<![CDATA[Urtzi Urrutikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 07 Oct 2022 14:32:04 +0200 hourly 1 <![CDATA[Urtzi Urrutikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Kurdistan. Argi bat Ekialde Hurbilean ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/016/001/2022-09-25/kurdistan_argi_bat_ekialde_hurbilean.htm Sun, 25 Sep 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1926/016/001/2022-09-25/kurdistan_argi_bat_ekialde_hurbilean.htm BERRIA Dendan dago salgai. ]]> magii haiek mendebaldeko herri irandarretako apaiz zoroastroarrak ziren, Media lurraldekoak hain zuzen ere. Irandar jatorriko herri hori Zagros mendien mendebaldera bizi izan zen, egungo Kurdistanen, asiriar erregeen aurka. [...] JINEOLOJI, EMAKUMEA AHALDUNTZEKO «Sakine Cansiz eta beste emakume kide batzuk egotea ezinbestekoa izan zen, eta harmonia egotea …calanen eta haien artean», dio Maryan Fatthi Bilbon bizi den kurduak. «Emakume horien tinkotasunak eta argitasunak lagundu diote Aporen argitasunari. Gizon bizkorra da, bazekien Kurdistaneko boterearen %50 etxeetan giltzapetuta zegoela, hezkuntza amen esku zegoela; seme-alabak heztea betebeharra da». [...] 1980ko estatu-kolpeak ekarritako errepresioaren ondorioz, «milaka gizon kurdu atxilotzeak emakumeak rol aktiboagoa hartzera eraman zituen, familian eta gizartean», dio Aliza Marcusek. «Senideen espetxeratzearen edo hilketaren aurka protesta egin zuten emakume asko atxilotu egin zituzten; giltzapean sexu-erasoak egin, eta espetxeratu egin zituzten. Espetxeak hezkuntza politikorako leku garrantzitsu bihurtu ziren», dio Ina Merdjanovak. Gerra okertu ahala, feudalismoak indarra zeukan herrietako egitura ere apurtu eta milaka herritar hirietara joan ziren; beste askok, berriz, mendira jo zuten. PKKren gerrillan hasieratik izan ziren emakumeak (...). 1993rako, hiru gerrillaritik bat emakumea zen. 1995ean sortu zen emakumeen gerrilla (PAJK). Haren prestakuntzan bi urtez egon zirenetako bat Anja Flach soziologo alemana izan zen. Borroka armatua hautatzeko motiboen artean, gehienek familia-giro itogarria zutela aipatzen du Flachek, ezkontza hitzartuetatik ihesi egitea bereziki. Beste batzuek, berriz, hildako senideak mendekatzeko egiten zuten, edo askapen nazionalagatik, baita kontzientzia feministaz ere. Emakume gerrillarien %40 eskolagabeak ziren eta %30ek lehen hezkuntza zuten egina; unibertsitatean ibilitakoak %10 ziren. PKKren barruko emakume-armada sortzearekin batera, lana generoka banatzea ere ezabatu zen, eta gizonek ere kozinatu eta arropak garbizeko ardura hartu zuten. [...] HIZKUNTZA DEBEKATUA Hiriburuan, Euskal Herritik eramandako hainbat esperientzia jartzen ari zen abian udala, kurdueraren erabilera bultzatzeko. Sinetsita zegoen erabilera oso apala izan arren ezagutza guztiz zabala zela, eta bultzada egoki batekin berriz ere azaleratuko zuela. Autobusean gidariari kurdueraz dei egitean, jendearen begiradak igarri genituen. «Ikusten? Ez daude ohituta, baina denek ulertzen dute». «Euskaraz bizi nahi dut» eta antzeko afixen kurduerazko bertsioak zeuzkaten, posible zuten leku guztietan banatzeko. Eremu askotan ziharduten lanean, baina zalantzarik gabe eskolak ziren zirraragarriena, gurasoak eskola kanpoan hunkituta ikusiz, malkoari doi-doi eusten, umeek kurdueraz egiten zutela jabetuta. Udalaren barruan dagoen haur-eskolen saretik gainerako udal askotara hedatu zen esperientzia. Bake-prozesua zapuztuta zegoen, baina Derince sinetsita zegoen hizkuntzaren aldeko borrokari eutsiko ziotela, eremu politiko-militarreko gorabeheren gainetik. Uda hartan bertan, baina, estatu-kolpeak dena birrindu zuen. Kolpearen atzean ez zeuden kurduak, hori begi-bistakoa zen, eta zenbait astez Erdoganen amorrua sakoneko estatutik hura bultzatu zuten sektoreetara bideratu zen. Baina abuzturako, kurduengana jo zuen: hedabideak itxi, alkateak espetxeratu, gobernuak izendatutako udal-agintariak jarri, eta horiek, lehen neurri gisa, seinale elebidunak kendu eta kurduerazko eskolak itxi edo turkierazko edo erlijio-ikastetxe bihurtu zituzten. [...] HIRU KURDISTAN ETA TURKIA BAKARRA (ORAINA ETA GEROA) Ondo dakite kurduek ez Washingtonek, ez Moskuk, are gutxiago Ekialde Hurbileko erregimenek ez dutela inolako interesik Kurdistaneko herritarren ahalduntzean, edo inolako autonomian edo subiranotasunean. Eta berriz ikusi dute nola babestu eta hauspotu dituzten Daexen aurka beharrezko izan direnean, eta nola utzi dituzten botata bataren edo bestearen helburua lortutakoan, bidean milaka gazte kurduk bizia eman arren. Donald Trumpen iritsierak egoera okertu baino ez zuen egin, eta 2018 amaierarako dimisioa eman zuten Jim Mattis Defentsa idazkariak eta Brett McGurkek, AEBetako Gobernuak Sirian zeukan arduradun nagusiak. (...) Munduko arreta Itsaso Beltzaren iparraldean jarri den bitartean, handik gertu, hegoaldeko kostaldetik, Anatolian, Mesopotamian... ehunka mila lagun etxerik gabe desplazatuta daude amaierarik ez duen gerra batean. 2022ko urtarrilean, Raqqa eta Mosul galdu zituztenetik Estatu Islamikoak egindako erasorik bortitzenetako bat gertatu zen, Hasakah-ko Al-Sina espetxearen aurka, 4.000 jihadista inguru preso baitziren han. Kanpotik erasoa eta barrutik matxinada, hamar egunez luzatu ziren borrokak, urtarrilaren 20tik 30era, harik eta SDFko borrokalari kurduek berriz ere kontrola hartu zuten arte. Ehunka presok egin zuten ihes: 400ek, datu ofizialen arabera, mila baino gehiago berriz atzeman eta gero. (...) Nazioarteko erakundeek hartu nahi ez duten ardura haien bizkar geratu da; Mendebaldea seguruago egoteko, 154 familiak euren kide kutunak galdu zituzten. [...] ]]> <![CDATA[Lotsaren autobusak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/015/001/2022-09-20/lotsaren_autobusak.htm Tue, 20 Sep 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1898/015/001/2022-09-20/lotsaren_autobusak.htm
AEBetako Itsas Behategia Washington hiriburuko goialdean dago, Massachusetts eta Wisconsin etorbideen artean eratutako zirkulu erraldoi baten erdian. Horixe da, halaber, herrialdeko presidenteordearen egoitza. Joan den ostegunean lehen aldiz, eta larunbatean bigarrenez, zaintza handiko gune horren parean geratu ziren Texastik zetozen autobusak. Union Station geltoki nagusian zeuden SAMU larrialdi zerbitzuetako kideak eta etorkinen elkartasun taldeetako boluntarioak autobusen zain, baina Texasko gobernadore errepublikanoak, autobus bidaien antolatzaileak, Kamala Harrisen etxearen parera bidaltzea erabaki zuen.

