<![CDATA[Unai Etxenausia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 11 Aug 2022 06:48:51 +0200 hourly 1 <![CDATA[Unai Etxenausia | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Kulturen arteko elkargune]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2022-08-10/kulturen_arteko_elkargune.htm Wed, 10 Aug 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2022-08-10/kulturen_arteko_elkargune.htm
Janari saltokien artean, eskulangileen postuak ere badaude Francisco Juan Ayala plazan. Halere, saskigintzako tailerrak, hennazko tatuaje tailerrak eta idazkera arabiarreko tailerrak antolatu dituztela irakur daiteke plazako jarduerak iragartzen dituen kartelean. Gunea txukun apainduta dago, eta igartzen da azoka Andre Maria Zuriaren jaietako gunerik esanguratsuenetako bat dela. Zaporez, usainez eta askotariko sentsazioz betetako plaza bat da. Bisitariak hiriko kaosetik urrundu dira, eta nabari da bilatzen ari diren bakea aurkitu dutela Arabiar Azokan.

Eguerdiko 12:00etan ireki dituzte lehen saltokiak, gasteiztarrek ohiko paseoa ematen duten orduan, hain justu. Ikusmiraz gerturatu dira batzuk, eta plaza miretsi dute. Plazaren sarreran oholtza bat dago, hainbat apaingarri dituena, eta arabiar erritmoak entzuten dira bozgorailuetatik: Afrika eta Asiako tokiak ekartzen dituzte gogora.

Azokaren sarreran dago Lyongo (Frantzia) Mohamed Aziz-en saltokia. Kebaba eta tea saltzen ditu, eta harena da merkatu osoko karpa handiena. Bezero bati katilu bat te marokoar zerbitzatzen ari den bitartean, adierazi du asko eskertzen duela gasteiztarren harrera: «Egun batzuetan, gehiago saldu dugu, eta beste batzuetan, aldiz, gutxiago, baina jendea oso atsegina izan da».

Saltoki gehienetan janaria bakarrik saltzen duten arren, dekorazio edota higiene produktuak saltzen dituztenak ere badaude. Tankerako guztien artean, bada bat bereziki nabarmena: ikusi bezain laster susmatzen da egiptoarra dela. Tarek Okaxa egiptoar saltzailearena da -Valentzian (Herrialde Katalanak) bizi da-. Azaldu duenez, atseginez hartzen ditu harengana jotzen duten bezero guztiak.

Gasteiztarrak «bereziki maite» dituela dio Okaxak, bai arabiarrak direnak, baita arabiarrak ez direnak ere. Halere, arabiarrentzat halako postuek duten garrantziaz mintzatu da. «Arabiarrentzat, oso garrantzitsua da jaietan ere halako guneez gozatzeko aukera izatea, asko eskertzen baitute», esan du Okaxak.

Saltokietan saltzen diren produktuak bezala, askotarikoa da plazan bildu den jendea ere. Horregatik, hain zuzen ere, Okaxari iruditzen zaio «oso aberasgarria» dela jaietako egun guztietan plazan dagoen kulturen arteko bat egitea. «Hiri gutxitan ikus daiteke Gasteizen dagoen aniztasuna eta guztien arteko errespetua».

Saltoki «koloretsuak»

Oraindik goiz bada ere, gasteiztar asko dabil plazan bueltaka. Araia Agirre neskatoa Okaxaren saltokietara hurbildu da, amarekin batera. Etxerako xaboi bat erosi dute beste saltoki batean. Amak xaboia erakutsi bitartean, saltokiko apaingarriei begira dago Agirre. Asko gustatzen zaio plazako dekorazioa eta saltokietako karpak koloretsuak izatea. «Euskal Herriko denda gehienak zuriak eta beltzak dira; hemen, berriz, koloretsuak dira, asko gustatzen zait hori».

Badirudi ahora zerbait eramateko ordua iritsi dela kalez kale jai giroaz gozatzen ibili direnentzat. Haragi usaina dario plazan zehar zabaltzen ari den keari. Itzalean eta eserita bazkaltzeko haimak daude, eta han bildu dira asko.

Finean, beste leku batzuetan aurkitzen ez duen horren bila joan da jendea plazara. Kulturen arteko ikaskuntza ardatz izanik, dena nahasten da.]]>
<![CDATA[«Jaiak gasteiztarron topagune dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2022-08-10/jaiak_gasteiztarron_topagune_dira.htm Wed, 10 Aug 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2022-08-10/jaiak_gasteiztarron_topagune_dira.htm
Zenbatetan aritu zara jaien berri ematen?

Hogei urte baino gehiago daramatzat Gasteizko jaien berri ematen. Adibidez, Zeledonen jaitsiera behin baino gehiagotan eman dut irratirako. Horrez gain, prentsarako eta telebistarako egin dut lan. Zeledonen jaitsieraren berri eman nuen lehen aldian, hamabost egun neramatzan irrati batean bekadun.

Kazetari moduan, beraz, oroitzapen politen bat izango duzu.

Oro har, denak oso oroitzapen onak dira. Hala ere, Zeledonen jaitsieraren berri eman nuen lehen urtea gogoratzen dut bereziki; ni eta bekaduna zen lagun bat parrandan joan baikinen ondoren. Hurrengo goizean, lorik egin gabe agertu ginen lanera. Arduragabekeria izugarria izan zen, badakit, eta ez dut berriz egin. Baina hori bai, primeran pasatu genuen. Horretaz gain, gainera, blusa eta neskekin momentu ederrak bizi izan ditut.

Eta une gogorren bat?

Egia esan, gogorrik ez. Hala ere, oroitzen naiz lehen urte hartan, Zeledonen jaitsieran nengoela, lehendakaria bertaratu zela. Erredakziotik berarekin hitz egiteko eskatu zidaten. Nik ez nituen protokoloak errespetatu, eta haren bizkartzain batek ukondokada bat eman zidan. Anekdota hori ez zait sekula ahaztuko.

Harritu al zinen pregoilari izatea eskaini zizutenean?

Egia esan, asko harritu ninduen eskaini zidatenean. Deitu nindutenean, pregoilaria aurkezteko prentsaurrekoaren berri emateko eskatu zidatela uste nuen hasieran; gauza bera gertatu zitzaidan duela urte batzuk Urrezko Zeledon saria eman emango zidatela esan zidatenean. Ohartu nintzenean eskaintzen ari zirena jaietako pregoilari izatea zela, sekulako ilusioa egin zidan. Halere, erantzukizun izugarria ere bada. Ez dakit merezi izan dudan ala ez, baina ohorea izan da niretzat.

Zer da festetako gauzarik garrantzitsuena?

Giro ona egotea, zalantzarik gabe. Jaiak gasteiztarron topagune dira. Horregatik, garrantzitsua da desberdintasunak alde batera uztea, eta mundu guztiak gozatzea: denek ondo pasatzeko moduko festak ditugu. Harro esaten dut beti arabarra eta Gasteizkoa naizela. Horregatik, hain zuzen, jaiak oso garrantzitsuak dira niretzat. Bizitza osoan bi aldiz baino ez dut huts egin festetan, eta datozen guztiez gozatzeko asmoa daukat.

2009tik, Gasteizen urtero ospatu den FesTVal telebistaren jaialdiaren zuzendaria ere bazara.

Zinemaldi bat egiten hasi ginen, eta jaialdi horren sei aldi egin genituen. Ondoren, bi urtez egon ginen ezer antolatu gabe; izan ere, konturatu ginen zinemaldi asko zeudela. Horregatik, zerbait berezia antolatu behar genuen Gasteizen, besteengandik bereiziko gintuena. Asko pentsatu ondoren, telebistaren jaialdi bat antolatzea bururatu zitzaidan. Oraindik ez dut sinesten urtero izaten duen arrakasta.

Telebistazale amorratua izan zara beti, ez?

Bai, haurra nintzenetik: existitzen ziren bi kateen programazio osoa nekien. Egun, kazetari moduan ere telebistan lan egitea da gehien gustatzen zaidana, nahiz eta gutxien lan egin dudan euskarria izan. Betidanik gustatu izan zait kameraren aurrean jartzea.

Nori eskertzen diozu aurtengo pregoilaria izatea?

Guztiei. Badakit ezin naizela jende guztiaren gustukoa izan. Batzuentzat atsegina izango naiz, beste batzuentzat ez, ordea. Hala ere, eskerrik asko guztiei.]]>
<![CDATA[«Ondo gozatzea dagokigu, pribilegiatu batzuk baikara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2022-08-07/ondo_gozatzea_dagokigu_pribilegiatu_batzuk_baikara.htm Sun, 07 Aug 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2022-08-07/ondo_gozatzea_dagokigu_pribilegiatu_batzuk_baikara.htm
Zer zaudete, urduri ala gogotsu zuen egun handirako?

FERRERA: Urduri nago, baina gogotsu ere bai. Beraz, bietatik.

BERGANZO: Ni urduri nago.

Aurreko urteetan ikusiko zenuten Zeledon Txiki eta Edurneren jaitsiera. Inoiz pentsatu al zenuten hautatuak izango zinetela?

