<![CDATA[Urtzi Urrutikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 27 Oct 2021 02:21:48 +0200 hourly 1 <![CDATA[Urtzi Urrutikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Hispanitatea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/018/001/2021-10-03/hispanitatea.htm Sun, 03 Oct 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1933/018/001/2021-10-03/hispanitatea.htm
Hori guztia oso ondo dago, noski. Baina Hego Euskal Herriko giro hispanikotik aldi baterako urrundu gura izan duenarentzat, ageriko kontraesanak pizten dizkio. Eta beti da interesgarria kontraesanetan murgiltzea eta bateko eta besteko jarrerak ikustea. New York, Kalifornia, Texas edo Floridarekin alderatuta, Washingtonen eta inguruko eskualdeetan biztanle hispanoak ez dira asko, El Salvadorko komunitatea nabarmena izan arren zenbait auzunetan. Baina hiriburua, azken batean, mundu guztitik etorritako jendearen bilgune ere bada: gehiengo afro-amerikarraz gain, Afrikatik bertatik etorritako biztanleak ere milaka dira, Nigeriatik, esaterako; eta AEBetako etiopiarren komunitate handiena ere hemen dago.

Hala, gutxiengo hispanikoak herrialdeari egindako ekarpena ospatzeko hilabetea da hau. Kulturan, ekonomian eta, zelan ez, armadan, AEBetako ekitaldi gehienetan ohi denez, ezin ahaztu ekarpen militarra. Politikan ere, sarritan nabarmendu da boto hispanikoaren garrantzia, geroz eta ordezkari politiko gehiago direla eta hori guztia. Egia izanda ere, bi ñabardura beharko lirateke gutxienez: jatorri hispanikoa hori bera da, jatorria, iragana, ordezkari gehienentzat; lotsarik gabe eta harro aipatzen dute familia-ondarea, baina nagusiki Ameriketako Estatu Batuetan zentratutako politikariak dira, ingelesez espainolez baino hobeto mintzatzen direnak, hasi eskuinean Ted Cruzekin eta ezkerrean Alexandria Ocasio-Cortezeraino.

Gehiengo demokrata izanda ere, gutxiengo izaera hori galdu ahala eskuinetik ezkerrera mugitzen den biztanleria, iazko hauteskundeetan Floridan Joe Bidenek izandako ezustekoak erakutsi bezala. Eta bigarren: gutxiengo garrantzitsua bada ere, Washington bera da adibide herrialdeko politikari ez-zurietako asko ez direla latinoak, Afrikan edo Asian dute jatorria Ilhan Omarrek edo Pramila Jayapalek, esaterako.

Inork ebatzi beharko balu hispaniko/latino nortasuna, talde horretan sartuko gintuzkete ziur aski. Halaxe egiten dute Guatemalatik datozen maiekin, esaterako, eta halaxe izendatu dute hiriko lehen hispano «ofiziala» XVIII. mendean alkate izan zen Peter Casanave nafarra, itxuraz jatorria Pirinioen iparraldean izan arren. Baina gure hautua izanik, gida baimena edo eskolarako tramiteetan «ez-hispaniko» laukitxoa bete dugu.

Euskal Herrian hispanitate izenez «arrazaren» egun zaharra ikusten dugu mozorrotuta, Espainiako inperialismorik basatiena eta ospakizun militaristak torturaleku berdeetan. AEBetako leku gehienetan urriaren 12a ez da jaieguna, eta Washingtonen hilaren 11n dauka alabak jai eskolan, herri indigenen egunagatik. Asteon hainbat ikaskiderekin batera irten, eta kolonbiar jatorriko lagun batekin egin du etxeko bideko tarte bat. Biek dakite espainolez, Bilboko ikastolan erabateko murgiltze hispanikoa izan du alabak azken urteotan, eta nekez aurkituko duzu euskarazko hitzik iazko gelakideen WhatsApp taldean. Hemen, aldiz, ingeles hutsez joan dira biak tipi-tapa eskolatik irtendakoan. Inklusioaren hizkuntza da, markatugabea; normaltasunarena, hala nahi bada, espainola ez bezala.

Lehen ere esan dugu: ez da gauza bera «hable español» Bilbon esatea edo Washingtonen, «parlez français» Baionan edo Quebecen edo Louisianan esatea ez den legez. Guztiz kontrakoak dira, egia esan —egun, Estatuak ez du zertan inposatu eskolan espainola jipoi eta zigor bidez: guraso euskaldunek irribarretsu murgilduko dituzte hispanitatean espainolik ia ez dakiten seme-alabak Oñatin, Usurbilen, Azpeitian eta La Patrulla Canina ikustera eramango dituzten zinema-areto guztietan—.

Hispanitatearen jaia zapalkuntza eta ukazioarena da leku batean, eta erresistentzia indigena eta Mexikoren independentzia ospatzen du beste batean. Hegemonia daukazunean, zurea denean normala, ederra da ondare hispanikoa ospatzea, eta gutxiengo hispanikoari txera egitea. Urtean zehar Txinako Urte Berria edo Indiako Diwali edo St Patrickekin egiten duzun gisan, zure hizkuntzaren nagusitasunetik kudeatuz gutxiengoekiko errespetua eta dibertsitatearen ospakizuna.]]>
<![CDATA[«Ulertu baino gehiago bizi egin behar den dinamika bat da diaspora»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1955/038/001/2021-09-12/ulertu_baino_gehiago_bizi_egin_behar_den_dinamika_bat_da_diaspora.htm Sun, 12 Sep 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1955/038/001/2021-09-12/ulertu_baino_gehiago_bizi_egin_behar_den_dinamika_bat_da_diaspora.htm An Enduring Legacy: The Story Of Basques In Idaho, esaterako (irauten duen ondarea: euskaldunen historia Idahon).

AEBetako ume bat Euskal Herrira dator bizitzera 12 urterekin, frankismoaren amaieran. Zelan gogoratzen duzu iritsiera?

Hura beste mundu bat zen, ilunagoa, baina berebiziko esperientzia izan zen. Familian bost ume gara. Pazifikoa ikusi gabea nintzen, eta hara, lehen aldiz hegazkin batera igo, eta Atlantikoa ikusi. Boisetik Denverrera, Chicagora, New Yorkera, Parisera, Bilbora, eta horrela Oñatiraino. Eta han, zurrumurrua zegoen programa guztia ez ote zen CIAren ezkutuko zerbait. Astebete lehenago lehergailu txiki bat izan zen gu egongo ginen egoitzaren ondoan, txikia, baina bonba bat, azken batean. Orduko hartan, ez nintzen ohartzen askorik. Baina pentsa, bestalde, herrikoei zein irudi emango genien: Bilbotik ekarri gintuen autobusak aurrean eta atzean Guardia Zibilaren eskolta zeraman herrira sartu zenean.

Gurasoei nola otu zitzaien hura?

[Barrez] Erdi zoratuta egon behar duzu horrelakorik egiteko, eta halakoa zen aita [Pat Bieter, 1930-1999]. Ez zeukan euskal arbasorik, baina amarekin [Eloisa Garmendia, 1925-1999] elkartu eta euskaltasunarekin maitemindu zen. Maite zuen kultura, eta hemen aurkitu zuen etxea. Une egokia zen, 60-70eko hamarkadako fenomeno sozialen artean zegoen sorterriarekin konektatzea, eta aukera ikusi zuten. Programa horrekin, Nevadako Unibertsitatearekin bat egin, eta hainbat lagun etorri ziren uda-pasa, Uztaritzera, Arantzazura... Programak bost urte iraun zuen.

Mugarri izan zen zure bizitzan?

Oñati domino baten lehen pieza izan zen; doktoretza egin nuen Historian, euskal immigrazioa ikertuz. Gure aitona-amonen esperientzia ulertu nahi nuen, AEBetako esperimentu zabalagoaren barruan. Ideia ero hori, munduko biztanleria hartu eta herrialde bat sortzea horrekin.

Belaunaldika bereizi zenuen euskal diaspora. Euskal Herritik joandakoak lehena, gurasoengandik urrunduz amerikartu zirenak hurrena. Hirugarrenak euskaltasuna berreskuratzen du, baina jada ez da arbasoen euskaltasuna, ezta Euskal Herrian dagoena ere.

Bai, argia pizten zaizun une hori belaunaldika ulertzea izan zen. Ez da teoria perfektua, baina badu zentzua niretzat, eta migrazioaren inguruabar zabalak ulertzen lagundu dit.

Hor dago aukerari buruz esaten duzuna. Gazte batek nortasun ugari izan ditzake, eta horren barruan euskaltasuna hautatzen du.

Horixe bera da. Horregatik, hitz zehatzen bila ari ginela, choice eta opportunity hitzen konbinazioa zela ikusi nuen: norberaren erabakia eta horretarako aukera izatea. Noski, zerbaiterako aukera izan behar duzu, baina gero erabakia, hautua dator.

Aukera hori izan liteke Boiseko eta AEBetako euskal komunitateen arrakastaren giltza?

Galdera interesgarri eta zaila da. Oinarrizko zerbait dago, tentsio bat, marjinalizazioaren eta diferentziazioaren artean. Batetik, geroz eta globalagoak gara, musikan, zineman, janarian. Baina horrek ere galdera dakarkizu: zerk egiten nau ni? Zertan naiz desberdin? Non ditut sustraiak? Nola konektatu sakonagoa den zerbaitekin? Uste dut badagoela horretarako egarri bat. Hor dinamika bat hasten da, batzuei argia pizten zaie, eta konexio horretarako aukera sortzen da. Aukera horren barruan, ehun ume inguru dituzu euskal dantzetan —adibide bat da—, eta 20-25 ume ikastolan. Zergatik alde hori? Nahi duguna esan dezakegu, baina denok goza ditzakegun esperientzia unibertsalak dira musika, dantza, janaria.

Antzeko zerbait irakurri nuen euskal-amerikar gazte baten blogean: euskara ez zitzaiola ezinbesteko. Bazekiela Euskal Herrian baietz, baina Ameriketan hori gabe bizi zezakeela euskaltasuna. Hasieran, deserosoa ere egin zitzaidan; hemen, gero, jabetu nintzen euskaltasuna bizitzeko beste era bat dela, eta ez dagoela esaterik hori ez dela euskaltasuna.

Horixe bera da, hain desberdina hemendik. Nolabait, euskal nortasun horretan aukeren menua daukazu, eta askorentzat, gehienentzat, hizkuntza ez dago menu horretan, beste adierazpide batzuk dira haientzat garrantzitsu euskaltasunean. Gero, egia da pixka bat sakontzen duzunean hizkuntza hor dagoela beti; horra iritsiko zara gaia benetan serio hartzen baduzu. Orain, gehienentzat, ez da horrela izaten.

Zuek, baina, eutsi ez eze, aita euskaldundu.

% 100 konbertsoa zen aita: klik egin zion erabat. Amaren lehen hizkuntza euskara zen; ingelesez jakin gabe hasi zen eskolan. Aita, berriz, 40 urterekin euskara ikasten hasi, lagunak egin, kuadrilla, txikiteoa, maite zituen hizkuntza, komunitatea, kultura... Etxea aurkitu zuen Oñatin eta Euskal Herrian, oro har.

A ze shocka 1974an.

Bai. Ordurako, hainbat espainiera lagungarriagoa zelakoan hazi ziren, eta halako batean hor dago amerikarra, hizkuntza berreskuratu nahian.

Boisen ere, batzuk gurasoenetik urrundu eta beste batzuek aitona-amonen bideari heldu, euskarari ere bultzada emateko.

Immigrazioa, motelduta ere, ez zen eten 60- 70eko hamarkadetara arte. Horrekin batera, hor zeuden dantza eskolak; eta euskara eskolen saiakera batzuk ere bai. Gure amak bazekien euskaraz berbetan —ez idazten edo irakurtzen—, baita dantzan ere; hor zegoen eusteko grina. Orain laugarren eta bosgarren belaunaldiak ditugu.

Orain, itsasoaren alde honetan ere giro berri bat nabari duzu?

Benetan harritu nau dena zeinen desberdina den. Politika beti dago hor, baina orain arnasa hartzeko aire gehiago dago, solasaldiak zabalagoak dira, xaloagoak; harremanen dinamikak ere aldatzen ari dira; umeak oso mundu desberdinean ari dira hazten.

Boise ez da beste diaspora batzuk bezala murgildu euskal politikan, baina bospasei une garrantzitsutan hortxe egon da, Burgosko Prozesuaz geroztik.

Migrazioaren testuingurua ulertu behar da. Joan zirenak ez ziren ikasiak; euskaraz egiten zuten, bazekiten zer ziren, baina askorentzat han etorri zen euskaltasuna, besteekin alderatuta. Ez zuten kontzientzia nazionalik, ez ziren Espainiako gerratik ihesi etorri; haien ostean joandakoek beste testuinguru bat izan zuten. Pete Cenarrusa errepublikanoa zen, bazekien zer ari zen hemen egosten, Burgosko Prozesuan esaterako. Baina hortxe sortu zuen Anaia Danok; errefuxiatuentzat-eta dirua bilduz, gai politikoetan sartu zen lehen aldiz. Gero, nire anaiari, hamasei urtez Boiseko alkate izanari, oso eragin sakona utzi zion Oñatin bizitakoak. Haiek errepublikanoak, gu demokratak, baina une garrantzitsuetan, Idahoko Ganberan egindako harreman luzea baliatu zuten Euskal Herriaren alde.

Aspaldi honetako AEBetako polarizazioak eragin dio euskal komunitateari?

Bai eta ez. Gehienetan, euskal zentroa apolitikoa izan da; AEBetako hauteskundeak ez dira gure lehentasuna. Baina bai, testuinguruak gainez egin du. Ez dagokio zehazki Boiseri edo euskal komunitateari, AEBei baizik.

Bostonen ikasi zenuen, ekialde demokratan.

Boise eta Boston ezin dira desberdinago izan, gaua eta eguna dira. Baina biak maite ditut. Etxera itzultzea erabaki nuen; Boise eta Idaho maite ditut. Egia da ez dela beti erraza demokrata izatea, gu ez gara bereziki ezkertiarrak ere, baina egun jarrerak hain daude eskuinean... Lagun kontserbadore asko ditut, edonola ere. Nire lagun onenetakoa errepublikanoa da, sarritan batzen gara, bazkaritarako; politikaz hitz egiten dugu. Orain hori behar dugu: hitz egin.

Joe Bidenek ere azpimarratu du inoiz irlandar jatorria. Ezin konparatu bi diasporen neurria, noski, baina hurbil sentitzen duzue?

Badugu antzekotasunik...

Katolikoa izatea.

Hori da, oso ondo ulertzen dugu haren iragana eta formakuntza, gugandik hain hurbil. Batzuetan, txiki samarra izatea abantaila da: antolatzeko malguagoa da, eta erantzuteko gaitasun handiagoa duzu. Boise errefuxiatuen kokagunea da, eta badugu lotura beste talde batzuekin. Galdetzen digute nola egin dugun. Bosniar komunitatea etorri izan zaigu; euskal museoa erabili dute bilera leku gisa. Nolabait eredu izan da gure lana beste talde batzuentzat ere.

Irudi zoro bat: azken Jaialdia (2015) baino aste pare bat lehenago, Athleticek jokatu Boisen, eta hiri guztia, euskal jatorririk gabeak gehienak, ospakizunean, jan-edanean, ikurrinak margotzen aurpegian...

