<![CDATA[Olaia L. Garaialde | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 10 Aug 2022 22:23:26 +0200 hourly 1 <![CDATA[Olaia L. Garaialde | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Historiaren puzzlea fintzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/028/001/2022-08-04/historiaren_puzzlea_fintzen.htm Thu, 04 Aug 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1876/028/001/2022-08-04/historiaren_puzzlea_fintzen.htm Aurkituko gaituzuenoi ikuskizunaren testuaren zati bat da. Jon Maiak zuzendutako ikuskizuna larunbatean taularatuko dute Amaiurren (Nafarroan), 21:30ean. Amaiurko gazteluaren suntsipenaren bosgarren mendeurrenaren harira eginen dute obra.

Lehenengo aldiz elkarrekin entseatzeko bildu ziren asteartean, Villabonan (Gipuzkoa), Anabel Arraiza, Et Incarnatus orkestra, Oinkari dantza taldea eta Jon Maia, besteak beste. Orain arte, beren kabuz entseatu du talde bakoitzak. Bihar lehenengo entsegu orokorra eginen dute, denen artean ikuskizuna bateratzeko. Etzi goizean beste bat eginen dute. «Nahiko puzzle konplexua da; urduritasun handia eragiten du. Paperean eta buruan gauza bat da, baina gero hori exekutatzean, erritmoa ematean eta baldintza teknikoetan kale ez egitean dago misterioa», esan du Maiak.

Dantzariak zoruan eserita daude; oinutsik, luzatzen. Orkestraren melodia fondoan, biolinak nabarmentzen dira. «Adi! laster aterako zarete». Orkestratik gertu sakelako telefono asko daude dena grabatzen. Denak ez daudenez, hitz egindakoa besteek entzuteko grabatzen dute. «Grabatu duzu?». «Ez da grabatu, jarriko dut berriz». Dantzarien txanda da. «Tira, prest?». Azkenean berriz jo du orkestrak: «Berriz joko dugu Amaiur».

Piezak ahokatzen

Dantzarien unea iritsi da. Saltoka berotzen hasi dira. «Dantza modernoa edo garaikidea gure indargunearekin —euskal dantzak— nahasi dugu, aniztasuna eskaintzeko publikoari», azaldu du Amaia Aizpurua Oinkari dantza taldeko kideak. Dantzarien jauziengatik zorua dardarka dago. «Astiroago jo dezakezue parte hori?». Etengabe frogatuz musika eta dantza koadratzen ari dira. «Isilune hori oso luzea da». Berriz saiatu dira. «Egingo dugu trantsizio hori laburragoa? Saiatuko gara?», eta berriz dantzan.

«Mantsoago joaten direnean zuek bizkorrago zoazte, eta alderantziz». Berriz hasi dira dantzan. Burua eta begirada tente dituzte dantzariek, irribarreek ihes egiten diete nahasten direnean. «Bi ilara egiteko!». «Egia». Barreak eta urduritasuna sumatzen dira Villabonako eskolan. Dantzari bat falta denez, hutsune bat dago haien artean. «Ba, deskantsua».

Et Incarnatus orkestrako musikariak haizea hartzera atera dira, bero handia egiten duelako eskolan. Dantzariek lanean jarraitzen dute, behin eta berriz urratsak errepikatzen. Pertsona bakarra geratzen da dantzan, etengabe atzeraka birak ematen ari da: «Azkenean». Ateratzen ez zitzaion urratsa lortu du. Errepikatu du. «Orain bai», esan du irribarretsu.

Historiari erreferentzia egiten diote kantuek, xedea zein den azaldu du Maiak: «Iragana erabiliz etorkizunari begira jarri nahi dugu. Orain ere zer garen hausnartzeko aukera eman. Kontzientzia izatea, orain egiten dugunaren arabera izango gara gero». Horretarako, zenbait galdera egin ditu: «Zer hausnarketa egingo dituzte guri buruz 500 urteko arkeologoek? Harro egongo dira orduko euskaldunak gutaz? Nola gogoratuko gaituzte? Zein mundu eta zein Euskal Herri izanen da?».

Auzolanean eginda

Ikuskizuneko narratzailea da Arraiza; bere txanda da. «Oso gustura» hartu du lana: «Dena kontatu zidatenean erronka handi bat iruditu zitzaidan, eta argi ikusi nuen hemen egon nahi nuela». Zenbait zailtasun aipatu ditu: «Testu asko dago eta ez da ohiko aurkezpen bat, antzeztua delako». Publikoari begira egon beharko luke, baina orkestrari begira entseatzen ari da, orkestrak testua entzuteko. «Zein kanta doa testu honekin?», entzuten da. Oraindik ikuskizunaren pieza guztiak lotu gabe dituzte. «Ondo aukeratu behar da musika hau non sartu nortasun handia duelako», esan du Maiak.

Auzolanean egindako lana dela nabarmendu du: «Gehienak artistak dira, baina antolatzaileetan ez dago produktorerik; Amaiurko Udala dago; 260 biztanle dituen herri bat». Auzolanean oholtzako lurra prestatu zuten astelehenean.]]>
<![CDATA[Herri txiki, eragin handi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/030/001/2022-08-03/herri_txiki_eragin_handi.htm Wed, 03 Aug 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1921/030/001/2022-08-03/herri_txiki_eragin_handi.htm
Parte hartu ahal izateko, bi bide daude: NUPeko edozein gradu, master edo postgradutako ikaslea izatea eta kredituen %50 gainditua izatea edo edozein unibertsitatetako titulua izatea. Lau hilabeteko praktikak dira. Erakundeek 250 langile baino gutxiago izan behar dituzte, publikoak zein pribatuak izan daitezke, eta despopulazioa pairatzen duten herrietan egon behar dute. Batzuetan, bertan lanean geratzeko aukera dago. Programa 30 urtetik beherako gazteentzat da.

Hiru helburu nagusi ditu egitasmoak: tokian tokiko garapena sustatzea, gazteak landa eremuan errotzea eta landa eremuaren inguruko kontzientzia piztea. Bertan, gazteek despopulazioari aurre egiteko proiektu bat garatu behar dute; horrez gain, praktiketako lekua eta inguruko herriak ezagutzeko aukera izaten dute.

Toki Administrazioaren eta Despopulazioaren Zuzendaritza Nagusiaren datuen arabera, lau udalerritik bat despopulazio arrisku larrian dago; hau da, Nafarroako 272 udalerrietatik 76. Batez ere eragiten die Pirinioei, Zangozari, Nafarroako erdialdeari eta Larrauni. Despopulazio maila guztiak kontuan hartuta, 272 udalerrietatik 174 despopulazio egoeran daude. Horren adibide dira Nafarroako Mendaza, Gesalatz eta Oskotz herriak. Bertan praktiketan daude, hurrenez hurren, Ane Escala Iparragirre, Maider Rezusta Ruiz eta Asier Nuñez Lezea. Hiru hilabete daramatzate praktiketan.

Birsortzen

Nafarroako Gobernuak finantzatzen ditu praktikak; 120.000 euro jarri ditu horretarako. Erakundeak eta proiektuak aukeratzeaz eta jarraipenaz arduratzen da NUP Fundazioa. Ikasle bakoitzak 3.636,70 euro jasotzen ditu praktikak egiteagatik.

Gazteek nabarmendu dute herri horietan baliabide gutxi daudela, eta, horri esker, baliabide gutxi izan arren zenbait proiektu aurrera eraman daitezkeela. «Oso baliabide gutxi dituzte, eta Nafarroako Gobernuaren laguntzak proiektua aurrera eramaten laguntzen du. Alkatea [Javier Senosiain] adibidez, egun bakarra kontratatuta dago; asko borrokatu behar dute gauzak lortzeko», nabarmendu du Escalak. Ideia horrekin bat egin du Rezustak; Gesalatzeko Udalean praktikak egiten ditu:«Udalean daudenek gauza asko egin nahi dituzte, baina hemendik kanpo beste bizitza bat daukate. Euren lana eta bizitza ez denez udalera mugatzen, oso zaila da; egitasmoari esker, proiektu gehiago garatu ditzakete».

Ane Escala
«Ematen du kanpotik zatozela hiru hilabete eta bazoazela»

Soziologia aplikatuko azken urtean dago Ane Escala Iparragirre (Iruñea, 1995), eta Mendazako Udalean (Nafarroa) praktikak egiten ari da: «Hirikoa izanda, landa eremua gehiago ezagutzeko aukera bat zela pentsatu nuen; gainera, praktikak egitea oso gomendagarria da». Mendazako turismoaren dinamizaziorako proiektu bat egiten ari da: «Arantxa Urtadok, beste ikasle batek, ezarri zituen oinarriak, eta ni horren jarraipena egiten ari naiz». Bi helburu nagusi ditu proiektuak: herriko ondareari garrantzia ematea eta ekonomia dibertsifikatzea. «Bertako bizilagunen inplikazioa sustatu nahi dugu, ondarea zaintzeko eta kontzientzia kolektiboa sortzeko. Horrez gain, inguruan egiten den lana ezagutarazi nahi dugu». Horretarako, herriko ondarea txosten batzuetan jaso eta ezagutarazteko jarduerak egiten ari dira.

Kontent dago praktikekin, baina ez dator bat praktiken izenarekin: «Ez dut izenburua aproposa ikusten». Gaztearen ustez, Erasmus hitza erabiltzeak ez du ondo islatzen proiektuaren muina: «Ematen du kanpotik zatozela hiru hilabete eta bazoazela; ez zait ondo iruditzen gauzak horrela planteatzea». Zer islatu beharko lukeen azaldu du: «Azpimarratu beharko lukete polita dela, lotura sortu behar duzula lekuarekin, eta jendea ezagutu; dena modu horizontalean». Xedea da modu jasangarrian jendea erakartzea, despopulazioa pairatzen duten herrietan eragina izatea eta mugimendua eta saretzea sortzea.

Gazteleraz ikasten du, ez dagoelako euskarazko aukerarik; praktikak ere gazteleraz dira: «Esaten zuten gomendagarria zela euskaraz jakitea, baina, ez dakitenez, nik ez dut erabili; pena da».

Maider Rezusta
«Denon artean joanen gara ideiak proposatzen eta gauzak sortzen»

Zurezko txabola bateko pareten artean egoten da Maider Rezusta Ruiz (Arraiza, Nafarroa, 2000); beti bezeroak artatzeko prest. Nekazaritza eta Landa Inguruneko Ingeniaritzako Gradua ikasten ari da, eta Allotzeko urtegian (Nafarroa) egiten ari da praktikak: «Etorkizunean irakaslea izan nahi dudanez, oso aukera ona d,a haurrekin ekintzak antolatzen ditudalako eta ingurumena zaintzen dudalako». Informazio turistikoa banatzen du txabolan; horrez gain, informazio bila doazenekin ingurumenaz hitz egiteko aukera du: «Jende asko dagoenean, paseo bat ematen dut, jendearekin hitz egiteko; zakar poltsak ematen dizkiet zaborra ez botatzeko». Horrez gain, haurrekin birziklatzeko ekintzak antolatzen ditu.

