<![CDATA[Oskar Epelde | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 24 Jun 2021 19:22:07 +0200 hourly 1 <![CDATA[Oskar Epelde | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Zorrak kitatzeko ordua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1858/019/001/2021-06-04/zorrak_kitatzeko_ordua.htm Fri, 04 Jun 2021 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1858/019/001/2021-06-04/zorrak_kitatzeko_ordua.htm
«Auzi honek kenyarren bizitzari eragiten dio, baina baita Afrika ekialdeko beste herrialde guztiei ere; auzitegiaren epaiak ebatziko baitu hemendik aurrera Uganda, Ruanda eta beste herrialdeetako gobernuek ez ote dioten Kenyaren ildo berari jarraituko mailegu-goseari dagokionez», dio Emily Osiemo abokatu gazteak.

Gobernuak mailegu gehiago eskuratu ahal izan zitzan, parlamentuak eta senatuak Finantza Publikoen Legearen zuzenketa bat onartu zuten joan den irailean: zor publikoaren goiko muga bederatzi bilioi txelinetan finkatu zuten, eta, aldi berean, legearen testutik ezabatu zuten BPGaren %50eko muga lehenagotik ezarrita zegoen. Horregatik eta azken maileguarekin komunitatearen legea urratu dutelako jo dute abokatuek egoitza Arushan duen auzitegira, auzitegi horrek baitu EACren tratatu eratzailearen eta komunitate legeen xedapenen interpretazio eta aplikazioaren eskuduntza. Salaketaren ondoren, bi hilabeteko epemuga ezartzen da auzi eskea onartu edo ez ebazteko, eta, horregatik, azken mailegua aurkaratu ahal izan dute bakarrik.

Salaketarekin batera aurkeztu dituzten dokumentu ofizialen arabera, Kenyako Banku Zentralak eta Altxor Publikoak 2020an aitortu zuen zorrak BPGaren %60 gainditu duela, zorra 7'6 bilioira iritsi zela esanez. Apirilaren 2an iragarritako azken mailegua sinatu aurretik, NDFk ere bazuen egoeraren berri. Gainera, urte hasieran, iparraldeko hartzekodunak ordezkatzen dituen Parisko Klubak onartu egin zion Kenyako Gobernuari ordainketak sei hilabetez atzeratzea, koronabirusaren ondorioz zorrak eta interesak ezin zituelako ordaindu. Gerora, Pariseko Klubaren kide NDFk adierazi zuen 2022aren amaierarako zorra %70era iritsiko dela. Are gehiago, abokatuen arabera, Kenyako Altxor Publikoak zorraren sabaia bederatzi bilioitik hamabira igo nahi du.

Interes publikoa duen gaia dela dio abokatu bulego bereko kide Christopher Ayiekok: «Azkenean, zergadunak dira mailegu hauek ordaindu behar dituztenak, eta gobernuak mailegu gehiago eskatzen jarraitzen du zorrak eta zorren interesak ordaintzeko».

Ondorioak

Kenyako kontu ikuskari nagusiak berriki esan du gobernuak zorra ordaintzera zuzentzen duen diru kopurua honezkero beste gastu publiko guztien batuketa baino handiagoa dela. Mombasako portuaren jabetza Txinako mailegu baten berme gisa baliatu dutela ere jakin zen urte hasieran. Era berean, NDFk, hartzekodunen interesak bermatzeko, estatuaren administrazioan murrizketak ezarri ditu azken maileguaren baldintzetan, besteak beste, BEZ zerga igotzea.

Azken hilabeteetan, gobernuz kanpoko eragileek protesta ozenak egin dituzte, bai sare sozialetan, baita komunikabideetan ere. Txinak emandako maileguekin Nairobin errepideak eraikitzen ari badira ere, osasun eta hezkuntza zerbitzuak oso kaskartzat jotzen dituzte hiritarrek. Salatzen dute osasun zentroetan sendagaiak falta dituztela, eskola publikoetan ikasgela berriak behar dituztela, eta bizitza garestituz doala; gobernuari, berriz, leporatzen diote ez duela erantzukizunez eta gardentasunez jokatzen mailegatutako diruaren kudeaketan.

«1.200 dolarreko [988 euro] zorra zamatzen du Kenyako ume bakoitzak, jaio orduko», dio Sidi Otienok, KPL-Kenyako nekazarien ligako idazkariak. Probonus bulegoko abokatuek egin duten salaketaren bultzatzaileetako bat da KPL; bestea Kenyako Zorren Aboliziorako Sarea da. Horien esanetan, gobernuak maileguak eskatzen jarraitu du mailegatutako baliabideak zuhurki erabiltzen direla ziurtatzen duen neurririk hartu gabe. Salatzaileek argudiatzen dute maileguek ez dutela sortzen zorrak kitatzeko behar liratekeen kanpo merkataritza negoziorik, ez dietela laguntzen enpresa txikiei ere, eta, beraz, pobrezia areagotzen dutela.

Osiemoren esanetan, euren helburua zera da, Kenyako Gobernuak NDFrekin izan duen jokaera «legez kanpokoa» dela berretsiko duen deklarazio bat lortzea, EACrekiko ituna bortxatu duela adieraziko duena, baita Afrikaren Batasun Ekonomikoaren Tratatua ere, «komunitate ezberdinek batasunaren helburuaren atzean elkarrekin lan egiteko eskatzen duelako».

Estatuaren abokatu nagusia eta EACren idazkari nagusia dira bi akusatuak. Lehena, legezko betebeharren aurrean gobernuak egindako hutsegiteengatik, eta bigarrena, EACren kontseiluak duen ikuskaritzaren akatsengatik. Orain, erantzuleek 40 eguneko epea dute euren argudioak finkatzeko. Gaia berria da, eta, sententziak, batera edo bestera joko balu ere, aurrekari garrantzitsu bat sor lezake Afrikan.]]>
<![CDATA[Exekutibo berria eta gatazka zaharra Kongoko Errepublika Demokratikoan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2003/021/001/2021-04-17/exekutibo_berria_eta_gatazka_zaharra_kongoko_errepublika_demokratikoan.htm Sat, 17 Apr 2021 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/2003/021/001/2021-04-17/exekutibo_berria_eta_gatazka_zaharra_kongoko_errepublika_demokratikoan.htm
Emakumeak dira gobernu berriko kideen %27, eta %80, aurpegi berriak. Sama Lukonde lehen ministroak nabarmendu du «bazter politiko ugari» bateratu direla, «jatorri eta ideologia politiko ezberdinetakoak». Guztira, 56 kidek osatzen dute gobernua. Lukondek esan du FCC Kongoko Fronte Komuna eta CACH Cap for Change alderdien arteko koalizioa —Joseph Kabilak zuzendutakoa— historiako atal txar bat izan dela, eta denbora larregi igaro dela gobernu berria osatzeko, eta hau gaineratu du: «Hainbeste eginbehar daukagu, ezen ezin baitugu denbora gehiago galdu». Bi urte eskas ditu aurretik, eta emaitzak lortu behar ditu, ez bakarrik hauteskundeak adosteko, baita beste lehentasunetan ere: justizian, osasunean, hezkuntzan, nekazaritzan, arrantzan eta artzaintzan, ekonomian, azpiegituran eta, bereziki, segurtasunean.

Ipar Kivuko lurraldeetan talde armatuen erasoak etengabeak izan dira Kabilaren aldeko koalizioaren porrotaz geroztik. Gobernu berriak duen erronka erabakigarrienetako bat da zorigaitz horren kurba apaltzea.

Jokamolde ezberdina

Lehen ministroak armadaren barruan gertatu ohi diren funts desbideraketak ikertu nahi ditu. «Jakina da soldadu soilei ez zaiela dirurik iristen, eta zehazki jakin beharra dago zer gertatzen den», esan du. Defentsa ministro Gilbert Kabanda Bukavuko unibertsitate katolikotik dator, baina, jeneral-mediku erretiratua delarik, ondo ezagutzen ditu armadaren barruko prozedurak. Haren lana da, segurtasuna bermatzearekin batera, armada erreformatzea. Baina aurrekontu oso txikia du, eta armadak piramide alderantzikatuaren egitura du, non diru iturriak eta leialtasunak biziki aldakorrak diren. Aldi berean, Armagabetze, Desmobilizazio eta Gizarteratze komunitarioaren programak gabezia itzelak ditu. Etengabeko lana egin beharko litzateke gazteei aukerak eskaintzeko hirietan eta landa eremuetan, talde armatuek aukerarik izan ez dezaten diru promesekin eta konspirazioekin horiek errekrutatzeko.

Sakoneko autokritikak egin behar ditu nazioarteak ere Beni eta Butemboko manifestariek MONUSCO Nazio Batuen Erakundearen Kongorako misioa areriotzat hartu duten honetan. Hamar hildako utzi dituzte manifestazioek. Herritarrak ez babestea leporatzen diote MONUSCOri. Izan ere, oso zabaldua dago Beni eskualdean gertatu diren sarraskiak botere erregional ezberdinen arteko talkaren ondorio diren susmoa.

Lehen ministroa izendatuta, bi hilabete behar izan dituzte gobernua osatzeko. Bide horretan, nabarmentzekoa da emakume bat izendatu izana Justizia ministro: Rose Mutombo. Emakume Kongoarren Adostasunaren Eremuko presidentea ere bada Mutombo. Estatu-kontseiluko magistratua izan da, gainera, eta azken urteetan ikasketa anitz egin ditu atzerrian emakumeen eskubideen aitortza gobernu ereduan sartzeko.

Ingurumen ministro berria, Eve Bazaiba, Basoko eskualdekoa da jatorriz, eta MLC Kongo Askatzeko Mugimenduko kidea orain arte oposizioko alderdi nagusia izan da. Erakunde ekologistek eskari argia egin diote ministro berriari: giza eskubideekiko eta bereziki bertako komunitateen eta oihanetik bizi diren jatorrizko herrien eskubideekiko engaiamendu berri bat. Kongoko Errepublika Demokratikoak lehen mailako baso tropikalen 122 milioi hektarea ditu: hau da, gaitasun izugarria du herrialde garatuenek isurtzen duten karbono dioxidoa xurgatzeko. Jakina da planeta berotzeak eta muturreko klimek ondorio latzak dituztela karbono dioxido gutxien isurtzen duten herrialdeetan, Afrikan bereziki, eta Kongon ere hasiak dira arrisku horri aurre egiteko finantza bideak lortzeko lanetan.

Etorkizuna

Kongo arroaren oihanetan herritarrak basozaintzaren onurak bilatzen dituzte, euren kabuz gizadia eta izadia babesteko. Hurrengo belaunaldiek baliatuko dituzte borroka horren emaitzak. Egur eta mineralen ustiaketak luze gabeko mozkin nabariak ekarri dizkie agintariei orain arte, baina aldi berean kalteak eragin dizkiete basoetan bizi diren herritarrei. Adibide bat jartzearren, arrantza nabarmen murriztu da, meatzaritzak Lohaleko uretan eragiten duen kutsaduraren ondorioz. Gainera, trukean ez dute jasotzen kalitatezko osasun zerbitzurik, ez hezkuntzarik ere. Garraiobideak hobetzea ere eskatu dute zuhaitzak moztu eta ateratzea onartuko badute, baina sinaturiko promesak ez dira bete, eta ezin inori konturik eskatu.

Gerora begirako askotariko ekimenak sortu dituzte herritarrek. Adibidez, Mambasa eskualdean, giza eskubideen aldeko taldeek erreferendum bat antolatu asmo dute Txinako enpresa batek eskualdeko basoan egiten duen jardueraz galdetzeko. Bazaiba ministroarekin itxaropena handiagoa ote den galdetuta, Mambasako John Vuleveryo abokatuak hala dio: «Agian bai, baina gure politikariengan itxaropen gutxi daukat nik». Hala, ikusteko dago ekimenok gobernuaren laguntza izango duten.]]>
<![CDATA[Osasun sistemak porrot egin du]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1996/016/001/2021-04-10/osasun_sistemak_porrot_egin_du.htm Sat, 10 Apr 2021 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1996/016/001/2021-04-10/osasun_sistemak_porrot_egin_du.htm boda-boda edo mototaxi batean zihoan istripua gertatu zenean. Motor gidaria berehala hil zen. Bera Peace ospitalera eraman zuten, haustura anitzekin.

Ceeren laguna zen mediku batek BERRIAri azaldu dio gertatutakoa. «Azterketa medikoa egiten utzi nituen, eta lepoko baten bila atera nintzen. Itzultzean, bentrikulu-fibrilazioa egiten aurkitu nituen; intubatua zegoen, eta, gainera, atxilotuta, istripua gertatu aurreko gauean protesta batzuetan parte hartu zuelako. Halako batean, CPR-berpiztea egiten hasi ziren, baina konpresioen sakonera ez zen egokia. Ardura nire gain hartu nuen, eta saiatu egin nintzen, ez nuela berpiztuko ikusi, eta utzi nuen arte. Odola beranduegi iritsi zen. Osasun sistemak porrot egin du», azaldu du Sokiri doktoreak.

Ceek 27 urte zituen, eta alaba bakarra zen. 4 urte zituenean, aitarengandik banandu behar izan zuten, SPLA Sudan Askatzeko Herri Armadaren aurkako gerra zela eta. «Ama ez zen berriz ezkondu; aitaren zain jarraitu du, eta, orain, alaba galdu du: nola iraunen du?», esan du Sokirik.

Sistemaren hutsak

Cee hil aurreko gauean protestak izan ziren hirian. Manifestariek diote minaz betetako eremuan bizi direla. Abeslaria hil ostean, hainbat lagun bildu ziren istripua izan zen gunean, osasun sistemaren gabeziak salatzeko. Poliziak, ordea, indarrez sakabanatu zituen, eta atxilo eraman zituen batzuk. Horietako bat, AK Dans komikoa, polizia etxetik atera ondoren odol transfusioetarako zerbitzu arduraduna ikustera joan zen lagun talde batekin, galdetzeko istripua gertatu zen egunean zerbitzua zergatik zegoen itxita. «Lur jota gaude. Gure osasun sistemaren gabeziak konpontzea ez da arratsaldeko lauretan etxera joatea erabakitzen duen medikuaren ardura; ez da 1,69 euroko soldata duen erizain baten eginkizuna, ezta aurrekontu orokorraren %1 jasotzen duen Osasun Ministerioarena ere».

Ardura euren gain hartzeko prest, odol bilketa kanpaina bat jarri dute martxan AK Dansen taldekoek, baina, horrekin batera, are ozenago eta beldurrik gabe eskatzen dizkiote kontuak gobernuari. Hego Sudango Osasun Profesional Arduratsuen Elkarteak dio osasun azpiegitura egokiarekin eta bizitzaren zainketarako ekipamenduekin, horrelako heriotza asko eragotziko liratekeela. Idatzi batean salatu dute Ceeren heriotza «osasun langile batzuen zabarkeriak» eragin bazuen ere «sistemaren hutsegite sistemikoek» eragiten dituztela heriotzak.

Nabarmendu dute, baita ere, Osasun Ministerioak ez daukala gaitasun instituzional eta teknikorik politika berriak martxan jartzeko: «Duela hamar urtetik hona hiru puntu gutxitu da dagokion aurrekontua. Osasun zerbitzuen %80 giza laguntzarako erakundeen eta garapen agentzien esku uzten dute». Salatu dute 100.000 pertsonarentzako bi mediku eskas daudela, eta 50.000 pertsonarentzako, erizain bakarra; ez dela inbertsiorik egin osasun langileak trebatzeko; Hego Sudango ospitale nagusi Juba Teaching Hospitalek ez duela behar duen kirurgia-ekipamendurik, ezta trauma sistemarik ere, eta, transfusioetarako odol nahikorik ere ez dutenez, gaixo asko hil egiten direla.

Gizarte zibileko eragileek ere kritikatu dute gobernuaren arduragabekeria. Antolakuntza Aurreratzeko Komunitateen Ahalduntzea erakundeko Edmund Yakanik gobernuari egotzi dio krisi garaian herritarrak alde batera utzi izana, eta egoera nazioarteko erakundeen esku uztea.

Hamar urteko independentziaren ondoren, menpekotasuna sakondu egin da. Hamabi milioi biztanle ditu Hego Sudanek, eta gero eta gehiago dira elikadura eta laguntza humanitarioa behar dutenak. Halaxe ohartarazi zuen NBE Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusiaren ordezkari ohi David Shearerrek, kargua utzi aurretik Segurtasun Kontseiluan egin zuen azken agerraldian. Batetik, esan zuen Hego Sudango aberastasunak, petrolioa eta abar, herriari onurarik eman gabe ustiatzen dituztela, sekretupean eta ondorioez kezkatu gabe, eta, bestetik, nazioarteko komunitateak ere baduela zerikusirik Hego Sudango gaur egungo egoerarekin. «Bakea ez dute oraindik eraiki». Hego Sudango presidente Salva Kiir Mayarditek behin egotzi omen zion «eskaleen nazio» bihurtzen ari zirela herrialdea. Shearerrek, erantzukizuna onartu arren, gogorarazi zion gobernuaren menpeko erakundeek ere urratsak egin behar lituzketela.

