<![CDATA[Nerea Osinalde | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 12 Nov 2019 04:06:31 +0100 hourly 1 <![CDATA[Nerea Osinalde | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Edan barik mozkor?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2202/039/001/2019-10-18/edan_barik_mozkor.htm Fri, 18 Oct 2019 00:00:00 +0200 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/2202/039/001/2019-10-18/edan_barik_mozkor.htm
Gure digestio aparatuan milioika mikroorganismo ditugu, bakterioak, onddoak eta legamiak, besteak beste. Batez ere legamiak dira hartzidura egiteko, hots, azukreak alkohol bilakatzeko ahalmena dutenak. Guztion hesteetan daude legamiak, baina sortzen duten alkohol kantitatea oso txikia denez, gibelak deuseztatzen du gugan inolako ondoriorik eragin gabe. Arazoa sortzen da legamia gehiegi izateagatik, organismoak jakietako azukreak eraldatu, eta alkohol gehiegi ekoizten duenean. Izan ere, intoxikazio etiliko horren ondorioz, edozein mozkorralditan ohikoak diren sintomak agertzen dira.

Alkohol tantarik dastatu ez dutenen mozkorra saihesteko, bi aukera nagusi daude. Batetik, azukre urriko dieta jarraitzea, azukrerik gabe legamiek ezin baitute alkoholik ekoitzi. Eta bestetik, legamiak erasotzen dituzten farmako antifungikoak hartzea. Baina betiko legez, salbuespenak daude.

2014an autodestilazio sindromea diagnostikatua zuen 27 urteko gizon txinatar bat Pekingo ospitalean artatu zuten. Farmako antifungikoek ez zioten inolako hobekuntzarik eragiten, beraz, legamiak ez ziren bere gaitzaren eragileak. Haren odoleko alkohol-maila altua zen, alkoholik edan gabe ere, eta kola freskagarriak edaten zituenean, are altuagoa. Azukretan aberatsa zen dieta janez gero ere, haren odoleko alkohol-mailak erruz egiten zuen gora, odol dezilitroko 400 miligramoraino. Hau da, 40 gradu dituen whiski baten hamabost tragoxka edan ostean neurtu daitekeen alkohol-mailaren pareko balioetaraino.

Intoxikazio etilikoaren jatorria aurkitzeko asmoz, gizonezko txinatarraren gorotzak aztertu zituzten, eta han Klebsiella pneumoniae bakterioaren andui berri bat antzeman zuten, alkohol-maila altuak ekoizteko gai dena. Ez hori bakarrik. Intoxikazio maila goreneko egoeran, bakterio berezi horren maila, egoera normalean baino 900 aldiz ugariagoa zen.

Hortaz, noizbait alkoholemia-kontrol bat egiten badizute, eta positibo ematen baduzu, baduzu pisuzko aitzakia. Esan agenteari zure hesteetako bakterio eta legamiak jo eta ke dabiltzala jandako azukreak alkohol bihurtzen! Ez dakit agenteak sinetsiko dizun ala ez. Izan ere, estimatzen da munduan ehunka gutxi direla autodestilazioaren sindrome arraroa pairatzen dutenak.]]>
<![CDATA[Bazenekien inurriak…]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/031/001/2019-09-20/bazenekien_inurriakhellip.htm Fri, 20 Sep 2019 00:00:00 +0200 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1958/031/001/2019-09-20/bazenekien_inurriakhellip.htm
Gaur-gaurkoz, 12.000 inguru inurri-espezie deskribatu dituzte, baina uste da 20.000tik gora espezie egon daitezkeela. Ez dago jakiterik zenbat inurri dauden Lur planetan. Hala ere, 1994an bi biologo ospetsuk argitaratutako liburu batean egindako estimazioaren arabera, munduko txindurri guztiek munduko giza populazioak beste pisatu lezake. Eskerrak bakoitzak soilik 3 mg inguru pisatzen duen!

Gizakien kasuan ez bezala, inurrien sexua ez da X eta Y kromosomen mendekoa, baizik eta genomaren kopia kopuruaren araberakoa. Gizaki guztiok genomaren bina kopia ditugu zelula bakoitzean; bata amarengandik jasotakoa, eta bestea, aitarengandik. Berdin gertatzen zaie inurri emeei, baina ez arrei. Oro har, inurri arrak ernaldu gabeko arrautzetatik eratorritakoak dira. Ondorioz, ez daukate «aitarik»; genomaren kopia bakarra daukate, eta soilik ondorengo emeak izan ditzakete. Esan liteke inurri arren patu bakarra inurri erreginarekin ugaltzea dela. Baina ugaldu bezain laster, zendu egiten dira. Ziurrenik horregatik irauten dute soilik astebete inguru inurri arrek. Inurri emeak, aldiz, edo langileak, 1 -3 urtez bizi dira, eta erregina izaten da adintsuena, 30 urte arte bizi daiteke eta.

Oro har, inurriak gutxienez erregina batek, ar gutxi batzuek eta inurri eme langile mordoxkak osatutako kolonietan bizi dira. Baina, duela hamarkada bat, Amazonian bizi den Mycocepurus smithii inurri-espeziea aurkitu zuten, soilik emez osatuta dagoena. Txindurri hauek sexurik gabe ugaltzen dira, eta koloniako kide guztiak erreginaren klonak dira, hau da, genetikoki erreginaren berdin-berdinak dira.

2000. urtera arte ezagutzen zen inurri kolonia handiena Japoniako Hokkaido uhartean aurkitutakoa zen. Egindako estimazioen arabera, 2,7 kilometro koadroko azaleran, 306 milioi inurri langile eta milioi bat erregina bizi ziren elkarri konektatutako 45.000 inurritegitan. Baina 2002an aurkitu zuten geroztik, eta oraingoz, ezagutzen den inurri koloniarik handiena. Milioika inurritegiz eta bilioika inurriz osatutako super kolonia Europa hegoaldean dago. Italia iparraldetik Espainiako eta Portugalgo Atlantikoko kostaraino hedatzen da, eta 6.000 km inguruko eremua hartzen du.

Horren antolamendu-maila altuko elkarteen iraupena bermatzeko, ezinbestekoa da banakoen artean komunikazioa egotea. Gizakion arteko komunikazioa entzumenean, ikusmenean eta ukipenean oinarritzen da, baina inurriena feromona deitzen diren konposatu kimikoetan. Txindurriek hainbat feromona jariatzen dituzte hedatu nahi duten mezuaren arabera (arriskua, janaria…), eta gainontzeko kolonia-kideek antenetan dituzten sentsore bereziei esker feromonak antzematen dituzte; horrela izaten dute mezuaren berri. Horregatik, nahikoa da inurri batek lurrera eroritako azukre-koxkor bat antzematea, bat-batean hondar guztiak batzeari ekingo dion inurri-ilara luze bat agertzeko. Bai eraginkorra inurriek darabilten GPS sistema, ez eta gure autoan maiz darabilguna!]]>
<![CDATA[Janari ultraprozesatua: plazer hilgarria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2375/039/001/2019-06-07/janari_ultraprozesatua_plazer_hilgarria.htm Fri, 07 Jun 2019 00:00:00 +0200 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/2375/039/001/2019-06-07/janari_ultraprozesatua_plazer_hilgarria.htm EHUko Biokimika Saileko irakaslea

Supermerkatuan erositako pizza labean sartu, eta bitartean, zizka-mizka gisa, poltsako patatak, freskagarri koladun hotz-hotzarekin. Nork ez du antzekorik egin? Presaka bizi garen garai honetan, janari ultraprozesatuen kontsumoa erruz emendatu da. Horrekin batera, gaiari buruzko ikerketa lanak ere ugaritu dira, jaki mota horrek gure osasunean eragiten dituen kalteak azaleratzen dituztenak.

Gehiegi prozesatutako jakien lehengaia osasungarria izan liteke, baina prozesamenduaren ondorioz, horien balio nutrizionala hutsala da. Oro har, zuntz, bitamina eta mineral gutxi izaten ditu; aitzitik, gatz, azukre eta trans gantz gehiegi. Elikagaiak sailkatzeko NOVA sistemaren arabera, talde horretakoak dira arestian aipatutakoak, zopa deshidratatuak, surimi makilatxoak, hestekiak, edari energetikoak, gosaritako zerealak, margarina eta marmelada, besteak beste.

