<![CDATA[Pilar Kaltzada | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 16 Dec 2019 08:27:00 +0100 hourly 1 <![CDATA[Pilar Kaltzada | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Hazka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/016/001/2019-12-12/hazka.htm Thu, 12 Dec 2019 00:00:00 +0100 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1884/016/001/2019-12-12/hazka.htm
Madrilen egiten ari den COP25 klima-aldaketari buruzko goi-bileraren kariaz, egunero jasotzen ditugu planetari gertatzen zaionaren berri apurrak. Erpurutxoren gisan, erraza da hondar horiek guztiek marrazten duten bidean abiatzea eta helmugan zain dugun patua aurresatea. Garai batean uste izaten nuen hartz zuri gaixoen auzia zela hori guztia, larria izanik ere, gure eguneroko erosokeriatik oso aparte geratzen zen zerbait, izatekotan. Etxe inguruko zuhaitzen loratze zoroak esaten dit, baina, gerturatu egin zaigula izurritea.

Itsua behar du batek, edo AEBetako presidentea izan, ebidentzien aurrean ez ikusiarena egiteko. Zenbait hedabidetan hitz berriak aukeratuz adierazi digute: klimaren aldaketari buruz hitz egiteari utzi, eta klima larrialdiaz dihardute. Bigarren hautu hori zuzenagoa da lehena baino, eta, hala ere, koskatxoren bat falta zaiola esango nuke: arrisku-aldi bat iradokitzen du larrialdi berbak, hasi eta buka egiten den zerbait, eta ez da hau kasua. Edonola ere, askoz errazagoa zaigu aldi baterako aldaketak ulertzea zerbait berria (ez derrigor hobea) ekarriko duen eraldaketaz jabetzea baino.

COP25en parte hartzen ari diren agintariek neurriak hartuko dituzten (edo ez dituzten) bitartean, kafea hartuko dut, nire diesel autoarekin makina bat kilometro egin eta plastiko andana pilatuko dut etxean, biltontzi horia lepo betetzeko adina. Kontraesanek deseroso sentiarazten gaituzte, ez zaigulako batere gustatzen inkoherente garela erakustea: kontraesanek garenaren ispiluaren aurrean jartzen gaituzte eta hantxe ageri gara, itsusi eta markets.

Greta Thunberg gazte suediarrak aurrez aurre jarri digun ispiluan oso argi ageri da gure ezerosotasuna. Mugimendu horren jatortasunaz eta zintzotasunaz zalantzak izatea ulergarria bada ere, argigarria da ad hominem oldartu izana, eta horrek argi erakusten du urduri jartzen gaituela mezuak, eta, horri izkin egiteko edo, mezulariaren jirabiran jartzen dugu atentzioa.

Idatzi gabeko arau asko apurtzen ditu gazte horrek, eta susmagarria zaigu. Gaztea da eta boterea kudeatzen duten helduen plazara eraman du bere ahotsa. Emakumea da eta boterea kudeatzen duten gizonen plazaren erdian altxatu da. Aspergerren sindromea du eta arauzkoa ez den guztia gutxietsi, ezkutatu eta ukatzera bideratzen gaituen balizko normaltasunaren erdian argi-fokua bereganatu du. Pasioz eta pasiotik hitz egiten du zuzentasun formalaren gainetik; hunkitu egiten da sentimenduak gordean eraman behar direla erakutsi digutenen aurrean. Planeta akabatzen ari garela salatzera joan da gure bizitzeko modu jasanezin hau jasangarria izan daitekeela sinetsarazi nahi digun sistemaren erdi-erdira. Hazka egiten ari da zornaturiko zaurian.]]>
<![CDATA[Geure satorrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/021/001/2019-11-28/geure_satorrak.htm Thu, 28 Nov 2019 00:00:00 +0100 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1898/021/001/2019-11-28/geure_satorrak.htm
Tximeleta izenez ezagutzen zituzten Dominikar Errepublikan Mirabal ahizpak, baina goitizen horren arrastorik ez da apenas gorde. Minervak, ahizpen artean zaharrenak, halaxe izendatzen zuen bere burua diktadorearen kontrako klandestinitateko borrokan, eta familia-izena bihurtu zen luze gabe. Garai hartako kroniketan azaltzen denez, gazteak ez ziren bereziki nabarmendu matxinada aldian; ezin esan bereziki sutsuak zirenik, ezta inongo taldetako ekintzen ardura hartu izanagatik arrisku berezia zekartenik. Kronika horiek diote inguruan bertan ere harridura sortu zuela ahizpen hilketen berriak, eta bereziki krudelkeriak. Ez zen ausazko ekintza bat izan, baina: etxean bahitu zituzten paramilitarrek, bide bazter batean bortxatu zituzten, eta, azkenik, beharrik ez bazen ere, hilzorian utzitako gazteak akabatu egin zituzten. Emakumeak ziren, itxura onekoak, disidente eta emakumeak. Azaroaren 25ean izan zen, 1960. urtean. Mirabal ahizpen ondoren hartu zen egun hori seinalatzeko erabakia, Emakumeen Kontrako Biolentziaren Eguna finkatzeko. Bitxia da, gero, gurean indarrean dagoen legearen arabera, ahizpen bortxaketa eta hilketa ez baitira genero-delitu gisa zenbatzen, aldez aurreko harremanik ez baitzen biktima eta borreroen artean.

Aurten ere, puntu lila handi bana jarri dugu etxean eta bulegoan, baina, beste urteetan ez bezala, duda egin dugu, egin ala ez egin. Sinboloak beharrezkoak dira, baina nekatu egiten da bat esparru sinboliko hutsean ibiltzeaz. Edonola ere, ipini dugu, eta bertan iraungo du puska batean, kanpotik ongi ikusteko moduan. Paparrean ere badaramagu puntu morea, eta kalera irten orduko halako aire batek eman gaitu, nonahi daudelako. Tximeletak dirudite, ingurua hartzen baitute puska batean, gauzak mugitzen ari direla iradokiz bezala, baina handik ordu edo egun batzuetara dena lehengo egoera berdinera itzuliko da. Orain ere, tximeletei begira ari garen bitartean, lur azpian dihardute biolentzia matxistaren satorrek, desberdintasunen soroetan jaun eta jabe.

Euskal Autonomia Erkidegoko datuak eskura ditut: Ertzaintzak 4.659 emakume babesteko neurriak ezarrita dauzka, eta horietarik 85 bizkartzainekin bizi dira (horrela bizitzeari izen hori ematerik badago, behintzat). Beste era batera ere esan daiteke: EAEn susmo sendoak daude une honetan bertan badirela 4.659 gizon beste horrenbeste emakumeri eraso egiteko moduan. Lur azpian daude, emakumeei argitara atzeratzea eragozten. Satorrek laga duten lur-arrastoa baino ez da hori, are sakonagoa eta zabalagoa baita biolentzia horien irismena.

Elefantea gelaren erdian dago, ez da batere mugitu, edo oso gutxi mugitzen da. Ingelesez badago egoera hauetarako oso balekoa den esaera bat: «The elephant is in the room» esaten dute gisa horretako jarrerak, itsutasun partzial mota hau izendatzeko. Edozein bazterretatik erraz ikus daiteke, baina ez ikusiarena egiten diogu. Eta sakoneko arazo horiek bertan ez baleude bezala jokatzen dugu, funtsezko arazoetan eskuak sartu gabe, adarretatik tira eginez sustrai sakonak dituen gaitz honen zuhaitza erausteko moduan gaudela sinetsita edo. Satorrak, baina, isilean dihardu.]]>
<![CDATA[Pasonibeletik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/019/001/2019-11-14/pasonibeletik.htm Thu, 14 Nov 2019 00:00:00 +0100 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1898/019/001/2019-11-14/pasonibeletik.htm
Pasonibel handia da azken bolada luzean Espainiako politikagintza eta gurean eragiten duen kalapitarengatik besterik ez bada ere, zentzumen guztiak erne izatea, ezkerra eta eskuina zelatatzea komeni da, eta ireki ahal diren zirrikituetatik pasatzea erabaki aurretik, zuhurtziaz aztertu inguru osoa, zer gerta ere.

Tren bat pasatu zen Espainiako gobernagarritasunaren norantzan apirilean, eta kalte handiak eragin zituen botere-aukera zuten alderdi ia guztien artean. Egitez edo ez egitez, zentro-ezkerrean gobernua osatzeko aukera zuten bi alderdiek jasan zuten kolperik handiena, emaitzek emandako egokiera alferrik xahutu zutenean. Ezinaren ezinaz, kartak berriro partitzea erabaki zuten, musean bezala, txikia txikiegia zelakoan, edo handiarekin nahikoa ez zutelako. Jokoa arriskutsua zela nabarmena zen, baina zuhurtziak baino, beste zerbaitek izan zuen pisu handiagorik. Adrenalinak? Egoek? Lidergo hiper-puztuek? Auskalo.

Joan den igandean, bigarren trena inguratu zen. Zauria zenbaterainokoa zen neurtzeko orduan iritsi zen, eta lehendik mailatuta zetozenek kolpaturik amaitu zuten gaua. Ihes egindako botoek ahulago utzi dituzte alderdi sozialista eta Unidas Podemos, eta ihes egiten utzitako aukerak sinesgaitzago utzi ditu. Sostengu eskasia negoziatu eta aliantzak eratuz konpondu daiteke, baina konfiantzaren zauria zailagoa da, askoz gehiago, osatzen. Orban itsusia erakutsiko dute hemendik aurrera, eta puska baterako.

