<![CDATA[Nora Arbelbide Lete | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 16 Nov 2018 19:06:06 +0100 hourly 1 <![CDATA[Nora Arbelbide Lete | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Hazparnen bizi diren bi iheslari kanporatu nahian dabil prefeta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/007/001/2018-11-13/hazparnen_bizi_diren_bi_iheslari_kanporatu_nahian_dabil_prefeta.htm Tue, 13 Nov 2018 00:00:00 +0100 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1889/007/001/2018-11-13/hazparnen_bizi_diren_bi_iheslari_kanporatu_nahian_dabil_prefeta.htm
Frantziako lurraldetik joateko agindua eman die prefetak bi migratzaileei. Hendaiako atxikitze zentroan preso sartu beharrean, orain arteko bizilekuan derrigorrez egoteko obligazioa jarri die.

Kontuan izatekoa da, gainera, Dublingo Itunaren araberako babesa dagokien migratzaileak direla; alegia, Europako Batasuneko beste herrialde batetik iritsiak Frantziara: Espainiako lurraldetik sartu ziren. Halere, Madrilek prefeturari jakinarazi dio ez dituela ezagutzen bi iheslariak.

Bizikletan zebilela

A.B. igande arratsaldean identifikatu nahi izan zuten jendarmeek. Bizikletan zebilen. «Egun guziz egiten zuen bere bizikleta itzulia», kontatu du Xarlo Etxezaharretak. Haren etxean bizi dira bi iheslariak. Legearen arabera, karrikan norbait identifikatu ahal izateko, arrazoi bat behar du Poliziak: jokabide susmagarriren bat izan behar du. Bizikletan zebilen migratzaileak zer egin ote zuen galdetuta, Samuel Vuelta Simon Baionako prokuradoreak BERRIAri azaldu dio joan-etorriak egiten ari zela gizona, eta orduan hurbildu zitzaizkiola jendarmeak. Prokuradoreak adierazi duenez, jendarmeak joan-etorrian zebiltzan Hazparnen gaindi. Krimenen aurkako PSIG unitate bereziko kideak ziren; zaintza eta atxilotze lanak egiten ditu talde horrek. «Ohoinen bila ziren Hazparnen, eta ohoinen bila ari zirela ziren ohartu bizikleta baten gainean zen gizon batez».

Beltz bat zihoala bizikletan, eta, horregatik identifikatu ote zuten galdetzen hasita, segituan moztu du prokuradoreak, ihardetsiz ezetz, bizikletan ibiltzea ez dela jokabide susmagarria. Aldiz, atxilotutako iheslariak «jarrera» bat izan zuela polizien susmoak sortu zituena. «Bi punturen artean joan-etorriak egiten ari zen». Eta, prokuradorearen arabera, jendarmeak hurbildu zitzaizkiolarik bizikletan joaten ahalegindu zen. Ez zen urrutira joan A.B., prokuradoreak baieztatu duenez.

Kontrolatzen hastean, poliziei azaldu zien ez zeramala dokumenturik berekin, eta bizilekura joan zen jendarmeekin. Atarian geratu ziren haiek. Orduan ohartu ziren beste migratzaile bat ere bazela han, etxejabearekin batera. Identifikazioa eskatu zioten hari ere. Biek dituzte beren sortze agiriak, baita Frantziako Estatuko medikuntza laguntza ere, baina ez dute Frantziako lurraldean bizitzea baimentzen dien dokumenturik. Orduan zituzten eraman Hazparneko polizia etxera. Etxejabea ez zuten atxilotu, iheslariei aterpea ematea ez baita delitua. Proposatu zioten bi etxekideak Jendarmeriaren egoitzara laguntzea, eta halaxe egin zuen.

Protestak

Herritarrek kanpoan elkarretaratze bat antolatu zuten, iheslariak aske uztea galdegiteko. Laster bildu ziren 50 bat lagun, eta ehun baino gehiago ere izan ziren. Goizaldeko ordu txikietan askatu zituzten azkenean, eta beren bizilekura itzuli ahal izan ziren.

Beren egonaldi baimena aztertzeko eraman zituzten Jendarmeriaren egoitzara. Kasu horretan, hamasei orenez atxikitzen ahal ditu Poliziak. Azkenean, zazpi bat oren iragan zituzten. Gertatutakoari buruz iritzia eskatzean, Etxezaharretak kontatu du zer erran zion jendarmeetako batek: «Erran zidan haiek ere badutela kontzientzia bat eta bihotz bat, baina ordainduak direla lan baten egiteko. Nik zera erantzun nion: 1940tik 1945era arte kontzientzia baztertu eta aginduei segitu zietenek anitz igorri zituztela Dachaura eta Auschwitzera».]]>
<![CDATA[Frantziako lurraldetik joateko agindu diete Hazparneko bi etorkini]]> https://www.berria.eus/albisteak/159190/frantziako_lurraldetik_joateko_agindu_diete_hazparneko_bi_etorkini.htm Mon, 12 Nov 2018 07:17:58 +0100 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/albisteak/159190/frantziako_lurraldetik_joateko_agindu_diete_hazparneko_bi_etorkini.htm <![CDATA[LITERATURA «IPARRALDETIK»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1951/032/001/2018-11-11/literatura_iparraldetik.htm Sun, 11 Nov 2018 00:00:00 +0100 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1951/032/001/2018-11-11/literatura_iparraldetik.htm zahartu eta adin muga 30 urtetik 40 urtera pasatzea ere.

Bizkitartean, bekaren hasieratik konstante bat da proiektu guti aurkeztea deialdi bakoitzean. «Aldi oro badugu proposamen bat edo bi. Horrekin badugu aski erregularki ateratzeko liburu berri bat, baina ezin da erran bilana ona denik. Lauzpabost ukan beharko genituzke, teorian, egiazko hautu bat ukaiteko, eta gero batzuk argitaratzeko beka gabe. Baina ez da sekula gertatu», damutu da Peio Etxeberri-Aintxart, Elkar argitaletxerako Baionako bulegoan editore lanetan ari dena.

Elkar argitaletxeak eta Euskal Kultur Erakundeak (EKE) sortu beka da Gazteluma. Hemezortzi urteko ibilbidea dauka bekak, eta tarte horretan bederatzi liburu publikatu dira. «Iparraldeko idazle gazteak euskaraz idaztera» bultzatzeko asmoarekin sortua dute, arauek diotenez. Arau berak ditu 2000. urteaz geroztik. Izan daiteke eleberria edo narrazio bilduma. Arauetan segituz, ez da sorlekurik edo bizilekurik aipatzen, baina bai «Iparraldeko euskara batuan» sortua izan behar duela testuak. Horrek zer erran nahi duen galdetzerakoan, «erran» idatzi behar dela «esan»-en ordez laburbildu du Etxeberri-Aintxartek.

Horiek horrela, behin egitasmoa hautatuta, urte bat badu liburua bururatzeko idazleak, ondorengoko Sarako Idazleen Biltzarrean aurkezteko gisan. 3.000 euro dira saritzat.

Bekaren arrakastarik eza irakurketa ohidura aldaketekin lotzen du, partez, Etxeberri-Aintxartek. Eta erreportajerako elkarrizketatu gainerateko guztiek ere nabarmendu dute azken hogei urteetako aldaketa nagusietako bat dela Internet eta pantailen erabilpenarekin idazketaren mundua arras bestelakotu izana. Ondorioz, gazteak liburuak irakurri eta idaztetik agian oraino urrunago direla. «Momentu hau biziki konplikatua da literatur zaletasuna sustatzeko», baieztatu du Ur Apalategi idazle eta euskal literaturako irakasleak, eta hori «beste makroarazo» bat dela zehaztu. Eboluzioa Baionako fakultatean ikasle dituenekin ikusten duela berretsi du: «Ez da katastrofista izan behar. Badira konpetentzia batzuk, aberastasun batzuk, guk ez genituenak. Ez dut ikusten dena beltz, baina liburuen bitarteko literatur zaletasuna gaur egun... lehen marjinala zen, eta orain oraindik eta gehiago».

Azkenean, literaturaren problema orokorren zurrunbiloan sar daiteke Gaztelumaren izatea eta bilakaera. Eta orokor horiei gehitu behar zaizkie euskal literaturari lotu problema bereziak. Jakinez, gainera, euskal literaturaren sistemaren barnean ipar hori erantsia izateak dakartzanak ere badirela.

Ipar Euskal Herriko literatura kategoriak berak ekartzen duen ikuspegi «esentzialista» nabarmendu zuen Apalategik, hain zuzen, Iparraldeko azken aldiko literatura euskal literatur sistemaren argitan (eta vice versa) artikuluan (2005, Lapurdum). Jadanik barnean sartu zituen Gaztelumako bi lehen saridunak. Hamahiru urte geroago, «aho biko ezpata» aipatu zuen: «Alde positiboa da atera direla idazle batzuk. Segur naiz ekarri dituela irakurle berriak ere». Baina, aldi berean, nonbait «atzerapauso bat» ere badela pentsatzen du. «Gure sistema kultural euskaldunaren disfuntzio baten irudia da. Egoera ideal batean, Euskal Herri normal batean, Euskal Herriko edozein eskualdetako edozein idazlek beharko luke izan bere tokia Euskal Herriko edozein argitaletxetan. Ikusi gabe zer euskalkitan ari den edo nondik ari den». Bereizketa hori «auto-debaluatze bat da Iparraldeko idazleontzat. Erran nahi du behar dugula gure erreserba bizirauteko».

Gogoeta hori Elkarren barruan ere badutela azaldu du Etxeberri-Aintxartek. Pentsatzen ari dira, beharbada, Elkarren Ipar Luma saila —Gazteluma hor sartzen da— Euskal Herri mailako Elkarren Literatura sailean sartzea: «Pista bat izan daiteke. Pentsatzen ahal da normalizatzen dela horrela. Baina errealitate bat da jendeak xerkatzen duela hori».

Gauza bat da xerkatzea, eta beste zerbait horri zer erantzun ematen zaion. Apalategiren ustez, «hastapeneko beldurrak» indartzea da arriskua, preseski. «Erraten diozu hobe duela bazkatzea Iparraldeko idazleekin, bestea ez dela beretzat, zailegi dela, urrunegi. Beti oso anbiguoak iruditzen zaizkit fenomeno hauek, lanjerosak».

Irakurleekin egunero lan egiten du Elise Diletek. Ikas euskal pedagogia zerbitzuetako dokumentalista da. «Euskaldun berri» gisa, «biziki harritu» dela dio, ohartzean euskaldunek biziki guti irakurtzen dutela euskaraz. «Erraten dute ez dutela plazerik euskaraz irakurtzen dutelarik, eta hori, ene ustez, zinez landu behar dugu». Euskaldun berriek, «paradoxa» badirudi ere, gehiago irakurtzen dute bere ustez: «Haien prozesuan, irakurketa garrantzitsua da. Ohidura hori hartzen dute, euskaldun zaharrek baino gehiago». Ikasera hurbiltzen diren irakasleek ikasleendako liburuak hartzen dituzte, edo beren haurrentzat, «baina haiendako, biziki guti».

Plazer horren gibelean ohidura kontu bat dela, hori ere argi dute elkarrizketatu gehienek. Eta badirela bideak hori gainditzeko, hori ere argi. Ipar eta Hego baino harago. «Egia da, beharbada, kezkatzen garela produzitzeaz, baina gero idazlearen eta irakurlearen arteko zubi lan hori ez da egiten», pentsatzen du Eneko Bidegain idazleak.

Plazera nola transmititu

Etxeberri-Aintxartek Enbata aldizkariko urriko zenbakian idatzitako artikuluan ('Kultura behartuari' aski) aipatzen duena sintomatikoa izan daiteke. «Hegoaldeko abertzale batekin» ukan solas bat du aipatzen hor, zeinak leporatzen baitzion euskaraz ez idaztea, eta horri honela erantzun ziola esplikatzen du: «Plazer handi batekin erantzun nion ez nuela kasik behin ere euskaraz irakurtzen, salbu, bistan dena, nire editore lanaren karietara».

Plazerik hartzen ez duenak nola plazera transmititu. Transmisio kontuak aipatu dira joan den ostegunean Hazparnen (Lapurdi), justuki. Haur eta nerabeen euskal literaturaz mintegia zuten Bilketa, Ikas eta EKEk. Ipar Euskal Herriko irakasle eta liburuzain andana bat bildu da hor. Aipatu diren ideietako bat izan da zubiak eraiki eta indartu behar direla eragileen artean, bakoitza bere txokoan xitxuketan aritu ordez.

