amurizaren_kartzelako_lana.htm Sat, 07 Aug 2021 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1872/032/001/2021-08-07/amurizaren_kartzelako_lana.htm
Ordena bati jarraituz, errima familiaka sailkatuta ageri dira hitzak, eta, sail bakoitzaren barruan, azpisailka bereizita, aditzak, adberbioak, izenordeak, adjektiboak, izenak eta atzizkiak. Milaka dira guztira: B-D-G-R sailekoetan, izenen multzoan, armada, balada, galtzada, granada, parada, patxada eta beste hainbat; L sailekoetan, adjektiboetan, ikel, itzel, fidel, zimel, zinbel, goibel eta beste batzuk. Ts, tz edo tx errimetan, adberbioetan, hagitz, anitz eta beste hainbat.

Liburua osatzeko, «selekzioaren selekzioa» egin zuela esan du Amurizak, alegia, errima garrantzitsuenak edo aukera gehien ematen zutenak aukeratu zituela. «Ehun hitz ateraz gero, ez dute ezertarako balio hainbestek, batzuk bakarrik aukeratu behar dituzu. Bestela ez litzateke tresna praktiko bat izango».

Berrogei urte dira lehen edizioa argitaratu zenetik, baina beste bi berrargitalpen ere izan ditu ordutik, 1997an bat eta 2016an bestea, azken hori Lankuren eskutik. Hitzaurrean, honela dio Amurizak: «Errima ez da, edo ez luke izan behar, kontzeptu amaitua edo estatikoa, bilakaera dinamikoa baizik». Horregatik, lehen argitalpenetik bigarrenera, eta bigarrenetik hirugarrenera, hitz batzuk erantsi eta beste batzuk kendu egin zituzten. «Funtsean, %80 lehen ediziokoa da, aditzak eta atzizkiak ez baitira hainbeste aldatu. Baina gaur egun erabiltzen diren hitz berriak ere sartu behar dira; hizkuntzak bezala, dinamikoa izan behar du honek ere». Amurizaren esanetan, robot hitza ez zen agertuko ziurrenik lehen argitalpenean; azkenean, ordea, speaker, kontainer eta abar ere badaude.

Bertsolaritzako Biblia ere deitu izan zaio Hiztegi errimatua-ri, eta baliagarria da gaur egun ere. «Informazio base handi bat daukate hor bertsolariek. Bila jarraitu nahi badute, libre dira; gainera, norberak landu behar du bere errima sistema, berak aukeratu behar ditu gustatzen zaizkionak edo erabili nahi dituenak». Liburuari esker, ordea, aurkituta dagoena bilatzen segitu beharrik ez dute izaten. «Hori da hiztegiak eskaintzen duena. Txapelketa garaian bertsolari guztiek erabiliko dute».

Euskararen desabantaila

Berak egina izanagatik ere, liburua askotan erabili izan duela dio Amurizak, eta, bat-bateko bertsolaritza utzita izan arren, esan du tartean-tartean izaten duela liburua kontsultatzeko beharra, hala nola bertso jarriak egiten dituenean edo abestiren baterako letra eskatzen diotenean. Ez baita bertsolarientzat bakarrik erabilgarria; poesia egiten dutenek, hitz joko batzuk pentsatu behar dituztenek eta beste hainbatek ere baliatu izan dute liburua. «Prosan idazten dutenek ere batek baino gehiagok esan didate askotan erabili dutela Hiztegi errimatua».

Bertsolaritzan gehien erabiltzen diren errimak zein izan daitezkeen galdetuta, estatistikarik ez duela esan du Amurizak. «Txapelketan, arruntetik ihes ibiltzen dira bertsolariak, eta, ahal badute, artikulurik gabeko hitzetara joango dira». Hain zuzen ere, euskaraz hitzik gehienak artikuluarekin izaten dira; hitzaren atzetik joaten da artikulua, eta errimatzeko orduan, desabantaila bat dela hori dio Amurizak. Beste hizkuntza batzuetan, berriz, hitza errimatu behar den tokian geratu ohi dela kontatu du, artikulua aurretik joaten delako eta preposizioak erabiltzen dituztelako. «Euskaraz ez, euskaraz deklinabidea geratzen da azkenean».