Ezustea izan da niretzat joan den igandeko boto-saldoa zenbatu eta 40 ordutara gobernu-hitzarmena adostu dutela jakitea. Gutxi dakigu hitzarmenaren hizki txikiez, baina itxura du uda osoan zehar gainditu ezin zitezkeen langarik altuenak aise pasatu dituztela orain, estropezurik egin gabe. Noizbait jakingo dugu zerk egin duen bideragarri orain arte bideraezina zena. Susmoa dut kartelak iragartzen zuen beste tren hark harrapa zitzakeela ikusita bizkor mugitu dira. Aurreak erakutsi ohi du atzea nola dantza, eta bistan da larritasunak efektu terapeutiko handia izan duela.

Pasonibelean jarraitzen dute, jarraitzen dugu, zirrikitu bat ireki bada ere, hesia ez baita guztiz altxatu; joko politikoak oraindik ezuste bat baino gehiago emango digu. Ezkerretik zer etor daitekeen begi batez behatu, eta bereziki, eskuinetik datorrenari ez begirik kendu. Gurean ez du oraindik tokirik eskuratu, baina ez da gutxietsi behar. Titanic-a hondoratzen ari zen bitartean goiko kubiertako bidaiariek dantzan jarraitzen zuten, lasai, ura orkatiletaraino bakarrik heltzen zitzaiela ikus eta handik ez zela pasako sinistuta.]]>
<![CDATA[Zuhurtzia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/016/001/2019-10-31/zuhurtzia.htm Thu, 31 Oct 2019 00:00:00 +0100 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1898/016/001/2019-10-31/zuhurtzia.htm
Iraganarekin apurtzen jakitea artea da, gutxi praktikatzen duguna, edo ia batere. Zaila da, mingarria eta arriskutsua, erditu beharreko garai berriak oreka zailean jaiotzen direlako, odolustu diren herrien kasuan bereziki. Azken aste hauetan adibideak pilatu zaizkit; iraganak gutunak idazten dizkigu, gaurko begiez irakurtzen ditugunak. Bi letter ez, hamaika jaso ditugu. Batxilergoa egiten ari diren alabak harrituta daude, ikasgai berberak baitaude Historiako liburuetan eta telebistako albisteetan: apunteak hartzen dituzte periodikoa azpimarratuz.

Peronismoa itzuli da Argentinara. Peronismoa? galdetzen dute, eta atzera egin behar dugu azaltzeko hango kontua ez dela Madonarengatik, beste ilehori batengatik baizik. Txileko Santiagon jende-uholdeak kantu egiten du manifestazio erraldoietan. Gitarrak ateratzen dituzte eta isiltasuna erabatekoa da une batez, sokak tenkatu eta milaka eztarri batera abesten hasten diren arte. Une horretan, masa desegin egiten da, eta Victor Jara ageri da guztien buru, eta Amandarekin gogoratzen gara. Militarrek triskantza handia egin dute jendartean. Furgoietara sartzekotan daudenean, atxilotuek beren izen-deiturak eta bizitokia oihukatzen dituzte ingurukoek entzun bere berri zehatza jakin dezaten, ikasi baitute Historiak lekukoak behar dituela, abestiak kontrakoa esan zigun arren, ezin baita segurutzat eman noizbait kale horiek berriro zapalduko dituzten. DNAn pilatzen da beldurra, ez testuliburuetan.

Amonak zuhurtzia eskatzen zigun jolasean, baina ongi zekien aholku horrek ez duela balio iragana eta balizko etorkizunak lotzen dituen zubi estu eta mehea eraikitzeko. Batzuetan ezinezkoa da, nahitaez egin behar dela zirt edo zart: bakeak egin behar dira joandako denborekin, bai, baina osorik eta behin betiko. Amona geureak, eta milaka amonek, bizitza ia osoa eman zuten inork inoiz sendatu ez zien min sarkorrarekin: galdutako senitartekorik gabe eta ahopean esandako hitzak ahoz gora esateko beldurrez.

Joan den astean Francoren gorpuzkiak atera zituzten Cuelgamuroseko haraneko monumentu publikotik, diktadoreari berari eta haren ingurukoei ohorez aitortu zitzaien tokitik. Zuhurtziaren izenean eman zaio denbora honetan guztian toki hori, eta gure artean oraindik Erorien Harana esaten diogu, Desagertuen, Hildakoen, Bahitutakoen Harana beharko lukeen arren. Zuhurtziaren izenean egin da oraingo desobiratzea ere, bizkorregi delakoan, 40 urte luze igaro diren arren, iraganarekin behin betiko apurtzeko. Isilean atera nahi izan omen zuten, baina futboleko final baterako telebista-emankizuna segurtatu dute, minutuz minutu iragarriz, xehetasunik txikiena galdu gabe.

Gauzak nola diren, aste honetan bertan teknologia kontuetan ospe handia duen Wired aldizkarian iragarki bat ikusi dut amonaren hitz berberekin, baina beste hurrenkera baten jarrita: «Ibili bizkor eta apurtu zerbait». Egin ezazue, azkar eta behin betiko.]]>
<![CDATA[Nota berriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/024/001/2019-10-17/nota_berriak.htm Thu, 17 Oct 2019 00:00:00 +0200 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1884/024/001/2019-10-17/nota_berriak.htm
Eten egin da, baina, bat-batean: irrati esatariak kantaren jarioaren gainean hitz egin du Kataluniako preso politikoen sententziaren berri emateko. Eta berriro gertatu da: nahikoa izan dira haren hasierako hiruzpalau hitzak ondoren zer zetorren jakiteko, gehiegi konfunditzeko arriskurik gabe. Eta ahapetik gaitz esaka ekin diot egunari.

Amorragarri, etsigarri, ulergaitz, bai, baina ez harrigarri. Besterik espero ote zuen norbaitek? Ez, behintzat, gure artean (gure hori nahi beste zabaldu edo estutu dezake irakurleak). Ñabardurak ñabardura, izan ere, nahi baino gehiagotan kantatu dugu oraingo musika pieza hau bera paraje honetan, eta ezagunegia egiten zaigu. Konparazio guztiek alderdi ezkutu bat izaten dute, nork bere buruari tranpa egiteko balio duena. Konparazio guztiek, baina, ageriko beste alderdi bat dute alde: esperientziak esaten diguna. Eta jakin badakigu Espainiako batasuna auzitan jartzen denean, antzeko partiturak ateratzen direla oholtzara ia beti.

Bere izatekoari uko egiten dio justiziak, egitateak baino asmoak zigortzen dituenean. 493 orriko sententzia adibidez josita dago, eta honako honek zentzugabekeria horren lagin gisa balio dezake. Gizarte mugimendu baketsuetan urteetako eskarmentua duten Jordi Sanchez eta Jordi Cruixarti bederatzi urteko espetxe zigorrak ezarri zaizkie; sententziak aitortu egiten du ez zutela biolentziarik erabili, baina errudun dira, antza, beren iritzi eta txioekin poliziak bere lana egin ez zezan xaxatu zizutelako herritarrak. Nota solteak dira horiek, baina tonu berbera du sententzia osoak. Eta guk, gainera, badakigu horrela hasten dela, sinestezina egiten zaiguna sinetsaraziz, eta beraz, hurrengo akordeek lehengo burutik lepoa ekarriko dutela espero izatekoa da.

Orduan, zer dator ondoren? Galdera horixe egiten diot nire buruari eta esango nuke joan den astelehenaz geroztik burumakur eta zinez goibelduta dagoen jendartea (jendarte hori ere nahi beste zabaldu edo estutu, irakurle) kezka berberarekin dabilela. Den-dena aurresateko modukoa bada, kausa-ondorio katean katramilatuta bagaude ezinbestean, orduan zer? Nora egin, eta nola?

Fatum moduko bat dagoela ematen du, baina horrelakorik ez dela esan eta esan ari natzaio nire buruari azken ordu hauetan, etsipenetik irteteko zirrikituren bat bilatu behar baitut eztarrian korapiloa eragin didan sinfoniako azken mugimendu hau liseritu ahal izateko.

2017ko urriaren bateko erreferendumak eta ondoren etorri zen bortizkeriak Kolonbian harrapatu ninduten, berriak zuzenean jasotzeko zailtasun handiarekin. Albiste-egarri, Kataluniako adiskide batekin hitz egin nuen telefonoz; «eta orain, zer?» galdetu nion. Bere erantzunak lasaitu egin ninduen: «Zer ezin den esan digute; guk, ordea, oraindik ez diegu esan zer egiteko gauza garen. Horixe da hemendik aurrera datorrena».

Fatalidadearen melodiatik irten, albait azkarren: ahotsa urratu arte garrasi eginda ez baita musika-lerroa aldatuko berez; ez baita ezer berririk sortuko. Beste norbaitek idatzitako kanta etengabe errepikatzera kondenatuta bagaude, zertarako balio du geure ahotsak? Nota berriak sortu eta elkarrekin kantatzeko.]]>
<![CDATA[Zubiak eta ispiluak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/016/001/2019-10-03/zubiak_eta_ispiluak.htm Thu, 03 Oct 2019 00:00:00 +0200 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1890/016/001/2019-10-03/zubiak_eta_ispiluak.htm
Oso bestelakoak dira ezustean, eta ia traizioz, kalean harrapatzen zaituzten ispiluak, dela denda bateko erakusleihoan, dela taberna-zulo bateko korridore estuan. Izan ere, etxeko ispiluan zu zeuk aztertzen duzu zeure burua, baina kalekoek zu aztertzen zaituzte. Askoz deserosoagoak dira: errukirik gabe eta otoz otoan ikusten duzu zeure burua, aldez aurretik zeozer edertzeko aukerarik gabe. Bada, Zubiak dokumentala (Jon Sistiaga eta Alfonso Cortés-Cavanillas) azken ispilu horietako bat da: ispilu handi bat, gupidarik gabea, nahitaez zelatatzen zaituena zuk beste aldera begiratzeko tentazioa baduzu ere.