Helburua da Allotzeko urtegia bere kabuz garbi mantentzea: «Jende askok zaborra botata uzten du. Guk nahiko genuke jendeak mendia bezala zaintzea; alegia, sortzen duten zaborra etxera eramatea». Horregatik, behar dutenei zabor poltsak eta hautsontziak ematen dizkiete.

Jende askok utzikeriaz jokatzen duela nabarmendu du: «Azaltzen diet, baina ez dute kasurik egiten; hala ere, gutxi batzuengan eragina badut, kontent egonen naiz». Egindako lanarekin «oso pozik» dago. Azpimarratu du «oso garrantzitsua» dela proiektuari jarraipena ematea: «Ez dakit nor izanen den hurrengoa, baina denon artean joanen gara ideia proposatzen eta gauzak sortzen».

Egiten ari den praktikak herriarentzat «onuragarriak» direla iruditzen zaio; udalak baliabide «gutxi» dituelako: «Jendea egun-pasa etortzen da, baina hau herri bat da, eta hemengoentzat herria mantentzeko eta proiektuak garatzeko aukera bat da».

Asier Nuñez
«Praktikak amaitzean lan egiteko aukera eskaini didate»

Ekonomiako laugarren maila amaitu du Asier Nuñez Lezeak (Iruñea, 2000), eta Gradu Amaierako Lana geratzen zaio ikasketak amaitzeko. Praktikak egiten ari da Planet Energy enpresan, Oskotzen (Nafarroa). «Despopulazioaren inguruan egiten ari ginen lanari esker ezagutu nituen praktikak». Gertutasunagatik aukeratu zuen Planet Energy; Nuñezen ustez, «oso zaila» da azaltzea zer egiten duten: «Ideia oso erraza da: buelta eman nahi diogu klima aldaketaren arazoari, baina hori nola egin nahi dugun azaltzea ez da batere erraza». Horrek motibatzen du, bereziki. Funtzio asko ditu enpresan: webgunearen testuak idatzi, ikastaroetako atalak diseinatu, enpresaren kostuak begiratu eta ikertu. Gainera, Savory Institute enpresa sortzen laguntzen ari da: «Funtzioetako bat da nekazariei baliabideak ematea kostuak gutxitzeko eta lana errazteko».

Lana «oso gustuko» du, eta hasieran zituen espektatibak gainditu dituela dio: «Oso berria izan da dena: denek bide bera hartu nahi dute lurra lehengoratzeko eta desertifikazioari aurre egiteko; oso erraza da beraiekin lan egitea». Lantaldean gustura dago, baina Altsasutik (Nafarroa) telelana egiten duenez, Zoom bidez eta ikastaro batzuetan ezagutu du jendea: «Bi astean behin, bilera telematiko bat egiten dugu, eta, bi edo hiru hilean behin, harreman estrategikorako bileran elkartzen gara; lehena Bartzelonan, hurrengoa Huescan [Espainia]».

Praktiken kontratuak lan merkatuan sartzeko hauspoa dira gazte batzuentzat; batzuei ziurgabetasuna eragiten die enpresan geratzeko aukerarik ote duten ez jakiteak. Nuñezi hilabete geratzen zaio praktikak amaitzeko: «Praktikak amaitzean lan egiteko aukera eskaini didate».]]>
<![CDATA[Maia, positibo: «Sanfermin alaiak, giro onekoak eta ikaragarriak izan dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1990/013/001/2022-07-16/maia_positibo_sanfermin_alaiak_giro_onekoak_eta_ikaragarriak_izan_dira.htm Sat, 16 Jul 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1990/013/001/2022-07-16/maia_positibo_sanfermin_alaiak_giro_onekoak_eta_ikaragarriak_izan_dira.htm
Gazteluko plazari eman dioten forma berriarekin asmatu dutela uste du: «Berritzailea izan da; gazteek oso ondo erantzun diote». Gazteluko plazak 30.000 lagun bildu ditu. «Oztopo bakarra» bertan pilatu den zikinkeria izan dela azaldu zuen.

Curia kaleko istiluez ere mintzatu zen: «Eraso faxista bat izan zen; nabari zen giroan». Gainera, galdera bat egin zuen: «Nork sortu du giro hau, eta zertarako? Kausa-efektu eragin garbia dago». Ahotsa.info-k gertakariaren inguruko bideo bat zabaldu zuen; bertan, ikusten da polizia izan zela lehena kolpea ematen. «Komunikabide hori giroa berotzen ibili diren horietako bat izan da», esan zuen Maiak. Horrez gain, ezker abertzaleari leporatu dio gertatutakoa.

Udalaren datuen arabera, 2019an baino eraso sexista gehiago salatu dituzte sanferminetan: hain zuzen ere, hamazazpi; horietatik hamasei, ukituengatik, eta bat, bortxaketagatik. Atzoko agerraldiaren amaieran, minutu gutxi batzuk hartu zituen eraso sexistei buruz mintzatzeko. Poliziaren funtzionamendu «ona» eta «efikazia» txalotu zituen: «Erasoek nahigabetu egiten gaituzte, baina aipatu nahi dut horietatik hamahiru identifikatu eta atxilotu zituztela». Guztira, 2.600 poliziatik gora izan dira hirian.

Maiaren «inposizioa»

Joseba Asiron EH Bilduko bozeramaileak gizartearen eta eragile sozialen jarrera txalotu du: «Maiaren inposizioen gainetik, sanferminen espiritua berreskuratu du gizarteak. Eragile sozialek aurre egin diete alkatearen mugei eta bazterkeriari. Horrez gain, gizarteak eraso sexistei emandako erantzuna eredugarria izan da». Gaineratu du Maiak ez duela kontsentsurako eta eztabaidarako gaitasunik: «Horren adibidea da Gazteluko plazan sortu duten simaurtegia».

Azkenik, Curia kaleko istiluen harira, aipatu du «eraso oro baztertu» behar dela eta «justifikaziorik gabekoak» direla. Horrez gain, salatu du gertatutakoa politizatzen saiatu dela Maia.

Geroa Bai-k ere sanferminen balorazio «positiboa» egin du; hala ere, Navarra Sumaren jarrera salatu du: «Espazioak antolatzeko ez dira saiatu adostasun bat lortzen eragileekin». Gaineratu du Navarra Sumak pluraltasuna baztertu duela: «Herri Sanferminak eta peñak bezalako eragile sozialak zentsuratu dituzte».

2019ko sanferminetan baino zabor gehiago jaso dute aurten. Geroa Bai-k salatu du Maiak horretan eragin duela, «bere kabuz» erabaki baitu Gazteluko plazan hamar barra jartzea: «Erabaki txarra izan da, eta zabortegi bilakatu du hiriko egongela».

PSNk ere Curian gertatutakoa salatu du:«Faxista batzuek egin dituzte erasook; ezin dute jaia distortsionatu eta politizatu». Indarkeria sexuala desagerrarazi beharra azpimarratu dute. Azkenik, Gazteluko plazako barrak kritikatu dituzte: «Navarra Sumak jarri dituen barrek ez dute konpondu kale zurrutaren arazoa: areagotu egin du». Garbiketa lanetan aritu direnen lana txalotu dute alderdi guztiek.

'Allegro ma non troppo'

Iruñeko Peñen Federazioak, oro har, balorazio «positiboa» egin du, baina aldatu beharreko zenbait gauza aipatu ditu: «Udalak antolatutako programak ez du irudikatzen hirian dagoen aniztasun kulturala. Uste dugu datorren urteari begira denontzako programa lor dezakegula elkarlanean». Gaineratu du Maiaren traben gainetik programa «oparoa» atera dutela aurrera.

Horrez gain, Gazteluko plazako barrak kritikatu ditu: «Kaleko zurruterako leku eta zabortegi bihurtu dute». Sanferminetako mahaiaren garrantzia azpimarratu du: «Parte hartzaileak izatea nahi dugu, ez orain arte bezala».]]>
<![CDATA[Enrique Maia, positibo]]> https://www.berria.eus/albisteak/216017/enrique_maia_positibo.htm Fri, 15 Jul 2022 16:46:29 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/albisteak/216017/enrique_maia_positibo.htm <![CDATA['Drag' handi bat galdu du Iruñeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2096/036/003/2022-07-15/drag_handi_bat_galdu_du_irueak.htm Fri, 15 Jul 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/2096/036/003/2022-07-15/drag_handi_bat_galdu_du_irueak.htm
Harrotuk antolatutako ikastaro bati esker ezagutu du Maiak drag-a. Trasbibollomarikak zelatatzera joan zen ikastarora, eta abertzalez mozorrotu zen, inork ezagutu ez zezan. Txundituta, flipatuta, liluratuta, aho bete hortz geratu zen ikusitakoarekin eta ikasitakoarekin. Hortik okurritu zitzaion beste drag batzuekin Celeste Poliester, Donatella Mani, Albina, Stardust, Exia Vermut, Gata al Kuadrado eta Sussie Pussie drag-ekin jaialdi bat antolatzea. Ileordeak, takoiak, galtzerdiak, brillantina eta jantziak prest zituen Kika Korona (Enrique Maia) taularatzeko.

Jende asko pena handiz egonen da ezin izango duelako Maiak prest zuen punta-puntako show-a ikusi. Hala ere, ez tematu; lasai egon. Maia datorren urteko sanferminei begira dagoenez, 2023ko sanferminen egitaraua prestatzen ari da; agian ez baita alkate izanen. Dagoeneko zenbait kontzertu lotu ditu: horien artean, UPN trabestien festa jaialdia antolatu du txupinazoaren egunerako. Horretan parte hartuko dute Strawberry Cake (Yolanda Barcina) eta Tooth Fairy (Carlos Garcia Adanero) trabestiek. Horrez gain, Kika Koronak ikuskizun berezia egingo du.]]>
<![CDATA[Aterpe freskoa euskararentzat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2009/033/001/2022-07-13/aterpe_freskoa_euskararentzat.htm Wed, 13 Jul 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/2009/033/001/2022-07-13/aterpe_freskoa_euskararentzat.htm
Lasai-lasai dago Oinez txokoa; batzuk mahaietan eserita, gutxi batzuk eskatzen, euskal musika topera jarrita, eta boluntarioak dantzan barraren atzean. Beste batzuk, ordea, bezeroak artatzen ari dira. Han dago, lan eta lan, Karol Subias Oinez txokoko arduradunetako bat. «Lehenengo egunean, diru gutxiago atera genuen, euriarengatik, baina, gainerako egunetan, topera ibili gara».

Edariak eta bokatak saltzen dituzte, besteak beste, eta otorduak dira momenturik kritikoenak: «Txosna bakarra garenez, egun batzuetan gehiago kostatu zaigu, baina, azkenean, atera ditugu». Azpimarratu du jendearen jarrera «oso ona» izan dela: «Jendeak badaki ez garela profesionalak, eta euskararengatik eta euskararentzat egiten dugula; hortaz, pazientzia handia dute». Guztira, egunero 65 pertsona inguru arduratzen dira ostalaritzarekin zerikusia duten gauzez.