FERRERA: Inoiz ez dut hori pentsatu, baina tokatu zait.

BERGANZO: Nik inoiz ez dut imajinatu izan zitekeenik.

Noiz eta nola jakin zenuten aurtengo Zeledon Txiki eta Edurne izango zinetela?

FERRERA: Gogoratzen dut Errege egunean izan zela, opariak irekitzen ari nintzenean. Gutun bat zegoen opari guztien artean, eta ireki nuenean hau irakurri nuen: «Zeledon Txiki izateko aukeratua izan zara». Asko hunkitu nintzen, eta ezin izan nion negarrari eutsi. Ohore bat da hau; guri tokatu zaigu, baina gutxi batzuek bakarrik bizi dezaketen zerbait da. Horregatik, ondo gozatzea dagokigu, pribilegiatu batzuk baikara.

BERGANZO: Nire gurasoak eskolara etorri ziren jaiei buruzko hitzaldi bat ematera. Bideo bat jarri zuten, eta bideoan esan zuten Edurne izateko hautatua izan nintzela. Asko poztu eta hunkitu nintzen ni ere hori entzutean; betidanik amestu dudan zerbait da.

Zer esaten dizuete lagunek?

FERRERA: Oso pozik daudela Zeledon Txiki izango naizelako.

BERGANZO: Zorte handia dudala eta aukera hau asko gozatzeko esan didate.

Gainera, bi urte eman dituzue lagunekin festaz gozatu ezinik. Aurten berezia izango da, ezta?

BERGANZO: Bai. Oso pozik gaude lagunekin gozatu ahalko dugulako. Azken bi urteak gogorrak izan dira guretzat ere.

FERRERA: Gogorra egin zait niri ere: barrakarik gabe, lagunekin egoteko aukera askorik gabe... Ziur inoiz baino gehiago gozatuko dugula.

Azken asteetan kazetarien galderei erantzun behar izan diezue, askotariko argazki eta bideoak egin... Eroso sentitu zarete?

BERGANZO: Egia esan, eroso sentitu gara, eta ez gara kexatzen; ez digute traba handirik egin.

Dantza ere egingo duzue. Ondo ikasi al duzue koreografia?

BERGANZO: Bai, erraza da.

FERRERA: Apur bat ahaleginduta segituan ikasten den dantza bat da.

Eta nola igarotzen dituzue jaiak gurasoen kuadrillekin?

FERRERA: Kalez kale, dantzatzen eta asko disfrutatzen.

Noiz hasi zineten jaietan parte hartzen blusa eta neska gisara?

FERRERA: Txiki-txikia nintzenean. 2 urte nituela hasi nintzen gurasoekin jaietan ateratzen, baina ez naiz oso ondo oroitzen.

BERGANZO: Ni ere sei hilabete nituela irten nintzen lehenengoz kuadrillan.]]>
<![CDATA[Distira galdu dute luma hori eta urdinek]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/009/001/2022-08-06/distira_galdu_dute_luma_hori_eta_urdinek.htm Sat, 06 Aug 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1886/009/001/2022-08-06/distira_galdu_dute_luma_hori_eta_urdinek.htm Cyanistes caeruleus) espezieko txoritxoen koroa urdina eta bular horia ez da 2005ean bezain distiratsua eta bizia. Hamabost urtez lumajearen koloregabetzearen zergatia aurkitu nahian aritu ondoren, ikerketa talde batek hipotesi bat proposatu du: klima aldaketa izan daitekeela koloregabetzearen erantzule.

The American Naturalist aldizkari zientifikoan argitaratu duten Long-Term Decrease in Coloration: A consequence of Climate Change? artikulu zientifikoak amilotx urdinaren hainbat ezaugarri aztertu ditu. 2005. eta 2019. urteen artean egin dute ikerketa EHUko eta Montepellierko CEFE Centre d'Ecologie Fonctionnelle et Evolutiveko zientzialariek. Lankidetzan aritu dira bi taldeak, eta oraintsu argitaratu dituzte ikerketaren ondorio nagusiak.

Frantzia hegoaldeko eta Korsikako amilotx urdinen bi populazio aztertu dituzte ikerketa egiteko. Espeziearen kolorazioari eta bestelako ezaugarriei buruzko 5.800 behaketa ohar baino gehiago lortu dituzte denera: «Hainbat gauza ikertu dira, baina beti kontrolatu dira zona horietako populazioak, oso baliotsuak baitira aldaketa ekologikoak aztertzeko», azaldu du David Lopez EHUko Landareen Biologia eta Ekologia saileko ikertzaileak. Ikerketan parte hartu duten ikertzaileetako bat da Lopez.

1975. urtean hasi ziren amilotx urdinaren bi populazio horiek ikertzen. Txoriak harrapatu egin dituzte ikertzeko, eta gero askatu. Ikerketa metodoak ez du eragin nabarmenik haien ekosisteman edo populazioan. Lopezek ohartarazi du, halere: «Animalia bat harrapatzeak beti izango ditu ondorioak. Espezie honi dagokionez, ordea, apenas nabarituko den eragina, gero beren bizilekura itzultzeko gaitasuna daukatela frogatu baita».

Ez da estetikoa

Lurraldean aldaketaren bat gertatzen denean, adituek lau ondorio bereizten dituzte animalien populazioetan: aldaketa genetiko bat jasatea, aldaketa «plastiko bat» izatea —ezaugarri fisikoak aldatzea—, emigratzea edo desagertzea. Amilotx urdinari dagokionez, aldaketa plastiko bat gertatu da, zehazki. Halere, aldaketa guztiak «elkarren artean lotuta» daudela ohartarazi du Lopezek.

Ez da aldaketa sinple bat. Lumajearen koloregabetzea aldaketa estetiko hutsa dela iruditu arren, espezie gehienek bezala, amilotx urdin guztiek ez dituzte ezaugarri berak, eta, beraz, lumajea ere ez da ezaugarri estetiko soil bat. «Lumajean kolore biziagoa daukatenek kalitate hobea daukate», azaldu du Lopezek.

Ezaugarri askori egiten die erreferentzia Lopezek kalitateaz hitz egiten duenean. Adibidez, ugalketarekin zuzenean lotuta ez badago ere, baliteke horrek lumajearekin «oso harreman estua» izatea, emeek erreferentzia gisa erabiltzen dutelako. Baina beste eragin batzuk ere izan ditzake, ikertzaileak adierazi duenez: «Lumen koloregabetzeak klima aldaketetara moldatzeko daukan gaitasunean eragin dezakeela uste dugu».

Uste dute klima aldaketarekin lotura daukaten bi faktorek eragin dietela txoriei: «Lumen kolore aldaketa tenperatura igoeraren eta prezipitazioen gutxitzearen ondorioa dela esan genezake», azaldu du Lopezek. Ikerketa hasi zutenetik 1,23 gradu igo da tenperatura bi eremuetan, eta batez beste 0,64 milimetro euri gutxiago egin du.

Amilotx urdinaren inguruko lau ikerketa daude martxan orain munduan, baina horietako bat ere ez hemen. Euskal Herrian erraz aurki daitekeen txori bat izanik, Lopezek uste du interesgarria izan daitekeela espezie horrek lurraldean izan duen bilakaera ere aztertzea. «Frantzia hegoaldeko eta Korsikako ingurunearen oso antzekoa da gurea. Hala ere, klima ez da berdina; hezeagoa da gurea. Hangoa, berriz, oso lehorra da».

Iraupena

Lumajearen aldaketak, ordea, ez dirudi eraginik izango duenik espeziearen iraupenean. Lopezi «dramatikoegia» iruditzen zaio desagertzeko arriskuaz hitz egitea. Halere, ez du ukatu etorkizunean hori gerta daitekeenik: «Lumen koloregabetzea ez da galzorian daudelako froga zuzena, baina hipotesiak badaude frogatzen dutenak etorkizunean gerta daitekeela».

Atzerrian edo Euskal Herrian ikertzen jarraituko du Lopezek. Ezin izan du frogatu amilotx urdinaren lumajearen koloregabetzearen arrazoia klima aldaketa denik. Hipotesiak hor daude: «Hipotesi garrantzitsuak ditugu. Horregatik, hipotesi horiei erantzun bat emateko ikertzen jarraitzeko motibatuta dago talde guztia».]]>
<![CDATA[Euskarak jaiei aihozkada]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2022-08-06/euskarak_jaiei_aihozkada.htm Sat, 06 Aug 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2022-08-06/euskarak_jaiei_aihozkada.htm
Bi urteren ondoren, Aihotz plazara itzuli da GEU. Urte osoan egiten duten bezala, jaietan ere euskararen erabilera bultzatu nahi dute. Kartel askotarikoa prestatu dute horretarako, eta, gutxienez, Aihotz plazan giro euskaltzalea egotea dute xede. Giro hori bultzatzeko, hain justu, trikitilari eta bertsolariekin girotu dute eguerdia. Udal Folklore Akademiako trikitilariak aritu dira lehenik, eta Oihane Perea eta Nerea Elustondo bertsolariak ondoren. Horrez gain, Ls Desmadrat txarangak kontzertu ibiltaria eskaini du plazan bertan.