Inoiz egin dugun gauzarik zoroenetakoa izan da, nire aitaren ideien parean. Zoragarria izan zen denontzat. Uste dut Athleticekoak ere ezin sinetsita zeudela. Erabat gauza desberdina zen; ez zen euskal pilota, baina bai euskal talde bat, eta nazioarteko erreferentzia. Horren guztiaren konbinazioak arrakasta itzela izan zuen. Komunitatearentzat ere garrantzitsua izan zen, zelaia bera atontzea —berez ez zen futbol zelaia—, eta musika, sinboloak, hizkuntza, dena hartzen zituen. Era berean, hain amerikarra den hori, tailgate deitzen duguna: pick up-a hartu, zelai ingurura joan, eta han egin ospakizuna; janaria, edana, partekatu, oso tipikoa da. Argia [Beristain, partidaren antolatzailea] eta biok handik genbiltzan oinez, eta sinestezina zen, zoragarria.

1999an hil zitzaizkizuen gurasoak, auto istripuz. Zer usteko zuten hau guztia ikusita?

Ez lukete sinetsiko. 74-75eko Oñatiko bidaiaren ostean gertatu den guztia, bi aldeetan, ez sinestekoa da. Orduan, ez zegoen Euskal Herriko unibertsitaterik; orain, erabat ingelesez garatu den ikastaro batean parte hartu dut. Programa hartatik zenbat kimu txiki loratu diren, zer-nolako harremanei eutsi diegun, lagunei, familia... itzel maiteko zuten. Aita zeruan bada, hau ere zeru horren zati izango da.

Zer eskatzen du Boiseko diasporak? Eta zer eskatzen zaio Euskal Herritik?

Batzuetan zaila da truke horren balioa zehaztea. Euskal amerikarrentzat oraindik kulturaren eta nortasunaren inguruan ardazten da, elementu soziala da garrantzitsuena, ez ekonomikoa edo politikoa. Gero, badira onura ekonomikoak ere, noski. Hemen, desberdina da, baina ez da soilik ekonomia; Euskal Herria mundu osoan ari da negozioak egiten, diasporatik kanpo gehiena. Hemen, batzuetan, politikak gainez egiten du, baina hor ere nahiko ondo nabigatzen ikasi dugula uste dut. Beste dinamika garrantzitsu bat antolakuntza da. Euskaldunok antolatzeko, elkartzeko, erakunde mota boluntarioa da guztiz gurean. Euskal Herrian profesionalak daude.

Belaunaldietan urrundutako nortasunak hurbiltzen ari dira?

Euskal Herriko jendearekin hitz egiten dudanean, geroz eta gehiago ulertzen dute euskal adierazpidearen aniztasuna munduan, lehen inoiz pentsatuko edo ulertuko ez zuten eran. Kanpora irten dira, eta zarena ulertzeko batzuetan beste zabaltasun bat behar dela aurkitu dute. Bisitan datozkigun batzuek esaten digute iruditzen zaiela 50eko hamarkadan daudela, eta bai, badago horretatik zerbait. Beste batzuentzat XXI. mendea da; dimentsio berriak, aire berriak, adierazpen berriak datoz. Sarritan, ulertu baino gehiago bizi egin behar den dinamika bat da.]]>
<![CDATA[Akatsen zerrenda luzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/016/001/2021-09-10/akatsen_zerrenda_luzea.htm Fri, 10 Sep 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1926/016/001/2021-09-10/akatsen_zerrenda_luzea.htm
Ispilu horretan begiratuta, itzultzen duen irudia ez da askok beti irudikatu dutena bezain liraina inondik ere. Liburu eta artikulu asko idatzi dira, argi dago hori, eta egoeraren larriaz ez dira denak orain ohartu. Oso ezaguna da 2012an estreinatutako The Newsroom (Erredakzioa) telesailaren abiapuntua: unibertsitateko ikasle batek «zergatik dira AEBak munduko herrialderik onena?» galdetutakoan, Will McAvoy kazetari ospetsuak zinismoz erantzuten du, harik eta moderatzaileak ganorazko erantzun bat ematera estutzen duen arte. Hala, erantzuten dio AEBak ez direla munduko herrialderik onena, beste hainbat herrialde aurretik dituztela estatistiketan; espetxeratu kopuruan eta gastu militarretan direla lehenak gaineratzen dio. Horren segidan, baina, gogorarazten du inoiz baietz, izan zirela onenak, ia hamar urte geroago ere egunerokotasun handia duen eran: «Inteligentzia helburu genuen, ez genuen gutxiesten, ez gintuen txikiago sentiarazten, ez ginen identifikatzen azken hauteskundeetako botoengatik, eta ez ginen hain erraz beldurtzen».

Fikziozko monologoa da, noski, baina egungo egoeraren analisian ados datoz geroz eta gehiago. «Irailaren 11z hitz egiten dudanean ikasleekin, bizitza aldatu zuen gertaera bat izan zela azaltzen diet. Gobernuak lan egiteko era aldatu zuen, estatubatuarrak babesteko arduran. Eta egungo estatubatuarren bizimodua ere aldatu zuen», esan du Alberto Gonzales unibertsitate irakasle eta AEBetako fiskal nagusi ohiak; duela 20 urte George W. Bushen aholkulari zen Etxe Zurian.

Beldurra nagusitu da

Irailaren 11ko erasoek berekin ekarri zuten salbuespen egoeretako neurriak hartzea, eta, ohartzerako, salbuespeneko behar zuena AEBetan egunerokotasuna zen. Presidentearekin batera herrialdea gidatzen zutenek, Dick Cheney presidenteordeak eta Donald Rumsfeldek besteak beste, berehala abiarazi zuten «terrorearen aurkako gerra», denak balio zuen «gaizkiaren munduari» gailentzeko. «Denbora eman beharko dugu ilunpeetan inteligentziaren eremuan. Egin beharrekoaren zati handi bat isilik, eztabaidarik gabe egin beharko da, gure inteligentzia agentziek dituzten iturri eta metodoak erabiliz».

Luzaroan ikertu izan da zerk egin zuen huts 2001ean, zer zantzu zeuden halakorik gertatzeko, 1990eko hamarkadako beste atentatu batzuen eta FBIk eta CIAk egindako oharren arabera. Erasoek eragindako shock-a ere izan da mintzagai, baina ez hainbeste epe luze honetan zelan gailendu zen beldurra gizartean, askatasunaren ustezko ideia patriotiko bati heltzeko. Irailaren 11ko ilunabarrean, George W. Bush presidenteak hitz egin zuen Bulego Obaletik. «Estatu Batuak askatasunaren eta aukeren itsasargirik distiratsuena dira munduan», esan zion nazioari. «Eta inork ez du lortuko argi horren distira itzaltzea». 2019ko Pulitzer kritika saridun Carlos Lozadak aipatu du presidente ohiaren esaldia: «Bushek arrazoi zuen: Al-Qaedak ezin zuen ilundu Estatu Batuen zina. Guk geuk baino ezin genuen hori egin».

«Bin Ladenek ez zuen irabazi ideien gerra. Baina guk ere ez», dio Lozadak. Bat dator Garrett M. Graff kazetaria. Gogora dakar lehen ere izan zirela erasoak. Dorre Bikietan bertan horietako bat, 1993an. Egilea Pakistanen atxilotu zuten. 1998ko Kenya eta Tanzaniako enbaxadetako ustezko erasotzaileak ere Afrikan atzeman zituen FBIk. Irailaren 11ko erasoekin berdin jokatu behar zelakoan dago: «Auzitegi zibiletan eta eskubide zibilen babesarekin munduari erakutsiko zitzaion gaizkilerik okerrenak ere legearen menpeko justizia zutela zain. Horren ordez, Patriot Law legea iritsi zen 2001eko azaroan, eta, hala, terrorearen aurkako gerran harrapatutakoak ez ziren kriminal gisa tratatuko, ezta gerra preso moduan ere, baizik borrokalari etsai izen lausoa hartu zuen kategorian».

Hala prestatu zen Guantanamo, eufemismoak sortu ziren, eta tortura legeztatu, baita tortura hori gauzatzeko herrialdeak eta lurralde eremuak aurkitu ere, interesatuki AEBetako justiziaren eskumenetik kanpo. Denak balio zuen terrorearen aurkako gerran. Mitt Romneyren hauteskunde kanpainak Guantanamo bikoiztea agintzen zuen.

Atzerako begirada

New Yorken eta Washingtonen nagusiki, baina AEBetako hiri askotara iritsi ziren aldaketak. Bolardoak bide bazterretan, poliziak nongura kaleetan zein garraio publikoetan, geltokietan, eta adi ibiltzeko oharrak. Antraxa, eraso nuklearra, etengabe haizatu ziren mamuek herritar bakoitzaren beldurrak hauspotu zituzten.

Elkar zelatatzea arau bihurtuta, azal ilunxeagoa izatea infernu bihurtu zen milaka herritarrentzat, zer esanik ez izen musulmana izatea. Baina, ohartu zirenerako, Edward Snowdenek agerian utzi bezala, gobernuak herritar guztien komunikazioak zelatatzen zituela ikusi zuten.

Shock-a edo dolua, herrialdeak batasun sentipen bat bizi izan zuen erasoaren osteko uneetan, beldur eta guzti. Sentimendu hori oso interes berezietara bideratu zuten, horratik, eta aspaldiko naziorik zatituena ageri da orain bertan. Washington Post-ek berriki egindako inkestak dioenez, herritarren % 86k aitortzen dute erasoek bizimodua aldatu zietela, eta gehienek okerrera egin dutela diote. Konparazio baterako, atentatuen ostean piztutako elkartasun giroan, bi herenek herrialdeak hobera egin zuela esan zuten.

AEBek —bai gobernuak, bai nazioak— ia dena egin zuten txarto emandako erantzunean, dio Graffek. «Gobernuak bi helburu nagusiak lortu zituen: Al-Qaedak berriz erasorik ez egitea AEBetan, eta Bin Laden aurkitu eta hiltzea. Baina terrorearen aurkako gerrak nazioa ahuldu du —AEBek beldur handiagoa dute, askatasun gutxiago, moralki etsiago, eta bakartuago munduan».]]>
<![CDATA[Lezioak egoera berrirako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1919/017/001/2021-09-10/lezioak_egoera_berrirako.htm Fri, 10 Sep 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1919/017/001/2021-09-10/lezioak_egoera_berrirako.htm
Edozelan ere, atzerritarrek egindako atentatuen beldurra, galdu ez bada ere, barnetik -zehazki, supremazismo zuriaren ingurutik- antolatu litezkeen erasoen atzean dabil. Washingtonen nabari liteke hori, urtarrilaren 6an Kapitolioaren aurka egindako ekintzaren ondorioz. Ez dira konparagarri 3.000 hildako eragin zituzten atentatuak eta urte hasierako gertaerak, ez eta horiek sortutako shock-a ere, baina bada adierazgarri uneotan zeinen zatituta ageri den herrialdea.

Ezin da ahaztu, horratik, AEBetako Kapitolioaren kontrako erasoa joera baten adierazle ere badela; beldurrak gidatutako irrazionaltasun baten arriskuak ekarri du, esaterako, urteotako arma salmenten igoera.

Eta horren ohiko bihurtu diren tiroketa masiboak zuri supremazisten eskutik iritsi direla sarritan: hor daude migratzaileen kontrako El Pasoko sarraskia 2019an, Pittsburgheko sinagogakoa 2018an, Orlandoko diskotekakoa 2016an, eta Charlestoneko afro-amerikarren elizakoa 2015ean, esaterako. Donald Trumpen agintaldi bakarrak (2017-2021), zalantzarik gabe, eskuin muturreko taldeen indarkeria hauspotu du.

Duela hogei urte, AEBetako Kongresuaren Irailaren 11ko batzordeak lortu zuen «ideien borrokaren» garrantzia azpimarratzea. Ordurako berandu zen, egia da: erasoek inolako autoritate moralik ekarri bazuten, Iraken galdu zen, Abu Ghraibeko torturen irudiekin.

Ondorioak etxean ere nabaritu ziren, etsaiaren tipologia aldatu baitzuen: atzerriko herrialde bat izaten zen ordura arte, baina edozein herritar arrunt izan zitekeen susmagarri harrezkero. Batzuk beste batzuk baino susmagarriago, egia da. Aldea da orain ezin izan dela horrelako batzorderik eratu, herrialdeak eta sistema politikoak duen polarizazioagatik.

Egoera larria da, eta Joe Bidenen gobernuak esana du «etxeko terrorismoari» aurre egin behar zaiola. Horretarako, baina, garrantzitsua izango da duela bi hamarkadako akatsak ostera ez egitea, hainbat adituk gogorarazi dutenez.

«Eskuin muturreko indarkeriari FBIk behar bezala ez erantzutea borondate faltaren ondorio da, eta ez legezko neurrien faltarena», argudiatu dute Brennan Center For Justiceko Harsha Pandurangak eta Michael Germanek.

«Terrorismoaren aurkako» neurriak ekologistei jazartzeko ere erabili izan direla gogora ekarri dute, haiek inolako atentaturik egin ez arren. «Hala ere, zuri supremazistek egindako hilketen zerrendarik ez du egiten FBIk, eta are gutxiago ikertzen ditu barne terrorismo moduan».

Horregatik, errezeloz hartu dute Bidenek «etxeko terrorismoari aurre egiteko» iragarritako neurriak, gogora ekarriz terminologia hori erabili zuela Trumpek Poliziaren indarkeria salatzen zuten manifestari afro-amerikarren aurka.

«Ideia estremistak edo jarrera kezkagarriak behatzeko ardura Poliziari eman zaionean, eta ez gizarteko beste arduradun batzuei, azkenean etorkinak, gutxiengoetakoak eta ekintzaileak egon ohi dira jomugan, eta ez zuri supremazistak, horiek aspaldi baitaude ondo txertatuta Polizian, armadan eta gisako erakunde ofizialetan», Pandurangaren eta Germanen ustetan.]]>
<![CDATA[20 urteko atzera begirakoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1932/002/001/2021-09-09/20_urteko_atzera_begirakoa.htm Thu, 09 Sep 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1932/002/001/2021-09-09/20_urteko_atzera_begirakoa.htm
Hantxe galdu zuten bizia duela hogei urteko atentatuetan hildako ia 3.000 lagunen %90ek. AEBetako hiriburuan ere ez da jenderik falta izan egunotan; hiriko museotan, eraikin historikoetan, Etxe Zuriaren edo Kapitolioaren inguruan. Baita Potomac ibaiaz beste aldean dagoen Arlingtoneko hilerrian ere. Hilerriaren hego-ekialdean, 64. sekzioan, American Airlinesen 77. hegaldiko 184 biktimen omenezko granitozko oroitarria dago. Bost alde ditu, eta kanposantua Pentagonotik hurbilen dagoen eremuan ezarri zuten, erasoetatik urtebetera.

Pentagonoa bera, AEBetako Defentsa Departamentuaren egoitza eta armadaren sinbolo, hilerriaren parean dago, eta biak bereizten dituen autobidetik irteera zuzena dago Irailaren 11ko biktimen oroimenezkora. Ez Manhattanen beste, baina ohiko bisita guneetako bat izan ohi zen, eta hala izango zen egunotan ere ziur aski... Baina pandemia hasi zenetik ez dago gunea bisitatzerik. Joe Bidenek bai, etzi egingo duen itzulian pasatuko baita Pentagonotik ere, New York eta Pennsylvaniako Stoystown herriarekin batera. AEBetako Kapitolioan jotzea asmoa omen zuen United Airlinesen 93. hegaldia bertan jausi zen, itxuraz bidaiariek eurek, ordurako gertatzen ari zenaz jabetuta, bahitzaileekin borroka egin eta lurreratzen saiatu ostean.