Adin guztietako jendea doa Oinez txokora; atzo, eguerdi aldera, familiak zeuden batez ere. Horietako asko Birjolastutik -haurrentzako txokoa- etorritakoak. Txoko horretara ere joateko aprobetxatzen du Lopezek. «Ondoan dagoenez, familia asko etortzen dira itzal bila», esan du Subiasek. Adin guztietako jendea bai, baina turista, gutxi: «Batez ere jende euskalduna dator; uste dut turista askok ez dakitela existitzen garenik ere».

Karrikiri elkartera, ordea, ohi baino turista gehiago joaten dira sanferminetan. «Batez ere euskaldunak eta turistak etortzen dira; turista asko jakin gabe zer den sartzen dira, arropa ikusita; erdaldun gutxi etortzen dira galdetzera», kontatu du Iñaki Tristan Karrikiri elkarteko langileak.

Lasai-lasai zegoen Tristan bezero batzuek kamisetak begiratzen zituztenean. Azken egunetan lan gutxiago dutela esan du: «Lehenengo egunetan, jendea arropa gabe dagoenez edo busti egin zaionez, bila dator».

Sanferminetako arropaz gain, hala nola normalean dituzten kamisetak eta liburuak dituzte salgai. Hala ere, ohikoak diren produktu gutxi saldu dituzte sanferminetako egunetan: «Sanferminetako arropa topera saldu dugu, baina gainerakoa, oso gutxi». Datozen egunak lasaiak izanen direla uste du.

Bermutarako giroa

Toki batzuetan lasaitasuna, eta beste batzuetan martxa; esate baterako, bertso bermuta zegoen, atzo, Zaldiko Maldiko elkartean. Arturo Campion euskaltegiak antolatuta, Sustrai Colina eta Josu Sanjurjo bertsolariek parte hartu zuten. Ez zegoen jendez lepo, baina hutsik ezta ere; neurrian. Toki batetik bestera mugitzeko lekua zegoen sobran.

Bertsotan hasi aurretik, Ortzadarreko fanfarrea atean jotzen hasi zen. Zortzikoa jotzen zutelarik, dantzan aritu ziren batzuk. Zaldiko Maldiko elkartean musika egon arren, barrutik entzuten zen melodia. Colina eta Sanjurjo bertsotan hasi ziren, Lesakaz eta lesakarrez, fanfarrea fondoan zutela. Erdibidean, hirukote bat solasean: «Hau da Iruñeko euskal leku fresko bakarra».]]>
<![CDATA[Amabitxiaren porrota]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/033/001/2022-07-12/amabitxiaren_porrota.htm Tue, 12 Jul 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1876/033/001/2022-07-12/amabitxiaren_porrota.htm
Arrosa Larrainzar, Orreaga Sorbet, Agurne Baquer, Gemma Larrainzar, Maitane Larrainzar, Mirenjo Larrainzar eta Itzabel Urbeltz saritu zituzten seigarren aldian. Eraso sexistak salatu, eta bestetan emakumeen presentzia aldarrikatzeagatik omendu zituzten.

1941etik 1979ra, peñetako kideek zenbait emakume aukeratzen zituzten haiekin ekitaldi nagusietara joateko. Garai horretako kanonen arabera janztera behartzen zituzten; hala nola mantua eta apain orrazia eraman behar zituzten. Amabitxiak deitzen zieten emakume horiei. Emakumeen presentzia horretara mugatuta zegoen.

1978ko ekainaren 30ean, emakume talde batek pankarta bat zabaldu zuen Iruñeko zezen plazan; helburua zen bestetako peñetan emakumeek parte hartze handiagoa izan behar zutela aldarrikatzea, amabitxiaren ideia gaitzestea eta eraso sexistak salatzea. Mezu argia zuen pankartak: «Amabitxirik ez. Parte hartze handiagoa. Erasorik ez sanferminetan».

EAM talde feministako kideek egindako ekintzak zenbait hausnarketa bultzatu zituen; eta, hortik bi urtera, amabitxiaren ideia desagertu zen, eta emakumeen presentzia handituz joan zen. Hala ere, antolatzaileek azpimarratu dute bidea geratzen dela oraindik egiteko.

1978ko ekainaren 30ean, Euskaltzaindiak, Arturo Campionek eta Iruñeko peñek Bai Euskarari jaialdia antolatu zuten. Hartan, 10.000 pertsona baino gehiagok ikusi zuten pankarta, eta jaialdia 20 minutu atzeratu zen.

Txalo artean eta aurreskua dantzatuz agurtu zituzten saridunak, Jone Torres dantzariaren eta Oskar Bariain trikitilariaren eskutik. Bronce peñakoak dira biak. «Emakume hauen ekarpena itzela izan da; festa eraldatu dute, aldaketak eragin dituzte, eta aldaketa horiek sanferminak hobetu zituzten, eta modu horretan Iruñea ere bai», esan zuen Juan Carlos Etxeberria kazetari eta sari banaketako aurkezleak. Banan-banan aurkeztu zituen saridunak; azkena aipatu, eta akordeoi baten melodiak moztu zuen Etxeberriaren diskurtsoa.

«Ez dago amabitxirik peñetan; ez dago lorerik peñetan. Gure ahotsa argia eta sendoa da; kanpora mantua eta apain orrazia», dio gaztelerazko jotak. «Maite Sola, eskerrik asko gogorarazteagatik omentzen ari garen emakume hauek beste batzuk inspiratu dituztela, eta bere egin dutela kaleko eta festetako espazioa». Ondoren, zenbait haur saridunengana hurbildu ziren, erdi lotsatuta, entzun berri zuten jotaren letra idatzirik zeraman dokumentu bat emateko.

«Ez zen erraza pankarta bat zabaltzea parte hartze eta berdintasun handiagoa eskatzeko; eta batez ere, oso futurista izan zen erasoen kontra azaltzea», azpimarratu zuen Igancio Buzunariz Bronce peñako presidenteak. Antolatzaileek nabarmendu zuten «oso aurrerakoia» izan zela eraso sexistak salatzea, eta gaur egun ere salatu behar direla oraindik.

Feminismoari esker

«Zuek gabe ez litzateke posible izango», nabarmendu zuen Iranzu Bayo Broncekoen festako presidenteak: «Oraindik geratzen da bidea berdintasunera iristeko». Aurretik feministek egindako lana ere txalotu zuen: «Haiei ere eskerrak eman nahi dizkiegu».

Banan-banan jaso zuten saria; Arrosa Larrainzar eta Orreaga Sorbet izan ziren saria jasotzen lehenak eta Itzabel Urbeltzen azkena. Beste urteetan omendutako emakumeek banatu zituzten sariak. Besarkada eta txalo zaparrada jaso zuten denek. Mirenjo Larrainzar saritu zutenean, algaraka hasi ziren asko. Larrainzarrek garaipenaren keinuaz erantzun zien algarei. Denak ezin izan ziren bertaratu, baina haien senideek hartu zituzten sariak. Trikitien soinuaz eta euskal kantez lagunduta amaitu zuten ekitaldia, festa giroan.]]>
<![CDATA[«Jai izango banu, Iruñean geratuko nintzateke kamerarekin nire gauzak egiten»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/048/001/2022-07-10/jai_izango_banu_iruntildeean_geratuko_nintzateke_kamerarekin_nire_gauzak_egiten.htm Sun, 10 Jul 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1958/048/001/2022-07-10/jai_izango_banu_iruntildeean_geratuko_nintzateke_kamerarekin_nire_gauzak_egiten.htm
Geldialdiaren ostean behar izan duzu sanferminetarako prestatu?

Ez, baina, egia esan, nahiko urduri nengoen. Gainera, hilaren 6a eta 7a tentsio handikoak izaten dira. 6a, hasiera delako, eta 7a, prozesioa delako eta jende eta mugimendu asko dagoelako. Horiek pasata, lasaiago egoten naiz, okerrena egina baitut. Uste dut bi urte hauen ostean entrenamendua falta zaidala.

Nola igaro dituzu aurten lehenengo bi egunak?

Zortea izan nuen txupinazoan balkoi batean nengoelako. Jagoba [Manterola], adibidez, plazan zegoen. Hainbeste jende eta mugimendu dagoenean, alde batetik bestera eramaten naute; gainera, txikitxoa naiz. Prozesioa nahiko mugitua izan zen.

Momentu horietan bizkor egin behar da lan?

Argazkiak azkar bidaltzea nahi dute, eta, jendeak argazkiak bidaltzen dituenez, etengabe wifia kolapsatzen da. Bulegora iristea ere kostatzen zaigu jendea dagoen moduan dagoelako. Lasterka ibiltzea gogorra egiten zait. Bihar [atzo] ziurrenik besta izanen dut.

Beti saiatzen zarete egunen batean jai hartzen?

Bai, bestela hamar egun oso luze egiten dira. 05:00etan esnatzen naiz: altxatu, dutxatu, gosaldu eta lekua hartzen dut goizean goiz. Igual amaitzen dut gaueko kontzertu batekin edo su bestekin. Azkenean, gerta liteke 01:00etan amaitzea. Eguna oso luzea izaten da.

Gozatzeko tarterik izaten duzu?

Denbora dudanean, jai egunean, edo lana amaitzean, gustuko dut garagardo bat hartzea eta giroa ikustea. Sanferminetan, batez ere, kalean dago giroa. Iruñean polita da jendea irribarretsu dagoelako, dantzatzeko gogoz; gustuko dut momentu horiek aprobetxatzea. Hamaiketakoa ere gustuko dut, nire gosaria, bazkaria eta afaria delako.

Egunero geratzen zarete?

Entzierroaren ondoren argazkiak pasatzen ditugu, eta hamaiketakoa egiten dugu. Gaur nahiko berandu beste leku batera joan naizelako, baina egin dugu.

Zein egunetan gozatzen duzu gehien?

Dianak ikaragarri gustuko ditut; 7an lanean aritu nintzen. Ikusten da 80 urtetik gorako jendea altxatu berria, izugarrizko martxarekin, dantzatzeko gogoz, eta leku berean oso jende gaztetxoa, gaupasaz dagoena. Elkarrekin disfrutatzen dute. Dianak hunkigarriak dira.

Sanferminetan lanik egingo ez bazenu, Iruñean geratuko zinateke?

Jai izango banu, hemen geratuko nintzateke kamerarekin nire gauzak egiten, inongo ordutegirik gabe, eta estresik gabe.

Hortaz, oso sanferminzalea zara?

Bai. Igual azkeneko sei edo zazpi urteetan aldatu da, baina jendeari gustatzen zaio kanpoko jendea etortzen denean harrera egitea, hamaiketakora gonbidatzea, etxera eramatea. Iruñea herri handi bat da, eta nabaritzen da.

Hainbeste urteren ostean, istorio asko dituzu?