Txodna 12:00etan ireki dute elkarteko kideek. Halere, antolatzaileek ez ezik, boluntarioek ere txandak egiten dituzte barran, elkarlana baita elkarteak sustatzen duen oinarrizko balioetako bat. Azaitz Unanue GEU elkarteko kideak nabarmendu duenez, elkartekoentzat «oso garrantzitsua» da jaietan txosna izatea: «Gasteizko erdigunean daukagu txosna, leku ezin hobean. Garrantzitsua da elkarteak presentzia izatea Gasteizen; izan ere, aurrera egiten laguntzen digu horrek».

Trikitilariak giroa berotzen hasi dira, 12:30ean. Aurrealdean daude ikuskizunaz eserita gozatu nahi duten pertsonak; beste asko, ordea, atzealdean daude, dantzan. Blusa eta nesken Alegrios kuadrillako jende dezente bildu da plazan, ikuskizunaz gozatzeko. Kuadrilla horretako kideak dira Elisabeth Sanchez eta Soraya Simon duela urte asko. Jaiak «ederto» hasi dituztela nabarmendu dute biek. «Kostatu zaigu giroan sartzea, jende gehiegi dagoelako; baina orain hunkituta gaude, jaiak itzuli direlako», azaldu du Sanchezek, pozarren.

Trikiti emanaldia amaitu bezain laster, 13:00etan, Ls Desmadrat txaranga bildu da GEU txosnara. Lehenengo nota jo bezain laster, plazan zeuden guztiak dantzan hasi dira.

Simonek esan bezala, jendea «momentuaz gozatzen» dabilela ikus daiteke: «Ez dakigu etorkizunak zer ekarriko digun. Horregatik, aurtengo festak aprobetxatu behar ditugu. Aihotz plazako txosna oso leku aproposa da horretarako».

Bertso saioa 13:30ean hasi da. Euskarak oholtzan tokia izan dezan antolatu dute bertso saioa. «Euskara zabaldu behar dugu hiri osoan zehar; hori da, hain justu, gure asmo nagusia», azaldu du Unanuek. Pozik nabarmendu du, gainera, aurten kuadrillak elkartearengana hurbildu direla «argazkitik harago»; besteak beste, euskara sustatzeko asmoarekin. Horregatik, jaietako Euskaraldia antolatu dute gaurko.

30 urtez euskara sustatzen

Egun, Gasteizen garrantzi handia duen elkartea bilakatu da GEU. Unanuek azaldu duenez, gasteiztarren euskararen erabileraren azken datuak baikorrak dira. Beraz, «bide onetik» doazen seinale da hori.

Giroan sumatzen da elkarteko kideak jaiez gozatzen ari direla. Halere, urriaren 1a izango da 30. urteurrena ospatzeko egun handia. Unanuek aurreratu du hainbat ekitaldi antolatuko dituztela: «Alde zahar osoan ekitaldiak egingo ditugu. Are, Gasteizko irakurle klubeko kideek ere 20. urteurrena ospatuko dute. Beraz, haiekin batera gozatuko dugu festaz».

Beste urte batez, GEU elkarteak euskararekiko daukan konpromisoa erakutsi du. Aihotz plaza leku aproposa da, beraz, Gasteizko jaietan giro euskaldunaz gozatu nahi duenarentzat.]]>
<![CDATA[Lehenago egin du eztanda]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2022-08-05/lehenago_egin_du_eztanda.htm Fri, 05 Aug 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1876/029/001/2022-08-05/lehenago_egin_du_eztanda.htm
Gasteizko Alde Zaharreko muinoan dago gaztetxea. Udalak antolatzen dituen ekintzetatik aldentzen saiatzen dira urtero bertan antolatzen diren gazteak, eta jaiak beren erara prestatzen dituzte; kartel anitz eta giro alternatibo bat sortuz. Lehenengo egunerako ere gaztetxeetan ohikoak izan diren punk-rock kontzertuak antolatu beharrean, technoa jartzen duten Euskal Herriko sei DJ ekarri dituzte: DJ Raybon, DJ Mou, Santaklaux, Jokin Krakovia, Wary eta Papaltrauma.

Andoni Larrañaga gaztetxeko asanbladako kidea patioan dago, alde batetik bestera, adiskideekin batera dena prestatzen. Jaietarako prestaketa lanak «gogorrak» izan direla esan du, eta «denboraz larri» ibili direla: «Jende berri asko gaude asanbladan, eta normala da gaztetxeko ekitaldietan gauza batzuk atzeratzea. Halere, ondo joango da guztia, ziur».

16:30ean, bi gaztek txupinazo alternatiborako suziriak ekarri dituzte gaztetxera, eta pare bat bota dituzte. Jendeak irribarre egin du eztanda entzun bezain laster; igartzen da irrikitan daudela jaiei hasiera emateko. «Gogotsu» dago Markel Oleaga gaztetxeko asanbladako kidea ere. Azaldu duenez, lehen egunean tecno musika egongo da gaztetxean, baina jaietako egun guztietan askotariko musika ekarriko dute: «Technoa egongo da gaur, baina bihar reggaea izango dugu; etzi, berriz, oi! estiloko musika».

Ateak ireki dituzte 17:00etan, eta pixkanaka jendea sartzen hasi da: batzuk dantzan, beste batzuk zapia buruan... Askotariko jendea. 17:30ean dena beteta zegoen. Esti Kortabarria izan da iritsi diren lehenengoetako bat. Lagunekin dantzatzen hasi da barraren ondoan. «Txupinazo ofizialetik ihes» egin nahi duela nabarmendu du, eta horregatik etorri dela: «Giro ederra egon ohi da urtero Gasteizko gaztetxean, eta giro eder horren bila etorri naiz».

17:30etarako bete da gaztetxeko patioa. Denak izerditan daude, eta ez da beroagatik bakarrik, musikagatik baizik, jendea etengabe ari baita dantzan. Kortabarriak asko estimatzen ditu gaztetxearen moduko espazio alternatiboak: «Urte osoan zehar antolatzen diren ekitaldietara etortzen saiatzen naiz. Eta gogoko dut jaietako lehenengo eguna hemen eta txosnetan igarotzea ere».

Musika gelditu dute bat-batean, eta jendeak bere sakelako telefonoetan begiratu du ea zer ordu den jakiteko. 17:55 puntuan, txupinazo alternatiboaren suziria jaurtitzeko ordua. Ssssssshhh… danba! entzun bezain laster oihuka hasi da jendea. «Gu beti udalaren aurretik», azaldu du Larrañagak: «Hau gaztetxe bat da; beraz, ezin diogu udalak esaten digun guztiari men egin: gu beti kontrara goaz».

Jaietan, «errespetuz»

Gaztetxeak Gasteizko jaietan bete ohi duen eginkizuna ilundu arte giroari eustea da. Horregatik, ekitaldi guztiak txosnen gunekoen aurretik antolatu dituzte, ondoren jendea txosnetara joan dadin. «Jendea guregana hurbiltzea eta kontzertuez gozatzea nahi dugu, ondoren txosnetara eta gazte karpara joan daitezen». Halere, gaztetxea irekita egongo da egunero gau osoan, jaiak amaitu arte.

Giro atsegina dago, elkarrenganako errespetuzkoa. Oleagak jendea animatu du «herri mugimenduak antolatu dituen jaiez gozatzera». Aldi berean, Larrañagarentzat garrantzitsua da, lehen ordu hauetan ikusi den bezala, jai guztian jendeak errespetua izatea: «Ondo portatu gaitezen eta elkar errespeta dezagun guztiok».]]>
<![CDATA[AHTaren aurka, elkar elikatuz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/008/001/2022-07-31/ahtaren_aurka_elkar_elikatuz.htm Sun, 31 Jul 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1943/008/001/2022-07-31/ahtaren_aurka_elkar_elikatuz.htm Festival Alta Felicita lelopean. Araba Bizirik plataforma gonbidatu dute kanpaldira, besteak beste. Euskal Herrian AHTaren eta beste zenbait proiekturen aurka dauden mugimenduen berri eman dute.

1990eko hamarkadan abiatu zuten abiadura handiko linea bat eraikitzeko proiektua Val di Susan. Ordutik, haraneko eta Turin hiriko biztanleak No TAV mugimenduaren inguruan antolatu dira. Roberto Ruiz de Arkaute Araba Bizirik-eko kideari garrantzitsua iruditzen zaio esperientzia horiek gertutik ezagutzea, eta, aldi berean, abiadura handiko trenaren aurkako borrokak nazioartera zabaltzea: «AHTaren aurkako ikur bilakatu da Val di Susa. Horregatik, interesgarria eta beharrezkoa iruditzen zaigu topaketa horietan egotea. Besteak beste, egiten duten lana eta gobernuaren aldetik jasaten duten errepresioa gertutik ezagutzeko».