Gune nagusi horiez gain, herrialde osoan prestatzen ari dira larunbat goizean erasoen une berean egiteko omenaldiak eta minutuko isiluneak. Washingtongo ikastetxeetan, esaterako, larunbatean 09:37an dute ordua jarria, Pentagonoaren aurkako hegazkina jausi zen unean, hain zuzen ere.

AEBetako leku gehienetan antolatu dira antzeko ekitaldiak, baina COVID-19aren delta aldaera gogor ari da jotzen herrialde guztian, eta zenbait lekutan mugatu ere egin dute omenaldia.

Ispiluaren aurrean

Oroimenerako ekitaldiez gain, hausnarketarako eta analisirako deia ere zabaldu da. Afganistango erretiratzeak jende asko jarri du ispiluaren aurrean, azken hogei urteotan gertatutakoa ulertzeko. Inkestek diotenez, Bidenekiko iritzi kritikoa da nagusi Afganistandik irteteko moduari buruz. Edozelan ere, moduarekin kritiko baina erretiratzeko beharrarekin ados direnak gehiengo dira.

Horrek, ezinbestean, nekea eta aldaketa ageri du: besteak beste, pandemiaren ondorioei aurre egiteko 2,96 mila milioi euroren egitasmoak aurrera atera nahi ditu Bidenek, hezkuntzan, osasunean eta azpiegituretan. Afganistanen xahututako dirutzaz hausnartzera darama horrek bat baino gehiago.

Presidenteak etxeko auzietara itzultzeko erabakia ere hartu du, baina hor ere Irailaren 11ko familien presioa sentitu du: haiek eskatu bezala, zenbait dokumentu desklasifikatzea onartu du, orain egin ezean biktimen senideek presidenteak omenaldian parte hartzearen aurka egingo zutelakoan.

Mundua eraldatu zuen Irailaren 11k, eta, horretarako, estatubatuarren jarrerak muturreraino eraman zituzten. Erasoaren osteko hilabeteetan, estatubatuarren %55 ados zeuden zenbait eskubide zibil galtzearekin «terrorismoa geldiarazteko»; 1997an, % 29 baino ez ziren iritzi horretakoak.

Pew Research think tank-ak gogora dakarrenez, XXI. mendean estatubatuarren ardura handiagoa izan da gobernua ez dela behar bezain urrutira joan herrialdea babesteko, eskubide zibilak murrizten urrunegi joan ote den baino.

Bide horretan babestu dute herritar gehienek Irak edo Afganistango gerrei ekitea, eta ez hasieran bakarrik: duela sei urte ere, «terrorismoaren aurka tortura erabiltzea» justifikatuta ote zegoen 40 herrialdetan galdetuta, gehiengoak baietz erantzun zuen hamabi estatuetako bat izan ziren AEBak.

Konspirazio teoriak

Hasieratik izan dira 2001eko Irailaren 11n mundu guztiak telebistan ikusi zuena gezurra zela esan dutenak. Lehendik ere baziren, nola ez, John F. Kennedyren hilketa edo Ilargira iritsi izana gezurtatzen zutenak, eta duela hogei urte ere berehala piztu ziren Al-Qaedaren egiletza gezurtatu eta bestelako bertsioak hedatu zituztenak.

Horietako ezagunenak dira Dorre Bikiak aurretiaz prestatutako leherketek bota zituztela edo Pentagonoa misil batek jo zuela eta ez hegazkin batek, biak ere hainbat aldaera eta ñabardurarekin. Konspirazio teoria horiek behin eta berriz gezurtatu dira, gertatu zenaren lekukoak ere milaka dira, baina uste horiek bolo-bolo jarraitzen dute zenbait eremutan.

Are gehiago, inoiz ezkerreko sektore txiki baten teoriak baziren, QAnon teorien jarraitzaileek are gogo handiagoz heldu diote azkenaldian eskuin muturretik. Al-Qaedak antolatu eta egin beharrean erasoak, AEBetako Gobernuak berak prestatutako ekintza izan zen, uste horren arabera, gerora etorri diren gerrei eta eskubide murrizketei ekiteko.

Marjori Taylor Greene kongresukide errepublikanoak, esaterako, 2018an bertan esan zuen zalantzazkoa iruditzen zitzaiola hegazkin batek Pentagonoa jo izana. Kongresurako hautatzerakoan, bere modura egin zuen atzera: okertu zela aitortu zuen, baina gobernuari egotzi zion gezurra esan izana.

Hala, Interneten hedapenak, Youtubek eta sare sozialek hurrena eta, azkenean, Donald Trumpen agintaldian nagusitutako fake news ideiari pandemiaren inguruan sortu diren korronteak gehitu zaizkio.

Horietan sinetsi nahi duenak nahi adina materiale dauka sarean eskuragarri bere sinesmenetan tematzeko. Bost axola teoria bakoitza nahiko nabarmen desmuntatu izana, gehienetan ideiok bota eta denbora gutxira; horietan sinetsi nahi duenak horri helduko dio.

Adierazpen askatasunak ideia horiek ere askatasunez plazaratzeko eskubidea dakar —baita horiengatik sekulakoak entzun beharra ere, noski—. Spike Lee zinema zuzendariak, esaterako, Irailaren 11ri buruzko konspirazio teorien zatia kendu du HBOrako egin duen lau ataleko dokumentalean, piztutako kritiken ondorioz.

Edozelan ere, aitortu beharko da, moralak askotan eremu politikora jauzi egiten duen herrialde honetan, adierazpen askatasuna oso errotutako askatasunetako bat dela. AEBetako bandera erretzea debekatuta ez dagoen legez, biktimentzat mingarri izan litezkeen adierazpenak egitea ere libre da.

Sarritan, lege bidezko zigorrak baino, gizartearen gutxiespena bera eraginkorragoak baitira, askatasun pertsonalik murriztu gabe.]]>
<![CDATA[Gazteenentzat, historiako pasarte bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2026/003/001/2021-09-09/gazteenentzat_historiako_pasarte_bat.htm Thu, 09 Sep 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2026/003/001/2021-09-09/gazteenentzat_historiako_pasarte_bat.htm
Nagusientzat bizitzako gertakaririk garrantzitsuena izan zen, eta gazteek, berriz, etxean, eskolan eta hedabideetan jaso dute. Hogeitaka dituztenek lehen urteetako omenaldiak eta lekukotzak bizi izan zituzten, baina beherakoei historiako zati bihurtu zaie. «Esan dizutelako egiten duzu omenaldia, ez ezer berezirik senti dezakezulako. Txikiegiak ginen, eta ez dugu aparteko loturarik. Badakigu izugarria izan zela, noski, baina beste gertakari garrantzitsu ugari ere izan ziren historian», dio Tylerrek Tenleytown auzoko metro irteeran.

Ikasle asko dabil inguruan, Wisconsin etorbidearen goiko aldean American Unibertsitatea baitago. Ikasturte hasierarekin lotu duten unea da, baina ohartzen dira ordutik bizi izandakoak gertaera haren ondorio direla neurri handi batean: «Txikitatik polizia asko ikusi ditugu, oso kontrol zorrotzak, metroan, aireportuan, segurtasuna eta beldurra barneratu ditugu», dio Emilyk. Harekin doan Nickyk ñabardura egin du: «Orain, esango nuke beldurra handiagoa dela beste eraso mota batekin, ikastetxeetan edo saltokietan ikusitakoak, adibidez».

Amy Zegart Stanford Unibertsitateko irakasleak gogora dakarrenez, haren ikasleek «sentimendu indartsuak izan ohi zituzten», esperientzia pertsonalak, Iraken edo Afganistanen egonak ziren armadan: «Zehaztasunak nahi zituzten, eta nik konplexutasunak erakusten nizkien. Eztabaidak pizten ziren. Orain, ikasleentzat Irailaren 11 urruneko historia da, aspaldi gertatutako zuri-beltzeko gertakarien arteko bat. Denboran urruntasunak badu onurarik, baina eragozpenik ere bai: giza elementua gelditzen da».

Tenleytown eta Chevy Chase auzunean dauden ikastetxeetan ere, Woodrow Wilson institutuan eta Alice Deal eskola ertainean -11-13 urte artekoentzat-, omenaldia antolatu dute. Larunbata izanik eta pandemiarengatik hartutako neurriak kontuan izanda, ohi baino jende gutxiago espero dute, baina borondatez joandakoak izango dira behinik behin. «Gure eskola sisteman, National Geographicen jardunaldietara zihoazen hiruna ikasle eta irakasle galdu genituen», dio Nil Derdie Alice Dealeko zuzendariak.

XX. mende amaierako mundua beste planeta bat iruditzen zaie nerabeei eta gazteei: orduko estetika, sakelako telefono gutxiko gizartea -haietan kamerarik ez, bistan da-. Baita segurtasunari dagokionez ere, dio American Unibertsitateko ikasle batek: «Irailaren 11ren aurretik jendea nola bizi zen irudikatzea zaila egiten zaigu. Ziur aski seguruago sentituko ziren, konfiantza handiagoz, ez etengabeko beldurrez. Ezingo zuten pentsatu horrelakorik gerta zitekeenik, noski».]]>
<![CDATA[Nahi gabeko independentziak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1947/015/001/2021-09-05/nahi_gabeko_independentziak.htm Sun, 05 Sep 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1947/015/001/2021-09-05/nahi_gabeko_independentziak.htm
Kontuak kontu, zail da irudikatzen egun Europako Batasunean diren herrialdeak eta talibanen parean Afganistango mugan diren errepublikak estatu berean zirela duela hiru hamarkada. Tallinndik Vladivostokeraino zihoan herrialde hori orain 30 urte amildu zen, abuztuan, Mikhail Gorbatxoven perestroikaren aurka jo zuen SESBeko estatu kolpearen porrotaren ondotik.

Urtea amaitzerako ez zen Sobietar Batasunik, federazioa osatzen zuten hamabost errepublikek beste horrenbeste estatu independente eratu zituzten, eta baziren organikoki haien menpe egonda ere independentzia nahi zuten errepublika autonomoak, Tatarstan edo Txetxenia, kasurako. Azkenean, baina, Errusia eta beste hamalau errepublikek lortu zituzten nazioarteko aitortza eta Nazio Batuen Erakundean aulkia.

Benetan, baina, oso gutxi ziren munduko estatu handienetik bereizitako errepublika independentea eratzeko borondate argia erakutsi zutenak: Baltikoko hirurak eta Georgia baino ez zirela izan esango nizueke, estutzen hasita. Abuztuko estatu kolpea gertatu zenerako, Kaukasoko herrialdeak eta Lituaniak baino ez zuten aldarrikatuta independentzia, bietan ere Moskuren oldarraldiak hainbat hildako utzi eta gero 1989an eta 1990ean. Estoniak eta Letoniak formalki deklarazioa eginda ere, estatu kolpearen ostean berretsi eta gauzatu zuten independentzia.

Kontuak kontu, 1990eko bozetan alderdi komunista nagusitu zen errepublika gehienetan: aurreko lauretan eta Armenian eta Moldavian baino ez ziren gailendu Moskurekiko menpekotasunik gabeko mugimenduak. Egia da, estatuaren eta sistemaren gainbeherarekin, izan ziren antzeko eskaera eta mobilizazioak Ukrainan edo Armenian ere —Azerbaijanekin gatazka gaiztotzen ari zela— baina, oro har, ez zen halako joerarik izan hamabost errepubliketako gehienetan.

Nola bihur liteke independente, beraz, halako eskaerarik ez daukan herrialde bat? Irakurle independentistak pentsatuko du bidegabea ere badela, batzuei hainbeste kostatzen zaiena besteek bilatu gabe lortzea. Lehen ere gertatua zen: Zipren, esaterako, militante greziarrek britainiar kolonialismoa amaitzea nahi zuten, Greziarekin bat egiteko (enosis —batasuna— pintada zaharrak oraindik ikus daitezke tarteka), baina turkiar gutxiengoa haren aurka agertu zen.

Azkenean, paradoxak, Zipre ofizialki independentea da, eta turkiarren iparraldeko errepublika, praktikan, Turkiaren menpeko —eta hango armadak okupatutako— lurraldea (Europaren axolagabekeriagatik ere bai, beste noizbait azalduko dugu). Kosovok ere, hastapenean, Jugoslaviako errepublika bat gehiago izan nahi zuen, Serbiatik bereizita baina ez independente, eta gerora ere, gehiago dira ziur aski Albaniarekin bat egin nahi zutenak. Izan gogoan, independentziaren bezperan ez zuten banderarik ere, denek albaniarra zerabiltenez, eta nahiko presaka diseinatu zuten egungo ikur urdina.

Hirugarren adibidea: Irlandan independentistatzat joko genituenak berez Erresuma Batutik bereiztearen alde daude, baina ez estatu independentea sortzeko, errepublikarekin bat egiteko baizik. Inork independentzia nahi izatekotan, unionisten azken argudioa litzateke: inoiz Londresen babesa galduz gero, nahiago euren pribilegioak mantenduko lituzkeen iparralde bereizia, uharte batua baino.

Desberdin baina antzeratsu, Sobietar Batasuneko errepublika gehienetan baziren mugimendu abertzaleak, baina estatu independentea eratzearen ideia oso bazterrekoa zen gehienetan. Halako batean, baina, ustez zati ziren estatua galdu egin zela ikusi zuten. Asia erdialdeko errepubliketako buruek, inolako tentazio independentistarik egotekotan berehala zapaltzeko gai ziren horiek, egoera bitxia ikusi zuten 1991ko abuztu hartan, estatu kolpearen aurrean: Moskura deitu agindu eske (beste hainbatetan egin bezala, teorian errepublika subiranoetako agintea izan arren sobiet haiek), eta hiriburuan inor ez zen telefonoari erantzuteko.

Halaxe bada, ahal den subiranotasun guztia eskuratu Errusiako presidentearen leloari jarraituz (Errusiakoa, eta ez Sobietar Batasunekoa, Jeltsin-Gorbatxov lehia izan zen azken batean katalizatzaile nagusia), orduko agintari sobietarrak estatu subirano bateko presidente bihurtu ziren hainbat errepublikatan. Are gehiago, halaxe segitzen dute errepublika horietako askotan, oraindik agintean eta are botere handiagoz.

Euretako askok, alabaina, Moskurekiko lotura estuei eutsi diete, eta errusiera da hizkuntza garrantzitsuena, Bielorrusiatik Kirgizistaneraino. Subiranoa izateak ez baitizkizu bestelako menpekotasunak kentzen, are gutxiago kultural edo linguistikoak, zer eta nola egin argi izan ezean.]]>
<![CDATA[Hiriburuko hizkuntzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1935/017/001/2021-08-29/hiriburuko_hizkuntzak.htm Sun, 29 Aug 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1935/017/001/2021-08-29/hiriburuko_hizkuntzak.htm Taxation Without Representation (Zergak bai, ordezkaritzarik ez, itzulpen askean), batzuek No edo End jartzen diote, hau da, Zergarik ez, ordezkaritzarik gabe edo Amaitu zergapetzea, ordezkaritzarik gabe. Funtsean, AEBetako estatuen kontroletik kanpo zegoen eremu gisa sortu zen hiriaren egoera surrealista da: estatuko hiriburua da, bertan biltzen dira kostatik kostarainoko ordezkariak legeak egitera eta, noski, lege horiek AEBetako lurralde guztiari dagozkio. Baina Alaskatik eta Hawaiitik eta beste 48 estatutik iritsitako ordezkari horien aldean, washingtondarrek ez daukate erabaki horren gaineko botorik. Ez da harritzekoa azkenaldian zenbat ugaritu diren Washington ere 51. estatu bihurtzea eskatzen dutenak; bidegurutzeetan itsatsitako afixetan sarritan irakur daitekeenez.