Nire lehenengo entzierroan, lanean Mercadereseko bihurgunera joan nintzen. Jendea txunda-txundarekin zegoen oraindik, eta ni han geldirik. Ailegatzen zen lehenak hartzen zuen lekua. Gogoratzen dut hamar gutxitan etorri zela argazkilari ospetsu bat, eta bat-batean nire lekua hartu zuela. Esan egin nion. Berria nintzen, gaztetxoa, eta besteak esan zidan: «I don't understand» [ez dut ulertzen], eta berriz erantzun nion.

Jendeak zer egiten du argazki kamera ikustean?

Batzuek esaten dute: «Foto, foto, foto». Jendeari normalean ez zaio gaizki iruditzen. Gertutik ateratakoa bada edo umeak badira, galdetzen diet. Zerbait kuriosoa edo graziosoa ikusten badut, urrutitik egiten dut, eta ez dut galdetzen, momentuko gauza galtzen delako.]]>
<![CDATA[Trabarik gabeko besten alde]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/032/001/2022-07-07/trabarik_gabeko_besten_alde.htm Thu, 07 Jul 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1876/032/001/2022-07-07/trabarik_gabeko_besten_alde.htm Ziurgabetasunez erantzun diete galderei kultur eta gizarte eragileetako kideek: ez dute argi nolakoak izanen diren sanferminak. Esate baterako, tentsioa, gogoa eta beldurra azpimarratu dituzte. Hala ere, argi dute zer-nolako bestak nahi dituzten: parte hartzaileak, herritar guztiak kontuan hartzen dituztenak, euskaldunak, herrikoiak, pluralak, animalien bizitza erdigunean jartzen dutenak eta feministak, besteak beste.

1. Bestarik gabeko bi urteren ostean, nolako sanferminak espero dituzu?
2. Nolakoak izatea nahiko zenuke?

LOHIZUNE AMATRI Euskalerria Irratiko kazetaria
«Gustatuko litzaidake euskarak trabarik ez izatea sanferminetan»
1. «Zaila egiten zait erantzutea. Tentsio moduko zerbait dago, batez ere azken hilabeteetan, Enrique Maia saiatu baita sanferminak lehen lerroan jartzen otsailetik. Horrek aurreikuspenak zailtzen ditu. Ni behintzat urduri nago, ezjakintasunagatik. Ez dakit nolakoak izanen diren; pentsatzen dut jendea gogotsu egonen dela, eta giroa polita izanen dela. Bi edo hiru urte dira sanferminik gabe, eta, horrek ekarri dituen debeku guztiekin, iruditzen zait aldarrikapenak ere asko izanen direla. Ondo dago aldarrikapenei erantzungo zaielako, edo nik behintzat hori espero dut, baina horrek dezente aldatuko du sanferminetako giroa».
2. «Gustatuko litzaidake euskarak trabarik ez izatea, eta Herri Sanferminek eta herriak auzolanean egiten dituen sanfermin feministek, inklusiboek eta pluralek ere lekua izatea, inongo trabarik gabe. Tamalez, uste dut zaila izanen dela».

NEREA FILLAT Katakrakeko editorea
«Gogoaren eta egoera ekonomiko eta politiko zail baten artean daude»
1. «Argi dago jendeak ikaragarrizko gogoa daukala festari eusteko. Bestalde, pentsatzen dut inflazioaren eta krisi gogor baten artean ere badaudela. Hortaz, gogoaren eta egoera ekonomiko eta politiko zail baten artean daude sanferminak. Egia esan, ez dut oso argi zer gertatuko den. Galdera bat daukagu mahai gainean, eta kontuak egiten direnean ikusiko dugu. Oso garrantzitsua iruditzen zait neure buruari tranparik ez egitea, eta uztailaren 18tik aurrera kontuei erreparatzea».
2. «Uste dut sanferminek oraindik zentzua dutela Iruñea bezalako hiri batean. Elkartzeko eta ospatzeko ekitaldi garrantzitsua dira, eta hiriak badu zer esan. 1970eko eta 1990eko hamarkadetan garatutako festa ereduan murgilduta daude sanferminak; ereduak birpentsatu behar ditugu. Adibidez, belaunaldien aniztasunari erreparatu beharko genioke. Horrez gain, animalienganako tratua hizpidera ekarri behar da; ez du zentzurik animaliak hiltzen jarraitzeak. Iruñean bizi diren esparru sozial guztiek lekua beharko lukete, eta feminismoak egindako galderei erantzun behar zaie. Hiriak bere buruari egin beharko liokeen galdera hauxe da: zer dira festak gaur egun? Hiru urte hauetan aukera paregabea galdu dugu kolektibo eta hiri gisa honi eusteko».

RAKEL ARJOLI Peñetako talde feministako kidea
«Gustatuko litzaiguke pertsona guztiak errespetatuak izatea»
1. Egia esan, beldurrez gaude jende asko espero delako, jendea aztoratuagoa dagoelako eta, gainera, azken boladan [Espainiako] Estatuan emakumeen aurkako eraso asko egon direlako».
2. Bakoitzak ondo pasatzeko eta festaz disfrutatzeko modu propioa dauka, betiere errespetuz jokatuta. Gustatuko litzaiguke denek sanferminez disfrutatzea, eta pertsona guztiak errespetatuak izatea».

SABINO CUADRA 1978ko Sanferminak Gogoan-eko kidea
«Denoi jarri dizkigute oztopoak, eta horren berri emango dugu»
1. «Bi urteren ondoren, ikusten dut jende asko zain dagoela, gogotsu, festak noiz etorriko, eta berriro sanferminak bizitzeko, baina, nire ustez, oso zaila da urteroko sanferminak gainditzea, eta horregatik uste dut beti bezalakoak izango direla. Poztasunez beterik, jendea kalean, eta txarangak handik hona. Beste kontu bat da Iruñeko Udalaren eta alkatearen jarrera. Aurrez aurre jarri da herri mugimenduen aurka, jai herrikoien aurka, etorkinen aurka, 1978ko Sanferminak Gogoan-en aurka. Denoi jarri dizkigute oztopoak, eta horren berri emango dugu uztailaren 8ko ekitaldian».
2. Espero dut parte hartzaileak izatea, orain arte bezala, eta eredu instituzionaletik at egotea, jai herrikoiak izatea. Beharbada adinekook ez dugu jada lehen lerroan biziko, baina denontzako jaiak nahi ditugu. Eta espero dezagun zazpigarren olaturik ez izatea».]]>
<![CDATA[«Animaliak beren bizitzaren jabe dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2022-07-07/animaliak_beren_bizitzaren_jabe_dira.htm Thu, 07 Jul 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2022-07-07/animaliak_beren_bizitzaren_jabe_dira.htm
Jaiak bai; animaliak aske ere bai?

Bai. Gizakiz besteko animaliak zapaldu gabe jaiak ospatzea posible da. Sanferminetan agerikoa da animalien kontrako zapalkuntza; horrez gain, beste zapalkuntza batzuk ere salatu behar dira, hala nola erasoak eta kontratu prekarioak. Zapalkuntzarik gabeko jai ereduak sortzeko imajinazio nahiko dugu.

Euskaldunak ere bai?

Bai, euskara geroz eta espazio gehiagotan dago.

Zezenketen aurkako manifestuan parte hartu duzue; bestetarako berotzen hasteko modua da?

Manifestuan jartzen du Iruñekoak garela, sanferminak maite ditugula, bestan parte hartzen dugula gainerako iruindarrekin batera, baina argi ikusten dugula zezenketak amaitu behar direla. Lortu dugu sanferminen inguruan eragiten duten gizarte eragileek, tabernariek, musikariek eta kazetariek bat egitea; 58 atxikimendu lortu ditugu.

Sanferminzalea zara?

Bai. Iruñekoa naiz, eta txikitatik joan naiz erraldoietara, parte hartu dut txosnetan, kalejiretan...

Urtero zoaz zezenketen aurkako kalejirara?

Uste dut urtero joan naizela, agian baten batera ez, baina joateko ohitura dut. Inguruko jendea animatzen dut joatera. Iruñe Antitaurinoak egin duen lana garrantzitsua da, lortu dutelako gaia benetan mugitzea, eta jendeari kontraesana sortzea. Haiek dioten bezala, horrek erakusten du zezen plazatik kanpo jaia dagoela kaleetan.

Lehenengo aldiz joanen zarete talde bezala; nola bizi duzue?

Zezenketarik Ez sareari esker, harreman estua sortu dugu Iruñe Antitaurinoko kideekin; esan genien prest geundela laguntzeko.

Kalejirara joateaz gain, zer egiten duzu ordu horretan?

Egitarauan dauden beste gauzetan parte hartu; esate baterako, kontzertuetara joan, lagunekin bazkaldu, kalejiretan parte hartu, txarangekin dantzatu.

Eta entzierroetan?

Ez ditut ikusten; kalean nagoenean batzuetan dianetara joaten naiz, eta bestela lotan.

Herri Sanferminetan lehenengo aldiz parte hartu duzue.

Oso positiboa izan da, herri mugimenduko gainerako eragileekiko aliantzak gora doazelako. Gainera, Herri Sanferminetan ahots antiespezista egotea oso garrantzitsua da. Iruñeko Udalaren mugak izan arren, bidea egitea lortu dute.

«Beganismo kapitalistak ez du espezismoa suntsituko» jartzen du kamisetan. Sanferminetako kamiseta guztiek mezu bat daramate?

Iruñerriko herri mugimenduak ateratzen dituen kamisetak janzten saiatzen naiz babesa emateko. Nor Euskal Herria Antiespezistak ateratako kamiseta da. Kapitalaren logikaren barruan dagoen beganismotik ateratzeko apustua egiten dugu, eta kritika egiten diogu soilik kontsumora bideraturiko beganismoari. Borroka kalean dago, eta espezismoaren kontra antolatu behar gara.

Zer jaten duzu hamaiketakoan?

Geroz eta aukera gehiago daude. Besteen antzekoa da; aurten, mokadutxoez gain, enpanada eta pizza begetala.

Otorduen inguruan hausnartu beharra dago?

Bai, noski. Zapalkuntza ez da bakarrik zezen plazara mugatzen; gizakiak ez gara inor gizakiz besteko animaliak gure egiteko eta gure nahierara erabiltzeko. Animaliak beren bizitzaren jabe dira.

Su bestak gustuko dituzu?

Ez. Horrelako ekitaldietan bat-bateko zarata handia dago, eta askotan ez gara konturatzen, baina horrek kalte egiten die gizakiz besteko animaliei zein pertsona batzuei.]]>
<![CDATA[Infusio tantak loratzeko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/030/001/2022-07-05/infusio_tantak_loratzeko.htm Tue, 05 Jul 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1884/030/001/2022-07-05/infusio_tantak_loratzeko.htm
Enpresak helburu soziala dauka: «Edozein arrazoi dela-eta lan merkatuan aukerarik ez dutenei aukera bat eskaintzen die Joseneak». Guztira, 50 langile inguru dira; horietatik 30 laneratze prozesuan daude: «Gutxienez sei hilabetez lan egiten dute, eta gehienez hiru urtez». Ondoren, inguruko enpresetan lan bat bilatzen laguntzen diete. «Lan aukera bat behar duten pertsonekin lan egiten dugunez, eskaintzen ditugun lanpostuak ezin dira sasoi batekoak izan».