Zubi lan horietan ari da nolabait Dilet. «Erronka» gisa hartzen du ohidurak aldatzea. Ikasera hurbiltzen diren irakasleak motibatuz berentzat liburuak har ditzaten, gustukoak ukan ditzaketenak atzematen ahalegintzen da. Helduentzako irakurterrazak diren liburu batzuk proposatzen dizkie batzuetan, Arian irakurgaiak (Elkar) edo Euskara Errazean (Erroa) bildumetakoak. Eta erronka horretan Gaztelumak bere lekua baduela pentsatzen du Diletek. Adibide bat emateko, Maialen Hegi-Lukuren Girgileri anderea anitzek mailegatzen dutela zehaztu du. Oihartzun onak dituela. Berdin Katixa Dolhare-Zaldunbideren Biribilgune liburuak.

Giltzetako bat hezkuntzan datzala pentsatzen du Katixa Dolhare-Zaldunbidek ere. Idazle izateaz gain, irakaslea da: «Badakigu literatura ez dela sail premiatsua hezkuntza nazionalean. Alta, behar da egonkortu literatura irakaskuntza. Behar dira idazleak gehiago eraman eskoletara. Idazle zaharrak hobeki baloratu, oraingoak hobeki ezagutu». Irakurtzeko plazera idazteko plazerarekin ere lotzen du idazleak. Testu azterketaz edo disertazioaz gain, irudimena lantzeko saio gehiago izatea, adibidez. Dolhare-Zaldunbidek azpimarratu du irakurle kluben garrantzia ere. Funtsean elkarrizketatu guztiak bat datoz horretan. Apalategik argi: «Horrelako ekimenak dira bultzatu behar. Hori da niretzat irakurketaren etorkizuna. Asmatu behar dira irakurketa sozializatzeko modu berriak». Bide beretik Bidegain. Idazle gisa eskertzen ditu horrelako trukeak. Baita jende guti hurbiltzen denean ere. «Eta zer ote da gutxi?», galdetzen du. Irakurle bat bakarra bada ere, jadanik badela nor. Ororen buru: «Liburuak oraino atxikitzen du halako xarma bat, magia bat, non objektu horrek lotura egiten duen liburu denden, liburutegien eta irakurle eta idazleen artean. Hori hor baldin bada oraino indarrean, zerbaitengatik da. Eta hori baliatu behar da».]]>
<![CDATA[Begietara begiratuz geroz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1960/006/001/2018-11-01/begietara_begiratuz_geroz.htm Thu, 01 Nov 2018 00:00:00 +0100 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1960/006/001/2018-11-01/begietara_begiratuz_geroz.htm
Duela pare bat aste iritsi zen Baionara, beste hainbat bezala. Azken hilabeteetan, 80-100 iheslari dira igarotzen Baionatik egunero, han baitute autobus geltoki nagusia. Paris, Naoned, Tolosa, Lyon, Bordele, Brusela... Macron autobusen helmugak dira horiek oro. Horrela erraten diete autobus berezi horiei, Emmanuel Macron Frantziako Ekonomia ministro zelarik bozkarazi legearen ondorioz ezarri baitzituzten. Autobusen merkatua liberalizatu zuen, eta, ordutik, autobus konpainia andana batek ematen du merke bidaiatzeko parada. Pariserako txartela 20-50 euroan eros daiteke. Orain arte, Euskaldunen plazan egoten ziren autobus horiek oro. Herenegundik, Lesseps kaian dute geltokia, Baionako tren geltokitik gertu, Aturri ibaiari begira, gaztetxearen auzo berean. Hurbil dago migratzaileentzako egonleku berria, Pausa izenekoa.

Igarobidean diren iheslariek, izan ere, Euskaldunen plaza zuten autobusaren zain egoteko lekua. Kanpoa. Gau eta egun. Gosea eta hotza. Bidaia segitu nahian, autobusaren zain. Batzuetan, autobus txartelaren zain, senideek-edo noiz bidaliko Internet bidez; besteetan, dirurik gehiago ez zutela. Gehienetan, ez zekiten non ziren ere.

Herenegundik, Pausa aterpean dute, beraz, atsedena. Atherbea elkarteak koordinatzen du lekua, eta zazpi langile enplegatzekoak ditu. Baina bada elkarte eta laguntzaile andana bat sarea sendotzen ari dena. Diakite elkartea dago guztiaren oinarrian: hark abiatu zuen Euskaldunen plazako elkartasun lana.

Leku berriaren aurrekontua Baionako Herriko Etxeak du hartua bere gain. Euskal Elkargoak laguntzekoa du, eta negoziatzekoa dute Pirinio Atlantikoetako Departamenduak ere esku hartzea. Oraingoz, sei hilabeterako ditu ireki ateak.

Bazkaria herriko etxeak ordaintzen du; arratsekoa elkarteen esku da. Jantziak ere bai. Laguntza guziak ongi etorriak dira. Orain arte bezala, ororen buru.

Gau bat edo bi gehienez pasatzen ahalko dituzte iheslariek: jatekoa, lo egitekoa, jantziak eta gomendio juridikoak dituzte aterpean. Autobus txartela erosten ere laguntzen ahal diete: ez diruz, baizik eta erraztuz Interneteko bidea, loturak eginez autobus gidariekin. Migratzaile batzuk, autobusa hartzen. Euskaldunen plazako geltokia Lesseps kaira eraman dute. / Bob Edme.

Laguntzaileen sarea ezinbestekoa izango da aurrerantzean ere, Jean-Daniel Elixiri Atherbeako zuzendariak ohartarazi duenez. Argi du sareek dutela segurtatuko ekinbidearen sendotasuna. Laguntzaileen sareak du laguntzen «begiradak aldatzen». Azaldu du hori ikusia dutela jada Baionan eta Baigorrin (Nafarroa Beherea), iheslarientzat antolatu behin-behineko harrera zentroekin. Atherbea zen koordinatzaile Baigorrin ere. Orain, badago alde bat: Baionakoa ez da behin-behineko harreragune bat iheslari kopuru finko batentzat. Hemen ez da leku mugaturik; denbora da mugatua.

Esperientziatik

Oraindik ez da dena pikoan, baina egunez egun gauzak argituz doaz. Eguneroko esperientziarekin ikasten ari dira, eta badute jadanik bidea eginik. Badu bost bat hilabete kopuru handietan igarotzen ari direla iheslariak. Kontua da luzaz ez zirela ageri: kukutzen ziren, Poliziak ez harrapatzeko gisan. Autobusa iristean ikus zitezkeen sasietatik ateratzen azken puntan. Ikusi nahi ez zituenarentzat, erraza zen.

Baina begiratzen dakienarentzat, zaila ez ikusi egitea. Hori izan zuen abiapuntua Diakite elkarteak. Herritar bakan batzuen ekimenez abiatu zen guztia. Laster, ehun bat bildu dira. Facebookeko mezu bat izan zen hasiera, biziki zehatza: estalkiak, jatekoa, jantzi beroak; gizon, emazte eta ñiñientzat. Trumilka iristen hasi ziren jantziak. Lokalak beharrezkoak ziren metatzeko, eta lau lokalen gakoak lortu zituzten ziztu bizian. Bi kamioi ere laster. Jatekoa, aski eta sobera, eguerdiro eta gauero. Medikuak eta erizainak ere prest. Erizainen ordenak dei egin zien Ipar Euskal Herriko erizain guztiei, aldizkatze bat antolatzeko.

Eta halako batean, Euskaldunen plazan hasieran eta Pausan orain, gorpuzten dira geopolitika orokor guztiak eta horri begira eman daitezkeen erantzunak, eztabaidak. Halako batean, Fati, Mustafa, Tierno, Mariama, Amanita, Mohammed, Balio eta Diakite bilakatu dira Baionatik igarotzen ari diren iheslariak. Hortik dator Diakite elkartearen izena: lagundu duten lehen iheslaria da Diakite. Teoriak urtzen dira segituan. Iheslariekin mintzatzen hasiz geroz, laster ohartu daiteke zaurien heinaz. Traumen amildegia. Joseba Sarrionandiaren poema hura oihartzun: «Nekez uzten du bere sorterria/sustraiak han dituenak./Nekez uzten du bere lurra zuhaitzak/ez bada abaildu eta oholetan/ Ez du niniak begia uzten/ez bada erroi edo arrubioen mokoetan» (Izuen gordelekuetan barrena).

Itxura guztien arabera, horrek partez esplika dezake instituzioak ere hasi izana inplikatzen azken aste honetan. Jean-Rene Etxegarai Baionako auzapeza eta Euskal Elkargoko presidentea plazara joaten hasi zen duela hamar bat egun, eta, orduz geroztik, aldatu du diskurtsoa. Bada bulta bat eskatzen zitzaiola inplikatzea. Gutunak idatziak izan zitzaizkion, elkarretaratzeak antolatuak. Baina erantzunik ez. Lehenago zergatik ez den mugitu galdetzean, erantzun du «espero» zuela estatua inplikatzea. «Baina ikustean ez zela deus heldu alde horretatik, orduan iruditu zait hiriari zela sostengu humanitarioa ekartzea. Hor dira, ahul dira, eta erantzun humanitario bat eman behar zaie. Hiriari doakion erantzuna». Jean-Rene Etxegarai Baionako auzapeza, migratzaileekin ari diren boluntarioekin. / Bob Edme.

Aldaketa hori izan dela baieztatu du Atherbeako zuzendariak: «Horrelako egoeretan dauden pertsonekin hitz egiten hasteak berak eragiten du aldaketa. Ni horren lekukoa izan naiz. Auzapeza hunki dute, usu gertatzen den bezala migratzaileari, terrorista potentzialari, atzerritarrari bisaiak jartzen dizkiogularik. Izenak jartzen hasten garelarik. Trukatzen hasten garelarik».

Oraino gogoan du ostegun gau berezi hura Fatima Diallok. Duela pare bat aste izan zen. Baionako autobus geltokira iritsi berria zen, eta pentsatu zuen kaleko jantzitako poliziak zirela laguntza eskaintzera joandako gazte haiek. Gauaren erdia zen. Taxiz iritsi berria Irundik, beste bidaiakide batzuekin. Ezetz, ez zirela poliziak ihardetsi zion beste iheslari batek: jantzi, eta estalki beroak eman zizkiotela. «Laguntza eskaini ziguten, baina gehitu zuten ez ginela onartzera behartuak. Horrek lasaitu ninduen», gogoratu du Diallok. Lasaitu zuen laguntza juridikoa izango zutela entzuteak.

Funtsezko laguntza

Laguntzaileek aholkatu zieten poliziak atxilotuz gero abokatu baten eskatzeko, eta mediku bat ere galdegin zezaketela. Polizien galderei ez erantzuteko, eta, zerbait izenpetzera behartua izanez geroz, asile idazteko. Isilik egoteko eskubidea zutela, eskubideak zituztela. Hor izan zuen segurtamena Diallok. Ez ziren poliziak. Hori da iheslariei laguntza ematera joan direnen lehentasunetako bat: laguntza juridikoa ematea, eskubideak badituztela jabetu daitezen. Funtsezkoa da, eta eraginkorra ere bai: atxiloketa bat baino gehiago saihesten lagundu dute, nahiz eta ez duen beti funtzionatu.

Dena egina baita ez daitezen existi, ez paperetan, ez pertsona gisa. Eskubiderik gabekoak balira bezala. Autobus konpainiekin, adibidez, gertatu dira gehiegikeria bat baino gehiago. Erraterako, nortasun agiriak eskatu dizkiete: zenbait gidarik, autobus txartelaz gain, nortasun agiriak erakusteko exijitzen zieten. Alta, eskaera hori ez da legezkoa, baina jakin behar; batek baino gehiagok jaitsi behar izan du autobusetik. Orain, iduriz, ez da halakorik gertatzen, baina ez da behin betiko segurtamenik.

Eurolines autobusetako gidariekin, adibidez, ez da konpondu arazoa. Batek baino gehiagok ezin izan dira autobusera igan, nahiz eta txartela erosia izan. Elkarteko kideek gogoan dute nola behin autobus gidari batek ateak ireki zituen, hatzarekin zuri bat seinalatu zuen, eta igaiten ahal zela erran zion; aldiz, ondoan zuen beltza ezin zela igan. Gau batez elkarteko kideak asaldatu ziren, autobusa geldiarazi zuten, eta lortu txartela zuten guztiak igotzea. Baina beste gau batean, ez: kide batzuei eraso egin zien gidariak. Salaketa jarri dute.