«Elebiduna bazara, zein beste hizkuntza dakizu?» galdetu diete espainieraz irakastera iritsi diren irakasleei. «Uste dut esango diedala ez naizela elebiduna, nire ingeles maila erdipurdikoa da», esan du irakasleetako batek. Bikain egin gabe, moldatzen da ingelesez, eta espainieraz gain, badaki galizieraz, portugesez, katalanez eta frantsesez. Baina elebidun ote den ezetz erantzutekotan da; izan ere, hizkuntza ofizialik ez daukan herrialde honetan, ingelesa berezkotzat jotzen da: zein hizkuntza dakizkizun galdetzean, ez da ingelesa aipatzen, horrez gain dakizkizunak baizik. Herenegun, eskola hasi aurreko entsegu orokorra izan zuen alabak: iaz gure ikastetxeetan izandako zirrara bera dute aurten hemen, ikasturte osoko itxialdiaren ondotik. Neurri bereziak atarian, gurasoak eskolatik kanpo, tenperatura, musukoa, tartea, eta hori guztia eta, laguntzen ari diren guztien artean, emakume batek afixa bat jasotzen du gora: Espainolez egin nahi baduzu, zatoz nigana. Nahiko zabalduta dago espainiera, baina hizkuntza markatu eta minoritarioa da. Ez bakarra: bata urdinez tenperatura hartu digunari azaldu diot herrialdera iritsi berriak garela, beste hizkuntza batzuk dakizkigula ingelesa baino hobeto... eta hark erantzun: lasai, ingelesa ez da nire ama-hizkuntza ere. Touché. Beltz asko bizi dira Washingtonen, baina denak ez dira afro-amerikarrak; Europatik iritsi garen bezala iritsi dira Afrikatik ere beste asko lanera.

Etiopiako amhara hizkuntzan daude, esaterako, webgune ofizialeko bertsio asko. Trafiko bulegora joan garenean, azterketak hamabost hizkuntzatan egin daitezkeela ikusi dugu: ingelesez, espainolez, frantsesez, alemanez, portugesez zein errusieraz Europako hizkuntzen artean (baina ez italieraz), baita amhareraz, arabieraz, vietnameraz, koreeraz, thailandieraz, mandarineraz, kantoneraz, tagaloz eta japonieraz ere. Eta oharra letra larriz: zure hizkuntzan egiteko eskubidea duzu, eskatu lasai horretarako itzultzailea, eta ez badizute ematen eta hizkuntza-kontuengatik baztertzen bazaituzte, salatu honako eta halako lekuetan. Hori bai, bulegoan hartu gaituen funtzionarioa ingeles hiztun elebakarra suertatu zaigu. Euskara ez da ingelesa, ondo dakigu, baina hegemonia izan eta besteen hizkuntza eskubideak betetzeko ideiaren bat hartzeko balio du: hizkuntza ofizialik gabe ere, denok biltzen gaituen estatu-hizkuntza bat, eta norberaren hizkuntza eskubide pertsonalak errespetatuko dituen errepublika bat proposamen interesgarria izan liteke. Zalantzarik gabe, inoiz Eskoziarako onartu berri duten erreferendum proposamenik balego hemen, unionismoaren argudio garrantzitsuena litzateke hizkuntzaren beldurrak astintzea. Eta errepublika euskaldun baten egitasmoak erakartzen eta erantzuten asmatu beharko du beldur horrek aztoratu dezakeen jendea: herritar guztiak hobe biziko eta eskubide gehiago izango dituzten errepublika euskaldun bat, espainiera, frantses, amazig edo errumaniera hiztunak ere aintzat hartzen jakingo duena.

Bulegotik irtetean, sargoriak ekaitza dakar, zerua erabat ilundu da. Banderak masta erdian hiri guztitik, Etxe Zuritik Kapitolioraino. Hamahiru hilkutxa dakartza hegazkin batek etxera, barren eta izarren bandera gainean jarrita; ehun inguru hilotz geratu dira Kabulen. Bi aste falta dira irailaren 11ko erasoen urteurrenerako.]]>
<![CDATA[Washingtondik begira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1900/015/001/2021-08-22/washingtondik_begira.htm Sun, 22 Aug 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1900/015/001/2021-08-22/washingtondik_begira.htm
Afganistanen, talibanen babesean aterpe hartutako jihadistek prestatutako eraso haiek duela hogei urteko shocka, testosteronazko berehalako erantzuna eta bi hamarkadaren bueltan umiliaziorik handienetakoa ekarri diote herrialdeari. «Analogia historikoak egitea ariketa hutsala izan liteke, baina Afganistanek beste gatazka batzuekin baino antz handiagoa dauka Vietnamekin. Han, AEBen dilema nagusia erretirada zen, bakea baino gehiago. Bosnian ez bezala —non nazioarteko indarrek segurtasun berme bat ezarri zuten bake akordio ezegonkor bati eusteko— Afganistango bake eztabaidak AEBko tropa guztientzako irteera estrategiarekin daude lotuta, eta horrek ezinbesten indarkeria hauspotuko du». Duela lau hilabete idatzi zuen horren oker ez zegoen analogia Sahar Halaimzai afganiar idazle eta giza-eskubideen ekintzaileak. PEN Internationaleko bilera eta kongresuetan ezagutu nuen, eta duela zazpi urte Kirgizistanen antolatu zenaren harira, hark xaxatuta egin nuen Afganistanera sartu-irten labur bat, Kirgizistanen bisatua lortu eta Asia Erdialdeko ibilbidean Ali Mazarren meskita urdina ere gehituta, Mazar-i-Sharif hiri multietnikoan. Duela astebete jausi zen hiria talibanen esku, Kabulekin batera, baina gaitza lehendik zetorren: tenplu historikorik ederrenetik urrundutakoan, analfabetismoa, bazterkeria eta Estatuko ustelkeriaren txokoa zen; kontrastea are handiagoa zen errepidez ordu gutxira Samarkadaren liluran zinela kontuan izanda, eta Talgo trena hartuta Taxkent Uzbekistango hiriburu modernoraino irits zintezkeela.

Ezer ez da duela 20 urte bezala, horratik. Ezintasunen, ustelkerien, langileei ordaintzeko iristen ez ziren sosen ibilbidean, gizarte zibil antolatu eta ahaldundua ere badago herrialdean, baldintzarik gogorrenetan izan arren. Iazko udazkenean PEN Internationaleko Hizkuntza Eskubideen eta Itzulpengintza Batzordearen ardura hartu nuenetik, nazioarteko erakundeetatik iritsitako hiru gutun sinatzea egokitu zait: Kanadako Gobernuari lehendabizikoa, eta Estatu Batuetakoari eta Australiakoari hurrengoak. Kabulen hondamendia gertatu ez balitz ere, itzultzaileen —eta beste hainbat eta hainbat langileren— ebakuazioa ezinbestekoa zela aspaldi zegoen argi, eta aspaldi ari ginen antzeko eskaerak egiten, nork bere esparrutik. Sinetsezina dena, egunotako irudia da.

20 urtean taliban buruzagitzak asmatu du aldaketa kosmetikoren bat egiten kanpora begira, eta lehen harreman diplomatikoen artean Txinari emandako garrantzia nabarmendu behar da. Urteetan uigur militanteei Afganistan eta Pakistanen trebatutako «terroristak» direla leporatu die Beijingek (ia armarik sekula atzeman ez bazaie ere), eta gerra irabazitakoan, lehen keinua Txinari egin. Mendebaldeari ere bai, noski, «ez ditugu lehengo akatsak errepikatuko» eta hori guztia, baina Al Qaedarekiko harreman estuak ez dira berehalakoan etengo. Uigurrei, berriz, inguruko estatu guztiek eman diete bizkar. Bihar-etzi zehatzago jakiten denean Xinjiangen gertatzen ari dena, kontuan izan beharko da nor non egon zen hori gertatu zenean.

Bai, harreman publikoen ikastaro eta guzti sartu da jihadismoa Kabulen. Azken batean, behin honaino helduta, nork ez daki zelan goxatu estatubatuarren belarria, irribarre luze eta memoria labur horrekin? Oroitarriak eta plastikozko monumentuak eta solemnitatea eta, inoiz, Hollywooden hauspoa ere izango du irailaren 11k, zelan ez, baina inor ez da geratuko atzera begira. Eta realpolitik hark aspaldi agindu bazuen ere, zinismorik argienarekin ageri da «terrorista» zeinen hitz malgua den, daukazun indarraren eta boterearen arabera.

Orain eta hemen, herrialde honetan dabiltzan armek eta gizartean dagoen polarizazio politikoa oso urrun dago duela 20 urteko shocketik. Edozein erasok berriz pizteko gaitasuna luke, egia da, baina beste orrialde batean dabil herrialdea uneotan. Guk oraingoz, alabak eskola sarreran armen detektagailutik igaro beharko duela ikasi dugu. A, eta matrikularako orrian gurasoei egiten zaizkien galderen artean (alergiarik? Argazkirik egiteko baimenik bai?), eskolak gogorarazi digu armadarako erreklutatzaileek hala eskatuz gero, hamaika urtetik aurrerako umeen informazioa eman behar dietela, gurasook kontrakorik esan ezean. Dirutza kosta da Afganistan, baina asmatuko dute gero ere errekluta gaztea beste norabait bidaltzen. Inoiz ez da gatazkarik faltako, azken baten.]]>
<![CDATA[Indigenak estatu bila]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1935/014/001/2021-08-15/indigenak_estatu_bila.htm Sun, 15 Aug 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1935/014/001/2021-08-15/indigenak_estatu_bila.htm
Bide horretan herri batek baino gehiagok dihardute. Esanguratsuenak ziur aski, planetaren bi muturretan dauden herri bi dira, eremu polarrean bata, Pazifikoko gune tropikalean bestea.

Groenlandiako inuitak dira lehenak noski —edo inuitak, oro har—, Kanadan egin dituzten urratsei erreparatu, baina Groenlandia are laborategi interesgarriagoa bihurtu dela esango nuke: independentziaren beharra geroz eta zabalago ulertzen da, horrek norbere burua ahalduntzea dakarren neurrian. Herri indigena batek estatu baten ardura hartzeak, ordura arteko ardura zeukanak lan hori kendu eta zeu horretarako gai zarela erakustea da. Berez ez da erraza, estatu hori munduan demokrazia indizeetan goi samar ageri ohi den eskandinaviar herrialde bat bada. Eta hori guztia, zure esku egon litezkeen baliabide guztiak erabilita erraz izan baliteke ere, horietako batzuei uko egitea, zure lurzorua meatzeetarako baliatzea, adibidez.

Beste adibidea, bistan da, kanak herria da, eta Kaledonia Berrirako dakarten proposamen independentista, horretarako urterik erabakigarrienean. Inuiten antzera, urrats sendoz doaz independentziara bidean, ustez aurten bertan burutuko den prozesu baten amaieran. Noumeako akordioek iragarritako balizko hirugarren erreferendumerako lau hilabete baino gutxiago falta dira; hilaren 12an zirt edo zart egiteko unea izango da, eta akordioan adostutako bidearen amaiera izan liteke. Hortik aurrera, lurralde ezezagunean sartuko litzateke artxipelagoa, ezetza gailenduz gero, paperaren gainean Parisek diseinatutako bide-orri zabalera iristeko abiapuntua litzatekeenez gero. Oraindik definitu gabeko estatus bat landuko litzateke, beste erreferendum bat, eta Kaledonia Berriko artxipelagoko herri nagusia izan den kanakentzat mehatxu kolonial demografikoa: Noumeako akordioek aintzat hartzen zituzten ezaugarri indigenak —batez ere, kanak herritar guztiei erreferendumean parte hartzeko gaitasuna—, baina gainerakoen kasuan, bertan denbora luzea daramatela frogatzerik badute, XX. mendeko gutxitze demografikoa orekatzeko neurri gisa. Horrek tentsioa ekarri du, geroz eta eskuinerago eta arrazistago jo duten unionista askoren eskuetan, bozketan baztertuta zeudela salatzen. Eta presio horrek gora egingo du, zalantzarik gabe.

Horren aurrean, kanak independentismoak ere bere burua berrasmatu behar du, neurri handi batean. Abagune historikoan, lurraldeko erakunde garrantzitsuenetakoen agintea lortu dute, Gobernuan gehiengoa, exekutiboan presidentetza Louis Mapouk eta, azkena, Kaledonia Berriko Biltzarreko presidentetza Roch Wamytanek. Hala, FLNKSeko kideek gidatuko herrialdea datozen hilabeteetan. Esan liteke, noski eguneroko kudeaketari dagokiola ardura hori, ez herrialdearen estatusari, baina horrek ere berebiziko garrantzia du Frantziako Errepublikatik bereizitako Kaledonia Berri independente baten normaltasuna erakusteko.

Frantziaren itsasoz besteko lurralde askotan egoera dramatikoa da azken egun eta asteotan, Covid-19a sekulako txikizioa ari da egiten Guadalupen eta Martinikan esaterako, eta derrigorrezko konfinamendua ezarri dute. Ozeanian, Frantziaren menpeko Polinesian itzel hazi dira egunotan kutsatzeak, Emmanuel Macron presidentearen bisitaren ondotik. Eta horren aurrean, bi neurri garrantzitsu melanesiar artxipelago «ahaidean»: berehalako laguntza bidaltzea Papeetera, hasteko, osasun-langileak dagoeneko Polinesian dira, hondamendian laguntzen. Bigarrena, Kaledonia Berriaren itxiera Urtezahar egunera arte luzatzea, erreferenduma igaro arte, alegia. Orain arte, emaitza bikainak eman dizkie itxierak, osasunari dagokionez, eta bakarrik ibiltzeko gaitasuna ere agerian utzi du. Izan den agerraldi garrantzitsuena ere, aste batzuetan kontrolatzeko gai izan ziren; Wallis eta Futunan jatorria zuten langileren batekin iritsi ote zen zabaldu zen. Batzuen oldar xenofoboaren aurrean, mugimendu independentistak mezu integratzaile garrantzitsua bidali zuen; Kaledonia Berrian erabateko garrantzia izango du tonu horrek: kanak herriaren arragoan, denentzako estatu hobe bat eraikitzea. Baliteke europar jatorriko askorengan eraginik ez izatea mezuak, baina hortik kanpoko eremu zabal horretako biztanleak, polinesiarrak kasu, erakarriz gero, erreferenduma irabaztea benetako aukera bihurtzen da.]]>
<![CDATA[«Galdetuz gero, Etiopiatik bereiztea bozkatuko luke Tigrayko jendeak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/012/001/2021-08-14/galdetuz_gero_etiopiatik_bereiztea_bozkatuko_luke_tigrayko_jendeak.htm Sat, 14 Aug 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1876/012/001/2021-08-14/galdetuz_gero_etiopiatik_bereiztea_bozkatuko_luke_tigrayko_jendeak.htm
Gerrarekin loturiko azken albisteen artean irakurri dugu matxinoek Lalibela hartu dutela. Munduko ondare da gune hori, eta Tigray eskualdetik urrun samar dago. Zer gertatzen da?