Horretarako prozesua nolakoa den kontatu du. Haziak jaso, erein eta hozkailu batean gordetzen dituzte, gero «onenak» hautatzeko; azaroan berotegian landatzen dituzte. «Landareak mugitzen hasten direnean, guk egindako konpost ekologikoarekin elikatzen ditugu», azpimarratu du.

Landareak hazten direnean, inguruko zelaietan birlandatzen dituzte. Horietako batzuk urtero landatzen dituzte, hala nola hilerri lilia, kamamila eta albaka. Beste batzuk —esate baterako, menda, belar bedeinkatua eta ekinazea— bizikorrak direnez, hiru edo lau urtean behin landatzen dituzte: «Urtero hozitzen dira, baina, exijentzia handia denez, ahuldu egiten dira, eta beste landareek jaten dituzte; hortaz, laborea kentzen dugu». Txandakatze sistemari erreferentzia egin dio Ziak: lurra ez agortzeko sistema bat da, eta laborea toki batetik bestera aldatzean datza.

Uzta biltzeko garairik aproposena zein den azaldu du zuzendariak: «Izerdia landaretik igo, eta hostoak sortzen ditu. Melisaren kasuan, hostoa nahi badugu, izerdiak hostoa sortzen duenean jaso behar da. Kamamila nahi badugu, lorea sortu arte itxaron behar dugu». Landarearen propietate sendagarriak hartan baitaude.

Eguzki izpirik ez

Jaso bezain pronto lehortu behar dira. «Landareen %70 ura denez, jaso ostean lehortu behar ditugu, ez usteltzeko», azaldu du Ziak. Horretarako, haiek sortutako lehortegietan pilatzen dituzte landareak, kutxetan, bata bestearen gainean. Lehortegiek pareta beltzak dituzte, beroa erakartzeko: tenperatura ezin da 40 gradutik pasatu. «Eguzkiak paretak berotzen ditu, eta horrek era naturalean lehortzen ditu landareak». Etxe zaharretako sabaian oinarrituta dago: «Lehen, etxeko sabaian lehortzen zen dena; oso ilunak ziren, eta leiho txikiak zituzten, haize korronteak egon zitezen». Hegoaldeari begira dago, bero gehiago erakartzeko.

Lehortegia beteta dagoenean, berotegia erabiltzen dute landareak lehortzeko. Zoruan sare bat jartzen dute landareak paratzeko, eta olana beltz batek eguzki izpiengandik babesten ditu landareak. «Garrantzitsua da haize korronteak egotea», azpimarratu du Ziak.

Gaineratu du moztutakoan eguzkiak ezin dituela jo landareak: «Eguzkia olioaren etsai nagusia da, eta, eguzkiak joz gero, landarean dauden propietateak galtzen dira». Beraz, landarea mozten dutenetik katilura iritsi arte, eguzkiarengandik babesten dute. Horretarako, kartoizko eta egurrezko kutxak erabiltzen dituzte, materialik «neutroenak» baitira: «Bestela, kolorerik eta propietaterik gabeko landareak izango genituzke».

Behin lehortuta, landareak aukeratzeko garaia da. Yolanda Bueno Joseneako langilea da, eta, besteak beste, landareak aukeratzeaz, denda kudeatzeaz eta bisita gidatuez arduratzen da. Eskularruak jantzita eta kontu handiz, banan-banan begiratzen die hostoei: «Ilunak diren hostoak kentzen ditut, gehiegi lehortu baitira; beste batzuetan, makilak agertzen dira. Egunaren arabera aldatzen da».

Hurrengo urratsa makilak kentzea, txikitzea eta nahastea da; duela gutxira arte, Irunberrin egiten zuten, baina, lana handitu denez, Noainen (Nafarroa) fabrika bat dute orain. Hartatik banatzen dute produktua. «Hazitik katilura egiten dugu prozesua», esan du Ziak. «Garrantzitsua da produkturik onena egitea eta marka bat sortzea langileak harro egoteko, eta langileek erakutsi ahal izateko produktu on bat egiten dutela». Gakoa landarearen zaintzan dagoela azaldu du:«Enpresa gehienek makilak eta hostoak nahasten dituzte, eta, bide horretan, propietateak galtzen dira».

Hortaz, hasieratik amaierara arte egiten dute prozesua. Horri esker «bideragarria» dela esan du Ziak. Horrez gain, zenbait arlo uztartzen ditu enpresak; hala nola turismoa, nekazaritza eta ingurune zerbitzuak. «Erabaki genuen proiektua aurrera ateratzeko zenbait arlo uztartu behar genituela», esan du Ziak. Horretarako, Bordablanca ikusteko bisita gidatuak egiten dituzte, denda bat daukate, eskualdeko konpostatzeaz arduratzen dira, eta ibarreko lorategi publikoak zaintzen dituzte.

Hamalau hektarea ditu Joseneak, eta Irunberrin dago. Herriak 1.300 biztanle inguru ditu. «Iritsi ginean, ez zegoen deus», nabarmendu du Ziak. Helburuetako bat landa eremua sustatzea da: «Landa eremua sistematik kanpo geratzen ari da; guk uste dugu hirietan egon gabe bizi gaitezkeela proiektu globalak proposatuz».

Bueno bat dator horrekin: «Produktu guztiekin egin daiteke; guk infusioak egiten ditugu». Bisita gidatuetan jendeak «asko» galdetzen duela esan du: «Ideia berriekin ateratzen dira». Gaineratu du oso garrantzitsua dela hausnarketa bultzatzea: «Herrietan aberastasun handia dago, baina, gutxika-gutxika, herriak hiltzen ari dira. Gure arbasoek egiten zutenari erreparatu behar diogu».

Ekonomia zirkularra ardatz

Hogei urte daramatzate lanean, eta, ordutik, 25.000 bisita baino gehiago izan dituzte. Ekonomia zirkularraren Europako lehenengo parkea izateko lanean ari dira. «Ez dugu deus botatzen: beste erabilera bat ematen diogu», esan du Ziak. «Dena birziklatzen da; naturak ematen diguna erabiltzen dugu».

Hondakin ugari sortzen dituzte, eta beren zelaietan berrerabiltzen dituzte. 2018. urtera arte kontrol zientifiko egokirik gabe egiten zuten. Hortaz, konpostatze gune bat egokitu dute ordutik. Horren bidez, haiek sortutako hondakinez gain, inguruko ibarretako hondakinak jasotzen dituzte.

Irunberrin duten egoitzan dauden gauza guztiak haiek egiten dituzte: «Ezerezetik sortu genuen dena». Esate baterako, etxeak bioeraikuntzakoak dira, eta teilatuak lurrarekin eginda daude: «Tenperaturari eusteko modurik onena da». Ur saneamendua ere haiek egin dute: «Udan, errekatik hartzen dugu, eta, neguan, teilatuetan pilatzen den ura jasotzen dugu». Elektrizitaterako eguzki plakak erabiltzen dituzte, eta komunak konpostagailuak dira.

Bordablancako funtzionamendua Internetera konektatuta dago; horri esker, Ziak sakelakotik kontrolatzen du dena; adibidez, lehortegiko tenperatura kontrolatu dezakete, eta han dituzten haizagailuak piztu edo itzali. «Horri esker, ez dugu hemen egon beharrik asteburuetan, eta ez gaude lanaren menpe».]]>
<![CDATA[Bakea sinatzeko ezpatak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2022-07-03/bakea_sinatzeko_ezpatak.htm Sun, 03 Jul 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2022-07-03/bakea_sinatzeko_ezpatak.htm
Uztailaren 6an hasi eta igandean amaitzen dira Lesakako sanferminak. Herriko bestetako lehendabiziko eguneko goizean egiten dituzten dantzak biltzen ditu Lesakako ezpata dantzak; lau dira osotara: makil gurutze, zeharkakoa, zubigainekoa eta bandera arbola. Horrez gain, arratsaldean beste dantza batzuk ere egiten dituzte: zantzamonona, esku dantza, aurreskua, jota eta arin-arina. «Askotan arratsaldeko dantzez ahazten gara zubigainekoak arreta handiena hartzen duelako», azpimarratu du Gurrutxagak.

Dantzariaren ustez, kanpotik begiratuta, zubigainekoa «bereziena» da. Zubiaren petrilaren gainean dantzatzen dute, eta aitzineskuak taldea gidatzen duena zubi gainean dantzatzen du. 2018. urtetik aitzineskua da Gurrutxaga: «Zubiak ematen dio arriskua eta berezitasun hori». Jendea pilatzen da zubian; oso gustuko du zubira iritsi aurreko unea: «Oso polita da jendea esperoan egotea; zubi gainean gaudenez eta jendea begira dagoenez, urduritasun puntu bat dago».

Arrisku apur bat egon arren, Gurrutxagaren ustez, ez da inoiz inor errekara erori, edo behintzat ez du horren berririk. Hala ere, kontatu du behin baino gehiagotan jendea lurrera erori dela: «Ez dut zuzenean ikusi, baina badakit bat baino gehiago erori dela errekaren bertze aldera, baina minik hartu gabe. Bideoak ikusi ditugu; beraz, egia da». Sarasolak ere berretsi du hori.

Duela lau urteko anekdota bat gogoratu du Gurrutxagak: zubitik pasatzen ari zirenean, makil gurutzeak egiten, makila bat errekara erori zen. «Bi pertsona nahastu ziren, eta hanka tartean sartu zen makila. Errekan sartu, eta bost segundoan atera zuen batek», kontatu du.

Izenak esan bezala, garai batean ezpatekin dantzatzen zuten; baina gaur egun makilak erabiltzen dituzte. Sarasolak ez dauka argi horren zergatia, eta herrian aditutakoa kontatu du: «Onin errekan San Joan festa ospatzen zuten, gezurrezko borroka moduko bat. Gertatu izan da bata bestea zauritzea. Horregatik kendu zituzten ezpatak eta jarri zituzten makilak».

Aldaketak kostata

Garai bateko janzkerari erreparatuz gero, zenbait aldaketa daude: esate baterako, praka luzeen ordez, belaunetaraino iristen ziren prakak eramaten zituzten, eta belaunetatik behera galtzerdi luzeak. «Adituren bat etorri da esatera lehengo praketara itzuli behar zirela, baina jendea ez zegoen eroso horrekin», esan du Sarasolak.

Gaur egun, ezaugarri hauek ditu jantziak: oinetan espartina zuriak, zinta gorriz apainduak; soinean atorra eta galtza zuriak, eta gerriko eta txapel gorriak. Galtzek polainak daramatzate josita, eta kaskabiloak zintzilik. Atorraren gainean, lepotik zintzilik, eskapularioa, zetazko zinta gorrietatik zintzilik. Guztiaren gainetik koloretako lau zinta bular aldean gurutze bat eginez, bina alde banatan.