Euskara ulertzen ez duten beste herrialde batzuetako inprobisatzaileak Euskal Herrira etorri izan dira, eta inoiz galdetu izan dute bertsolariek zergatik amaitzen duten gehienetan -a hizkiarekin. «Baina gure hizkuntza horrelaxe dago antolatuta».]]>
<![CDATA[Feminismoaz gogoeta, bertso eskola moldean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2016/040/001/2021-07-24/feminismoaz_gogoeta_bertso_eskola_moldean.htm Sat, 24 Jul 2021 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/2016/040/001/2021-07-24/feminismoaz_gogoeta_bertso_eskola_moldean.htm
Atal teorikoa izaten dute aurrena saioek: gonbidatu baten laguntzarekin, gai jakin bat lantzen dute, hitzaldi baten edo bestelako dinamiken bidez. Ondoren, zati praktikoan, generoak zeharkatzen dituen gaiak emanda, bertsotan egiten dute. Hurrengo urratsa izaten da bertsoaldi horietan bertsolariek eta entzuten dauden kideek izandako sentipenak edo iruzkinak taldean partekatzea, gaitik edo bertsoetatik abiatuz.

Jon Martin izan da bertso eskolako kideetako bat. Bigarren urtea zuen hau, gainerako guztiek bezala, denek errepikatu baitute. Feminismoak «interes handia» eragiten diolako eman zuen izena bertso eskolan, eta erantzun batzuk bilatu nahi zituelako ere bai, nahiz eta azkenean erantzunen ordez galdera gehiago sortu. «Etengabeko gogoeta bat da bertso eskola hau».

Gizonera batutik aldentzen

Saioz saio, hainbat gai izan dituzte esku artean. Heteropatriarkatuak eta sistema kapitalistak ezarritako gizon izateko modua izan da horietako bat. «Kontziente izan behar dugu hori ere presio sozial batzuen ondorio dela. Ez emakumeen neurri berean, baina gu ere moldekatuak izan garela, Ane Labakaren Algara mutilatuak liburuan ageri den bezala, mutilatuak». Estitxu Eizagirrek, berriz, bertsolaritza gizonera batuan egin izan dela aipatzen du. «Eta esango nuke baietz, hala dela, baina gizonezkook ere ez dugula zertan gizonera batuan egin». Bertso eskola feministan beste arlo batzuk esploratzeko «konplizitate uharte» bat daukatela dio.

«Pribilegiodun eta zapaltzaile gisa» gizartean eta bertsolaritzan nola kokatzen diren ere aztertu dute, desahalduntzeko zein modu egon daitezkeen ikusteko. Gogoeta horrek ekar dezakeen ondorio praktiko sinple bat aipatu du: «Adibidez, puntuka jarduten dugunean emakumezko batekin, jakitea kantaeraren tonua zein izango den hitz egin behar dugula, eta ez dugula gurea ezarri behar». Maskulinitate sanorik existitu ote daitekeen edo guztiz berria den zerbait sortu behar ote den da esku artean dituzten beste hausnarketetako bat. Era berean, botere harremanen gaia ere sarri atera zaie: gizonek emakumeekiko duten botere harremana, gizonen artekoa eta oholtzan eskarmentugatik eta abarrengatik egon ohi dena.

Martinen ustez, gizonentzako bertso eskolan egiten ari diren gauzarik interesgarrienetako bat gaien detekzioa da. «Sekula plazan kantatu ez ditugun gaiak ari gara deskubritzen». Deserosotzat jo ditu horietako batzuk, beren pribilegioei buruzkoak direlako. Aldiz, beste batzuek normatiboak ez diren gaiei buruz kantatzeko aukera ematen dietela esan du. «Aita izateari buruz kantatu dugu bertso eskolan, baina gure artean eredu ezberdinak daude: aita biologikoak, harrerakoak, bikotekidearen haurrarekin bizi direnak. Normalean plazetan ez dira dimentsio horiek ateratzen, eta galdetu behar genuke zergatik».