Izan dira autobus txartelen trafikatzaileak ere. Autobus txartelak bereziki Interneten bidez dira erosten ahal. Afera da Interneten erosteko kreditu txartela behar dela. Trafikatzaile batzuek iheslariei aukera ematen diete sosez pagatzeko; erosten diete txartela Interneten, baina bitartekari lana garesti ordainaraziz. Emazteen kasuan, txartela merkeago egiten diete sexu harreman behartu baten bidez ordainduz geroz.

Oro har, emazte eta ume andana bat lagundu dute Diakite elkarteko kideek. Gehienak taxiz iristen dira gauaren erdian. Egunero bospasei azken aste honetan. Pausaleku berria ukan aitzin, herritarren etxeetan lo egitea proposatzen zieten iheslariei. Denentzat lekurik ez eta, gizonak kanpoan utzi behar izaten zituzten askotan. Hautuak egitera behartuak ziren. «Kanpoan lo egitea dramatikoa da gizonentzat; emazteentzat, dramatikoa izateaz gain, lanjerosa da», dio Diakiteren sortzaileetako batek, Kloe Etxamendik. Horri buruz ukan dituzte eztabaidak elkartean.

Izan dituzte arazoak. Proxenetismoagatik kondenatutako gizon bat bildu zitzaien plazara gauez, laguntzaile bat balitz bezala. Laster ohartu ziren elkarteko kideak, eta alde egitera behartu zuten. Etxamendi ez zen hainbeste harritu horrelako jendeak itzulika ikustean. Entzuna zuen horrelakoak gertatu zirela duela hogei urte Parisko La Chapelle elizan iheslariek sortu protesta mugimenduan. «Erasotzaileen logika segituz geroz, egokiak dira horrelako lekuak. Ez dute arriskurik hartzen. Igarobidean diren pertsona horiek babesik gabe dira: Nor ohartuko da desagertzen badira? Nor arranguratuko da?».

Arrazoi bat gehiago, elkartasun sarea sendotzeaz batera, erantzukizunaz jabetzeko. «Denek, inkontzienteki ere, huts egin dezakegu. Beharrezkoa da enpatia etengabe galdekatzea», ohartarazi du Etxamendik. Horrelakoentzat ere balio izan du eta balio du Baionako esperientziak.

Datu berezi bat bada, hala ere. Lagundu dituzten gehienek, ondotik, mezu bat bidaltzen diete, ongi iritsi direla errateko. Berriro ere eskerrak emateko. Gehienetan gizonen mezuak dira horiek. Emazteen kasuan, ordea, biziki mezu gutxi; harremanetan jartzen saiatu, eta biziki mezu iheskor eta lausoak jasotzen dituzte.

Fatima Diallok Paris zuen helmuga. Bazuen kontaktu bat Parisen, eta autobus txartela ere bai. Ez zen Baionan gelditzekoa. Baina, halako batean, kontaktuak ez zion gehiago erantzun. Parisera joateko arrazoik ez zuen gehiago ikusi, eta Baionan gelditzea erabaki zuen. Gau hartan ezagututakoengana jo zuen. Kloe Etxamendik konfiantza erakutsi zion, eta erran zion hemen geldi nahi zuela. Etxamendik baietz, justuki Noka-Noka elkartea hor zegoela, emazte iheslarien eskariei erantzuteko xedez sortua. Eratu berria, oraindik antolatzekoa, baina segituan aurkitu zioten babesa. Noka-Nokako kide egin da Diallo. Eta iheslarien laguntzen hasi da. ]]>
<![CDATA[Maite Barnetxeren funtsa, eskura]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1859/036/001/2018-10-24/maite_barnetxeren_funtsa_eskura.htm Wed, 24 Oct 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1859/036/001/2018-10-24/maite_barnetxeren_funtsa_eskura.htm Euskal Herria orai eta gero —1971tik 1986ra egin zuen—. Orain arte artxibo eskuragaitzak zirenak Uztaritzera (Lapurdi) ekarri dituzte. Euskal Kultur Erakundearen (EKE) bulegoetan horretarako espresuki egokitu espazioa jarri dute. Atzo estreinatu zuten: orotara, 315 emankizun dira, Maite Barnetxek Frantziako telebista publikorako eginak.

Horrekin batera aspaldiko eskaera bat dela betetzen azaldu zuen atzo Xantal Barnetxek, Maite Barnetxeren alabak. Gogoratu zuen duela hamabi urte jadanik aukera hori aipatu zutela, eta oztopo andana bat gainditu behar izan zirela: «Orain arte urrundua zen, nahiz eta Euskal Herrian egina izan. Ez zen hainbeste gurea. Orain egina da. Funts hori gurea da. Erabiltzen ahal dugu. Euskaldunek dute ondare honen mamiaren iturria osatzen. Normala da euskaldunen eskuetan izatea».

Maite Barnetxe bera helburu horrekin ere aritu zela esplikatu zuen alabak: «Bazekien biziki ontsa eraikitzen zuela lekukotasun paregabeko bat. Nahi zuena zen Euskal Herria euskaldunei lehenbizi ezagutarazi, eta euskaldunek ezagut zezatela beren artean zein aberatsak ziren».

Izan dadin kooperatiben sorrera, laborantza munduko aldaketak, ikastolen sorrera, izan dadin Etxahun Iruri, Imanol artistaren elkarrizketak edo Mattin Treku bertsolariaren bertsoak, gai andana bat jorratzen dute erreportajeek. Urteak iragan dira orduz geroztik; hain zuzen, atzo azpimarratu zuten bere lanaren alde historikoa, soziologikoa, etnologikoa baita kulturala ere handituz joan dela urteekin. Helene Bettenbourge INAko Pirinioetako ordezkariak hala esan zuen: «Herritarretatik ahal bezain hurbil izateko gisan lan egiten zuen. Ezagunak zirenak elkarrizketatzen zituen, baina baita ezezagunak ere. Elkarrizketatuei bihotza zabalarazteko gaitasuna bazuen. Horrek egiten ditu dokumentu horiek liluragarri». INA Frantziako ikus-entzunezkoen institutua da, eta Barnetxeren emankizunak bere jabetzapean dira. EKEk INArekin izenpetu hitzarmenak egin du EKEra ekarri ahal izatea.

Datu basea Uztaritzera ekartzearekin batera, emankizun bakoitzari fitxa bat gehitu diote, bilaketa lana errazteko gisan. Fitxek INAren metodologiari segitzen diote; hau da, frantsesez egin dira, baina euskaraz ere laburpenak egin dituzte.

Emankizun bakoitzean zein gai lantzen den jakinarazteaz gain, nor agertzen den zehazten dute fitxek, besteak beste. Lan horretan aritu dira Kattalin Totorika eta Maider Bedaxagar azken hilabete hauetan. Oren luzeetako lana izan dute, preseski, lekuak eta jendeak identifikatzen. «Oraino osa daitekeen lana», azpimarratu zutenez. Zehaztu zuten norbait edo leku bat ezagutuz gero fitxak osatuz joan daitezkeela. Adibide bat emateko, Daniel Landart idazlea bildu zen aurkezpenera, eta, irudiak begiratzean, Piarres Larzabal idazlea ezagutu zuen Larhun mendiaz egin erreportajea batean.

Harremanetan jarri dira Euskadiko Filmategia, Zineuskadi eta Tabakalera egiturekin ere. Ez dute iragarri elkarlan zehatzik, baina, «hizkuntzak mugak gainditzen lagun dezakeela» argudiatuz, Bettembourg horrela mintzatu zen: «Amesten dut egun batez mugaz gaindiko proiektu bat gauzatzea, Ipar eta Hego Euskal Herriko funtsak elkarri so jarriz».

Erreportajeen fitxak Maite.barnetche.mintzoak.eus webgunean aurki daitezke. Erreportaje horiez interesatua den oro webgune horretara sartzera gonbidatzen dute EKEko ordezkariek. Bertara sartu, zerk interesatzen duen zerrendatu, eta, ondotik, EKEra deitu beharko du interesatuak hitzordu bat hartzeko: (0033) 559-93 25 25. Behin hitzordua hartuta, Uztaritzera joan beharko da interesatua. Erreportaje bat baino gehiago begiratzen ahalko ditu. Irudiak EKEn geldituko dira, ez bada proiektu zehatz batentzat, adostuko dena. «Badira eskubide gorabeherak. Hori da zailena. Ez da zernahi egiten ahal», nabarmendu du EKEko zuzendari Pantxoa Etxegoinek.]]>
<![CDATA[Uztaritzek ere badu bere kabalkada]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2018-10-12/uztaritzek_ere_badu_bere_kabalkada.htm Fri, 12 Oct 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2018-10-12/uztaritzek_ere_badu_bere_kabalkada.htm
Anartean ez dute gauza handirik salatu nahi beren kabalkadaz uztariztarrek. «Sorpresa atxikitzeko. Gustukoa dugulako sorpresa», esplikatu du kabalkadako antzerkilari eta antzerkiaren idazle Aritz Bidegainek.

Bizkitartean, interesgarria izan daiteke ikustea proiektua nola pentsatu duten, zergatik egiten duten. Hasteko, kabalkada batek herri baten federatzeko ukan dezakeen gaitasuna garrantzitsua zaie uztariztarrei. Belaunaldi guztiak batzea. Eta hala gertatu delako pozik dira antolatzaileak. Funtsean, kabalkada bera herriko Izartxo dantza taldearen 50 urteen ospatzeko aitzakiarekin muntatu dute. Dantzari belaunaldi guztiak ordezkatzea izan da ideia, eta lortu dute. Orotara, 70 bat dantzari dira. 16 bat urte ditu gazteenak, 70 bat urtetik hurbil zaharrenak. «Biziki aberatsa da ikustea dantzak nola zeharkatu dituen gorputzak belaunaldi ezberdinetan», azaldu du Arantxa Lannesek, koreografia lanetan arituak.

Dantzetan ere elkartu dituzte, hain zuzen, belaunaldi ezberdinen ekarpenak. Aspalditik inauteriek leku handia hartzen dute Uztaritzen, eta aspalditik dantza andana bat ematen ditu inauterien kasietara Izartxok. Eta kabalkadan dantza bakarrean elkartuko dituzte dantza horiek oro. Gero, izanen dira baita kabalkadarako asmatu ekarpen ere zenbait dantzatan. Mutxikoetan, adibidez. Espazioa galdekatu nahi dute. Baina hor ere ez du gehiegi mintzatu nahi Lannesek, hor ere sorpresa atxikitzeko.

Kabalkada, beraz, herri federatzaile bezala. Kabalkadaren barnean, aldiz, bada auzi forma hartzen duen antzerkia. Eta hor ere hautu hori egin dute. Kasu horretan, epailearen eta uxerraren pertsonaiak ere sartuak dituzte. Auzia sinbolikoa izanen dela, hori zehaztu nahi izan du Bidegainek. «Ez da pertsona bat izanen akusatua, auzi normal batean bezala. Baina eztabaida batzuk emanak izanen dira auzian». Gai bat baino gehiago jorratuko dituztela ere gehitu du: batzuk, Uztaritze hiriari lotuak; besteak, zabalagoak.

Baina, dena den, galdera hor da: nola egin auziak suposatzen duen kritika eta federatzeko gogoa elkartzeko. Gauzak errateko gogoa, baina, aldi berean, federatzeko nahiak sor dezakeen nehor ez mintzeko gogo hori, nehor ez gaitzitzearen hori: «Kabalkada baten umorea nahi eta nahi ez probokatzailea da pixka bat, satirikoa. Hori behar da atxiki. Gero, gaitzitzearena... bortxaz baduzu arrisku hori. Baina kasu egin dugu gauza batzuei. Bestela, federatzeko partez hausteko arriskua bada. Helburua ez da hori ere. Uste dut badela halako muga bat umorean, eta horrekin jostatzen ikasi behar dela. Entseatzen gara oreka bat atzematen», azaldu du Bidegainek. Halere, argi utzi nahi du: «Erraten ditugu gauzak. Baina gai batzuetan kasu egin behar da gauza batzuk nola tratatzen diren. Ez da probokatu behar probokatzeko. Fina izan behar da».

Hori bai, umoreari garrantzia ematen diote uztariztarrek: «Bai. Gero, kabalkada batean, demagun oren batez ariko garela hiru partetan banaturik, ez da baitezpada dena zapart egingarria izanen. Baina zentzuz betea bai, ene ustez».