Herri askotan herriko dantza taldeak antolatzen du herriko bestetako dantza. Tantirumairu dantza taldea egon arren, gazteen artean antolatzen dute. Idatzirik gabeko legeen arabera jokatzen dute; horien nondik norakoak azaldu ditu Sarasolak: «Maiatz aldera gazteak elkartzen dira, eta hortik sortzen da taldea». Entseatzeko elkartzen diren gazte horietatik soilik hamabostek dantzatzen dute: «Norbaitek taldea uzten duenean sartzen da hurrengoa; idatzi gabeko zerrenda bat dago».

2015. urtean herriko neska batzuk entseatzen hasi ziren, eta, handik lau urtera, lehenengo aldiz, hiru emakumek dantzatu zuten ezpata dantza. «Euskal Herrian ohiturak aldatzea anitz kostatzen da, eta Lesakan ere bai. Horrelako dantzetan neskak sartzea nahiko berria da». Sarasolaren arabera, taldearen funtzionamenduak ez ditu aldaketak erraztu: «Sartu nahi duenak ez du elkarte baten babesa; hortaz, suposatzen dut jendeak ez duela pausorik eman ez dutelako babesik sentitu».

Ez da aldaketa bakarra izan. Esku dantza zapiekin elkar lotuz dantzatzen da; ezpata dantzarien artean emakumeak ateratzen ziren, eta, dantzatu ordez, oinez ibiltzen ziren. 2017. urtean, lehenengo aldiz, emakumeek ere dantzatu zuten, baina, urratsak aurrera eta atzera egin ordez, zeharka egiten dituzte.

Dantzariak herriko musika bandaren eta txistularien laguntzaz ateratzen dira kalera. Makil gurutze dantzatzeko, biribilketak jotzen dituzte txistulariek. Bandera dantzan Bandera arbola doinua erabiltzen da. 1857. urtean, Lesakako Musika Banda sortu zuten; bi martxa jotzen ditu bandak: Napoleones eta General Vicent Juan. Sarasolak 14 edo 15 urte zituenean musika bandak erabaki zuen ez zuela Napoleones jo nahi; dantzariek ez zutenez aldaketarik nahi, horrek liskarrak eragin zituen: «Jeneral frankista batek egin zuelako aldatu nahi zuten, eta herriko norbaitek sortutako musika erabili. Dantzariek planto egin zioten horri, eta musikarik gabe atera ziren». Gaur egun, batez ere Napoleones mantentzen da. Garai hartan liskar «handia» eragin arren, gaur egun ahaztua dela esan du Sarasolak.

Herri bakoitzak berea

Lesakako ezpata dantzaz gain, beste dantza herrikoi batzuk daude Bortzirietan (Nafarroa); hala nola Berako bordondantza eta Igantziko ezpata dantza. Haien arteko loturaz mintzo da Sarasola: «Denborarekin, herri bakoitzak berea egin du; baina jatorria antzekoa da; esate baterako, bordondantza berdina da, baina sokekin». Gainera, doinuen artean antzekotasunak daudela esan du, eta horren zergatia azaldu du: «Imajinatzen dut hasieran txistulari bakarra zegoela eskualdean eta, hortaz, herriz herri joaten zela antzeko doinuak jotzen».

Gaineratu du zerk egiten duen berezi Lesakakoa: «Zubiak ematen dio bertzeek ez duten berezitasuna; eta hemen biziagoa egiten dugu». Bizitasun hori urtez urte aldatu dela azpimarratu du: «Garai bateko argazkietan nabaritzen da motelago eta eleganteago dantzatzen zutela; gaur egun ez da horren dotorea, baina biziago da». Bizitza estiloak izandako bilakaerak eragina izan dezakeela aipatu du.

Ustez josita dago Lesakako ezpata dantzaren historia. Sarasolaren ustez, zaila da dantza herrikoien nondik norakoak jasotzea. Historian sakontzeko beharra azpimarratu du: «Herrian fundamentu handiagoarekin egin beharko genituzke gauzak; dantzak ez ditugu behar bezala landu eta ikertu gaia».]]>
<![CDATA[AMONATXOAREN IDEIA ZARTATZEN]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1963/026/001/2022-06-26/amonatxoaren_ideia_zartatzen.htm Sun, 26 Jun 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1963/026/001/2022-06-26/amonatxoaren_ideia_zartatzen.htm 80 egunean filmeko Axun eta Maite dira. Modu askotara irudikatu daitezke zaharrak eta zahartzaroa fikzioan, eta eszena hori ikus-entzunezko ekoizpenen lagin txiki bat da. Zenbait aktorek eta zinemagilek irudikapen horiei buruzko gogoeta egin dute BERRIArentzat.

Itziar Aizpuru aktorea (Getaria, Gipuzkoa, 1939) da Axun, Jon Garaño eta Jose Mari Goenagaren 80 egunean filmean: «Axun andre normala da, bizi osoa eman du baserrian senarrarekin, eta ez dago besterik: senarrari jatekoa prestatu, etxeko lanak egin. Mundu txiki horretan josita zegoen». Txikitako lagun batekin topo egingo du, eta mundu berri bat irekiko zaio. «Maitek estudiatu egin du, munduan ibili da, lesbiana da; horrek gauzak aldatzen ditu».

Bi emakume zaharren maitasun istorioa kontatzen du film horrek. Eta, hain zuzen, Iratxe Fresneda zinemagile eta EHUko irakasleak (Arrigorriaga, Bizkaia, 1974) nabarmendu du orain arte nagusi izan direnez bestelako ereduak sortzen ari direla fikzioan: Horregatik, 80 egunean pelikularen ekarpena txalotu du adituak: «Halako gutxi daude gurean, eta munduan ere bai, esanen nuke». Dioenez, bestelako iruditeriak sortzea du helburu: «Ez dira gazteak, ez da edertasun sexual baten irudikapena bilatzen; bestelako errepresentazio bat eta istorio batzuk bilatzen dira».

Autoritatea

Fresnedaren arabera, zahartzaroaren eta zaharren inguruko iruditeria berriak sortu arren, batzuetan aspaldiko estereotipoetara jotzeko joera dago: «Zaindu beharreko pertsona moduan irudikatzen dira; estigmatizatuak, balio gutxikoak izango balira bezala batzuetan, eta idealizatuak egoten dira besteetan, amama edo aitita izateagatik».

Bat dator Aizpuru horrekin: «Egin ditudan azkeneko pertsonaiek alzheimerra edo horrelako gaixotasunak zituzten, edo zahar etxe batean zeuden. Eta, normala den bezala, andre zaharrak ziren». Adibide gisa Mateoren ama film laburra (Aitor Arregi, Jose Mari Goenaga, 2019) aipatu du. Mari Tere izeneko pertsona baten rola jokatzen du film laburrean: zahar etxe batean dagoen emakume bat da, alzheimerra dauka, eta semea ez du ezagutzen. Bestelako pertsonaiak egitea gustatuko litzaioke. «Autoritatea duen emakume adindu bat egin nahiko nuke, adoretsua».

Irati filmean (Paul Urkijo, 2022) rol horretara hurbiltzen den emakume zahar bat antzezteko aukera izan du Elena Uriz aktoreak (Iruñea, 1944). Besteak beste, zenbait kulturaren eta erlijioren arteko gatazkak islatzen ditu filmak. Urizek esan du bere pertsonaia euskal tradizioa defendatzen duen pertsona bat dela. «Indartsua naiz, niregana laguntza eske datozenek indarra ematen didatelako; hortaz, autoritate puntu bat daukat». Horrez gain, Iratiren amatxi da: «Alor afektiboa ageri da, polita, amona batena».

Film horretan ageri da Patxi Bisquert aktorea ere (Zizurkil, Gipuzkoa, 1952). Eneko Aritza Iruñeko erregea irudikatzen du, hain zuzen. Azaldu duenez, «oso parte hartze laburra» da. Eneko Sagardoi aktoreak jokatzen du erregearen rola gaztetan, eta Bisquertek zahartzaroan. «Hiltzeko momentua irudikatzen dut», zehaztu du.

Merkatuaren menpe

Pertsonaia zaharrak gehienbat «laburrak», «interes gutxikoak» eta «oso mugatuak» izaten direla uste du Bisquertek. «Normalki, adin batera iristen zarenean, pertsonaia laburragoak izaten dituzu; norbaiten aitarena edo aitonarena egiten duzu». Hala ere, esan du «ezohikoak» diren «altxorrak» ere badaudela. Eta Oreina filmeko Jose Ramon aipatu du adibidetzat (Koldo Almandoz, 2018). «Isilpeko ehiztaria da; bere burua aurrera ateratzeko edozein gauza egiteko gai da; etorkin gaztearen maisu modukoa bihurtzen da, eta putazalea da».

Baina zergatik da salbuespena Oreina-koa? Zergatik izan ohi dira pertsonaia zaharrak beti klase batekoak? «Ekoizleek pentsatuko dute ez direla komertzialak; hori bilatzen baita», azaldu du aktoreak. Uste du zineman ez ezik literaturan ere ez dela arretarik jartzen zaharren istorioetan: «Gaur egun egiten diren pelikula asko gazteentzat edo are gazteagoentzat egiten dituzte».

Eskaintzen dizkioten pertsonaiek antzeko rolak dituztela esan du Bisquertek: «Politikan ibilitakoak, nekazaritza mundukoak, sindikalistak; aske horietakoak». Aitortu du komedia egitea gustatuko litzaiokeela. «Inori ez zaio okurritu komedia egin dezakedala; ez dakit zergatik».

Aizpururi eta Urizi behin baino gehiagotan tokatu izan zaie amatxi baten rola antzeztea; hala ere, bestelako eredu batzuk sortzen ari direla uste du Urizek. «Zorionez, gauzak aldatzen ari dira: lehen oso lotuta zegoen amonaren ideiari».

Antzeztu ez ezik, artea kontsumitu ere egiten du, gogoz, eta zaharrak nola ikusten dituen kontatu du: «Zineman gero eta emakume zahar gehiago ikusten dira: indartsuak, munduan dabiltzanak, irakurzaleak, esperientzia berriak izan nahi dituztenak eta izaten dituztenak. Uste dut amonatxoaren prototipoa pasatu dela». Baina azpimarratu du hori guztia bere ustea dela.

Fresnedak ere uste du lehen rolak «konkretuagoak» zirela: «Aitona-amonak ziren; bizitza oso aktiboa ez zuten pertsonak». Gaur egun dibertsitatea «handitu» dela azpimarratu du. Hori azaltzeko, Amama filmaz mintzo da (Asier Altuna, 2015). «Ez da ohituta gauzkaten amama baten inguruko iruditeria, zerbait gehiago da: emakume indartsua, energetikoa eta naturaren eta bizitzaren bestelako errepresentazio bat egiten duena».