Plazara begira, gizonen bertso eskola feminista, besteak beste, inertziak alde batera uzteko eta arriskuak hartzen laguntzeko izan daitekeela baliagarria uste du. Gai arrunt asko generoak zeharkatuta egoten direla azaldu du. Adibidez, atera daiteke, agurtzerakoan, seme-alabek amari musu eman diotela eta aitari bizkarrean kolpe bat. «Seguru asko, inertziaz, umorez hartuko genuke, baina zergatik ez hartu serio? Planteatu dezakegu gure gurasoek afektua adierazten ez zutela bereziki ondo ikasi, eta guk ere eredu hori errepikatu behar dugun edo eten egingo dugun katea». Beste batzuetan, berriz, kontrakoa egin daitekeela dio: «Zergatik ez barre egin gure gizon izan behar eta heterosexualitatea demostratu behar horri?».

Zalantza batzuk

Izaten dituzte norabideari buruzko zalantza batzuk ere. «Ez dago eredu askorik; ezin dugu kopiatu. Gu ari gara jorratzen bidea, eta batzuetan ez dakigu ondo ari garen edo denbora galtzen ari garen». Beren buruentzat baliagarri sentitzen dute egiten dutena, baina hortik aurrera noraino irits daitezkeen ez dakiela esan du.

Uste du Ahalduntze Bertso Eskolak ahalduntzeko aukera eman diela emakumeei; alabaina, dioenez, oro har gizonezkoek ez dute hori behar, aldatu beharreko gauza asko ikusi arren gizon gehienak nahiko eroso daudelako. «Beste zerbait izan behar du gure bertso eskolak». Zalantzak zalantza, gauza bat argi du Martinek: «Bertso eskola oso sistema egokia da norbere buruari buruz eta norbere jokaerei buruz hausnarketa egiteko».

Bigarren ikasturtea amaitu berritan, balorazio ona egin dute parte hartzaile eta antolatzaileek. Aurrera begirako helburuak ere jarri dituzte, eta datorren ikasturtean ere gizonentzako bertso eskola feminista antolatzeko asmoa dute.]]>
<![CDATA[Zirtoa, gelarako baliabide]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1874/032/001/2021-07-17/zirtoa_gelarako_baliabide.htm Sat, 17 Jul 2021 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1874/032/001/2021-07-17/zirtoa_gelarako_baliabide.htm Aiztondoren zirtotsa lanari. Pello Mari Otaño ikerketa beka jaso zuten iaz, eta herenegun aurkeztu zuten emaitza, Villabona-Amasako Subijana etxean (Gipuzkoa).

Mikel Artolak, Beñat Iguaranek, Haritz Mujikak, Imanol Artolak, Oihana Iguaranek eta Unai Mendizabalek osatu dute taldea, eta lau zati nagusi izan ditu ikerketa lanak: Aiztondo bailarako (Gipuzkoa) zirto tradizioa arakatzea, dokumentazio lan horretatik abiatuta proposamen didaktiko bat prestatzea, prestatutako materiala gelara ekartzea eta, azkenik, gelara ekartze hori aztertzea.

Pasadizo umoretsuetan agertzen diren bat-bateko erantzun laburrak dira zirtoak, erriman oinarritu ohi direnak. Txakur bati buruz ari zela Pernando Amezketarrak botatakoa da zirto bat zer den azaltzeko erabili ohi den adibiderik ezagunenetako bat: «Nola du izena?», «Pitxita», «Pitxita? Eta putzik egiten al du ipurdia itxita?». Bertsolaritza liburuak errepasatuz, bailarako hainbat lagunek esandakoak ere aurkitu dituzte Harituz-ekoek: besteak beste, Sabina Elizegirenak, Mikaela Elizegirenak, Pello Errotarenak eta Xamiel Txikiarenak.

Material didaktikoa

Zortzi bideo osatu dituzte zirtoekin, azalpen labur batzuekin lagunduta. Honela dio Sabina Elizegiren batek: «Aio, atsua», «Ni enauk atsua, demoniyo faltsua». Alabaina, aspaldiko zirtoak bakarrik agertzea ez zela aski iritzita, beraiek sortutako berri batzuk ere ageri dira bideoetan: «Amaaaa! Ekarriko al diazu manta?», «manta? Hi haiz hi alperra galanta», edo «ingo al diu tik tok-a?» «tik tok-a, zer hao, burutik jota?».