Spoiler egiteko beldurrik ez dago hemen, kontakizunaren gertaera ezaguna baita: Juan Mari Jauregiren alarguna da Maixabel Lasa eta haren hiltzailea Ibon Etxezarreta, eta elkarrekin hitz egiteko elkartu dira, mahai baten inguruan. Jakina da, halaber, biek ala biek urteetako ahaleginean dihardutela bizikidetza deitzen dugun hori eraikitzeko, zehazki horrek zer esan nahi duen ez badakigu ere.

Begiratu izu bat, begien kliska bat, nahikoa da Maixabel Lasa eta Ibon Etxezarretaren arteko solasaldiaren islan harrapatuta geratzeko. Balio estatistikorik batere ez du, baina esango nuke ezeroso irten ginela ia denok zine-aretotik, nire atzetik zetozenen hitzak entzun bainituen, eta baita buru-makur irten zirenen isiltasuna aditu ere.

Kontraesanak agerian utzi dizkit zubi horretan aurrera egin beharrak. Neure burua irudikatu dut egoera horretan: kalera ematen duen kristalera handiaren parean bi lagunentzako mahaia atondu bitartean, ezkerrean ogia jarri dut, zapi zuri garbia laga dut plateraren ondoan (gainean beharko luke?) eta eseri egin naiz. Izendatzerik ez dagoen mina eragin didan pertsona dut aurrez aurre, urduri samar: zer esan, nola begiratu, zer galdetu? Edo nire aurrean dago izenik ez duen mina eragin diodan emakumea: nola begiratu, zer erantzun?

Egongo dira haserre, asaldatuta, beren onetik aterata irten zirenak, edota filma ikusi gabe aldez aurretik halakorik ez ikustea erabakiko dutenak ere. Ulergarria da, noski, zauri guztiek ebakiondo ia berbera utzi arren, bakoitzaren orbaintzea oso desberdina delako.

Elkarrizketa horrek ez du tranpa egiteko zirrikiturik uzten, ez du auto-atsegin emate merkea onartzen, eta zintzoa izate aldera, ez dakit zer erantzungo nukeen nik. Pentsatu nahi dut zubiaren alde horretara iristeko gauza izango nintzatekeela, baina nola jakin?

Horrexek utzi ninduen deseroso, eta asko eskertzen dut ataka gaizto horretan erori izana. Neure burua han ikusi nahi nuen. Goibel atera nintzen, barruak mugituta, hitzez azaltzen zaila den sentimenen zurrunbiloan murgilduta. Txiki-txiki eginda, hitz batez, ispilu horrek bueltatzen dituen hitzak eta irudiak zartako handiak direlako. Neure buruari galdetu nion kapaz izango ote nintzen neroni ulertzeko ahalegin hori egiteko, enpatia hitz ederra nire miseria eta zama guztiarekin zikintzeko. Erosoa da geure burua etxeko ispilu domestikatuan aurkitzea, baina gordintasunaren islari aurrez aurre begiratu beharko diogu noizbait zer garen eta zer izango garen argi ikusiko badugu.]]>
<![CDATA[Hitzezko harresiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/016/001/2019-09-19/hitzezko_harresiak.htm Thu, 19 Sep 2019 00:00:00 +0200 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1889/016/001/2019-09-19/hitzezko_harresiak.htm
Etxea bera baina askoz zaharragoa omen zen harriz harri egindako inurri-lan hori. Inork ez zigun argi esan zertarako zen harresia, baina guk susmoa hartzen genion, eta deseroso sentiarazten gintuen. Izan ere, lantzean behin herri hartako haurrak inguratzen ziren gurera, eta oin-puntan jarrita zelatatzen zuten gure jolas-gunea. Aitonak animaliak ez sartzeko izango zela esaten zuen, baina orube hartan geu ginen aske zebiltzan piztia bakarrak. Guk ihes ez egiteko zela ere esaten zuen, ahaztuz-edo ate handi bat ere bazegoela, sekula ixten ez zena. Galdera tematiekin nekatuta edo, horma hori hara sartzeko tentazioa izan zezaketen bizilagun edo kanpotarrentzako altxatuko zutela erantzungo zuen.

Aitona-amonen etxea ote da Europa berria? Etxe komuna omen zen, denon artean eraiki beharrekoa, guztiok goxo hartuko gintuena. Omen.

Joan den astean, Europako Batzordeak, presidente berria Ursula von der Leyenen eskutik, bere eskumeneko arlo eta arloburuak ezagutzera eman zituen, eta horien artean «Bizimodu Europarraren Defentsa» saila iragarri zuen. Ez du, baina, argitu, Europan diren hamaika bizimodu desberdinetatik zein den defenditu behar dena, hori elipsi bat da, hutsarte bat. Esan gabe, baina, norengandik defenditu behar dugun argiro eman du aditzera.

Aitona ez zen kapaz izan esateko zertarako balio zuen gure etxeko harresiak, agian artean ez zegoelako modan deus ere esan gabe, den-dena esaten duen hizkuntza mordoilo molde berria. Hiru hitz horiek, baina, argi uzten dute non gauden gu, eta zeren beldur garen. Harresiaren barrutik, balizko askatasunaren esne-mamitan hazitakook asmatu dugu sail berriaren izendapena, itxura guztien arabera.

Agian proiektua bera baino zaharragoa da orain begien aurrean ageri zaigun hitzezko hesi hori, eta litekeena da hasieratik beretik argi izatea askatasun-eremu pribatua zela Europaren proiekzioa, baina besterik ere izan zitekeela sinistu genuen batzuk, inozook. 2000. urtean Europak «Aniztasunean bat eginda» leloa hautatu zuen herrien arteko aliantzaren zioa azaltzeko. Europa osatzen duten herrien arteko desberdintasunak ontzat ematen zituela, eta horren gainean batasun-egitasmo bat eraikitzeko promesa egin zuen. Askatasuna, aniztasuna, gizatasuna eta berdintasuna aldarrikatzen zituen egitasmo hark, eta askok sinistu egin zuten, guk aitona-amonen etxe zoragarri horretan aske eta pozik bizi izango ginela sinistu egiten genuen modu berberaz.

Egiak deskubritu egiten dira, eta gezurrak, berriz, eraiki. Harresiak bezala. Etxe hartan ikasi nuen norberarentzat gozagarri dena, beti edo ia beti, beste norbaiten bizkar izaten dela. Alde bakarreko txanponik ez dut nik ezagutzen; gauzak haize alde datozenean ere, ifrentzua nori tokatu ote zaion galdetzea, beraz, nahitaezkoa da, eta beti, edo ia beti, kaltetuak berberak dira: gotorlekuaren beste aldean begira egotera kondenatutakoak. Europa inguratzen duen harresia ez da (oraindik) fisikoa, baina harriz harri altxatzen joan dira, joan gara. Eta iritsiko da unea zeinean ez dugun jakingo zertarako gotortu ginen orube horren barruan, eta itogarri egingo zaigun. Ihes egin nahi izango dugu, eta berandu izango da.]]>
<![CDATA[Pozik?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/022/001/2019-06-27/pozik.htm Thu, 27 Jun 2019 00:00:00 +0200 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1891/022/001/2019-06-27/pozik.htm
Badakit zer iritzi duen honen inguruan Twitterren jarraitzen ditudan erabiltzaile (ia) guztiek. Badakit sententzia kaleratu orduko, Madrilgo metroko bagoia mukur bete zuen ikasle-taldeko gazteen artean batzuek lasaitu ederra hartu zutela, eta beste batzuek, berriz, kasuaren oihartzun mediatikoaren emaitza baino ez zela uste zutela; belarria jarri nuen, barrari helduta nindoala, zer zioten jakiteko. Ibilaldi laburra izan zen, eta ez zen hori izan kasuaren inguruan harrapatu nuen elkarrizketa bakarra; bolo-bolo zebilen.

Badakit justiziaren ardura duten askok enegarrenez genero-prestakuntza eskatu dutela kasuaren harira, urte hauetako esperpentoa berriro gerta ez dadin neurriak eskatu dituztela eta (ia) aho batez onartu dutela hutsegite tamalgarrien larritasuna.

Badakit pozik nagoela, bost gizon horiek neska gazte harekin egin zutenaren berri zehatza jakin orduko pentsatu nuena berretsi egin delako. Badakit pozik nagoela ahizpatasuna eskaintzera kalera irten ziren milaka eztarri horietako korapiloa apur bat askatu egingo zela uste dudalako. Badakit pozik nagoela, baina pozarren egon beharko nuke eta ez da horrela.

Hasieran ezarritako sententzia zuzenduz, 15 urteko espetxe-zigorra ezarri du Auzitegi Gorenak gau hartan neska gazte hura bortxatu zuten gizonen kontra. Ez zen «jolgorio sexuala» izan, beraz: bortxaketa edo, zehatzago esanda, hainbat bortxaketa izan ziren. Askoren iritziz, kasuaren larritasuna onartu du Auzitegi Gorenak urteen kopurua emendatuta, iradokiz-edo sententzia altuago batek berez ematen duela gertatutakoren neurria. Izatez, hala da, noski, baina ez genuke horretan bakarrik geratu behar.