Cell Metabolism aldizkariak berriki argitaratutako lan batek erakusten du ultraprozesatutako janaria jaten dutenek, oro har, gehiago jaten dutela. Batez beste, eguneko 500 kcal gehiago. Hori dela eta, gehiegi prozesatutako jakien kontsumitzaileek gehiegizko pisuarekin erlazionatutako arazo gehiago pairatzen dituzte. Antza, jaki mota horien gehiegizko gatz, azukre eta koipeek zoriontasunaren hormonak, hots, dopamina eta oxitozina askatzen dituzte gure garunean. Zenbat eta jaki ultraprozesatu gehiago kontsumitu, orduan eta hormona gehiago askatzen ditugu; eta, ondorioz, efektu bera lortzeko, gure gorputzak gehiago eskatzen digu. Droga mendekotasunaren pareko jokaera gara dezakegu, kalitaterik gabeko janaria neurririk gabe kontsumitzera bultzatzen gaituena.

Gurera etorrita, duela hilabete eskas, Nafarroako Unibertsitateko ikerlari talde batek 14.907 boluntariorekin hamar urteko behaketa lana egin ostean, hau ondorioztatu du: jaki ultraprozesatuen kontsumitzaileek depresioa pairatzeko arrisku handiagoa daukate; zehazki %33 handiagoa. Eta arrisku hori are larriagoa da jarduera fisiko gutxi egiten dutenen artean.

Orain arte esandakoak ez badira nahikoa izan janari ultraprozesatuen arriskuaz jabetzeko, Otsailean argitaratutako lan baten berri emango dizuet. Paris-Sorbona unibertsitateko ikerlariek 45 urtez gorako 44.551 frantsesen jateko ohiturak behatu dituzte zazpi urtez, eta lortutako datuetan oinarrituz atera duten ondorioa ikaragarria da: jaki ultraprozesatuen kontsumoak heriotza-arriskua nabarmen handitzen du.

Jaki horiek gure osasunean eragiten duten kalteen zergatia ez da guztiz ulertzen. Horregatik, egungo ikerketa askoren helburua hori argitzea da, arazoa konpontzeko datu lagungarriak izan baitaitezke. Halere, gehiago jakin arte, badugu zer eginik. Adibidez, jaki ultraprozesatuak dietatik baztertu, eta horien ordez, kalitatezko lehengaiak erabili; eta jatekoa prestatzeko denbora apur bat hartu, noski. Gutariko bakoitzaren osasunak hori guztia eta gehiago merezi du; ez duzue uste?]]>
<![CDATA[Mehatxupean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/039/001/2019-05-10/mehatxupean.htm Fri, 10 May 2019 00:00:00 +0200 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1942/039/001/2019-05-10/mehatxupean.htm EHUko Biokimika Saileko irakaslea

Nazio Batuen Erakundeak gure planetako bioaniztasunaren inguruan aste honetan bertan argitaratutako txostenak argi dio: egoera errotik aldatu ezean, existitzen diren zortzi milioi espezieetatik milioi bat desagertuko da hamarkada gutxiren buruan. Gehiegizko ustiapena, kutsadura, klima aldaketa... asko dira hondamendira garamatzaten zergatiak. Baina, antza, badago esperantzarako zirrikiturik. Txosten berean irakurri daitekeenez, adituen arabera, tartea txikia bada ere, oraindik garaiz gabiltza egoera aldatu eta suntsipena saihesteko. Baina nola? Nondik has gaitezke? Lehenik eta behin, mehatxu nagusiak identifikatu behar dira; eta ondoren, horietako bakoitzak bereziki zein espezie kaltetzen duen ezagutu. Horrela, mehatxu bakoitzari aurre egiteko eta gehien mehatxaturiko espezieak babesteko neurri zehatzak har daitezke.

Batzuen aburuz klima aldaketa engainu hutsa bada ere, ebidentzia zientifikoak ukaezinak dira. Lur Planetako tenperaturak erruz egin du gora azken mendean. NASAk argitaratutako datuen arabera, 1880az geroztik gure planetako gainazala batez beste 0,8 ºC berotu da. Itsaso eta ozeanoetako ura ere berotu da, baina, inertzia termikoa deitzen den fenomenoa dela eta, beroketa askoz txikiagoa izan da. Neurri zorrotzak hartu ezean, hurrengo urteetan berotzea are larriagoa izango da, eta adituek aurreikusten dute atzera-bueltarik gabeko egoera baten aurrean egongo garela. Zer gertatuko da? Zer gertatuko zaigu bertan bizi garenoi?

Arestian esan bezala, Lurreko gainazala ur-masa baino askoz azkarrago ari da berotzen. Hori dela eta, pentsa zitekeen klima aldaketak batez ere lurrean bizi diren espezieak zigortuko dituela. Baina Nature aldizkari ospetsuak argitaratu berri duen lan batek kontrakoa erakusten du.

400 espezierekin baino gehiagorekin egindako ikerketa baten arabera, egoera errotik aldatu ezean espezie urtarrak izango dira lehenak desagertzen, bereziki tropikoetan bizi direnak. Izan ere, lurrean bizi diren animaliek ez bezala, uretako espezieek ezin dute beroa saihestu. Ezin dira gerizpean jarri, edo ezin dira gotorleku baten ezkutatu berotik babesteko. Ikerketa bideratu duen ikertzaile nagusia Malin Pinsky ekologoa da, eta, haren hitzetan, «historikoki, itsasoko animalien ekosistema apenas aldatu den tenperaturari dagokionez. Horregatik, imajinatu behar dugu animalia horiek oso errepide estuan dabiltzala, eta bi aldeetara tenperatura labar izugarriak dituztela».

Datu horiek aintzat hartuta, klima aldaketaren ondorio lazgarriak saihesteko erronkan itsasoko bizidunak babestea da lehentasuna. Horretarako, negutegi efektua eragiten duten gasen igorpena murrizteaz gain, gehiegizko arrantza gelditzea ezinbestekoa da. Baita itsas habitaten suntsipena saihestea ere.

Baina ezin ditugu espezie lurtarrak ahaztu. Klima aldaketaren aurrean urtarrak baino erresistenteagoak dira, berotik babesteko ahalmena dutelako. Beraz, ahalmen hori ez galtzea bermatu behar dugu. Nola? Besteak beste, oihanen ustiapena geldituz. Zuhaitzik gabe ez baitago itzalik. Bestela gogoratu udako egun beroenetan zeinen gustura egoten zareten gerizpetan...]]>
<![CDATA[Bai, ezberdinak gara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/045/001/2019-04-12/bai_ezberdinak_gara.htm Fri, 12 Apr 2019 00:00:00 +0200 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1875/045/001/2019-04-12/bai_ezberdinak_gara.htm EHUko Biokimika Saileko irakaslea

Osasunarekin erlazionatutako kontu batzuetan, sexuak garrantzi handia du. Oro har, gizonezkoek eta emakumezkoek pairatzen ditugun gaixotasunak berdinak dira. Hala ere, migrainak, 2 motako diabetesa eta artritisa, besteak beste, ohikoagoak dira emakumezkoengan. Gainera, gaitz bera pairatzen duten sexu ezberdinekoek bestelako sintomak izan ditzakete. Adibidez, infartu bat jasan aurretik, gizonezkoek bularraldean sentitzen dute mina; emakumezkoek, berriz, ez. Era berean, farmako batzuen eraginkortasuna sexuarekiko espezifikoa da. Eta hori guztia, zergatik?

Azken hamarkadan eginiko ikerketen arabera, sexu ezberdineko gizabanakoek ezberdin prozesatzen dute mina. Labur esateko, mina sentitzen dugunean hau gertatzen da: gorputzean barreiatuta ditugun sentsoreek potentzialki kaltegarriak diren sentipenak jasotzen dituzte. Seinale horiek nerbio periferikoen bitartez bizkarrezur muinera garraiatzen dira, eta handik, bizkarrezur-erraboilera eta garuneko kortexera. Azken horiek jasotako seinalea interpretatzen dute, eta, ondorioz, mina sentitzen dugu.

Seinalearen transmisio horretan, errelebo-lasterketa baten baleude bezala, zelula askok hartzen dute parte; horien artean, immunitate sistemako zelulek, ar eta emeengan ezberdinak direnek. Arren kasuan, mikroglia izeneko zelulek hartzen dute parte minaren transmisioan; emeen kasuan, berriz, T zelulek.