Bake akordioaren arabera, armadak bateratu behar dituzte, konstituzio bat idatzi, Afrikako Batasunarekin batera justizia sistema bat eraiki, eta, azkenik, bozak egin. Baina oinarrizko segurtasuna ere ez da bermatu oraindik toki askotan. Herritarrek egin dute lehen urratsa. «Politikariak ahaztu, eta bila ditzagun konponbideak», adierazi du Ceeren lagun batek.]]>
<![CDATA[Mendekuaren mehatxupean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/020/001/2021-02-21/mendekuaren_mehatxupean.htm Sun, 21 Feb 2021 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1943/020/001/2021-02-21/mendekuaren_mehatxupean.htm
Orain, gaizkileen indarrak ahultzeko aitzakiapean, erabateko kontrola ezarri dute, eta herritarrek arazoak dituzte janaria eta erregaia eskuratzeko. Zaila da kazetarien lana ere. Herritarrak hitz egiteko beldur dira, baita telefonoz aritzeko ere, segurtasun indar bereziak gainean dituztelako une oro, eta jakinaren gainean daude edozer gauza gerta daitekeela aginduei aurre eginez gero. Kontraesana badirudi ere, polizia operazioa abian den arren, zaila da horri buruzko informaziorik aurkitzea sareetan.

«Polizia da lehenengo susmagarria», esan du IMLU Osasun eta Lege Aholkularitza Independenteko zuzendaria den Peter Kiamak, Arabalgo sasien artean aurkitu dituzten hilotzen azterketa egin eta gero. Tortura aztarnak zituzten, eta heriotza zauri guztiak antzekoak ziren. «Ondo trebatutako eskuek egindakoak», Kiamaren esanetan. Adierazpen horiek Kenyako egunkarietan argitaratu zituzten otsailaren 2an, baina gaiari buruz plazaratutako azken artikuluak izan ziren. Biktimek Tebakolen hilketarekin zerikusia zutela hedatu zen hamaika xehetasunez hornitutako zurrumurruen bidez, eta, geroztik, inork ez du gertatutakoari buruz galdetzen.

Gerora hilik agertuko ziren sei gazteak urtarrilaren 19ko ilunabarrean harrapatu zituzten, Txemolingot herriko klub batean. Paul Kosgei zen haietako bat. Lekukoen arabera, segurtasun indar bereziek zazpi lagun bahitu zituzten. Kosgei ez beste guztiak bertakoak ziren, pokotak. Kosgei bera eta bahituetako beste bi hautetsiak ziren. Bata irakaslea zen, eta bestea, Hauteskunde Batzordeko ordezkaria Tiatyn bertan. Kosgei giza baliabideen arduraduna zen eskualde berean. Zenbait zurrumurruren arabera, Kosgeik auto ofiziala erabili zuen gaizkileentzako armak garraiatzeko. Haren alargunak, ordea, ukatu egin zuen gaizkileekin zerikusirik zuela.

Zazpi gazteak harrapatu ondoren hainbat iturriren arabera, polizia zen zazpigarrena, pokoten eskualdearen hegoaldeko ertzeraino eraman zituzten. Hurrengo egunean jakinarazi zuten kaleko arropekin jantzitako sei gizonen gorpuak aurkitu zituztela mendian. Hasieran, Rift bailarako notario George Natembeyak ez zuen hildakoen izenik eman. Soilik esan zuen aurreko gauean han inguruan eraso bat izan zela, eta 50 behi lapurtu zituztela.

Salbuespen egoera

Kapedoko ingurua «eremu nahasi» deklaratu zuen gobernuak urtarrilaren 25ean. Pokoten lurraldeko eskolak itxi egin zituzten polizia operazioak irauten zuen bitartean. Errepide bakar eta bakartian hainbat polizia kontrol jarri zituzten, eta bertako hautetsi ezagunenak polizia etxera eraman zituzten behin baino gehiagotan, haiek ere erasotzaileekin zerikusia izan zezaketelakoan. Harrez geroztik etxean daude, baina isilik, bai William Kamket Tiatyko diputatua, bai Nelson Lotela Silaleko eskualdeko legebiltzarreko kidea.

Ez zaie oraindik ahaztu 2017ko hauteskunde garaiko lehorte hartan gertatutakoa. Armak eskuan, morani pokotek, euren abereentzako belarrik aurkitzen ez omen zutelarik, inguruko belazeetan sartu zituzten, eta, ordainetan, segurtasun indarrek tiroka hil zizkieten behiak. Urte hartako otsaileko gau batean, hautetsi bat eta hautagai bat hil zituzten Marigateko klub batean. Gero, ustezko Polizia talde batek Thomas Minito Tiatyko Legebiltzarreko ordezkaria bahitu zuen Kabarneteko jantoki batean, eta, egun batzuen ondoren, Kenya erdialdeko Athi ibaian agertu zen haren gorpua.

2018ko uztailean, berriz ere ustezko poliziek Nelson Lotela bahitu zuten, baina, haren gidariak bahitzaileen kotxearen zenbakia hartu eta salaketa jarri zuelarik, bizirik agertu zen. Ez dira horiek, hala ere, pokot politikarien aurkako krimen bakarrak.

Armak, eskura

Gobernuak esan ohi du abereen lapurreta eta salmentarekin aberastutako «mafiak» direla pokotak. Baina pokot guztiak ez dira lapurretan aritzen. Gaizkiletzat jotzen dituzten horiek helduen aholkuari jaramonik egiten ez dioten gazteak direla dio Kapsukumek: «Eskola utzi behar izan duten gazteak dira; Ak-47a eskuratzen dutelarik, ezin dira ezer egin gabe eserita geratu».

Iparraldeko mugan, turkana etniako herritarren abere taldeei erasotzen diete tarteka, bereziki lehortearen astinduz baliabideak murrizten direnean. Hegoaldeko Mukutani eta haratagoko Arabalen masai eta tugen abereak ere lapurtu izan dituzte azken urteetan, eta heriotzak ere ez dira falta izan.

Bortxazko jarduera horiek, ordea, ez diote onurarik ekartzen pokot herriari. Seme-alabak eskolaratzeko edota sendabideak eskuratzeko aurkitzen dituzten zailtasunez mintzo ohi dira Komolionetik gora bizi diren komunitateak. Neskak harrapatuta gelditzen dira gabezietara egokitutako kultura baten halabeharrezko ezkontzetan.

Mutilek, eskola utzi badute, abereen atzetik mendira joatea beste aukerarik ez dute, lan berririk nekez sortzen baita, eta komunitatearen diru iturri nagusia abeltzaintza baita.]]>
<![CDATA[«Egiarekin irabazten da horrelako gerra bat»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1984/017/001/2020-12-16/egiarekin_irabazten_da_horrelako_gerra_bat.htm Wed, 16 Dec 2020 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1984/017/001/2020-12-16/egiarekin_irabazten_da_horrelako_gerra_bat.htm
Nondik dator muturreko indarkeria?

Musulman batzuk Indian eta Saudi Arabian hezi ziren, eta 1940ko eta 1950eko hamarkadetan heziketa wahhabiarekin [muturreko musulman kontserbadoreak] itzuli. Baina Mozambikeko islamaren eraikuntza talde suniten esku egon bada ere, populazioaren gehiengoa, XV. eta XVI. mendeetan konbertitu ondoren, norabide sufiko kofradietan bilduta zegoen. Gero, XIX. mende bukaeratik, kolonialismoa indar betean zela, Eliza katolikoa bihurtu zen erlijio ofizial. Landa eremuko gazte asko katoliko egin ziren hezkuntzan edo elizaren lurretan lan egiteko aukera izatearren.

2.000 hildakotik gora utzi dituzte borrokek eta 500.000 desplazatu inguru. %400 hazi da bortxakeria.

Ez dakigu teknika terroristak erabiltzen dituen gerrilla bat den, ala gerrilla teknikak erabiltzen dituen terrorista talde bat. Izan ere, alde guztiek jotzen dute indarkeriara, Euskal Herrian ere ondo dakizue, gobernuaren errepresioak insurgentzia indartzen eta elikatzen duela.

Zeintzuk dira indarkeria handitu duten faktoreak?

Lehenik, gazteak daude, zeintzuek ez duten lan finkorik, eta meatzaritzan edo kale salmentan diharduten, eta maiz bizi ahal izateko legez kanpoko lanak egin behar dituzten. Bestetik, azken hamarkadetan meatzaritza enpresak ezarri dira Cabo Delgadon. Urteetan hango lur jabeak izan direnak bota egin dituzte kalte-ordainik gabe, eta euren lurretik atera eta beste batera eramanak diren herritarrek matxinatzeko beharra sentitzen dute. Azkenik, ingurumen krisia dago. Gehiegi ustiatu dituzte baso baliabideak, horrek eragin ditzakeen kalteak ezagutu gabe. Horrek guztiak bultzatzen du indarkeria. Finean, matxinoek nahi dutena da gobernuak denen artean bana ditzala natur baliabideen ustiaketatik ateratako irabaziak.

Matxinadaren sakonean, aztertu beharreko bidegabekeriak daude. Nolatan ez dituzte negoziazioak bultzatu?

Bi aldeek onartu behar lukete elkarrizketa bidezko irtenbidea. Badakigu negoziazio batzuk izan direla adibidez milizianoek Moçimboa da Praian harrapatu zituzten bi ahizpa brasildarrak askatzeko. 24 ordu izan ziren matxinatuen esku. Basoa ondo ezagutzen duen pertsona talde batek zaindu zituela esan omen zuten. Irrati-komunikazio ekipo modernoak zituztela, satelite bidezko telefonoak, armak... eta 24 orduko txandak egiten zituztela. Baita begi argiko gizon zuriak ikusi zituztela ere, europarrak edo Ekialde Hurbilekoak.

Matxinoen ezaugarrietako bat da emakumeak bahitzen dituztela. 700 edo 800 neska bahitu dituzte. Familiako neskak itzuli ote ziren galdetu nion behin desplazatu bati, eta ezetz erantzun zidan. Nikah zeremonien bitartez matxinoen emazte bihurtzen direla uste dute. Neska gazteekin batera zaharragoak ere bahitzen dituzte. Gazteei massa deitzen diete, zaharrei sorgo. Milizianoek kontrolatzen dituzten lurretan haur kopuru handi bat dutela ere badakigu. 7-8 urterekin bahitu zituzten duela hiru urte. Trebatu egin dituzte eta ikasitakoa praktikan jartzeko irrikan daude.

Gatazkatik ihesi joan behar izan dutenentzat bizitoki berriak aurkitzea ere ez da erraza izaten ari.

Gobernuak barruti seguruetan birkokatu eta lurrak eman nahi dizkie, kanpoko laguntzen menpe bizi behar ez daitezen. Baina prozesuak ez dira errazak. Lehenik eta behin, hutsik edo okupatu gabeko lurrik ez dagoelako. Bitartean, genozidio isil baten biktimak sentitzen dira iheslariak. Ez dituzte hil, baina lurrik gabe geratu dira, eta ez dakite inoiz itzuli ahal izango diren.

Lur jabe izateari utzi diote, eta orain atzerriko estatuetara jo behar dute morroi edo epoth bilakatzeko. Cabo Delgadoko estatu -idazkariak ehun herri berri eraikitzeko asmoaren berri ere eman du. Armindo Ngunga linguista eta ikerlariak esan du herriek pertsonak ondo bizitzeko baldintza guztiak beteko dituztela, baina zalantzak daude. Argindarra eta ura duen auzo batean etxea eraikitzea, ez da hori bakarrik, herritarron ohiturak eta legeak aintzat hartu behar dira. Bertako nekazari eta arrantzaleek hainbat erritu egiten dituzte tokiz aldatzeko. Ura duten lur emankorrak ez daude hutsik, lur jabeak eta araudiak dituzte. Toki berri baten bila ateratzen direnean, nahiago izaten dute basoan finkatu, basoa garbituz jabetza eurena bilakatuko delakoan.

Zer garrantzi du erlijioak gatazka honetan?

Populazio dentsitate handia ez duten tokietan finkatu dira desplazatuak. Hainbat tokitan baliatzen ez ziren kolonia garaiko machamba edo uzta eremu zaharrak daude. Euren herrietan utzitako lurrak, berriz, jenderik gabe geratzen ari dira. Lur horiek erakunde erlijiosoek kudeatzen dituzte. Balio tradizionalarekin lotutako erakunde horiek komunitateko liderrek zuzentzen dituzte, eurak dira herritarrengandik gertuen dauden agintariak ere. Janzkera propioa eta onura ekonomiko batzuk izateaz gain, zergak biltzeaz ere arduratzen dira, baita dokumentuak egiteaz ere. Beste herri batera joateko dokumentu ofizial bat erakutsi behar da kontrol postuetan.

Tokian tokiko agintariek praktika sunitak dituzte, baina bestelako sinesmen eta fedeen ohiturekin nahastuta. Ondorioz, haien aurka daude islam garbia, zuzena eta kanokikoa ezagutzen eta praktikatzen dutela uste dutenak. Atzerrian hezitako gazteen artean intolerantzia oso zabalduta dago. Horietako batzuek herrialde musulmanetan egin dituzte ikasketak, eta ez daude iritzi desberdinak dituztenekin hitz egiteko prest. Ez dituzte desberdin pentsatzen dutenak errespetatzen, eta musulmanen nagusigoari eutsi nahi diote, estatu aparatuetan postuak izan eta kargu politikoak lotzeko.

Matxinada mendebaldera edo hegoaldera hedatzea gerta daiteke?

Bai, hegoaldera eta herri guztira heda daiteke, Mozambikeko Gobernuak ez baitu bermatzen herritar guztien integrazioa eta garapena eta aberastasunen banaketa zuzena. Eskandalu finantzarioak ere aurkitu dira. Adibidez, jakin berri da arrantzontzien garapenera zuzendutako 1.600 milioi euro armadara desbideratu dituztela.

Niassan ere egoera ez da askoz hobea.

Cabo Delgado, Niassa eta Nampulan asmo dira elikadura arazoak dituzten eta osasun arreta jasotzen ez duten edo eskolara joan ezin diren adin txikikoak. Niassan milizianoen eraso batzuk izan dira. Matxinoek diote sistema aldatu nahi dutela, baliabide naturalek bertakoen esku egon behar dutela, eta ustelkeriaren eta injustiziaren aurka mintzo dira. Baina ez dira oso sinesgarriak, kontuan hartzen baditugu euren aurkako tortura eta bahiketa salaketak.

Muidumben sartu eta atera dabiltza. Moçimboa da Praia euren esku dago abuztutik, LNG proiektuaren egoitzatik 60 kilometrora. Armadak hiria gaur hartuko balu,hari eusteko gai izango litzateke?

Matxinoak lurralde zabalean dabiltza. Hegoaldean Quissangatik Moçimboa da Praiara, gero Angatik Marerera eta orain lautadan Muidumberaino. Gerrilla gerra batean gerrillariek ez dute base egonkorrik. Gerra mugituz doa. Armadak kuartelak ezartzen ditu koadrante bakoitzean gerrilla geratzeko, gerrilla berriz sartu, jo eta atera egiten da. Matxinoak ez dira nekazaritzan iaioak. Ez dute administrazio alternatiborik sortu. Lortu dute estatu administrazioa, bankuak eta sare komertzialak suntsitzea.

Orain Mozambikeko armadaren soldadu gehiago trebatu dira AEBetako segurtasun pribatuko enpresen laguntzaz. Duela egun batzuk Iboko bizilagun batek esaten zidan Defentsa eta Segurtasun Indarren unitateek harreman hobeak dituztela orain bertakoekin, eta ordena eta segurtasuna bermatzen dutela, baina orain artekoek herritarrei ez zieten inongo begirunerik. Tortura salaketa ugari bildu dira. Oraintsu, Muedako lautadan, milizien erasoen ondoren edo haien erasoen beldurrez hainbat herri hustu dira, eta soldaduek gero herriak arpilatu dituzte.

Gobernua ADIN Iparraldeko probintzien garapena bultzatzeko agentzia sortu du. Baina zer nolako garapena behar da matxinada bat indargabetzeko?

Argi geratu da matxinada armen bitartez bakarrik ezin dela bukatu, horregatik sortu da ADIN. Armez gainera, garapen eta ekintza psikosozialak behar dira. Garapen alternatibo eta iraunkorra behar da, nekazariek euren ekoizpen gaitasuna landu dezaten, taldeka, kooperatibekin edo nahi duten eran, baina euren etekinak hobetu eta aberastasuna jasotzeko. Agentziak bederatzi hilabete ditu. Baliabideen mobilizazioa ez da lan erraza, baina uste dut ahal duena egiten ari dela.

Bestalde, maiz, estatuaren ekintzak ez datoz bat bere diskurtsoarekin. Estatua bere burua antolatzen ari da, ez da lan erraza. Deszentralizazioa era erabakigarrian burutu behar da helburua betez, tokian tokiko organoei boterea itzuliz alegia. Talde eta komunitateei bidea ireki behar lieke planifikazioan, inplementazioan eta proiektuen emaitzak aurrezagutzen parte har dezaten. Baina jarduera horiek ohiko politikak aldatzea eskatzen dute. Alderdia eta estatua ezin dira nahastu justizia edota kontu publikoen erakundeek zuzen jokatuko badute.

Gasa ustiatzeko proiektuaren segurtasuna beste ezer baino gehiago zaintzen dute. Multinazionalek errepideak eta klinikak eraiki dituzte komunitateentzat.

Nire ustez, multinazionalen lehen helburua gasa ahalik eta azkarren ateratzea da. Eraikuntzaren erritmoa mantentzeko miliziei zergak ordaindu behar balizkiete ere, egingo lukete. Erietxeak, eskolak eta abar eraikitzeaz gainera, komunitateekin batera lan egin behar lukete. Multinazionalak ez dira karitateak deituta etorri, baina elkartasuna ere ez da euren berezitasuna. Estatuaren legeak errespetatu behar dituzte, eta ustelkeriaren aurkako borrokan jardun. Bestalde, ez dute ahaztu behar agindutakoa betetzen ez badute herritarrak euren aurka matxinatuko direla.

Zer ondorio izan ditu harribitxien ustiaketak?