Zera gertatzen da, gatazka jada ez dela Tigrayko borroka, Etiopia osokoa baizik. Mobilizazio handia dago Addis Abebako gobernuaren kontra, eta, askotan, elkarren aurka jarri dira lurralde bereko talde etnikoak; Afar eta Somalia eskualdeetan, esaterako, baita Oromo eskualdean ere. Eta horrek Etiopian ez ezik, eskualde osoan ere eragina du.

Gerra Lalibela eta Amharako beste eskualde batzuetaraino eramateari buruz, Tigrayko arduradunei galdera hori bera egin zieten BBCn. Esan zuten eskualdeari egiten dioten blokeoa apurtu nahi dutela, gobernuak alde guztietatik setiatuta baitauka. Nazioarteko presioa ere geroz eta handiagoa da Abiy Ahmedek lehengaiak igarotzen utzi ditzan, baina, orain arte, gerrarako hitzak izan ditu. Are gogorragoak dira haren ministroak eta ordezkari militarrak. Negoziatzeko esertzeaz ez, dena txikitzeaz ari dira hizketan.

Nola iritsi gara honaino? Gogoan dut Bakearen Nobel saria eman ziotenean errezeloa agertu zenuela, baina Etiopiak eredu zirudien Afrikan: ekonomia indartsua zuen —Txinak eraikitako Djibutirainoko trena da horren adibide—, eta askok nahiko luketen ispilu zirudien herrialdeak.

Bai, Etiopia istorio arrakastatsua izan zen ekonomikoki, politikoki diplomazian, eta militarki; bake misioak ugari ditu nazioartean. Eta, orain, hara, grazia egoera horretatik erortzen ari da. Ez dut esan nahi lehen paradisua zenik, baina egoera askoz hobea zen. Abiy Ahmedek denei iruzur egin die? Hori ematen du: hitz onak eta ederrak ditu, eta ekintzak guztiz kontrakoak. Oso makurra da. Nik sinetsi egin nahi nuen etorkizunaz esaten zuena. Kritikoa zen aurreko gobernuarekin, oso modu zentzuzkoan. Asko konbentzitu gintuen; zuzen zebilela uste genuen. Baina ikusi duzu zer egin duen. Eta oraindik ikusi ez duguna, eta egunik egun jakiten duguna: Sudandik jaso ditudan albisteek diote gorpuak aurkitu dituztela mugako Setit ibaian. Gorpu asko, 60 gutxienez, ziur asko zibilenak.

Tigrayn egindako sarraskietan hildakoak?

Itxura guztien arabera, bai. Zaila da egiaztatzen oraintxe bertan, baina lehen ere hainbat sarraski egin dituzte Etiopiako armada federalak, Eritreako armadak eta amhara miliziek.

Baina eskualdea ez dago matxinoen esku jada?

Mendebaldeko Tigray ez. Han borroka ugari daude oraindik: Humera hirian eta Addi Goshu eskualdean.

Eta orduan, nolatan hedatu dute matxinoek frontea amhara lurraldeetaraino, Tigrayko zati bat oraindik okupatuta egonik?

Azalpen ugari egon litezke. Batetik, geografia bera. TDFk [Tigrayko Defentsa Indarrak] abantaila dauka gune menditsuetan. Edo baliteke amhara eskualdearen zati bat kontrolpean izatea, gero negoziatzeko orduan indar handiagoa izateko. Mendebaldeko Tigrayn ez dute aurreratu beste fronte batzuetan bezainbeste. Halere, ez zaie falta jenderik, denetariko jendeek bat egin baitute Tigrayko indarrekin: irakasleek, artistek... Alde horretatik, moral handia dute, baina armen aldetik mugatuta daude.

Eta, hala ere, Mekele hiriburua eta Tigrayko eremu handi bat bereganatu zituzten ekainean, askoren ezusterako. Zer gertatu zen? Nolatan halako indarra?

Tigrayk duen abantaila nabarmenena da [Etiopiako] armada federala iraultzaren oinarrietatik egin izana, eta iraultza tigraytarrek egin izana. Ondorioz, oso ondo ezagutzen dute armada, haren indarguneak eta ahulguneak. Bertatik bertara ezagutzen dituzte armadako jeneralak eta koronelak. Tigraytar militarrek eman zizkieten kargu horiek, baita Abiyri berari ere.

Armada, itxuraz, ondo armatuta eta hornituta dago, baina kide gehienak familiari laguntzeko sosaren truke joan dira. Eta, bistan da, bizi nahi dute. Tigrayn, aldiz, denetik dago: erizainak, idazleak, eta ez dute beste lurralderik. Besteentzat, Tigray ez da haien etxea; nahiago dute etxera jo.

Hau da, Etiopiako armada Tigraytik sortu zen, baina banaketa etnikoari eutsi zitzaion, eta, noizbait, amharak nagusitu dira.

Etiopian, nation building bat egon da, nazio eraikuntza bat. Aldi batez, etiopiar sentimendu bat izan da. Baina gatazka hastean, etniagatik, tigraytarrak armadatik kanporatu zituzten. Hori dute orain ahulgunea; esperientzia zuten horiek kanporatu izana. Esperientzia handia zuen jendea kendu zuten, eta horiek Tigrayko indarrekin daude. Orain borroka ez da herrialdeagatik, norbere etniagatik baizik. Eta horrek ondorioak ditu eskualde osoan. Etiopia da Somaliako misioan Afrikako Batasunaren izenean dauden bake tropen hornitzaile nagusietako bat, baina zatiketa eta gerra piztu dira han diren tropen artean ere, tigrinya eta amhara etnietako militarren artean. Antzeko albisteak datoz Darfurren [Sudan] dauden indarrei buruz. Bakeari eustera joan dira, eta zer den paradoxa, elkarren aurka borrokan ari dira Gorder eskualdean. Bake misioetara joaten zen lehen... Orain, Etiopia da misio bat behar duena. Baina ez dakit misio batek ere konponduko ote lukeen, estatuaren oinarriak ere balantzaka daude eta.

Tigrayn dago arreta, baina aipatu dugu herrialdeko beste talde etniko batzuk ere hasi direla mobilizatzen.

OLA [Oromo Askapenerako Armada] ilea txirikordatzen ibili dela esan ohi dugu sare sozialetan; hau da, gerrarako prestatzen ibili direla. Oromoen eta amharen arteko ezinikusia oso aspaldikoa da: oromoak amhara jauntxo feudalen menpeko izan ziren. Egun ere, amhareraz esaera mordoa daude oromoen aurka. Gatazkak piztu dira Etiopiako somaliarren, eta gobernu zentralaren eta amharen kide izan ohi diren afar etniakoen artean ere.

Tigraytarrak, berriz, Eritreako talde etniko nagusiaren ahaide dira. Baina Eritreako armadak Etiopiakoarekin bat egin du.

Berez, oromoak ez bezala, gu guztiok gara ahaide, baita amharak ere. Haien jatorri eta kultura antzekoak ditugu. Eritrean eta Etiopiako Tigrayn, baina, tigrinya da nagusi: herri bera dira mugaren alde bietan, Hego eta Ipar Korea bezala.

Eta zein da orain Tigrayko agintarien agenda? Etiopian jarraitzea? Independentzia?

Duela gutxi arte Debretsion Gebremichael [TPLF Tigray Askatzeko Herri Fronteko burua] ez zen hain argi mintzatzen independentziaz galdetzen ziotenean. Esan zuen Tigrayko herritarren biziak seguru izateko borrokan ari zirela, hortik aurrera askorik zehaztu gabe. Nolabait, esan zuen herritarren esku egongo zela [Etiopiako] Federazioko eskualdeekin zer-nolako harremana izan erabakitzea, edo harremanik ez izatea, herritarren autodeterminazioaren arabera. Aste honetan, erreferenduma aipatu du jada. Lehen ere agintari militar batzuek hala esana zuten, baina ez buruak berak. Argi dago orain bertan halakorik eginez gero Etiopiatik bereiztea bozkatuko duela jende guztiak. Baina egoera ez dago argi, erabat setiatuta baitago eskualdea. Berriki arte esajeraziotzat jotzen nuen Etiopia Jugoslavia bezala desegin zitekeelako ideia, baina geroz eta antz handiagoa dauka.

Independentzia lukete helburu, orduan? Badago Eritreako tigrinyekin bat egiteko proposamenik?

Tigrayn, independentzian pentsatzean, Eritrea auzokide lagunkoi moduan ikusi ohi da, eta zenbait intelektualek hau esan izan dute: «Goi lurretako tigrinyera hiztun guztiak estatu bakarrean egon gaitezen». Mugimendu hori egon badago, baina ez da indartsua.

Alemanak batu baziren, gu zergatik ez? Denak dira tigrinyera hiztunak eta kristau ortodoxoak. Egia da kolonialismoak bereizi gintuela. Azken batean, iraganak, sufritu dugunak, egiten gaitu desberdin. Etiopiaren aurka ari ginenean, Etiopia komunista zen, baina gure iraultza ere komunista zen, gure ikuspegitik. Haientzat, ordea, gu kapitalistak omen ginen, komunisten aurkakoak. Azken batean, mentalitatea desberdina da. Hizkuntza bera, baina pentsaera oso desberdina.

Tigrayko gerra hau mugarri izan liteke Eritrean ere aldaketa bat gerta dadin?

Etiopian, zatiketa etnikoa nabaria da; Eritrean, ez. Diktadura anker bat dago, jende asko dauka engainatuta, eta oposizioaren barruan zatiketa ergelak dituzte. Eritreako oposizioaren zati batek Tigrayko kausarekin bat egin du. Esaterako, Frankfurten [Alemania] erbesteratuta dagoen Mesfin Hagos Defentsa ministro ohia eta Haile Menkoryos diplomazialaria, Nazio Batuen Erakundean Eritrearen ordezkari izana, Sudanen dira Tigrayko Defentsa Indarrekin batera. Baina Eritreako diktadoreak mehatxu argia helarazi die. Sudani ere mehatxu egin dio Osman Salehk, diktadorearen eskuineko eskuak, eta beldurra zabaldu da.

Nazioartean ere bai? Etiopia oso pieza garrantzitsua da geopolitikan.

Abiyren gobernua inoiz baino bakartuago dago: Sudanekin harremanak asko gaiztotu dira, enbaxadoreak erretiratu dituzte, eta AEBek Sudanen alde egin du eskualdeko aingura izateko, luzaroan Etiopiaren aldamenean egon ostean. Egoera nahasia da oraindik. Turkiak interes ekonomiko asko ditu Etiopian; esaterako, ehungintzan. Hark Abiyren alde egin du, eta Saudi Arabiak eta Golkoko herrialdeek ere antzera egingo dute, ziur asko.]]>
<![CDATA[Zirkuan arrotz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1979/011/001/2021-08-08/zirkuan_arrotz.htm Sun, 08 Aug 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1979/011/001/2021-08-08/zirkuan_arrotz.htm
Kontua Orion Gure Zirkuaren karpan datorren asteazkenerako iragarri duten filmaren harira etorri da. Showman Handia (The Great Showman, 2017) filma emango du, espainolezko bikoizketarekin. Bati baino gehiagori mingarri egin zaio azken urteotako euskarazko ekimenik ederrenetakoan horrelako zerbait antolatzeak, eta horregatik adierazi du kexua. Segoviatik etorritako turistak gau ederra gozatu ahalko du filma zinemaren karpapean ikusiz, baina Baigorriko familiarik iritsi bada herriko sarreran Orion euskaraz bizi gara dioen herrira oporretan, bestelako planen bat egin beharko du.

Hala, ekimen zehatz honengan jarri da fokua asteon. Gordin begiratuta, euskaltzale gehienoi mingarri zaigula uste dut. Baina bidegabea da, halaber, Orion baino ez jartzea fokua. Edo ekimen horretan bakarrik, zehatzago esanda. Oker ez banago, atzo bertan Jumanji filma eman zuten Orion, espainolez bikoiztuta, eta ez da kexurik ikusi bazterrotan. Lekeition Jungle Cruise, bertsio berean. Zarautzen, Escuadrón suicida. Usurbilen aurreko biak eta El bebé jefazo 2 (The Boss Baby 2), Beizaman Los Mitchel contra las máquinas, eta ziur nago horrela joan gaitezkeela Euskal Herriko hainbat herritara, zinema arruntean zein udako proiekzioetan. Euskararik ez, eta gurean ez izatea bezain larria dena: beste hainbat hizkuntza hauta litezke, baina alternatiba beti da espainolez, sarritan umeek jakin ere ez dakiten baina gurasoentzat horren erosoa den hizkuntzan. Horrek herri euskaldun horietan eta hurrengo belaunaldietan inolako ondoriorik ez balu legez.

Bitartean, aipaturiko film gehienak katalanez ari dira ematen Katalunian eta horrek, ziur aski, are mingarriago egiten du errealitatea Euskal Herrian. Generalitateak filmak katalanera itzultzeko diru kopurua handituko duela iragarri berri du; azken aldian auziak kezka piztu du gure artean, Pantailak Euskaraz-en bildu dira gai horren inguruan zebiltzan talde eta pertsonak, eta inbidia sano batez begiratzen zaio Kataluniari. Nahiko genuke, noski, haien itzulpen kopuruak izan eta goian aipaturiko filmak euskaraz egotea gure zinemetan. Baina lilurak itsutzea ere ez da komeni, eta Katalunian entzuten diren kritikei ere arreta jarri behar zaie: katalanezko bertsioei ordutegi txarrena ematen dieten aretoak, laguntzak bereganatu bai baina oso produktu txarra egiten duten enpresak, eta diru-publikoa tartean dagoenean sor litezkeen gehiegikeriak. Baten batek esango du, nahiko lituzkeela arazo eta eztabaida horiek izatea basamortu hutsa den inguru honetan, baina inbertsioaren eta emaitzen arteko balantzea ere garrantzitsua da: plataforma digitaletan, ia gu bezain txarto daude, eta espainola da jaun eta jabe pantailan. Salbuespena Filmin da. Eta beste neurri batean, Disney+, hilotako lanaren eta presioaren ondorioz, astiro-astiro katalanezko bertsioak ere erantsi baititu multinazionalak. Islandiarrek ere lortu dute: euskararen hiztunen erdiak izan arren, estatua daukate. Gobernuak Disneyri otsailean esan zion onartezina zela Danimarkako metropoli ohiko- bertsioa emititzea, eta dagoeneko jaramon egin dio konpainiak. Batean zein bestean, baina, atzeko lana ere badago: urteotan guztiotan katalanera zein islandierara itzuli dituzte filmak, eta beraz, eginda zeuden bertsioak bere eskaintzari eranstea besterik ez du egin Disneyk.

Gure arazoa da, egin ere ez direla egin itzulpen horiek... legalki. Zenbait film, badaude euskaratuta, denen eskuragarri, Euskal Encodings-en zuzenean deskargatu eta ikusteko moduan. Zinema aretoetan orain bertan ematen duten Viuda Negra, esaterako, duela aste pare bat euskaratu nuen, eta itzulpen hori erabili dute Euskal Encodings-ekoek filmari azpidatziak txertatzeko eta nahi duten guztientzat eskuragarri jartzeko. Ez da legala, baina ondo dakigu zenbat aldiz egin behar izan diren legez egiterik ez zeudenak, gure hizkuntzan bizitzeko.