Hormonek ere badute zerikusia sexuen arteko minaren prozesamendu diferentzialarekin. Testosterona batez ere arrek ekoizten duten sexu hormona da, sexu guruinen garapen eta funtzionamenduan berebiziko garrantzia duena. Horrez gain, testosteronak mina apaltzen du, eta, horregatik, min kronikoa duten paziente batzuek testosterona tratamendua jasotzen dute. Hormonak minaren bidezidorretan duen eragina ezagutzeko, Montrealgo McGill unibertsitateko ikertzaileek irenduta egoteagatik testosterona maila apala zuten sagu arrak aztertu zituzten. Sagu horiek mina emeek bezala prozesatzen zutela behatu zuten, hots, T zelulen bidez. Baina sagu ar horiek testosteronarekin tratatzean, emeen kasuan bezala, mekanismoan aldaketa gertatzen zen, eta ar zein emeek mina mikroglien bitartez bideratzen zuten.

Alde horiek tarteko, badira ar eta emeengan ezberdin eragiten duten farmakoak. Esaterako, metforminak bizkar muina inguratzen duten neuronen arteko mikroglia zelulak urritzen ditu, eta, ondorioz, mina arintzen du. Baina efektu hori soilik sagu arrengan gertatzen da, emeek ez baitute mina zelula horien bitartez bideratzen. Morfinak ere mina leuntzen du, baina, kasu honetan, garuneko PAG eremuko neuronak blokeatuz. Horrez gain, morfinak mikroglia zelulak aktiba ditzake, eta horrek drogaren efektu analgesikoa txikiagotzen du. Kontua da emeek arrek baino askoz mikroglia gehiago dituztela PAG eremuan. Hori dela eta, arrek adinako efektu analgesikoa lortzeko, emeek morfina dosi handiagoa jaso behar dute.

Oro har, arlo honetan oso azterketa gutxi egin dira pertsonekin, baina, lehen emaitzen arabera, gure kasuan ere gizonezkoen eta emakumezkoen artean desberdintasunak daude. Tradizionalki, animaliekin egindako esperimentu gehienak arrekin egin dira. Izan ere, luzaroan uste izan da emeen hormona zikloek ikerkuntzen emaitzak distortsiona zitzaketela. Baina azken urteotako aurkikuntzek agerian utzi dute ezinbestekoa dela emeekin ere esperimentuak egitea.]]>
<![CDATA[DNA: etorkizuneko disko gogorra?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1919/039/001/2019-03-15/dna_etorkizuneko_disko_gogorra.htm Fri, 15 Mar 2019 00:00:00 +0100 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1919/039/001/2019-03-15/dna_etorkizuneko_disko_gogorra.htm EHUko Biokimika Saileko irakaslea

Informazioaren mendea deitzen diote askok bizi dugun garaiari. Egunero, orduro, segundoro ekoizten dugun informazio kopurua ikaragarria da, eta hori guztia gordetzeko alternatiba bila dabiltza zientzialariak.

2000. urtearen bueltan, DNA molekula etorkizuneko disko gogorra izan zitekeela proposatu zuten lehenengo aldiz. Baina 2013. urtera arte itxaron behar izan genuen DNAn informazioa gorde zitekeela frogatzen zuen lehenengo lan potoloa irakurtzeko. Besteak beste, Shakespeareren sonetoak eta Martin Luther Kingen Amets bat dut diskurtsoa gorde zituzten DNAn. Orotara, 760 kilobyte informazio hauts izpi baten tamaina baino txikiagoa duen DNA molekulan. Lau urte geroago argitaratutako beste lan batean, 215 petabyte informazio gorde zituzten DNA gramo batean. Azken datuen arabera, DNA milimetro kubiko batean 1 TB gorde daiteke.

Espazio gutxi okupatzeaz gain, DNAk baditu abantaila gehiago. Alde batetik, DNAn informazioa gordetzeko ez da elektrizitaterik behar. Bestalde, leku fresko, lehor eta ilun batean gordez gero, DNA luzaroan kontserba daiteke. Kontuan izan duela milioika urte desagertutako animalia eta landareen DNA molekulak aurkitzen eta aztertzen ditugula gaur ere.

Hala ere, bestelako disko gogorrekin alderatuz, DNAn gordetako informazioa irakurtzea oso motela da. Adibidez, DNA prozesagailu batek orduak behar ditu lau digitudun zenbaki baten erro karratua kalkulatzeko. Aldiz, gutako edozeinek erabiltzen duen ordenagailu arrunt batek, segundo-ehunen bat. Horregatik, bat-batean kontsultatu nahi diren datuak gordetzeko baino, DNA luzaroan gorde nahi diren datuak pilatzeko sistema egokia izan daitekeela aurreikusten da.

2009an, unibertso digitalak zettabyte (ZB) erdi bateko neurria zuen, hots, 500 milioi terabyte (TB). Eta 2018an, 2,8 ZB. Informatika munduko konpainien arabera, 2020an unibertso digitalak 40 ZB izango ditu, hau da, 4,72236648 x 1022 byte. Ideia bat izan dezazuen, Word-en idatzitako testu batek, batez beste, 100 kilobyte (103.400 byte) ditu; beraz, atera kontuak.

Datu olde horren aurrean, Microsoft informatika konpainiak jada iragarri du 2020tik aurrera datu digital bereziak DNAn gordetzen hasiko dela. Gainera, duela hilabete eskas, beste aurrerapauso garrantzitsu bat izan dugu. AEBetako ikerketa talde batek DNA molekula sintetiko berri bat aurkeztu du, Hachimoji izenez bataiatu dutena. Ohiko A, G, C eta T molekulez gain, lau hizki artifizial (Z, P, S, eta B) ditu DNA molekula berriak. Zortzi hizkiz osatutako DNA horrek lau hizkiz osatutakoak baino askoz informazio gehiago gorde dezakeela esaten dute sortzaileek.

Orain, ikusteko dago zenbateraino erabiliko den teknologia berri hori guztia informazioaren mendean ditugun erronkei aurre egiteko.]]>
<![CDATA[Gin-tonic bat, mesedez; malariak jota nago]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1919/039/001/2019-02-15/gin_tonic_bat_mesedez_malariak_jota_nago.htm Fri, 15 Feb 2019 00:00:00 +0100 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1919/039/001/2019-02-15/gin_tonic_bat_mesedez_malariak_jota_nago.htm EHUko Biokimika Saileko irakaslea

Modan dagoen edaria da gin-tonica. Taberna batzuek ginebra eta tonic karta luzeak eskaintzen dituzte. Hori gutxi balitz bezala, gero eta ohikoagoa da gin-tonica osatzen duten bi osagai nagusiez gain, bestelako osagai bitxiak aurkitzea kopa freskagarrian, hala nola kiwi zatiak, marrubiak eta gozokiak. Hala ere, azken urteotan eraberritu den gin-tonicaren jatorria aspaldikoa da, XVII. mendekoa, hain zuzen. Baina badakizu zein den gin-tonicaren jatorria? Lehen, gaur egun ez bezala, disfrutatzeko baino gehiago malariari aurreko egiteko edaten zen gin-tonica.

Izan ere, tonikak daukan kinina alkaloideak malaria eragiten duen parasitoa hiltzen du. Kininak efektu hori nola eragiten duen zehatz-mehatz ez da ezagutzen. Hala ere, hipotesi onartuenaren arabera, kinina parasitoan pilatzen da, eta, ondorioz, parasitoak ezin du bere bizi zikloa gauzatu eta hil egiten da.

Kinina kina zuhaitzaren azaletik erauzten den konposatua da. Berez, Andeetan hazten den zuhaitza da kina, eta Erdialdeko Amerikako indioek aspalditik ezagutzen zuten kininaren ahalmen sendagarria. Europarrek malaria Ameriketan sartu zuten arte, ordea, ez zen jakin kinina oso eraginkorra zela malariari aurre egiteko. Historiak kontatzen duenaren arabera, Espainiako jesuita batek kininaren berri izan zuen, eta malaria zeukan Chinchongo kondesa sendatzea lortu zuen. Ondorioz, zuhaitzaren gaitasun sendatzaileaz jabetuta, kina Europara esportatu zuten, eta Jesuitaren azala izenarekin egin zen ezagun.