Muturreko taldeak Balama eta Namunoren arteko mugako meskita batean agertu ziren estreinako aldiz. Errubiaren ustiaketa eta meatzari artisauen bazterketa gerrarekin oso lotuta dagoela diote batzuek. Inguruko nekazariak ez zeuden ados euren lurrak galtzearekin eta estatuaren zapalkuntzarekin. Hamasei urteko gerrak zauri sakonak eragin ditu. Londresko auzitegiek lortu zuten Leigh Day enpresa zigortzea, eta bide batez legeak aplikatzea eta meatzariei lana egiten uztea ingurumena babestuz.

Non jarri behar dira indarrak?

Egia eta justizia dira bakea eraikitzeko behar diren oinarriak. Duela urte batzuk Cabo Delgadon kartzelara joateak heriotza zigorra zekarren. Segurtasun indarren gehiegikeriak epaitu behar dira. Estatuaren diskurtsoa aldatu behar da. Hark dio matxinoek ez dutela aurpegirik, ez direla existitzen, «terroristak» direla, dena suntsitzen dutela, baina bera ere ez da saiatu erasoak argitzen, ez du benetako ahaleginik egin gatazkari irtenbide negoziatu bat emateko.

Gobernuaren kontrapropagandak, bere milizia zibernetikoak onurak baino kalte gehiago ekartzen ditu, denek ontzat ematen dutena ezeztatzen saiatzen baitira. Populazioaren kontrolerako garapenaren eta prentsaren poliziek ez garamatzate inora. Gerra bat demokrazia areagotuz irabazten da, askatasuna areagotuz, eta egia areagotuz. Azalpen ideologikoek ez dute herria konbentzitzen.]]>
<![CDATA[Koronabirusaren abiadura azkartu egin da Kenyan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/006/001/2020-11-13/koronabirusaren_abiadura_azkartu_egin_da_kenyan.htm Fri, 13 Nov 2020 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1918/006/001/2020-11-13/koronabirusaren_abiadura_azkartu_egin_da_kenyan.htm
Azaroaren 4an, Kenyako presidente Uhuru Kenyattak neurriak zertxobait zorroztu zituen, baina oraindik ere taberna, bide eta merkatuek 21:00 arte irekita jarraitzen dute, eta BBI egitasmo politikoa plazaratzeko agintari eta, politikoek nonahi egin zituzten manifestazio itzelak ikusi ondoren, are gehiago kosta zaie herritarrei orain maskara janztea. Hildakoen kopuruaren gorakada ere nabarmena da: 1.100 hildakoetatik ehun hilaren lehen astean hil ziren; gehienak, erietxeetan egundoko zorrak utziz.

Pandemiaren kudeaketa konderrietako gobernuen esku utzi berri dute, baina horietako askok osasun egitura eta finantza baliabide eskasak dituzte. Gobernadoreek, azaroaren 4ko kontseilu bilera bereziaren ondoren, irudi iluna zabaldu zuten: hamabi konderri ez dira iristen gutxienez eskatzen diren 300 ospitale oheetara. «Osasun langilerik gabe geratzen ari gara», esan zuen gainera mikrofonoen aurrean Wycliffe Oparanya mendebaldean dagoen Kakamegako gobernadoreak, urriaren bukaeran hango ospitale nagusian izandako kutsatu kopuruaren ondoren.

Gainera, gobernuak esan berri duenez, NHIF osasun aseguru publikoak -kontratua duten langileek bakarrik dute- ez ditu ordainduko COVID-19agatik ospitaleratutakoen gastuak, ikaragarrizkoak direla argudiatuta. Gaixotasun larrien tratamenduak ordaintzeko kostu handiak, jakina, ospitaletik uxatzen ditu hainbat gaixo.

Bestalde, izena eman ezin duen mediku baten arabera, izurritearen hedapena behe diagnostikatuta egon daiteke, oraindik ere pneumoniatzat edo tuberkulositzat hartzen baitira, testik egin gabe.

Egoeraren larriagotzea pandemiak ekonomian eragin dituen askotariko kolpeekin batera dator. Turismoaren bat-bateko gainbehera eta ehunka mila lanposturen galera, esaterako; eta, bitartean, zor publikoaren zama gora doa etenik gabe. Joan den maiatzean Kenyak 626 milioi euroko mailegua eskuratu zuen Munduko Bankuaren eta Nazioarteko Diru Funtsaren partetik, baina beste bat eskatu beharko du pandemia kudeatzeko gai izango bada.

Pfizer-Biontech txertoa Osasunaren Mundu Erakundearen Covax prestazioaren eskutik eskatuko dute, dosi bakoitzagatik 254 euroko prezioa ordainduta. Aurreneko dosiak Ameriketako Estatu Batuetara, Europako Batasunera eta beste herri aberatsetara bidaliko dituzte, baina Kenyara urtebete barru, 2021eko abenduan iritsiko direla dio The Star egunkariak.

Eskolak, poliki-poliki

Urriaz geroztik, eskolak pixkanaka ari dira berriz irekitzen; hiru hezkuntza zikloetako azken urteetako klaseak lehendabizi, eta urtarrilean beste guztiak. Gabezia eta erronkak nabarmenak dira, eta, hainbeste hilabetetan itxita egon ondoren, ez da berrikuntzarik egin.

Mendebaldeko Baringo lakuko Ol Kokwe irlako barnetegian, esaterako, aldaketa falta hori sumatu dute. «Klaseei dagozkien azpiegiturena da alderik zailena. Lehen genituen klase berdinak ditugu; nik, adibidez, zortzigarren mailan 46 haur ditut ikasgela berean», dio Wesley Tulia eskolako zuzendariak. Haurren arteko distantzia mantendu behar dute, baina hori bermatzeko gobernuak agindu dien laguntza bakarra ikasmahai berriak dira, hiru ikasleren ordez bi eseri daitezen bakoitzean; halere, ez dute ikasmahai berriak sartzeko adina lekurik. Gainera, klaseak zatitu behar balira, irakasle gehiago beharko lituzkete.

Eskolako zuzendariaren esanetan, erronka nagusia inguruko pobrezia maila da. «Familia askok ezin diote eutsi beren haurren eskolatzeari, ez baitira gai egoerak eskatzen duena ziurtatzeko. Maskarak, adibidez; batzuek badituzte, baina beste batzuek ez».

Absentismo indizea ere oso handia da. Masaien zirkunzisio errituengatik, inguruko mutil gehienak oraindik ez dira agertu, baina askotan etxean duten egoeragatik egiten dute kale: «Gurasoek ez badiete janaria prestatzen, ezin dira etorri, eta beste kasu batzuetan gurasoek eginbeharrak ematen dizkiete», dio Tuliak.

Eskolatik kanpo, ez dute etxetik ikasteko edo lan egiteko inongo aukerarik; batzuek, telebista pizteko argindarrik ere ez. Ohiko ekonomia jardueretan bezala, hezkuntzan ere aurrera egiteko behar gero eta handiagoa sumatzen dute, pandemiaren kurbak gorako bidea hartu badu ere.]]>
<![CDATA[Ekonomia indartu, kurba apaldu gabe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1936/014/001/2020-06-06/ekonomia_indartu_kurba_apaldu_gabe.htm Sat, 06 Jun 2020 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1936/014/001/2020-06-06/ekonomia_indartu_kurba_apaldu_gabe.htm
Afrikako gobernu gehienek garaiz hartu zituzten neurri zorrotzak, martxoaren hasieran, lehenengo kasuak baieztatu zituztenean atzerritik joandako hainbat pertsonarengan. Itxialdiak ekonomian izan zitzakeen ondorioen mehatxua alde batera utzi, eta aireportuak, eskolak, merkatuak, elizak, garraiobideak eta abar itxi zituzten. Horri esker, bigarren hiruhilekoan pandemiaren hedapena geldotzea lortu dute, eta denbora irabaztea osasun zerbitzuak prestatzeko eta gizartearen jarrerak aldatzeko.

Hegoafrikan, nahiz eta 40.792 kutsatu dauden, pandemiak izan zezakeen ibilbide are arriskutsuagoa aldatzea lortu dute itxialdiari esker, Osasun Ministerioaren arabera. Modu horretan, errazagoa izan da komunitateak zaintzea, eta milioi erdi pertsonari probak egitea. Hiru hilabeteren buruan, ordea, nabaria da, batetik, birusa ez dela hiruhileko batetik bestera desagertuko, eta, bestetik, orain arte bezala itxialdiei eustea jasangaitz bihurtu dela. Lehentasuna biziak salbatzea izanik ere, ezinbestekoa da familien bizimoduak aintzat hartzea, asko diru sarrerarik gabe geratu direlako hiru hilabeteko geldialdiaren ondoren.

Kenyan ehunka mila lanpostu galdu dira. Turismoa, agidanez, itxita dago erabat. Kenya Airwaysek 77.200 euro galdu ditu hilero, eta konpainiaren 36 hegazkinak lurrean daude. Baina murrizketak arintzen hasiko direla iragarri dute. Hasieran, herrialde barruko hegaldiei ekingo diete, baina uztailetik nazioartekoak jarriko dituzte abian. Berdin autobus konpainietan eta Standard Gaude trenbidean, segurtasun tarteak gordetzeko, autobusetan bidaiarien erdiak joango dira, tokian tokiko matatu-etan egiten den bezala.

Mikroenpresen eta enpresa txiki eta ertainen lautik hiruk itxi egin beharko dute aldaketarik ez bada. Gobernuak ere langileen errentaren gaineko zergak behar ditu beste lanei eusteko, eta «gutxi dabil lanean»: horrela esan du Barne ministro Karanja Kibichok, eta gaineratu datorren astetik aurrera ekonomia berriz abian jartzearen aldekoa dela, betiere mailaka egiten bada.

OME Osasunaren Mundu Erakundeak iragarri du haurren malnutrizioaren zama handitzen ari dela itxialdien ondorioz, batez ere lehendik elikadura gabeziak zituzten eskualdeetan. Errenta gutxien dutenek ez dute dieta orekatua egiteko aukerarik, eta horrek ondorioak ditu osasunean eta bizitzan.

Osasun ikuspuntutik ondorio malerusak izan ditzake irekierak

Nekazaritza eremu bateko erietxe batean lan egiten duen eta izenik eman nahi ez duen mediku baten ustez, Kenyan«zorigaiztokoa» izan daiteke, kasuak ugaritu eta ugaritu ari diren honetan, indarrik gabe uztea bakartze neurriak, bulego eta negozioen itxierak eta etxeratze aginduak: «Jakina da ekonomiak sufritu behar duela; mundu guztia ari da sufritzen. Hartzen diren neurriak orekatuagoak izan daitezke, eta toki bakoitzaren arriskuei egokitutakoak. Baina herritarrek izan behar dute lehentasuna, eta ez ekonomia handiek. Orain arte lortutakoa arriskuan jartzen bada, kasuak ugaritu egingo dira, eta horrekin batera beharrak, eta, jakina, heriotzak ere bai».

Koronabirusaren heriotza tasa %3,2 da gaur egun Kenyan, baina indize horrek gorabehera asko izan ditzakeela ikusi da. Osasun langileak beldur dira gaixo kopuruaren zama handitzen bada ez ote diren baliabideak faltako probak egiteko, kasu positiboekiko kontaktuak ikertzeko, eta bakartzeak eta tratamenduak bermatzeko. Batez ere, nekazaritza eremuetan, non osasun azpiegiturak are eskasagoak baitira, jakina denez.

«Ez dugu beste aukerarik»

«Ohiko bizimodura itzultzera behartuta gaude», dio Maureen Amolo soziologia ikasleak. Badirudi harekin bat datozela Nairobiko herritar gehienak. Etxeko alokairua ordaintzeko, eta supermerkatura joan eta erosketak egiteko lan bila zebilela, etxetik egin ahal duen lan bat aurkitu berri du. Baina, hala ere, jabetzen da inguruan ikusten duen sufrimenduaz eta goseaz. Ekonomia berriz martxan jartzearen aldekoa da, jakina. «Jendeak bere bizimodua berreskuratu nahi du».

Orain arte, baimen bereziak behar izan dituzte Nairobitik irten edo Nairobira sartzeko. Baina hiri barneko merkataritza guneak, eta matatu-ak taxi pribatuak lanean dabiltza iluntzera arte, eta banakoen esku dago birusari aurre egiteko neurriak hartzea. Amolo bere maskararekin eta sanitizer-arekin ateratzen da etxetik; jendartean segurtasun tartea gehiago zaintzen du, eta supermerkatura edota bankura sartu aurretik eskuak garbitzen ditu. Matatu-etan ohiko bidaiari kopuruaren erdia onartzen da, baina txartelak ere bikoitza balio duela dio Amolok.

Arazoa konfinamendua balitz bezala, herritarrek informazioa jasotzen dute, erakunde eta egunkarien bitartez, hark eragin dituen galera ekonomikoez, mugetako kamioi ilarez, gaueko atxiloketez -Kenyako Poliziak 11 pertsona hil ditu-, ondasunen garestitzeaz eta elikadura segurtasunik ezaz. Hegoafrikak bezala, Ugandak, Ruandak eta Tanzaniak murrizketak arindu dituzte ekonomia suspertzeko.

Tanzaniak nazioarteko hegaldiak ere hasi ditu turismoaren diru sarrerak berreskuratzeko. Hegoafrika hirugarren eta laugarren fasean sartu da, eta datorren astelehenetik eskolak irekiko ditu berriz, zazpigarren eta hamabigarren mailako ikasleentzat. Segurtasun tarteak baliatuz kutsadurak eragotzi daitezkeela uste dute gehienek, nahiz eta oraindik ere kutsatu kopurua %5 inguru handitzen den egunero Hegoafrikan.

Ugandak ere murrizketak leundu ditu astelehenetik, nahiz eta igandetik asteazkenerako tartean 183 kasu berri baieztatu dituzten kolpetik.

Mezu horiek guztiak nahasten direlarik, indarra hartzen ari da konfinamenduak ez direla beharrezkoak diotenen diskurtsoa.

Mukuruko bazter auzoko arazo ikusezina

Mukuru kwa Njenga txabola auzoko xafla izurtuzko etxeetan egunero agertu dira kasu gehiago azken astean. Hango bizilagunek egunean eguneko ordaindutako lanak aurkitzeko aukera gutxiago dute orain, eta, lana aurkituta ere, gutxiago ordaintzen diete. Bodaboda edo mototaxietan lan egiten duen gazte andana bat lan bila dabil noraezean. «Ezer lortuz gero, ez da lehen bezala», esan du Ashek. Gizonen kasuan, buruko osasun arazoak zabaldu egin dira, kasu askotan ez direlako gai euren familien beharrizanak asetzeko.

Amos Omondia eraikuntza lanak egiten ari diren tokietara joaten da lan bila egunero, eta batzuetan ematen diote. Haren bizilagun Purity Kamanthik gibela handituta dauka 17-63 zentimetroko hepatomegalia du, eta ez du dirurik behar dituen sendagaiak erosteko. Auzokoen artean bildutako dirua hartu, matatu-ra igo, eta hirigunera joan da Omondia, Kamanthirentzako sendagaiak erostera, auzoko botiketan ez baitago. Kamanthik, gainera, sei hilabeteko haurra du, baina, diru sarrerarik ez duenez, depresioak jotako gizon batekin bizi da auzogunearen erdian. Egoera berezi horri aurre egiteko, laguntza behar du. Hepatomegalia sendatzeko, barazki fresko organikoak behar dira, baina laguntza bakarra auzotarren elkartasunaren eskutik jasotzen du, gobernuarentzat ikusezina baita.

Koronabirusaren probak, berrogeialdiak eta ospitaleko tratamenduak ordaintzeko engaiamendua hartu du Kenyako gobernuak. Ez du beste aukerarik izan, kutsatu kopuruak gora egin ahala. Hala, nazioarteko diru laguntzak lortu ditu, beti bezala nazioarteko finantza erakundeen maileguen bitartez.

Aurrera begira, finantza erronka handiak izango ditu, komunitateetan gero eta test gehiago egiteko gaitasuna ordaindu beharko baitu, baita osasun publikoko Kenyako ereduak desberdintasun sozialak gainditzeko duen ezintasuna konpondu ere. Familia pobreen elikadura ere bermatu beharko luke, eta aitortu pertsona guztiak sendatu arte inor ez dela seguru egongo.]]>
<![CDATA[Aurrera egiteko bide berriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2102/018/001/2020-04-08/aurrera_egiteko_bide_berriak.htm Wed, 08 Apr 2020 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/2102/018/001/2020-04-08/aurrera_egiteko_bide_berriak.htm
Ia galdutzat ematen ziren arbasoen hazi eta landareak berreskuratu dituzte, rapokoa eta munga bereziki, artoak baino hobeto jasaten baitute lehortasuna eta ez baitute kimikorik behar. Shonga kulturaren arabera, lurrarekin batera sortu ziren landareak dira, eta eguneroko sadza irinarekin egiten den oinarrizko elikagaia ale txiki horiekin egiten dute orain, baita haurren gosaria ere, eskolara joan aurreko olo-ahi katilukada. Haziak ez dituzte erosten, ezta ongarriak ere; ez daukate horretarako dirurik. Haziak partekatu eta trukatu egiten dituzte, eta, lurraren emankortasuna zaintzeko, hosto eta belar lehorrak edo baserrian egindako konposta erabiltzen dute.

Zailtasunek begiak ireki dizkiotela dio Patronela Shamuk. Gosha herrian, ezkondu zeneko baserrian, elikagai ugari lortzen ikasi du arbasoek egiten zuten bezala, gari, barazki, belar eta zuhaitz anitzen bitartez. Shamuren esanetan, belar bakoitzak gaitasun bereziak ditu. Uztari balio erantsia eman nahian, okra belarra lantzen du artisauki baserrian —hipertentsioa zaintzeko balio du—, baita kalabaza hostoak lehortu ere, eta sesamo, moringa edo ahuakateen hazi hautsak prestatu ere bai.