Eta material horrekin lau saioko proposamen didaktiko bat egin dute. Villabona-Amasako Zubimusu ikastolako LH4 mailan aritu dira zirtoak lantzen, Amaia Agirre irakaslearen laguntzarekin. «Helburua da elkarrizketa errimatuak egitea, zirtoak sortzea eta jendaurrean ematea», esan du Mikel Artolak, guztien izenean lana aurkeztean. Zirtoen sorkuntzan, elkarrizketa, umorea eta errima dira garrantzitsuentzat jo dituzten alderdiak. Ikastolan egindako saio horien grabaketak hartuta, hasieratik buruan zituzten alderdiei erreparatu diete: hau da, zirtoak kulturaren, hizkuntzaren eta trebetasun pertsonal eta sozialen arloetan nola lagun dezakeen aztertu dute.

Kulturari lotutako puntuan, ikusi dute zirtoa zaska-rekin lotzen dutela ikasleek. «Eta alde on bat badu horrek, identifikatzen dutelako zertaz ari garen, baina zaska zerbait mingarria ere bada haientzat». Horrek kezka puntu bat sortzen zien, adarra jotzearen eta min ematearen arteko muga lausotzeko arriskua egon zitekeelako, baina, saioek aurrera egin ahala, ikusi dute ez dela arazorik izan. Bertsolaritzaren historiaren lanketarako ere egokiak irudi zaizkie zirtoak. «Bestela, Mikaela Elizegi bat ez dugu aipatzen eskoletan, eta gisa honetara, bai».

Hizkuntzari dagokionez, ulertzea eta gozatzea elkarri lotuta doazela ondorioztatu dute. Historikoetan, geratu egin behar izaten zuen irakasleak; berriak, berriz, azkarrago ulertzen zituzten, «eta gozamena ere bat-bateakoagoa zen». Azkenik, trebetasun pertsonal eta sozialetan, iruditu zaie oso agerikoa dela sormena lantzen dela, eta bertsolaritzan ere gertatzen den kontu bat nabarmendu dute: hau da, biren artean egindakoa denean funtzionatzen dutela elkarrizketek. «Elkarrizketa bizkarrezur moduan ulertzen badugu ikas-irakas prozesuan, iruditzen zaigu aurrerapauso nabarmena ekartzen dutela zirtoek».

Atera dituzten beste ondorio batzuk ere aipatu ditu Artolak: neurriaren kezka alde batera uzten denez errima bakarrik jartzen dela erdigunean, eta horrek errimak lantzen laguntzen duela; bertsolaritzaren historia lantzeko bitarteko egokiak direla zirtoak, bertso historikoak baino errazago gogoratzen direlako; aukera ematen dutela adarra jotzeko moduak euskaraz lantzeko; errimak duen berezko erakargarritasun estetikoaz jabetzeko eta horretaz gozatzeko aukera ematen dutela, eta abar. Bertsoikasgela.eus eta bertsoeskola.eus atarietan jarriko dute sortutako materiala, nahi duenak erabiltzeko.

Hurrengo beka, erabakita

Lehen aldiz antolatu zuten iaz Pello Mari Otaño beka, Kilometroak Kultur Elkarteak eta Mintzola Ahozko Lantegiak elkarlanean Villabona-Amasako eta Zizurkilgo Zubimusu Ikastolaren eta Zizurkilgo Hernandorena Kultur Elkartearen laguntzarekin. Aurten segida ematea erabaki dute, eta, Kilometroak antolatzeko ardura Gipuzkoako Goierri eskualdeko ikastolena izanik, Beasaingo Andramendi, Ordiziako Jakintza eta Lazkaoko San Benito ikastolen eta eskualdeko Gerriko Kultur Elkartearen babesarekin antolatu dute beka.