Egia esateko, lehen gin-tonica armada ingelesari zor diogu. XIX. mendean, Pierre Joseph Pelletier eta Joseph Bienaime Caventou zientzialari frantsesek kinina isolatzea lortu zuten. Horri esker, kinina pilulak egin zituzten, eta malariak heriotza gehien eragiten zuen europar kolonietara bidaltzen hasi ziren. Pilulak uretan disolbatuta hartu behar ziren, baina kinina oso mikatza denez, soilik uretan disolbatuta hartzea sufrikarioa bilakatu zen askorentzat. Hori konpontze aldera, 1825. urtearen inguruan, Britainia Handiaren mende zeuden Indiako ofizialek burutapen bat izan zuten: kinina pilulak uretan disolbatu eta gero, lima-zukua, azukrea eta ginebra gehitzea. Horra hor, gaur egun hain ezaguna den gin-tonicaren lehen bertsioa.

Baina zenbat gin-tonic behar dira malaria sendatzeko? Kalkulatzen da eguneko 67 litro gin-tonic behar direla malaria eragiten duen parasitoa hiltzeko adina kinina izateko. Hortaz, imajinatzen dut nirekin bat etorriko zaretela honetan: sendabide tentagarria bada ere, ez dirudi oso bideragarria, ala?]]>
<![CDATA[Jaio, sexua, hil]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2044/031/001/2019-01-25/jaio_sexua_hil.htm Fri, 25 Jan 2019 00:00:00 +0100 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/2044/031/001/2019-01-25/jaio_sexua_hil.htm EHUko Biokimika Saileko irakaslea

Jaio, bizi eta hil. Hori da bizidun guztion saihestu ezinezko ibilbidea. Halere, bizidunon bizi-itxaropenak ezberdinak dira oso. Adibidez, bizitza laburrena duen animalia intsektu bat da, efemeroptero edo efimera deiturikoa. Gaztea denean, kapuluan urtebetez egon daiteke. Helduarora iristen denean, aldiz, asko jota egun bat irauten du bizirik. Gastrotriko zizare mikroskopiko urtarren bizi-zikloa ere soilik 3-4 egunekoa da. Maiz hain gorrotagarriak iruditzen zaizkigun eulien bizi-itxaropena, berriz, 15-30 egunekoa. Erle langileak ere jaio eta hilabete eskasera hiltzen dira, baina erle erreginaren bizitza lau urtez luza daiteke. Antzekoa gertatzen da inurriekin. Erreginak 30 urte edo gehiago bizi daitezke; langileak, ordea, hilabete eskas bizi dira.

Aitzitik, badaude ehunka urteko bizi-itxaropena daukaten hainbat animalia espezie, hala nola txirla, karpa, balea, dortoka eta sugandila espezie batzuk. Hala ere, gaur egun bizirik dirauen bizidunik urtetsuena ez da animalia bat, zuhaitz bat baizik: Norvegian dagoen 9.500 urteko izeia.

Hainbat faktorek baldintzatzen dute bizidunon bizi-itxaropena, eta, oro har, esan dezakegu ez dakigula noiz bukatuko den gure bizitza. Bizidun semelparoek, ordea, ondo asko ezagutzen dute euren patua: ugaldu eta gero hilko dira.

Ugalketa suizida nahiko ohikoa da naturan. Izan ere, landare erreinuko espezie asko, hala nola barazki batzuk, eta urteroko zein bi urtez behingo landare gehienak semelparoak dira. Animalien erreinuan ere hainbat adibide topa ditzakegu. Esaterako, erlamandoaren eta erle erreginaren arteko estalketak gehienez bost segundo irauten du. Baina, arrendako hain intentsua denez, amaitu bezain pronto hil egiten dira. Ozeano Bareko izokinak ere arrautzak jarri eta ernaldu ostean hiltzen dira. Mikroorganismo urtarrek izokinen gorpuak deskonposatzen dituzte; eta ondoren, udaberrian, izokin-kumeak arrautzetatik ateratzen direnean, mikroorganismo horietaz elikatzen dira.

Ugaztunen artean, lau marsupial espezie ezagutzen dira beren baliabide eta energia guztia ugaltzera bideratzen dutenak. Besteak beste, Antechinus buztan beltz espezieko ar asko, Australian bizi direnak eta sagu itxura daukatenak, 12-14 orduko parekatze bizi eta nekagarriaren ondorioz hiltzen dira. Izan ere, bizitako tentsioaren eraginez, barneko odol-jarioak izaten dituzte eta gorputzeko ehunak desegiten zaizkie. Armiarma ar batzuei ere antzekoa gertatzen zaie: espermatozoideak emeari isuri ostean, gure odolaren parekoa den hemolinfa galtzen dute, eta ondorioz, hil egiten dira.

Badaude animalien erreinuan ugalketan zehar edo ostean bikotekidea erailtzen dutenak ere. Adibiderik ezagunena Mantis religiosa edo marisorgin intsektuarena da. Koitoan bertan, emeak burua mozten dio bera estaltzen ari den arrari, eta jan egiten du. Olagarro espezie askok ere, estalketaren ostean, borroka sutsua izaten dute garroak korapilatuz. Batzuetan, arrak ihes egitea lortzen du, baina gehienetan, emeak itota hiltzen da.

Eskerrak gure patua ez dela azken horiena! Bestela, zer aukeratuko zenuke? Bizi, ala sexua eta hil?]]>
<![CDATA[Ekuazioak minbiziari aurre egiteko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1904/031/001/2018-12-14/ekuazioak_minbiziari_aurre_egiteko.htm Fri, 14 Dec 2018 00:00:00 +0100 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1904/031/001/2018-12-14/ekuazioak_minbiziari_aurre_egiteko.htm EHUko Biokimika Saileko irakaslea

Apustu egingo nuke zuetako askorentzat matematika eskolako ikasgairik gorrotatuenetakoa izan zela. «Zertarako ikasi aplikaziorik ez daukaten formula, ekuazio eta bestelakoak?» galdetuko zenioten maiz zeuen buruari. Ba, jakin, oharkabean bada ere, matematika gure eguneroko bizitzako esparru guztietan dagoela presente: erosketak egiten ditugunean, erlojuari edo sakelakoari begiratzen diogunean, ordenagailua erabiltzen dugunean... Ez hori bakarrik, matematika zientzia alor askoren oinarria da.

Medikuntzan, adibidez, gero eta gehiago erabiltzen dira eredu matematikoak gaixotasunen garapena aurreikusteko; baita terapia pertsonalizatuak diseinatzeko ere.

Glioblastoma multiformea (GBM) garuneko minbizi mota bat da, oso azkar hazi eta hedatzen dena. Hain da gaiztoa minbizia, ezen gaixoen biziraupena hilabete gutxikoa izaten den. Gehienetan, GBM tratatzeko, kirurgiaz kentzen da tumorea. Baina, tamalez, gaixo batzuei ebakuntzak ez die inolako onurarik eragiten. Nola aurreikus dezakegu GBM gaixo bati ebakuntzak lagunduko dion ala ez? Galdera horri erantzuteko, AEBetako ikerketa talde batek ekuazio matematikoak garatu berri ditu.

GBM gaixoen erresonantzia magnetikoko irudiak (MRI) behatuz konturatu dira tumore mota horretako minbizi-zelulak, oro har, migratzen edo zatitzen ari direla. Ondorioz, bi parametro horiek konbinatzen dituen ekuazio bat erabiliz, tumorearen hazkuntza-tasa kalkulatzen dute, eta, horrela, tumoreak bi taldetan sailkatzen dituzte. Alde batetik, poliki hazi baina oso inbaditzaileak diren tumore difusoak; bestetik, azkar zatitu baina nekez hedatzen diren nodulu tumoreak.

Bi tumore moten MRI analisiek oso antzekoak dirudite, baina errealitatea oso bestelakoa da. Nodulu tumoreak dituzten gaixoei tumorea kirurgiaz kentzen zaienean, minbizi-zelulak guztiz desagertzen dira garunetik, eta, batez beste, zortzi hilabetez luzatzen zaie bizitza. Aldiz, tumore difusoak dituzten gaixoei, tumorea ebakuntzaz ezabatu arren, minbizi-zelulak oso hedatuta egoten direnez, ez dira guztiz desagertzen. Bestela esanda, ebakuntzak ez dio onura handirik eragiten tumore difusoak dituen gaixoari.