Presidenteordea da immigrazio gaien arduraduna, eta autobus-bidaiak errepublikanoen joko politikoaren zati bihurtu dira. Larunbat goizean iritsi zen autobusean familia ugari zetozen umeekin. Tartean, hilabete bateko haurtxo bat, El Paso mugako hiritik AEBetako hiriburura dagoen 3.300 kilometroko bidea eginda. Bi egun ematen dituzte autobusean migratzaileek Washingtonera iritsi arte. «Izugarri gosetuta iritsi nintzen; geldialdia egin genuen janaria erosteko, baina askok ez genuen dolarrik», azaldu du autobus horietako batean iritsitako venezuelar batek.

Harrera taldeak

Udaberrian hasi ziren antolatzen boluntarioak, lehen autobusak iristean, eta, Union Stationera ailegatzean, harrera egin, aterpea eskaini eta janaria ematen diete. Hasieran, etxean bertan hartu zituzten batzuek; gerora, elkartasun sarea handitu, eta inguruko eliza batzuek eta hotelen batek ere eman diete laguntza. Duela bi aste, Muriel Bowser Washingtongo alkateak larrialdi egoera izendatu eta 10 milioi dolarreko aurrekontua izango zuen bulego bat iragarri zuen; gaur bertan espero da neurria onartzea. Elkartasun talde batzuek kritikatu egin dute, behin-behineko babesa soilik ematen duelako, gehienak hiritik kanpo beste norabait joango direlakoan.

Venezuelarrak dira Washingtonera ailegatu diren gehienak. Batzuek senideak dituzte hiriburuan edo inguruko hirietan, Marylanden eta Virginian. Beste batzuek ez dakite ondo zein izango duten hurrengo helmuga. Larunbat arratsaldean, hiriburu ondoko Bethesda herrian egindako harrera ekitaldi batean, halaxe zioen Cynthiak —ez da benetako izena—: «Ez dut argi zer den hurrena, baina nik lan egin nahi dut». Gurasoak Barquisimeto hirian ditu, eta haiei laguntzea du helburu. Oraingoz, hiriko eliza batean eman diete aterpe iritsi berri diren batzuei.

Cesar ere autobus batean iritsi zen duela aste batzuk. Senideak ditu Washingtonen, eta haiekin bizi izan da hasieratik. Pozik dago, Venezuelatik Kolonbiara eta Dariengo oihaneko pasabide arriskutsutik Erdialdeko Amerikara heldu eta gero AEBetarainoko bidea egin zuelako. Eraikuntzan hasi da lanean. «500 dolar inguru dira astero, gehiago batzuetan. Etxera zerbait bidaltzen hasi naiz, eta ingeles eskolak ere hartzen ditut», azaldu du. Esker oneko da Texastik Washingtoneraino etorri ahal izan zuelako, baina aitortzen du beste asko nora datozen jakin gabe igotzen direla autobusera, engainatuta.

Gehienak, venezuelarrak

Egunero mila lagun inguru iristen dira Mexikotik Texasko El Paso hirira; gehienak, venezuelarrak. Udako lehortearen ondorioz, Rio Grande ibaiaren emaria nabarmen murriztu da, eta oinez pasatu daiteke alde batetik bestera. Muga legez kanpo igarotzen badute ere, venezuelarren estatusa, gainerako latinoamerikarrena ez bezala, ez da legez kanpo migratzen duenarena: AEBetan sartu eta berehala asiloa eskatzeko eskubidea daukate, eta horrek, automatikoki, auzia ebatzi artean herrialdean egoteko aukera ematen die. Hala, lanerako baimena ere izaten dute. Venezuelar komunitatea bera ere beldur da, horregatik, hainbeste lagun etortzeak izan dezakeen eraginaz. «Ia guztiak bizitzea ezinezko den egoera batetik ihesi gatoz, lanerako eta bizimodu berri baterako gogoz, baina badago Venezuelan ere kriminalitatean ziharduen talde txiki bat. Gutxiengoa izan arren, kalte handia egiten digute beste guztioi ere hartu gaituen herrialde honen begiradan», esan du Cesarrek.

Apirilean hasi zen Greg Abbott gobernadorea Rio Grandetik Texasera iristen ziren migratzaileak autobusetan sartu eta Washingtonera bidaltzen. Abuztuan, New Yorkerantz ere bideratu zituen autobusak, eta berriki Chicagora iritsi dira. 12 milioi dolar gastatu dituzte orain arte. Arizona gauza bera egiten hasi da, baita Florida ere; lehengo astean, Martha's Vineyard luxuzko uharte turistikoan lurreratu ziren Ron de Santis Floridako gobernadoreak alokatutako bi hegazkin, dozenaka migratzailerekin.

Washington hiriburura bakarrik, 10.000 lagun baino gehiago iritsi dira hilabeteotan, eta gobernadore errepublikanoek bidaiak ugaritzeko asmoa dute. Donald Trumpek immigrazioaren aurkako neurri gogorrenak hartu zituenean, hainbat udalerrik santutegi izendatu zuten euren burua. Ondorioz, uko egiten diote AEBetako Gobernuari paperik gabe bizi direnen datuak pasatzeari. Errepublikanoak, joko politiko kalkulatua eginez, santutegi horietara ari dira bidaltzen asilo eskatzaileak. Demokratek eta elkartasun taldeek gogor kritikatu dute hautetsi errepublikanoen erabakia, eta pertsonen bizitzarekin kalkulu politikoak egitea leporatu diete.]]>
<![CDATA[Diada 'reloaded']]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/012/001/2022-09-11/diada_reloaded.htm Sun, 11 Sep 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1913/012/001/2022-09-11/diada_reloaded.htm BEk bai, sinesten zuen izenburua jarri zion Vilawebek joan den astean NBEko Giza Eskubideen Batzordeak emandako ebazpenari. Bertan, Oriol Junqueras, Raul Romeva, Jordi Turull eta Josep Rullen eskubide politikoak hautsi zirela ondorioztatzen dute. Litekeena da, hala pentsatu nahi dut, datozen hiletan ere antzeko erabaki gehiago iristea Espainiaren aurka eta Kataluniako ordezkari independentisten alde. Hala beharko luke. Baina, tamalez, ez du behar adina axolako. Partida amaitu eta biharamunean gola eskuaz sartu zizutela aitortzea bezala da, edo penalti behar zuela jokaldi hark edo dena delakoak... Bai, ados, arrazoi zenuen, baina arrazoi izateak ez dizu garaipena ematen.

Duela bost urte, Espainiak sinetsi zuen Katalunia independentzia lortzeko zorian zela, espainiar eskuindar zein ezkertiarren amesgaiztoa, herrialdea zatitzea, gertagarri zela. Hura eragoztea zuen lehendabiziko lana estatuak, 1978tik datorren erregimenak bere burua salbatu beharra ikusi zuen, haren buru den monarkiatik hasita. Nahiago zukeen Europak eta munduak itsu-itsuan arrazoi eman eta bere neurri guztiak babestuko balituzte, noski. Baina bestela ere, Espainiako erregimenak argi zeukan hura eragotzi beharra zeukala, kosta ahala kosta. Gero Europak, NBEk edo aita santuak kontuak eskatuz gero... Bada, hori, gero gerokoak, baina orain, Espainia ondo batuta. Atado y bien atado.