Proposamenak jasotzeko epea amaituta, nork jaso duen ere jakinarazi dute: Maialen Akizuk eta Eresti Oiarbidek aurkeztutako Gabiriako bertsolaritza eta bertsolaritza Gabirian proiektuak.]]>
<![CDATA[«Errima, neurria eta abar bezala, kantaera ere landu daiteke»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1855/033/001/2021-07-10/errima_neurria_eta_abar_bezala_kantaera_ere_landu_daiteke.htm Sat, 10 Jul 2021 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/1855/033/001/2021-07-10/errima_neurria_eta_abar_bezala_kantaera_ere_landu_daiteke.htm Bertsolariaren formazioan bertsoa sortzeko eta interpretatzeko konpetentzia arloak izeneko gradu amaierako lanarekin Donostiako Orfeoia-Musikene Saria eskuratu zuen. Lan horri buruz hitz egiteaz gain, bertso eskoletan bat-bateko bertsoen kantaera lantzeko tailer praktiko bat eman zuen joan den astean, UEUren udako ikastaroen barruan Iruñean egindako udako bertso eskolan.

Zer landu zenuten joan den asteko tailer praktikoan?

Hasteko, arnasketa zer den eta nola egiten dugun aztertu genuen. Adibidez, bertsolariek askotan ahotsa atera egin behar izaten dute, entzuteko, eta guk baditugu erresonatzaile naturalak. Horiek non dauden azaldu nien, eta probak egin genituen. Dama gazte xarmant bat doinuaren soinuen norabidea aztertu genuen ondoren, hau da, soinuak noiz joaten ziren gora eta behera. Esplikatu nien goiko soinua eta behekoa direla kontuan izan beharrekoak doinua kantatzen nondik hasi jakiteko. Doinu bera toki ezberdinetatik abesten hasteko abilidadea ere landu genuen. Amaitzeko, bakarkako hiru bertsoaldi komentatu genituen, bertsolari horiek ahotsaren zer adierazpen baliabide erabili zituzten ikusteko, eta testuaren mesedetan izan ziren hausnartzeko.

Oro har, beren kasa landu ohi dute kantaera bertsolariek. Nola egiten dute?

Beren kabuz kantaerari lotutako kontu batzuei erreparatu izan dietela esan zidaten, baina oro har ez dutela landu izan kantaera. Komentatutako gauza asko berriak izan ziren beraientzat.

Bertsoaldiak doinu jakin batean egiten dira, baina doinu horien aukeraketa egokiaz gaindiko zerbait da kantaera, ezta? Nola definituko zenuke?

Kantaera zer den definitzea zaila egiten zait, baina kantaeraz ari garenean, kantua etortzen zaigu aurrena burura, eta kantutik abiatuta, ahotsa. Kasu honetan, gainera, ez da ahotsa bakarrik, kantu bidez erabiltzen dituzten doinuek ere zeresan handia baitute. Kantaeraren barruan, era ere sartzen da, kantatzeko modua, ahotsa erabiltzeko modua. Beraz, esan daiteke kantaera dela bertsoa kantatzeko modua, edo bertsotarako doinua interpretatzeko modua. Ahotsa, kantua eta doinua dira, akaso, kantaeraren hiru gakoak.

Binaka edo gehiagoren artean osatzen dira askotan bertsoaldiak. Kantaera ezberdinak uztartzea zaila izaten al da?

Musikari gisa, kanpotik pertzibitzen dena da doinu bera abesteko tonu ezberdinetatik hasten direla batzuetan bertsolariak. Puntuka ari direnean izaten da agerikoena. Baina tonu ezberdinetan hasten diren arren, askotan modu naturalean elkartzen dira, eta batzuetan izaten da baten onurarako eta bestearen kalterako. Nahi izanez gero hori aurretik lantzeko aukera egon daiteke, elkartze natural hori ematen denean batari edo besteari kalte egitea eragozte aldera. Baina iruditzen zait kantaera ezberdinak arazorik gabe uztar daitezkeela.

Norbere bereizgarri izaten da kantaera. Lanketa batek ez al luke ekarriko kantaera berdintzeko arriskurik?

Ahotsa identitate marka bat da azken batean, eta bertsotarako ondo etor dakiguke bakoitzaren ahotsaren ezaugarriak ongi ezagutzea, ondoren testuinguruaren eta interesen arabera aldatu ahal izateko. Homogeneizazioaren kezka egon daiteke, baina helburua ez da hori inondik inora. Kantaeraren lanketa ahots bakoitzaren beharretara edo berezitasunetara moldatzeak, berez, desberdintasuna eskatzen du, eta doinuak momentuko eta testuinguruko interesetara moldatzeak ere bai.

Zertan lagunduko luke kantaera lantzeak?