Oro har, AHTaren aurkako Euskal Herriko plataformen antzerako argudioak erabiltzen ditu No TAV mugimenduak. Uste dute haranerako proiektatutako abiadura handiko linea garestiegia dela, eta Frantzia eta Italia arteko garraioaren kalitatea hobetzeko helburua ez duela betetzen. Horrez gain, pertsonen osasunaren gainean kalteak eragin ditzakeela argudiatzen dute. Hala ere, Ruiz de Arkauteren iritziz, «badaude ezberdintasunak, eta badago zer ikasi».

Hari horretatik tiraka egin du gogoeta plataformako kideak: «Beste ikuspuntu bat gehitu nahi diegu Euskal Herrian ematen ditugun hitzaldiei. Izan ere, nazioarteko borroka moduan ulertu behar dugu. Kanpaldian ikasten dugunak hemengoari indarra emateko balio behar digu». Horrek, gainera, «borrokarekin jarraitzeko motibazioa» areagotuko duela uste du.

Araba Bizirik-en ekarpena

AHTari buruz hitz egiteaz gain, Araban egin nahi diren «beste energia berriztagarrien proiektuek —parke eoliko eta fotovoltaikoek, adibidez— izan dezaketen inpaktuaz» ere hitz egingo dute.

Finean, «bi gizarte dira, eta baliabideak ez dira berdinak», Araba Bizirik-eko kideak azaldu duenez, baina, ezberdintasunak ezberdintasun, antzeko balioak dituzte: «Garrantzitsua da harremana mantentzen jarraitzea».]]>
<![CDATA[Tradizioa oinarri duen bidea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1889/036/001/2022-07-31/tradizioa_oinarri_duen_bidea.htm Sun, 31 Jul 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1889/036/001/2022-07-31/tradizioa_oinarri_duen_bidea.htm
Ibarra auzoan -haraneko populazioaren erdia inguru bizi da bertan- hasten den ibilbide zirkularra da Karobia-Andra Mari ibilbidea. Bisitaria autoan edo auobus bidez irits daiteke Ibarrara. Plazatik gorako bidea hartu, herrigunetik irten, eta ortuen ondotik ibili ondoren, bidegurutze bat ikusiko du, parez pare.

Sigi-saga egiten duen ezkerraldeko bidezidorra hartu beharko du ibiltariak, errekaren ondotik doana. Metro gutxi batzuk egin ondoren, ur jauzi txiki bat aurkituko du; egun eguzkitsu batean bainu bat hartzeko leku aproposa izan daiteke. Aurrerago, karobira iritsi aurretik, sastrakek estalitako zentral elektriko zahar bat dago: misterioa eta, aldi berean, bakea transmititzen dituen eraikina da.

Ondoan dagoen zubi txiki bat gurutzatu, eta karobira iritsiko da segituan. Irudi eta testuekin osatutako informazio panel bat dago karobiaren kanpoaldean. Antzina han lan egiten zutenen ohiturak azaltzen dira. Bisitariak karobiaren goiko aldera igotzeko aukera izango du, gainera; baita barrura sartzeko ere. Halere, apenas sartzen den argirik barrura, eta esperientzia klaustrofobikoa izan daiteke.

Karobia bisitatu ondoren, erreka ondoko bidezidorrera itzuli behar da, eta aldapan gora segi, harrizko bide bateraino iritsi arte. Bidean, Aramaioko bi baserri berezienetakoen azpitik igaroko da: Ibabe eta Maskariano baserriak. Kondairaren arabera, Erdi Aroan Aramaioko jauntxoari aurre egin zion Berta emakumearen jaiotetxea da Ibabe. Maskariano, aldiz, bailarako baserririk zaharrenetakoa da. Bisitariak bi baserriak miresteko aukera du, eta urte guztiotan baserri horietan gertatu den guztia irudikatzekoa.

Konturatzerako, Ibabeko Andra Mariko baselizara iritsiko da. Jolas parkea, iturria, aterpea eta bi parrilla daude bertan. Ohikoa da lagunekin barbakoa bat egitea, eta arratsaldea bertan pasatzea. Horrez gain, haurrek jolasteko leku aproposa ere izan daiteke.

Iluntzean, baselizatik jaitsiko da bisitaria ibilbidearen hasierako bidegurutzeraino. Ibarrarako noranzkoa hartu, eta segituan iritsiko da auzora. Orduan amaituko du ibilbidea.

Punk-rock jaialdia ermitan

Edozein aitzakia izan daiteke ona ibilbidea egiteko. Urtero, maiatzeko azken larunbatean, Eguzkierripa Rock jaialdia antolatzen dute Ibabeko Andra Mari ermitan. Guztira, sei taldek jotzen dute. Rotten Xlll, Lukiek eta Perlata bezalako talde ospetsuek jo izan dute. Ibilaldiaren ondoren, aukera ona izan daiteke eguna kontzertu batzuk ikusten amaitzea.

Karobia-Andra Mari ibilbidea



Urte guztian egin daiteke, Aramaion.]]>
<![CDATA[Hitzik gabeko oihu ozena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/027/001/2022-07-26/hitzik_gabeko_oihu_ozena.htm Tue, 26 Jul 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1876/027/001/2022-07-26/hitzik_gabeko_oihu_ozena.htm
Bere obra ikusgarriei esker, nazioartean Euskal Herriko artista ospetsuenetakoa bilakatu da Esther Ferrer (Donostia, 1937). Bere ibilbide oparoan gorputza ikertu eta haren biluztasunarekin egin izan du lan askotan. Helburu argi batekin: begiratzen duenarengan hausnarketa eragiteko, eta, aldi berean, gorputza arterako eremu gisa erakusteko.

Biluztasuna eta artea batzen dituzten obrei dagokienez, oraintsu arte Ferrerren lan ezezagunenetako bat izan da Gorputzaren ekintzak performancea. Lau ekintzak osatzen dute bideoa, eta guztietan agertzen da biluzik artista. Izan ere, adierazpen minimora eta funtsezko elementuetara mugatzen da obra: gorputzera, espaziora eta denborara. Une oro, gorputza noraino erakutsi, noraino ezkutatu, bere nahien arabera kontrolatzen du hori artistak. 2019an, Gasteizko Artium museoak Bartzelonako Angels museoari erosi zion obra, eta, orduz geroztik, ikusgai dago museoko erakusketa gela nagusian.

Mugimenduaren kronika

Hasi da lehen sekuentzia. Gelaren eskuinaldetik sartu da Ferrer, biraka, baina geldo. Oso geldo. Badirudi besoak gorputzari lotuta dauzkala. Tenkatuta dago, gainera, beldurtuta balego bezala. Minutuak aurrera doaz, eta oraindik biraka jarraitzen du, gelaren zirrikitu batean ezkutatu den arte. Segundo gutxi batzuk egon da planotik kanpo, eta, ikuslea konturatu denerako, itzalen artetik agertu da. Bat-batean, ordea, grabazioa moztu egin da.

Segundo batzuetan beltza baino ez da ikusten pantailan, performancearen bigarren sekuentzia hasi den arte. Oin puntetan dago Ferrer, gela osoan bueltaka. Nekez eutsi diezaioke orekari, eta dardarka dago. Beldurrezko pelikula baten hasiera balitz bezala, norbaitengandik ihesi dabilela dirudi. Baina ez da ezer gertatu, gelan ez da inor gehiago agertu. Eta, berriz, dena beltz.

Objektuak tarteko

Objektuak ikusten diren sekuentzia, berriz, bakarra da. Artista aulki batean eserita dago, uzkurtuta; bere burua babestu nahiko balu bezala. Ondoren, bizkarra tente jarri, eta eskuak aurpegi aurrera eraman ditu, aurpegia estaliz.

Altxatu denean, leihoaren ondora joan da. Paper batzuk eta katilu bat daude leiho azpian. Pixkanaka, paperak gorputz osoan itsasten hasi da: besoetan, tripan, hanketan, titiburuetan... Gero, azken papera hartu, eta katilu barruan erre du. Nola erretzen den begira egon da, segundo batzuez. Papera errauts bihurtu denean, gelatik alde egitea erabaki du artistak. Itzuliko ote den zalantzan geratu da ikuslea.

Azken dantza falta zaio oraindik; azken gauza bat erakutsi nahi du: Paris. Hala, hiria erakusteko, berriro hurbildu da leihora. Bizkarra eman dio kamerari, eta leihotik begira jarri da segituan. Berak ikusten duen guztia hauteman daiteke: etxebizitza ilaraz marraztutako zerumuga amaigabea. Kontraste handia da proiekzio osoan ikusi denarekin; izan ere, gela intimo horretatik hiriko kaosera atera da Ferrer.

Haren lan gehienek erakusten duten bezala, Gorputzaren ekintzak performanceak ezin hobeto agertzen du Ferrerren arte ikuskera: obraren parte baino ezin da izan artista.