Itxura txarra zuen estatu-egiturak antolatu behar horretan galdutako denborak. Zuzen esan zitekeen oraindik independentziaren ideiak ez zuela babes nahikorik, hurbil zeudela baina jende gehiago erakarri behar zela, baina ez, estatu-egiturak falta ei ziren, zerga bilketarako, kasurako. Horren ondoan, egunotan hil den Gorbatxoven garaikoa datorkit gogora: 1991ko abuztuan haren aurkako estatu-kolpea izan zen; hark porrot egin eta biharamunean hamabost estatu berri sortu ziren. Haietako gutxi batzuek independentziaren alde egina zuten lehendik, Baltikoan edo Georgian kasurako, baina gehienek ez zuten ez estatu egitura ez antzeko ezer. Bezperara arte SESB barruko egitura subordinatu zena estatu subirano bihurtu zen, izenen bat aldatu eta ezer gutxi gehiago egin zuten lekuan lekuko jauntxoek botereari eusteko: Moskura agindu eske deitu zutenean, inork ez zien erantzun, eta gauzak bere eskuetan hartu behar zituztela ohartu ziren. Estatu independentea aldarrikatu, eta lehengo lepotik burua.

Espainiaren harresia zartatuko balitz SESBen legez, bertan preso diren herriak —eta nahi duten beste guztiak— aska daitezen, jakingo ote genuke zer egin euskara hizkuntza komun eta hegemoniko bihurtzeko? Espainiaren ukazio, zapalkuntza eta asimilazio ahalegin odoltsua erreala da, hortxe dago eta zati garrantzitsua behar du gure memoria kolektiboan. Baina era berean, argudio erraza da bide orri zehatzik ez dagoenean errua nori bota izateko. Adibide argia: Katalunian legez, hemen ere posible da kontsumitzaile araua betetzea, besteak beste Bilbon edo Donostian eguneroko umiliazioa galarazteko, tabernetako menuak espainolez eta ingelesez ageri dituztela, euskararen arrastorik gabe. Bartzelona kosmopolitan legez kanpokoa da hori, eta zigortu egiten da. Gurean ez gara urrats horretara ausartzen, eta ezin Espainiari errua bota: Auzitegi Konstituzionalak berretsia du zilegi dela merkatariei derrigorrezko katalanezko errotulazioa inposatzea. Bitartean, «emanaldiak jatorrizko bertsioan gaztelaniazko eta ingelesezko azpitituluekin» dio Donostiako Zinemaldiko eskuliburuak; aurten ere lotsarik gabe galarazten zaio euskaldunari sarrera Sail Ofizialean, esaterako.

Mediterraneotik Kantauri ertzera etorri gara; duela bost urteko irailean ere bi manifestazio erraldoi antolatu ziren katalanekiko elkartasunez elkarren segidan. Katalunia beti lagun dugu, eta hurreko adiskideei egia zor zaie, egiten dutenean miresmena adierazi genienean bezalaxe, horren oker ikusten ditugun uneetan. Askotan eredu, baina ez beti, Pantailak Euskaraz-eko lagunei esan izan diedan legez: katalanez diru asko bideratzen dute bikoizketak egitera eta film asko bikoizten dituzte, baina espainieraren morrontzatik askatu ezinik jarraitzen dute hala ere. Egunotan, pozarren daude Boterearen Eraztunak bikoiztu dutelako, baina aurtengo gainerako telesail garrantzitsu guztiak (Better Call Saul, Stranger Things...), espainieraz ikusi dituzte, Hego Euskal Herrian bezalaxe. Dragoiaren Etxea jarri dudanean, hortxe daude islandierazko, estonierazko eta katalana baino askoz txikiagoak diren Europako hizkuntza askotako azpidatziak, baina ez euskaraz, ez katalanez.

Espainiar eredua kopiatuta, nekez ahaldunduko dira katalana zein euskara. Belgikan bertan, esaterako, ohikoa da film batzuek frantses bikoizketak izatea; flandriarrek, berriz, nederlanderazko azpidatziekin ikusten dituzte, gehienek frantsesez ere jakin arren. Bruselan, film askok bi azpidatzi dituzte (ez Donostiako Zinemaldian bezala, bistan da, bertako herritarrak errespetatuz baizik). Bai, Bruselara gehiago begiratu beharko dugu, Kataluniatik zein Euskal Herritik, eta gutxiago Madrilera. Gaur Diadako manifestazioa ohi baino txikiagoa bada, begirada aldatzeko txanda heldu den seinale izan liteke.]]>
<![CDATA[Erbesteko uigurren samina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2196/002/001/2022-09-08/erbesteko_uigurren_samina.htm Thu, 08 Sep 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2196/002/001/2022-09-08/erbesteko_uigurren_samina.htm
Ikusi gehiago: Ilshat H. Kokbore, Uigurren Mundu Kongresuko presidenteordea: «NBEren txostena urrats handia da»

Uigurren bizimoduaren irudiak dituzten tapizek dekoratzen dute jatetxea; atari urdin eta zuri bat ageri dituena adierazi du argazkia egiteko, «familiaren etxea». Jatetxeko plater ezagunena korma haragia da: txahalkia, barazki erreekin eta espeziadun fideoekin lagunduta. Te usaina dago barnean, eta pitxar bat te atera du; Hamidekin baso banatara isuri, eta bere istorioari ekin dio. 2018ko irailean ireki zuen jatetxea, AEBetara iritsi eta hemezortzi hilabetera. «2017ko apirilean, lagun batek esan zidan Txinako agintarien zerrenda beltz batean nengoela, eta hobe nuela ihes egitea. Nik hainbat saltoki nituen, nazioarteko merkataritzan niharduen, eta, horri esker, sarritan bidaiatu ohi nuen. Hala lortu nuen iristea, baina dena oso zaila izan zitzaidan: ez nekien ingelesez, semeak 6 urte zituen, alabak 3».

2018ko udazkenerako, Washington mendebaldean lokal bat aurkitu eta uigur jatetxe bat ireki zuen; berriki, beste jatetxe bat zabaldu du Virginian. Txinako agintariek egindako agiri bat erakutsi du, txineraz eta uigurreraz, Asia erdialdean eta Turkian negozioak egiteko bidea ematen ziona. «2013an eman zidaten agiria; orduan, normala zen. 2017rako, turkiar ideologiarekin lotu nahi zuten, hau da, uigur nortasunaren eta kulturaren aldeko nintzela. Lehen, legezkoa zen. Halako batean, Txinako gobernuarentzat onartezina zen; gure hizkuntza utzi, gure erlijioa utzi, eta Txinako kulturan asimilatu beharra zegoen» .

Senideak, preso

Xinjiango Medikuntza Unibertsitatean egin zituen Farmazia ikasketak; ordukoak, 1990eko hamarkada amaierakoak izan ziren lehen arazoak Txinako agintariekin. «Anaia Ghuljako protestetako buruetako bat izan zen; atxilotu eta hamabost urte egin zituen preso. Gure familiaren aurka ere jo zuten. Ama irakaslea zen, eta kaleratu egin zuten; aita ere lanetik bota zuen».

Abdulshukur Kerim 2012an irten zen espetxetik, baina berriz ere kartzelan dago. «Anaiari hogei urteko espetxe zigorra ezarri diote, eta haren emazteari zazpi urtekoa. Hiru ume dituzte, eta gure amak, umeen amamak hartu behar izan du haien ardura». Iazko abenduan beste anaia bat atxilotu zuten. «Ordutik ez dugu haren berririk, desagertuta dago».