Kataluniako esperientzia (umeen bikoizketa bermatu, helduen filmak bai, baina telesailak ez), eta Islandiakoa (herri txiki gehienena, merke eta erraz azpidatzi, eta irakurtzen ez dakiten umeen animaziorako utzi bikoizketa), eta Estoniakoa (errusierazko gain-ahotsen bikoizketatik azpidatzi bikoitzen sistemara igaro dira, estonieraz eta errusieraz), denak aztertu eta gurean zer egin erabaki beharko da, benetan euskaraz bizi nahi badugu.

Orioko Udalak edo herriak-, nahi badu, erraz samar euskaratu dezake Showman Handia, emanaldirako geratzen diren hiru egunetan. Auzolanean egiteko ekimen ederra ere izan liteke, pirata samarra, baina eredu, halaber, udalerri euskaldunetarako. Besterik da, onartzea, arnasgunerik osasuntsuenean ere askok nahiago dutela horren etxeko zaien bikoizketa espainola ikustea. Hizkuntzaren normalizazioa ez da lortzen erdalguneetan euskaraz ikasten dutenekin bakarrik.]]>
<![CDATA[Kurduen uda]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1935/015/001/2021-08-01/kurduen_uda.htm Sun, 01 Aug 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1935/015/001/2021-08-01/kurduen_uda.htm egun berria ospatzen dute, euren aberri eguna ere badena. Neguaren amaierarekin batera, bizitza berriaren sinbologia berreskuratzen da, kolore gehiago dator, argia, egunak luzatzearekin batera… baina berotasun hori suhartasun ere bihur liteke, baldintzak hartara jarrita: negurako biltegian gordetakoa ere agortzen joaten zen, prezioak gora, matxinadetarako eta gerezi denborara hurbiltzen gara, Iñigo Aranbarrik Apirila eleberrian jaso zuen legez. Neguan gerrak eten egiten zirela zioen Ismail Kadare albaniar idazleak, elurrak pasabideak eteten zituelako, eta udaberriak, urduritasunak, gerra zurrumurruak pizten zituela atzera ere.

Kurduei ospakizuna eta hondamendia ekarri izan die martxoak, Saddam Hussein menpeko Halabjako sarraskia, kasurako. Udaberria piztetik udaren erdialdera loturarik dagoen ezin asma; agian kurduen patua baino ez da: milioika lagun dituen herri handia dira, indarkeria eta itsukeria erlijiosoak indarra eta babesa daukan eskualdean, eta kurduak ezabatzeko direnak eta ez direnak egin dituzten estatuetan bizi dira.

Edo izan liteke kurduek egutegi guztia daukatela euren aurkako sarraskien oroimenez beteta. Atzo Hego Kurdistango Gobernuak omenaldia egin zion Saddam Husseinen al-Anfal kanpainako krimenik ankerrenetakoari: zortzi mila lagun etxetik atera, Irak hegoaldera eraman, eta basamortuan hil zituzten. Handik gutxira Halabjako eraso kimikoa ekarriko zuen genozidio-kanpainaren baitan izan zen hura ere.

Ez dira 80ko hamarkadan iltzatuta geratu diren gertaerak, kurduek noizbait autonomia eskuratu zutela eta. Hain justu ere, kurduek autonomia daukaten estatu horretan izan zen azken genozidioa, yazidien aurkakoa zehazki. Etzi beteko dira zazpi urte, Sinjarren eta munduko beste hainbat lekutan gogoraraziko dituzte egun gutxian Estatu Islamikoko jihadistek hildako milaka mutil eta gizonak, abuztu betean kriminal erlijiosoei ihesi beroak eta egarriak itotako umeak, eta bahituran esklabo hartutako emakumeak. Kalifa herria amaitu zen, baina bi mila lagun falta dira; genozidiotik zazpi urtera, oraindik ere bahituran diren ehunka emakumetatik bat edo beste askatzea lortzen dute oso noizean behin. Bai, 2021ean, orain eta hemen gertatzen ari da.

Horregatik du garrantzia gertatutakoari izen-abizen jartzeak. Karim Khan buru duen Nazio Batuetako ikerketa talde bereziak zalantzarik gabe jakinarazi zituen bere ondorioak: genozidioa izan zen 2014ko abuztuan yazidien aurka egindako sarraskia. Hala hasi dira aitortzen mundu osoko parlamentuak; Belgika eta Herbehereetakoak izan dira azkenak uztailean bertan, eta mereziko luke Euskal Herriko legebiltzarrek ere antzeko aitortzaren bat egitea.

Arrazismoaren eta integrismo erlijiosoaren muturreko diskurtsoen ondorio izan da milaka lagunek bat egitea erakunde islamo-faxistekin. Irak edo Sirian ikusi eta sufritu dute hori, noski, baina baita Turkia NATOko aliatuaren lurraldean bizi direnek ere.

Milioika dira Kurdistandik kanpo, Turkia mendebaldean, bizi diren kurduak. Batzuetan Anatoliako aspaldiko komunitateak dira, beste batzuk 90eko hamarkadako operazio militarretan su emandako milaka herrietatik ihesi joandakoak eta haien senideak dira. Azken hilotan, aspaldi ez bezalako kriminalizazio kanpaina arrazista bizi dute. Hauspotuta dabil faxismoa Turkian (ezin ahaztu Recep Tayyip Erdoganen alderdi islamistak gobernu-koalizioa daukala MHP alderdiko eskuin muturrarekin), eta geroz eta eraso larriagoak egiten militante zein herritar kurdu arrunten aurka. Azkena, ostiralean iritsi zen: Konya probintzia kontserbadorean 24 urtez bizi izan zen familia oso bat hil zuten tiroka, zazpi lagun, etxean zirela, eta eraikinari su eman zioten segidan.

Denbora zeraman Dedeogullarõ familiak gertatzen ari zena salatzen, maiatzean sekulako jipoia eman zieten harri, makila eta labanekin, «kurduak kanpora» eta antzeko leloekin. Salatu zuten, baina Ankarak egin dituen urrats bakarrak HDP alderdi kurdua legez kanpo uztea izan dira. Eta, azkenean, gertatu da. Zazpi lagun, familia oso bat, eta izua errepublikako bazterrik bazter. Ekialde Hurbilean beste edonon izatera, protesta eta elkartasun deialdiak berehala izango genituzke. Berandu baino lehen zerbait egiteko unea dela esango nuen, baina ez, berandu da dagoeneko ere.]]>
<![CDATA[Munduko ondarea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/015/001/2021-07-25/munduko_ondarea.htm Sun, 25 Jul 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1925/015/001/2021-07-25/munduko_ondarea.htm
Munduko Ondarea -gizateriaren ondare deitzen zaio Hegoaldean gehienetan, espainolezko «humanidad» kopiatuta, ingelesez eta frantsesez World Heritage eta Patrimoine Mondial izan arren-, negozio handia da sarritan, turismotik begiratuta batez ere. Eta negozioarekin batera, geopolitika ere sartu da tartean Australiako kasuan; Juantxo Lopez Uralde politikari ekologista arabarrak zuzenean galdetu dio Espainiako gobernuari zergatik bozkatu duen Australiako gobernuaren alde.

Geopolitikari egotzi diote Erresuma Batuan Unescoren bileran hartutako beste erabaki bat: Txinan da biltzarra, eta Hong Kong-en aldeko jarreraren ordain gisa ikusi dute Liverpooli gertatutakoa. Joan den asteazkenean, munduko ondarearen zerrendatik kanporatzea erabaki zuten. Aspaldi ez zen halakorik jazo: leku bat baino gehiago ezarri izan dira arriskuan diren ondarearen zerrendan, baina kanporatzea, gutxitan gertatu da. 2006an Omani gertatu zitzaion, Arabiako orixaren bizileku ziren naturguneen eremuak murriztu zituelako herrialdeak, eta berdin egin zuten bizpahiru urte geroago Dresden hiriarekin (Alemania).

Elba ibaiaren inguruko kultur-paisaia zen Alemaniako hiriaren kasuan munduko ondare izendatutakoa, eta Waldschlösschen zubiaren eraikuntzak erabat itxuraldatu zuen ingurunea. Antzeko zerbait gertatu zaio Liverpooli; behinolako portu hiri garrantzitsuan, eraikin victorianoz osatutako itsasaldeko irudia ia erabat desagertu da azken hamarkadan, gune horretan egindako operazio urbanistikoen ondorioz. Hiru Graziak -Three Graces- izeneko Liverpoolgo portuko hiru eraikin garrantzitsuen parean, beste hiru «desgrazia» eraikitzea egotzi diete arkitektura adituek udalari. «Lotsarako eguna» deitu dio Liverpoolgo Udaleko Richard Kemp oposizioko zinegotziak asteon gertatutakoari, «Munduko ondare eta Europako kultur hiriburu izendatu arte, Beatles-ak eta futbolagatik baino ez ginen ezagun, jendea ez zetorkigun bisitatzera, bizitzera edo inbertitzera». Baina aitortzen du, halaber, espero zutela. Iaz atxilotutako Joe Anderson alkate ohiaren ustelkeria karguek hiriko itsasbazterrean egindako txikizioaren neurria ematen dute. «Horman eskegitako agiri bat» deitu izan zion Munduko Ondare izendapenari, burla haizez, 2012tik Unescotik iritsitako ohartarazpenei. Antzeratsu gerta dakioke aurki Stonehengeri, Londresek inguru horretan egin asmo duen errepidea eta tunela gauzatzen baditu.

Veneziak doi-doi lortu du zerrendan geratzea, azken asteotan bidaiari-ontzi handiei debekua ezarri eta gero. Munduko hiririk berezienetakoa izatearen prezioa, lekuaren beraren hauskortasuna da. Veneziara iristen den inork ere ez du lehen aldiz ikusten San Marko plaza; aurretik mila bider agertu zaizkio kanalen hiriaren irudiak telebistan, sakelakoan eta beste mila gailutan. Stendhal sindromerik izatera XXI. mendean, ez da begitik sartuko.

Munduko Ondarearen zerrenda horretako mila leku baino gehiagotatik hiruzpalau daude Euskal Herrian, batera edo bestera. Euskaldunokin lotura estua duten beste bi, gure mugetatik kanpo daude: Donemiliaga Kukulako San Millan de Yuso eta Suso monasterioak (Errioxa, Espainia), alde batetik, eta Kanadako Red Bayn euskal baleazaleen ondarea, bestetik.

Zerrendan diren Euskal Herriko leku gehienak gune ugari biltzen dituzten izendapen zabalagoen baitan daude: Donejakue Bidearen inguruan, esaterako, Euskal Herriko herrialde gehienetako eraikinak daude; batzuetan, nabarmenago adierazita ikuspegi turistikotik -Zuberoan Ospitalepeko eliza, kasu-, beste batzuetan, askorik nabarmendu gabe. Lizardoia eta Aztaparretako pagadiak esaterako, Zaraitzun eta Erronkarin.

Pentsa liteke, Europako pagadi zaharren zerrendan egoteko oinarrietako bat, hain zuzen ere, bisitari askok gunea ez hondatzetik datorrela. Hau da, Dresdenen edo Liverpoolen eraikuntza modernoek eragiten dutena, jendea egote hutsak eragin dezakeela naturgune batean.

Gurean baino ez dagoen leku bakarra, Bizkaia Zubia da -Unescoren webgunean, eta Loiuko aireportura iristen den edonork ikusten duenaren arabera, «Vizcaya Bridge»-. Hamabost urte dira Portugalete eta Getxo arteko zubiaren izendapenetik; agintariek zer-nolako lana izan zen hura lortzea azpimarratzen zuten, eta kamerariak bota zidan: hainbesteko ondare bada, ez zukeen horrelako lanik beharko, ez dut uste lobby lan handirik behar izan zenik piramideak sartzeko, ezta? Edozelan ere, hortxe dauka Bizkaiko Zubiak ondarearen ikurra. Anbizio pixka batekin, agian itsasadarreko ondare industrial aberatsera zabal zitekeen izendapena, baina Liverpoolen legez, horrek interes ekonomiko askoren aurka egingo zukeen.]]>
<![CDATA[Aldatu ohitura]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1948/017/001/2021-07-18/aldatu_ohitura.htm Sun, 18 Jul 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1948/017/001/2021-07-18/aldatu_ohitura.htm Euskara ikasgelan: gero eta gutxiago eta okerrago erreportajea irakurrita. Arazo bati denek modu berean erantzun, eta arazoa konpontzen ez bada, errezeta bera egon liteke oker, ziur aski.

Batzuetan, aski da begirada aldatzea horretaz ohartzeko. Behinola aspaldiko lagun batzuk bisitatu genituen Norvegian. Zortzi urteko alaba zuten, baina, gure harridurarako, ez zekien berbarik ere ingelesez. Eskolan ez omen ziren hasi hizkuntza hori ikasten. «Datorren ikasturtean ekingo diote», bota ziguten, kezka berezirik gabe. Gure alabak, hiru urterekin, bazuen orduren bat edo beste ikastolan ingelesez jolasteko, Euskal Herriko ikastetxe askotan legez. Orduak eta urteak ikasten eta, nerabezaroan, erdipurdikoa da ikasle gehienen maila. Oso gutxi dira elkarrizketa arrunt bat izan edo film batez gozatu dezaketenak; Erasmus urtea egitera doazenek inbidiaz begiratzen diete Herbehereetako edo Eskandinaviako —edo Balkanetako— ikaskideei. Eurek, oinarrizko solasaldiak dituzte, behar-beharrezkoa denean soilik, urduri eta artega, elkarrizketa noiz amaituko.

Ingeles kaskar horretaz jabetuta, guraso askok seme-alabak akademiara eramaten dituzte, derrigorrezko eskolaz gain beste bizpahiru ordu izan ditzaten. Batzuetan, oporretan ere badituzte ikastaroak, akademiak berak antolatuta edo, adinean aurrerago eta gurasoek ordaintzerik badute, Irlandako egonaldietan. Gurasoen presioaren ondorioz, euskara geroz eta gutxiago entzuten den gure ikastolak ameto eman du datorren ikasturterako: eguerdiko eskolaz kanpokoetako bat ingelesez ematea onartu du.

Ñabardura bat, horri lotuta: Herbehereetako familia kurdu batek esaten zidan han posible zela txikitan ingelesez irakasten hastea, baina betiere nederlanderaz ondo zekiten haurrentzat. Kexurik gabe zioten, munduko gauza logikoena balitz legez: herrialdeko hizkuntza ondo ikastea da lehenengoa, eta atzetik ingelesa. Horren ondorioa da herrialdera iritsi berri diren familietako haurrek ezin dutela hasi ingelesez. Baina ez du aparteko kezkarik sortzen: eskolatik kanpo ere, gizarteak, aisiak, bikoizketarik gabeko telebistak, zinemak, telesailek, denek bat egiten dute nerabetan den-denak erabat elebidun izateko. Pentsa hemen halakorik planteatuko balitz: ingelesez txikitan hasteko, irakasleak bermatu beharra haurrak badakiela ondo euskaraz. Entzun beharko genituzkeenak.

Kanpotik begiratzen digunak, zenbat diru eta ordu joaten zaizkigun hizkuntza hori ikasten, ingelesarekin oso kezkatuta gaudela ondorioztatuko du. Izan ere, ingelesez jakitea etorkizuneko berme bezala ikusten dugu, eta gure seme-alabentzat onena nahi dugunez, haiek ingelesez jakitea nahi dugu. Horregatik, ahal den guztia egiten dugulakoan gaude, gure patrikatik eta umeen aisialdiko denboratik kenduta.