Gainontzeko auzokideei bezala, behiak hil egin zitzaizkion, izurrite baten ondorioz. Goldatu eskuz egin behar dute orain, baina baserritik jasotzen dutenetik elikatzen dira, eta, agroekologia praktiken esperientziaren erronkan sartuta, berrikuntzen egarri dira.

Ortuen diseinua

Shamuk sari bat ere irabazi du, erakusteagatik lursail txikia izan arren aukera izan badagoela bertatik uzta oparoa ateratzeko. Euri ura jasotzeko landu du ortua. Ura biltzeko egin dituen zuloetan usteltzen uzten ditu adaxka, hosto eta belarrak, emankortasuna zaintzeko. Hazi oheen inguruan, forma geometrikoak osatzen dituzten kanalak eraiki ditu, urak bideratu, jaso, eta haziak ernatzeko umeltasun egokia bermatzeko.

Klima aldaketaren eraginez, ezinbestekoak zaizkie euri ura biltzeko garatu dituzten teknikak. Eurialdia azaroan hasten da han, baina azken urteetako euriteak eskasak eta berantiarrak izan dira. Lehorteak gero eta luzeagoak dira, eta, ondorioz, urtegiak eta ubideak egiten ere ikasi dute.

Mashona ekialdeko mendialdean, Paradzai Chibandak ura eraman dezake bere lursailen ondoan egin dituen putzuetara, eskuz eraiki duen ubide sarearen bidez. Urteak darama sorkuntza horretan lanean, eta etengabeko lana da, baina urte osorako uzta bermatzea lortu du.

Kanyonga Kahukwak ere auzokoen laguntzaz egin zuen ubidea. Garai batean, ez zuen diru nahikorik alaba guztiak eskolaratzeko, eta behiak saldu behar izan zituen proiektua aurrera ateratzeko. Baina egun ekoizten dituen elikagaien erdiak baino gehiago Kawele herriraino eramaten ditu, eta handik Mutoko eta Harareraino, saltzeko. Irabaziekin, baserri bat eraiki du.

Herritarrek martxan dituzte hurrengo proiektuak ere; nagusia, agroekologia eskola bat zabaltzea. Oraingoz, lortu dute haize errota konpondu eta martxan jartzea.]]>
<![CDATA[Kongoko hiriburuan dirudunen auzoan zabaldu da koronabirusa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/015/002/2020-04-05/kongoko_hiriburuan_dirudunen_auzoan_zabaldu_da_koronabirusa.htm Sun, 05 Apr 2020 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1954/015/002/2020-04-05/kongoko_hiriburuan_dirudunen_auzoan_zabaldu_da_koronabirusa.htm
Gomben, agintariak eta herritarrik aberatsenak bizi diren auzoan daude oraingoz kasu gehienak, eta, beraz, auzoa ixteko aholkatu dio Tamfumek gobernuari. Litekeena da, hala ere, laster hiriburua ez ezik Kongo osoa ere berrogeialdian jarri behar izatea. Horregatik, eta familia askoren diru sarrerei eragingo diela jakin arren, itxialdiak berekin ekar ditzakeen mugetara egokitzen ikasteko eskatu die herritarrei.

Koronabirusak arazoak eragingo ditu Kongoko osasun sisteman, lehendik ere ahula baita, baina azpiegitura hobetuz joango den itxaropena agertu du Tamfumek: «Azpiegitura ahula dugu. Ikusi besterik ez dago zertan diren erietxeak: ez dago anbulantzia nahikorik, sendagaiak falta dira... Hala ere, aurrera egiten dugun heinean, herritarren konfiantza berreskuratuko dugu. Partikularrak ere hasi dira sistemari ekarpenak egiten, eta denon artean harrera baldintzak hobetu beharko ditugu».

Kinshasan konfiantza falta arazo bilakatzen ari da; izan ere, gaixo askok uko egiten diote erietxera joateari. «Egia da», aitortu du Muyembek. «Batzuk etxean geratzen dira. Ezin ditugu guztiak ospitaleratu. Euskal Herrian ere argi geratu da gaixotasun hau oso larria dela. Hemen gaixoak hiru taldetan sailkatzen ditugu: larriak, moderatuak eta arinak. Arinak etxean gera daitezke, ingurukoak ez kutsatzeko ardura hartzeko gai baldin badira. Baina erietxera joateari uko egiten dioten kasu larriak ere baditugu hemen».

Baina Kinshasan gaixotu diren lehenak dirudunak izan dira. Birusa Gombetik auzo txiroetara zabaltzen bada, inoiz izan gabeko hondamendi bat izan daiteke. «Ez da oihuka hasteko garaia» dio Muyembek: «Batzuek Frantzian daudela uste dute oraindik, eta han dituzten tratamendu berdinak nahi dituzte, baina errealistak izan behar dugu».]]>
<![CDATA[Errotik moztu behar da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/010/001/2020-03-22/errotik_moztu_behar_da.htm Sun, 22 Mar 2020 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1942/010/001/2020-03-22/errotik_moztu_behar_da.htm
Negua ate joka dute Hegoafrikan, Senegalen eta Etiopian, eta guztietan agertu dira COVID-19ak kutsatutakoak. Hegoafrikan, esaterako, 202 kasuren berri eman dute. Burkina Fason, legebiltzarreko bigarren presidentea hil da. Infekzioa Europatik ekarri zuen hark; baina Italiako enbaxadorea ere gaixotu da Uagadugun, eta hilabeteak daramatza Italiara joan gabe. Kongoko Errepublika Demokratikoko hiriburuan beste hiru kasuren berri eman zuten herenegun, eta horietatik bi bertan kutsatu ziren, Osasun ministroaren arabera horiekin 23 dira kutsatutakoak. Ekonomia ministroaren bulegoko arduraduna ere hil egin da. Aldi berean, sendatutako lehen gaixoaren berri ere eman dute.

Arrisku faktoreak

Afrikako testuinguruan, faktore anitz daude birusaren hedapena erraztu dezaketenak. Kenyako hiriburuan, adibidez, egunero bi milioi ibilgailu irteten dira kalera. Hori dela eta, ahal den neurrian, etxean geratu eta segurtasun tartea gordetzeko eskatu zaie herritarrei, baita garbiketa neurriak arreta handiz betetzeko ere. Dentsitate handiko txabola auzoetan, adibidez, ez dute iturriko urik, eta, etxean geratuz gero, janaria eta xaboia erosteko dirurik ere ez lukete izango.

Egoera horrek guztiak are nabarmenago egin ditu osasun egitura publikoen ahuleziak. Izena eman nahi izan ez duen hango mediku baten arabera, «arazoak izango ditugu COVID-19a eta Kenyan ohikoak diren arnasketa sistemaren gaixotasun kronikoen artean bereizteko». Gainera, konderrietako ospitaleek ez dute oraindik koronabirusaren azterketak egiteko gaitasunik. «Protokoloen arabera, 4. eta 5. mailako ospitaleek zainketa intentsiboetarako eta erreanimazioak egiteko behar diren baliabideak behar lituzkete, baina ez dituzte». Itxaropen bakarra da prebentzioa eta osasun neurriak ahalik eta ondoen lantzea, transmisioa geldotzeko, izuak gizartearen egiturak ez hondatzeko, eta ahalik eta pertsona gehien salbatzeko.

Prebentzio neurriak

Eskolak itxi eta elkarretaratzeak debekatu dituzte herrialde gehienetan, baita Zimbabwen eta Ugandan ere, kasurik agertu ez den arren. Are zailagoa izan da hegaldiak bertan behera uztea. Ruandan -11 kasu daude han-, bertan behera utzi dituzte Kigalitiko eta Kigalirako hegaldiak. Kongon ere agertu berri da lehen kasua.

Kenyan zazpi kasu agertu dira oraingoz, guztiak atzerritik joandakoenak, eta herritarren mugimendua murriztu dute. Berdin egin dute Etiopian ere; han bederatzi izan dira baieztatutako kasuak. Eskuak aldiro garbitzeko xaboiak eskuratzen laguntzea -horretarako diru publikoa mahai gainean jarrita- eta segurtasun tartea uzteko gomendioak ematea dira, gobernuaren ustez, itxialdia saihesteko neurri eraginkorrenak. Izan ere, Uhuru Kenyatta presidentearen esanetan, neurri gogorragoek ekonomiaren gainbehera eragingo lukete.

Kongoko Errepublika Demokratikoan hamar ebola izurrite ezagutu dituen Jean Jacques Muyembe birologoak ohartarazi du COVID-19a ebola baino kutsakorragoa dela, eta iritsi dela unea konfinamenduak indarrean jartzeko. Urte eta erdi iraun duen ebola epidemiaren aurkako kanpaina zuzendu du Muyembek, eta hari eman dio Felix Tshisekedi presidenteak koronabirusaren aurkako erantzunaren ardura ere. Europan baino are zailagoak dira Afrikan konfinamenduak, etxeetako elikadura segurtasuna kolokan jar lezaketelako.

Nairobin jende asko euren jatorrizko nekazaritza guneetara itzultzen ari da, segurtasun tarteari eustea errazagoa izango dela pentsatuz. Beste askok lana galdu dute, eta ez dute inolako diru laguntzarik; eta badira uste dutenak Kenyako osasun sistema ez dela pandemiari aurre egiteko gai. Gobernuak konderrietara ez alde egiteko eskatu die hiritarrei, eta Murang'ako gobernadoreak sarrera debekatu die beste konderrietakoei. Lehenengo aldiz hartu da horrelako giza bakartze neurri bat.

Herri mailan, gehienak jabetu dira koronabirusaren arriskuez. Adinekoen artean beldurra zabaldu da. Garbiketak inoiz baino zorrotzagoak dira orain etxeetan, eta arratsaldeko elkarrizketetan maiz Jainkoari buruz mintzatzen dira. Irtenbidea haren esku bakarrik dagoela esaten dute batzuek, eta beste batzuek, berriz, gizartea zigortua izan dela Jainkoaren borondatea ez obeditzeagatik, eta COVID-19a ez dela hasiera besterik, gero otien izurritea eta gosetea etorriko direla.]]>
<![CDATA[«Europatik Afrikarako bidean galdu da garapenerako zen dirua»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2063/019/001/2020-02-04/europatik_afrikarako_bidean_galdu_da_garapenerako_zen_dirua.htm Tue, 04 Feb 2020 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/2063/019/001/2020-02-04/europatik_afrikarako_bidean_galdu_da_garapenerako_zen_dirua.htm
Zer ondorio ditu Feronia konpainiaren lanak Kongoko Errepublika Demokratikoko komunitateetan?

ALPHONSE MEYA: Etengabeko gatazka dugu komunitateen eta lurrak ustiatzen dituen sozietatearen artean. Feroniak urteak daramatza hau eta beste egingo duela esaten, baina, unea heltzen denean, guztiak berdin jarraitzen du. Inoiz ez gaituzte errespetatzen. Garapen bankuek ere bete behar dituzte nazioarteko arauak. Baina gure zalantza da arau horiek benetan ote diren herritarrei laguntzeko, edo nahasmena sortzea ote duten helburu. Jakina da garapen banku baten finantzaketa baldintzatua dagoela. Badakigu inbertsioen beharra zegoela, fabrikak eta uzta eremuak eraberritzeko, besteak beste; baina, era berean, komunitateen adostasuna lortzen ere saiatu behar zuten. Kontuan hartu eurenak ziren basoak sozietatearenak direla orain, eta natur baliabiderik gabe utzi dituztela. Beraz, badute eskubidea kalte-ordainak eskatzeko.

PIERRE KUMYELE: Europako bankuek multinazionalak baliatzen dituzte herrialde txiroetan garapenerako proiektuak bultzatzeko. Feronia 1911. urtean hasi zen lurrak bereganatzen, eta berdin jarraitu du orain arte. Baina tarte horretan ez du garapenean inolako inbertsiorik egin: bideak ez dituzte konpondu, ez dago eskolarik, ez erietxerik... ezer ere ez hainbeste urteren ondoren. Hau da, Europako bankuek inbertitutako diru horren onurarik ez dute jaso komunitateek. Galdu egin da dirua; desagertu egin da Europaren eta Afrikaren arteko bidean. Hondarrak besterik ez dira iritsi. Pentsa, hainbeste mila milioi jasotzen duen sozietateak eguneko dolar bat baino gutxiago ordaintzen die langileei.

Alemaniako Garapen Bankuan Feroniaren kontrako kexa bat jarri zenuten 2018ko azaroan. Zer eskatzen duzue?

A.M.: Bankuaren bitartekaritza eskatu dugu komunitatearen eta sozietatearen arteko elkarrizketak hasteko, eta onartu egin digute. Baiezkoa jaso eta berehala hasi ginen balizko bilera horiek prestatzen, baina bi urte igaro dira eta zain jarraitzen dugu. Komunitatea negoziatzeko prest dago. Lurrak herriei itzultzea eskatzen du, ez duelako sinesten inbertsioek onurarik ekarriko dutenik.

P.K.: Nire ustez, azken urte hauetan izan dituzten mozkinetatik komunitateei dagokien zatia ordaintzea da lehen urratsa. Gero, hartu dituzten lurretatik batzuk itzuli behar liekete herritarrei; izan ere, herriek ez dute Feronia bidali nahi, baina lurrak behar dituzte, eta, Feroniak halakorik egin nahi ez badu, nahiago dugu hemendik alde egitea. Bestalde, geratzen bada komunitateari garatzen lagundu beharko dio.

1911n, kolonien garaian, lurrak Unilever multinazionalaren esku geratu zirenean, alferrik izan ziren protestak. Orain, zuen eskubideak aldarrikatu dituzuen honetan, zer erantzun du konpainiak?

P:K.: Feroniak ez du argi hitz egiten. Akordioak eta akordioak egin ditugu konpainiarekin, baina gero ez du esandakoa bete. Horren ordez, promesak egiten ditu eta itxaroten igarotzen dugu denbora. Gure eskubideak aldarrikatzen ditugunean, gurekin hitz egiteko prest daudela esaten digute eta bilerak ere egiten ditugu; baina gero betikoa gertatzen da, alegia, ezer ere ez. Aspertuta gaude.

Feroniak dio ehun komunitaterekin elkarlanan ari direla eta horietatik soilik bederatzi kexatu direla.

P.K.: Feroniaren lanaren ondorioz lur guztiak galdu dituzten Lokutuko bederatzi komunitateek sinatu dute salaketa. Gezurra da ehun komunitaterekin lanean ari dela.

Azken urtean egoerak okerrera egin duela salatu duzue. Mehatxuak jaso dituzue, eta hildakoak ere izan dira, ezta?

P.K.: Hala da, etengabeko mehatxupean bizi gara. Euren esku balego, hilko gintuzketen. RIAOko lagun bat hil zuten Equateuren lanean ari zela, eta, orain, Yalifomboko bost herritar kartzelan sartu dituzte. Besteok izutzeko zigortu dituzte; euren inbertsioen kontra protestatzen dutenen patua hori izango dela ohartarazi digute modu horretan.

A.M.: Atxiloketa arbitrarioak izan dira. Sozietateek agintariak baliatzen dituzte gu mehatxatzeko. Hondamendia da gertatzen ari dena. Bost ekintzailek bost hilabete egingo dituzte espetxean euren kontrako salaketak zeintzuk diren jakin gabe. Duela gutxi izan da haien aurkako lehen auzi saioa, eta soilik estu hartu ditugulako egin dute. Oso larria da, sistema neokoloniala da hemen ezarri nahi dutena.

Zer jarrera du gobernuak?

A.M.: Estatuak aintza hartu behar ditu herritarrak. Kongoko Errepublika Demokratikoak esnatu egin behar du, eta multinazionalek eta agintariek legeak errespetatu behar dituzte.

Betetzen dituzte?

A.M.: Ez, bestela ez genuke horrelako epaiketarik ikusi beharko.

P.K.: Ez dugu itxaropena galdu, hala ere. Oraindik goiz da aldaketarik nabaritzeko.]]>
<![CDATA[Onurarik gabeko urre beltza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1996/015/001/2020-01-24/onurarik_gabeko_urre_beltza.htm Fri, 24 Jan 2020 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1996/015/001/2020-01-24/onurarik_gabeko_urre_beltza.htm
Kerio haraneko artzain eta nekazariek diote kontrolik gabeko petrolio goseak arriskuan jarri duela elikadura segurtasuna. Muchugwon, esaterako, ibaiaren ertzak hezeguneak ziren garai batean, baina jada euria egiten duen sasoian bakarrik balia daitezke hango baratzeak.

Aurten, beti bezala, apirilean erein zuten artoa eta artatxikia Muchugwon, baina ekainaren amaiera arte ez zuen euririk egin. Abuztuan, uzta jasotzeko garaian, akre bakoitzeko 25 zaku bildu beharrean, bost edo sei bildu zituzten gehienez ere.

«Familia batzuk eguneko 100 txelinekin [0,89 eurorekin] bizi dira, eta ezinezkoa da», dio Francis Kelwonek lastozko herri etxearen itzalean. Kaltetutako herritarretako bat da bera. Kelwonek kulturgune bat eraiki du bere auzoan, baina, hala ere, gazteek hirietara ihes egiten dute ikasketa eta lan berrien bila.

Kerio ibaian isurtzen ditu urak Ketiborok ibaiak. Kerio haraneko Tugen tribuak abereei esker irauten du. Aurten, azaro eta abenduko euri sasoia oparoa izan da, eta etxeko abereei esker ateratzen dute familia askok bizitzeko janaria.