Konkretuki, Bidegain aritu da eszenen idazten, aitzineko bilkuretan antzerkilarien artean erranak izan direnak kontuan hartuz. Denek elkarrekin irakurri dituztenak, bakoitzak bere iritzia emanez. Baina paperetik abiatzen dira: «Gero, errepiketan gauzak alda daitezke. Hor ikusten da zerk funtzionatzen duen, eta zerk ez».

Eta hori dena euskaraz. Ez dena detaile bat agian. Konparazione, antzerkilari berdintsuek ematen duten inauterietako zanpantzarren auzian antzerkiaren %80 euskaraz da; gainerakoa, frantsesez: «Galdegina zaigu tarteka han-hemenka frantsesezko erranaldi batzuk sartzea». Antzerki jokoan sartuz frantsesa. «Euskara ulertzen ez duenak istorioa segitu ahal izateko. Zaila izan da onartzea. Pena liteke euskaldunak ez direnek ez ulertzea. Baitira mezu azkar batzuk». Euskara ez dakitenentzat erdarazko esplikazioekin esku orri batean emanez «sorpresa efektu hori galtzen da; horrek anitz baldintzatuko duke».

Kabalkadan, aldiz, esku orriaren hautua egin dute, non frantsesez sinopsia emanen duten: «Gai nagusia ulertzeko. Baina ez da denei emana izanen. Beharko da galdegin». Hastapenean ez zuten esku orririk nahi: «Baina batzuk kexatu dira. Behar zela pentsatu euskara ulertzen ez dutenekin». Eztabaida luze batzuk ukan dituzte: «Nahi bada euskalduna ez dena guregana ekarri, egia da behar direla hautsi-mautsi batzuk egin. Bestela, arriskua da batzuk elkarren aurka jartzea, eta, azkenean, ez duzu debatea aitzinarazten». Hautsi-mautsia esku orriarena izan du Uztaritzek. Hori bai, antzerkia osoki euskaraz izanik, «plazer handiagoa» ekartzen duela ez du dudatzen Bidegainek. «Jendeak behar du ulertu ere euskal kultura euskaraz egiten dela eta ez dela beti euskaldunei indar bat egitea». ]]>
<![CDATA[Zentro bat musika ikerketari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/032/001/2018-10-10/zentro_bat_musika_ikerketari.htm Wed, 10 Oct 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1891/032/001/2018-10-10/zentro_bat_musika_ikerketari.htm
Musika galdekatzea da zentroaren helburua, institutuko buru Denis Laborde ikerlariak azaldurik. «Musika galdekatu, zientzia sozialen ikuspegitik. Estiloak eta musika motak baino haratago. Interesatzen zaigu jende batzuek musika egiten dutela. Edozein musikaz gara interesatzen, edozein lekutakoa, edozein garaitakoa».

Hiru ikerlari ditu institutuak berak enplegatzen, eta aurki lau izanen dira. Parisko Georg Simmel laborategiaren adar bat da. CNRS (Frantziako ikerketa zientifikoen zentroa) eta EHESS (zientzia sozialen goi mailako ikasketen eskola) daude oinarrian. Hortik at: «Ikerketak nazioarte mailan funtzionatzen du, proiektuka, eskaintza deialdika, Europa mailan edo orokorkiago», Labordek. Chicago, Londres eta Bartzelonarekin ari dira lanean, baita Bogotarekin ere. Bogotaren kasuan, adibidez, hiriak nola egiten duen musikaren barruan dute ikergaia. «Iraneko maqam izeneko musikaz eta samba recifeaz trukatzeko aukera ere eskainiko dugu. Horrelako esperientziak plantan jartzen saiatuko gara». Azken finean, bi ildo nagusi ditu zentroak. Batetik, nazioarte mailako programa horiek eta, gero, pertsonen arteko harremanak. «Harremanak direino, gero, administrazioen arteko akordioak lor daitezke», azaldu du Labordek. Eta alde horrek ikerketak Euskal Herrian sustraitzeko parada eman lezake.

Adibide konkretu bat emateko, atzoko estreinara etorri Aitzpea Leizaola izan daiteke. Euskal Herriko Unibertsitatean antropologiako irakaslea da Leizaola. Aspalditik ezagutzen dute elkar Labordek eta biek, eta jadanik ari dira elkarrekin Euskal Etnopoloan. Eta institutu berri honekin ere elkarrekin aritzeko bideak atzeman daitezkeela pentsatzen dute biek. Jadanik gertatu izan dela ere azpimarratu du Leizaolak. Miren Artetxe ikerlaria tesia egiten ari da EHUn, gazteak, bertsoa, transmisioa eta nortasuna lotuz. Bada, hiru hilabete pasatu ditu Baionako ikerketa zentroan.

Labordek gaineratu du lan bat eramatekoa dutela ere Baionako erietxe publikoarekin. Musika nola integratzen duten artatze protokoloen barruan. Beste gai bat dute iheslariena. «Musika nola izan daitekeen harrera egiteko tresna, trukatze tresna». Baigorrin duela hiru urte antolatu behin-behineko atseden zentroan izan esperientzia abiapuntu lan bat argitaratzekotan da, hain zuzen, Laborde.

Horiek guztiak erranik, ez da kasualitatea zentroak Arteen Hirian izatea bulegoak. Izan ere, gunea Euskal Elkargoak du kudeatzen orain, eta bertan daude ere elkargoak kudeatzen dituen arte eskola eta kontserbatorioa, baita orkestra ere, berriki Ipar Euskal Herriko mailakoak bilakatuak. Euskal Elkargoak gune horren garatzeko gogoa erakutsia du. Institutuari bulegoak urririk uzteaz gain, 61.500 euro emanen dizkio. Horrekin du laugarren ikerlariaren lanpostua ordaintzekoa.

Ez da kasualitatea ere Baionan izatea. Laborde ikerlaria baionesa da sortzez. Paristik aritu da luzaz, baina aspalditik badu Euskal Herrira sartzeko gogoa. Bertsolaritza ikertu izan du. Artetik errateko, zentroan lan egiteko euskara ikastea jarri duela baldintza bezala nabarmendu du Labordek. Ez baitaki euskaraz, baldintza horrek balio ote duen galderari irri trabatu batekin erantzun dio.]]>
<![CDATA[Estreinatu dute 'Gure oroitzapenak' zinema geletan]]> https://www.berria.eus/albisteak/157797/estreinatu_dute_039gure_oroitzapenak039_zinema_geletan.htm Mon, 08 Oct 2018 16:32:14 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/albisteak/157797/estreinatu_dute_039gure_oroitzapenak039_zinema_geletan.htm «Fikziozko film luze kolektiboa» den filma. Hemen, berriz, Zurriolako butaka, proiektuan parte hartu duen Gastibeltza ekoiztetxeko Katti Pocheluk eman argi bideekin. Nabarmentzekoa da menturaz estreinaldi nazionala dela gaurkoa hau. Non eta Donibane Garazin. Ez baita usu gertatzen. Hain zuzen, Gastibeltza ekoiztetxearen parioetako bat da estreinaldi nazionalak muga administratiboaren gainetik pentsatzea.]]> <![CDATA[Parte hartzaile berriak erakartzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/031/001/2018-10-03/parte_hartzaile_berriak_erakartzeko.htm Wed, 03 Oct 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1873/031/001/2018-10-03/parte_hartzaile_berriak_erakartzeko.htm
Baina hasteko, hori. 40 lagun animatu izana bertsotan parte hartzera. Beste dozena bat izanen dituztelarik lagun, bai antolaketarako, bai gaiak emateko. Eta kopuru horrekin berarekin badela pozik izaterik pentsatzen du Xumai Muruak, Bertsularien Lagunak elkarteko presidenteak: «Sentitzen da badela gazte eta ez hain gazte andana bat motibatua plazaz plaza hemen aritzeko, taldekako honen aitzakiarekin». Bereziki ikusirik 40 bertsolari horien artean hogei parte hartzaile berri badirela. Hau da, hogei dira aitzineko Xilaban parte hartu ez dutenak. Eta preseski, bertsolarien aldetik bi urtean behin talde berdintsuek parte hartzen zutela eta, horri nola aurre egin zuten azken urte hauetako gogoeta.

Taldekakoarekin, gabezia horri gaina hartzeko bidea ikusten dute: «Bertsotan hasi berri den jendeak taula handietara jauzi egin baino lehenagoko urrats bat izatea da xedea. Nahiz eta epaitua eta puntuatua izanen den, herrietako txoko goxo eta egokiak atzematea izan da helburua. Ahalik eta giro erosoena izan dadin, bertsolaritzara lehen urratsa egiten duten gazte hauek ahalik eta erosoena sentitzeko. Ahalik eta hobekiena gozatzeko memento honetaz».

Lekuei dagokionez, Zuberoatik talde bat animatu da, eta Baxenabarretik hiru, Garazi, Baigorri eta Amikuzetik. Gainerateko zazpi taldeak Lapurdikoak dira, baina hor ere, Hendaiatik Hazparnera, Azkaine eta Sara aldeak ere baditu bere ordezkariak, baita Baionak ere. Azkenean, hiru herrialdeetako txoko gehienak ordezkaturik agertzen dira. Taldekakoa aitzakia, elkarrekin biltzeak sortzen duen dinamika tokiz toki errotzea; hori saioaren ondorioetako bat izatea espero dute elkartekoek: «Ondotik ere bertsolaritza eragile izatea». Eta alde horretatik, hasi baino lehen ere bere fruituak ematen hasia dela dirudi. Adibide zehatz bat badu Muruak, uda honetan gertatua. Donapaleuko taldeak, Xilabarako Eskukula izena hartu duenak, joan den udako Donapaleuko bestetan bertso saio bat antolatu zuen. Amets Arzallus eta Eskukula taldea elkarrekin aritu ziren bertsotan.

Baina ondorioetan pentsatzen hasi baino lehen, horra, hasteko, saioak. Urriaren 12an Gameren hasi, eta abenduaren lehenean izanen du finala, Baigorrin. Arte horretan, hiru multzotan banatuko dira 11 taldeak. Eta aldi bakoitzean talde batek beste bat gonbidatuko du. Beraz, aldi bakoitzean talde bat izanen da antolatzailea, beste bat gonbidatua, eta hirugarren talde bat epaile lanetan ariko da. Multzo bakoitzeko irabazlea final erdietara joanen da. Eta bi final erdi izateko gisan, laugarren talde bat ere beharko da, bigarren iritsi direnen artean hautatuko dutena.

Talde bakoitzean hiru lagun dira bertsotan ariko saio bakoitzean. Eta gehiago direlarik, gaineratekoak gai emaile edo antolatzaile lanetan ariko dira bereziki. Arau aldetik, taldeak osatzeko orduan, oreka baten bermatzen ahalegindu dira elkartekoak. Taldeak ahalik eta «naturalenak» izatea izan dute nahietako bat. «Izan bailaraka edo lagun taldeka, elkarrekin bertsoaren inguruan biltzeko usaia duten lagunez osatua izatea». Horrez gain, Xilabako aitzineko final batera iritsi ziren bertsolariek ezingo dute aldi berean eta talde berean kantuan aritu.

Gero, aldiz, saioak antolatzeko mementoan, talde antolatzailea izan da arduradun, eta helburua izan da herriko dinamikari kasu egitea bereziki. Herrian noiz izan zitekeen egokien. Horrek esplikatzen du saio batzuk egun berean gertatzea.]]>
<![CDATA[XX. mendea zeharkaturik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1998/032/001/2018-10-02/xx_mendea_zeharkaturik.htm Tue, 02 Oct 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1998/032/001/2018-10-02/xx_mendea_zeharkaturik.htm Charles Aznavour (1924, Paris-2018, Mouries, Okzitania), 94 urte zituelarik. 1.400 kantu baino gehiago utzi ditu, ehun bat antologiatan sartuak, sei hizkuntzatan kantatuak, eta milaka kontzertu emanak, baita 180 milioi disko salduak ere. Aktore gisa 60 bat filmetan aritu zen. Kantatzen zuelarik ere ez zion uzten aktore izateari. Bere kantuen hitzak hark berak idazten zituen gehienetan, eta interpretazioan ere maisu zen. Bere kantuak buruz ikasteko gogoa sorrarazteko gaitasuna zuen.