15 urte asko da, baina emakumeon kontrako jazarpen sistematikoari ez zaio aurre egingo zigor kuantitatiboekin soilik. Zenbat urteko zigorrarekin konformatzen naiz ni? Eta zu? Eta hamaika aldiz bortxatu zuten gazte hura, zenbat urteko sententzia behar du bere burua berriz bakean aurkitzeko?

Duela hiru urte gertatutakoa ez zen salbuespen bat izan, hasierako epaileak errore hutsa izan ez ziren bezala: sistemaren funtzionamendua baino ez dute, nola bortxaketak berak, hala justiziaren bide erratikoak. Sistemak berak sortu eta etengabe elikatu egiten duen biolentzia eta botere-kulturaren adierazpideak dira bata eta bestea.

Aldea, nire iritziz, sententziak jurisprudentzia ezarriz eman duen alde kualitatiboan datza, esaten baitigu ameto emateak ez duela oniritzia adierazten, eta soilik askatasunez nahi eta bilatu denari esan ahal zaiola «harreman»: beste guztia bortxazkoa da-eta.

Pozik egon beharko nuke, baina ez da erabateko poza. Eta ez dakit zehazki zergatik.

Agian joan den astelehenean Bilboko Iturribide kalean bi gizonek neska bat erasotu zutela irakurri dudalako eta ez nauelako harritu. Edo udako solstizioak ofizialki ireki duen jai-denboraldia amaitzean emakume hautsien kontagailuan hamaika koxka berri egongo dela (ia) seguru dakidalako.

Pozik egon beharko nuke, baina oraindik neska gazte bat entzuten dut nire barruan, amorruaren amorruz, negarrez.]]>
<![CDATA[17 urte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/023/001/2019-06-13/17_urte.htm Thu, 13 Jun 2019 00:00:00 +0200 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1898/023/001/2019-06-13/17_urte.htm
Kontakizun latzaren pasarte bakoitzean hotzikara sentitu dut, eta, ezinbestean, pentsatu dut ez dela posible horrenbeste min eta gaiztakeriak bat egitea horren modu krudelez. Neure buruari esan diot bizitzak zigortu egin duela neska gazte hura, auskalo zergatik, bizitzak zigortzeko arrazoi bat behar izango balu bezala. Ulergaitza zaiguna irentsi ahal izateko amarru guztiak aktibatu zaizkit. Patu latz baten eskuetan jostailu hutsa izan dela, adibidez, horrela ikusiz gero zertan ulertzen saiatzerik ez bainuen izango. Patua, izan ere, izate zehaztugabea da, bihotzik ez duena, begietara begiratzen ez zaituen zer bat, formarik eta kontzientziarik gabea. Badakit, alta, eskolako jaialdi baten Noaz (11 urteko neska gazte alaia) abusatu zuen gizonak bihotza izango zuela gorputzaren barruan. Eta badakit eskolako beste festa batean Noaz beraz (ordurako 12 urteko neska urduri eta goibel bilakatua) abusatu zuenak begietara begiratuko ziola uneren baten edo bestean. Eta ziur naiz bere herriko kale-bazter baten Noa bera (14 urteko gazte apurtua) bortxatu zuten gizonek ez dutela ezer ikustekorik patuarekin.

17 urte zituen gazteak, eta zerrenda bat idatzia zuen bizitzan zehar egin nahi zituen gauzekin. Kapritxo txikiak ziren, edonoren eskura dauden huskeriak: motorraz ibili nahi zuen, mozkortu nahi zuen adiskideekin, zigarro bat erre. Bizi nahi zuen Noa hark, ordea, ez zuen bidea aurkitu.

15 urterekin, artean neska gazte eta txikitua zenak, bortxaketa salatu zuen, eta orduantxe hondoa jo zuen, eraman ezinik. Elikadura arazoez tratatzea deliberatu zuten orduan, eta sei hilabetez ingresatuta utzi zuten; ohera lotu egiten zuten tarteka-marteka, bere buruari kalte ez egiteko, antza. Etxera bidali zuten denbora hori igaro eta gero, bere «prozesua» egin zezan. Hutsegite administratibo larrien segida izan dela diote orain laguntza egokia ukatu zioten osasun erakundeek.

17 urte zituen, eta ezin zuen gehiago. Amaitu nahi zuen sufrikario horrekin. Behin bederen, bere 17 urteko bizitza laburrean, berak erabaki nahi izan zuen. Eutanasia legeak malguak izanik ere, ordea, haren kasua ez zen bideragarria, ez zuen heldulekurik, sistemak ez baitu horrelakorik aurreikusten. Ukatu egin zioten hori ere. Eta ezinbestean pentsatu dut sistemak ere patuaren antz handi-handia duela, hura ere itsua eta bihozgabea baita.

Bere buruaz beste egin du, berak erabakita. Jateari eta edateari utzi dio, eta hamar bat egunez egon da etxean, ingurukoek zainduta. Minari eusten ez dion gorputza zertarako elikatu? Minari eusten ez dion bizitza zertarako alferrik luzatu?

17 urteko nire alabak galdetu dit: «zuk zer egingo zenuke?», eta ez dakit zer erantzun. Zer egin noiz, kate luze eta ulergaitz horren zein unetan, zehazki? 11 eta 12 urterekin abusatu izan banindute? 14 urterekin bi gizonek bortxatu izan banindute? Laguntza eske joan eta erantzunik jaso izan ez banu? Bizitzan behin bada ere, behin, neure buruaren jabe izateko eskubidea ukatu egiten didatela ikustean? Galdera egokiak egiten asmatzen ez badugu, nekez lortuko ditugu erantzun zuzenak.

Gutxi axola du zer egingo nukeen nik, edo haren gurasoek edo lagunek. 17 urterekin hil da, bere buruaz beste eginda. Ni ez nau lasaitu jakiteak ez dela aplikatu legeak onetsitako eutanasia; alderantziz, legeak bihotzik ez duela ikusteak are gehiago izutu nau.]]>
<![CDATA[Gereziak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/022/001/2019-05-30/gereziak.htm Thu, 30 May 2019 00:00:00 +0200 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1898/022/001/2019-05-30/gereziak.htm sakura edo loraldia, bertan ohitura baita lagunartea elkartzea itzalpe ikusgarrian otordu txikia egin eta denbora-pasan; udaberri hasierako ospakizuna da, hanami deitzen dutena, kontenplazioan egotekoa.

Garai hori, ordea, bukatu egin da gurean: gora begira egote hutsetik aleak biltzera pasatzeko ordua da. Joan den igandeaz geroztik, horretan ari gara.

Kosta egiten da bildutako aleak gozo edo garratz atera diren bereiztea, zapore guztiak nahastu egiten baitzaizkigu dastatzen hasi orduko. Gereziak bezalaxe, binaka datoz sentimenak politikan ere, pozak eta etsipenak elkarrekin lotuta maiz.

Kanpainak bukatu dira gurean tarte batez behintzat. Ziklo luzea itxi genuen joan den igandean, edo hala beharko luke udazkenean zer gertatuko den argitu bitartean, behintzat. Izan ere, EAEko gobernuko aurrekontuak aurrera ateratzeko zailtasunen aurrean, zirt edo zart egingo ote duen gobernuak ez dakigu, baina zantzuak berehala iritsiko zaizkigu. Edonola ere, agintea eskuratzeko lehian jardutetik botere hori kudeatzera jauzi egiteko unea iritsi da espazio publikoa antolatuta dagoen zirkulu kontzentriko guztietan.

Ezin begira gelditu, zuhaizpean: orain, uzta biltzeko garaia da.

Zer eta zertan, ordea?

Atrebentzia barkatuko didate horretan eskarmentu gehiago ez ezik espazio publiko hori kudeatzeko herritarren mandatu formala ere badutenek. Emaitzek irakurketa desberdin asko ekarri dizkigute, eta ausarkeria da ikasbide bakar eta komuna ateratzea; zenbat buru, hainbat aburu. Bada, ordea, guztiok eta arlo guztietan egin dezakegun zerbait: zubiak eraiki, lubakiak ireki ordez.

Emaitzek, kolore bateko nahiz bestekoak izan, elkar hartzearen beharra erakusten baitute. Ez dugu ahaztu behar hauteskundeek ez dutela errealitatea sortzen, berau islatu baino ez dutela egiten. Inkestak asmazioak dira, emaitzak, berriz, herri-ardura. Zapuztutako itxaropenak kudeatu beharko ditugu lau urte barru aldaketa berriro gertagarria izan dadin, edota eskuratutako aginte-makila bazter baten utzi eta kanpainaldi luzean zehar epelak entzun eta gero, eseri egin beharko dugu mahai baten bueltan elkar hartzeko. Gustukoa izan ala ez, halakoxeak gara, eta gozotik bezainbeste dugu mingotsetik.

Zuria ala beltza, nirekin edo nire aurka, geurea edo besteena. Mundua bitan banatzen dela iradokitzen dutenak nonahi ageri dira, eta azken boladan, guztiaren jaun eta jabe bihurtu direla ematen du. Beldur diet baiezko biribilei, eta baita ihesbiderik uzten ez duten ezezko erabatekoei ere. Eta beldur diet aukera biren artean soluziobide bakarra beren egia dela lau haizeetara zabaltzen dutenei, dela kaleetan, dela hedabideetan, dela gure herrietako aginte-eserlekuetako edozeinetan.