Munduko Bankua

Herritarrek ez dakite norengana jo behar duten petrolio ustiapenek eragindako kalteak salatzeko. Tullow Oil enpresak ez zien inongo informaziorik eman bertakoei, hondeamakina eta kamioiak lurrak zeharkatzen hasi ziren arte. «Komunitateei kontsultatzea litzateke bidezkoa», dio Kelwonek. Bere mangondoaren aldamenetik igarotzen saiatu ziren kamioiak, baina hondoratu zitezkeelakoan, zuhaitzaren gainetik pasatu ziren azkenean, eta gobernuak 80 euro eman dizkio.

«Mangoak oso garrantzitsuak dira guretzat; fruitu batek gutxienez 15 txelin [0,15 euro] balio du, eta zuhaitz batek 1.500 eman ditzake urte bero batean. Horregatik da mangoa horren garrantzitsua hemen» dio Francisek.

Horretaz gain, hondeamakinek sakanak egin dituzte han-hemenka. Azalera biguna den hainbat tokitan, hondeamakinen igarobideak hondoratu egin direla dio nekazariak.

Petrolio ustiapenek ez diete inongo onurarik ekarri bertakoei. Inork ez die erakutsi zundaketek ingurumenean izango duten ondorioei buruzko ikerketarik, ez eta halakorik egin ote den azaldu ere, eta, beraz, ezin dute jakin Rift bailarako oreka tektoniko hauskorra zein neurritaraino izan den kontuan hartua.

Munduko Bankuak badu berak finantzatutako proiektuak garatzeko araudi bat, eta araudi horretako funtsezko oinarriak urratu egin dituztela salatu dute herritarrek eta helegitea aurkeztu diote proiektuari.

Multinazionalen erantzukizun korporatiboa aztertzen duen JCAP nazioarteko erakundearen laguntza izan dute helegitea aurkezteko garaian, eta Munduko Bankuaren erantzunaren zain daude. Hain zuzen ere, atzo heldu zen Munduko Bankuko ordezkaritza bat Kenyara lanek eragindako kalteak ikusi eta bertako komunitateekin hitz egitera. Hilaren 25era arte egongo da ordezkaritza bertan. Herritarren eskaeretako bat da finantzaketa etetea, ustiapenak egiten ari den enpresak oinarrizko baldintzak betetzen dituela bermatzen duen arte.

Petrolioa

Zenbait iturriren arabera, ustiatzeko moduko petrolio erreserbak aurkitu dituzte azken urtean, ofizialki iragarri ez badute ere. Horiek hala, etorkizunak ekarriko dienaren beldur dira herritarrak. Izan ere, Muchugwoko laborari-artzainek ez dute arbasoen garaietatik lantzen dituzten lurraldeen jabetza titulurik. Horregatik, lanek aurrera egin aurretik, titulu horiek eskuratu nahi dituzte.

Petrolio aurkikuntzaren zurrumurruak zabaldu direnetik, Kerio ibaiaren hegoaldean hesiak agertuz joan dira, dirua eta boterea dutenen lur harrapaketen adierazle, eta horrek ere kezkatzen ditu baserritarrak. Diru eta botere gose direnen eskuetan erortzeko zorian dago Kerio harana, orain arte ekosistema berezi hura zaindu dutenen kalterako.]]>
<![CDATA[Euren bizimodua arriskuan dela salatu dute Kongo ibaiaren inguruan bizi diren komunitateek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/013/001/2019-12-27/euren_bizimodua_arriskuan_dela_salatu_dute_kongo_ibaiaren_inguruan_bizi_diren_komunitateek.htm Fri, 27 Dec 2019 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1872/013/001/2019-12-27/euren_bizimodua_arriskuan_dela_salatu_dute_kongo_ibaiaren_inguruan_bizi_diren_komunitateek.htm
Orotara 70.000 karbono tona daude pilatuta han, zientzialariek egindako ikerketen arabera. Alde batetik, Afrika erdialdeko azken oihan hauen oparotasunaren gakoa da zotal ikatz edo zohikatz deritzona. Baina ez hori bakarrik: Kongoko urak gutxitu edo desbideratuko balira eta babestutako karbonoa airera askatuko balitz, animalia eta landare ugari galtzearekin batera, AEBen hogei urteko karbono dioxido isuriek eragindakoaren neurrikoa litzateke kaltea. Hots, munduko klimaren egonkortasuna dago kolokan.

Mehatxuak bene-benetakoak dira, zohikatz eremuaren %80 era anitzetako ustiaketa industrialerako esleitu baitute dagoeneko. Petrolio prospekzioek, esaterako, lur eremu honen %75 hartzen dute, Greenpeacek marraztu duen azken maparen arabera.

Horietako eremu bat ustiatzen hasteko prest daude dagoeneko Brazzavilleko eta Kinshasako gobernuak, Salongako parke nazionalaren zati bat ere petrolioa ustiatzeko eremuan sartzeraino.

Gainera, egur eta nekazaritza ustiaketa industrialen kontzesioek ere arriskuan jartzen dute zohikaztegien inguruko ekosistemaren iraupena. Basoak ustiatzeko kontzesioek, adibidez, zohikatza dagoen eremuaren %18 hartzen dute. Baso horietan eta horien baliabideetatik bizi diren komunitateek bakarrik salatu dituzte mehatxuok, eta batzuk atxilotu eta hil ere egin dituzte pauso hori emateagatik.

Ordena azpitik hasita

Tshopo probintziako Basoko lurraldean, adibidez, komunitateek urteak daramatzate bi multinazionalen esku hartzeak eragindako pobreziaren eta txikizioaren aurka borrokan, baita salatzen ere multinazional horiek egindako promesen eta hitzemandako ustezko bakearen atzean ezkutatzen dela estatua.

Txinako Fodeco enpresak zuhaitzak moztu eta haien egurra esportatzen du. PHC-Feronia, berriz —zeina jatorriz Kanadakoa baita—, kolonien garaiko palma landaketak zabaltzen ari da, eta mendebaldeko garapenerako bankuen laguntzaz, gainera. Baina, bitartean, hangoek inoiz baino pobreagoak izaten jarraitzen dute.

Herri autoktonoen iritziak eta lur eta giza eskubideak aintzat hartuak izan daitezen egiten duten borroka isilak bat egiten du ekologismoaren aldeko aldarriekin. Pobreziatik aterako dituen bidea da bilatzen dutena, eta, oraingoz, basoen kudeaketa iraunkorrak ematen dizkie bizitzeko baliabide apurrak. Baina hori ere galtzeko arriskuan jartzen du Kongoko Errepublika Demokratikoko Gobernuak, han-hemenka onartzen dituen kontzesio berriekin. Kontratu horiek ez dituzte aintzat hartzen hango biztanleen iritziak eta eskubideak, eta, ondorioz, haiek ere legez kanpokotzat jotzen dituzte. Inor gutxik hartzen ditu kontuan haien iritziak.

Ekologismoan oinarrituz

Populazioaren gehiegizko hazkundea aurreikusteko gaitasuna ere badute komunitateok, inor gutxik kontuan hartu arren. Kontserbazionistentzat oinarrizkoa da gizakiek zohikaztegietan duten eragina mugatzea.

Baina bestelakoa da basoen etorkizuna. Izan ere, Kongo ibaiko urak Sahel eskualdera bideratu nahi dituzte, eta presa eta zentral hidroelektriko erraldoiak eraiki. Horrek eragina izango luke basoan eta basotik bizi diren komunitateetan. Haientzat, basoen iraunkortasuna eta haiek bermatzeko jakintza da ondorengo belaunaldiei utzi ahal izango dieten oinordetza bakarra.

Nazioarteko Giza Eskubideen Egunean, Kongoko Errepublika Demokratikoko gizarte zibilak bat egin zuen munduko klima larrialdiaren aurkako aldarrikapen nagusietako batekin. Hainbat ordezkarik ezin izan zuten Madrilgo COP25 goi bileran parte hartu, bisa ukatu zietelako, eta, beraz, Kinshasan aurkeztu zuten hara eraman beharreko mezua. Batetik, aldarrikatu zuten bertan behera utzi behar direla iraunkortasuna arriskuan jartzen duten esleitzeak eta azpiegitura erraldoiak. Bestetik, beharrezkotzat jo zuten zohikaztegiak babestuko dituen egitasmo garden bat osatzea, betiere tokiko herrien parte hartzearekin, haiek direlako etorkizunerako giltzarria.

«Komunitate indigenei entzun beharko liekete klima larrialdiari aurre egin izan ezin dioten buruzagiek, haiek baitira arriskuan daudenak», esan zuen Julien Mathek prentsaurrekoan, gizarte zibilaren izenean. Espainiako bisarik gabe geratu zirenetako bat izan zen bera.]]>
<![CDATA[Lurretara itzultzeko itxaropena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/014/001/2019-11-07/lurretara_itzultzeko_itxaropena.htm Thu, 07 Nov 2019 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1913/014/001/2019-11-07/lurretara_itzultzeko_itxaropena.htm menage (familia) inguruk oraindik ez dakite noiz itzuli ahal izango duten. Orain, armadak erasoaldi bat hasi du Benin, «populazioa kanporatzen ari diren talde armatu guztien kontra». Etxera itzultzeko aukeratzat ikusi nahi dute batzuek, baina oso mesfidantza handia diote estatuari.

Duela bost urte hasi ziren erasoak Beni barrutian: ADF-NALU Indar Demokratikoen Aliantza-Uganda Askatzeko Armada Nazionala izeneko talde armatuari egotzi zitzaizkion. Gatazka horrek barne desplazatu asko eragin ditu barrutian bertan. Mayangoseko asko urrutiagoko hiri batzuetara joan ziren -Butembora, Buniara eta Kisanganira-, baina gehienak Beni hirian geratu ziren, euren lurretatik ahalik eta gertuen irautearren. Pobreziak gogor astindu ditu azken bost urteetan. Saiatzen dira beren kabuz irauten; esate baterako, Beniko herri landan ortuak egiten ikasten dute, lur eskasa eta pobretua den arren. 24.000 familia UAEPCO nekazari, arrantzale eta abeltzainen elkarteko kide dira. 2005ean sortu zuten, eta elkar antolatzen eta aurrerabidea finantzatzen saiatzen dira. Baina kanpoko bazkiderik ez dute oraindik, eta miseria gorriaren baldintzek asko zailtzen dute garapenerako bidea. «Gure nekazariek bizitza oso zaila daukate; ez dute janaria lortzen, eta larri bizi dira», dio Basianiria Nestor UEAPCOko presidenteak. Armadak Benin hasi duen erasoaldiak egoera alda dezakeela uste du Nestorrek. «Gure gobernua bere lana egiten ari da, etsaia gure lurraldetik ateratzeko, presidenteak agindu zigun bezala».



Erasoak gutxitzen hirian

Beni inguruan herritar guztiek itxaropen bera daukate, hasi alkateetatik eta azkeneko nekazariraino. Bakea eta segurtasuna nahi dituzte, eta esaten dute uste dutela hori armadaren operazioak ekar dezakeela, baina jakina da azken urteetan herritarrek mesfidantza handia izan dutela, armadari leporatu izan baitiote herriaren segurtasuna babesteko gaitasunik eza. 2014an, armadak Sokola operazio militarra hasi zuen ADFren kontra, eta orain, operazio hori berpiztu duenetik, militar gehiago iritsi dira Benira. Bidea posizio militarrez josita dago Beni hiritik Kasindira, Ugandako mugako hirira, baita Oicha-Eringeti norabidean ere, eta orain ezohikoagoak dira talde armatuen segadak. Beni hiriko Boikene kanpoko auzoan, Mayangoserako bidean, azken etxeak oraindik hutsik daude, baina, militarren buruzagiek diotenaren arabera, astiro-astiro postu militarrak jartzen ari dira hiriaren kanpoaldean, eta, diotenez, ADFren erasoak gutxitu dira.

Duela bost urte erasoak hasi zirenetik, Beni barrutiko Rwenzori komunako biztanleen %70ek edo 60k alde egin zuten toki seguruagoetara, Aloys Kanume Mbwarara komunako alkateak azaldu duenez. «Kalte oso-oso txarra da nekazaritzarako lurretara ezin iristea; izan ere, Rwenzori eta Beni hiria nekazaritzaz bizi dira, eta Rwenzoriko komunan daude lur gehienak». Kanume Mbwararak kontatu du tropak poliki-poliki ari direla landa eremu horietara iristen, baina nekazariek debekatuta dutela azken posizio militarra baino urrutiago joatea. Kakaoaren uzta berriz galtzen ari da, baita maniok, arto eta palma olioarenak ere.


Nekazaritza da Beni barrutiko herritar gehienen bizimodua. Oso lurralde pobrean bizi dira. OSKAR EPELDE

ADF lurraldetik botatzen ez duten bitartean, desplazatuei ezinezkoa zaie Mayangosera itzultzerik pentsatzea. «Rwenzoriko ehun bat pertsona daude desagertuta, eta ez dakigu hilik ala bizirik dauden», dio Kanume Mbwararak. Maiz haurrak bahitzen dituzte, eta miliziaren alde borroka egiteko prestatzen dituzte.

Mbambu Morereren kasua da hori. ADFk eraman dizkio 9, 12 eta 14 urteko seme-alabak, baina uste du bizirik daudela. Lahe izeneko kanpalekuan bahitu zituzten, Mayangose ondoan dagoen 46 Puntua izeneko eremuan. Malolu herrixka hustuan dago 46 Puntua, eta horrela esaten diote 2005ean 46 nekazari atxilotu zituztelako han, Virungako Parke Nazionaleko basozainekin izan zuten gatazka batean. Uste denez, ADFk handik gertu du base nagusia. «Lan guztiak geldituta daude orain, ez dagoelako bakerik ADF-NALU miliziaren erruz, nekazariak kanporatuak izan baitira», kontatu du Mbambu Morerek.


ADF miliziaren erasoek eta armadaren operazioek baldintzatzen dute egunerokoa, baina herritarrek aurrera jarraitzen dute beren bizitzarekin. OSKAR EPELDE

ADF taldea duela hogei urte baino gehiago finkatu zen Benin, Ugandako mugaren ondoan. Hasieran Mobutu Sese Seko diktadorearen babesa izan zuen. Miliziaren aurkako operazio militarrak hasi zirenean, ordea, gupidarik gabeko erasoak egiten hasi ziren bertako herritarren aurka. Ez da jakina nortzuk diren eta zer nahi duten, neurri handi batean. Gaur egun, ustez Estatu Islamikoarekin bat egiten du ADFk, baina haren atzean fenomeno konplexu eta ilun bat dago. Gainera, milizia gehiago ere badira lapurreten eta hilketen atzean. Kongoko armadaren uniformeak janzten dituzte, eta kolpeen ondoren basoan desagertzen dira.

Berriz ere nazioarteko gatazka baten maila hartu du Kongo ipar-ekialdeko gatazkak. Izan ere, joan den asteko erasoaldia hasi aurretik eztabaida handia zegoen Afrikako Laku Handietako estatuek operazio militarretan izan behar duten parte hartzearen inguruan. Kongoko Gobernuak jakinarazi zuen azken operazio militarra koordinatzeko lanetan parte hartuko zutela Nazio Batuen Erakundearen Monusco Kongorako misioak eta, AEBetako armadaren Africom Afrikarako indarrak ez ezik, baita Ruandako, Ugandako eta Burundiko armadek ere. Estatu horien parte hartzeak ezinegon handia sortu du, Beni barrutian ez ezik, baita Ipar Kivu probintzia osoan ere. Ipar Kivuko Gizarte Zibila erakundearen iritziz, armada horiek izan dira «Kongo ekialdeko segurtasun faltaren eragile ezkutuak, eta egoera nahasiari esker baliabide naturalen ustiaketa ilegalaz aberastu direnak gerrak iraun duen urteetan». Gizarte Zibila erakundea Ipar Kivuko hainbat elkarte «apolitikok» osatzen dute. Politikari batzuk ere kexatu dira esku hartze horrekin. Esate baterako, Jean Paul Ngahangondi, probintziako diputatu dena Beni barrutitik: «Arazoa konpontzeko, sua piztu zutenak ekarri nahi dituzte». Erreakzio horiek baretzearren, armadak esan zuen atzerriko militarren lankidetza inteligentzia esparruan garatuko dela bakarrik. Hainbat herritarrek esan dute Ruandako soldaduak ikusi dituztela Ipar Kivun, baina baieztatu gabeko zurrumurruak dira.