Ekarriko lukeen ezaugarri nagusia da bertsolariek ahotsa eta doinua modu malguan erabiltzeko aukera izatea, komunikazioa hobetze aldera.

Gradu amaierako lana egiteko hainbat bertsolarirekin elkartu zinen. Kantaeraren lanketaren gaineko zer jarrera sumatu zenien?

Aldeko jarrera ikusi nien. Zenbait bertsolarirengan beldur orokor bat ere sumatu nuen, musikaren arauak bertsolaritzara eraman nahia edo ikusten zuten, baina hasieratik aipatu nien ez zela hori asmoa, ni ere ez nintzatekeelako horrekin ados egongo. Bazeuden bertsolarien kantaera berezko edo tradizional hori defendatzen zuten gutxi batzuk ere, lanketaren beharrik ikusten ez zutenak.

Bertsolariaren formazioan bertsoa sortzeko eta interpretatzeko konpetentzia arloak izena du zuk egindako gradu amaierako lanak. Zer aztertu duzu?

Kantaeraren konpetentzia arloaren gaineko deskribapen bat egin nuen, hau da, zehaztu nuen konpetentzia arlo horren barruan landu beharreko gaitasunak zein diren. Gaitasun horien zerrendari deskribatzaileak esaten zaie. Asko atera zitzaizkidan, eta hiru multzotan sailkatu nituen: intonazioa eta entzumena, erritmoa eta adierazpena. Bertsolaritzari buruzko ikerketetan eta liburuetan ez nuenez informazio handirik topatu, ahotsarekin erlazionatutako adituei egin nizkien elkarrizketak, eta modu horretan bildutako informaziotik osatu nuen zerrenda.

Aipa dezakezu adibideren bat?

Bakoitzak bere ahots kantatuaren oinarrizko ezaugarriak entzumenaren bidez ezagutzea —tesitura, tinbrea...; errepertorioaren ezaugarriak ahots praktikaren bidez identifikatzea —luzera edo bitarte zailtasuna...—; ahots adierazpeneko artikulazioak, dinamikak, tempoak eta fraseatzeak sentsibilizatzea, hautematea eta interpretatzea eta abar. Kantaera konpetentzia bezala tratatzea erabaki nuen bultzada bat eman nahi niolako arlo horri. Neurria, errima eta abar bezala, kantaera ere landu daitekeen arloa da.

Batez ere bertso eskolei begira egindako lana al da?

Bertso eskoletan erabiltzeko moduko materiala da, bai, bat-bateko bertsoaren kantaeraren lanketa zuzendu dezakeena eta beraz ikas-irakaskuntza prozesua zuzentzeko material moduan erabili daitekeena. Irakasleentzako zein ikasleentzako izan daiteke erabilgarria.

Gradua amaitu ostean, master bat egiten ari zara Errioxako Nazioarteko Unibertsitatean (Espainia). Ba al duzu bertsolarien kantaeran sakontzen jarraitzeko asmorik?

Bai, master amaierako lanean bertsolarien kantaerari buruz ikertzen jarraitzea da nire asmoa. Errioxan arrotza egiten zaie gaia, baina alderdi teknologikotik jotzea, musika ikerketarako programak erabiltzea eta gustatuko litzaidake.]]>
<![CDATA[Susperraldi zantzuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2016/032/001/2021-07-03/susperraldi_zantzuak.htm Sat, 03 Jul 2021 00:00:00 +0200 Miren Garate https://www.berria.eus/paperekoa/2016/032/001/2021-07-03/susperraldi_zantzuak.htm
Datu bat eman du: ekainean, 85 saio egin dira, eta hurrengo hiru hilabeteetarako 90 daude iragarrita. Iurramendiren esanetan, horrek ez du esan nahi gehiago egingo ez direnik. 2019an, adibidez, 330 saio egin ziren uztailean, abuztuan eta irailean. «Eta aurten ere orain arte jakinarazitakoak baino gehiago egingo diren esperantza daukagu».