Hamid Kerimen antzeko milaka lekukotasun bildu dira azken lau urteotan, 2018an NBE Nazio Batuen Erakundeko aditu talde batek «informazio sinesgarria» zela adierazi zuenetik milioi bat uigur baino gehiago Xinjiango atxilotze guneetan giltzapetu zituztela, «berriz hezteko eta doktrinatzeko». Ordutik, Mendebaldeko gobernu ugarik salatu dute Pekinen politika, eta genozidiotzat ere jo dute Frantziako, Erresuma Batuko zein Kanadako parlamentuek.

Joan den astean, luzaz esperotako txostena argitaratu zuen Nazio Batuetako Giza Eskubideen Batzordeak, Michelle Bacheletek batzordeburu karguan egindako azken egunean. Atxiloketak «arbitrarioak eta baztertzaileak» direla dakar 48 orrialdeko txostenak: «giza eskubideen urraketa larriak egin dira terrorismoaren eta estremismoaren aurka gobernuak daraman estrategian». Txinako Gobernuak hiru aldiz luzeagoa den txosten batekin erantzun du, eta esan du «desinformazioan eta gezurretan» oinarrituta dagoela. Luzaroan ukatu ostean, estremismoaren aurkako guneak izan zirela aitortu du, baina herritarrak borondatez joaten diren leku gisa aurkeztu ditu, «pobreziari eta estremismoari ihes egiteko».

NBEren txostena «oso berandu dator, beranduegi», kexu da Kerim: «Ez naiz politikaria, nire iritzian ez da aski indartsua, ez du genozidiotzat hartzen, baina ez etortzea baino hobe da».

Milaka familia hautsi dituztela dio. «Nire familiaren %40 giltzapean da, eta berdin beste milaka familiatan. Orain Txinari eskatzen diodana da txostenak eskatzen dizuna: utzi nire anaiak libre. Inolako legerik gabe espetxeratu dituzue; uigurra izatea da haien delitu bakarra».

Behin eta berriz errepikatzen du honako hau: «Ez naiz politikaria, herritar arrunta naiz. Uigurra naiz. Eta arriskutsuak garela diote. Zergatik? Gure herrialdea maite dugulako, gure hizkuntza maite dugulako. Zergatik ezabatzen dituzte uigurrerazko afixak, seinaleak. Zeren beldur dira?». Txostena argitaratuta, orain erakunde uigurrek auzia mundu osora eramatea espero du Kerimek, Mendebaldera eta herrialde musulmanetara bereziki. «Eraman dezatela Turkiara, Saudi Arabiara, Qatarrera, Asia Erdialdera. Musulmanak direla harro esaten dute, baina inor ez da arduratu uigurren aurkako errepresioaz».

«Utzi bizitzen»

Jatetxean latinoamerikar asko daude lanean, baita India eta munduko beste leku batzuetakoak ere: «Ez dago arazorik bakoitzak bere kultura, bere hizkuntza izateko; denei irakatsi diet gustura gure sukaldaritza. Zein da arazoa bakoitzak bere kulturari euts diezaion? Zergatik nahi du Txinak denok berdinak izatea?».

Asia erdialdeko ikasle batzuk ere badira lanean. «Hamabost egun eskatu zizkidaten, oporretan familia bisitatzera joateko Kazakhstanera, normala den moduan, edozein pertsonak nahiko lukeen bezala. Baina uigurrok ez dugu hori egiteko aukerarik: Txinak uigurrei ez die pasaporterik ematen, edo kanpoan gaudenok ez dugu hara joaterik eta senideekin egoterik».

Kerimek «bizitza arrunta» besterik ez duela nahi dio. «Beste edozeinek egiten duena: familiarekin elkartu, bizitza bizi, amari deitu eta as-salam-aleikum esan. Horixe baino ez dut nahi, hemen bizitza ederra egiteko aukera daukat, gogor lan eginda, baina gustura nago; seme-alabei gogorarazten diet herrialde honetaz gain badutela beste bat ere. Zorionez, ederto egiten dute uigurreraz. Baina ez dugu etxera itzultzeko aukerarik, familiarekin egoteko betarik, amari telefonoz deitzeko aukerarik».]]>
<![CDATA[«NBEren txostena urrats handia da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2176/003/002/2022-09-08/nberen_txostena_urrats_handia_da.htm Thu, 08 Sep 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2176/003/002/2022-09-08/nberen_txostena_urrats_handia_da.htm
Ikusi gehiago: Erbesteko uigurren samina

Zer balorazio egiten duzu Michelle Bachelet buru zuen Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordeak argitaratutako txostenaz?

Espero nuena baino hobea da. Badakit uigur batzuk haserretu zirela, ez duelako genozidio hitza aipatzen. Noski, zerbait urardotu dute, baina gizateriaren aurkako krimenak aipatzen ditu, indarkeria izan dela aitortzen du, eta hori ere nazioarteko legediaren aurkakoa da. Azken unean etorri da, baina justizia gailendu da.

Noski, horrek ez du ezer aldatu edo aldatuko berehalakoan, baina urrats handia da, hala ere. Gure senideen bila ari gara oraindik. Ez dakit ama edo arreba bizirik ditudan ala ez, libre ote dauden ala atxilotze guneetan.

Zertan da, orduan, positiboa?

Zehatz irakurtzen baduzu, txostena Txinaren beraren dokumentuetan oinarritzen da. Badira lekukoen testigantzak, baina oinarri nagusia Txinatik kanpora filtratu diren dokumentu ofizialak dira, eta horiek ematen dute Xinjiango polizia indarkeriaren neurria. Ofizialki jasotako agiriak dira. Bai, orain, aurkako txostena argitaratu du Txinak, 131 orrialdekoa; badakizu, gezur bat sinesgarri egiteko mila aldiz esan beharra dago.

Eta hemendik aurrera?

Txinan bada esaera bat: gauza txarrak egiten badituzu, historia liburuetan orrialde txarra izango duzu, hala epaituko zaitu historiak. Eta NBEren txostenak orrialde hori inprimategira darama, zigilatu egiten du. Ez da AEBetatik edo Frantziatik datorren agiri bat, NBErena da, eta Xi Jinpingi leku hori ematen dio historian.

Nazioartean erreakzio handia izan da, Mendebaldean nagusiki, baina baita mundu turkiarrean eta islamikoan ere, Malaysian, Turkian eta beste hainbat herrialdetan. Beraz, bai, uste baino hobea da. Uigurren Mundu Kongresua orain batzartu egin behar da, dokumentuari zein erabilera eman erabakitzeko, baina ate guztiak zabalik daude.

Xinjiang eskualde autonomoa da ofizialki; bazeuden uigurrerazko eskolak eta hainbat eskubide onartuta garai batean.

Nik ere ezin nuen imajinatu honaino iritsi zenik. Sobietar Batasuna jausi aurretik, gutako gehienok espero genuen joera inperioak behera egitea eta irekiera handiagoa izango zela, ez zegoela atzera bueltarik. Banuen errezeloren bat errepresioarekin jarraituko zutela, ekialdeko migrazioekin jarraituko zutela txinatarrak ekartzen gure lurraldera, txinatar eskolak sortu eta uigurrak asimilatzeko ikastetxe elebidunak irekitzen, uigurrak lanera limurtuko zituztela ekialdera, baina ez kontzentrazio gune masibo hauetara iritsiko zirela.

Geopolitika joko horretan handi baten erdian zaudete. Zer karta dituzue?