Itunak talde armatuekin

Kongo ekialdeko lurralde gehienetan talde armatuak desagertzetik urruti daude oraindik. Gobernuak hainbatekin itunak egin ditu, beste batzuen aurka jotzeko. Esate baterako, NDC-R Kongoko Nduma Defentsa-Berregituratuarekin FDLR Ruanda Askatzeko Indar Demokratikoen aurka egiteko Walikaleren eta Rutshururen arteko mugan -Kongon erbesteratuta dagoen milizia hutua da FDLR-. Dinamika horrek, ordea, gatazkak areagotzea eragin du eskualde askotan. Talde armatuak arerioak botatzeko borroketan murgiltzea ekarri du, eta, horrela, arpilatzeak eta behartutako ordainketak handitzea. Egoera horri aurre egiteko, talde paramilitarrak sortu dituzte toki batzuetan; adibidez, Rutshuruko eta Masisiko hutuek nyatura esaten dieten talde armatuak sortu dituzte. Egoera osoaren ondorio da etengabeko segurtasunik eza. ]]>
<![CDATA[Mugaren bestaldeko errealitate ezkutua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/014/001/2019-05-04/mugaren_bestaldeko_errealitate_ezkutua.htm Sat, 04 May 2019 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1921/014/001/2019-05-04/mugaren_bestaldeko_errealitate_ezkutua.htm Pasteur Esron esaten diote. Krimenak jasan dituzten errefuxiatuak zein diren erakutsi nahi ditu. Aurpegiak ez erakusteko eta izenak ez emateko eskatu dute haiek. I.B. adin ertaineko errefuxiatu ruandarra da, emakumezkoa, eta otsailaren 20an Ndoshon bahitu zuen gaizkile talde batek. Gogorkeria latzak jasan zituen ondorengo egunetan. Bost pertsona hil zituzten, eta beste hainbat, baita bera ere, mendira eraman zituzten, askapenaren truke dirua eskuratzeko. Gizonezkoak jipoitu eta emakumezkoak bortxatu egin zituzten bi egunez mendian. Gaizkileek sakoneko kinyaruanda hitz egiten zutela dio I.B.-k, Ruandako hizkuntza nagusia. 5.000 dolarreko erreskatea negoziatu zuten azkenean. «Iheslariok ez daukagu ez bizipozik, ez bakerik, alde guztietatik arazoak baizik. Ez dugu ez baliorik, ez ezer esateko eskubiderik, ez gaituzte errespetatzen», dio I.B.-k. Traumatizatuta dago oraindik, gaur atera da lehenengo aldiz etxetik. Laguntza bakarra Heal-Afrika ospitalean eman diote: bortxatua izateagatik, hiru hilabeterako botika bat, horixe bakarrik. Kontatu du inor ez zaiola hurbildu gertatutakoa ikertu eta gaizkileak harrapatzen saiatzeko. «Errefuxiatuak hiltzen zituzten, eta hiltzen dituzte oraindik ere, eta nazioarteak besterik gabe begira jarraitzen du», salatu du Pasteur Esronek.

Pasteur Esron Socirwa Kongoko Errepublika Demokratikoko Errefuxiatu Ruandarren Elkarte Zibilaren ahotsa da Goma hirian, Kongoko Errepublika Demokratikoaren Ipar Kivu probintziako hiriburuan, ipar-ekialdean. Kyeshero barrutian bizi da. Socirwa bulegorik gabeko erakunde erdi klandestinoa da. FDLR Ruanda Askatzeko Indar Demokratikoen babesean sortu zen, nazioarteari eta Kongoko Gobernuari errefuxiatuen legedia aintzat har dezatela eskatzeko. FDLR talde hutuek 2000. urtean sortu zuten koalizio bat da, eta hark eta Socirwak ruandarren arteko negoziazio zuzenak eskatzen dituzte bakerako behin betiko konponbide gisa. FDLR-ri leporatzen diote Ruandan 1994ko tutsien aurkako genozidioan parte hartu zuten kideak edukitzea, eta nazioarteak eta Kongoko Gobernuak geroz eta baztertuago daukate.


Pasteur Esronek elkarretaratzea antolatu duen Kyesheroko etxeko anfitrioia hutu kongoarra da, eta elkarrizketan hitza hartu du, txikia zenean Kalangala izeneko herrixkan ikusi zuen sarraskia gogoratzeko. 40 pertsona hil zituzten interahamwe-ak [Ruandako genozidioa egin zuten milizianoak] zirelakoan. «Baina kongoarrak ziren, eta tutsien kontrako genozidioarekin inolako zerikusirik ez zuten». Hutu kongoarren arbasoak Belgikako kolonoek ekarri zituzten Ipar Kivuko Rutshuru eta Masisi lurraldeetako plantazioetan lan egin zezaten. Beste leinu batzuetako politikari batzuek etorkintzat hartzen dituzte oraindik. Gerraren ondoren, plantazioen lur emakidak eskuz aldatu, eta lurrik gabeko laborari eta iheslari bihurtu ziren asko. Lur bila, Ipar Kivuko gatazka armatuaren erdian noraezean gelditu dira.

Hutu kongoar horren etxera joatea onartu duen beste lekuko bat R.I. inizialak dituen gizonezkoa da. Kontatu du Ruandako militarrek isilpeko «berreskurapen» operazioak egin dituztela Kivun. 1994an Ruandatik ihes egin ondoren, Kivu lakuan txalupa batekin lan egiten zuen mugatik hurbil, eta Ruandako militarrek birritan bahitu egin zuten. Orain, errefuxiatuen Mugunga kanpamentuan bizi da, Goma kanpoaldean, eta bat egiten du errefuxiatuek pairatzen duten mespretxuaz Socirwak esaten duenarekin. «Gaur egun, ez dugu bakerik iheslariok. Ruandarra zarela adierazten denean, zuri buruzko txostenak aurkitzen dizkizute, eta inork ez dizu lanik ematen. Eta partzela bat erostea, dirua bazenu ere, pentsaezina da, baina ezin duzu kexarik azaldu».

Aberriratzeei uko

Hala ere, aberriratzea izateari uko egiten dio. Monusco Kongoko Errepublika Demokratikoa Egonkortzeko Nazio Batuen Erakundearen Misioak errefuxiatuei hitzematen die NBEk eta Ruandako Gobernuak baldintza duinak bermatzen dituztela aberriratzeko prest daudenentzat, baina aurrerantzean ere iheslari izan nahiago duten ehunka mila hutuek ez dute sinisten. «Han [Ruandan] ere ez da falta txosten bat bestearen atzetik», dio R.I-k.

Etxera etorri den hirugarren errefuxiatua lagun batekin gela itxi batean ezkutatuta egon da, itxaroten, besteak joan diren arte. Aurrekoak ez bezala, frantsesez mintzo da, eta urduritasuna nabarmena zaio baita hitzaren tinbrean ere. Buruz ikasitakoa edo, behintzat, egunero birpentsatutako kontakizun mingarria azaldu du hitza hartu duenean. 1994an etorri zen Kongora, eta Mugungako errefuxiatu esparruan ia hiru urte bete ondoren, RPF Ruandako Fronte Abertzaleko militarrek eraso egin zieten -tutsien aurkako genozidioa gelditu zuen milizia da RPF, orduz geroztik Ruandan boterean dagoen alderdia-. Errefuxiatu hutuak salatu du nazioartea «isilik» egon zela, eta gaur egun ere hala dagoela. «Errefuxiatuak armarik gabe zeuden, debekatuta baitzegoen iheslari esparruan armak edukitzea, eta arrapaladan atera ziren norberaren burua salbatzearren». Basora jo zuten, Ipar Kivuko Masisi eta Walikale lurraldeetara. Joan den otsailaren 20an, emaztea galdu zuen Gomako Ndosho barrutian. «Ruandako elementuak» haren bila etorriak ziren, FDLRko kide izatea leporatzen ziotelako. Etxetik kanpo zegoen, inguruan gordeta, eta ez zuten aurkitu. «Nire emaztea hil zuten, eta inork ez du ezer esaten». Errefuxiatu hutu ruandarrak utzita eta ahaztuta daudela dio: «Ez al gara besteak bezalako gizakiak? Zer dela-eta ez du inork ezer esaten? Ez daukagu inoren babesik, gure haurrak ez doaz eskolara, eta aberrigabe bilakatzeko arriskuan daude. Beharrezkoa litzateke nazioarteak esku hartzea, baina errefuxiatuen nazioarteko legea ere ez du aplikatu nahi, nahiz eta Kongoko Errepublika Demokratikoa 1951ko Genevako itunaren sinatzailea izan. Errefuxiatuak kartzelan sartzen dituzte ostera, ezta abokaturik gabe ere giltzaperatzen dituzte. Zergatik hori?».

Urte hasieratik hamaika hilketa eta bahiketa egin dituzte Ipar Kivuko Nyiragongo eremuan, Masisik, Gomak eta Virunga mendiek osatzen duten hirukian, Ruandako mugatik gertu. 1996az geroztik, ia gatazka etengabean egon da Ipar Kivu, eta Monuscok FDLR du errudun nagusitzat. Urte hasieran gertatu diren krimen horiei buruz galdetu dio BERRIAk Daniel Ruiz Monuscok Ipar Kivun duen ordezkariari, eta erantzuleak FDLRko «aspaldiko genozidak» direla esan du. Hark dioenez, FDLRk baliabide naturalen trafikoarekin lortzen duen diruarekin kongoarrei maileguak ematen dizkie, eta ordaintzen ez dutenak hil egiten ditu. «Mafiak bezala, FDLRk irabazi asmoak ditu orain helburu, indar armatua iraunarazteko». Ruizen ustez, «94an hasi zen egoera bukatzea» da Ipar Kivun bakea bermatzeko gakoa. «Errefuxiatu ruandarrentzat konponbide bat aurkitu behar da, eta izan daiteke Ruandara itzultzea ala Kongon kokatzea; baina, era horretan, ez dute edukiko FDLRen beharrik. Eta hori desagertzen bada, beste leinu-miliziek ere ez dute mehatxurik sentituko, eta desmobilizatu egingo dira». FDLRen aurka operazio militar handi bat egitea ere defendatzen du Ruizek.

Milizia hutuak borroka armatua uzteko saiakera egin zuen duela hiru urte borondatezko armagabetze aldebakarreko batekin. Afrika hegoaldeko estatuen SADC erakundeari arma batzuk eta 800 bat pertsona entregatu zizkion, eta laguntza eskatu zion Ruandako Gobernuarekin elkarrizketak hasteko. Arthur Koebler Monuscon Ruizen aurretik zegoen ordezkariak, ordea, ez zion sinesgarritasunik eman deklarazio hari. Monusco Kongoko armadarekin batera FDLRen kontrako operazio militar handi bat prestatzen ari zen, Ruandako Gobernuak Ipar Kivun babesten zuen M23 talde armatua desagertzeko akordioak gauzatu zirenetik. Monuscok uste zuen FDLRek itxurazko armagabetze bat egin zuela operazio militarra eragozteko, eta Kinshasako eragile batzuen konplizitatea izan zuela horretarako. Monusco eta Kongoko Gobernua elkarrekin haserretu zirenez, SADCko estatuetatik ekarri zituzten tropak eta Kongoko soldaduak Ipar Kivuko Beni lurraldera joan ziren beste talde matxino baten aurkako operazio bat egitera -Ugandako ADF Indar Demokratiko Aliatuen aurkakoa, oraindik bukatu ez dena-.

Ordainik gabeko keinua

Erasoaldi hori ez hasteak ez du hobetu errefuxiatu hutuen bizitza. Ustezko armagabetzearekin entregatu zirenak egoera usteldu arte utzi zituzten errefuxiatu esparruetan, gosez jota; 800 pasa Kisanganin -Tshopo probintzian, Ipar Kivuren mendebaldean-, eta ia 400 Kanyabayongan. 2018ko bukaeran derrigorrez aberriratu zituzten. UNHCR Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariak eta Monuscok errefuxiatuen nazioarteko eskubideak kinka larrian utzi zituzten operazio hartan, baina Ruizek justifikatu du azken erabakia Kongoko Gobernuarena zela, eta errefuxiatu esparru haietako egoera «jasanezina» zela. Hala ere, onartu du NBEk ahalegina egin beharko lukeela Ruandak FDLRekin elkarrizketak egitea onar dezan.]]>
<![CDATA[«Aldebakarreko justizia egin da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1930/019/001/2019-04-06/aldebakarreko_justizia_egin_da.htm Sat, 06 Apr 2019 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1930/019/001/2019-04-06/aldebakarreko_justizia_egin_da.htm
Justiziarik egin al du Ruandarako Nazioarteko Auzitegiak tutsi eta hutuen arteko gerraren ondoren herriak izan zuen oinazea sendatze aldera?

Nik ez nuke esango hutuen eta tutsien arteko gerra izan zenik. Gerra izan zen RPF Ruandako Fronte Abertzalearen —gehiengoak tutsiak ziren— eta Ruandako Gobernu, armada eta milizien artean —gehiengoa hutua zen—. Nazioarteko Auzitegiak ekarpena egin zuen, baina auzitegiaren erantzuna ez zen egokia izan, aldebakarrekoa izan baitzen. Argi daukat alde batetik herritar tutsien aurkako genozidioa gertatu zela, eta hutuen aurkako hilketak eta sarraskiak gertatu zirela RPFren eskutik. Hutuen aurkako krimenak ere aztertu beharko zituzketen, gizartearen adiskidetzea ekartzeko.

Genozidioaren aurretik gertatutakoa ere ez zuten ikertu.

Auzitegiak 1994an gertatutako krimenak aztertzea onartu zuen, baina aurretik gertatutako guztia baztertu zuen, eta gerra 1990ean hasi zen. Juvenal Habyarimana presidentearen hegazkinaren aurkako erasoa ere ikerketatik kanpo utzi zuten, eta eraso haren inguruko ebidentzia guztiak baztertu zituzten, ustez garrantzirik gabekoak zirelakoan. Aldiz, 1994an gertatu zen, eta genozidioaren lehergaia izan zen; beraz, garrantzia zuen hegazkina nork bota zuen argitzeak. Hilketa planifikatuak horren ondoren gertatu ziren; ikerketa 1994ko krimenetara mugatuz, gero Kongon gertatu ziren hilketak ere kanpo geratu ziren.

Zer dela eta mugatu zuten prozesua?

Presio politikoen eraginez. Carla del Ponte Nazioarteko Auzitegiko fiskalak FPRek 1994az geroztik Kongon egin zituen hilketak aztertzeko helburua zuen, baina bildutako froga guztiak artxibatu zituzten. Del Ponte kargutik bota zuten, eta beste fiskal bat izendatu zuten: Hassan Bubacar Jallow, eta hark hasieratik onartu zuen krimen haiek ez zituela ukituko. Ruandako Gobernuak presio handia egin zuen horretarako. Esan zuen lurraldearen mugak itxiko zizkiela ikertzaileei, ikerketa oztopatuko zuela, baina AEBetako Gobernuaren presioa izan zen erabakigarria. Diplomatiko estatubatuarrek kendu zuten Del Ponte eta egin zuten presio Jallow izendatzeko.

Justiziaren hutsune larriak aipatu izan dituzu.

Kongoko kanpamentuetan zeuden errefuxiatu ruandarrak hil edota basoetara bota zituzten, genozidak zirela esanez, tartean inolako errurik ez zuten emakumeak eta umeak. Nazio Batuen Erakundearen babesean 2007an txosten bat atera zen hori guztia jasoz, Mapping report izenez ezagutzen dena, baina inoiz ez zuten aztertu. Beraz, justizian zulo handi bat geratu zen, eta euren pertsona maiteak galdu zituzten hutuek ez dute saminari erantzungo dion justiziarik izan. Gainera, ezin dute ezer esan, ezer esanez gero genozidioa minimizatzea eta ideologia genozida izatea edo genozidioa ukatzea leporatzen baitiete.

Prozesuak ere hutsune asko izan zituen.

Arushako auzitegian testigantza faltsu ugari erabili ziren akusazioetan. Batzuetan presoak edota genozidiotik ihes egindakoak presionatzen zituzten norbaiten aurkako akusazio faltsuak egiteko. Nabaria zen eta saiatu ginen erakusten, pertsona horiek gacaca deitutako auzitegietan eta nazioartekoan egindako lekukotzak aldatu zituztela. Beraz, Arushako auzitegitik ateratako historia ez nuke esango erabat faltsua izan zenik, baina berrikusketa behar du, bai.

Victoire Ingabire ekintzaile ezagunaren defentsa egin zenuen, Ruandako Demokraziaren Aldeko Batasunaren buruarena.

Victoire Ingabireri genozidioa minimizatzea leporatu zioten, hain zuzen ere, biktima hutuak kontuan ez hartzean adiskidetzeak zulo handia zuela salatu zuelako. Erakutsi nahi zuen hutuek justiziarik ezin zutela lortu. Horregatik bukatu zuen kartzelan. Gainera, hauteskundeetara aurkeztu nahi zuen [2010], eta erregistratzen saiatu zen, baina ez zioten utzi. Adiskidetzearen aldeko benetako borrokalaria zen. Adiskidetzeak eskatzen du historiaren alde guztiak aintzat hartzea. Hutuek euren historia, memoria eta euren esperientziak dituzte. Adiskidetzea nolabait erdiko bidea aurkitzea da, alde guztien esperientziak eta memoriak entzuteko gai izatea. Agian oraindik goizegi da, baina benetako adiskidetzea ez da gertatuko alde batekoen memoria ezabatuta dagoen bitartean. Alde biak entzun behar dira iraganeko tragedia hura gainditzeko.

Nazioarteko justiziak nola defendatu beharko lituzke estatuen gainetik gizabanakoen eta herrien giza eskubideak?

Gatazken ondoren, gerra irabazi dutenek gertatutakoaren bertsioa diktatzen dute. Ruandako arazoa hori izan zen, baina historian zehar errepikatu den arazoa da hori. Justizia lortzea oso zaila da, baina ez da ezinezkoa. Alde bien krimenen artean desproportzioa badago ere, eta alde batekoek besteek baino erantzukizun handiagoa badute ere, alde bietako ikuspuntu eta esperientzietara begiratzea beharrezkoa da. Nazioarteak ikuspuntu neutral bat hartu behar luke. Baina arazoa da nazioarteko esparrua ere politizatua dagoela. Estatu bakoitzak bere agenda dauka, eta auzitegien gainetik hartu behar diren erabakietan eragina dute: zer den epaitu behar dena, noiztik eta noiz arte eta abar. Aldez aurretik historiaren argazkia egina daukate.

Zein da irtenbidea?

Konponbidea ez da erraza. Barneratzaileak izateko ahalegina egin beharko litzateke, zer epaitu behar den, nork erabaki behar duen, nor izango den auzipetua eta abar erabakitzeko garaian. Sufrimenduaren aurrean distantzia hartzea da gakoa, ahalik eta irekien egotea alde guztien sufrimendua eta biktima guztien sufrimendua entzuteko. Distantzia emozional handiagoa har daiteke. Agian ilusioa da, baina hori da bidea, iraganeko ankerkeriak aztertzeko eta berriz errepika ez daitezen konponbideak bilatuko baditugu.