'GORPUTZAREN EKINTZAK PERFORMANCE BIDEOA
Urtea. 1975.
Egilea. Esther Ferrer.
Lekua. Artium museoa, Gasteiz.]]>
<![CDATA[Jazza ardatz, estilo askotako artistak batuko dira Gasteizen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2022-07-12/jazza_ardatz_estilo_askotako_artistak_batuko_dira_gasteizen.htm Tue, 12 Jul 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/028/001/2022-07-12/jazza_ardatz_estilo_askotako_artistak_batuko_dira_gasteizen.htm
Mendizorrotza eta Principal antzokia izango dira jaialdiaren gune nagusiak, baina doako kontzertuak ere izango dira Gasteizko muinoko Falerinako lorategian, Prado parkean eta hiriko kaleetan. Aurten, «jazzak etorkizun oparoa duela erakusteko konpromisoa» hartu du jaialdiko antolakuntzak: «Esperimentatzen duten musikariak, kontzertu bikainak ematen dituztenak eta jazza ulertzeko modu berri bat aldarrikatzen dutenak daude».

Nazioarteko izarren oholtza

Tradizioak hala aginduta, aurten ere Mendizorrotza izango da nazioarteko izarren oholtza, ibilbide profesional oparo eta luzea duten hainbat artista ariko baitira gune horretan. Eliane Elias pianista, konpositore eta abeslaria (Sao Paulo, Brasil, 1960) da horietako bat, eta hark abiatuko ditu bihar Mendizorrotzeko kontzertuak. Mirror mirror bere azken diskoa aurkeztuko du Gasteizen, Chucho Valdes eta Chick Corearekin grabatu zuena. 2022ko jazz latinoaren disko onenaren Grammy saria irabazi du lan horrekin. Joan den urtean hil zen Corea, Eliasen erreferenteetako bat, eta Gasteizko jazzaren zaleek gehien miresten zuten musikarietako bat. Beraz, hura omentzeko gaua ere izango da biharkoa. Horrez gain, gau berean, Giulia Valle (San Remo, Italia, 1972) konpositore, kontrabaxu jotzaile eta orkestra zuzendariak Giulia Valle Ensemble azken lana aurkeztuko du.

Artista esperimentalen txanda izango da ostegunean: Yazz Ahmed (Londres, Erresuma Batua, 1983) tronpeta jotzailearena eta Snarky Puppy Texasko taldearena (AEB). Ahmed tronpeta jotzaile britainiar-bahraindarrak, bere interpretazio goraipatuaz gain, jazzeko emakumeekin eta arabiarrekin sozialki konprometitutako konposizioak aurkeztuko ditu. Snarky Puppy, berriz, Michael League baxu jotzaileak txandakatzen ari diren 25 musikarirekin batera zuzentzen duen talde instrumentala da. Hainbat jazz mota, rocka eta funka uztartzen ditu, eta hiru Grammy sari irabazi ditu.

Ostiralean, Arturo Sandoval (Artemisa, Kuba, 1949) tronpeta jotzailearen doinuek dantzaraziko dituzte Mendizorrotzera doazenak. Jazzeko tronpeta jotzailerik ospetsuenetako bat da Sandoval. Besteak beste, Irakere taldea sortu zuen, Kubako jazz talderik garrantzitsuena zale askorentzat, Paquito D'Rivera saxofoi jotzailearekin eta Chucho Valdes pianistarekin batera. Sandovalek emango duen kontzertuaren aurretik, ordea, Europako jazz panoraman proiekzio handia duen musikari bat izango da: Xavi Torres (Tarragona, Herrialde Katalanak, 1991). Gaztea izan arren, ibilbide oparoa egin du: Amsterdamen ikasi zuen, eta, Europako musikariekin kolaboratzeaz gain, musika klasikoko ikasketak eta jazz masterra ere egin zituen.

Artista gazteei leiho bat ireki nahi izan diete antolatzaileek larunbatean ere. Robert Glasper (Texas, Ameriketako Estatu Batuak, 1978) piano jotzaile eta ekoizleak Black Radio seriearen hirugarren atala aurkeztuko du. Haren ondoren, Theon Cross gaztea (Londres, Erresuma Batua, 1993) ariko da. Izaera berritzailearekin, baina tuba brass band-en doinuak berreskuratu ditu gazte britaniarrak.

Jazza, eta gehiago

Ohi bezala, hainbat musika genero batzen dituzten taldeak ekartzen saiatzen dira jaialdiko antolatzaileak. Eta horren adibide garbia da igandeko kontzertu bakarra: Kase.O Jazz Magnetism. 2009an, Violadores del Verso banandu ondoren, Javier Ibarra Kase.O-k (Aragoi, Espainia, 1980) Jazz Magnetism sortu zuen Bartzelonako jazz eszenako musikaririk ezagunenetako batzuekin batera. Eten luze baten ondoren, rap-jazz taldeari berriz ekitea eta bira bat egitea erabaki zuen Ibarrak.

Jaialdiko antolatzaileak ez dira ahaztu etxeko artista gazteez, hala ere. EIJO Euskadiko Ikasleen Jazz Orkestrak abiatuko du jazz jaialdia, gaur gauean, Principal antzokian. 30 gaztek osatutako talde berritzailea da EIJO, euskal musika tradizionala jazzarekin nahasten duena. Horrelako taldeetan ezohikoak diren musika tresnak erabiltzen dituzte.

Gasteizko kaleetan ariko dira, berriz, Jazzteiz elkarteko kideak. Pandemia garaian sortu zuten elkartea, hiriko musikarien emanaldiak kalera ateratzeko helburuarekin. Baina, orain, egoera lehengoratuta, elkarlanean ariko dira jazzaldiarekin. Haiekin batera ariko dira, besteak beste, Aldakan, Apodaka, North Coast Quintet, Itzi Canta a Bessie, eta Iruña Brass Band.

Musikaz gain, bestelako proposamenak ere izango dira datozen asteetan. Javier de la Torre artistak, esaterako, erakusketa bat jarriko du Vital fundazioan. Mosaikoak ardatz dituzten artelanak ipiniko ditu, eta hilabete osoan izango da haiek ikusteko aukera.

Azkenik, Euskadiko Filmategiaren Jazzinema zikloa ere izango da aurtengo jaialdian. Artium museoan egingo dituzte proiekzioak: jazz musikari lotutako filmak emango dituzte uztaileko ostegun guztietan, 19:00etan.]]>
<![CDATA[Gaurko artearen hiru aurpegi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/026/001/2022-07-07/gaurko_artearen_hiru_aurpegi.htm Thu, 07 Jul 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1872/026/001/2022-07-07/gaurko_artearen_hiru_aurpegi.htm
Arte plastikoen eta ikusizkoen arloan Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan banatzen diren «garrantzitsuenak» dira Gure Artea sariak, Jaurlaritzak gogora ekarri duenez. Hemezortzina mila euro jasoko dituzte Aurrekoetxeak eta Consonnik. Eta Herrerok, berriz, 20.000 euro, aurreko aldietan baino 2.000 euro gehiago. Lazkanorekin batera, Damaris Panek, Fernando Perezek, Maite Garbaiok eta Mikel Lertxundik osatu dute aurten epaimahaia, eta Lazkanok azaldu zituen hartutako erabakiaren arrazoiak.

Mende erditik gorako ibilbide artistikoa egin du Herrerok (Bilbo, 1942), eta oraindik jardunean ari da. Lazkanoren iritziz, «koherentzia bat mantendu du» urteotan guztietan. Horregatik, ezbairik gabeko «erreferentzia» bat dela azpimarratu du epaimahaiburuak: «Oraindik jardunean dabilen sortzaile berezia da Herrero —margolaria, grabatzailea eta eskultorea—, eta haren obra irudimenezko hausnarketatik eta inpresionismoaren berehalakotasunetik sortua da. Haren obrak figurazio liriko eta poetiko bat islatzen du, gainera, eta erreferentzia sinbolikoz betea dago».

Artistaren «herentzia kulturalak eta garaikidetasunarekiko interes erneak» XX. mendeko euskal artea ulertzeko «funtsezko figuretako bat» bilakatu dute, epaimahaiaren iritziz. Lazkanoren hitzetan, «klasikotasun modernoko» pintura garatzen du, eta hiriko eta landako bizimoduaren ikuspegi pertsonala eta intimoa erakusten ditu bere lanetan. Hori bakarrik ez: Herrerok «artearen hainbat arlotan egindako lana eta ikerketa» ere goraipatu dituzte.

«Espero ez nuen sari bat izan da», aitortu zuen Herrerok, eta behin eta berriz errepikatu zuen «asko eskertzen» duela aitortza: «Estudioan pasatzen dut denbora gehien, eta gutxi ateratzen naiz; ez nago ohituta horrelako sariketetan egotera. Are, amaitu arte ez dut margolana erakusten».

Aurrekoetxea (Bilbo, 1989), berriz, «egungo euskal eskulturaren ordezkari nagusietako bat» da, epaimahaiaren iritziz. Haren lanek publikoaren «barrenera» sartzeko gaitasuna dute, Lazkanoren hitzetan. «Artistaren lanak eraginkortasunez lotzen ditu landu izan dituen diziplina ezberdinak —arte ederrak, psikologia eta sexologia—, giza harremanen alde emozionalean eta harreman horiek espazio intimoarekin duten interakzioan sakontzearren».