Uigurrok geure buruan izan behar dugu konfiantza. Bai, kanpoko laguntza behar dugu, baina geuk egon behar dugu etorkizunerako prestatuta, edozer gertatzen dela. Ezin zara egon AEBek edo beste edozein herrialdek zerbait egingo duten itxaropenean. Orain bertan daukaguna da munduan zarata eta presioa egitea, baina geure burua prestatu behar dugu.

Ez dut indarkeria maite, baina litekeena da beste aukerarik ez izatea. Gutxienean prest egon behar dugu. Orain garai iluna da, ez da argirik ikusten, baina badakit etorriko dela; ez dakit nola, baina etorriko da. Ahal dugun guztia egiten ari gara.

Taiwanen inguruan piztu den tentsioak nola eragiten dizue?

Urrian Alderdi Komunistaren XX. Kongresua egingo dute. Ez dut esango Xi Jinping hautatuko dutenik, ez baitago bozik; haren jarraipena berretsiko dute. Barne Mongoliako eskualdea dagoeneko Txinaren patrikan dago, Tibet eta uigurron eskualdea zertxobait kanpoan daude, eta Hong Kong-en nazioarteko arreta dago, baina, oro har, Txinak patrikan ditu eskualde horiek. Taiwan, ordea, guztiz kanpo dago. Patrikan nahi du Txinak, hori da Xiren anbizioa, Mao Zedong baino handiagoa izatea. Hortik aurrera, ez du beste kongresurik beharko.]]>
<![CDATA[Connecticut, Ipar Amerikako euskaldunen topaleku]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/028/001/2022-08-30/connecticut_ipar_amerikako_euskaldunen_topaleku.htm Tue, 30 Aug 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1914/028/001/2022-08-30/connecticut_ipar_amerikako_euskaldunen_topaleku.htm
Boiseko euskal jaialdi ezagunak 2015ean izan zuen azken ekitaldia. Pandemiak eragotzi zuen 2020koa, eta, ikusita 2021ean ere ezingo zela egin, 2025era atzeratzea erabaki dute. Estatu Batuetako gainerako euskal elkarteak, baina, buru-belarri ari dira berriz ere lanean, pandemia aurreko jardunak antolatzen eta berriak prestatzen. Hala, udaberri amaieran Nevada, Kalifornia, Idaho eta beste zenbait estatutako elkarteek antolatzen dituzten piknik edo euskal jaiak indarrez itzuli dira aurten. Estatu Batuetako ekialdean horrelako gutxiago izaten dira, baina, joan den asteburuan, New England Basque Clubek (Ingalaterra Berriko Euskal Kluba) Ipar Amerikako bazter guztietako euskaldunak elkartu ditu New London hirian, New Yorketik bi ordura.

Connecticut estatuko itsas hiri horretan egin du biltzarra, izan ere, NABO Ameriketako Estatu Batuetako Euskal Elkarteak. Bilera garrantzitsua izan da, besteak beste datorren urtean 50 urte beteko direlako erakundearen sorreratik: «Elkarte gisa geroago erregistratu zen, baina garrantzitsuena euskal elkarteak lehen aldiz batu zirenekoa da; ordura arte, bakoitzak bere aldetik ahal zuena egiten zuen. 1973an izan zen bilera hori; beraz, mende erdi izango da datorren urtean», dio Philippe Acheritogarayk; berriz ere NABOko lehendakari hautatu dute aurten.

Urtez urte handituz joan da elkartea, baita antolatzen dituzten programak eta ekitaldiak ere. Aurten, bertso saio berezia egin zuten San Frantziskon, joan den martxoan, eta orain bertsolaritza lantzeko egitasmoa landu eta onartu berri du. Boiseko euskal etxeko Todor Azurtzak diseinatutako programaren arabera, urtero nazioarteko ekitaldi bat eta lekuan lekuko saioak egitea aurreikusi dute, baita bertso eskola bat sortzea ere. Boisen egingo dute, eta, Idahoko hiriburuko euskaldunekin batera, online ere parte hartu ahalko dute gainerako lekuetako euskaldunek.

Euskal jaia

Bileraren lehen egunaren ostean, topaketaren bigarren eguna euskal jaiak hartu zuen. Elkarrengandik bost mila kilometrora daude Kalifornia eta Quebec, baina parez pare aritu ziren bateko eta bestekoak musean. Amerikanuak taldeko musikariak Utahtik iritsi ziren. «Oso giro ona dago hemen; zertxobait desberdina da AEBko mendebaldean, Utahn, Nevadan edo Kalifornian esaterako egiten ditugun jaialdien aldean, baina ederto gaude», esan zuen Jean Flesher taldeko buruak, bizkaierazko ukituak dituen behe-nafarrera batean. «Ezterenzubin du familiak jatorria, baina gure inguruan bizkaitarrak dira gehienak», adierazi zuen barrezka.

Herri kirolen txandan, euskaldunek eta amerikarrek oihu artean egin zieten txalo aizkolariei. Juan Mari Aramendi pilotari ohiarekin ziren Darcy Rose, Eric Piazza eta Richard Jordan; euskal jatorririk gabe, aizkorak ekarri ditu euskal kiroletara. «Hemen inguruan ere lehiatzen gara, eta nazioartean ere ibili naiz. Australian, esaterako, bazen euskaldun bat: sekulako egurra eman zien denei», esan zuen Darcy Rosek.

Segidan, txingak eroateko txanda izan zen. Kirol guztiak ez ziren lehorrean izan, horratik: New Londonek, ezin bestela, Thames (Tamesis) izeneko ibaia dauka, eta hantxe ibili ziren arraunean Quebecetik ekarritako traineruan. Ez zuten lehen aldia Montrealekoek Connecticuten, baina oraingo honetan ezustekoa izan dute, Beñat Urrutia euskara irakasle uztariztarrak gogoratu bezala: «Estatu Batuetako mugara iritsi garenean, bihurgune moduko bat zegoen mugazainaren etxolan, eta hor blokeatuak geratu gara. Polizia urduri jarri da, gauez zen, traineruan begira, eta sekulako auto ilara hasi da sortzen», gogorarazi zuen, pasatakoan barrez baina une hartan gaizki pasatu zutela aitortuz. «Azkenean, autotik jaitsi, eta traineruari bultzaka igaro dugu muga. Mugazainari esan diot bihar itzuliko garela trainerua Quebecera ekartzeko».

Euskal tradizio ugari

Ameriketako Estatu Batuetako zortzi talderekin abiatutako ibilbide horretan 40 elkarte baino gehiago dira; egun, Kanadan, Quebeceko kideak ere biltzen dira NABOn, baita Ternua parean Frantziaren menpe dagoen Saint Pierre eta Mikelune uharteetakoak ere. Azken lurralde horretako eta Quebeceko kideen presentzia nabarmena izan da Connecticuteko bileran, eta euskararekin eta ingelesarekin batera frantsesa ere entzun da New Londongo kaleetan.

Hala, Saint Pierre eta Mikeluneko ordezkariak abuztu erdialdean ospatutako haien jaialdia amaitu berritan iritsi ziren Connecticutera. Lapurdiko kostaldean dute jatorria gehienek. Edith Urtizberea elkarteko presidenteak, Txingudin, baina mugaz beste aldean, Irundik iritsi baitziren arbasoak. Egun, dantza taldea, abesbatza eta arraun elkartea ere badituzte, traineruarekin uretara astean behin irteteko.