Norvegian eta Herbehereetan, aldiz, ez akademia, ez oporraldi, ez berebiziko obsesio. Ez doaz autoz gimnasiora bizikleta estatikoan ibiltzera. Lanerako darabilte txirringa, eskolarako, lagunak bisitatzeko. Bizitzeko, alegia. Hemen, delegatzea da arau. Gure ardurarik gabe, gimnasiora/akademiara jotzen dugu, handik bueltan ekarriko dugulakoan gorputz osasuntsua eta ingelesez dakien seme-alaba. Ustez, badugu kezka, umeentzat onena nahi dugu, baina horretarako euren denbora eta gure dirua baino ez ditugu ematen. Ez gaude prest egunerokotasuna eta ohitura txikienak aldatzeko. Ikastolako lehen egunean esan ziguten legez: jantokian bazkari osasuntsu eta orekatua emango diogu, baina ondo eta denetik jaten etxean ikasi behar dute.

Eskolatik ingeles-akademiara, eta hortik kanpo egunerokotasuna gaztelaniaz da gehiegitan: etxeko liburu gehienak, Netflix, Disney+, oporraldia Cadizen edo Kantabrian... Etxean gurasoek etengabe ikusten badituzte gaztelaniara bikoiztutako filmak eta telesailak, nola nahi dute umeek jatorrizkoa ikustea?

Euskarara ekarrita: badakigu eskolak bakarrik umeak euskalduntzeko eragin mugatua duela, gero kalean eta etxean dena erdaraz bada. Guraso erdaldun euskaltzale askori esker ditugu ikastolak; ez zekiten euskararik, baina euren ezinaz jakitun, ikastolatik kanpoko jarrera, Durangoko Azokatik aisialdira, euskarara bultzatzea zen. Baina hor ere delegazioa nagusituz doa: D ereduak egin dezala dena. Norvegiarrek ez dute ingelesez egiten elkarren artean, are gutxiago etxean, baina ingelesa hortxe dago presente azpidatzitako film eta telesailetan egunero, astiro txipli-txapla zipriztintzeko.

Medikuak azukrea edo gatza kentzea edo murriztea agintzen digunean legez egin beharko da euskara indartu eta —ondorioz, ezinbestean— gaztelania apaltzeko: gatza zein espainola ez da berez txarra mundu guztiarentzat; baina Hegoaldeko euskaldunok gaztelaniaren kontsumoa murriztu ezean (internet, liburu, film, aisialdi...), jai dugu. Goxoa da eta bizia errazten digu, ondo ez dakigun hirugarren hizkuntza batean borrokan egin beharrik gabe, baina erabateko dependentzia hispanikoa ere sortzen digu.]]>
<![CDATA[Independentistak gidari Kaledonia Berrian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1940/018/001/2021-07-11/independentistak_gidari_kaledonia_berrian.htm Sun, 11 Jul 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1940/018/001/2021-07-11/independentistak_gidari_kaledonia_berrian.htm
Kolonialismoaren azken independentziak 1980ko hamarkadan izan ziren; handik gutxira, bloke sozialistaren erorketarekin eta Gerra Hotzaren amaierarekin sortutako estatuen txanda izan zen. Uholdean 1990eko hamarkada hasieran, tantaka gero, eta XXI. mendean hiru estatu baino ez dira jaio. Egon da ahaleginik urteotan, noski, eta suma liteke hamarkada honetan gertatuko dela independentziarik, baina hori ez da berehala izango. Perspektiba argiena Bougainvillek dauka, 2025eko irailean jarri baitu Papua Ginea Berriarekiko dibortzioa gauzatzeko data. Erreferendum adostua egin zuten 2019an, eta botoen %97 eskuratu, azken batean.

Handik hurbil, Ozeaniako melanesiar eremutik irten gabe, baina era berean Euskal Herritik ere hurbil —gure herrialdearekiko subiranotasuna daukan estatu bati dagokionez gero— Kaledonia Berriko erreferenduma dator ziztu bizian ate-joka. Parisek, epeak agortu ordez —datorren urteko urrira arteko tartea zuten—, galdeketa aurten bertan deitu izanak mahai jokoa eraldatu du, eta mundu guztia presaka ari da abenduko hitzordura begira. Independentismoak haserre hartu zuen Frantziako Gobernuaren jokaldia; orain arteko bi galdeketen artean hiru puntu irabaztea lortu dute —eta, beraz, sei puntuz murriztea unionistekiko tartea— eta, beste hiru bereganatuta, %50eko langa gainditu eta irabaz dezaketelakoan daude. Baina horretarako denbora faltako zaien beldur dira, halaber. Beldurraren zati handi bat etxe barruan dute: zenbaiten haserrea ezin kanalizatzea, kale egitearen beldurra, Parisen jokaldiari boikot egiteko tentaldia... Abagune historikoa galtzea, alegia.

Ezin uka zatiketa horren erakusle argienetakoa otsailetik aste honetara arte gobernuan erakutsi duten zatiketa izan da. Lehen aldiz, Kaledonia Berriko exekutiboan gehiengoa izatea lortu dute independentistek, baina bost hilabetez gobernu horren buru nor egongo den adostu ezinik ibili dira. Azkenean, Louis Mapou izendatu zuten joan den ostegunean. 1998ko akordioetatik egon diren hamazazpi gobernuetatik lehen aldiz izango da independentista bat buru. Haren aurretik bilatzen saiatuz gero, ia 40 urtez joan behar dugu atzera, 1983an Jean-Marie Tjibaou buruzagi historikoaren garaira arte. Orduan, Parisek aitortu zuen kanak herriak bazuela independentziarako eskubidea, gaurko egunez Nainville-Les Rochesen egindako elkarrizketetan, baina artxipelagoko gainerako komunitateak ere aintzat hartu behar zirela azpimarratu zuen. Haren ondorio izan zen Tjibaouk FLNKS sortzea, ordura artean Fronte Independentistan egondako erakundeekin.

Berriz ere uztailean izan da kanak independentismoak Kaledonia Berriko presidentetza lortzea, joan den ostegun honetan, erreferendumerako bost hilabete falta direla. Urrats sendo eta garrantzitsua da, parez pare artxipelagoak daukan erronkaren neurrikoa. Mezu ezkertiar eta soziala izan du Mapouk kargua hartzean, desberdintasun sozialak, gazteria eta emakumeen aurkako indarkeria aipatuz, datozen hiletako erronka garrantzitsuenen artean.

Unea zaila da, urduritasuna gorantz doa, eta Parisek maiatzean aurkeztutako egitasmoak ziurtasunen bat ekarrita ere, kezka handia da oraindik. Izan ere, aurtengo erreferendumarekin betetzen da Noumeako akordioek marraztutako bide orria, eta horren amaieran sor litekeen ezinegonari aurre egiteko iragarri du Frantziako Gobernuak urte eta erdiko trantsizio epea, 2023ko ekainera arte. Orduan beste erreferendum bat legoke, aurtengo galdeketaren emaitzaren araberakoa: independentzia nagusituz gero, dibortzioaren baldintzak adosteko baliatuko litzateke trantsizio epea, eta osterantzean, estatus berria diseinatuko litzateke. Kanak indigenak bereziki aintzat hartzen dituen zentsuari eutsiko zaion, ala botorik gabeko europar jatorrikoen presioa gailenduko den ikusi beharko da abendutik aurrera, ordea. Eta horrekin batera, partizioaren esamesak zurrumurru baino ez direla egiaztatu: artxipelagoaren zati handienari independentzia eman, eta Noumea eta aldirietako unionisten eremua Frantziaren kontrolpean utzi, noizean behin ageri den proposamena da. Irlandatik Komoreetaraino, horrelako esperimentuek dakarten kaltea ezaguna da, eta komeniko litzateke ahalik bizkorren uxatzea horren gisako zurrumurru, susmo eta iradokizunak.

Testuinguru horretan, berebiziko garrantzia dauka independentismoak Kaledonia Berriko presidentetza izatea; gobernurik gabe egon diren 100 egunek sortu duten irudi tamalgarriari buelta eman eta erakusteko gai direla estatu independente gisa gidatzeko. Unionismoan nagusitu den nazionalismo frantses baztertzailearen aurrean, kanak indigenak gidari eta, halaber, artxipelagoko biztanle guztiak aintzat hartzen dituen egitasmo integratzaile hori izango da estatu independente baterako giltza.]]>
<![CDATA[Iparra galdu barik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1935/017/001/2021-07-04/iparra_galdu_barik.htm Sun, 04 Jul 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1935/017/001/2021-07-04/iparra_galdu_barik.htm
Europan ere izan da mezurik. Balkanetan, mazedoniarrak kexu dira Bulgariako Gobernuaren jarrerarekin. Mendebalderago, ordezkari okzitanoak estu eta larri jakinarazi zigun bezperan talde bakoitzak zeukan denbora tartea baino luzeagoa behar zuela Molac legearen ondotik Konstituzio Kontseiluarekin iritsi den lurrikara azaltzeko.

Lehen ere lan egin izan dugu PEN Okzitaniarekin euskaldunok, eta elkarrekin eraman dugu ebazpenen bat edo beste kongresuetara. Orain ere, elkar hartzeko unea izango da. Esanguratsua egin zitzaidan, horratik, salaketarekin batera egindako laguntza eskeak. Espainiaren menpeko herrien artean, hizkuntza gaietan, katalanak dira sarritan gidari, beste hizkuntza guztiek baino hiztun gehiago dituztenez. Haren ahaide hurbilenak, aldiz, katalanak bezala, tradizio literario luzeko hizkuntza izan arren, ezinean dirau, transmisioa etenda gainbehera Hexagonoko 30 departamentuetan.

«Bretoi ta korsikar, kanak ta okzitandar, nor bedera izaiteko har dezagun indar» irakatsi zigun Txato Renteria txiki bezain handiak Arrosako Zolan. Halaxe bada, euskaldunen babesa jaso zuen okzitanoen eskaerak, eta Galesko PEN taldeak ere bat egin zuen ekimenarekin: garrantzitsua izango da, batetik, ingelesezko bertsio txukunena egiten laguntzeko eta, bestetik, PEN taldeetan hizkuntza zeltikoek, bretoiak batez ere, daukan ahaide hurbilena direlako (bidenabar, gaur euskaraz eta galesez poesia emanaldi interesgarria izango da online Mererid Hopwood, Elen Hywiel, George Jones, Kirmen Uribe, Itxaro Borda eta Leire Bilbaorekin batera, plazer baduzue, arrastiko zazpiak eta erdietan).

Diwanen eskolen aldarrikapenarekin iritsi zen Paul Molacen legea Bretainiatik; eta Okzitanian legez, nabarmena da azken mendeko atzerapausoa: galesarekin batera hizkuntza zeltikoetan indartsuena izatetik, galera handia jasan duena da, eta aitortza ofizialean ere makalena; inork ez du ukatuko britainiar inperioaren ankerkeria zapaldutako herri eta hizkuntzekin, baina Frantziako Errepublikaren oldarraren okerrena da oraindik ere ekinean diharduela.

Okzitanian atzera, Bretainian ezinean, Korsikan indartsuago baina hutsune nabarmenekin: aurten dira korsikerazko murgiltze ereduan abiatzekoak. Esan nahi baita, kontzientzia indartsua izanda ere, orain artean ez dela halakorik izan Mediterraneoko nazioan. Bidenabar, korsikerazko beste ekimen batek ere gaur du abiapuntua: lehen aldiz hizkuntzaren aldeko Korrika antolatu dute gaur.

Korsika, Bretainia eta Okzitania, baina, erabat edo ia erabat Frantziaren menpe daude, Euskal Herriak, aldiz, Espainiaren aurkako erresistentziatik edan duela argudiatu dezake norbaitek. Baina ikuspegi horrekin, katalanak are indartsuago beharko zukeen Ipar Katalunian, are gehiago, kontuan izanda ez duela, Ipar Euskal Herriaren gisara, Biarnoarekin departamendurik banatu behar, lurraldeak ia guztiz bat egiten du Ekialdeko Pirinioetako departamenduarekin.

Sarritan deitoratu dugu Euskal Herriko Bartzelonarik ez izatea, Katalunian hiriburuak daukan rola bete dezakeen hiririk ez dela gurean: ezaguna mundu osoan, kiroletik kulturara zein turismora eta Kataluniako zalantzarik gabeko metropoli bakar. Gurean Iruñea dugu hiriburu historiko, Bilbo gune ekonomikoa, kultura edo turismoa Donostialdearekin lotu dugu, Gasteizek, Arabako eta mendebaldeko gune administratibo eta XXI. mendeko egitasmo interesgarrienetakoak gauzatu ditu —ez soilik hizkuntzan—, baina ezin ahaztu hirian eta inguruetan, Lautadan bereziki, nola biziberritu den euskara, Europan beste edozein hizkuntza gutxitu ez bezala. Baiona da inork zalantzan jartzen ez duen Iparraldeko hiriburuan eta, askoz eskala xumeagoan, argi du Maulek ere rol hori Zuberoan. Donibane-Garazi da zazpietan txikiena eta, ziur aski, besteen aldean hiriburu rola hain nabarmen betetzen ez duena, Baigorrik zein Donapaleuk biztanle gehiago izanik.

Eta hara non, Baxenafarroako bazterrotan garatzen diren egunotan gure herriko dinamika interesgarrienak. Donapaleuko ikasle zein irakasleek emandako leziotik, Arrosatik Irisarrira doazen EHZko 25 urteotan. Euskara, ikastolak, euskalgintza eta beste hainbat herri dinamika ispilu eta eredu bihurtu ziren Euskal Herri osorako aspaldi, eta Frantziako herri gutxituen amets liluragarri ere badira. «Munduko erronkak, herrien borrokak, bildu gara hausteko zapalkuntzen sokak, dantza ta irria, kantuz ilargia, gau hontan zoriontsu da Euskal Herria». Biba zuek!]]>
<![CDATA[Kataluniako mugimenduak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/019/001/2021-06-27/kataluniako_mugimenduak.htm Sun, 27 Jun 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1923/019/001/2021-06-27/kataluniako_mugimenduak.htm
C ere euskaltzalea eta independentista da, eta ez du uste J bera baino aurrerakoiagoa denik. Abertzaleak batzea amesten du, Lizarra-Garaziren miran, kritikoa da EAJrekiko, baina leiala hauteskundeak iristen direnean. Azken urteotako ibilbideak eta aliantzek tristatuta izanda ere, «egungo egoera, euskararen aurrerapausoak —behar baino gutxiago izanda ere—, herrigintzari eta gure erakundeen bultzadari esker» izan direla diost C-k, eta bidegabe eta esajeratu deritze J-k sarritan egiten dituen kritikei.

Biak ala biak saiatzen dira bestea deseroso sentiaraziko duten gaietan askorik ez sakontzen, Gure Esku-ren herriko taldean antolatzen hasi zirenetik. Elkarren aurkako botoa ematen dute hauteskundez hauteskunde, herriko lehen eta bigarren alderdiaren alde. Salbuespen batekin: Europako azken hauteskundeetan, adarrak ipini zizkieten euren alderdiei. «Badakit nire ordezkaria Pernando Barrena dela» dio J-k, C-k Izaskun Bilbao aipa lezakeen bezala. «Baina beldurra nuen Carles Puigdemonten egoerarekin: aliantzarik gabe aurkezten zen, eta banekien Espainiaren garaipen itzela izango zela porrot egiten bazuen, eurodiputatu izatea lortu ezean». Bestelako argudio bat bota dit J-k: «Gainera, Oriol Junqueras zen Barrenaren zerrendan lehena». Bien arteko lehian, eta estrategian, bete-betean asmatu dutela uste dute J-k zein C-k; ERCren burua, eta alderdia oro har, bide independentistatik urrundu dela iritzita.