Era berean, obretan hainbat lengoaia uztartzen dituen artista ere bada: testua, performancea eta objektuak, besteak beste. Epaimahaiburuak goraipatu zuen artistak bere azterlanekin lotutako gaiei buruzko «hausnarketa sakonen zerbitzura» jartzen duela artea.

Aurrekoetxearentzat, «berezia» da Gure Artea saria Herrerorekin eta Consonniko kideekin batera jasotzea. Izan ere, asko miresten du artisten arteko elkarlana. «Niretzat, oso garrantzitsua da une oro beste artista batzuekin harremanetan egotea. Gure lana ere bada testuinguruak sortutako zerbait, eta ez bakarrik sorkuntza indibiduala», esplikatu zuen. Horrez gain, halako aitortzek duten garrantziaz mintzatu zen, norbere obrak «beste baten begiradatik ikusteko aukera» ematen dutelako, bereziki.

Artea hedatzea helburu

Artea sortzeko ez ezik, hura hedatzeko egindako esfortzua ere —literaturan, irratian eta hezkuntzan, besteak beste— aitortzen dute Gure Artea sariek. Eta arlo horretan egindako lanagatik sarituko dute Consonni, Bilbon egoitzan duen arte garaikideko ekoizle eta argitaletxe espezializatua. Horretarako sortu baitzuten Consonni 1996an, baita artistei ekoizpen prozesuetan laguntzeko asmoz ere. «Haiekin lotura konplize estuan egoteko, eta baita edozein egoeratan laguntzeko: besteak beste, pentsatzeko, elkarrekin lan egiteko, ekoizteko eta erakusteko», Lazkanoren hitzetan.

25 urte daramatzate Consonniko kideek euskal artistekin lanean. Epaimahaiburuak azpimarratu zuenez, «kultura kritikoa ekoiztea» da haien esentzia: «Consonniren moduko proiektuak garrantzitsuak eta ezinbestekoak dira artea hedatzeko eta publikoak artisten lanez gozatu ahal izateko». Horregatik guztiagatik, «auzolana» egiten dutela iritzi zion epaimahaiburuak.

Murrek eta Brunetek, Consonniko arduradunek, Kasseletik (Alemania) hitz egin zuten, bideo dei bidez. Murrek adierazi zuen saria beste bi emakumerekin batera jasotzeak «ilusio izugarria» eragin diela.«Consonnikook talde batu bat gara. Uste dugu gure hurbiltasunaren eta babesaren isla dela sari hau jasotzea». Haren ustez, feminismoa ardatz hartuta sortu duten «konplizitate sare horri esker» irabazi dute aitortza.

Emakumezkoak izan dira aurtengo sarituak, eta guztiek nabarmendu nahi izan zuten andreek sorkuntzan egiten duten lana. «Garaiaren isla da», iritzi zion Murrek. «Zergatik ez da andrazko margolarien lana gizonezko margolarien lana bezala aitortuko?», aldarrikatu zuen Herrerok. Eta Aurrekoetxeak, amaitzeko: «Emakumeoi, azkenean, merezi duguna aitortzen zaigu».]]>
<![CDATA[Mari Puri Herrero, Nora Aurrekoetxea eta Consonni dira 2022ko Gure Artea sarien irabazleak]]> https://www.berria.eus/albisteak/215576/mari_puri_herrero_nora_aurrekoetxea_eta_consonni_dira_2022ko_gure_artea_sarien_irabazleak.htm Wed, 06 Jul 2022 14:21:01 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/albisteak/215576/mari_puri_herrero_nora_aurrekoetxea_eta_consonni_dira_2022ko_gure_artea_sarien_irabazleak.htm <![CDATA[Faraoiaren lehen bisitariak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/028/001/2022-07-05/faraoiaren_lehen_bisitariak.htm Tue, 05 Jul 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1876/028/001/2022-07-05/faraoiaren_lehen_bisitariak.htm
Espedizio horiek eta Tutankamonen aurkikuntzaren nondik norakoak hobeto ezagutzeko, erakusketa bat antolatu du Gasteizko Bibat Arkeologia Museoak. Tutankhamon, 100 urtez liluratuta. Egipto eta Ekialde Hurbilerako espedizioa jarri diote izena, eta urriaren 30era arte izango da ikusgai Bibat museoan bertan.

XlX. mendearen amaieratik XX. mendearen erdialdera arte, hainbat bidaia antolatu zituzten Euskal Herritik Egiptora eta Ekialde Hurbilera. Gasteizko apezpikuak antolatutako erromes espedizioak ziren hasieran. Maria Luz Mangado egiptologian doktoreak eta erakusketako komisarioak sakon ikertu du gaiaren inguruan. Ziurtatu duenez, bidaien kutsu erlijiosoaz gain, Tutankamonen hilobia aurkitu izanak «interes handiko bidaia turistiko» bihurtu zituen: «Ikusgarria izan zen hilobia aurkitzea, eta bidaiek ospea lortu zuten. Ondorioz, Euskal Herritik, Espainiatik eta Hego Amerikatik 250-300 pertsonak bidaiatzen zuten hilobia bisitatzera».

Faraoiaren hilobia bisitatzea garai hartako klase politikoaren, enpresari aberatsen eta elizgizonen atrakzio nagusietako bat bihurtu zen. 1926an bisitatu zituzten lehen aldiz indusketak, eta bidaiaren atrakziorik handiena bihurtu zen ordutik. «1936ko gerra hasi arte, bi hilabete irauten zuten hiru bidaia antolatu ziren hainbat urtez», azaldu du komisarioak.

Datu «bitxi bat» ere aurkitu du komisarioak: bisitariek hilobia ikusteagatik ordaintzen zuten prezioa, hain zuzen. «450 pezeta ordaintzen zuten faraoia ikusteagatik. Egun, prezio oso merkea iruditzen zaigu».

Bidaiarien oroigarriak

Bidaia haietatik, gainera, garai hartako oroigarri askorekin itzultzen ziren bidaiariak, Tutankamonekin eta egiptoarren kulturarekin lotutakoak gehienak: postalak, figura bitxiak, liburuak eta argazkiak, besteak beste. Erakusketan ikus daitezke pieza horietako asko; izan ere, Jaione Agirre Bibat museoko teknikari arduradunak azaldu duenez, garai hartako testuinguruarekin lotu nahi izan dute erakusketa.

Faraoiaren hilobiko pieza ofizialik ez dago Gasteizko museoan, halere. Agirrek esplikatu du zergatia: «1922an lortu zuen Egiptok independentzia, eta arkeologia kolonialista amaitu zen ondorioz. Beraz, hilobiko pieza gehienak Egipton daude».

Mangadok kontatu duenez, ordea, bidaiari askok kazetariak edo kronikariak kontratatzen zituzten haien bidaiak dokumentatzeko, eta horri esker haien inguruko material ugari dago. «Bidaiari bakoitzari gauza ezberdinak interesatzen zitzaizkion: horregatik da hain aberatsa Tutankamonen aurkikuntza inguratzen duen guztia. Poesia liburuak eta guzti aurkitu ditugu».

Denek ez zekiten kontakizun eta oroigarri horiek «zein garrantzitsuak eta baliotsuak» ziren, eta betiko galtzeko zorian izan ziren zenbait kasutan. Hala baieztatu du Mangadok bere ikerketa lanean: «Familia askok oroitzapen horiek bota egin zituzten. Beste asko, berriz, ez ziren jabetzen edo ez zekiten nolako balio historikoa zuten Tutankamonen hilobitik haien arbasoek ekarritako oroitzapen horiek».

Lehen turismo agentzia

Tutankamonen hilobiaren aurkikuntzak bidaiatzeko eta munduko txoko berriak ezagutzeko grina piztu zien euskal herritar askori. «Finean, Egiptok liluratuta utzi zituen euskaldunak», nabarmendu du Agirrek. Horregatik, hain zuzen, bidaia turistikoak oso ohikoak bihurtu ziren goi klaseko pertsonentzat, eta bidaiatzeko grina horrek Donostian Euskal Herriko lehen turismo agentzia irekitzea eragin zuen: Sociedad de Turismo San Sebastian. Handik gutxira, beste bat ireki zuten Madrilen.

Tutankamonen hilobia aurkitzea bezain «zoragarria» izan da Mangadorentzat ehun urte geroago bidaia haien ingurukoak ezagutu eta ikertzea. Hasi besterik ez dela egin uste du, eta ikertzen jarraitu gura du: «Oraindik asko gelditzen zait bidaia horien inguruan deskubritzeko, baina gutxinaka puzzlea osatzen joango naizela uste dut».]]>
<![CDATA[Oihanederren azken dantza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/040/001/2022-07-01/oihanederren_azken_dantza.htm Fri, 01 Jul 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1890/040/001/2022-07-01/oihanederren_azken_dantza.htm
Zortzi urteko ibilbidearen ondoren, agur esan du Oihanederrek. Euskara eta euskarazko sorkuntza bultzatu dute urte horietan guztietan proiektua kudeatu duten Lazarraga kultur elkarteko kideek. Horregatik, herritarrak agurtzeko emanaldia antolatu dute Kortxeteak & Krispetak kontzertuen zikloaren barruan.