Korronte nagusiko ikur egina zen aspaldian. Iaz bertan, izarra jarri zioten Hollywoodeko Walk of Fame etorbidean. Ezagutu zituen garai zailak artistak. Baina ulertua zuen sekretuetako bat. Irautearen beharra. Abisua emana zuen funtsean A voix basse liburuan (Don Quichotte, 2009). Lasterregi joanez «ilusioen paradisura» iristeko arriskua dagoela, «eta desilusioen infernura sartzekoa eta zurikinak biltzekoa. Ez baita sekreturik, beti zailena gelditzen da konplitzeko: iraun».

Ukan biziari begiratzen hasteak XX. mende osoari begira jartzea erran nahi du. 1924an sortu zen, Parisen, bi gurasoak armeniar iheslariak zituela. Aita, Georgian sortua. Ama, berriz, Turkian. 1915ean turkiarrek armeniarren aurka egin genozidiotik ihesi iritsi zitzaion ama Turkiatik Parisera. Ama, bere amarekin batera, familiako bakarrak izan ziren sarraskitik bizirik ateratzen.

Parisen AEBetara joateko gutiziarekin zegoen familia, bisaren beha. Baina azkenean bisa ez zen iritsi, eta gurasoek berek Parisen egoteko hautua egin zuten, gustura. Aita, kantari baritonoa; ama, antzerkilaria. Senar-emazteek armeniar jatetxe bat ireki zuten Parisen, laster Europa erdialdeko iheslarien bilgune egin zena. Han hazi zen Aznavour, artisten artean. Baina 1929ko krisiagatik lekua hetsi behar izan zuten, eta ostatu txiki bat ireki. Aznavourrek antzerki eta kantu artean handitzen segitu ahal izan zuen hala ere, nola edo hala, Bigarren Mundu Gerra zartatu zen arren. Eta arrakasta pixka bat ere ezagutu zuen, Pierre Roche konpositorearekin.

Edith Piafek bultzaturik

Gerla bururatu, eta Edith Piaf ezagutu zuen Aznavourrek telebista emankizun batean. Piafek segidan bere babespean hartu zuen. Honela mintzatua da Aznavour Piafez: «1946ko arrats batez bere unibertso berezian sartu nintzen, eta horrek nire bizia aldatu zuen. Adiskidantza maitemindu gisako bat partekatu dut harekin, haren azken hatseraino. Beti konplize, ohe berean behin ere lo egin gabe». Bi urtez, AEBetara eraman zuen Piafek. Han, Louis Armstrong eta Duke Ellingtonen soinua ezagutu zuen. Baina nola diren gauzak: bisarik gabe, zenbait egun preso sartu zuten, Kanadara joan aitzin. 1950ean itzuli ziren Parisera. Kabareten aroa orduan hasi zen. Eta laster, Aznavourrena. Kantuz kantu, eszena batetik bestera, urrezko arora iritsi zen 1960ko hamarkada hastearekin batera; Deux guitares eta Je m'voyais deja kantuak horren lekuko. 1963an Parisko Olympian eman lehen kontzertura ezagun andana bat joan zen haren entzutera. Jean Marais eta Charles Trenet tarteko. Eta arrakasta iltzatu zuen. Aktore gisa ere fama jaso zuen, François Truffauten Tirez sur le pianiste filmarekin bereziki. Kantari moduan erabiliko zuen fama New Yorkeko publikoa bereganatzeko. 1965ean, Broadwayn eman bigarren saioan, kritika amerikarrak «frantses ttipi sinpatikoa» izendatu zuen.

Hamarkada hartakoa da baita Que c'est triste Venise ere, Françoise Dorinek idatzia. Hortik laster ere kantatu zuen La Boheme, Jacques Plantek idatzia. Beste zenbait izenburu famatu aipatzearren, ordukoak dira Hier encore eta Emmenez-moi.

1968a heltzearekin, ikasle eta langileen aldarrikapenei ez zien kasu handirik egin. Laster 50 urte bete zituen, eta iraganari begira jartzen hasi zen doi bat, nahiz eta segitu sortzen. 1972ko Comme ils disent kantua izan daiteke urte haien ikur. Haren hurbileko batzuek jasaten zuten homofobia salatzen du kantuak.

Haren bizitzako beste data inportante bat 1988a da. Urte hartako abenduan Armeniak jasan lurrikarak 50.000 pertsona hil zituen. 90 artista bildu, eta Pour toi Armenie milioi bat aletan saldu zuten. 1990etik landa segitu zuen idazten eta konposatzen Aznavourrek. Baina bereziki ohoreen aroa zabaldu zitzaion ordutik aurrera, ez zitzaiona nehoiz gelditu.]]>
<![CDATA[«Tripetatik ateratzen den film bat egin nahi nuen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1864/038/001/2018-09-29/tripetatik_ateratzen_den_film_bat_egin_nahi_nuen.htm Sat, 29 Sep 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1864/038/001/2018-09-29/tripetatik_ateratzen_den_film_bat_egin_nahi_nuen.htm La noche de 12 Años filmak Uruguaiko diktadura du abiapuntu (1973-1985). Mauricio Rosencof, Eleuterio Fernandez Huidobro eta Jose Mujica ditu hiru protagonistak. Preso bahitu gisa bizi dituzte urteak. Bata idazle, bestea ministro, eta azkena Uruguaiko presidente bihurtuko dira gerora. Memorias del Calabozo liburua du oinarri, baita elkarrizketa andana bat ere. Fikziozko lanik onenaren saria eskuratzeko lehian dago Latinoamerikako kulturen Miarritzeko jaialdian. Donostiako Zinemaldian, Horizontes Latinos sailean dago lehian. Detaile bat, halere: Miarritzen, filmak Compañeros du izena, Frantziako banatzaileak erabakirik. Filma bera, partez, Nafarroan filmatu dute, Ezkabako gotorlekuan.

Zer kontatu nahi izan duzu film honekin?

Zerk egiten duen gizaki bat gizaki. Hiru protagonistak muturreko egoera batean daude. Borrokatzen ari dira gizaki izaten segitzeko. Definitzen gaituen guztia debekatzen diete, eta inkomunikatuta daude erabat. Kanpoko argia ez zaie iristen. Ez dakite eguna den ala gaua. Zer den gaur gertatu, zer atzo. Zer amestu duten, zer den egiazki gertatu. Ez dakite zenbat denborarako diren hor.

Nola lortzen dute ez erotzen?

Haiek berek ez didate inoiz eman behin betiko erantzunik; ahal bezala eta behin baino gehiagotan erortzeko puntuan. Gakoa litzateke aurkitzea galdera honen erantzuna: zergatik iraun bizirik? Nola egin zure sufrimenduei zentzu bat emateko. Bakoitzak erantzun propioak aurkitu zizkion horri. Batek, poemak idazten. Beste bat irudimena erabiltzen hasi zen. Azkenean, irudimena da kentzen ahal ez dizuten gauza bakarra; Mujica bera erotzeko puntuan egona da urte luzetan. Ahotsak entzuten zituen, eta konbentzitua zen pentsamenduak grabatzen zizkiotela. Erran izan du azkenean psikiatra batek salbatu zuela.

Sendatzea onartu zuten?

Mujicak dioenez, ospitalera eraman zuten ez zekitelako gehiago zer egin harekin. Orduan ohartu zen hura baino eroago zela parean zuen psikiatra. Erremedio batzuk eman zizkion, baina ez zituen hartu. Aldiz, liburuak eman zizkion, zientzia liburuak denak. Irakurtzeari esker, pentsamenduaren estimuluak martxan ezarri ahal zituen berriz.

Zinemarako bazenuen amaiera eder bat ere, batak presidente, besteak ministro eta azkenak idazle bukatu baitute.

Bai. Ideia zen erakustea gizakia gai dela txarrena egiteko, baina, aldi berean, norberak bere baitan aurki dezakeen indarra ez dela behin ere gutxietsi behar.

Zergatik ez zituzten hil? Desagerrarazi?

Uruguaiko historiaren berezitasun bat da hau. Latinoamerika osoan jende gehien atxilotu dituen diktadura Uruguaiko diktadura da, proportzioan. Hil eta desagertu anitz izan dira, errepresio zabala, baina beste diktadura batzuetan, Argentinan adibidez, heriotza zinezko industria bat izan da. Ez dakit zergatik ez zituzten hil. Agian Uruguaiko joera batekin du zerikusia. Nehork ez zuelako hil horien ardura ukan nahi, beharbada? Halere, bahituak ziren, eta edozein mementotan hiltzen ahal zituzten. Bahituek barneratua zuten hori. Baina hara. Ezin baitzituzten hil, ero bihurtzera kondenatu nahi zituzten.

Isolamendua, iluntasuna, inkomunikazioa... Nola filmatzen da hori?

Egia da historia sinplea dela, eta badakigula nola bukatzen den. Bidaia bat balitz bezala pentsatu dut, bidaia sakon bat beren esperientzietatik barna. Ez nuen nahi turismoa egiteko bidaia bat historia baten baitan. Tripetatik ateratzen den film bat egin nahi nuen, intuizioekin zerikusia duena.

Adibide bat?

Eszena bat filmatzen hastekotan ginela, eszena horretan gelditu, aktore bati burua estali eta beste leku batera eramaten nuen. Aktoreak ez zekien gehiago non zen. Erabat desorientatua zen. Horrelako aldaketa txikiak egiten nituen, aktoreak ezegonkortzeko. Horrez gain, kamera zikina izatea nahi nuen; alde inpresionista batekin. Kamera leku pribilegiatu batean jarri nahi nuen, baina nehoiz iragarri gabe zer gertatuko zen. Haiek ikusten ez dutena ez erakutsiz. Ikusleak ere soinuei esker asma dezan. Haiek berek entzumenaren sentsibilitate handi bat garatu zuten. Eta hortik ere martxan jartzen da irudimena. Eta ideia da horiek oro kontrastatzea beren unibertso mentalekin, oroimenekin, fantasiekin.

Bi astez egon zara Nafarroako Ezkabako gotorlekuan filmatzen.

Bada Ezkabako gotorlekuan indar bat, non senti daitekeen gaizkiaren, izuaren muina. Ikaragarria da. Horko presoak nola gosez eta hotzez hil ziren. Nola eskapatu zirenak berriz bertaratu eta hil zituzten. Itzela da leku horretan izatea eta isilik egotea. Bada zerbait hitzetatik kanpo gelditzen dena.

Uruguaik biztanle gutxi ditu, baina, aldi berean, baduzue zinema bat urrunera hedatzen dena, zure filma lekuko. Futbolaren gisara... Zein da gakoa? Txikitatik zinema gela eta futbol zelaietan pasatzen dituzue egunak?

[Irriak] Egia da ezin dela Uruguai aipatu futbola eta hezkuntza aipatu gabe. Eta, zinemari dagokionez, uste dut lotua dela urteetan garatu zinemazaletasunarekin, zinematekak eskuragarriak izatearekin. Hilabetean ehun bat film ikus genitzakeen, adibidez, kasik urririk.]]>
<![CDATA[Kaieretan bilduak zirenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1835/037/001/2018-09-28/kaieretan_bilduak_zirenak.htm Fri, 28 Sep 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1835/037/001/2018-09-28/kaieretan_bilduak_zirenak.htm Olerki bilduma / Une vie de poeme liburuan Marikita Tambourinek (Baigorri, Nafarroa Beherea, 1946). Maiatzekin. Zazpigarren argitalpena du hau idazleak, eta lehen olerki liburua. Orain arte saikera eta eleberriak argitaratu ditu. 1960ko hamarkadatik gaur egun arte kaieretan atxiki poemak ditu hemen, bi aldeetako liburuan jarriak. Alde batean euskarazkoak eta bestean erdarazkoak. 147 olerki dira frantsesez. Euskaraz, 195. Frantsesez idatzi olerkiak ez dira euskarazkoen itzulpenak. Ez eta alderantziz. Poema batzuk Maiatz aldizkarian baita Hatsaren Poesia olerki bilduman argitaratuak izan ditu, Mari Ameztoi izenpean. Gehienak, baina, ezezagunak dira. Batzuk hark berak egin marrazkiz lagunduak dira; besteak, Nicole Hennebutten ilustrazioekin.