Lehen aldia jaialdian

Benan Oregik, bi jaialdiak uztartzeko asmoz joandako Eusko Jaurlaritzaren Euskal Komunitateen zuzendaritzako ordezkariak, berriz, ezbeharra izan zuen: NABOko bileran COVID-19an positibo eman, eta hoteletik jarraitu behar izan zion jaialdiari. Unai Telleria Jaurlaritzaren AEBetako ordezkaria izan zen hasiera ekitaldian. «Lehen aldiz izan dut aurrez aurre parte hartzeko aukera, bilera gehienak mendebaldean direlako, eta oso aukera ona da denen errealitatea ezagutzeko, zer plangintza daukaten, eta nola ari diren euskara eta euskal kultura bultzatzen Estatu Batuetan eta Kanadan. Oso pozgarria da ikustea bai NABOk oro har, bai hemengo euskal etxeak berriz ere martxa hartu dutela».

Telleria Michael Passero New Londongo alkatearen aldamenean izan zen hasiera ekitaldian. Auzapezak bisitariei galdetu zien zenbat zeuden lehen aldiz bere hirian, eta pozez ikusi zuen zelan jasotzen zuten gehienek eskua. Whale Tail Fountain edo Balea Buztanaren Iturriaren aldamenean egin zuten irekiera ekitaldia, eta haren aldameneko plazan jaialdia. «Alkatea hasieratik izan dugu ondoan gure ekitaldiak antolatzeko», adierazi zion BERRIA-ri Ander Caballero Ingalaterra Berriko Euskal Klubeko presidenteak. «Pilotariak dira elkarteko kide gehienak; hemen familia sortu zuten, eta euskal kulturari eutsi diote. Eta alkatea beti egon da prest ondare hori ere zabaltzeko; besteak beste, Balea Buztanaren plazak erakusten duenez, hemen ere balearen inguruko kultura aspaldikoa delako».]]>
<![CDATA[Salman Rushdie eta gu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1935/016/001/2022-08-14/salman_rushdie_eta_gu.htm Sun, 14 Aug 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1935/016/001/2022-08-14/salman_rushdie_eta_gu.htm
PENen ekimenen zutabeetako bat izan da Rushdie, Bertso Satanikoak idatzi eta Khomeini aiatolak hiltzera kondenatu zuen fatuarekin ezkutatzera jo behar izan zuenetik; ia hamarkada baten ostean, berriz ere jendaurrean agertu zenetik, adierazpen askatasunaren aldeko dozenaka agerraldi egin ditu. Ezin ahaztu, esaterako, Euskaldunon Egunkaria itxi ostean, Euskal PENen sorrera ekarriko zuten lehen ekimenetako batean, Martxelo Otamendiren ondoan egin zuen hitzaldia, Bartzelonan, Kataluniako PEN taldeak antolatuta. Handik gutxira, aho batez onartu zuten euskal kazetari, idazle zein itzultzaileon taldea PEN familian. Hemezortzi urte joan dira ordutik, hiru hamarkada baino gehiago fanatismo erlijiosoak Rushdieren aurkako zigorra ezarri zuenetik.

Burhan Sonmez iaz PENeko presidente hautatu genuen idazle kurduak gogora ekarri duenez, «Salman PEN komunitateko sortzaile errespetatu eta maitatua da; urteetan jasan ditu mehatxuak bere lanarengatik. Inork ez luke mehatxurik jaso beharko, are gutxiago erasorik, bere ikuspegia era baketsuan adierazteagatik».

Ez dago, bistan da, zertan Rushdierekin bat etorri haren alde egoteko, haren alde egiteko, hitzaren balioa azpimarratu eta defendatzeko. Jarrera antiklerikala izan liteke, eta salatu Indian edo Mendebaldeko Europako nazionalismo eskuindarrek musulmanen aurka darabilten jarrera baztertzailea. Eta salatu era berean komunitate musulman askotako fanatismoaren aurrean ezkerretik egin den utzikeria, gure seme-alaben aldamenean ikasten duten neskato nerabeei eskubideak murriztea justifikatzeraino.

Hitoshi Igarashi itzultzailea 1991n hil zuten, Bertso Satanikoak japonierara itzultzeagatik. Handik bi urtera William Nygaard editore norvegiarrari ere eraso zioten, hiru tiro eman zizkioten etxetik irtetean. Egun PENeko lehendakariorde da William, eta gure topaketa gehienetan izaten da. Unerik zailenetan liburu bat idaztea, itzultzea edo argitaratzea hautatu zuten editore zein itzultzaileei buruz ere badakigu zerbait bazterrotan.

Ingelesez idazten du Salman Rushdiek, eta haren liburuetako batzuetan murgiltzea sekulako gozatua da. Lotsa (Shame) edo Gauerdiko umeak (Midnight's children), esaterako, Indiako zatiketa, Pakistanen sorrera edo Kaxmirreko gatazkara hurbiltzeko dauden eleberririk interesgarrienetakoak dira. Joseph Anton autobiografikoak fatuaren osteko urteak hurbiltzen dizkigu. Baina Haroun eta Istorioen Itsasoa da (Haroun and the Sea of Stories), ziur aski, idazteaz, askatasunaz, debekuaz hausnartzeko alegoria ederrena.

Beste hainbatek egunotan esan bezala, omenaldi onena Salman Rushdie irakurtzea dela aldarrikatu nahiko nuke, baina BERRIAn ari naiz idazten, eta ez diot euskal irakurleari erdaraz irakurtzea eskatu nahi. Euskaldun batzuek jatorrizkoan irakurriko zuten Rushdie, ingelesez, gehienek espainieraz ziurrenik, eta frantsesez gutxi batzuek. Baina inork ez euskaraz. Itzela da euskal itzulpengintzak urteotan lortu duen maila, ez dut uste inork horren zalantzarik duenik, bai itzulpenen kalitatean, bai itzulitakoaren kopuruan, asko egin da. Baina gutxiegi da oraindik. Kaleko hizkuntza-ohiturak aldatzea bezain garrantzitsua edo are garrantzitsuagoa da etxe barruko espainol makulua kentzea. Disney aldarrikatu zuten batzuek, Netflix besteek, pantailak masiboki euskaratu behar ditugula ohartu gara, eta beste horrenbeste egin behar dugu gure apaletako liburuekin: Rushdie ere euskaraz behar dugu.]]>
<![CDATA[Abortu-debekuaren absurdoak AEBetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1971/018/001/2022-07-17/abortu_debekuaren_absurdoak_aebetan.htm Sun, 17 Jul 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1971/018/001/2022-07-17/abortu_debekuaren_absurdoak_aebetan.htm
«Autoan beste inor ote zegoen galdetu zidan, eta baietz esan nion». «Non?», galdetu zion agenteak. Emakumeak sabela adierazi zion agenteari: 34 asteko zegoen haurdun. Hori ez zela aintzat hartzen erantzun zion poliziak, baina Bottonek ez zuen atzera egin: «Tira, gertatu den guztia ikusita [Roe v. Wade, aborturako eskubide konstituzionala baliogabetzea AEBetako Auzitegi Gorenak], ez dut adierazpen politikorik egin nahi, baina ulertzen duzu hau haur bat dela?». Agenteak ez zion argudioa erosi, bi bidaiariren araua gorputzetik kanpo aulkiren bat betetzen zuten pertsonei omen zegokiela-eta. Baina legeak autoan gutxienez bi lagun joan beharra baino ez du esaten; fetua pertsonatzat hartzen bada, badira bi, beraz.