Bi ordu baino gutxiago falta dira kontzertuak hasteko, eta Iker Durana Oihanederreko kudeaketa arduraduna lorategiaren inguruan bueltaka dabil, kontzertuak ondo joan daitezen dena prestatzen. Pozik dago, baina, aldi berean, nostalgia pixka bat ere sentitzen du; zortzi urte hauetan bizi izan duen guztia oroitzen baitu. «Urduritasun eta pena puntu bat daukat. Urte hauetan bederatziehun jarduera baino gehiago antolatu ditugu; zaila egiten zait pentsatzea hau azkena izango dela», azaldu du. Izan ere, konturatu orduko iritsi zaie duela urtebete «hain urruti» zegoen eguna.

Duranak bezala, proiektuaren parte izan diren guztiek daukate zapore gazi-gozo bat; lorategiko lasaitasunean nostalgia eta poza batzen baitira. Hala ere, horrek ez du lan erritmoa oztopatu, eta «beste edozein emanaldi izango balitz bezala» prestatu dute gaurkoa ere. Hala esan du kudeaketa eta administrazio arduradunak.

Kontzertuak hasteko hamar minuturen faltan, gutxinaka, jendez betetzen hasi da parkea. Gasteizko alde zaharreko Zaharraz harro! jaiak ere badira, eta jende asko zuzenean igo da Aiztogile kaleko tabernetatik lorategia dagoen muinoraino.

Garazi Barrena eta Unax Iñarra gazteak puntual iritsi dira kontzertura. Liher taldearen zale amorratuak dira. Esan dutenez, «plan polita» iruditu zaie; izan ere, Iñarrak nabarmendu du ohituta dagoela kontzertuak gaztetxeetan ikustera, eta eskertzekoa dela horrelako «leku ikusgarrietan» ere kontzertuak entzuteko aukera izatea.

«Oihanederreko azken ekitaldia da, baina ez egin negarrik». Horiek izan dira Josu Ximun Lukiek taldeko abeslari eta gitarra jotzailearen lehen hitzak abesten hasi aurretik. Eta, ustekabean, hasi da lehenengo kontzertua.

Pixkanaka, berotzen hasi dira entzuleak, eta, Liher hasi denerako, dantzatzera ere animatu dira. Irribarrea ahoan, taldearen doinuez gozatzen ari da Ane Karetxe. Esplikatu du «pena bat» dela Oihanederrek bere ibilbidea amaitu izana: «Asko eskaini dio Gasteizko euskal kulturari. Halere, espero dut Gasteizko kafe antzoki berriak ere gauza asko eskaintzea».

Azken emanaldia amaitu bada ere, bihar bulegora itzuliko dira Oihanederreko langileak. Duranak argi esan du: «Gaurkoa ez da agur bat izan, gero arte bat baizik».]]>
<![CDATA[Etxe berri bat euskarari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/032/001/2022-06-28/etxe_berri_bat_euskarari.htm Tue, 28 Jun 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1898/032/001/2022-06-28/etxe_berri_bat_euskarari.htm
Amaia Kerexeta Oihanederreko komunikazio arduradunak argi dauka Gasteizko euskararen «ekosistemaren» parte garrantzitsua izan direla urte hauetan guztietan. «Duela zortzi urte, Araban oso gutxi sortzen zen euskaraz», aitortu du. Eta akuilu lan horretan aritu dira ordutik.

Iker Durana kudeaketa eta administrazio arduradunaren hitzetan, lan horrek izan du bere emaitza, eta euskarazko sorkuntza proiektuen kopuruak gora egin du hirian azken urteetan.

2014ko urriaren 15ean inauguratu zenetik 2022ko ekainera bitartean, 66.500 erabiltzaile baino gehiago izan dira Oihanederren antolatu diren 900 bat jardueretan: 10.000 pertsona urtean, gutxi gorabehera —konfinamendu garaian izan ezik—. Urteotan guztiotan euskal kulturaren erakusleiho izan da Oihaneder. Euskal sortzaile ugari izan dira hartan beren lanak erakusten: idazleak, musikariak, aktoreak...

Sorkuntza bultzatzeko proiektuak ere abiarazi dituzte, esaterako. TopAraba da haietako bat, eta haren bitartez, Arabako hainbat sortzailek aukera izan dute euren lanak euskaraz sortzeko. Eta halakoengatik dio Iñaki Lazkano produkzio arduradunak «komunitate txiki bat» eratu dutela: «Gasteizko euskal komunitatea gehiago indartzea dagokigu, eta denon artean egin behar dugu hori».

Askotarikoa izan da urteotako eskaintza, eta hainbat kultura diziplinatako lanak erakutsi dituzte. Halere, Duranak aitortu du hasiera ez zela hain errazak izan: «Bilakaera aberasgarria izan da. Baliabide gutxirekin hasi ginen orain dugunarekin alderatuta, eta hobetuz joan gara, ahuleziak indartuz». Lazkano ados dago: «Ardo onak bezala, hobetuz joan gara urteekin».

Erronka berri bat

Hainbat diziplinatako sortzaileak erakartzeaz gain, hartzaile talde espezifikoentzako jarduerak antolatzen ere saiatu dira. Kerexetak azaldu du ekintzak «publikoari egokitzen» saiatu direla aldi oro. «Hainbat lanketa egin ditugu; desorekak murriztuz joan gara, eta, esperientziarekin, Oihanederreko egitaraua fintzea eta eskaintza hobetzea lortu dugu».

Jarduna «garairik onenean» utzi dutela diote, eta, horregatik, zapore gazi-gozoa daukate. Halere, asmo handiko erronka dute aurretik, hasieratik baitzekiten «bi hankako proiektua» zela Oihaneder. Lazkano: «Bagenekin hau amaituko zela. Halere, Gasteizko kafe antzokia martxan jartzea dagokigu orain».

Kafe antzokiaren lehen zutabe gisa abiatu zuten Oihaneder proiektua, eta egitasmo berrirako oinarri sendoak eraikitzeko balio izan die.

Lazkanok aurreratu duenez, antzokia urtarrilean irekitzea espero dute. «Halere, ezin dugu ezer zehatzik esan, horrelako proiektuekin sekula ez baita jakiten. Udarako iragartzea espero dugu».

Gasteizko Errementari kaleko Ruiz de Bergara jauregian egongo da kafe antzokia, eta Izaskun Arrue kulturunea izango da izen ofiziala, udalak hala erabakita. Antzokiak areto nagusi bat, gune eszeniko handi bat, ostalaritza zerbitzua, lan eremu bat —Gasteizko euskalgintzako beste taldeek ere erabil dezaten—, eta beste hainbat gune berri izango ditu.

Gasteizko Udalaren esku daude orain hurrengo pausoak. Eraikina egokitzeko obrak abuztuan amaituko dituztela iragarri dute, eta, ondoren, eraikina materialez hornitu eta atondu egin beharko da. Duranak espero du elkarteak autonomia izango duela lekua nahi bezala kudeatu ahal izateko, proiektua are gehiago hobetzeko. «Gasteizko kafe antzokiak sortzaileentzako eskaintza zabalagoa eta hobea izatea nahi dugu: formakuntza kurtsoak, familia jarduerak, tailerrak... Uste dugu Oihanederren jarraipena izan daitekeela, baina dena hobetuta eta egokituta». Lazkano: «Orain arteko proiektuaren eboluzio bat izango da».

Gazteak erakartzea

Kudeatzaileen hitzetan, nagusiki 35-65 urte bitarteko jendea ibili da Oihanederren. Horregatik, gazte jendea erakartzea da Lazarraga kultur elkarteko kideek antzokian izango dituzten erronka nagusietako bat. «Antzokiarekin gauza berri erakargarri asko antolatu ahal izango ditugu, jende gazte berria erakartzeko», esan du Lazkanok.

Oihanederreko kideek baikortasunez begiratzen diote amaiera batek berekin dakarren malenkoniari, ordea. Esker onekoak dira orain arte egindako bideagatik, eta ilusioz daude kafe antzokian bide horretan jarraitzeko aurrerantzean ere. «Orain bagoaz, baina laster bagatoz».]]>
<![CDATA[Elkarrekin sortzeko gunea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1893/032/001/2022-06-10/elkarrekin_sortzeko_gunea.htm Fri, 10 Jun 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1893/032/001/2022-06-10/elkarrekin_sortzeko_gunea.htm
Guztira, zortzi erakundek hartzen dute parte proiektuan: Gaztefilmfestek, Inspirate elkarte soziokulturalak, Lazarraga kultura elkarteak, Pez Limbok, Thusia Kooperatiba Elkarte Txikiak, Baratza aretoak, Garaionek eta Bitartean Jolasean elkarteak. Zabaletak nabarmendu duenez, «ekosistema beraren parte dira guztiak», eta azken bi urteotan batera aritu dira beren proiektuak elkarrekin partekatzen. «Batak bestearen proiektua babesten du, elkarri lagunduz. Proiektuaren egilearentzat askotan zaila izan daitekeen analisi kritikoa egiten laguntzen dio besteak. Elkarri laguntzea dugu xede. Argi daukagu nire adiskidearen proiektuaren arrakasta nire arrakasta ere badela».