Azkenean, erraz lortu zuen eurodiputatu aulkia Puigdemontek; Toni Cominekin batera; Brexit-aren ostean, Clara Ponsati ere sartu da Europarlamentuan. «Boto batekin Espainia dardaran jartzeko modu onena izan zen». Sei mila boto baino ez zituen lortu Carles Puigdemonten zerrendak Euskal Herrian, ehuneko 0,4 doi-doi. Eta hala ere, Kataluniatik kanpo bigarren emaitzarik onena izan zen, Balear Uharteen ondotik (% 2,55).

«Europak eta Puigdemontek kartzelatik atera dute Junqueras» titularra irakurri dut egunotan. Asteon gertatu da, eta orain bederatzi preso politiko gutxiago daude, berri pozgarria da hori beti. Balirudike Espainia galtzen dabilela Kataluniarekiko diskurtsoan. Europan belarritik tirako diotela ziurtzat jotzen dute askok. Ezin uka oso baldar jokatu duela diplomaziaren eremuan, eta oso gogor etxean, autonomia kenduz, errepresio bortitza erabiliz eta buruzagi politikoei espetxe zigor luzeak ezarriz inolako oinarri juridikorik gabe, Espainiako legedia bera ere desitxuratuz.

Litekeena da hori guztia. Baina Mariano Rajoyren gobernuaren ardura 2017ko udazkenean ez zen inolako eztabaida dialektiko edo judizial irabaztea, edo Europari hau edo hura erakustea; Kataluniaren autodeterminazioa eta independentzia eragoztea zen. Eta 2021ean Katalunia ez da independente. Futbolaren simila erabili gura bada, Kataluniako taldea gola sartzear zen, joko ederra eginez eta Espainiaren atera errematatzeko unean. Eta Espainiak amarru eta joko zikina erabili zituen, egurra banatu, dozena erdi penalti eta ostikada; epailea erosita zeukaten, azken batean. Helburu bakarra gola eragoztea zen, golak berehalakoa zirudien unean. Orain, baloia urrundu dute; horretarako zenbat gizatxarkeria egin zituzten, agerian geratuko da ziur aski hemendik gutxira, baina baloia urrun dago honezkero. Hirugarrenez: Espainiaren helburua independentzia eragoztea zen, ez arrazoia izatea edo eztabaida irabaztea. Eta Katalunia ez da independente.

Joko zikinaren ostean, orain PSOEren eta Pedro Sanchezen irribarrearen unea ei da. Bistan da, hizketarako prest dagoen edozein gobernurekin hitz egin beharra dagoela, Kataluniaren bidea beti izan da mahaian esertzea, eta Espainia izan da altxatu dena. Auzia ez da aldebakartasuna edo aldebikotasuna, baina mahaian zain egote hutsa ere ez. PSOE ezaguna da honezkero, eta ez balitz, Miquel Iceta ministro katalanak argi utzi du asteon Madrilen Parlamentuan: ez amnistiarik, ez autodeterminaziorik.

Ez dira indultuak bakarrik egon egunotan. Europako Kontseiluaren Biltzarraren txostena sekulako danbatekoa da Espainiaren aurka. Horren aurretik, immunitatea itzuli diote, aurretik inoiz ez bezala, Puigdemonti; teorian, Bartzelonan Europako beste edozein lekutan legez ibil daiteke. Baina lehen ere esan dugu, Espainiak ez ditu gustuko Europaren belarrondokoak, baina alternatiba Kataluniaren independentzia bada, prezio onargarria zaio. Giza Eskubideen Auzitegiak Espainia zigortzen duenean —hala gertatuko da, zalantzarik ez—, Madrilek argudiatuko du presoak dagoeneko kalean direla. «Leherketa kontrolatua», esan du egunotan Ponsatik. Erbesteratuen itzulerak —Puigdemontenak batez ere —, herritarren ekintza indartsu bat badakar, ordea, eztandaren neurria zaila da kalkulatzen. Eta horixe Espainiaren beldurra, kontrolatua ez izatea. Kontrola galtzea, alderdietatik urrun herritarrek eztanda egitean, kaleak hartzean. Bereak egin baitu orduan.]]>
<![CDATA[Groenlandiaren eguna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2020/023/001/2021-06-20/groenlandiaren_eguna.htm Sun, 20 Jun 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2020/023/001/2021-06-20/groenlandiaren_eguna.htm The Fight for Greenland (Borroka Groenlandiagatik) dokumentala. Iaz estreinatu zen, zinemaldietan ibilbide txukuna eginda, eta Al-Jazeeran dago ikusgai. Gaur egungo Groenlandiako lau gazte helduk kontatzen dituzte euren bizipenak, arazoak eta kontraesanak: politikari independentista bat, beste unionista bat, eta kulturgile bikote bat, Panninguaq eta Tarrak, 250 urtean lehen aldiz inuit tatuaje tradizionalak egiten dituzten lehenak.

«Arazoak izan nituen gaztetan, oso atsekabetuta nenbilen, neure burua aurkitu nahian, eta inuit tatuaje bat egitea erabaki nuen», dio Panninguaq emakume gazteak. «Tatuajeak nire benetako aurpegia erakustea ahalbidetu dit, arbasoekin konexioa berrezartzea. Behinola daniarrak bezalakoa izaten saiatzen nintzen, euren modura bizitzen. Tatuaje honek benetako nia ateratzen laguntzen dit», eransten du Tarrakek. Nortasunari buruzko hausnarketa ez da identifikazio nazional soilera mugatzen, Groenlandiako gizartean bizi dituzten arazo sozial sakonen abiapuntu gisa baizik.

Tatuatzeko ohitura hori, beste hainbat bezala, Danimarkatik iritsitako kolonialismoak eta luteranismoak galarazi zuen. 1721eko ekainaren 21ak markatzen du gertaera: Hans Egede misiolari danimarkarra Groenlandiara iritsi zen eguna egoera kolonialaren abiapuntua da; horrez gain, udaren hasiera eta urteko egunik luzeena izanik, Groenlandiako egun nazional izendatu zuten 1983an. Bihar beteko da, beraz, Danimarkarekiko menpekotasunaren 300. urteurrena; ez da harritzekoa askok begipuntuan jo izana, independentziarako egun egoki gisa. Duela hiruzpalau urte ohartu ziren, ordea, halakorik ez zela bihar gertatuko, oraindik ez zutela herrialde independente gisa antolatzeko astirik, ez aski gaitasunik.

Baina gauzak bizkor ari dira aldatzen Groenlandian, belaunaldi gazteek erakusten duten legez. Bihar ez da independentziarik gertatuko, baina ikusmina daukat zer gertatuko den jakiteko. Iaz, Black Lives Matter protestak mundu osoan hedatzen ari zirela, Nuuk hiriburuan dagoen Hans Egederen estatuari pintura gorria bota zioten, eta «deskolonizatu» idatzi zuten espraiz. Handik hilabetera galdeketa prestatu zuen udalak, monumentua kendu ala ez erabakitzeko. Herritarren ehuneko hamarrek baino gutxiagok parte hartu zuten, eta lehengo lekuan jarraitzen du Groenlandiaren kolonizatzaileak.

Lehengo lekuan dira askoren pentsamoldeak ere. «Baliteke Danimarka oso txikia izatea, baina gero Groenlandia daukagu. Harrotzeko modukoa da», dio dokumentalean pertsona batek. Tarrakek erantzun: «Argudio horrekin egiten ziguten irain Danimarkako eskolan. 'Gurea zara, daniarra zara'». Kantu batean benetako larrialdi dei baten audioa tartekatzen du. Kalean pertsona bat mozkorturik botata dagoelako deitzen dute; larrialditakoak: «Daniarra ala groenlandiarra da?». «Anbulantzia berandu iritsi zen. Inor-ez bat zen haientzat. Haientzat, baliorik gabeko alkoholikoak baino ez gara. Paki eskimala, Artikoko tximinoa. Oraindik ere herri kolonizatua ote gara?». Tarrakek aitortzen du, alabaina, danieraz groenlandieraz baino hobeto egiten duela. Haurrari ingelesez egingo diotela diotso emazteari, mundu osoan hezkuntza izatea ahalbidetuko diolako horrek, danieraz ez bezala. «Ingelesa bigarren hizkuntza eta daniera hirugarrena izatea ez da errealista», erantzuten dio Panninguaqek, «daniar asko bizi dira hemen».

Groenlandiako hizkuntza bizirik dago, ahalduntze prozesu garrantzitsua bizi du, baina mendeetako kolonialismoa oso sakon errotuta dago halaber. KNR Groenlandiako irrati telebistaren Twitter profila jarraitzen dut. Oso noizean behin izaten da ingelesezko txioren bat, baina danierazkoak erraz itzultzen ditu Twitterrek. Arazoa da, groenlandierazkoak ez dituela ulertzen.

Ezin ulertzea, nazioaren arazo bihurtuta. Autoestimu falta aipatzen dute dokumentalean behin eta berriz, eta horren prezio izugarria: nerabeen suizidio-tasa. «Gehiegi edaten eta erretzen dugu, gure buruari errespetua galdu diogu, txarto tratatzen dugu elkar», dio gazte independentista batek: «Independentziarako bidean geu gara gure burua geldiaraz dezakeen bakarra».

Unionistak Kopenhagerekiko harreman estuagoa gura du, diru gehiago eta laguntza psikologiko gehiago gazteentzat. Independentistak aitortzen du diru gehiagorekin bizimodu hobea luketela, baina laguntzen menpe eta berezko gaitasunik garatzeko gaitasun gabeko nazioa izango direla eransten du. Aurreko belaunaldiak utzitako arazo sozialak hartu dituzte egungo gazte groenlandiarrek; euren esku egongo da horiek gaindituko dituen nazio independentea eratzea. Bihar Groenlandiako egun nazionala da eta, ahal baduzue, ikusi The Fight for Greenland.]]>
<![CDATA[Hego-mendebalde eguzkitsutik]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1931/021/001/2021-06-13/hego_mendebalde_eguzkitsutik.htm Sun, 13 Jun 2021 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1931/021/001/2021-06-13/hego_mendebalde_eguzkitsutik.htm
«Pensans a'gas dynergh» kornubieraz ongi etorri ematen zigun esaldia aurkitu genuen Penzanceko tren geltokian. Kalean ez genuen entzun, herri zeltetan ahulena baita ziur aski: kornubierak, bretoieraren ahaide hurbilenak, XVIII. mende amaieran edo XIX. hasieran galdu zituen azken hiztunak. Geroztik, hiztun gutxi batzuekin, baina berpiztea lortu dute, eta 2010ean, Unescok «galduta» (extinct) estatusa kentzea lortu zuten. Gerora, murgiltze eredua darabilen eskola bat ere ireki dute. Gutxi dira, oso gutxi, baina ez zaie borondaterik eta antolamendurik falta, munduko hizkuntza boteretsuenaren aurrean ere euren hizkuntzak aurrera egin dezan.

Penzancetik arrasti pasa joan ginen Mount Saint Michael hurbilera, Bretainiako mugan —ofizialki Normandian— dagoen Mont Saint Michelen iparraldeko bertsioa balitz legez. Hantxe bildu dira egunotan G7ko agintariak ere; taldearen lehen bilera fisikoa da 2019ko Miarritzekoaren ondotik (iaz, pandemia baliatu zuen Donald Trumpek AEBetan txanda-pasa egiteko).

Ingalaterraren hego-mendebalde eguzkitsu eta turistikoa hautatu dute munduko agintariak biltzeko. Antzekotasunik bai Frantziak egindako hautuarekin? Hiriburuko bigarren etxeen gune kuttun izana luzaroan, pandemiak eremu zabalak eta kostaldea hirien aurretik jarritakoan, luxua eta bertakoen ezina bildu ditu leku berean. Hori ere ezagun zaigu Kornuallesen zein Lapurdin. Eta Eskozia eta Gales ez bezala, Londresek ez du Kornualles nazio gisa aitortzen, Ingalaterraren barruan dauka. Beste detaile bat, aurten jazotakoa: Steph Norman eta Aaron Willoughby bikoteak salatu duenez, kornubieraz ezkontzea debekatu diete. Zeremonian hitz batzuk sartzea zilegi da, baina eztei hitz ofizialak ingelesez izan behar dira. Galesen galesez edo Eskozian gaelikoz egitea zilegi da.

Ezin uka, Kanbon eta Ezpeletako karriketan Melania Trumpen argazkiak izan zirela ziur aski G7 haren irudirik onenak. Jill Bidenek, berriz, Kornuallesko lehen hezkuntzako ikastetxe batean hasi du herrialdera bisita. Hezkuntza izan du bizi osoko pasio Biden doktoreak. Piperrak eta arnoa eta pilota partidak ondo daude, baina eskatzen hasita, ederra izango zen AEBetako presidentearen emaztea ikastola batean irudikatzea, euskarari buruz, murgiltze ereduaz edo, zergatik ez, Molac legeaz hitz egiten.

Donald Trump egokitu zitzaigun Euskal Herrian bisitari, Barack Obama afro-amerikarraren eta Joe Biden irlandar amerikarraren agintaldien artean. Boris Johnsonek ere, zalantzarik ez, gusturago egingo zion ongi etorri, Kornuallesen golf zelairen batean txantxa matxisten artean konplizitate-irudiak hartzeko; Bidenek Ipar Irlandaz eta EBko agintariek Hego Irlandaz ekarri dioten errieta jasan beharrik gabe.

Egoera larria baita, brexit-ak urte erdi ere egin gabe. Unionismoa urduri dago, eta DUPen zatiketa da nagusi, toryekiko leialtasun historikoaren ordainetan traizioa jaso dutela iritzita: Brexit-a itsu-itsu bultzatu zuten, erabaki hark Europarekiko ezartzen zuen marra gorrian beste aldean geratzen zirela ohartu gabe. Londres inoiz baino urrunago, Dublin ordu bi baino gutxiagora, eta Irlanda batua zerumugan. Uda beroa dator, eta kontuz ibili beharko da tentsioak leher ez daitezen Ipar Irlandan.

Euskal Herritik gutxiespenez begiratu zaio sarritan Irlandari, mendebaldeko Europako estatu handietatik askatasuna lortu duen herrialde bakarra izan dela aintzat hartu gabe. Independentzia lortu eta hizkuntza galdu ekuazioak min ematen digu. Irlandar asko ere kritiko dira gaelikoaren egoeraz, eta hala behar du, baina ekuazio sinplerik egin gabe; testuingurua beti hartu behar da aintzat, egoera azaltzeko. Mendeetako kolonialismo, ukazio eta britainiar inperialismoaren zapalkuntza guztiekin ere, lortu dute askatasuna.

Ezin ahaztu, esaterako, Sinn Feinek ezinbesteko baldintza jarri duela irlanderaren legea, Ipar Irlandan gobernu berririk eratu dadin. Izango ziren eskaintzak, han eta hemengo esparruetan botere kuotak edo bestelako mesedeak lortzeko; «ez dezagun obsesiorik izan auzi kultural txiki batengatik» esan zuen agintari unionista ezagun batek. Eta SFk argi utzi du blokeoa unionismoak egiten diola irlanderaren legeari. Hori adostuta, eratu liteke gobernua.

Hizkuntzaren aferan, denok ditugu kontraesanak, eta koherentzia praxi politikoarekin uztartu behar da sarritan. Baina noizean behin, kolpea ere jo behar da mahaian, hizkuntza beste edozeren atzetik geratzen denean. Belfasten zein Iruñean.]]>