Agentearen jarrera ikusita, haren lankidearengana jo zuen Bottonek. Bigarren polizia horrek ere ez zuen ontzat eman haurduna eta fetua bi pertsona gisa zenba zitezkeenik, baina aitortu zion, emakumeak borroka pixka bat eginez gero «ziur» isuna kenduko ziotela. Datorren asteazkenean jakingo du, beraz, 215 dolarreko isuna ordaindu behar duen ala ez.

Texas AEBetako bigarren estatu handiena da azaleran, eta hirugarrena biztanlerian, eta abortuaren aurkako legerik gogor eta, sarritan, aldrebesenak ditu; besteak beste, edozein herritarrek eskumena dauka beste pertsona baten aurka salaketa jartzeko, abortuak egiten laguntzeagatik; haurdunaldia eten nahi duen emakumea klinikaraino daraman taxilaria, esaterako. Horren baitan, fetua edo jaio gabeko haurra «pertsona» bezala definitu dute Texasko kode penalean. Estatuko arau baten arabera sabelean dagoena pertsona bat den artean, estatu bereko trafiko legeak bestela dio. «Lege batek dio hau haurtxo bat dela, eta beste batek diost saihetsak ziztatzen dizkidan haurra ez dela haur. Zer zentzu du horrek?».

Aborturako eskubidea kentzearen inplikazioak sakonagoak dira, autobideko anekdotak agerian uzten duenez. AEBetako legea ius solis da, hau da, AEBetan jaiotako guztiek dute automatikoki estatubatuar herritartasuna, gurasoen nazionalitatea edo estatus juridikoa edozein dela ere. Legez kanpo AEBetan diren pertsonen seme-alabek nazionalitaterako eskubiderik ez dutela salatu duten eskuineko ahalegin guztiek kale egin dute; AEBetan jaiotakoa estatubatuarra da legez. Beraz, Texasen haurdun dagoen edozein emakumeren sabelean oraindik jaio ez den AEBetako herritar bat dagoela uler liteke. Ondorioz, logika horri jarraiki, paperik gabeko etorkina atxilotu eta herrialdetik kanporatzea ere debekatuta geratuko litzateke, balizko estatubatuar txiki bat daramanez sabelean.

Ez hanka ez buru ez daukan anekdota izan liteke, ados, absurdoaren mugatik hurbil. Baina horretara iritsi da AEBetako eztabaida politikoa. Haurrik nahi ez dutenak ere erditzera behartu nahi dituzte erditu eta gero babes txikiena emango dieten estatuek: Ez emakumeen osasun-eskubideetan, ez haurren zaintzan, ez eskolako laguntzetan, ez antzeko beste ezertan nabarmentzen ez diren lurralderik atzerakoienek -tira, nabarmendu bai, zerrendan azkenetarikoak dira Mississippi edo Louisiana, esaterako- araurik zorrotzenak hartzeko lehian ari dira. Berotzen hasita, etxean debekatu dieten eskubidea erabili ahal izateko aldameneko estatura joan behar dutenei hori ere galarazi nahi diete: Tennesseetik abortua legala den Illinoisera doanak, legezkoa den eskubide hori gauzatzeagatik ere zigortu nahi dituzte. 1850eko hamarkadako «ihes egindako esklaboen» legearekin konparatu du Lori Lightfoot Chicagoko alkateak proposamena: Esklabotza legez kanpo zegoen estatuetan ere ez ziren seguru izan iheslariak, esklabo-ehiztariek han harrapatu eta Hegoaldera eraman zitzaketelako. Hamar urtez iraun zuen legeak, geroz eta zatikatuago zegoen AEBetan, 1861ean gerra zibila lehertu zen arte.]]>
<![CDATA[Ezin eska indigenei besteek ezin dutena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/014/001/2022-07-03/ezin_eska_indigenei_besteek_ezin_dutena.htm Sun, 03 Jul 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1928/014/001/2022-07-03/ezin_eska_indigenei_besteek_ezin_dutena.htm
Desi Small-Rodriguez UCLAko ikasketa indiarren irakaslearen iruzkinak milaka birtxio izan ditu: «Erraza ematen du, baina ehunka urteko ebazpen legalek bizirik iraute hutsa ere ia ezinezko egiten dute. Beraz, eska iezaiezue zuen hautetsiei, ez herri indigenei!» Baina ez da legea bakarrik: «500 urteko kolonizazioa da, zurien etengabeko izorramendua gu itotzeko. Erakundeak, sistemak, politikak, jendeak, dena. Utz gaitzazue bakean; bizitzen saiatzen ari gara».

Joan den ostiralean, Joe Biden presidentea hainbat estatutako gobernadore demokratekin bildu zen, Auzitegi Gorenaren ebazpenaren inguruan eta estatu askotan abortua debekatzeko hartu dituzten urratsak ikusita nola jokatu adosteko. Proposamenetako bat egoitza federalak abortatzeko eskubidea bermatzeko erabiltzea da, leku horietan ez delako estatuetako araudia ezartzen.

Argudio berarekin, erreserba indiarretan klinikak egoteko aukera aipatu zuen Lujan Grisham Mexiko Berriko gobernadoreak: «Nazio batek esan dezake haien eremuan babesa eman nahi duela, hainbeste emakume datozela ikusita bazterketa gerta daitekeelako osasun langilerik ez baduzu. Aitortzen dute modu esanguratsu batean ezar ditzaketela zerbitzuak. Oklahomaren moduko lekuetan ziur aski gogotsuago egongo direla ikusten dut. Eta gobernu federalak aztertu beharko luke hori».

Bazterketa eta trauma

Alaskaren ostean, Oklahoma eta Mexiko Berria dira jatorrizko biztanle gehien dituztenak: herritarren %16 eta %12, hurrenez hurren.

Alaskari dagokionez, gainera, lurraldearen %40 nazio indigenen esku dago, XIX. mendean haraino bidali zituztelako Mississippitik mendebaldera nahi zituzten txeroki, choctaw eta beste hainbat nazio. Mexiko Berrian, berriz, Indigenous Women Rising elkarte indartsuan antolatzea lortu dute emakume indigenek. 2018an 50 eskaera jaso zituzten haurdunaldia eteten laguntzeko; iaz, Texasen abortua erabat murriztu zutenetik, 600 baino gehiago izan dira galdeak.

Askoren begirada oraintxe bideratu da jatorrizko herrietara, baina gogoratu ere ez dira egin haietaz hamarkada askotan erabateko utzikeria sufritu dutenean. Emakume indigena gehienen ugalketa-osasungintza ez da egon bermatuta abortua legezkoa izan denean ere. «Roe v Wade baliogabetu baino askoz lehenagotik izan dituzte abortatzeko oztopoak emakume indigenek», esan du Allison Herrera kazetariak. Blu Cornell 21 urteko choctaw ikasle eta artistak hau dio Oklahoman: «Pobrezia izugarria dugu; estatutik kanpo zerbitzuetara joatea askoz zailagoa izango da guretzat». Matriarch elkartean dihardu, emakume indigenen aurkako indarkeria ikusarazten, osasunari, sexualitateari eta ugalkortasun justiziari buruz ikastaroak egiten, eta herri indigenetako buruei emakumeentzako osasun zerbitzu gehiago eskatzen, abortua tartean.

AEBetako indigenen osasun sistema sare konplexu bat da, klinika pribatu eta publikoak dituena, aginte tribal, estatal eta federalarekin. IHS (Indiar Osasun Zerbitzua) ehun bat osasun etxe dituen agentzia federala da; beste 638 herri bakoitzak kudeatzen ditu, Washingtonek finantzatuta. Horretatik kanpo geratzen da, ordea, abortatzeko eskubidea, Hyde zuzenketak debekatu egiten baitu sos federalik erabiltzea abortuak egiteko, bortxaketa edo intzestuaren ondorio direnean edo amaren osasunarentzako arriskua dagoenean izan ezik.