Bertsozale Elkarteak emandako datuen arabera, 2020an zazpiehun saio galdu ziren aurreko urtearekin alderatuta. Norbere herritik ateratzeko debekua eta bestelako neurriak zirela medio, motel joan zen urte hasiera ere. Azken bi hilabeteetan, ordea, susperraldi bat ikusten dute. 2019ko ekaina eta aurtengoa konparatuz gero, %65 inguruan ibili da saio kopurua. «Baina apirilean %40koa zen portzentajea. Horrek esan nahi du errekuperazioa badatorrela, oraindik koska bat falta den arren».

Iurramendik aipatu du badutela kezka puntu bat, ez dakitelako galdutako saio horiek berreskuratzerik lortuko ote duten. Festetan egin ohi direnak berriro ere antolatzea errazagoa iruditzen zaio, udalak edo jai batzordeak egon ohi direlako atzean. Saio txikiekin edo auzoetakoekin dute beldur handiagoa. «Bi urtean ez bada antolatu eta antolatzaileen transmisio hori ez bada eman, ea berriz ere badagoen antolatzeko borondatea».

Azken urte eta erdian, saioen tipologian igarri dute aldaketarik handiena. Tabernak eta elkarte gastronomikoak itxita egon direnez, mahai bueltako bertso saioak ia desagertuta egon dira. «Aretoa kontrolatu ahal izatea lehenetsi dute antolatzaileek, eta jaialdiak edo oholtza gaineko saioak izan dira ekitaldien %90». Pandemiaren aurretik, %40 inguru izaten ziren halakoak.

Agendei erreparatuz gero, asko dira saio berezi moduan aurkezten direnak ere. Azaldu du areto kontrolatu batean zenbait aukera egon daitezkeela: ohiko jaialdi bat antolatzea, bat-bateko saio berezi bat antolatzea -Ez da kasualitatea eta abar-, edo emanaldi berezi bat antolatzea -haurrentzako eta helduentzako antzerkiak, bertso ikuskizunak, eta abar-. «Kopurutan ez nuke esango saio bereziak asko ugaritu direnik, baina portzentajean gorakada izan dute, aipatu bezala, beste mota batzuetako saioak ezin izan direlako antolatu».

Txapelketak, udazkenean

Pandemiaren eraginez atzeratu behar izan zituzten herrialdeetako txapelketei ere jarri die data Bertsozale Elkarteak. Udazkenean jokatuko dira Bizkaiko eta Nafarroako txapelketak eta Xilaba, eta Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusirako sailkatzeko balioko dute -haren data oraindik erabaki gabe dutela esan du Iurramendik-. Txapelketek aparteko mugimendu bat ekarri ohi dute plazara. «Azken batean, lotuta daude biak. Txapelketek bertsozale ugari mugitzen dute; pizgarri bat izaten dira, eta ilusio eta motibazio berezia sortzen dute. Baina txapelketek ez dute zentzurik plazarik ezin bada egin».

Alde horretatik, Bertsozale Elkarteak gogotsu ikusten ditu bertsozaleak: «Txalo jotzeko eta saioaz gozatzeko gogoz joaten dira, eta horrek bertsolariak ere motibatzen ditu». Publikoa maskararekin egotea, adibidez, bertsolarientzat deserosoa izan dela kontatu du: «Bertsolariak ikusi egin behar du kantatzen duenak sortzen duen erreakzioa, eta maskarekin hori asko mugatzen da».

Bertsozaleak bezalaxe, bertsolariak ere «animoso» daudela esan du Iurramendik: «Gehienek esan digute beren agendak ari direla mugitzen, eta, esan bezala, azpimarratu digute eskaerak oso epe motzera ari zaizkiela etortzen». Hilabeteetan ohiko erritmotik behera ibili ostean, bertigo puntu bat badutela ere aipatu diete batzuek: «Azken hilabetetan hain gutxi kantatu ostean, berriro ere oholtzara igotzeak eta jendeak espero duen hori eman behar izateak errespetua eragin diela esan digute, nahiz eta batzuetan ondo etortzen den geratu eta freskatzea ere».

Iurramendiren hitzetan, sorpresa politak ere ari dira ikusten azkenaldian egindako bertso saioetan. Gazteen mailak harritu egin du: «Plazara sartzen ari ziren horiek ezin izan ditugu ikusi urtebetean, ezin izan diegu segimendurik egin, eta, nik behintzat, sorpresa handia hartu dut zer etorkizun datorren ikusita».]]>