Proiektu berritzaile gisa definitu du Azalako zuzendariak LAB-a; izan ere, oraindik erregistratu gabeko «metodologia berri bat» jarri dute praktikan; laster erregistratuko dutela iragarri du. «Guztion artean aliantzak sortzeko eta kulturaren esparruan hausnarketa prozesuak irekitzeko aukera ematen digu».

Hain zuzen, horregatik erabaki zuen Vital fundazioak proiektua babestea, Arantxa Ibañez de Opakua fundazioko zuzendariak azaldu duenez. Sortzeko moduak berritu behar zirela konturatu ziren sortzaileak. «Berritzeko behar bat antzeman genuen», azaldu du zuzendariak. Era berean, babesten jarraituko duten proiektu bat dela ziurtatu du, «oraindik ez baita amaitu».

Adituak gonbidatu

2021ean egindako sei mintegien ondoren, beste lau topaketa antolatuko dituzte aurten, eta mintegien helburuak zeintzuk izango diren azaldu dute sustatzaileek: «Proiektu bakoitza finkatzea, kristalezko sabaiak identifikatzea eta kultura hedatzeko modu berriak planteatzea da gure asmoa».

Horregatik, helburu horiek lortzeko, hainbat alorretan aditu diren pertsonak gonbidatuko dituzte mintegietara: Jordi Claramonte filosofiako doktorea, Ane Rodriguez Tabakalerako kultura zuzendari ohia eta Idoia Zabaleta koreografoa, besteak beste.]]>
<![CDATA[Elkargoetan euskararen erabilera bultzatzeko ekinbidea abian jarriko dute]]> https://www.berria.eus/albisteak/214417/elkargoetan_euskararen_erabilera_bultzatzeko_ekinbidea_abian_jarriko_dute.htm Wed, 08 Jun 2022 16:06:44 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/albisteak/214417/elkargoetan_euskararen_erabilera_bultzatzeko_ekinbidea_abian_jarriko_dute.htm <![CDATA[Aukeratu dituzte Kimuak-en katalogoa osatuko duten zazpi filmak]]> https://www.berria.eus/albisteak/214414/aukeratu_dituzte_kimuak_en_katalogoa_osatuko_duten_zazpi_filmak.htm Wed, 08 Jun 2022 14:09:17 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/albisteak/214414/aukeratu_dituzte_kimuak_en_katalogoa_osatuko_duten_zazpi_filmak.htm <![CDATA[Jokoan dago Arabako txapela]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2022-06-08/jokoan_dago_arabako_txapela.htm Wed, 08 Jun 2022 00:00:00 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/paperekoa/1877/023/001/2022-06-08/jokoan_dago_arabako_txapela.htm Berria.eus-en emango da zuzenean.

«Txapelketak aurten izan du mailarik handiena». Zalantza izpirik gabe nabarmendu du Viñasprek, egungo txapeldunak. Izan ere, finalean gazteen freskotasuna eta beteranoen garra egotearen seinale da hori. Batzuek badakite zer den buruan txapela daramatela azken agurra kantatzea; beste batzuk, aldiz, gogotsu daude hori beren larruan sentitzeko.

Lau txapel dauzka Pereak, bi Agirrek. Viñasprek, berriz, azken txapelketa irabazi zuen, eta ez du final bat ere huts egin 2004tik. Igoak laugarren finala izango du, eta Abarrategik bigarren aldiz jarraian abestuko du. Aldiz, lehen aldia izango da Amilbururentzat.

Txapelketa berezia izan da aurtengoa, arrazoi askorengatik. Batetik, hiru urte pasatu dira azkenekoz Gasteizko Principal antzokian txapela jokoan egon zenetik; eta, bestetik, hori gutxi balitz bezala, pandemiarengatik txapelketa atzeratzea erabaki zuen Arabako Bertsozale Elkarteak. Beranduago hasi arren, Pereak zehaztu du «oso lehiatua» izan dela ibilbidea, eta guztiek «sufritu» dutela finalera iristeko.

Finaleko lanetan hiru ofizio osatu beharko dituzte binaka: zortziko nagusian, hamarreko txikian eta seiko motzean. Bakarka, bina puntu erantzun beharko dituzte, eta bi bertsoz josi gai bat. Puntu gehien jasotzen duten bi bertsolariak pasatuko dira buruz burukora. Fase horretan, berriz, ofizio bat abestuko dute Iparragirre abila dela doinuan, eta, bakarka, hiru bertso kartzelan, nahi duten doinu eta neurrian.

Serapio Lopezek jantziko dio txapela irabazleari. Ibilbide oparoa du Arabako bertsolaritzan, eta 1982an lehen bertso eskolen sortzaileetako bat izan zen. Ordutik egundaino, bertsolari, irakasle eta antolatzaile aritu da. 2017ko finalean kantatu zuen azken aldiz Arabako Bertsolari Txapelketan. Horregatik guztiagatik, egindako ibilbidea eskertu nahi dio elkarteak.

Lehen aldiz egingo dute finala Europa biltzar etxean. «Pena Principalean ezin kantatzea, eta foku horien berotasuna ez sentitzea», esan du Amilburuk, apur bat penatuta, azken txapelketan finaletik koska batera gelditu baitzen. Halere, ez dio garrantzi handirik eman nahi izan, eta lehen finalean lehiatzeko «gogotsu eta pozik» dagoela adierazi du. Agirrerentzat, berriz, «puntu berezia» emango dio finalari leku aldaketak, eta beteranoek —Viñasprek eta Pereak— bat egin dute Agirrek esandakoarekin.

Sei bertsolarietatik lau aramaioarrak (Araba) dira, eta guztiak lagun minak: Abarrategi, Agirre, Amilburu eta Igoa. Guztiek errepikatu dute ez dela «kasualitatea» laurek finalera sartzea lortu izana, eta urte osoko «lan handia» dagoela atzean. Igoak, esaterako, kontatu du bertso eskoletan «mimo bereziz» prestatu dutela txapelketa: «Txapela irabazteko lehiatu nahiko nuke aurten». Azkenik, Abarrategik hitz egin du. Txapelketa gorabeheratsua izan dela esan du, «maila handikoa», baina espero du finalean gozatu ahal izatea: «Guztiei aurre egiteko kapaz ikusten dut neure burua. Gainera, badakit nik gozatzen badut besteek ere gozatuko dutela».

Arabako bertako eta Euskal Herriko bertsozaleek aukera daukate saiorako sarrera eskuratzeko: bazkideek, hamabost euroan; 16 urtetik beherakoek, hamarrean, eta gainerakoek, hemezortzi euroan. Antolatzaileek gomendatu dute sarrerak aurrez erosteko, webgunean.

«Bidean jarraitzen dugu»

XV. Arabako Bertsolari Txapelketa da aurtengoa. 2019ko txapelketaren bidez, Arabako bertsogintzak bertsolaritzan eta euskalgintzan egindako bidea nabarmendu nahi izan zuten. Eta aurten ere bide horretatik jarraitu nahi izan dute, eraikitako zubiek eta urteetan pausoz pauso eginiko lanak duen garrantzia goraipatuta.

«Bidean jarraitzen dugu, norabide eta norantza berean. Banaka egin dezakegu, grinaz eta mimoz, hurkoek bidea adierazi diguten harri-pilari segika, oreka mantenaraziz: bidean gurutzatzen garenok harri-pilari bakoitzak bere harri alea gehituz, pila haziz, handituz», irakurri du Egoitz Iradier Arabako Bertsozale Elkarteko kideak, txapelketako diseinuko irudiari erreferentzia eginez, harri metaketa bat baita.

Dena den, bidea ez da beti erraza izan, Arabako bertsogintzak oztopo asko gainditu behar izan dituelako.

1982an lehen bertso eskolak martxan ipini ziren Gasteizen eta Aiaraldean; 1984an, lehenengo txapelketa egin zuten; eta 1993an, Arabako Bertsozale Elkartea sortu zen. Iradierrek harro esan du ordutik hona «hainbat sariketa, proiektu, egitasmo eta hausnarketa» egin dituztela, besteak beste. Laburbilduz, herrialdeko bertsogintzak «bere bidea» egin duela.

Bide horri esker, lurralde osoan lantzen da bertsolaritza, ikastetxez ikastetxe. Gainera, eskualde gehienetan daude bertso eskolak zein tailerrak: «Ibar denetan lantzen da bertsogintzaren sustapena zein transmisioa», gaineratu du Iradierrek.]]>
<![CDATA[Lehia estua izango da Arabako bertsolarien finalean]]> https://www.berria.eus/albisteak/214365/lehia_estua_izango_da_arabako_bertsolarien_finalean.htm Tue, 07 Jun 2022 15:23:43 +0200 Unai Etxenausia https://www.berria.eus/albisteak/214365/lehia_estua_izango_da_arabako_bertsolarien_finalean.htm webgunean.]]>