Azken bolada luze honetan murgilduta egon garen kanpainagintzako giroak erabat normaldu du praktika hori politikan: gustuko eta aukerako gertakarien hautaketa egiten dute alderdiek eta errealitatea horixe besterik ez delakoan eskaintzen digute, dena gozo eta gorri distiratsu. Askok sinistu egiten dute. Cherry pick esaten zaio ingelesez ale onena, gozoena eta ikusgarriena soilik aukeratzeari, eta egia da amarruak funtziona dezakeela denbora-tarte batez, baina ez betirako: luze gabe, eztarrian trabatuko zaigu hezurra barruan doakizula ez badakizu, edo ahaztea erabakitzen baduzu.]]>
<![CDATA[Amak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1899/024/001/2019-05-16/amak.htm Thu, 16 May 2019 00:00:00 +0200 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1899/024/001/2019-05-16/amak.htm
Artean gaztetxoegia nintzen jakiteko hasperen egiteko modu horrek geure bizimoduaren silueta adierazten zuela, eta hantxe kontzentratu egiten zirela pasatu ezin ziren muga guztiak: haren ezezko horretaraino irudika genezakeela balizko bizimodu hobe bat, baina handik aurrerakorik imajinatu ere ez egitea, hobe.

Hasperen egiteko modu bera entzun dut aste honetan, Dalila Pojoy izeneko emakume txikiaren ahotan. Guatemalarra da, eta kamerari begira mintzatu zaio: lan egiteko baimena ematearekin konformatzen dela erantzun du galdetu diotenean Estatu Batuetako hiritar oso bilakatzeko asmoa ote duen. 33 urte ditu, eta Mexikoko mugaren ertzera iritsi da etxean jasandako biolentzia gupidagabetik ihes eginda, karabanako beste hamaika ama, seme-alaba eta gurasoekin batera. Dalilak 6 hilabeteko bere alabari bularra ez ematea erabaki duelako agertu da hedabideetan, eta hitz soilez azaldu du beldur dela umea osasuntsu ikusiz gero mugazainek eramango ote duten. Bernadette du grazia haren haurrak, eta, egunkariko kronikak kontatzen duenez, amaren bularrik gabe hiru egun jarraian negar baten eman omen ditu, eta, gero, apurka-apurka, isiltzen ikasi du.

Gurean, duela hamabost egun izan zen, eta Ameriketako Estatu Batuetan maiatzeko bigarren igandean ospatu dute Amaren Eguna. Tarte honetan, bada, argazkiak eta esaldi ustez inspiratzaileez zamatu zaizkit sare sozialak, eta ohartu naiz ama izateko modu asko daudela, amets egiteko manera ugari dagoen bezalaxe. Instagramen Hollywood, Netflix eta ospearen Olinpo berrietako jainkosa ama ia guztien seme-alaba are ospetsuagoek beren amengandik jasotako dohainak goraipatu dituzte, arrosa, bonboi eta irribarre eztitsuen artean. Bernadetti ez diote deus galdetu.

Tokian tokiko tradizioetara lotuta dago Amaren Eguneko ospakizuna, gurean erlijio kristauaren soka luzearekin. Jakin dut, ordea, beste zenbait tokitan bestelakoak ere izan zirela noizbait, eta, adibidez, AEBetan Anna Maria Jarvis ekintzaileari zor zaiola egun hori ofizialki ezarri izana, haren amak eta beste emakume adiskide batzuek Gerra Zibilaren garaian izan zuten konpromiso bakezalea ohoratzeko asmoarekin bultzatu zena hasieran baten. Haren asmo onak gutxi iraun zuen, eta merkatua aseezintasunak erraz garaitu zuen partida: berez zuen esanguraz husten ari zela oharturik, Jarvis atzera egiten saiatu zen, baina alferrik izan zen.

Amak erakutsi zidan garenaren neurrira egokitzen ditugula ametsak. Zerbait ikasia izango da, eskarmentuak ematen dizun zerbait, gaur egun horren modan dagoen «nahi-duzun-guztia-lor-dezakezu» mantra nonahiko hori gezurtatu egiten duena. Gutxi batzuen esku dago gaur egun ere amets handiak izateko askatasuna: batzuetan, gela bat nahikoa da, edo lan egiteko baimena aitortzen duen paper-zati txiki bat.]]>
<![CDATA['Quo vadis?']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/018/001/2019-05-02/quo_vadis.htm Thu, 02 May 2019 00:00:00 +0200 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1898/018/001/2019-05-02/quo_vadis.htm Pedroren Egitateak izenekotik, hain zuzen. Gerora ohartu naiz filmak kontatzen duena baino iradokitzaileagoa dela amonaren bertsioa, atrebentzia handiz, honelaxe eman daitekeena.

Neron enperadoreak kristauen kontrako jazarpenari ekin dio eta egoera erabat gaiztotzen ari dela ikusirik, Pedrok Erromatik ihes egitea erabaki du, bere kideak abandonatuz. Via Appiatik badoa ziztu bizian, etsaiek eta hurkoek ikus ez dezaten, eta halakoan, Jesukristo agertu zaio (ordurako hilik beharko lukeena, portzierto) lepoan gurutze handi bat daramala. Zeharo harrituta, Pedrok zera galdetu dio: «Quo vadis, Domine?»; Kristok, bada, «Erromara bueltan, han berriro gurutza nazaten», erantzun du. Eta Maisuaren sakrifiziorako gaitasunaz ohartuta, eta apur bat lotsatuta nik uste, Pedrok ere atzera egin du bidean, bere erantzukizuna bete egingo duela zin eginda. Gero, gerokoak (spoiler beharrik ez dagoela uste dut).

Joan den igandeko hauteskundeak igaro eta gero, begi guztiak beste Pedro batengana zuzendu dira eta hari luzatzen zaio galdera. Apirilaren 28ak Espainiako gobernagarritasunaren ingerada marraztu du; badakigu non dauden lehian zeuden indar politikoen posizioak, eta badakigu inoizko kanpainarik luzeenean denek edo ia denek beretzat aldarrikatu duten nagusitasunik ez dela existitzen. 78ko erregimenari eutsi dion alderdien sistema nekez ezkon daiteke mapa berriaren koordenatuekin. Denbora behar izango du horrek, bereziki eskuinean, non orain arte nagusi izan den alderdiak bere izana jokoan duen haren gertuenak berehalako botere-gosearen tentazioari eutsi behar dion bitartean. Beste filma gogoangarriak zioen bezala, «bat eta bakarra gera daiteke».

Espainiako alderdi sozialista eskutik aterako da partida berrian, eta, beraz, harentzat da lehendabizi galdera. Quo vadis, Sanchez jauna? Legebiltzarraren mapak lurralde-ordezkaritza argia utzi du. Euskal Herriak eta Kataluniak periferiatik erdi-gunera egin dute jauzi, eta legealdiak dirauen bitartean agerian utziko dute Erromako zimenduak aspaldi zartatu zirela. Via Appiatik ihes egiteko tentazioa handia izango da, baina aukera egon badago, behingoagatik, ezegonkortasun iraunkorretik aldendu eta arazoari heltzeko. Negoziatzea esaten zaio horri, eta iturri klasikoen arabera behintzat, politikaren funtzio gorena da.

Galdera, baina, geure buruari ere egin beharko diogu. Quo vadis, Hego Euskal Herria? Igandeko hauteskundeen biharamunak argi erakusten du erreakzionatzeko gaitasun handia izan dutela EAEko eta Nafarroako boto-emaileek. Erreakzionatzea, baina, nahikoa izango da? Txarrena ez gertatzeko mugitu gaitezkeela erakutsi dugu, baina onena gertatzeko aktibatzeko gauza izango gara?

Hauteskundeek mapa berria sortu dute, baina lehengo lurralde berberean gaude, haren leize itxi eta beldurgarriekin, eta baita ordeka eta elkar topatzeko zelaiguneekin ere. Mapak ez baitira lurralde.

Bestela esanda, hauteskundeek zantzu berriak eman dituzte, baina ez dute errealitate berri bat sortu, lehendik zegoena agerira ekarri baizik. Aukera bat da, eta aukera asko egon daitezkeen arren, ez dira infinituak izango.

Galderak zintzoki egin eta erantzuten jakin behar dugu, arnasa hartu dugulako orain aukera ederra dakusagun bidegurutze berria gurutze-bidea ere bihur daitekeelako.]]>
<![CDATA[Gu, Herria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/017/001/2019-04-18/gu_herria.htm Thu, 18 Apr 2019 00:00:00 +0200 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1891/017/001/2019-04-18/gu_herria.htm A Game of Thrones serie ospetsuko gaztelura zetozela esan digute eta. Azken urte hauetan askotan gertatu zaizkigu honelakoak eta jadanik ez dugu azalpen luzeagorik ematen. Bisitari hauek, baina, interes antropologikoa dute antza, zeren eta hauteskunde-kanpainako afixak kokatzen ari zirela ikusi dutenean, «guk» zer bozkatzen dugun galdetu digute. «Guk?». «Bai, herriak», esan dute, horrela errazago ulertuko diegulakoan.

Gurean, apur bat atzeratu egin dira hauteskunde-afixak kokatzeko panelak jartzen. Kale nagusirik ez dago hemen, dena da zentro eta dena da periferia aldi berean, eta, nonbait jartzekotan, autobus-geltokitik gorako kalexka, taberna eta parkea bistan dituena, baliatzen da horretarako. Herriko langileek metalezko xafla berberak kokatzen dituzte errenkadan urtez urte, ertzak gero eta herdoilduago dituztenak. Azken hauteskundeetako kartel zaharren gainean ipintzen dira gero irudi berriak, eta, euriak busti egiten dituenean, aurpegiak eta mezuak nahastu egiten dira.

Metafora ederra iruditzen zait, eta aitortuko dut nahaspila horretan argi gehiago aurkitzen dudala nik alderdiek laborategian diseinatutako bideoetan baino. Xafla bakoitza bihurtzen da horrela ausazko parlamentu txiki bat, edo udaletxe bat, eta ez nuke esango konbinazio meteorologikoa demokraziaren beraren arauak baina absurdoagoa iruditzen zaidanik.