Horregatik, ebakuntzak dituen arriskuak eta eragin ditzakeen kalte neurologiko larriak kontuan izanda, soilik nolabaiteko onura izango duten gaixoei egitea komeni da, hots, nodulu tumoreak dituztenei.

Agerikoa da matematikak GBA minbiziaren esparruan egindako ekarpenaren garrantzia. Aurrerantzean, matematikari esker, GBA gaixoak tumore moten arabera sailkatu ahal izango dituzte. Eta, gainera, biziraupena eta bizi-kalitatea hobetzen lagunduko duten tratamendu pertsonalizatuagoak diseinatuko dizkigute. Izan ere, ikerketa garatu duten adituen esanetan, printzipio bera aplika daiteke beste gaixotasun askoren kasuan ere. Batek daki! Agian, etorkizunean pairatuko ditugun gaixotasunak sendatzeko giltza ekuazio matematikoek emango digute.]]>
<![CDATA[Egunerokoa baina ezezaguna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2167/039/001/2018-11-16/egunerokoa_baina_ezezaguna.htm Fri, 16 Nov 2018 00:00:00 +0100 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/2167/039/001/2018-11-16/egunerokoa_baina_ezezaguna.htm EHUko Biokimika Saileko irakaslea

Batzuen ustez, denbora galtzea; beste batzuen iritziz, ordea, gozamena. Loa eguneroko bizitzaren parte garrantzitsua da, ezinbestekoa. Gogoratu, bestela, nola sentitu zinen, arrazoiak arrazoi, ezin loak hartu ibili zinen egun hartan: guztiz lehertuta. Tortura metodo zaharra ere bada loa galaraztea. Izan ere, pertsona batek denbora luzez esna badirau, bere gaitasun kognitiboak galtzen ditu, eta haluzinazioak izan ditzake. Baina zergatik? Zertarako egiten dugu lo?

Aspalditik dakigu animalia ornodunek bizirik irauteko lo egin behar dutela, nahiz eta lo egiteko premiak oso ezberdinak diren espezieen artean. Esaterako, saguzar arre txikiek batez beste 20 ordu egiten dute lo egunero; aldiz, jirafek eta elefanteek 2 ordu baino gutxiago.

Horrez gain, hegaztiak gai dira, mehatxuren bat sentituz gero, burmuinaren erdia esna dutela lo egiteko. Alemaniako Ornitologiako Max Planck Institutuan gauzatutako ikerketa batek hau erakutsi zuen: ilaran jarritako ahateen artean, barrualdekoek bi begiak itxita egiten zutela lo; muturrekoek, berriz, begi bana irekia zutela. Ez hori bakarrik. Muturreko ahateek, noizean behin, irekitako begia itxi eta bestea zabaltzen zutela ere ikusi zuten, esna zegoen garuneko hemisferioak atseden har zezan, eta alderantziz.

Berriki behatu da animalia ornogabeek ere, hala nola erleek, otiek eta zizareek lo egiten dutela. Gainera, zizareengan eta gizakiongan melatoninak, hots, loaren zikloa erregulatzen duen hormonak, oso antzera funtzionatzen duela frogatu dute. Horren ondorioz, loaren eboluzio-historiak gutxienez 600 milioi urte dituela kalkulatzen da.

Loaren helburu biologikoa zein den zehazteko, ez dago adostasunik adituen artean. Batzuen arabera, garuneko neuronen arteko konexioak (sinapsiak) sendotzeko egiten dugu lo. Aldiz, homeostasi sinaptiko deritzon hipotesia babesten dutenen arabera, kontrakoa gertatzen da: egunean zehar etengabeko ikasketa-prozesuan murgilduta egoteagatik sendotu diren sinapsiak ahuldu egiten dira lotan gaudela. Batetik, energia eta espazioa aurrezteko; eta, bestetik, memoria eta ikaskuntza bermatzeko.

Ez badakigu ere loaldian zer gertatzen zaien neuronen sinapsiei, badirudi proteina sorta batek pairatzen duen fosforilazio-defosforilazio mekanismo baten bidez erregulatzen dela. Aurtengo ekainean Nature aldizkarian argitaratutako lan baten arabera, lo-esna oreka baldintzatzen duten 80 proteina daude. Horietako 69 sinapsietakoak. Gainera, frogatu dute proteinen fosforilazio-maila bat datorrela lo beharrarekin.

Proteinek ez ezik, geneek ere eragin zuzena daukate loaren premian eta kalitatean. Esaterako, gautxoriak diren pertsonek erritmo zirkadianoa erregulatzen duen CLOCK genearen aldaera berezi bat daukate; Narkolepsia eta familia-insomnio hilgarria pairatzen duten gaixoek, berriz, HCRT eta PRPN geneak dituzte mutatuta, hurrenez hurren.

Eta zuk? loarekin erlazionatutako mutaziorik ba al daukazu? Erantzuna ezezkoa bada ere, hona hemen, beste behin, behar ez den lekuan loak harrapatzen zaituenean erabiltzeko aitzakia bikaina: errua geneena da.]]>
<![CDATA[Erdi bakterio, erdi gizatiar]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1924/039/001/2018-10-19/erdi_bakterio_erdi_gizatiar.htm Fri, 19 Oct 2018 00:00:00 +0200 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1924/039/001/2018-10-19/erdi_bakterio_erdi_gizatiar.htm EHUko Biokimika Saileko irakaslea

Gure gorputzean, berrehundik gora zelula mota ditugu, hainbat itxura eta funtzio dituztenak. Eta bakoitzeko milioika banako ditugu. Azken kalkuluen arabera, 1,70 metro eta 70 kilogramo dituen pertsona batek 30 bilioi inguru zelula ditu. Baina horiek guztiak ez dira nahikoa gure biziraupena bermatzeko, eta zelulez gain, guretzako kaltegarriak ez diren mikroorganismoz gaude josita. Horien artean bakterioak, birusak, ondo espezie batzuk, eta gutxienez arkea espezie bat daude. Guztietatik arruntenak bakterioak dira. 1972an, Thomas Luckey mikrobiologoak esan zuen giza gorputzean zelula bakoitzeko hamar bakterio zeudela. Baina 2016ko lan batean frogatu zuten proportzio hori ez dela zuzena, eta zelula beste bakterio ditugula. Beraz, erdi gizaki, erdi bakterio gara.

Mikrobiota osatzen duten mikroorganismoak asko eta askotarikoak dira. Larruazalean ez ezik, digestio, gernu, arnas eta ugal-aparatuetako ehun eta barrunbeetan ere aurkitzen ditugu. Guztiek zer egiten duten ez dakigun arren, badakigu ezinbestekoak direla gure osasuna bermatzeko. Besteak beste, elikagai batzuk xurgatzen laguntzen digute; guk nekez sintetiza ditzakegun osagaiak ekoizten dituzte; eta immunitate sistema suspertzen dute. Horregatik, gure baitan bizi den mikroorganismo komunitatean aldaketak gertatzen direnean, hots, disbiosia gertatzen denean, arruntak diren gaitzak garatzen ditugu maiz; hala nola chron sindromea, obesitatea, azaleko hanturak eta asma. Horrez gain, mikrobiota urdail, kolon, gibel, biriki, larruazal, eta, berriki, bularreko minbiziaren garapenarekin ere erlazionatu da.

2014an, lehengoz aurkitu zuten bularretako ugatz guruinetan mikroorganismo komunitate espezifiko bat bizi dela. Kanadako eta Irlandako 81 emakumeren bularreko laginak sekuentziazioz aztertu zituzten, eta guztietan bakterioak antzeman zituzten, emakumeen jatorria, adina, osasun egoera, eta haurduntza historia edozein zela ere. Bi urte geroago, bularreko tumore onberak eta gaiztoak zituzten emakumeen laginak konparatu zituzten, eta haien mikrobiota ezberdina zela frogatu zuten. Bularreko minbizia kasuetan, besteak beste, Lactobacillus bakterio mailak behar baino txikiagoak zirela behatu zuten. Bi hipotesi plantetu zituen: (1.) mikroorganismo komunitatean antzemandako aldaketak minbiziaren iturri izan daitezke, eta (2.) mikrobiota aldatuz minbizia saihestu edo trata daiteke. Hain justu, duela hilabete eskas argitaratutako ikerketa batean erakutsi dute dietaren bitartez bularretako ugatz guruinetako mikrobiota alda daitekeela. Makina bat lanek baieztatu dute dieta dela digestio aparatuko mikrobiota moldatzen duen faktore nagusienetako bat. Hala ere, arestian aipatutako lan berria da lehena frogatzen dietak ere baduela eragina digestio aparatutik kanpoko mikrobioengan.