Olerkien nondik norakoa azaltzeko orduan, Ruan Rulfo idazle mexikarrak aipatu amildegia egiten du bere Tambourinek: «Leize bazterrean naizelako idazten dut». Liburua ireki eta irakurtzen hasi, eta leize horren adierazle izan daitezke Triple A eta GALen garaietan idatzi olerkiak. Poemen bukaeran zehaztu garaiak ditu hauek. Baigorrin bizi zen orduan Tambourin. «Bizi izan ditut hamar bat urte beldur. Baina beldur izugarria». Senarra duen Jose Manuel Pagoaga Peixoto tirokatu eta larri zauritu zuten Donibane Lohizunen, Lapurdin, 1979an. «Bizi izan gara mehatxupean. Eta hori da gauza bat ez dena batere aipatzen. Ez garai haietan, ez geroztik, ez orain. Nehork ez du gure memoriaren beharrik. Nehork ez du galdegiten zer bizi izan dugun». Bizkitartean, «sekula ezer gertatu» ez balitz bezala egiten delako oraino penatzen dela Tambourin. Agian, ahanzte horren aurkako lekuko bat ere badira olerki horiek. Besteak beste, GALek hil zuen Rafael Goikoetxeari eskainia eta 1984an idatzia: «Arratsaldeko bostetan/ Arrosako Errekan/ Zure begi urdinetan/ Beldurraren lainoa/ Zure aho gorrian/ Garrasi isila/ Gorputz gaztea/ Odola dariola/ Tiroz eraila/ Lantegitik ateratzean/ Arrosako Errekan/ Arratsaldeko bostetan»

Geroztik denbora pasatu bada ere, oraino zaila zaiola aitortzen du Tambourinek: «Neretzat izugarri gogorra izan da olerki batzuk berriz ordenagailuan ezartzea». Ezagun du. Negar egiteko gogoa agertzen zaio gaia aipatu orduko. «Ikusteko norainoko traumatismoak jasan ditugun hemen batzuek. Eta hori ez da batere jakina. Geroztik, zernahi gauza bada biktimentzat omen. Eta ez gara nehoiz biktimatzat hartuak izan. Ez da sekula auzirik izan. Ez da sekula hobendunik harrapaturik izan. Ez da sekula konpentsaziorik izan. Ez damu domaiarik, ez eta aipamenik. Ez dugu sekula psikologoen laguntzarik izan. Ez nik, ez senarrak, ez haurrek. Eta gu bezala beste milaka jendek».

Bi hizkuntzen artean

1969koak ditu euskarazko lehen poemak. Lau urte lehenago hasi zen, aldiz, frantsesezko poemak idazten. Izan ere, Baigorrin sortua izanik, euskara izan zuen lehen mintzaira Tambourinek. Baina 5 urterekin Angelura (Lapurdi) joan zelarik bizitzera, «euskalduna ez zen mundu» berri bat ezagutu zuen hor, eskola frantsesean sarturik, euskara «arrunt uzteraino».

Bere euskalduntasunaz bigarren mailako errusiar irakasleari esker zen berriz jabetu. Hark zion ohartarazi euskaldun izatea «gauza eder bat» zela. Ikasturteko lehen egunean euskaldunik ba ote zen galdetu zien ikasleei. «Eta bistan da gure lizeoan sekulan irakasle batek ez zigula horrelakorik galdegin. Ez zen nehor gure euskalduntasunari interesatu. Ordu arte arrunt mespretxatuak eta baztertuak ginen»,

Bakarrik alfabetizatu zen euskaraz eta, pixka bat trebatzen hasi zenean —1969 urtean—, euskal olerkigintza berria hasi zen. Haien berri izan zuen Tambourinek. Joxean Artzeren Isturitzetik Tolosan barru, Amaia Lasaren Nere Paradisuetan eta Daniel Landarten eta beste hainbaten lanak irakurri zituen.

Hori bai, irakurtzen ikasi orduko izan da liburuzalea. Baionara joaten zelarik amarekin ez omen zion bakerik ematen liburu bat erosi arte. Aitaren ustez, gehiegi irakurtzen zuen. Gurasoak ez zitezen ohartu, gauez hasi zen irakurtzen, gordeka. «Manta azpian sartuta, lanpara elektriko batekin, gurasoak etzanak zirenean».]]>
<![CDATA[Maputxea ez dadin hil]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/032/001/2018-09-26/maputxea_ez_dadin_hil.htm Wed, 26 Sep 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1891/032/001/2018-09-26/maputxea_ez_dadin_hil.htm Mai da Bai (eta Ezetzik ez dago) dokumentala. Gaur estreinatuko dute, Miarritzen (Lapurdi).

Mondragon Unibertsitateko ikus-entzunezko komunikazio ikastetxeetako gradu amaierako lana dute dokumentala Imanol Eppherre, Eider Ballina Mondragon eta Ann Baskaranek. Garabidek Mapuzuguletuaiñ elkartearekin eraman elkarlana izan dute bertaratzeko zubia.

Wallmapun, maputxeen herrialdean hiru astez ezagutua iruditan hartu dute hiru gazteek. Kamera aitzinean, elkarrizketaz elkarrizketa, modu pausatuan, ezagutzera eman dute maputxeen errealitate hori. Pantaila batean emana. «Haien hitza delako garrantzitsuena», esplikatu du Imanol Ephherrek.

Hizkuntza nola galdu den azaltzen du dokumentalak. Beste hizkuntza anitzen min berak hemen ere. Zigorrak, ahalkea, kolonialismoaren ondorioak dira hor ere agertzen. Baina alde ezkorrari itzulia ematea ere bada dokumentalaren xedea. Mapudungunaren alde egiten ari den guztiaz jabetzekoa ere ematen du lanak. Gazteak dira hemen elkarrizketatu gehienak. Exotismoetatik urrun, izozteko moduko eztabaidetatik urrun. Denborarik ezin galdu. Mugimenduan. Ez baitute txikia helburua: «Beste pertsona batzuek guk izan ez dugun aukera izatea. Mapudungunez heztekoa», Elisabeth Nuñez Pürüm Llemay aldizkariko sortzaileak laburbildua.

Adibide bat emateko: aldizkarikoek terminologia bat sortu dute futbolari buruz maputxez bizitzeko: «Eta hori da, azken finean, edozeri buruz hitz egitea maputxez, beste edozein hizkuntzatan bezala. Etxaldeetan eta erritualetan entzuten da, baina hizkuntza bat ez da bakarrik hori. Hizkuntza bat bizitzeko da; edozein gauza egiteko», Eppherrek. Esparruak irekitzeko nola egiten duten erakusten du dokumentalak. Dela ikastaldietan, dela bideo erakargarrien bidez.

Ezohikoa

Azpimarragarria izan daiteke euskal izenburua duen film bat aurkitzea Miarritzeko Latinoamerikako kulturen jaialdian, ez baita ohikoa. Espainieraz eta frantsesaz gain, deus gutxi. Ondorioz, euskal izenburu batekin maputxeen hizkuntzaren aldeko borrokaren berri eman nahi duen dokumental bat aurkitzea deigarri gertatzen da. Mintzalasai egitasmoari lotua dute ekitaldia.

Baina ez da iraultza erabatekorik gertatu: jaialdiaren exijentzia, frantsesezko azpitituluak jartzeko. Elkarrizketak bereziki gazteleraz eta maputxez badira, euskal azpidatziekin pentsatua dutelarik egileek. Miarritzen, baina, frantsesez irakurriko dira. Lapurdi itsasaldeko egoeraren adierazle. Eta horra nola dokumentalean agertzen den Felipe Contreras Pürüm Llemay aldizkariko beste sortzailearen hitzak oihartzun berezia sortzen duten: «Instituzio publiko batera joaten banaiz eta mapudungunez hitz egiten badut, inork ez dit mapudungunez erantzungo. Baina ingelesez hitz egiten badut, edozein zerbitzu publikotan izango da pertsonaren bat ingelesez erantzungo didana. Beraz, ni lurralde honetan bigarren mailako herritarra bihurtzen naiz. Hori harreman koloniala da; ez gara eskubide subjektuak». Miraila bat. Baita maputxeentzat ere. Wallmapura ere eramatekoa dute filma. Maputxeek berenganatu eta hedapenerako tresna bat gehiago ukan dezaten.]]>
<![CDATA[Utziko dio izkiriatzeari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/040/001/2018-09-25/utziko_dio_izkiriatzeari.htm Tue, 25 Sep 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1943/040/001/2018-09-25/utziko_dio_izkiriatzeari.htm Argia, 2010) atera parte hori Junes Casenave-Haragileren (1924, Santa Grazi - 2018, Betharram, Biarno) biziaren adierazle izan daiteke. Atzo amaitu zaion bizia. Bihar izango da hileta elizkizuna, 15:30ean, Betharramgo lagundian (Biarno). Han iragan ditu bere azken urteak, luzaz Altzain (Zuberoa) erretore izan ondotik. Letretan irakasle ere izan zen, baita zuzendari ere Donapaleuko Etxekopar kolegioan.

Euskararen aldeko egin lana utziko du ondare. Hasteko, hark idatzi dozena bat pastoral badira emanik, eta beste bederatzi ditu eman gabeak. Horien artean, lehena sorterriaz, Santa Graziz, 1976an. Bi hiztegi ere uzten ditu. Bata Français-eüskara, eüskara-français, bestea Latinetik euskarara. Baditu olerki anitz ere publikatuak. Maiatzekin andana bat, baita Hatsa poesiarekin ere. Oskorrik ere musikatua du bere Amoros gaixoa poema.

Idatzi ditu Basabürüko ipuinak (Izpegi) eta Aroa (Astobelarra). Herri sendakuntza eta sendagingoa Zuberoan liburua ere egin zuen Txomin Peillenekin. Peillenek honela gogoratu du adiskidea: «Mundu honetan ezagutu dudan gizonik kuriosena zen. Apaiza zen. Bazekien batzuek absolutoki sinesteko beharra dutela. Baina bazekien apaizgotik kanpo bizitzen eta pentsatzen. Ez zituen batere mespretxatzen lehengoek pentsatzen zutena».

Azkenean, dena lotua ikusten zuen Casenavek berak: «Aitzinekoak edo oraingoak urrats berean ari gara. Egia da giristino garela, eta giristino bezala Jesusen dugula gure sinestea. Hori dugu berme bezala, baina beste gauzak sartzen ahal dira horrela. Zergatik ez?» (BERRIA, 2010). Aroa liburuaz egin elkarrizketan zituen eman esplikazio horiek. Basajaunak aipatzen ditu liburuan. Baita ezagutu balitu bezala ere aipatzen. Egiazki ikusi ote zituen galdera egiteko gogoa sortzeraino. Eta hor ere bere zeharkako erantzunean ematen zuen zer ulertua: «Ez zait agertu bide horietan. Eta erraten zutenei ez dakit agertu zitzaien, baina kontatzen zuten. Zeren eta, badakizu, aitzinetik ez zen eskolarik, baina eskolatzen zituzten haurrak beste manera batera. Jakitateak haurrak formatzeko eginak ziren».

Bazuen krema bat ezaguna, larruko eritasunak kentzeko balio zuena, 11 sendabelarrekin egina. Bere ama santagraztarrak eta bere aita oihanzainaren jakitatetik ikasia. Hark berak transmititzen segitzen zuena. Urrundik heldu zitzaizkion krema eta errezetaren bila. Sendabelarretan ari den Jokin Zaldunbidek bildua dio errezeta. Eta krema egiten segitzen du. Ontsa gogoan du nola erraten zuen Casenavek. Azkenean sendabelarrak hortxe direla, etxe ondoan, atea irekitzea aski dela.

Eskuekin ere praktikatzen zuela gogoratu du Peillenek: «Bazekien eskuekin sendatzen. Oroit naiz emazteak eskuan min zuela, ez zuen ontsa erabiltzen, ez zabaltzen eta... Casenavek erran zion zerbait eginen zuela, eskua iragan zuen emaztearen eskuaren gainean, eta erran zidan halako berotasun bat sentitu zuela». Grabatuak ere izan ditu diskoak Casenavek, gorputza lasaitzeko aholkuak emanez. Hark berak gimnastika eginez hasten zuen eguna egunero goizeko bostetan. Atzo arte.

Boz handi bat isildu zaigu]]>
<![CDATA[Azken aukera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1959/041/001/2018-09-25/azken_aukera.htm Tue, 25 Sep 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1959/041/001/2018-09-25/azken_aukera.htm
Mementoko ostegunero hasi dira biltzen, Itsasun, laguntzaile batek prestatzen dien bere etxeko gela batean. Hortaz, alokairurik ez dute ordaintzerik. EHZk berak zorrak kitatuak ditu. Gehiago dena, diru bat ere badago jaialdiaren kutxan. Izpiritua libre alde horretatik. Arrazoi bat gehiago «hutsetik» hasteko. Nahiz eta jakin, eta «eskertu» ere, belaunaldi zaharra hor ukanen dutela sosegu, edozein laguntza emateko prest. Orain bereziki berantetsia dutena da elkartzea eta eztabaidak hastea. Martxora arte dute zerbaiten proposatzeko. Bitartean, «presiorik gabe» ari direla esan dute.