Victoire Ingabireren epaiketaren ondoren itzuli al zara Ruandara?

Soilik itzuliko nintzateke Herbehereetako bisa lortuko banu, eta hango Atzerri Ministerioaren babesarekin. Baimena izango banu, ez dut uste arriskuan nengokeenik. Iseka egingo lidakete, edo beldurra eragin, baina nire iturrien segurtasuna arriskuan jar nezake, eta arrazoi horrexegatik ez dut berehalakoan itzultzeko asmorik.]]>
<![CDATA[Galoi bat arroz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/018/001/2019-04-05/galoi_bat_arroz.htm Fri, 05 Apr 2019 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1913/018/001/2019-04-05/galoi_bat_arroz.htm Idai zikloiak sortutako sufrimenduaren eraginez, gobernuz kanpoko erakundeak eta larrialdietarako gainerako munduko agentziak mugitzen ari dira. FAO Elikagaien Mundu Programaren arabera, 1,85 milioi lagun gose arriskuan daude: «Bizitzeko behar den guztia dute faltan; janaria eta ura». Zikloiak eramandako senideen eta lagunen oinazea pairatzeaz gainera -Mozambiken 447 lagun hil ziren, Zimbabwen 172 eta Malawin 59-. Nazioarteko laguntza banatzea beharrezkoa da, ezer gabe geratu baitira, baina alde batera utzi dituzte beste eztabaida batzuk; besteak beste, kudeaketa justua ote den, laguntza ondo banatzen ari ote diren... Eta bistan da ezetz. Izan ere, gehien behar dutenei ez zaie batere iristen. Mozambikeko Sofala probintzian dago Mutua herrixka. Hara iritsi bezain pronto, agerikoa egiten da ez dela giza laguntzarik iritsi; galoi bana arroz da familiek bizirik irauteko jaso duten baliabide nagusia.

Goseari aurre egiteko beharra. Argazkilaria gerturatzean, Luisa Joseren eta Albertoren semeetako bat belarra jaten hasi da, behar gorrian daudela erakusteko. Familiak Pungwe ibaiaren inguruan zituen lurrak, eta dena usteldu da zikloiaren ondorioz: artatxikia, arroza... Ez da ezer gelditu. Mutua herrixkako 25 de Setembro auzoan bizi dira. Mutua errepide nazional baten ondoan dago, baina auzoan sartzeko bidea oso kaskarra da. Idai zikloia martxoaren 14an sortu zen, Indiako ozeanoan. 170 kilometro orduko abiadurako haizete luzeak adobezko eta adreiluzko milaka etxe suntsitu zituen Sofalan, eta hegan eraman zituen txapazko teilatu guztiak. Ekaitzak hainbat egun iraun zuen, eta, hango biztanleek kontatzen dutenez, ohikoak ez diren euri jasa indartsu eta etengabeak ekarri zituen gau beltzean. Arto eta arroz lursailak urpean utzi zituen, hain justu, uzta garaiaren aurretik, eta nekazarien familiak etxerik, janaririk eta dirurik gabe utzi ditu, ezer gabe.

Milaka familia horiek aipatzen ditu FAOk; horietako asko zazpi-zortzi seme-alaba bakarrik hazten ari diren emakumeak dira. Esaterako, Mutuako 25 de Setembro auzokoak -herriaren bazter bateko auzoa- pobreetan pobreenak dira; ia ez da ikusten gizonik, eta umeak eta emakumeak bizi dira bertan. 21 urterekin hiruzpalau seme-alaba dituzte, eta ez dute irakurtzen eta idazten ikasteko aukerarik izan.

"Ez dugu jateko ezer". Gracia Yuda alarguna da, eta bost seme-alaba ditu. Etsita dago: "Ez dugu jateko ezer. Ez dago lanik hemen. Etxerik ere ez dut; kanpoan egin behar dut lo. Eltxoentzako sarerik ere ez dut, eta eltxoek akabatu beharrean gaude". Janaria lortzea du berehalako premia. Lau egun behar izan zituen banaketa postuan galoi bakar bat arroz lortzeko. Auzoko idazkariari leporatzen diote elikagai gehienez jabetzea. Auzora sartzean, ume zalapartatsuak gerturatu zaizkio kazetariari, barre algaraka hondamendiaren erdian, lokatz eta hondakinen artean. Umeak eta umeak ateratzen dira alde guztietatik. Mutuako emakumeak Mafambisiko azukre lantegian enplegua bilatzen saiatu izan dira, ahal izan dutenean, baina lanean hasi aurretik ere ordaindu egin behar da, eta ez dute dirurik.

25 de Setembron manioka eta beste hainbat barazki lantzen dituzte jateko, eta, ahal denean, saltzeko, baina orain ez dago horrelakorik. Zeuzkaten animaliak eraman zituen haizeteak; kokondoak, makalak eta gainerako zuhaitz guztiak. Banbuzko, adobezko eta haiek egindako etxeak. Gutxi batzuk ikusten dira zutik sarraskiaren erdian.

Etxolak eraiki behar. Albertok etxe berria eraiki behar izan du Dondo barrutiko Mutua herrixkan aterpea lortzeko. Luisa Jose emaztearekin eta bi semeekin bizi da 25 de Setembro auzoan. 'Idai' zikloiaren ondorioz guztia galdu dute. Pungwe ibaiaren inguruan landatzen zituzten lurrak, baina ekoizpen guztia galdu dute. Adarrekin eta zuhaixkekin eraiki behar izan dute etxola bat, inolako laguntzarik jaso ez dutelako beste aterpe bat edukitzeko. Lau egun itxaron ondoren, galoi bana arroz besterik ez diete eman. Laguntzak zeintzuk izango diren erabakitzen dutenen artean ez daude ama hauek, ez baitute ez botererik ez dirurik, eta zerrendaren atzean uzten dituzte, beste familia batzuei emanez. Haserreak jota daude, eta herriko idazkariari leporatu diote bere familiaren artean banatu izana laguntza guztia. Eman dieten arroz eskasari esker daude gosez hil gabe, baina ez da nahikoa. Ez dute oliorik ere jaso, ezta etxeak berreraikitzeko laguntzarik ere.

Osasun arloko laguntza

Bitartean, Dondo barrutian -Mutua han dago- sinesgaitza da nazioarteko lankidetza agentzia eta gobernuz kanpoko erakundeak egiten ari direna. Larrialdietarako ospitale bat eraiki dute hilabete baterako, Dondoko osasun zentroaren ondoan. 63 tona material ekarri dituzte; 48 osasun langile iritsi dira, eta hemendik gutxira beste horrenbeste lagunez osatutako taldea etorriko da, sukaldari edota suhiltzaileak horien artean.

Emakumeen kemena. Emakumeak joan ohi dira Mutua herrixkako administrazio postura laguntza eske. Horietako asko guraso dira, seme-alaba bat baino gehiagoren ama. 'Idai' zikloiaren ondoren kolera kasuak agertu dira Mozambiken, baina Dondo barrutian ez da osasun arazo nabarmenik atzeman. Horixe diote, bederen, Mutuako emakume askok. Ur edangarriaren faltarik ere ez dute sumatu oraingoz. Bestelako behar batzuk aipatu dituzte: elikagaiak eta etxea, esate baterako. "Ez dut lortzen basoan sartzea eta adarrak moztea etxebizitza egin ahal izateko", kexatu da Gracia Yuda. "Bizirik irauteaz bakarrik arduratzen naiz". Laguntza faltaz kexu dira herritarrak. Mafambisin ere beste ospitale bat eraiki dute, Portugaldik ekarritako laguntzari eta langileei esker -Mafambisi Dondotik hamabost kilometrora dago-, eta MSF Mugarik Gabeko Medikuek, adibidez, kolera tratatzeko zentroak zabaldu dituzte bai Dondon, baita Mafambisin ere, baina oraingoz behintzat ez dago kolera kasurik; beharrak bestelakoak dira.

Milioika euro gastatu dituzte kooperazio agenda betetzeko, baina 25 de Setembroko amek ura badute, eta ez daude gaixorik -oraingoz-; goseak daude, eta kale gorrian. Baina haien beharrak asetzea ez dago laguntzak banatzea erabakitzen dutenen lehentasunen artean.

"Eskerrak gauean etorri zen". "Gau guztia iraun zuen, eta, alde batetik, eskerrak gauean etorri zela". Luisa Jose (21 urte) 'Idai' zikloiak eragindako haizeteez mintzatu da. Haizeteen ondoren, euritea etorri zen; urteroko ohiko euriteak halako bi izan zen. "Gure etxetxoa hondatu egin zen. Txapa atera zen. Pareta erori zen". Haren sendiak eta bizilagunek ez dute inolako laguntzarik jaso. Luisa Josek sena du ama hizkuntza, eta portuges apur bat daki. ]]>
<![CDATA[Atzerritarrentzako onura, bertakoentzako pobrezia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/018/001/2019-02-21/atzerritarrentzako_onura_bertakoentzako_pobrezia.htm Thu, 21 Feb 2019 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1914/018/001/2019-02-21/atzerritarrentzako_onura_bertakoentzako_pobrezia.htm Inga 3 izenekoa —aurrez eraikitako Inga 1 eta Inga 2ri gehituko litzaioke—. Kongoko herritarren %85 inguru argindarrik gabe bizi dira, eta landa eremuetan %1ek baino ez daukate eskura energia iturri hori. Hala ere, Inga Handian ekoitziko den energia atzerrira eta meatzaritzara bideratu nahi dute. «Hegoafrikari elektrizitatea saltzea helburu duen Inga 3 proiektua o-nar-te-zi-na da», adierazi du CASC Gizarte Zibileko Koordinazio Ekintzako koordinatzaile Joseph Kinzok, onartezina hitzaren silabak argi bereizita ahoskatuz. Ingako herritarrak eta Kongoko gizarte zibileko erakunde batzuk proiektuaren kontra antolatu dira, eta ez dute etsitzeko asmorik. «Ustelkerian eta lehengaien harrapaketa basatian oinarrituta dagoen aginte sistemak dirauen bitartean, Kongok ez du sekula aurrera egingo», salatu du Kinzok.

Ingako proiektuak hiru protagonista nagusi ditu: Joseph Kabila presidente ohia, eta Espainiako ACS Eraikuntza eta Zerbitzu Ekintzak eta Txinako CTG Three Gorges Corporation enpresak. ACSko presidentea Florentino Perez da, Real Madril futbol taldeko presidente izateagatik ezagunago egin den enpresaria. ACSk eta CTGk ezkutuko kontratu bat egin zuten iaz Kabilarekin, hura oraindik presidente zenean: 35.300 milioi euroko balioa du kontratuak. Herritarren eta parlamentuaren kontrola eragozteko, Kabilak ADPI Inga Handiko Garapen eta Sustapen Agentzia sortu zuen. Presidentetzaren kontrol zuzena ezarri zuen ADPIn, eta hari eman zion nazioarteko enpresekin negoziatzeko ardura.

Kontratua iazko udan sinatu zuten, eta gizarte eragileek salatu dute oraindik ez dela egin lanek ingurumenean izango duten eraginari buruzko ikerketarik. Jakina baita txikizioa handia izango dela Inga 3 zentrala eraiki eta argindarra Kongoko ipar eta ekialdeko meatzeetara eta Hegoafrikara eramateko. Munduko Bankuak ere proiektuari bizkarra eman zion arrazoi horregatik, baita hori kudeatzeko eskumena presidentetzak berak hartu zuelako eta Ingako herritarren iritzia kontuan hartu ez zelako ere. Onura ekonomikoak handiak izango direla esan izan du Kabilak. «Badira ehun urte Kongoko meatokiak etenik gabe ustiatzen direla, eta zer onura ekarri dio herriari orain arte?», galdetu du CASCeko koordinatzaile Kinzok.

Iraupenaren mugan

Izan ere, Ingako biztanleen artean handia da proiektu berriak eragin duen kezka. 2014an jakin zuten proiektu horren berri, eta CODICLI izeneko erakundea sortu zuten (Ingako Urtegiek Kalte Egindako Herrien Eskubideen eta Interesen Topagunea). Tona da elkarteko presidenteordea, eta, azaldu duenez, 30.000 herritarrek utzi beharko dute etxea urtegi eta kanal gehiago egingo dituztelako Kongo ibaiaren ibilguan. Ez dakite ez nora eramango dituzten, ez zer gertatuko den haien bizimoduarekin. «Iraganeko gure bizimodua baztertu beharko genuke», kontatu du Tonak. «Ez Nekazaritza Ministerioa, ez Hezkuntzakoa, ezta Osasunekoa ere ez dira gutaz arduratu, zentral hidroelektrikoak ekarri zizkigutenetik inor ez baita gutaz arduratu».

Izan ere, Inga 3 baino lehenago eraiki zituzten Inga 1 eta Inga 2. Kongo oso aberatsa da ur baliabideei dagokienez, baina bertako komunitateak kexu dira ez dutelako horren onurarik jasotzen. Elektrifikazio plan bat eskatzen dute: argindarra komunitateetara iristeko, urtegi handien ordez tokian tokiko urtegi txikiak eraikitzea proposatu dute, eta ahal den neurrian energia berriztagarriak garatzea nahi dute.

Masala Kinkela Adolphine Baoba herrian jaio zen, 1944an, eta gogoan ditu Inga 1 eraiki zutenean beren lurrak uztearen truke «zuriek» eta gobernuak egin zizkieten promesak. «Herrietako helduei, bilera batera deitu, eta lurraren truke zer nahi zuten galdetu zietenean, zerrenda luze bat prestatu zuten: argindarra, eskola, ospitalea, traktoreak, merkatua. Hori dena emango zigutela agindu zuten, baina ezta bonbilla bat ere ez dugu jaso oraindik».

Urtegiak eta zentralak eraikitzeak enplegua ekarriko ziela ere hitzeman zieten Ingako biztanleei. Muanda Muaka Celestinek SNEL argindar enpresarentzat lan egin zuen, baina uste du bera ere egunez egun txirotu egin dela, Baobako bere herrikide guztiak bezala. «Bizitzak txarrera egin du arlo guztietan: elikadura lortzea zaila, ura lortzea zaila, sendatzea zaila, hezkuntza zaila, den-dena zailagoa da orain». Gobernua ez da orain arte inoiz arduratu kongoarrek onartu behar zituzten lan baldintzen eta kontratuen ikuskapenaz. Berriki, Txinako eraikitzaileak urtegiaren bigarren kanala egiteko erabili zituen bertako herritarrak, eta lan kontraturik ere ez zien egin. Hilero 150.000 franko ordaintzen zieten; hau da, 88 euro baino gutxiago, eta, inoiz langileren bat gaixotuz gero, ordura artekoa ordaintzen zieten bakarrik. «Hobe zen heriotza onartzea, sendatzea baino», esan du Rasta Kinkela laborariak.

Kinkela bezala, Ingako inguruan bizi direnak laborariak dira. Lana eskuz egiten dute, eta ekoizpena saltokiraino eramateko garraioan ordaindu behar dutenarekin ez dute modurik izaten ezer aurrezteko. Lautada zabalak dituzte lantzeko, eta, traktoreak balituzte, familia bakoitzak bi edo hiru hektarea landu ahal izango lituzke. Kinkelaren esanetan, elikadura ere oso eskasa dute. «Sei edo zazpi seme-alaba baditugu, horien eskola ordaintzea izaten da gure bizitzako zailtasunik latzena. Dirurik ezean, eskolatik bota egiten dituzte; maiz gertatzen zaigu». Paraje horietan harri ugari daude, eta harriak txikitu eta saltzea du bigarren ogibidetzat. Hala eta guztiz ere, nekez lortzen du bizirik irautea baino zerbait gehiago. «Inga 1ek eta 2k ez digute ezer ematen, atzerrian egongo balira bezala da».

Ingak eta Kongo ibaiaren arroak ur baliabide ezin aberatsagoak dituzten arren, ur edangarria lortzea benetako arazoa da herritarrentzat. Iturrietarako bidean joan-etorrian ikusten dira neska gazteak buru gainean ur bidoiak eramanez, baina larriena da uraren kalitate baldintzak ezezagunak eta aldakorrak izaten direla. Mvuzi 3 izeneko herrixkako iturburua, esate baterako, zikina egoten da sarritan, eta osasun arazo asko ekartzen dizkietela dio Phanzu Rhongi herriko buruak. Zentral hidroelektrikoa eduki eta bertako biztanleei argindarra ez banatzeak beste ondorio bat ere utzi du: ikatza lortu beharrean daude, eta, horretarako, erruz mozten dituzte inguruko zuhaitzak. Horrek txikizio handia sortu du Ingari paradisu itxura ematen dioten basoetan.

Presidente berria

Inga proiektuaz arduratzeko Kabilak sortu zuen ADPI agentziaren buru Bruno Kapandjik Inga 3 «nahi eta nahi ez» egingo dela esan zien bilera batean gizarte zibileko erakundeei joan den azaroan. MEROU izeneko emakumeen elkarteko Josephine Nemeyaren arabera, bilera laburra izan zen, baina 10.000 sinadura zituen memoria bat entregatu zioten Kapandjiri, eta egun oso bateko tailer bat eskatu zioten proiektuari buruzko eztabaida sakon bat egin ahal izateko. ADPIko buruak tailer hori egitea onartu zuen, baina hauteskundeen ondoren egingo zutela agindu zien.