Zinemagilearen ustez, aktoreen eskakizunek eragin dute aldaketa: «Emakumezko aktoreek sarritan esaten zuten adin batetik aurrera ez zegoela pertsonaiarik; presio horrek aniztasuna ekarri du». Gaineratu du mugimendu sozialek, gizartearen eskakizunek eta ikusleek ere eragin dutela. «Zer-nolako adina daukate zinemara joaten direnek? Nor dira? Horrek ere merkatua eraldatzen du».

Zaharren pertzepzioaz

Noiz hasten da zahartzaroa? Definizioak zalantzak sortu ditu elkarrizketatuen artean. Fresnedaren ustez, denboraren poderioz eraldatzen joan da hori ere. «Lethal Weapon filmean [Richard Donner, 1987], Danny Glover ia adinekoa zen 50 urterekin; egun, Jennifer Lopez gaztetxotzat daukagu, zaharragoa bada ere».

Urizen arabera, zahartzaroaren definizioa pertsonaren arabera aldatzen da: «Neure buruarekin kontent nago; zaharra naiz. Oso aktiboa izan naiz beti, eta aurrerantzean ere aktibo izan nahi dut». Esan du horrek aukera ematen diola kontu kulturaletan ibiltzeko: «Nire gustuko diren aktibitate asko ditut; osasun aldetik ondo nagoenez, pozik nago». Geldi ez geratzea da giltza harentzat. «Bagaude pertsona zahar aktiboak; zahartzeak ez dakar berez aktiboa ez izatea, betiere osasunak laguntzen badizu».]]>
<![CDATA[Txokolatearen sekretuak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1994/037/001/2022-06-25/txokolatearen_sekretuak.htm Sat, 25 Jun 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1994/037/001/2022-06-25/txokolatearen_sekretuak.htm
Been to Bar izenez ezagunak diren txokolate tabletetako bat da; txokolate babatik tabletara doan prozesuari egiten dio erreferentzia. Dastaketetarako txokolateek hiru ezaugarri nagusi izan behar dituzte: gutxienez tabletaren %60k kakao baba izan behar du, eta gainerakoa azukrea edo kakao gurina. Ahoan urtuz jan behar dira. Jakin-mina pizten du gehigarririk ez izan arren xehetasunez josita egoteak. «Kakao baban fruitu gorriak nabaritu genituen; industriak xehetasun horiek estaltzen ditu, ez dituelako akats horiek nahi; guk kontrakoa egiten dugu», azaldu du Urizarrek.

Zergatik aldatzen da kakao baba batetik bestera? «Txokolatearen jatorriak, zonek, erabilitako protokoloek eta prozesuek eragiten diote: nahiko konplexua da». Horrez gain, norberak dituen esperientziek ere eragiten dute: «Asko eragiten du zer dastatu dugun eta zer usain sumatzen ditugun gure inguruan».

Txokolate dastaketetan trebatzeko mapa bat dauka. Bost ataletan banatuta dago: frutei lotutakoak; belar edo espezie taldeak direnak; begetalak; zapore ilun edo gozoagoak dituztenak, hala nola ardoa eta rona; eta txokolate antzekoak, hau da, txokolate zapore «perfektua» daukatenak. Helburua da mapa horretako ahalik eta xehetasun gehien sumatzea eta mapan kokatzea.

Zentzumenen bidez egiten da dastaketa: «Ikusmenarekin itxura antzematen dugu: distirarik edo akatsik duen, homogeneizatua dagoen... Usaimenarekin, ahosabaian sumatuko ditugun aurrekariak atera ditzakegu; entzumenak esanen digu zatitzean zaratarik egiten duen; eta ahoak ematen digun informazioak dastaketa borobiltzen du».

Zaintza

Dastaketa baino astebete lehenago alkoholik eta kaferik ez edatea gomendatzen du Urizarrek. Gaineratu du gomendagarria dela kolonia fuerterik ez erabiltzea eta eskuak xaboi neutroarekin garbitzea. «Ahosabaia zaindu behar da, baina inguruan izan ditzakegun usainek arreta galarazi dezakete». Horrez gain, hiru edo lau txokolatetik behin, ura edota te infusionatuak hartzen dituzte ahosabaian pilatuta geratzen den txokolatea garbitzeko.

Txokolate dastatzailea izateaz gain, irakaslea ere bada, eta bi pasioak uztartzen ditu: «Dastaketek jakin-mina pizten dute; galderak ez dira inoiz amaitzen». Horien artean, bat errepikatzen da bereziki: «Zein da zure txokolaterik gustukoena?». Dastatzailearen esanetan, ezin dio erantzun horri. Artisau txokolateak direnez, «oso aldakorrak» izan daitezke txokolate tabletak; hortaz, baliteke lote bereko bi tableta dastatuta zaporea «erabat» aldatzea. Horren zergatia azaldu du: «Industriak tableten prozesua homogeneizatzen du; hori horrela, denek zapore eta itxura bera daukate».

Gainera, mitoak apurtu nahi ditu, hala nola ehunekoen araberakoak: «Ehunekoek kalte handia egiten digute: gizarteak uste du kakao kantitateak kalitatea markatzen duela. Dastaketan, jendeak ikasten du hori mito bat dela». Hori azaltzeko, txokolatea dastatu du: %86 kakaoa da, eta gainerakoa, azukrea eta kakao gurina. Urizarren arabera, dastatu baino lehen jendeak uste du garratza izanen dela edo agian ez zaiela gustatuko: «Oso ongi prozesatuta dagoenez, eta oso delikatua denez, jendeak mito horiek hausten ditu». Txokolate horren xehetasunak eman ditu: «Laranja loreak, bioletak eta bergamotak ditu; hiru osagai horiek elkarren atzean ateratzen dira».]]>
<![CDATA[Elizaren sexu abusuen biktimei aitortza egiteko legearen tramitea hasi dute]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1833/008/001/2022-06-10/elizaren_sexu_abusuen_biktimei_aitortza_egiteko_legearen_tramitea_hasi_dute.htm Fri, 10 Jun 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1833/008/001/2022-06-10/elizaren_sexu_abusuen_biktimei_aitortza_egiteko_legearen_tramitea_hasi_dute.htm
PSNk, Geroa Baik eta Ahal Dugu-k Nafarroako Parlamentuan erregistratu zuten lege proposamena, maiatzean; EH Bilduk eta Ezkerrak ere bat egin zuten. Besteak beste, proposatu dute Nafarroako Gobernuak biktimen bulego bat sortzea, ikastetxe erlijiosoetan abusuak jasan zituztenen testigantzak eta salaketak jasotzeko. Bulego horretan, batzorde batek banan-banan aztertuko du kasu bakoitza, eta espediente bat zabalduko du. Horren arabera erabakiko dute salaketa jarri duen pertsona biktimatzat aitortzen duten ala ez. Gainera, bulegoak txosten bat sortu beharko du testigantzekin eta salaketekin.

Biktimen ahotsa

Virginia Magdaleno PSNko parlamentariak azaldu zuen biktimei «ahotsa ematea» dela helburua, eta abusuak ikusgai egitea. Gehitu zuen legea «berritzailea» dela. Navarra Sumaren erabakia salatu zuen: «Albo batera geratu da, ez du parte hartu nahi izan, eta Madrilgo PPren jarrera atzerakoiari jarraitzen ari zaio».

«Legearen helburua da Elizan denbora luzez egindako abusu sistematikoen inguruan sentsibilizatzea eta biktimei justizia eskaintzea», azaldu zuen Buil Ahal Dugu-ko parlamentariak. Auzibidean jarritako abusu gehienak preskribatuta daude: «Lege hau egin dugu erasotzaileak ezin ditugulako legearen bidez epaitu».

Geroa Baiko parlamentariaren arabera, aurrerapauso «handia» da: «Legea errekonozimendura mugatzen da, baina biktimentzat urrats garrantzitsua da». Gaineratu zuen hori dela egin dezaketen gauza bakarra: «Gainerako ekintzak gure eskumenetik kanpo daude».

EH Bilduko kide Arantxa Izurdiagak esan zuen legea «beharrezkoa» dela, baina «eskasa» dela egia, justizia eta erreparazioa lortzeko: «Oreka bilatzen saiatu gara, segurtasun juridikoa bermatzeko eta biktimei itxaropen faltsurik ez emateko».

Maria de Simon Ezkerra alderdiko parlamentariak salatu zuen Elizaren aldetik «abusu moralak» ere izan zirela, sexu abusuak izateaz gainera: «Ez da Elizaren edo fededunen kontrako lege bat; gertatu behar ez ziren eta isilarazitako gertakari batzuk zuzentzeko da legea».

Navarra Sumak, kontra egiteko, esan zuen «gaizki» idatzita dagoela legea. «Alde guztietan abusuak kontuan hartzen dituen lege bat sortu nahi dugu elkarrekin», esan zuen Iñaki Iriartek. Navarra Sumako parlamentariak esandakoa kritikatu zuen Ahal Dugu-k: «Banalizatzen saiatu zara; Nafarroako egoeraz hitz egiteko inuit komunitatera jo behar izan duzu». Horrez gain, Navarra Sumak aipatutako «izaera txikiko» zuzenketen inguruan negoziatzeko eta gauzak adosteko prest agertu zen.

Nafarroako Gobernuaren izenean, biktimak aitortu zituen Maria Txibite presidenteak, herenegun ekitaldi batean, eta esan zuen gizartearen «lorpena» izan zela; elkarteei egindako lana eskertu zieten: «Urte luzez sufritu duten isiltasunarengatik biktimizazio bikoitza sufritu dute». Eduardo Santos Nafarroako Gobernuko Justizia eta Migrazio Politiketako kontseilariak neurriak hartzeko eskatu zion Elizari: «Eliza ez da behar bezain ona izan; baztertu eta isilarazi baino ez ditu egin biktimak».]]>
<![CDATA[Nafarroako Parlamentuak tramiterako onartu du Elizaren sexu abusuen biktimen aitortzarako legea]]> https://www.berria.eus/albisteak/214469/nafarroako_parlamentuak_tramiterako_onartu_du_elizaren_sexu_abusuen_biktimen_aitortzarako_legea.htm Thu, 09 Jun 2022 16:50:37 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/albisteak/214469/nafarroako_parlamentuak_tramiterako_onartu_du_elizaren_sexu_abusuen_biktimen_aitortzarako_legea.htm
PSNk, Geroa Baik eta Ahal Duguk Nafarroako Legebiltzarrean erregistratu zuten lege proposamena, maiatzean; EH Bilduk eta Ezkerrak ere bat egin zuten proposamenarekin. Besteak beste, proposamenak jasotzen du Nafarroako Gobernuak biktimen bulego bat sortzea, ikastetxe erlijiosoetan abusuak jasan zituztenen testigantzak eta salaketak jasotzeko. Bulego horretan, batzorde batek banan-banan aztertuko du kasu bakoitza, eta espediente bat zabalduko du. Horren arabera erabakiko dute salaketa jarri duen pertsona biktimatzat aitortzen duten ala ez. Gainera, bulegoak txosten bat sortu beharko du testigantzekin eta salaketekin. Virginia Magdaleno PSNko parlamentariak azaldu du helburua dela biktimei «ahotsa ematea» eta abusuak ikusgai egitea. Horrez gain, gehitu du legea «berritzailea» dela. Eta Navarra Sumaren erabakia salatu du: «Albo batera geratu da, ez du parte hartu nahi izan, eta Madrilgo PPren jarrera atzerakoia jarraitzen ari da».