EHZk badituela balioak eta horiekin segitzeko asmoa dutela diote gazteek. Haiek ikusten dituzten balioak, hauexek: «Elkarlaguntza, elkarzaintza, elkartasuna. Toki ezberdinetako gazteen arteko trukatzea bat izatea. Alternatiba bat sortzea, eta beste mundu utopiko bat». Hortik abiatu, eta gaur egungo gazteen beharrei erantzutea dute xede. Baina hori ez dakite zuzen zein formatutan.

Bizkitartean, talde berri hau sortzen ikusi duen irailaren 15eko EHZren biltzar nagusia gazteek berek nola bizi izan duten azaltzeak balio dezake ikusteko nondik datozen. Hil edo biziko biltzar nagusi bezala aurkeztua zuen hitzordua jaialdiak. Elkartearen likidazioa bai ala ez, hori zuten erabakitzekoa.

Kontua da EHZ jaialdiak azken urte hauetan ez dituela urte errazak izan. Dela ekaitza, edo hobeki errateko, ekaitzak, dela diru galtzeak edo beste. Bada bulta bat gogoetatik gogoetara ari direla jaialdikoak, zer egin, zertarako. Batzuetan asmatzen, besteetan ez hainbeste. Bazen horrelako giro bat biltzar nagusi hartan, justuki, non jende anitz «errea», «asea» ikusi baitzuen belaunaldi berri horrek. «Gazte gisa, hastapen bezala ez zuen gogoa ematen halabeharrez». Gau hartan ez zuen eman izena Banos Olabarrik. Baina biharamunean berean eman zuen: «Hasten zara pentsatzen, azkenean, ez baduzu zuk ematen, nork emanen du? Behar da belaunaldi berri bat, ez dena errea. Zaflako bat bildu dut gau hartan, eta orain zinez gogotsu naiz. EHZ zinez bikaina baita. Segur dena da izugarriko ondarea dela EHZ».

Eta Baños Olabarri Urruti bezala, lagunen artean motibatu ziren laster. «Gogoa dugu», argi utzi nahi du Fagoagak: «Ez dugu egiten nahiaren kontra». Fagoaga bera oraino motibatuagoa atera da osteguneko lehen lan bilkuratik. Ikusiz beste jende andana bat ere bazegoela.

Ilusioz beterik dira hiru gazte hauek. «Biziki positiboa dena da denak garela berriak, motibatuak. Ea zer emanen duen. Baina, ene ustez, aski baikorra da. Arnas berri bat emateko balioko du. Gero, beharbada 2019an ez da deus izanen. Entseatzen gara».]]>
<![CDATA[Gidaritza talde berri batek hartu du bere gain EHZren ardura]]> https://www.berria.eus/albisteak/157042/gidaritza_talde_berri_batek_hartu_du_bere_gain_ehzren_ardura.htm Mon, 24 Sep 2018 07:16:43 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/albisteak/157042/gidaritza_talde_berri_batek_hartu_du_bere_gain_ehzren_ardura.htm Facebook orrialdearen bidez.]]> <![CDATA[Uruguai dute argituko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2018-09-19/uruguai_dute_argituko.htm Wed, 19 Sep 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1872/024/001/2018-09-19/uruguai_dute_argituko.htm
Baieztapen hori berresteko gisan pentsatua dute irailaren 24an, hau da, heldu den astelehenean hasi eta igande arte iraunen duen 27. edizioa. Horretarako, Uruguaiko zinema egin duten hamar film ekarriko dituzte, lehiaketatik kanpo. Besteak beste, Pablo Stollen Hiroshima, edota Mauro Sarser eta Marcel Mattaren Los Modernos. Zerrenda horretan sartu dute Mal dia para pescar ere. Alvaro Brechneren filma Juan Carlos Onetti idazle uruguaitarraren Jacob y el otro narrazioan oinarritzen da. Eta ez da kasualitate bat film hori hautatu izana. Juan Carlos Onetti idazleari omentzekoa baitute jaialdi denboran. Horretarako, Juan Carlos Mondragon idazle uruguaitarra eta Antonio Muñoz Molina idazle espainiarraren arteko solasa antolatua dute.

Ez da kasualitatea ere Alvaro Brechner film zuzendari uruguaitarra film selekzio horretan izatea. Jaialdiak preziatzen duen film egilea baita. Horren lekuko, aurtengo fikzioen lehiaketan sartu izana. Orotara 8 fikzio dira lehiatuko, eta horien artean Brechneren Compañeros. 1973ko Uruguaiko girora eramaten du fikzioak. Juan Maria Bordaberriren mendeko diktadura militarrak preso sartzen dituen hiru aurkari politikoen existentzia borroka segitzen du fikzioak. Nola borrokatzen diren, jasaten dutenak ez ditzan ero bihurtu. Filma jaialdia zabaltzeko atxiki dute. Heldu den astelehenean Gare du Midi geltokian emanen dute, 19:30ean. Lehiaketetan aurkitu daiteken bigarren eta azken film uruguaitarra, dokumentalen sailean dago. Hemen ere erotasuna da ardatz. Locura al aire filmarekin Alicia Canok eta Leticia Cubak Montevideoko Vilardebo erietxe psikatrikoan sartu dute kamera. Vilardoz irratia animatzen baitute bertan eri eta langileek. Mexikoko irrati topaketa batetara joatekoak direla, erotasunari begiratzeko ohiturak zangopilatzeko balio dituzten solas eta bizipenak bildu ditu kamerak.

Uruguaiko sorkuntzaren zikloan beti, aurtengo erakusketa eta musika saioetan Uruguai presente izanen da. Jaialdia ez baita bakarrik zinema jaialdi bat, antolatzaileek azpimarratzen dutenaz. Funtsean, publikoak ere barneratua du aspaldian Herriko Kasinoko Herrixkaren giroa. 19:00etatik 2:00ak arte luzatzen dira animazioak, urririk.

Eta hor zintzilikatzen dute baita urteroko erakusketa. Aldi honetan Uruguaiko argazkilaritza garaikidea ezagutzera emanen dute. Matilde Campodonico, Magela Ferrero, Roberto Fernandez Ibañez eta Alvaro Zinno dira lau artistak. Kontzertuen artean, Luciano Supervielle uruguaitarraren elektro tangoa dute, astelehenean, 23:00 aritzekoa da.

Argentina indarrean

Uruguaiko zinema argira ekartzeko lan berezia egiten bada aurten, indar berezirik egin gabe beti bezain presente eta sendo agertzen da aldi honetan ere Argentinako sorkuntza, sail guztietan.

Horien ikur eta aldi berean OHE edo objektu hegalari ezezagun: La Flor. Kasik 14 oren irauten du fikzioak. Mariano Llinas film zuzendariak zazpi urte behar izan ditu bururatzeko. Oinarrian, lau aktore ditu: Elisa Carricajo, Valeria Correa, Pilar Gamboa eta Laura Paredes. Buenos Airesko Bafici zinema jaialdiko film hoberenaren saria ukan, eta Locarnoko jaialdian aurkeztu berririk dator Lapurdira.

Klasiko bihurtuko dela konbentzituak dira jaialdikoak. Zehazki zer den gaia laburbiltzea, aldiz, «biziki konplikatua» dela azaldu du De Calanek. «Labirento baten gisakoa da». Halere, Antoine Sebire jaialdiko ordezkari nagusi berriak laburpen saialdi bat egin du: «Komedia musikatu bat da, aldi berean espioi film bat edo B serieko beldur egiteko film bat». Hiru emanalditan zatiturik proiektatuko dute filma. Lehen partea asteartean, 18:00etan, Gare du Midi aretoan. Bigarrena biharamunean, 13:00etan, beti leku berean. Eta hirugarren eta azkena, ostegunarekin, 11:45ean, eta hor ere leku berean.

Argentinaren ondoan, Brasil, Kolonbia eta Mexikoko lan andana bat ere ikusten ahalko da, droga, diktadura, memoria eta zapalkuntza kontu anitz direla tarteko. Cristina Gallego eta Ciro Guerraren Pajaros de Verano fikzioak, adibidez, Kolonbiako narkotrafikoaren jatorriak irudikatzen ditu, Wayuu familia bat duela protagonista. Ciro Guerra film zuzendaria ezagun egin zen, besteak beste, El abrazo de la serpiente (2015) filmagatik. Asteartean, 15:00etan ikusten ahalko da Gare du Midi aretoan. Donostiako Zinemaldira ere ekarriko dute filma. Beste film bat aipatzearren, Eva Villaseñoren M dokumentala da. Miguel segitzen du. Gizarte zapaltzaile baten erdian, gero eta eguneroko zailagoa du Miguelek. Herriko kasinoan emanen dute asteazkenean 12:30ean.

Azken saio bat ematekotan, Mai da Bai (Eta ezetzik ez dago) filma izan daiteke. Eider Ballina, Ann Baskara eta Imanol Eppherre euskaldunek Txilen egin dokumentala Miarritzen estreinatuko dute. Garabide dute ekoizle. Maputxeek wallmapu hizkuntza berreskuratzeko daramaten borrokan oinarritzen da filma, Garabide egiturarekin duten harremana ere kontatzen duela. Gazteleraz eta euskaraz da filma. Euskarazko azpidatziak baditu. Baina Miarritzen frantses azpitituluekin emanen du jaialdiak. Asteazkenean, 10:00etan Royal zinema gelan emanen dute.]]>
<![CDATA[Sarramagnan apaiza baldintzapeko askatasunera zigortu dute sexu erasoagatik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/006/001/2018-09-12/sarramagnan_apaiza_baldintzapeko_askatasunera_zigortu_dute_sexu_erasoagatik.htm Wed, 12 Sep 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1877/006/001/2018-09-12/sarramagnan_apaiza_baldintzapeko_askatasunera_zigortu_dute_sexu_erasoagatik.htm
Baldintzapeko askatasunak zera erran nahi du: Sarramagnanek gisa bereko beste eraso batengatik epaitegietara itzuli behar badu ondoko bost urteetan, orduan baldintzapeko askatasun hori presondegi zigor bihur daiteke.

Biktimak berak ez zuen nahi izan auzia parte zibil gisa segitu. Epaileek atzo jakitera eman zutenez, salaketarik ez jartzea erabaki zuen, argudiatuz erasoa ez zuela aipatu nahi, beste zerbaitetara pasatu nahi zuela.

Erasoa garai hartako legepean zuten aztertu. Eta garai hartako legearen haritik, epaileak apaiza akusaziopean jarria zuen «limurkeriazko atentatua egiteagatik 15 urte baino gutxiago dituen adingabe bati», berretsiz «bortizkeriarik gabe» izan zela. Epaileek bere egin zuten Sarramagnan entzun zuen psikiatraren ondorioa; hark idatzi txostenak segurtatzen zuen Sarramaganek ez duela erasoen berriz egiteko arriskurik baldin eta auzitegiak kondenatzen bazuen. Apaizak erasoak eta erasoek eragin sufrimendua aitortu izanak ere bere alde egin zuen. Prokuradoreak «bilakaera baikorra» nabarmendu zuen.

Sarramagnanek onartu zuen kondena, eta berretsi zituen «bere damuak eragin minagatik». «Zilegia den zigorra onartzen dut». Baieztatu zuen apaiz lanetan segitu nahi duela, «besteak laguntzen beren sufrimenduak gainditzen». Mementoko, kargurik gabe da, Tournayko abadian bizi da fraileen artean.

Auziak balio izan zuen doi bat aipatzeko zenbait tabu, baina ez ziren hainbeste sakondu. Elizaren isiltasuna, adibidez. 1991tik, Sarramagnanek jakinaren gainean jarri zuen bere hierarkia, eta 2007an, berriz. Eta jakinaren gainean jarri zituen apezpikuek ez zituzten erasoak seinalatu. Baina ez zen luzatu eztabaida. Salaketarik eza preskribatua baita hemen.