Oporraldiaren erdian eta hilabeteko tartean, Espainiako Gorteak eta Senatua, udaletxeak, Foru Aldundiak, Nafarroako Gobernua eta Europako Parlamentua berritzea dagokigu. Guri, herritarroi, errolda-txartelak jaso ditugunoi, botoa emateko eskubidea (ez betebeharra) dugun hautesleoi. Euripean, gure herriko sarrerako kartelei begiratzen diet, eta neure buruari galdetzen diot nor garen gu, herria. Zenbat «gu» desberdin kabitzen diren gure baitan.

AEBetako Konstituzioaren lehen hiru berbak dira, We the People, euskaraz hitz bitan eman daitekeena. Horrela hastean da lege gorena han, eta paragrafo bakar baten laburtzen du testuaren egitekoa: «Batasuna perfektuago egiteko, Justizia ezartzeko, barne-Lasaitasuna bermatzeko, elkarren Defentsa hornitzeko, Ongizate orokorra sustatzeko eta guretzat zein ondokoentzat Askatasunak segurtatzeko, konstituzio hau agindu eta ezarri egiten dugu». Letra larriak ausaz kokatuta daudela pentsatu izan dut beti, baina apur bat erreparatzen bazaio, berba horiek nabarmentzeko moduan emateko nahita aukeratu direla ere uler daiteke.

«Gu, herria» oso bestela ageri da gertuen dugun Konstituzioan. Aurrekoarekiko aldea ez da txikia Espainiakoan, hasi eta buka: «Don Joan Karlos I.ak, Espainiako Erregeak, berau ikusi eta ulertzen duten guztiei, jakin ezazue Gorteek onetsi dutela, eta Espainiako herriak berretsi, honako konstituzio hau». Letra larriak ere aukerakoak direla esango nuke, eta ez da bereziki azkarra izan behar diferentziak, hitzak gora-behera, ulertzeko.

Gure herria mapan ez baina alegiazko erresumaren erdian kokatzen gaituzten turisten galdera absurdoa zen, jakina, ez baitago herri bakar bat. Baina pentsakor utzi nau. Aukera bat baino gehiago dago, noski, baina funtsean bitara ekar daiteke dena: Helburu komunak aurrera ateratzeko «gu» bat sortzeko gauza den herria gara ala beste norbaiten helburuak berresatearekin konformatzen garen herria?

Geure kostaldera turista-saldoa ekarri duen telesail ospetsuko protagonistetako batek esan zuen bezala, «izar berberei begiratzen diegu, baina oso gauza desberdinak ikusten ditugu. Ados jarri arte, ezin izango dugu gauean bakea izan».]]>
<![CDATA[Sugeak txoriari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/023/001/2019-04-04/sugeak_txoriari.htm Thu, 04 Apr 2019 00:00:00 +0200 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1898/023/001/2019-04-04/sugeak_txoriari.htm
Ene adiskidea ez da ezjakina, baina ezjakintasun handia erakutsi zuen mezu horren bidez. Gaitz erdi haren hutsa soila balitz. Esango nuke, baina, bere txikian, zulo handiak uzten dituela agerian pasadizo honek: asko esaten du, gutxi esanda ere.

Adibidez, argi eta garbi uzten du espazio komunikatibo hegemonikoetatik gutxitan begiratzen diotela periferiari, eta egiten dutenean, aurreiritziz eta nagusikeriaz egiten dutela. Sugeak txoriari begira egiten dion bezala. Gutxi axola die, edo batere ez, gaztelania edo frantsesa ez den beste hizkuntzetan egiten denak, eta susmoa baino zerbait gehiago dut interes falta hori ez dela kazetaritzaren esparrura mugatzen. Espainia mailan sona handiko sari pare bat irabazi duen idazle lagun batek kontagailua omen darama, liburu-sustapeneko elkarrizketetan euskaraz zenbat idazle ote dagoen galdetzen dioten aldiak zenbatzeko: ehunetik ehun, itxura denez. Jakin nahi nuke Espainiako musika-adituen artean zenbatek aipa ditzaketen euskaraz lan egiten duten abeslariak edo taldeak. Zenbat antzerki-kritikarik ezagutzen dituzten hemen eta munduan batez bestekotik gora dauden aktoreak eta antzerki-konpainiak. Getxo Gipuzkoan kokatu duen politikariaren ateraldia «estrabagantzia» bat zela entzun nuen aurrekoan irrati bateko tertulia baten, baina duda egiten dut salbuespena baino, araua ez ote den. Sugeak txoriari begiratzen dionean, txori guztiak bat eta bakarra direla uste izango du, ez ditu bereiziko, berdin zaiolako.

Bitartean, baina, geu gara maiz, Bernardo Atxagaren kontakizunean bezala, sugearen begiradapean itsutu egiten den txoria. Gogoratzen duzu, irakurle, nola hasten zen ipuina? «Sugeak txoriari begiratzen dionean, txoria itsutu egiten da, eta ordura arte begien bistan eduki duen munduaren zati laburra -zuhaitz batzuk, bizpahiru teilatu, bidea, zeruaren urdina- ezkutatu egiten zaio bat-batean». Gogoratzen duzu, irakurle, nola amaitzen den?

Datua ezagutu nahi duenari ez zaio asko kostako jakitea zein diren gurean gehien kontsumitzen diren telebista-kateak, eta ez dut uste batere harrituko garenik ikustean nongoak diren, eta zein hizkuntzatan diharduten. Beste horrenbeste egin daiteke literatura edo musika-kontsumoaren datuekin, eta igualtsua izango da emaitza.

Hutsa, baina, ez datza soilik «handiaren» begiratzeko moduan: hangoen eta hemengoen artean desoreka handia badago, guk geuk ere badugu zer esana eta elkarri zer aitortua.]]>
<![CDATA[Memoria galdua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/017/001/2019-03-21/memoria_galdua.htm Thu, 21 Mar 2019 00:00:00 +0100 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1891/017/001/2019-03-21/memoria_galdua.htm
MySpace sare sozialak bere zerbitzarietan zituen 50 milioi abesti eta argazki galdu egin dituela iragarri du enpresak, ohar batez: egun batetik bestera, desagertu dira. Kitto. 2003 eta 2015 artean erabiltzaileok bertara igotakoak ziren guztiak. Bestela esanda, sare sozialak biltegiratzen zituen, baina ez ziren bereak, stricto sensu.

Sare sozialen aurrehistoriako asaben artean, MySpacek ospe handia izan zuen Estatu Batuetako nerabeen artean. Lagun-sareak aterpetzen zituen, blogak, argazkiak, bideoak, musika eta erabiltzaileen arteko mezu-trukaketako zerbitzuak. Musika taldeentzat profil bereziak sortu zituen, komunitateari, publizitatearen truke, leku propioa eskainiz. Gerora ospetsu egin ziren talde askok espazio birtual horretan egin zituzten lehen urratsak eta hantxe zeuden hastapen horien berri eman zezaketen arrasto bakarrak.

Banan-banan hartuta, gutxi axola du zer zegoen bertan, zer galdu den. Kultura edo zaborra zen? Sormen-lana edo denbora-pasa hutsa? Berdin dio, neurri baten, bederen, berreskuraezina baita jadanik.

Eten egin da soka, eta horren modu masiboan jazo den lehen aldia baita (guk dakigularik), ez da azkena izango: hauskorrak gara, gero eta gehiago.

Ez dago garbi nola eutsiko diogun memoriari hemendik aurrera. Egunero 15 milioi testu-mezu sortzen dira munduan. 3.700 milioi arima daude Interneten konektatuta, eta geure bizitzaren zati gero eta handiagoa dago bertan, hor nonbait, auskalo noren interesen eskuetan. 2017. urteko datuen arabera, munduko elektrizitate-ekoizpenaren %3 erabili zen hodeietako informazio-saldo ikaragarri horiek kudeatzeko: Erresuma Batuko urteko kontsumo osoa baino %40 gehiago. Eta joera geldiezina da: Interneten dauden hamar edukietatik 9 azken bi urte hauetan sortu dira. Hantxe daude joan den udan sakelako telefonoarekin egindako argazki txar horiek, ordu txikitan izkiriatutako poema-kimuak, lerro hauek hona ekartzeko kontsultatu ditudan guneak, eta abar. Bertan daude noizbait geure garai hau nolakoa izan zen jakiteko ezinbestean kontsultatu beharko liratekeen iturriak.

Erabiltzaile batzuen salaketari esker jakin da auzia: bertan zeuzkaten profiletako edukietara sartzeko zailtasunez galdetu zieten sareko kudeatzaileei, eta, azkenean, onartu egin zuten giza-errore bat zela medio 12 urtez pilaturiko uzta osoa galdua zutela. Betiko. Badira balizko giza-errore horren atzean datuok kudeatzeak eragiten dituen kostu itzelak egon daitezkeela esan dutenak.

Telefonorik ez dago jadanik egongelako mahaitxoan, baina irudiak eutsi egin dio. Aitonaren bekozko iluna eta amonaren duintasunak garai bateko argazkia osatzen laguntzen didate. Ez dakit ondorengoek nora begiratuta jakingo duten oraingo berri.]]>
<![CDATA[Ari du]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/021/001/2019-03-07/ari_du.htm Thu, 07 Mar 2019 00:00:00 +0100 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1891/021/001/2019-03-07/ari_du.htm
Joan den igandeko BERRIAren azalak adibide argia zekarren honetaz guztiaz: «Feminismoa ari du» zioen goiburuak, kale-gurutze hori eta morea edo antzeko zerbaiten gainean. Metafora egokia iruditu zitzaidan, zinez, euri-kontuetara aski ohituta dagoen geure herrian aiseki uler daitekeena. Eskimalek elurra izendatzeko adina hitz edo espresio ditu euskarak euri kontuetarako.