Tximinoekin egindako esperimentuek erakutsi dute Mediterraneoko edo Mendebaldeko dieta kontsumitzeak eragin zuzena duela bularrean bizi diren bakterioengan. Zehazki, Mediterraneoko dieta jaso zuten tximuen ugatz guruinetan besteetan baino hamar aldiz lactobacillus maila altuagoak neurtu zituzten. Mediterraneoko dieta jaso zuten tximuetan ere, Lactobacillus bakterioak prozesatutako konposatu bioaktiboak, minbiziaren aurkako ezaugarriak dituztenak, gehiago direla behatu zuten. Ikerketzaileen arabera, posible litzateke, neurri batean behintzat, dieta zainduz edo gehigarri gisa prebiotiko jakin batzuk hartuz, bularreko minbizia prebenitzea. Baina oraindik goizegi da garaipena ospatzeko. Bularreko mikrobiotaren inguruko kontuak oso berriak dira, eta denbora gutxian lortutako emaitzak itxaropena ematen duten arren, emaitza horiek sendotzen eta osatzen lagunduko diguten ikerketak ezinbestekoak dira.]]>
<![CDATA[Plazentofagia: onuragarria ala moda?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1875/039/001/2018-09-21/plazentofagia_onuragarria_ala_moda.htm Fri, 21 Sep 2018 00:00:00 +0200 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1875/039/001/2018-09-21/plazentofagia_onuragarria_ala_moda.htm EHUko Biokimika Saileko irakaslea

Kim Kardashian, Jennifer Lopez, The Big Bang Theory telesail ospetsuko Mayik Bialik aktorea… asko dira erditu ostean beraien plazenta jan dutela aitortu duten famatuak. Eta zergatik ez? Ugaztun plazentadun asko, belarjaleak barne, plazentofagoak dira. Animalien jokaera hori aintzakotzat hartuta, askok uste dute norberak bere plazenta jatea onuragarria izan behar dela. Baina hori horrela dela babesten duen emaitza zientifikorik, oraingoz, ez dago. Aitzitik, lehen ikerketen arabera, plazenta jateak ez du inolako osasun onurarik eragiten.

Eta orduan, zergatik dago plazentofagia hain hedatuta animalien erreinuan? Erditzearen frogak desagerrarazteko modu bat izan liteke, eta horrekin batera, harrapakaririk ez erakartzekoa. Arratoien kasuan, ordea, plazenta jateak kumearen zaintza hastea sustatzen du, eta erditzearekin erlazionatutako mina ere arintzen du; izan ere, likido amniotikoan eta plazentan morfinaren antzeko eragin analgesikoa duen faktore bat dago.

Plazenta haurdunaldiko organorik espezializatuena da, fetuaren hazkuntza eta garapena bermatzen duena. Hori dela eta, oso organo aberatsa da elikagaietan, hormonetan, bitaminetan, mineraletan eta abar. Baina horrek ez du esan nahi plazenta jateagatik onura horiek guztiak eskuratuko ditugunik. Duela gutxi argitaratutako bi ikerkuntza-lanetan plazenta eta plazeboa hartu zuten emakumeak alderatu zituzten. Emaitzen arabera, bi emakume taldeen umorea, energia-maila, hormona-maila eta beraien umearenganako lotura afektiboa oso parekoak ziren. Behatu ziren korrelazio erreal bakarrek ez zeukaten zerikusirik plazentofagiarekin. Izan ere, bi taldeetako partaideengan antzemandako depresioa, antsietatea eta estresa beste faktore batzuekin zegoen erlazionatuta, hala nola nekearekin, lo faltarekin edota familiaren eta lagunen partetik jasotako sostengu eskasarekin.

Arestian aipatutako ikerkuntza-lanek aditzera ematen dute plazentaren inguruan gero eta gehiago hedatzen ari diren ideiak mitoak direla, eta plazenta jate hutsak ez duela eragiten ez onurarik, ez eta kalterik ere. Hortaz, pertsona bakoitzaren esku dago zer egin. Halere, azpimarratzen dute, plazenta jatekotan, betiere segurtasun neurri zorrotzak bermatu behar direla, ondorio toxikorik egon ez dadin.]]>
<![CDATA[Zerk bereizten gaitu gainerako primateengandik?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1949/039/001/2018-06-15/zerk_bereizten_gaitu_gainerako_primateengandik.htm Fri, 15 Jun 2018 00:00:00 +0200 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1949/039/001/2018-06-15/zerk_bereizten_gaitu_gainerako_primateengandik.htm EHUko Biokimika Saileko irakaslea

Gizakiak bi milioi urte inguru behar izan ditu primateena baino hiru aldiz handiagoa den garuna garatzeko. Tentagarria da pentsatzea tamaina desberdintasun horretan datzala gure eta beste primateen arteko aldea. Baina garunaren prozesatze-gaitasuna ez da tamainaren araberakoa, baizik eta neurona kopuruaren eta horiek elkarren artean konektatzeko duten ahalmenaren araberakoa.

Gu gainontzeko primateengandik bereizten gaituena zer den aurkitzeko asmoz, ikertzaile batzuek aztertu berri dute nola erregulatzen diren garuneko geneak gizakitan, txinpantzetan eta Rhesus makakotan. Aztertutako 3.356 geneetatik soilik %12aren aktibitatea da ezberdina primateen eta gure artean. Ezberdintasun nabarmenena tirosina hidroxilasa kodetzen duen genean aurkitu dute, gizakiongan askoz aktiboagoa dena. Tirosina hidroxilasak dopamina neurotransmisorearen sintesi prozesuan hartzen du parte. Dopamina oso molekula garrantzitsua da; izan ere, ikasketa prozesuan, memoriaren garapenean, arrazoiketa prozesuan, mugimenduen kontrolean eta, oro har, adimenean parte hartzen du. Molekula inportantea benetan. Dopamina urritasunaren ondorioz, depresioa, Arreta Galeragatiko eta Hiperaktibitateagatiko Asaldura (AGHA edo ingelesez TDAH) edota Parkinson gisako gaitz larriak pairatzen ditugu.

Ildo beretik, beste ikerketa lan batek aztertu du zein neurotransmisore dauden primate ezberdinen garunetan. Zehazki, gizakien, kaputxinoen, makakoen, babuinoen, gorilen eta txinpantzeen garunetan ikertu dituzte. Lan horren emaitzek berretsi dute gizakiok beste primateek baino dopamina gehiago ekoizten dugula. Aitzitik, lehenbizikoz frogatu dute gizakiok azetilkolina gutxiago ekoizten dugula, hain justu izaera menderatzaile eta lurraldekoiarekin lotutako konposatua.

Ikertzaileen arabera, neurokimikan antzemandako desberdintasun horiei esker garatu dira eboluzioan gako izan diren beste jarrera batzuk; hala nola, monogamia eta hizkuntza. Azken aurkikuntzen harira sortutako Hominidoen jatorriaren hipotesi neurokimikoaren arabera, emeek irekiagoak eta hain erasokorrak ez ziren arrekin elkartzeko joera izango lukete, eta lankidetzan jarduten zuten arrak ehiztari arrakastatsuagoak lirateke. Gizakion aitzindariak kooperazio lanetan eraginkorragoak bilakatu ahala, lanabesak egiteko jakituria partekatuko lukete, eta, horrekin batera, hizkuntza garatuko litzateke.

Oraindik xehetasun guztiak ezagutzen ez ditugun arren, argi dago garuna dela gure espeziearen identitatearen organo nagusia. Hortaz, bertan aurkituko dugu aparteko egiten gaituen hori.]]>
<![CDATA[Alzheimerra gehiago ezagutzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1852/017/001/2018-05-20/alzheimerra_gehiago_ezagutzen.htm Sun, 20 May 2018 00:00:00 +0200 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1852/017/001/2018-05-20/alzheimerra_gehiago_ezagutzen.htm
Alzheimerra duten gaixoen garunean bi proteinaren ezohiko metaketa atzematen da, zehazki beta-amiloide eta Tau proteinarena. Lehendabizikoa garuneko zelulen kanpoaldean pilatzen da; bigarrena, berriz, zelulen barrualdean. Metaketa horien ondorioz, garunaren arkitektura desegituratzen da, eta, horrekin batera, bere funtzionamendua.