Apaizen sexualitatea ere doi bat aipatu zen. Psikiatrak txostenean idatzi zuen Sarramagnanen «sexu heldutasun eskasa» erasoen garaian. Sarramagnanek berak baieztatu zuen sexu heziketarik ez duela batere izan. Epaileak Sarramagnani galdegin zion nola asetzen zituen bere behar naturalak. Galdera gaizki hartu zuen hasieran, «umiliagarria» zela. Epaileak ez dela umiliagarri erran zion, eta, azkenean, masturbatzen zela erantzun zion. «Indarra kanalizatzeko balio dit, eta permititzen dit besteei ez min egitea». Ilobaren erasoaz bestalde, beste erasoak deuseztatu zituzten.]]>
<![CDATA[Sarramagnan apaiza sei hilabeteko baldintzapeko askatasunera kondenatu dute]]> https://www.berria.eus/albisteak/156497/sarramagnan_apaiza_sei_hilabeteko_baldintzapeko_askatasunera_kondenatu_dute.htm Tue, 11 Sep 2018 07:12:24 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/albisteak/156497/sarramagnan_apaiza_sei_hilabeteko_baldintzapeko_askatasunera_kondenatu_dute.htm

#ezduzuabusatuko bere ilobari sexu erasoa jasanarazteagatik, Sarramagnan apaizaren auziaren zain Baionako auzitegi aitzinean. Laurence Hardouin du abokatua apaizak. Hardouinek baieztatu du galdeginen duela publikoari ez irekitzea auzia. @berria pic.twitter.com/oRQTh7Clk7 - Nora Arbelbide (@noraarbelbide) 2018(e)ko irailaren 11(a) Apaizaren iloba da biktima, eta garai hartan 12 urte zituen. Biktimaren amak 2015eko irailean jarri salaketaren haritik dator auzia. 15 urte baino gutxiago dituzten adingabeen kasuan, biktimak 38 urte bete arteko epea dauka salaketa jartzeko. Clermont-Ferrand hirian jarri zuen salaketa, han bizi baita gaur egun. Eta handik bideratu zuten Baionara. Samuel Vuelta Simon Baionako prokuradoreak 2016ko apirilean iragarri zuen inkesta ireki zuela. Ekainean, instrukzio epaileak hartu zuen auzia bere gain. Sarramagnan apaiza auzipetua da ordutik, kontrol judizialpean. Lourdes iparraldeko Tournay hiriko abadian zen; hara bidali zuen Marc Aillet Baionako apezpikuak. Aillet, hain zuzen, aferaren parte ere bada, erasoaren berri izan arren ez ziola esan justiziari. Argazkiak haurrekin Izan ere, Aillet apezpikuak 2009tik zuen erasoaren berri. Biktimaren amak gutun bat bidali zion orduan. Sarramagnan apaizak ere aitortu zion. Funtsean, jakinean zen 1990ean Baionako apezpiku zen Pierre Moleres ere. 2007an neska gazte bati eraso izana ere jakinarazi zion Sarramagnanek Ailleti, baina afera horrek ez zuen segidarik izan. Geroztik, ordea, ilobaren amaren gutunak eraso hori izan zuen nolabaiteko abiapuntu, 2009an. Mediapart aldizkariak argitaratu zuen. Hauxe idatzi zion Ailleti: «Eskandalu horrek ez zukeen gertatzerik; horren arduradunak gara, partez». Gainera, eskutitz horretan ditu salatzen apaizaren «ekintza pedofiloak». Polonian egin bidaia bat aipatzen du, non «nire semea egunero «erabili zuen». Geroztik, prokuradoreak aipatu izan du gertakariei buruz zenbait itzalgune badaudela. Baliteke zenbait gertakari Hazparnen (Lapurdi) gertatu izana. Ailletek berretsia du ez dela damutu erasoa ez seinalatu izanaz, «biktima ez zedin berriz ere hobendun senti, bere borreroak bere buruaz beste egiteagatik». Gaineratu zuen apaiza bi aldiz saiatu zela bere buruaz beste egiten, sendatzen laguntzen zutela, eta haurrengandik urrun atxikitzen. Alta, argazkiak badaude, bai 2011koak, bai 2013koak, non apaiz hori haurrekin agertzen den.]]> <![CDATA[Kresalaren gaziak bustia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/030/001/2018-09-11/kresalaren_gaziak_bustia.htm Tue, 11 Sep 2018 00:00:00 +0200 Nora Arbelbide Lete https://www.berria.eus/paperekoa/1909/030/001/2018-09-11/kresalaren_gaziak_bustia.htm Remed, Jeremy Demester, Lionel Scoccimaro, Grout eta Mazeas eta Bernhard Martin dira.

Tadashi Kawamata eta Stephane Pencreac'hen kasuan, bi erakusketa berezi zintzilikatu dituzte. Beatrix Enea erakustokiko beheko solairura joanez gero, Tadashi Kawamataren obrak aurkituko dira. Haren aitzineko lanen maketak ikus daitezke, besteak beste. Georges Pompidou mediatekan, berriz, Stephane Pencreac'hen margolan eta eskulturak dituzte elkartu.

Baina biurtekoaren leku nagusia hondartza bazterra da. Kresalaren gazian altxatzeko moduan pentsatu artelanak dira gehienak. Kanpoak dakartzan gorabeheren menpe. Eskultura egiten ari zela, jadanik ekaitzaren ondorioekin konposatu behar izan zuen Anne Wenzelek agorril hasieran. Sei tona buztinekin egina baita bere Invalid icon; buztin hauskorra du, eta ekaitzak azpiegitura eraman zion. Geroztik lortu du bururatzea obra, baina, halere, segitzen du hauskor. Eta nahitara. Artistak obraren partetzat ditu azarora arte eginen dituen euriak eta etengabeko haizearen eragina. Badaki bisitariek andeatzen ahal dutela ere, eta hori ere obraren parte zaio. Obrarekin, urrikalmenduaren «indar unibertsala» baitu irudikatu nahi izan. Norbanakoaren enpatia gaitasuna bere begien aitzinean gertatzen ari denari begira galdekatzea da artistaren xedea. Pietà baten forma eman dio buztinari, Maria ama Jesus semea besoetan hila duela. Pariseko Petit Palais museoan 1916an muntatu erakusketa bateko pietà-ri egiten dio erreferentzia zuzena eskulturak; orduan, bonbek andeatu eskulturak zituzten elkartu. Bururik gabeko Maria; eta hala du hau ere. Lehen Mundu Gerran, «etsaiaren afruskerien» aurkako propaganda egiteko erabili zuten erakusketa.

Invalid icon eskulturaz gain, urrundik ageri den beste obra Tadashi Kawamata artistaren Love Tower dorrea da. Amodio Ganbarako harpearen gainaldean, mendittoaren tontor gainean, Kawamatak egurrezko dorre bat egin du. Hogei bat pertsonarentzako lekua dago gainean. Artistak lore forma eman nahi izan dio, lorea ikusten duenentzat. Dorrea tunel bat ere izan daiteke, nondik harpeko bi amoranteak eskapatzen ahalko diren.

Izan ere, Amodio Ganbarako harpe batek kondaira bat dauka. Justu dorrearen azpian. François d'Arnaud de Baculard idazleak zuen finkatu kondaira 1784an: hark dio harpe horretan Saubade eta Laorens maitaleak hil zirela. Bata aberatsa, bestea pobrea. Amodio debekatua zen berena. Eta harpean gordeleku. Baina, halako batean, ekaitzak eta uste baino lasterrago goititu zen marea indartsu batek hor harrapatu zituzten, eta bikotea ito egin zen. XIX. mendeko erromantizismoak asmatu Romeo eta Julieta, Lapurdiko itsasbazterrari egokitua.

Kondaira hori oinarri duen amodioaren gaia hautatu du, hain zuzen, erakusketaren arduradunak. Funtsean, biurtekoak harpea bera ere bereganatu du. Lionel Scoccimaro artistak egurrezko taulekin estali du harpearen sartzea. Berez, harpe barnean hondarra da bakarrik. Baina hor, deus hori gordez, artistak ilusio bat sortzen du, zerbait gortzekoa balego bezala. Ilusio horrekin jostatzen da, gainera, artista. Taulen gainean, sex shop-etako estetika erabiliz arrosaz argituz, izenburu batzuk idatzi ditu: les culs nus (ipurdi biluziak), Super suck (zurrupa bikaina), El culo (ipurdia) eta, beraz, erdi horretan, Chambre d'amour (Amodio Ganbara). Izen horiek begi keinu bat ere badira bigarren gradua ulertzen dutenentzat; surf munduan surf egiteko leku ezagutuak diren leku izanak ere baitira.

Baina surfa egiteko guneak direla ez dakienarentzat ere badu nondik zer ulertu. Oro har, obraz obra, biurtekoak eskaintzen duen ibilbide horretan, esplikazioetan burua askorik hautsi gabe ere, bada nondik zer ikusi eta zer interpretatu. Bakoitzak egin dezake bere filma. Batzuetan, kasik hobe ere. Frantses hutsean emanak diren testuek ez baitute baitezpada gauza handirik ekartzen. Horren adibide Jay Nelson eta Rachel Kayeren obra izan daiteke. San Franciscotik etorriak dira bi artistak; erakusketaren arduradunak hautatu ditu, partez, bikote direlako eta bikotean lan egiten dutelako.

Tunel formako jarleku bat egin dute biek. Jay Nelsonek egitura, eta Rachel Kayek margotu duena. Paldo gainean pausatua dute tunel jarlekua; biribila irekia da, itsasoari begira, eta barnean kuxin luze bat. Obra gonbidapen bat da itsasoari begira lasai bertan egoteko modu kontenplatiboan. Obraren testua irakur daiteke, baina ezin gorde hats laburreko testu hantu baten itxura duela: «Paisaia ikusgarri horretan, esperientzia kasik mistikoa izan daiteke. Biziaren tunelean biak elkarrekin engaiatu(...) Geroari begira, gauzen iraunkortasunik ezaren eta betierekotasun sentimenduaren artean».

Artetik errateko, interesgarria izan da artistek kazetariei egin aurkezpen denboran Jay Nelson eta Rachel Kayerenen aurkezpena. Bi artistak ingeles hutsean aritu dira hamar bat minutuz, eta nehork ez du arazorik ukan horrekin. Nehork ez du itzulpenik eskatu, eta erakusketa arduradunak ere ez du galdetu beharrik ba ote zen. Are gehiago, galderen aldia iritsi delarik, kazetarien artean horrelako zeingehiagoka bat piztu da, nork besteak baino ingeles ederragoa duen erakusteko; burutik ezin kendu euskaraz izan balitz ez zela horrela pasatuko. Baina euskarazko hitzik ez erakusketa horretan.

Leydier bera paristarra da, eta esplikatu du itsasaldea surfaren bidez zuela ezagutu. Bakantzetan. Geroztik, bigarren egoitza bat erosi du hegoaldeko Landetan, Euskal Herriko itsasaldea garestiegia zaiolako. Baina segitzen du bertaratzen surfa egitera. Eta horra nola hautatu artisten artean surfaren zale bat baino gehiago aurkitzen den. Ez liteke kasualitatea. Badu alde hori ere biurtekoak. Gauzak nondik bizi diren, zer irudi eman nahi den, horri buruz gogoetatzekoa eman dezake.

Amodio Ganbara izena ere frantsesetik dator, euskarara itzulia. Nola ote zuen jatorrizko izena hondartzak? Ba ote zuen izen berezirik euskaraz? Chambre d'amour bera, aldiz, Pierre De Lancrek 1612an argitaratu Deabru eta aingeru txarren aldakortasunaren taula liburuan agertzen da. itsasbazterreko les chambres d'amour aipatzen ditu bertan; esaten du emazteak itsasoan bainatu eta harpe eta amodio ganbaretan idortzen zituztela beren gorputzak, bezperako akelarreez solastatu bitartean.

Ibilaldian eta interpretazioetan barna segituz geroz, hor agertuko da landare handien artean Stephane Pencreachen Love is in the air izeneko eskultura. Emazte baten brontzezko gorputz liraina, gaur egungo normetan sartzen den edertasuna. Ilerik gabeko Barbie bat dirudi. Bulbarik gabe. Eta bulbarik gabeko gorputz horri begira, ezin burutik kendu Liv Stromquisten Jakintzaren fruitua komikia (Kunskapens frukt, 2014). Bulba ez erakusteko dagoen joera aipatzen du bertan. Nasak 1972an bidali Pioneer espazio zundan, humanoak marraztu zituzten plaka batean, gizon bat eta emazte baten gorputzak, estralurtarrei gure berri emateko. Hasieran marraztu zuten bulba, baina gero kentzea erabaki zuten. Interpretazioa libre, bai.]]>