Ari du, bai, feminismoa, haize-lasterrak hauspotuta, gainera.

Ez da horrela izan beti. Aspaldiko urteetan euri-zirina izan da, egun seinalatuetan ere, hezetasun apur bat sortzetik nekez pasatu izan dena. Feminista porrokatuek baino ez zituzten aipatzen emakumeen eskubide zibilak paper hutsetik harago eraman zituztenen balentriak. Historia liburuetan ez zen horrelakorik agertzen, ezta kale-izendegietan ere ez; nork ekarriko zituen argitara, eta zertarako? Begitazioari eusteko zailtasunik gabe jarrai genezaken normaltasunaren simulakroa ontzat emanez. Euri-zirtzilak deseroso izanik ere, ez zuten eragozpen handirik sortzen. Martxoaren 8a pasatuko da, esaten zuten; beti pasa egiten da. Eta zuzen zeuden: urteetan pasatu izan da.

Halakoan, baina, isobara-mapak aldatzen hasi ziren: ez zuen atertu, alderantziz baizik. Euri-erauntsiak gero eta maizago agertzen hasi ziren, eta asko harritu egin ziren, gutxien espero zuten une eta tokietan euri-laino trinkoak agertzen hasi zirelako. Perturbazioak sumatu zituzten bizkorrenek, baina gehienak ezustean atzeman zituen, eta balizko normaltasuna pitzatzen hasi zen.

Bularretakoak erre zituzten emakumeen alabak ohartu ziren ez zirela kabitzen Zararen 38an, eta arreta handiagoa jartzen hasi ziren elkarri ezartzen zizkieten kateez jabetzeko; kexatzen hasi ziren, eta ez isipularen aurrean, ahots ozenez baizik.

Lehen aldiz aitaren edo senarraren baimenik gabe bidaiatzeko eskubidea izan zuten emakumeen alabak atzerritik itzuli ziren aparteko lanpostuetarako prestatuta, baina beren lankide gizonek baino gutxiago kobratuko zutela ohartu zirenean ere, ahotsa altxatu zuten.

Krisiak denak berdindu gintuen, denak pobretu gintuen, baina emakumeak prekarioago, babesgabeago, bakartuago utzi zituela ohartu ginenean, beste askok bat egin zuten ordurako zirimiria izateari utzi eta ekaitza zirudien hartan.

Feminismoa ari du. Metaforak den-dena azaltzen du. Orain badakigu (Historiako liburu bakan batzuetan behintzat irakur daiteke) euri horrek olatuak ekarri izan dituela eta feminismoak gizartea adabatu egin duela: aldian-aldian, elkarren arteko bizikidetzari eusten dioten oinarriak nola edo hala zuzentzeko mekanismoak ezarri dira aldarrikapen horiei esker, eta behaztopaka bada ere... honaino iritsi gara.

Feminismoa ari du, eta gehiago behar dugu oraindik, orain arte eutsi izan gaituen eraikinean itoginak nola edo hala estali baditugu ere, ez delako nahikoa izan eta kontraesan guztiak ageri-agerikoak direlako jadanik.

Baina badakigu olatu guztiek erresaka ere sortzen dutela, eta zenbat eta altuagoak eta indartsuagoak izan itsas-uhainak, orduan eta bortitzagoak izan ohi direla atzera eginarazi nahi gaituzten indarrak. Badakigu, eta ez bakarrik beste hamaika aldiz gertatu delako; badakigu oraintsu ere ikusten ari garelako. Euri zaharraren gainean ari du berria.

Euri-bideak zabaldu behar ditugu, nola lantokietan hala etxeetan.]]>
<![CDATA[Zarataren erdian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/022/001/2019-02-21/zarataren_erdian.htm Thu, 21 Feb 2019 00:00:00 +0100 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1891/022/001/2019-02-21/zarataren_erdian.htm
Horra paradoxa: ikaragarrira ohitu egiten garenean, normala beharko lukeena da ikara sortzen diguna.

Hamar eguneko epean jazo denaren segidak zorabioa eragin dezake. Labur beharrez, horrelaxe eman liteke. Kataluniako auzian bitartekariarena egingo zuen «ez-bitartekari» bat iragarri eta baztertu zuten aurrena. Gero eskuinak eta eskuin muturrak Madril lehertuko zuen jende-uholdea deitu zuten, eta plaza soil bat betetzea lortu bazuten ere, aparteko arrakasta izan zutela esan zuten. Handik ordu batzuetara, jardunbide politikoa gauzatu zuten hamabi buruzagi politiko Auzitegi Gorenaren aurrean eserita ikusi genituen, baina Espainiako Atzerri Ministroa munduan barrena zebilen horrek guztiak inongo jite politikorik ez duela aldarrikatzen, matrailak gorritu gabe. Bien bitartean, aurrekontu-proiektua atzera bota zioten PSOEri gobernu-aukerak eskuratu zizkioten alderdietako batzuek, eta zentsura-mozioa aurkeztua duela bederatzi hilabete aulkia estreinatu zuenak hauteskundeak aurreratzea iragarri zuen.

Zarata gehiegi dago geure inguruan eta ia ezinezkoa egiten da egiazki gertatzen ari dena bereiztea adierazpen handios bezain hutsek ezkutatuta. Une egokia litzateke hau Pitagorasen Isiltasunaren Disziplina deiturikoa ezartzeko: bost urtez erabat isilik egotera behartzen zituen jakintsuak acoustici esaten zien bere ikasleak, eta estualdi horretatik onik ateratzen zirenak, mathematici bihurtuta, baino ez zituen egokitzat jartzen jardun komunitariorako. Pitagoras bezain bizkorra izan beharrik ez dago ohartzeko mingaina mendean hartzerik ez duenak nekez lortuko duela burua bakean izatea, eta azken bolada honetako birao-txapelketak nabarmen erakutsi digunez.

Zaratak efektu terapeutikoa duela gauza jakina da. Ezagutu ditut lantegietako soinu sarkorraz inguratuta lo lasai egiten dutenak, gauerdiko sirenekin asaldatzen ez direnak. Berdin gertatzen da politikagintza zatarrenak ekarri digun zarraparrarekin: apurka-apurka inokulatu egiten zaigu, eta denbora sobera igaro gabe, geure burua inmunizatu egin dugu. Normalizatu egiten dugu batere normala ez dena.

Ohitu egin gara ezohikoa beharko lukeen ingurumarira, eta ontzat ematen dugu, jan egiten dugu, berez sortu beharko lukeen okadarik eragin gabe, gainera.

Katalunian eta Euskal Herrian joan den asteburuan egin ziren manifestazio jendetsuek itsasoko hondoan beste korronte batzuk bizi-bizi daudela erakusten digute, baina. Azkenean esnatu egingo gaituen ekaitza izango al da?

Maiatzaren 27ra bitartean, bi aldiz joko dugu Hego Euskal Herriko biztanleok bozkalekuetara, lau esparru desberdinetako geure hautuak egitera. Zaila izango da hautu hori deialdi bakoitzaren berezko esparrura mugatzea, eta are zailago, ia ezinezkoa nik uste, denbora honetan guztian den-dena isilaraziko duen burrunbadari ihes egitea. Geure esku dago, baina, tresna horren bidez zer nahiago dugun adieraztea: ikara sortzen duen atzeraldi demokratikoa edo normala beharko lukeen demokrazia. Eta aukeratu egin behar dugu, kontrajarrita baitaude bata eta bestea.]]>
<![CDATA[Bazekiten eta badakigu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/018/001/2019-02-07/bazekiten_eta_badakigu.htm Thu, 07 Feb 2019 00:00:00 +0100 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1891/018/001/2019-02-07/bazekiten_eta_badakigu.htm
Hitz batzuek oihartzuna egiten dute barruan, beste batzuek baino gehiago, auskalo zergatik. Agian norberak bere erresonantzia-kutxa daramalako soinean, askotan ohartzen ez bagara ere. Esandako hitz horietan artean «bazekiten» horrek durundi egin dit niri barruan, jazotako gordinkerien berri zehatza ematen duten beste hitzek baino sakonago. Bilboko Salestarren eskolan urteetan gertatu diren abusuen berri bazekitela eskolan, baina estaltzea erabaki zutela.

Guztira hamalau gizonek aurkeztu dute orain salaketa, eta denek bat egiten dute esatean susmoa baino zerbait gehiago zela hori eskolaren barruan. Hots, bazekitela zer gertatzen ari zen, baina beste aldera begiratzea erabaki zuela jazarpen horiek behin eta berriro gertatzen ziren bitartean. Argitara atera dute orain, urteetan nork bere golkorako eraman eta gero. Zirrikitu bat ireki dute, zeinetik argia sartzea espero duten, gela ilunak argiztatzeko ordua iritsi delako. Ez nago seguru.

40 urtetik gora du egunkari honetan bertan bere testigantza azaldu duen salatzaileetako batek. Kasua orain ezagutu da, baina ez da berria eta ezagutu ditugun xehetasunek, berriro, oihartzun egiten dute. Haurrak jipoitzea, kolpatzea, iraintzea edo mespretxatzea hezkuntza-metodologia egokitzat hartzen zen garaiko kontuak dira. Letra odolaren bidez sartuko zela esaten zen, diziplina matrailekoen bidez barneratzen omen zela, edo paretari begira belauniko jarrita, ikaskideen aurrean barregarri geratzeko. Heldua da orain horretaz hitz egiten duen gizona, baina koadernoa ahaztu egin zuelako bere 42 ikaskideen aurrean 54 masaileko jaso zuen umea ikusten dut nik bere kontakizunean.