Brain aldizkari ospetsuan aurten argitaratutako ikerkuntza lan batek frogatu du Alzheimerren gaixotasuna eragiten duen proteinetako bat, Tau proteina, neuronaz neurona hedatzen dela infekzio bat balitz bezala. Gaitzaren hastapenetan, Tau proteina-pilaketak hipokanpoaren ondoko gunean agertzen dira, hots, memoriarekin erlazionatutako garunaren aldean. Hori dela eta, alzheimerraren lehen sintomak memoria arazoak izaten dira. Tau proteinen agregatuek garuneko zelulak inhibitu edota hil egiten dituzte. Hori horrela, hedapen transneuronala izenez bataiatu berri duten hipotesiaren arabera, Tau proteinak, garunean zehar hedatzen den heinean, zelulak infektatzen eta suntsitzen ditu. Hain zuzen ere, horrek eragiten du alzheimerra pairatzen dutenen sintomek progresiboki okerrera egitea.

Tau proteina garunean zehar nola barreiatzen den jakiteak berebiziko garrantzia izan lezake etorkizuneko terapia berrien garapenean. Izan ere, ikertzaileen ustetan, alzheimerraren garapena eteteko modu bat hau izan daiteke: Tau proteinaren hedapena blokeatzea, proteina bera erasoz neuronen arteko konexio guneetan, hau da, sinapsietan. Ea, ba, une honetan hipotesi bat baino ez dena etorkizun hurbileko errealitate bihurtzen den!]]>
<![CDATA[Garunaren birmoldaketa haurdunaldian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1922/012/001/2018-04-15/garunaren_birmoldaketa_haurdunaldian.htm Sun, 15 Apr 2018 00:00:00 +0200 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1922/012/001/2018-04-15/garunaren_birmoldaketa_haurdunaldian.htm
Erresonantzia magnetiko bidezko irudiak aztertuz, frogatu berri dute haurdun dauden emakumeen garuna aldatu egiten dela, eta aldaketa horiek gutxienez bi urtez irauten dutela. Zehazki, enpatiarekin erlazionatutako eskualdeko materia grisa uzkurtu egiten dela behatu dute. Nerabezaroan ere antzeko prozesu bat gertatzen omen da: haurrek materia gris asko daukate, baina nerabe izatera pasatzean jasaten duten aldaketa hormonal latza tarteko, materia grisa uzkurtu egiten zaie, eta horrekin batera neuronen arteko konexio asko galtzen dituzte. Zientzialariek fenomeno horri «inausketa egokitua» deitzen diote. Baina adi! Materia grisa uzkurtzeak ez du garun-gaitasuna galtzea esan nahi. Izan ere, zenbat eta substantzia grisa urriagoa izan, orduan eta handiagoa da eraginkortasun kognitiboa.

Haurdun dauden emakumeengan gertatzen den aldaketa horri esker, uste da amen garuna eraginkorragoa dela funtzio jakin batzuk betetzeko. Haurraren beharrei hobeto erantzuteko eta inguruko mehatxuei aurrea hartzeko, kasu. Izan ere, zientzialariek hau frogatu dute: substantzia gris gehien galdutako eskualdeak direla gehien aktibatzen direnak amek euren haurren irudiak ikustean. Aldiz, gainontzeko haurren argazkiei behatzean, ez da inolako aktibaziorik antzematen. Are gehiago, ikerketa berak erakutsi zuen substantzia grisean gertatutako uzkurketa maila eta umedun emakumeek euren haurrekiko duten atxikimendu maila estuki erlazionatuta daudela.

Arestian aipatutako garuneko aldaketa horiek era tradizionalean eta in vitro ernalkuntza bidez haurdundutako emakumeengan behatu dira, baina ez bikotekideengan. Beraz, bikotekideek edo ama ez den beste edonork haurrekin amek bezain tentu jokatzea nahi badugu, hobe dugu trikimailuren bat asmatzea haien garuneko substantzia grisa ere uzkurtzeko.]]>
<![CDATA[DNA, patogenoak arrantzatzeko sarea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1971/017/001/2018-03-18/dna_patogenoak_arrantzatzeko_sarea.htm Sun, 18 Mar 2018 00:00:00 +0100 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1971/017/001/2018-03-18/dna_patogenoak_arrantzatzeko_sarea.htm
DNAk informazio genetikoa gordetzeaz gain, gure gorputza inbaditzen duten patogenoei eraso egiteko ahalmena dauka. Immunitate-sistemako zelula batzuek, neutrofiloek, guretzako kaltegarriak izan daitezkeen bakterio, birus edo onddoak atzematen dituztenean, nukleoko DNA eta proteina antimikrobianoak kanporatzen dituzte, eta hil egiten dira. Datuen arabera, batez beste, gure zelula bakoitzeko nukleoan bi metro DNA daukagu. Beraz, behin kanporatuta, sare-itxura duen DNA erraldoiak agente patogenoak korapilatzen ditu, eta proteina antimikrobianoak, berriz, horiek suntsitzeaz arduratzen dira. Fenomeno hori aurkitu zuten zientzialariek esan zuten bezala, neutrofiloek eztanda bidez beren buruaz beste egiten duten terroristen antzera jarduten dute, betiere organismoaren mesedetan. Baina neutrofiloak ez dira DNA defentsa mekanismo gisa erabiltzen duten zelula bakarrak.

Immunitate-sistemako B-zelulek ere elementu arrotzen aurrean DNA kanporatzen dutela behatu dute. Neutrofiloek ez bezala, B-zelulek mitokondrietan gordeta daukaten DNA (mtDNA) kanporatzen dute, eta ez dira hiltzen DNA puska txikietan desegiten dutenean. mtDNA.k ere agente patogenoak korapilatzen ditu. Baina, goiko kasuan ez bezala, B-zelulek abiatutako erasoaldia ez da gai elementu arrotza suntsitzeko. Aitzitik, mtDNA.ren kanporatzeak seinale gisa funtzionatzen du, immunitate-sistemako beste zelula batzuk infekzio gunera erakartzeko, eta patogenoa deuseztatzeko. Oraindik mekanismo horren xehetasunak ezezagunak dira; beraz, zientziak badauka beste erronka bat.]]>
<![CDATA[Antisoziala izatea, geneen mende?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1971/013/001/2018-02-18/antisoziala_izatea_geneen_mende.htm Sun, 18 Feb 2018 00:00:00 +0100 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1971/013/001/2018-02-18/antisoziala_izatea_geneen_mende.htm
Kontu horiek guztiak argitzeko asmoz, 2014. urtean, Montrealgo Unibertsitatean gauzatu zen ikerketarik garrantzitsuena. 17-18 urte bitarteko 1.337 ikasleri galdetegi bati erantzuteko eskatu zieten, era anonimoan. Delinkuentziaren, familia liskarren, sexu abusuen eta gurasoekin zuten harremanen inguruko galderak egin zizkieten. Gainera, ikasle horiek guztiek listu lagin bat eman zuten, ikertzaileek bertatik DNA erauzi eta hiru gene azter zitzaten: BDNF, 5-HTTLPR eta MAOA.

BDNF genea garuneko zelulen arteko konexioak berrantolatzeaz arduratzen da. 5-HTTLP genea serotonina garraiatzailea da, eta gogo aldartearekin zerikusi handia dauka. MAOA genearen funtzioa, aldiz, dopamina eta serotonina neurotransmisoreak degradatzea da. Hiru geneen funtzioa dela eta, neuronetan maila baxuan adierazten direnean, pertsonek izaera biolentoa izateko joera handiagoa izaten dutela frogatu dute. Horrekin batera, aipatutako ikerketak erakutsi zuen gene horiek maila baxuan adierazten zituzten gazteek, baldin eta sexu abusuak jasan bazituzten edota familia gatazkatsuak bazituzten, delinkuentzia maila altua zeukatela. Halere, nabarmentzekoa da, genetikoki parekoak ziren gazteek gurasoekin harreman positiboa eta egokia baldin bazuten, ez zutela delinkuentzia zantzurik erakusten.