Hauteskundeak joan den abenduan egin zituzten, eta Felix Tshisekedi oposizioko politikariak irabazi zituen. Kabilaren koalizioak, ordea, gehiengo osoak irabazi ditu herrialdeko parlamentuan eta probintziakoetan. Hortaz, ikusteko dago ADPI agentziarekin zer gertatuko den, eta Inga proiektuaren kudeaketa sisteman aldaketarik izango ote den.]]>
<![CDATA[Gaitasuna eta talentua Kinshasako kaleetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2003/013/001/2018-12-29/gaitasuna_eta_talentua_kinshasako_kaleetan.htm Sat, 29 Dec 2018 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/2003/013/001/2018-12-29/gaitasuna_eta_talentua_kinshasako_kaleetan.htm
Jean Goubald musikariaren ustez, kongoarrek «gizatasuna» galdu dute, «animaliak bezalakoak» bihurtu direlako. «Iratzarri ondoren, egun horretako janariaren bila atera behar dugu». Baina gizatasuna galdu dutela dioen teoriak kontraesan asko eragiten ditu Bumbuko bizitzan. Elkarren arteko maitasuna, «gizakia eta jainkoa adiskidetu ditzakeen maitasun hori», Goubaldek esaten duen bezala, ezkutaezina da Bumbun, eta begirada eta irribarreetan iragartzen da.

Bideak zuloz beteta daude, eta, bazterretan, diplomadun edo diplomarik gabeko gazteek bizimodua atera nahian dabiltza toldoen azpian. Egunean egunekoa besterik ez dutela bizi dira; bat telefonorako kreditua saltzen, beste bat tabakoa edo bateriak kargatzeko argindarra saltzen, eta horrela langile zerrenda luze bat. Papyk 29 urte ditu, eta, kaleko apaindegi batean, Bumbuko neskei azazkalak moldatzen dizkie estalki dotore eta margotuekin. «Nik ez nuen ikasteko aukera izan, baina, nire talentuarekin, ikasi dutenek baino hobeto aritzen naiz jadanik», dio Papyk, bere buruaz harro. 500 franko (0,28 euro inguru) kobratzen du esku bakoitzagatik, eta bezeroak ez zaizkio falta, esku garbi polita izateari eta, oro har, Kinshasan estetikari ematen zaion garrantziaren adierazle. «Burua erabiltzen dut nire bizitzarako, eta horri esker lortu dut norbait izatea», dio Papyk.

Goubald musikariaren ustez, «burua agian bai, baina bihotza ere» erabili behar lukete agintariek bizitza kolektiboa hobetzeko, eta ez bakarrik pertsonala. Haren arabera, agintariak euren «poltsikoak betetzeaz bakarrik» arduratzen dira, eta «inkontzienteak» dira. «Kongok duen aberastasunekin, ez dute ezta imajinatu ere egiten nolakoak izan litezkeen gauzak herria ondo antolatuz gero». Goubalden esanetan, Mendebaldeko multinazionalen «jokoan» sartzen dira agintariak, «iraultza soziala eta kulturala oztopatzeko». Goubalden aita funtzionarioa zen, eta ama alargunak 11.000 frankoko pentsioa bakarrik jasotzen du jan, sendatu, garbitu, argia eta ura ordaindu eta den dena egiteko: hilero sei euro inguru, alegia. Gainera, ez diete ezta erregularki ordaintzen ere, batzuetan zazpi hilabeteren buruan iristen baitzaie pentsioa, diru publikoa desagertu egiten baita agintarien eskuetan. «Agintarien etika» garatu nahian aurkeztu da Goubald legebiltzarrerako hauteskundeetara.

«Soldata barregarri bat»

Aberastasun naturalekin batera, talentuak ere begi bistakoak dira Bumbun zehar paseatuz gero. Tshisungu Kambak, Gabonak direla eta, argazki estudio bat jarri du kalean, auzolagunen erretratuak egiteko. Inprimagailu txiki bat darama gainean, eta momentuan ematen ditu argazkiak. «Argazkilaria naiz, baina egundoko arazoak ditut, kamera amateurra erabiltzeagatik. Bost umeren aita naiz, eta ez zait iristen umeen eskola ordaintzeko, bitarteko faltagatik», kontatu du. Duela hamalau urte hasi zen argazkilaritzan, baina ez du modurik aurkitu kamera profesional bat erosteko. «Eskura dudan guztia egiten dut kalitate ona zaintzearren, eta begi bistakoa da oso argazki onak egiten ditudala; kamera profesional bat edukitzeko aukera banu, haurren eskolak ordaindu ahal izango nituzke, eta, zergatik ez, lursail bat erosi. Orain, ordea, soldata barregarri bat jasotzen dut», azaldu du Kambak, 500 frankoko bi billete zimurtu erakutsiz.]]>
<![CDATA[Basabizitzaren kontserbazio zuria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/016/001/2018-09-25/basabizitzaren_kontserbazio_zuria.htm Tue, 25 Sep 2018 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1913/016/001/2018-09-25/basabizitzaren_kontserbazio_zuria.htm
Aurten, Laikipian ez dira gertatu iazko gatazka odoltsuak, eta agian zerikusia izan du abere taldeak murrizteak. Herri lurrak eskasak dira, eta oso degradatuta daude hurrengo lehorteari eutsi ahal izateko. Nanyukirako lurrezko bideak, hesien artean, Ngare Ngirora darama. Hango bizilagun gehienak dira Ol Pejeta kontserbazio eremu pribatuko ranger-ak —turkana herriko kideak dira— eta esportaziorako lore faktorien langileak —kikuyu herrikoak—. Ol Pejetako hesitik bizpahiru kilometrora urrunduta, berriz, bizirik dirauen artzain samburuen komunitate bat dago, ohi duten bezala elkarren ondoan baina inguru zabal batean sakabanatuta. Peter Lenamaitak azaldu du 200 bat boma edo korta direla; 2007an, bortxaz kanporatu zituzten Kabarak etxaldetik —jatorrian Eland Downs izena zuenetik—, eta samburu familiek hilero mila bana euro jartzen dute jadanik hamar urtez luzatu den auzia ordaintzeko. Daniel arap Moi presidente ohiak (1978-2002) eskuratu zuen arte, samburu familiek Kabaraken bizi eta lan egiten zuten. Lenamaitak dio hango basabizitzarekin ere harmonian bizi zirela, haien kulturaren tabuek animaliak babesten dituztela, eta, gainera, hesien beharrik ez daukatela. «Elefante batek behi bat hilko balit, behi hori ere ezingo nuke jan». Baina etxaldea AWF Afrikako Basabizitza fundazioaren esku geratu, eta orduan hasi ziren arazoak.

Jazarpena eta bazterkeria

Poliziak boma-k erretzen zituen, eta artzainek berreraiki egiten zituzten, auzitegi baten babesa jasoko zuten itxaropenarekin. Polizia itzuli egiten zen, ordea, eta, berriz dena suntsitzen zuelarik, samburuek handik ateratzea erabaki zuten. Orain, Ngare Ngiron bizi dira, baina elikatzeko ziurtasunik gabe. «Ur pixka bat ere ez», dio artzainen nagusietako batek. Orain, gobernuz kanpoko erakundeek ekarri behar diete ura. «Egunsentia baino lehenago hasita, gure ahalegin guztiak abereentzat elikadura bilatzera bideratu ohi ditugu; ez daukagu beste aurrerabiderik», dio Lenamaita artzainak. Azaldu du inguruko kontserbazio erakunde pribatuek baliabide guztiak irentsi dituztela samburuei inolako onurarik banatu gabe. Ol Pejetak 600.000 akre inguru ditu FFI Nazioarteko Fauna eta Floraren esku; Loisaba kontserbazio etxaldeak ere, beste hainbeste; TNCk, Segerak, Sossianek, Ol Maisorrek... 30 bat etxalde dira guztira, eta Laikipiako lurren %80 behintzat hesituta daukate. Turismoa garatzen dute, etxaldeen barruan diseinatu dizkieten luxuzko hoteletan eta safari lodge-tan. Baina turistak nekez joaten dira maniata-etara, bertako biztanleen herrixka tradizionaletara.

Lenamaita hauteskundeetara aurkeztu zen iaz, Laikipiako batzarkide bihurtu nahian, baina porrot egin zuen. Laikipiako lur-jabeen tituluak zalantzan jartzen dituen hautetsi bat ere ez da geratzen konderrian, ezta Kenyako Legebiltzarrean ere; Mathew Lempurkel diputatu nazional samburua izan da erori den azkena. Hauteskunde aurreko lehortean jazotako artzainen lur inbasioak bultzatzea leporatu zioten, eta bederatzi bider auziperatu zuten. Abokatuak ordaintzeko, aziendaren laurdena saldu du, eta beste horrenbeste galdu du lehortearen eta Poliziak sarraskitu dizkion behien ondorioz. 2017ko abuztuko hauteskundeen emaitza ofizialak berak dioen bezala manipulatu balituzte ere, Lempurkeli ez zitzaion geratu lehiatzeko indarrik. Lehenengo bost sumarioetan, epaileek kargurik gabe askatu zuten. Beste lau geratzen zaizkio oraindik. «Indarra ematen didan gauza bakarra zera da, ni hilda ere nire ideia ez dela hilko».

«Ardiak eta behiak»

Estatuak diputatuen esku jartzen dituen baliabideekin, Lempurkelek Mouarak zentroa eraiki zuen Mugie eta Loisaba kontserbazio etxaldeen arteko herri lurretan. Pokotek eta samburuek Laikipiako alde horretan elkartzeko, errotzeko eta sendotzeko aukera izan dezaten egin zuen; izan ere, kontserbazio erakundeen eta etxaldeen babesarekin, nekazari kikuyuak Laikipan zabaltzen ari dira; hortaz, gero eta ziurgabeagoa da artzainen herri lurretarako eskubideek iraungo ote duten. Lempurkelek eskola politekniko bat egin zuen Mouaraken, baina zentroak ez du aurrerabiderik. Txapazko etxola talde bat da, denda txikiak, gazteak, motorrak, alkohola, hautsa eta harria baino ez dituena. «Ardiak eta behiak; hori da gure bizimodua, eta arriskuan dago», dio Lempurkelek.

Erresuma Batuak II. Mundu Gerraren ondoren banatu zituen lur-jabe zurien tituluak. Armadako ofizialak ziren onuradun gehienak. Lurren usufruktua 999 urteko epearekin ezarri zen, baina, 2010eko konstituzioaren ondoren, ez dira onartzen 99 urte baino gehiagokoak. Hala ere, ez dago argi iraupena noiztik zenbatu behar litzatekeen; lur-jabe zurien arabera, tituluak iraungi eta gero ere erosteko lehentasuna izaten jarraituko lukete. Horixe dio Martin Evansek, Ol Maisorreko jabeak. Haren ustez, artzainak iparraldeko beste konderrietara joan daitezke. «Gaur egungo egoerara egokitu behar dute». Ol Maisorren hiru ranger hil zituzten iazko indarkeria ekintzetan, baina egoera lasai dago gaur egun.

Evansen esanetan, iazko hauteskunde orokorrak amaitzerakoan gatazka guztia amaitu zen. Uhuru Kenyattaren garaipenarekin gatazka irabazitzat eman dute, nahiz eta hesiaren alde batekoek zein bestekoek armak eskura dauzkaten oraindik.

Kudeaketa pribaturantz

Etxalde gehienak kontserbazio eremu pribatuak bihurtu direnetik, basabizitzaz, horren zaintzaz eta horrek dakartzan onurez jabetu dira etxalde nagusiak. 2013ko basabizitzaren legeak kontserbazio eremu pribatuak estreinako aldiz aipatu bazituen ere, arautzea egiteke dago. Mordecai Ogada doktorearen arabera, gaur egun «edozer gauza» izan daiteke kontserbazioa. Lehen, legea sortu aurretik, Laikipiako Basabizitza Elkartea sortu zuten Laikipiako komunitate guztien artean, eta Ogada bera aukeratu zuten elkarteko buru. Baina, 2014an, elkartea barrutik irentsi ondoren, etxaldeetako jabeek Ogada kargutik kendu zuten, eta, ordutik, elkarteak hasierako nortasun guztia galdu du.

«Mendebaldeko kontserbazio erakunde handiek Mendebaldean ematen duten irudia da maitekorrak direla, bakezaleak eta animalia nahiz pertsonen lagunak; ezkerrekoak eta inklusiboak diren itxura, alegia. Baina, Afrikara etorritakoan, erakunde berek armak, balak eta helikopteroak ekartzen dituzte, eta hesiak jartzen dituzte kontserbazioaren izenean; baita jendeari tiro egiten ere». Ogada zuzen eta aho bizarrik gabe mintzatu da. «Estatu Batuetan, natura eta bakea maite dutenek dirua ematen diete, eta jende bihozbera horren diru hori erabiltzen dute Afrikara etorri eta gerra bat sortzeko. Hori da, hitz batean, Kontserbazioaren Gezur Handia», azaldu du Ogadak, idatzi duen liburuaren izenburua aipatuta (The Big Conservation Lie, jatorrizkoan, ingelesez). Ogadaren helburuetako bat da Mendebaldean TNC Natura Kontserbazioa, WWF Naturarentzako Mundu Funtsa eta halako erakundeak erantzule bihur ditzatela. Baina, doktorearen esanetan, Kenyako herritarren «kontzientzia eta jokabidea» aldatu behar dira, baldin eta natura babestearren olioztatzen diren botere sistema eta bidegabekeriak errotik eragotziko badira.

Kontserbazionismoak Afrikan duen diskurtsoa lotsaraztea lortu du Ogadak. Aditua da animalia haragijaleen ekologian, eta, onartu badu ere erronka handia dela basabizitzaren eta gizakien arteko harremanak iraunarazi eta zaintzea, esaten du ez dagoela «laburbiderik», basabizitza babesteko ezin dela «jendea zapaldu»; «horrek oinarrizkoa izan behar du». Mendebaldeko ereduak konponbide sinpleak bilatzen dituela dio: «Bi mezu nagusi zabaltzen dira: bata, Afrikako basabizitza arriskuan dagoela; eta bestea, arrisku hori beltzek eragiten dutela». Horrez gain, Ogadak baieztatu du kontserbazio erakundeek «diru kontu ilunak» dituztela, ustez irabazi asmorik ez badute ere.

Etxaldeen eraldaketa

Laikipiako artzainez gain, Samburu konderrikoak ere, herri horren izen berbera duenekoak, larri daude. Mendebaldeko kontserbazio erakundeek NRT Northern Rangeland Trust eraman dute hara; NRTk helburutzat du «komunitate kontserbazioak» sortzea, eta Samburuko lurraldearen %30az jabetu da. Hastapenak Lewa Downs Laikipiako kontserbazio pribatuaren inguruko masaiekin egin zituen. Ian Craigek, Lewa Downsen jabeak, etxaldearen ingurua baretzea lortu zuen NRTren bidez. Etxalde bakoitzak kontserbaziorako erakundeak sortu behar ditu, lur-jabe bezala eratu eta diru iturriak dibertsifikatu, lehortearekiko erresilientzia indartzeko. Turismoa sustatu behar dute NRTrekin batera herri lurretan duten basabizitzaren inguruan, eta hamaika onura agintzen zaizkie larreak kudeatzen dituztenei.

Hainbatek atzerriko diru laguntzak jaso dituzte —USAID AEBen garapen agentziarenak, TNCrenak eta Mendebaldeko hainbat zoorenak—, baina, orain, ikusi denez kanpoko dohaintzek ezin dutela bermatu betirako sostengua, NRTk irabazi asmoa duen enpresa bat sortu du, NRT-Trading, turismoa eta beste jarduera batzuk garatuz mozkinak lortu eta berriz kontserbazio programetara bideratzeko. Programa nagusietako bat da 2.000 bat ranger armatu duen segurtasun indar bat bermatzea. Tom Lalampaa NRTko buruzagi exekutiboaren esanetan, ranger-ek «komunitateen arteko abere lapurretak eta ezkutuko ehiztarien gaiak kudeatzen dituzte batez ere». NRTren esanetara dauden ranger-en jarduerak zeresana eman du, ordea; izan ere, ustezko ezkutuko ehiztari bat ikusten badute, segituan tirokatzen dute, eta askotan bertako komunitateetako kideak izaten dira biktimak.

Merkaturako ganadua izena du Samburun NRT garatzen ari den beste programa batek. NRTk behiak erosten dizkie artzainei erakunde kontserbazionisten diru laguntzen bidez; gero, horiek garestiago saltzen ditu merkatu handietan, eta mozkinak NRTren eta artzainen artean banatzen dituzte. Lalampaaren iritziz, programa horren helburua da aurrezki sistema alternatiboak garatzea komunitateetan. «Herri lurren %70 zeharo degradatua dago. Zer espero duzu? Larreak kudeatzea beharrezkoa da. Lehorte bakoitzak egundoko kolpea ematen die komunitateei; 200 buru badituzu, azkenean hogeirekin bakarrik geratzen zara».

Ogadak, ordea, bestelako ikuspuntu bat du. «Jakina, lurrak degradatuak daude. Demagun: lehen, artzainek 50.000 akreko eremu bat bazuten lehorteari aurre egiteko, orain 20.000koa besterik ez dute». Sorterriko Noragabekoak mugimenduko herritarrentzat ere, artzainen azienden txikizioa da NRTk Samburun egin nahi duena. Ogadak dio komunitateak manipulatzen dituela kanpotik datorkion diruarekin, Mendebaldeko kontserbazio ereduari bidea egiten diola Kenya iparraldeko herri lurrak menderatzearren. «Artzainei lur eskubideak kentzea da haien helburua», salatu du Ogadak. «Artzaina abere taldeak lotzen du sorterrira. Masai batek, esate baterako, abererik ez badauka, zereginik ere ez dauka toki horretan, eta alde egingo du. Horixe da kontserbazio erakundeek lortu nahi dutena basabizitza babesteko asmoarekin».]]>