«Legeak nahi du Elizan denbora luzez egindako abusu sistematikoak inguruan sentsibilizatu eta biktimei justizia eskaini», azaldu du Mikel Buil Ahal Duguko parlamentariak. Auzibidean jarritako abusu gehienak preskribatuta daude: «Lege hau egin dugu erasotzaileak ezin ditugulako legearen bidez epaitu».

Geroa Baiko parlamentariaren arabera, aurrerapauso «handia» da:«Legea errekonozimendura mugatzen da, baina biktimentzat urrats garrantzitsua da». Gaineratu du hori dela egin dezaketen gauza bakarra: «Gainerako ekintzak gure gaitasunetatik kanpo daude».

EH Bilduko Arantxa Izurdiagak esan du legea «beharrezkoa» dela, baina egia, justizia eta erreparazioa lortzeko «urria» dela: «Oreka bilatzen saiatu gara; segurtasun juridikoa bermatzeko eta biktimei itxaropen faltsurik ez emateko».

Maria de Simon Ezkerrako parlamentariak salatu du Elizaren aldetik «abusu moralak» ere izan zirela sexu abusuak izateaz gain: «Ez da Elizaren edota fededunen kontrako lege bat; gertatu behar ez ziren eta isilarazitako gertakariak zuzendu nahi ditu legeak».

Navarra Sumak, kontra egiteko, esan du «gaizki» idatzita zegoela legea. «Arlo guztietan abusuak kontuan hartzen dituen lege bat sortu nahi dugu elkarrekin», esan du Iñaki Iriartek.

Nafarroako Gobernuaren izenean, Maria Txibite presidenteak biktimak aitortu zituen atzo, eta esan zuen gizartearen «lorpena» izan dela lege proposamenerako bidea egin izana; elkarteei egindako lana eskertu zieten: «Urte luzez sufritu duten isiltasunarengatik, biktimizazio bikoitza pairatu dute».]]>
<![CDATA[Maiak bestaren erdigunetik bota nahi izan dituela salatu du Herri Sanferminak taldeak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/004/001/2022-06-02/maiak_bestaren_erdigunetik_bota_nahi_izan_dituela_salatu_du_herri_sanferminak_taldeak.htm Thu, 02 Jun 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1877/004/001/2022-06-02/maiak_bestaren_erdigunetik_bota_nahi_izan_dituela_salatu_du_herri_sanferminak_taldeak.htm
Hilabete eskas falta da jaietarako, eta orain arteko antolaketa lan guztia bertan behera geratu dela adierazteko, programazioaren inguruko afixak eraman zituzten Iruñeko O-ko Andre Maria plazan egindako elkarretaratzera: «Hiriaren erdigunean adin guztietako herritarrendako egitarau oparoa genuen antolatua». Aro berria loratzen zuen izena.

2015ean Joseba Asironek alkate kargua hartu zuenetik, txosnak O-ko Andre Maria eta Errekoleten plazan izan dira presente. 2019an, Maiak hartu zuen aginte makila, baina urte hartan, funtsean, aurreko udalak antolatutako egitarauari eman zion segida. Ondorengo bi urteetan ez da bestarik izan, pandemiaren ondorioz.

Aurten, baina, Navarra Sumak bere arrastoa utzi du. Iruñeko Udalak apirilean esan zien Errotazarrera itzuli beharko zutela; hain zuzen ere, Arrotxapea auzora. «Beste aukerarik ez digute eman», gaitzetsi zuen plataformak, haserre. Halaber, udalekoen koherentziarik eza salatu zuten: «Argudiatu dute ez dela posible alde zaharrean egotea horrek bizilagunei enbarazu eginen liekeelako. Gazteluko plazan ezarriko diren barren kasuan, ordea, ez dirudi gauza bera uste dutenik».

Udalaren kudeaketa «traketsa» dela esan dute. Kontatu dutenez, abenduan egin zuten plaza uzteko eskaera, eta apirilera arte ez zuten jaso erantzunik. Halaber, kideek salatu dute Sanferminen Mahaia «norabide bakarrekoa» izan dela. «Herritar guztiek gozatu eta deskantsatu ahal izanen duten festetan sinesten dugu, eta hori da gure apustua», esan dute plataformako kideek. Horretarako, proposatu zuten kontzertuen ordutegia gauerdiraino mugatzea, eta txosnen gunea, 01:00 arte. Gainera, beste leku batzuk proposatu zituzten, baina Iruñeko Udalak «ezezko borobila» eman die.

Herri Sanferminak taldeko kideek zazpi ardatz nagusiko besta eredua aldarrikatu dute: «Herrikoiak, parte hartzaileak, feministak, ekologistak, euskaldunak, antikapitalistak eta pluralak». Udalarentzat «traba» dela salatu dute, baina argitu dute lanean jarraituko dutela.

Geroa Bairen kritika

Geroa Baik gaitzetsi zuen Navarra Sumaren gobernuak «jarrera sektarioa» azaldu duela eta «Yolanda Barcinaren garaietara» itzuli nahi izan duela. «Sanferminetan txosnarik ez egoteak festetatik baztertzeko asmoa adierazten du». Udal taldeak «alde bakarreko erabakiak» hartzea egotzi dio Maia alkateari. Alde zaharretik txosnak kendu nahi dituela baina Gazteluko plazan hamar barra jartzeko asmoa duela gogorarazi zuen, «bizilagunak kontuan hartu gabe».]]>
<![CDATA[Herri Sanferminak: «Ez da izanen txosnarik, baina ez gara desagertuko»]]> https://www.berria.eus/albisteak/214131/herri_sanferminak_laquoez_da_izanen_txosnarik_baina_ez_gara_desagertukoraquo.htm Wed, 01 Jun 2022 16:34:32 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/albisteak/214131/herri_sanferminak_laquoez_da_izanen_txosnarik_baina_ez_gara_desagertukoraquo.htm <![CDATA[Laso: «Arantza kendu dut»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1880/025/001/2022-05-31/laso_arantza_kendu_dut.htm Tue, 31 May 2022 00:00:00 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/paperekoa/1880/025/001/2022-05-31/laso_arantza_kendu_dut.htm
Lasok 22-7 irabazi zion Joseba Ezkurdiari finalean; irabazteko gakoak zeintzuk izan ziren azaldu zuen: «Eskuinarekin oso ondo gozatu nuen, eta pilota asko eraman nituen ezkerreko paretara». Horrez gain, esan zuen arreta osoz jokatu izanak ere lagundu ziola: «Oso kontzentratuta nengoen, ez nintzen partidatik atera». Arretaz jokatzeak entrenamenduetan landutako estrategiari eusten lagundu ziola ere kontatu zuen: «Tanto guztiak lehena izango balira bezala landu ditut».

Ez du partida osorik ikusi, baina aukera izan du tanto batzuk ikusteko: «Ikusiko dut; oso egun polita izan zen, jende asko egon zen frontoian, gertuko asko, eta horrek pozten nau». Eguneko unerik onena zein izan zen kontatu zuen: «Irabaztean jendeari begiratzea eta maite zaituen jende asko ikustea ederra da».

«Burua eta gorputza» landu ditu, eta txapela irabaztea «urte osoan egindako lanaren emaitza» dela dio: «Urte osoa daramat eskuinarekin ondo gozatzen, eta ariketa fisikoa eta entrenamendu onak egiten». Datozen egunetan atseden hartuko du, eta, bueltan, entrenamenduei helduko die berriz: «Egunero berdin entrenatuz aterako dira gauzak».

Zenbait pilotarirekin batera, Greziara joan da oporretan ekainaren 9ra arte; «disfrutatzeko garaia» dela esan zuen. Ekainaren 18ra arte ez du partidarik: Zierbenan (Bizkaia) arituko da, Bizkaia torneoan, Ander Imaz bikotekide duela.

Gertukoak bidelagun

Urtebete pasatu da Laso profesionaletara itzuli zenetik; urte horietan buru-belarri entrenatzen zela azaldu zuen: «Egunero entrenatzen nintzen; profesionaletan nengoenean bezala». Garai horietan harekin egon zirenak izan zituen gogoan txapela janztean: «Orain, eskerrak eman nahi dizkiet bolada txarretan ere nirekin egon direnei; ondoan egon diren guztiei». Behin baino gehiagotan keinu bera egin zuen eskuekin, finalean: «Niretzat eta nigan sinetsi dutenentzat zen keinu hori».

3.000 sarrera saldu zituzten buruz buruko txapelketako finalerako; jendez lepo zegoen Nafarroa Arenako pilotalekua: «Inguruko jendea berriz hasi da pilotan interesa jartzen, eta asko dira partidak ikustera etortzen direnak. Albiste oso ona da hori».]]>
<![CDATA[Lasok esan du «arantza kendu» duela]]> https://www.berria.eus/albisteak/214050/lasok_esan_du_arantza_kendu_duela.htm Mon, 30 May 2022 16:29:37 +0200 Olaia L. Garaialde https://www.berria.eus/albisteak/214050/lasok_esan_du_arantza_kendu_duela.htm Lasok 22-7 irabazi zion Joseba Ezkurdiari finalean; irabazteko gakoak zeintzuk izan ziren azaldu du: «Eskuinarekin oso ondo gozatu nuen, eta ezkerreko paretara pilota asko eraman nituen». Horrez gain, arreta osoz jokatu izanak ere lagundu duela esan du: «Oso kontzentratuta nengoen, ez nintzen partidatik atera». Ikusi gehiago: Ibai Zabala Gandarias: 'Kamarada' Ez du partida osorik ikusi, baina tanto batzuk ikusteko aukera izan du: «Ikusiko dut; oso egun polita izan zen, jende asko egon zen frontoian, gertuko asko, eta horrek pozten nau». Eguneko unerik onena zein izan zen kontatu du: «Irabaztean jendeari begiratzea eta maite zaituen jendea asko ikustea ederra da». «Burua zein gorputza» landu ditu, eta txapela irabaztea «urte osoan egindako lanaren emaitza» dela dio: «Urte osoa daramat eskuinarekin ondo gozatzen, ariketa fisikoa eta entrenamendu onak egiten». Datozen egunetan atseden hartuko du, eta oporretatik bueltan entrenamenduei helduko die berriz: «Egunero berdin entrenatuz aterako dira gauzak». Urtebete pasatu da Laso profesionaletara itzuli zenetik; urte horietan buru-belarri entrenatzen zela azaldu du: «Egunero entrenatzen nintzen; profesionaletan nengoenean bezala». Garai horietan harekin egon zirenak izan zituen gogoan txapela janztean: «Momentu txarretan ere nirekin egon direnei eskerrak eman nahi dizkiet; ondoan egon diren guztiei».]]>