Ez dago zalantzan jartzerik geneek garunean eragina daukatela, eta ondorioz, nortasunean ere bai. Halere, norbanakoen jokabide antisozialean gehien eragiten duen faktorea ingurunea da. Beraz, delitugileak justifikatu edo babestekotan, ezin erru guztia genetikari egotzi.]]>
<![CDATA['Smartphone'-ak, diabetikoen aliatuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1971/013/001/2018-01-21/smartphone_ak_diabetikoen_aliatuak.htm Sun, 21 Jan 2018 00:00:00 +0100 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1971/013/001/2018-01-21/smartphone_ak_diabetikoen_aliatuak.htm smartphone gailuen bidez kontrolaturiko tresna iraultzaile bat asmatu zuen. Aparatu horri esker, etorkizunean, diabetikoek orratzekiko duten mendekotasuna desager liteke.

Diabetikoen bizi-kalitatea nabarmen hobetu dezakeen tresna txanpon baten tamainako hidrogelezko kapsula bat da. Kapsularen barruan bi osagai nagusi daude. Alde batetik, LED argiak; bestetik, ingeniaritza genetiko bidez eraldatutako zelulak, argi infragorriarekin kitzikatuz gero intsulina jariatzen dutenak.

Momentuz, aparatu hori diabetesak jotako saguen larruazalaren azpian ezarri dute eta emaitza positiboak lortu dituzte. Saguen odoleko azukre-mailak gora egiten duenean, nahikoa da smartphone-ko app berezi bateko botoi bat sakatu, eta kapsula barruko LED argiak pizten dira. Horri esker, genetikoki eraldatutako zelulek intsulina jariatzen dute, eta ondorioz, sagu diabetikoen odoleko glukosa-mailak behera egiten du. Gainera, posible da prozesu hori guztia are gehiago automatizatzea. Glukosa neurtzeko tresnari, hots, glukometroari, bluetooth igorle bat atxikiz gero, horrek zuzenean smartphone-ari jakinarazten dio odoleko glukosa-mailak noiz diren behar baino altuagoak. Kasu horietan, smartphone-ak berak automatikoki aktiba ditzake kapsula barruko zelulak horiek modu kontrolatuan intsulina aska dezaten.

Lehendabizi telefono mugikor arruntek, eta urte batzuk geroago smartphone-ek, erabat aldatu dute XXI. mendeko gizakion bizimodua. Egungo telefonoen funtzioa komunikaziotik haratago doala. Telefonoek gero eta aplikazio gehiago dituzte gure eguneroko bizitza erraztea helburu dutenak. Horren adibide bat besterik ez da, hain justu, arestian aipatutakoa, diabetikoendako hain lagungarria izan daitekeena. Guk gure aldetik betebehar bakar bat daukagu, ziurtatzea smartphone-a ez dela bateriarik gabe gelditzen… bestela, akabo!]]>
<![CDATA[Inuitak: nola bizi hain klima hotzean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2049/013/001/2017-12-24/inuitak_nola_bizi_hain_klima_hotzean.htm Sun, 24 Dec 2017 00:00:00 +0100 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/2049/013/001/2017-12-24/inuitak_nola_bizi_hain_klima_hotzean.htm
Eta pertsona hozbera horiek Euskal Herrian bizi ordez Groenlandian biziko balira? Nuuk-en, Groenlandiako hiriburuan, abenduko batez besteko tenperatura -8 ºC-koa da; eta iparralderago dagoen Siorapaluk herrian -21 ºC-koa. Baina nola bizi daitezke pertsonak muturreko klima hotzetan? Galdera horren erantzuna han bizi diren inuit etniako genomak aztertzean aurkitu dute.

2015ean argitaratutako lan batean, Groenlandian bizi diren 191 inuiten genomak Europako eta Txinako gizabanakoen genomekin konparatu zituzten. Azterketa horrek erakutsi zuen 1.kromosoman, zehazki TBX15 genea dagoen gunean, inuitek aldaera berezi bat daukatela, gainontzeko populazioetan ia agertzen ez dena. Horri esker, inuitek ehun adipotsu berezi bat daukate, hotzaren presentzian UCP-1 proteina (ingelesezko uncoupled protein-1) adierazten duena. Eta hain zuzen ere, UCP-1 proteina gai da lipidoen oxidazioa edo degradazioa aprobetxatuz beroa ekoizteko.

Inuiten beste berezitasun bat da lipidotan oso aberatsak (guretzat aberatsegiak) diren dieta daukatela. Dieta mota horiek gure organismoarentzat oso kaltegarriak dira. Alde batetik, estres oxidatiboa eragiten dute; eta, gainera, estres mota horrek DNAn mutazioak eragiten ditu. Hortaz, inuitek arazo horri ere aurre egin behar izan diote eboluzioan zehar bizirik irauteko. Kasu horretan, arrakasta inuiten genomako 11. kromosomari zor zaio, zehazki gantz azido aseen metabolismoan parte hartzen duten hiru gene kokatzen diren eremuan aurkitutako aldaera bati. Aldaera berezidun gene horiek gai dira gantz azidoak biologikoki aktiboak diren molekula bilakatzeko, eta, horrela, estres oxidatiboaren arazoa arintzeko.

Beraz, azterketa horrek argi eta garbi erakusten digu eboluzioak asmatutako trikimailuak baino gauza eraginkorragorik ez dagoela muturreko baldintzetan bizitza bermatzeko.Gogoan izan, aurtengo neguan arropa sendoa soinean daramazuela su ondoan hotzak bazaudete, errua zuen genomarena da! Ez dago-eta hotzetara behar bezala egokitua!]]>
<![CDATA[Minbiziaren aurkako gene-terapia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/015/001/2017-11-26/minbiziaren_aurkako_gene_terapia.htm Sun, 26 Nov 2017 00:00:00 +0100 Nerea Osinalde https://www.berria.eus/paperekoa/1925/015/001/2017-11-26/minbiziaren_aurkako_gene_terapia.htm
2012an, Medikamentuen Europako Agentziak mundu mailako lehen gene-terapia merkaturatzea onartu zuen, Glybera deiturikoa. Farmako horrek pankreatitis kasu larriak tratatzeko balio du, lipoproteina lipasa baten urritasunaren ondorioz sortzen den gaixotasuna. Baina, tratamenduaren kostua tarteko —pertsonako 1,1 milioi euro—, Glybera fabrikatzaileek iragarri dute, erosle falta dela eta, bertan behera utziko dutela farmakoa merkaturatzeko lizentzia.

Lehen gene-terapiaren porrot komertzialarekin batera, AEBetako Droga eta Elikagaien Administrazioak, lehenengoz, minbizia tratatzeko bi gene-terapia onartu berri ditu. Bata 2017ko irailean, bestea urrian. Lehena, Kymriah, B zelulen leuzemia linfoblastiko akutua duten haur eta gazteentzat da. Bigarrenak, aldiz, Yescarta deiturikoak, helduen B zelulen linfoma mota jakin batzuk tratatzeko balio du.

Bi kasuetan, gaixoen T-zelulak edo T-linfozitoak bildu eta laborategi batera bidaltzen dituzte, bertan genetikoki eralda ditzaten. Gizakiarentzat kaltegarriak ez diren birusak erabiliz, lentibirusak alegia, T-zeluletan gene espezifiko bat txertatzen dute. Gene horrek CAR izeneko proteina bat ekoizten du, eta, horri esker, T-zelula gai da gainazalean CD19 antigenoa daukan leuzemia zelula identifikatzeko, eta hori akabatzeko. Hortaz, behin T-zelulak genetikoki eraldatuta daudenean, gaixoan txertatzen dira minbizi zelulak hil ditzaten.

Baina zein da bi farmako horien prezioa? Glyberak balio duen 1,1 milioi eurotik urrun badaude ere, ezin esan edozein poltsikotarako eginak daudenik. Izan ere, Kymriah 475.000 dolarretan merkaturatu da, eta Yescarta, 375.000 dolarretan. Hortaz, nire galdera hau da: Datozen urteetan zenbat jendek hartuko du farmako sofistikatu horien tratamendua? Terapia mota horrek medikuntza arloan eragin duen iraultza ukaezina da. Hala ere, argi dago, gene-terapiaren onurak guztion esku egoteko, aipatutako farmakoen kostua asko murriztu beharra dagoela.]]>