Minak ez du iraungipen-datarik; mina ez da desagertzen, denborak berez ez du ezer konpontzen. Min hori mozorrotu egiten da, lotsa eta beldurra bihurtzen da, makurtu egiten da memoriaren izkina ilunetan, eta onenean, hortxe geratuko da puska luze batez, uzkurtuta, halako baten, agian beste norbaiten hitzek itzartu egiten dutelako, berriro agertuko den arte.

Orduan bazekiten, eta orain badakigu. Eta zer egingo dugu orain dakigun guztiarekin? Galdera horixe dabilkit jira-biran azken bolada honetan. Ezagutu ditugun kasu ia guztietan antzekoa da egindako bidea. Biktimek urteak behar izan dituzte isiltasunaren gelatik irten ahal izateko, haurrak baino ez zirela ukatzen zitzaien sinesgarritasuna aldarrikatzeko moduan egon diren arte, eta bide hori bakarka egin dute. Gaur egun biolentzia hori pairatzen duten haur eta nerabeek ere lau hamarkada itxaron beharko dute sinesgarri izateko? Eta denbora hori guztia bakarka egin behar izango dute?

Bilboko salestarren eskolan, Donostiako Alde Zaharreko aisialdiko taldean, Uribe Kostako eskautetan edota Montserrat, Boston edo Irlandako elizpeko edozein ikastetxetan zer jazo zen bazekiten, eta ez zuten ezer egin. Gure artean, auzoan edo etxeetan orain ere gertatzen ari dela badakigu. Zer egiteko prest gaude?]]>
<![CDATA[Salbu ikusi arte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/018/001/2019-01-24/salbu_ikusi_arte.htm Thu, 24 Jan 2019 00:00:00 +0100 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1891/018/001/2019-01-24/salbu_ikusi_arte.htm
Ispiluaren aurrean agertu dira adin, azal-kolore eta itxura desberdineko hiruzpalau gizon, markaren testuinguru sozialean gizon arruntaren profila irudikatzen dutenak. Ispiluari baino gehiago, barruari begiratzeko deia egiten die ahotsak: «Hau al da gizon bat izan daitekeen onena?», itaun egiten die. Segidako irudiek argitzen dute erantzun beharreko galderaren ingerada: mutil-saldo bat ageri da adin bertsuko beste mutil baten kontra jazarriz; barre-algarak entzuten dira telebistako programa bateko aurkezleak keinu matxista eta ukituak egiten dizkionean etxekoandre estereotipatuarena jokatzen duen emakumeari; gazte batzuk begirada haragikoiak eta eskukatuak eginez inguratu egiten zaizkie emakume bati, eta abar luzea. Horren aurrean ez isiltzeko deia egiten du ahotsak atzera, gizonak hori baino zerbait hobea izan daitezkeelako.

Iragarkiak hautsak harrotu ditu eta markari boikota egiteko deia zabaldu dute zenbait tokitan, mezuak gizon oro irain egiten duela argudiatuz. Gizon guztiak ez dira («ez gara», diote) gisa horrelakoak, ez gara biolentoak, ez gara eredu horretan sartzen, ez gara ez sortzaile ezta errudun ere.

Ez dakit zenbat diren nahigabeturik dauden gizon horiek, minberatuta geratu direnak patriarkatuaren ispiluaren aurrean beren burua ikusi dutelarik. Ez dakit asko edo gutxi diren, baina sortzen duten zalapartarengatik besterik ez bada ere, pentsa daiteke ez direla nik nahi nukeen bezain urriak. Ez dakit gutxi edo asko diren orain jabetu direnak estereotipaturiko irudiek nahitaez orokortu egiten gaituztela, onerako edo txarrerako; emakumeok aspalditxotik dakigu hori, mendeak baitaramatzagu orokorkeriaren esklabo izaten.

Kontua ez da berria, baina oldarraldi berriaren testuinguruan galdera-sorta piztu zait. Askotarikoak dira galdera horiek, eta aitortzen dut horietako batzuek nire barne-kontraesanak agerian uzten dituztela.

Gillette etxearen ispiluak orain plazaratu dizkien irudi horien aurrean deseroso sentitzen diren gizonak eroso al zeuden etxe horrek berak urteetan proposatu izan dien bestelako markoan? Gogoratzen ditut bizar-aitzurrak iragartzeko publizitate-pieza batzuk, iradokitzen zutenak eguneroko errutina ez oso atsegina baino gehiago, bizarra egitea mundua mendean hartzeko lehen urratsa zela. Iragarki horiei esker gizon askok ikasiko zuten matraila leun eta goxoaren jabe izatea bide arteza dela munduko emakume guztiak konkistatzeko, eta emakumeak, gainera, lirainak eta ederrak direla berez, guztiak erabili eta bota kontsumo-eredurako egokiak. Maskulinitatearen irudi desitxuratua da hori, jakina, baina nik dakidalarik behintzat, ez da orain arte boikoterako deirik izan, gizon batzuk (asko edo gutxi, ez dakit) deseroso sentituko baziren ere.

Nahigabeturik dago patriarkatua. Ez dakit norainoko erretenak ireki zaizkion, baina erreakzioaren gordintasunak iradokitzen du hazka egin duela zauria dagoen tokian. Gaur edo bihar ez bada ere, iritsiko da ispiluaren aurrean, zintzoki, begiratzeko unea. Aresti etorri zait akordura: «Eman zaidazu bihotza, eta ken berriz nahigabeak. Esan noiz garen izanen gure etorkizunen jabeak».]]>
<![CDATA[Ez dabil]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/017/001/2019-01-10/ez_dabil.htm Thu, 10 Jan 2019 00:00:00 +0100 Pilar Kaltzada https://www.berria.eus/paperekoa/1890/017/001/2019-01-10/ez_dabil.htm
Gure amonak hamaika aldiz errepikatzen zuen. Ikasiz gero lan hobea lortuko genuen, geure ama eta amonek, eta haien aurretik beren amek eta amonek pairatu zuten sukaldeko patuari izkina egiteko modukoa, behinik behin. Lan hobea izanez gero, geuk irabazitako diruaren jabe izango ginen eta horrek erabateko askatasuna ekarriko zigun. Hortxe zetzan gure aurrekoen itxaropenerako zantzuetako bat: lanak edo diruaren artean kausa-efektu lotura zuzena zegoela uste zuten, salbuespenik gabea. Denbora dezente igaro zen askatasuna kolore anitzeko txori hautemanezina dela jabetu nintzenerako.

Amonak ez zuen sekula irakurri Virginia Wolf, ziur naiz, baina haren oihartzuna zekarten bere hitzek, haren testuingurura egokituta: aske izateko, emakumeak bere dirua eta bere espazioa, bere gela, izatea ezinbestekoa zen. Alegiazko gela hori goiko solairuan ei zegoen, eta gizarte-igogailuak hara eramango gintuen, zuzen-zuzenean.

Artean nik ez nekien etxe guztietan antzera mintzo zenik, bizilagunetako denok edo ia denok partekatzen genuela patu-modu berbera eta ondorioz, mundu-ikuskera bera. Langile-etxea zen geurea, eta langile-etxeak ziren ezagutzen nituen beste guztiak. Gure beldur, itxaropen eta miseriak ez zirela bakarrik geureak, denonak baizik, askoz beranduago ikasi nuen; denbora dezente igaro zen pertsonala den oro politikoa ere badela jabetu nintzenerako.

Gaur egungo begiekin ikusita, inozoa irudi lezake gure amonaren xalotasunak, baina ni neuk behintzat, beti entzun izan ditut horrelakoak etxean, garai horretan ez bainuen Simone de Beouvioirren berririk. Pentsalari feminista frantsesak idatzita utzi zuen Bigarren Sexua bere lan gogoangarrian: «Emakumeok ezin ditugu geure eskubideak bermatutzat eman. Erne egon zaitezen, nahikoa izango baita krisi ekonomiko, politiko edo erlijioso bat berriro eskubide horiek ezbaian jartzeko».

Aldaketa ez da bat-batekoa izan, baina noizbait gertatu da: etorkizuna miresmenez itxaroteari utzi eta beldur izatera iritsi gara. Garapenaren promesa desberdintasunaren egiaztapena bilakatu da. Ez dago bide artezik, bide bihurri desberdin asko baizik. Oraindik gogoratu behar dugu, ozen esan eta aldarrikatu emakumeon bideak malkartsuago eta lohiztatuagoak direla oraindik, desberdintasunen artean batzuk desberdinago garelako.

Agindu ziguten bezala, ikasi egin genuen, gogotik, gainera, baina emakumeak langile prekarioak gara, lanaldi etenak, soldata-arrakala eta genero-bereizkeria pairatzen dugu. Soldata gero eta urriei azpiak ateratzen dizkiegu, geure amak, eta aurretik haren amak eta amonek egin zuten bezala. Gela hori, geuretzat nahi genuena, derrigorrez partekatu behar dugu, eta errentan hartuta garestiegi ordaintzen dugu.

Ezuste handia hartuko zuen gure amonak gaur egungo gizarte-eraikuntzaren traza ikusiko balu. Igogailua matxuratu egin da goiko solairurako bidean gora zihoala. Ez dabil, eta aurrera egingo badugu, eskaleran gora eta oinez izango da, pausoz pauso; nekagarria eta gogorra izango da tarteka-marteka.]]>