Legea kontra

Hori guztia konponduko balitz ere, eta boto emaile indigenek demokraten alde bozkatu arren, jatorrizko herrietan ere badago gizarteko beste talde batzuetan dagoen eztabaida, argudio erlijiosoak edo beste batzuk direla eta.

«Egia da indigenek masiboki bozkatzen dutela demokraten alde, baina askok ikuspegi nahasia dute abortuari buruz, trauma orokor baten ondorioz sarritan. Ia 100 urtez, gobernu federalak haur indigenak asimilazio eskoletara joatera behartu zituen, eta gurasoei seme-alabak hazteko eskubidea ukatu zien. XX. mendearen erdialdean, IHSk eta beste osasun zaintzaile batzuek emakume natiboak antzutu zituzten emakumeon baimenik gabe», gogorarazi dute Lauren van Schilfgaarde eta beste bost legelari indigenak, Indiar herrialdea aborturako babesgune bihurtzearen falazia artikuluan: «Giza eskubideen urraketa horiek hutsune izugarriak utzi zituzten, eta abortu eskubideen aldekoei ere etsipena dakarkie eztabaida politiko garratzak [...]; eztabaida ez da berdina izango herri batetik bestera, baina herrien barne eztabaida horietan kanpotik eragiteak ziur aski tentsioak hauspotuko ditu».

Oztopo legalak asko dira: erreserba guztiei ez zaie subiranotasuna aitortzen, baina, aitortzen denean ere, hainbat baldintzapen daude, eta, oro har, herri horretako kideentzat da. Kasuistika oso zabala da, baina haurdunaldia eteteko prozeduran parte hartzen duten alde guztiei dagokie, emakumeari eta osasun langileari batez ere. Bietako bat nazio indigenako kide gisa erroldatuta ez balego zenbait estatuk haren aurka egingo lukeela uste dute adituek.

Hori guztia aski ez, eta ezin ahaztu Auzitegi Gorenak asteazkenean emandako ebazpena, estatuek ere herri indigenetan egindako delituetan jarduteko eskubidea dutela azpimarratuz —orain arte gobernu federalak baino ez zeukan horretarako ahala, baina ez estatuek—. Legelari eta ekintzaile indigenek beren subiranotasunaren aurkako eraso larritzat jo dute ebazpena.]]>
<![CDATA[Gizarte zibilaren txanda abortatzeko eskubidearen alde]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/016/001/2022-07-02/gizarte_zibilaren_txanda_abortatzeko_eskubidearen_alde.htm Sat, 02 Jul 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1913/016/001/2022-07-02/gizarte_zibilaren_txanda_abortatzeko_eskubidearen_alde.htm
Ikusi gehiago: «Argi esango dugu gehiengoa garela. Amorruaren uda izango da»

Aurretik, manifestazioa egin zuten Ez dugu atzera egingo zioen pankarta batekin. Lelo berarekin ekin zioten bi musikarik bide-bazterretik, Poliziak atxiloketak egiten zituen bitartean: Ez dugu atzera egingo, gure giza eskubideen kontrakoa erasoa da. Kongresuaren atzeko parkera eraman zituen Poliziak -Gernikako arbolaren kimua landatuta dagoen lekura-, protestaren inguruan ziren jendeen txalo eta oihu artean: «zuekin gaude», «ez dugu atzera egingo», eta antzeko animoekin batera, eskerrak eman zizkieten bide-bazterrean geratu ziren lagunek.

Center for Popular Democracy, Planned Parenthood Action eta Working Families Party taldeek elkarrekin prestatutako ekintza izan zen, eta hainbat pertsona ezagunek babestu zuten: Busy Philipps aktoreak, William Barber apaizak eta Tarana Burke ekintzaileak, esaterako. Judy Chu Kaliforniako kongresukidea eta Ana Maria Archila New Yorkeko gobernadoreorde izateko hautagai progresista ere izan ziren atxilotuen artean. Banan-banan datuak hartu ostean, libre geratu ziren; isuna jasoko dute aurki.

Orain arteko ariketarik jendetsuena izan da, eta adierazi dute uda osoan jarraitzeko borondatea dutela. Iragan asteartean, bost emakume AEBetako hiriburuko garabi batera igo ziren, eta Joe Bideni dei zuzena egiten zion pankarta erraldoi bat zabaldu zuten, hark abortua babes dezan. Gorenak erabaki zuenetik, etengabe ari dira deiak jasotzen. Batzuek, herrialde honetan ohikoena baina ezinbestekoa dena egiteko: dirua biltzen laguntzeko. Beste askok modu aktiboan izan nahi dute boluntario, protestetan, antolakuntzan, zein zuzeneko laguntza ematen haurdunaldia eteteko etxetik urrun joan behar duenari: garraiobide bat emanez, klinikarainoko lagunduz, gaua pasatzeko aterpea eskainiz edo lehendik dituzten umeak zainduz, esate baterako.

Boluntarioak

Midwest Access Coalition elkartea aspaldi ari da haurdunaldia eten nahi duten emakumeentzako garraioa eta bestelako babesa bilatzen AEBetako erdialdeko estatuetan. Illinoisen abortua legala da, baina, inguruko estatu gehienetan, debekatu egin dute: iaz, estatutik kanpoko 5.000 emakume artatu zituzten; aurrerantzean, berriz, 20.000 eta 30.000 bitartean iristea espero dute. Mexiko Berrian -Texas ondoan-, Coloradon eta Kalifornian -han egiten ari dira urrats gehien abortu eskubidea bermatzeko- ere antzeko kalkuluak egin dituzte.

Ikusi gehiago: «Ez dugu esan nahi, baina emakumeak hilko dira lege hauengatik»

Ustekabeko kide bat aurkitu dute azkenaldian, Elevated Access sareko pilotu boluntarioei esker. Abortua legala den estatuetako kliniketatik oso urrun eta sarritan etxalde sakabanatuz osatutako nekazari eremuetan bizi direnei laguntzen diete batez ere hegazkin txikiekin. Maiatzean hasi ziren, hiru piloturekin, eta 50 boluntario dituzte jadanik; beste 170 pilotuk ere agertu omen dute interesa. «Aurretiaz pentsatu ez genuen zerbait da, eta nabarmen aldatzen du gure lana», esan du Alexis Dreith MACko arduradunak, duela egun gutxi Oklahomatik Kansas Cityra egindako lehen hegaldiaren zirrara gogoratuz: 1.100 kilometrora bizi zen emakume bati laguntzeko prest dagoen jende kopurua ikusteak «itxaropen handia» ematen dio Dreithi. Baina zenbait estatutan elkartasuna ere debekatu dute; Texasen, esaterako, emakume bat laguntzen duen edonor zigortu liteke, baita hura klinikara daramana ere. Beste estatu batzuek ere antzeko neurriak proposatu dituzte.

Auzitegi Gorenak Roe (aborturako eskubide konstituzionala) atzera botatzea oso neurri larria izan bada ere, zenbait lekutan urteak daramatzate abortuak egiten dituen klinikarik izan gabe etxe inguruan. Mendebaldeko Virginiako estatu menditsutik Washingtonera etortzen laguntzeko, adibidez, aspaldi ari dira koordinatzen bestelako modurik ez duten emakumeei garraioa aurkitzeko.

Leku batzuetan aborturik ez egiteak beste batzuetan gehiago egitea ekarriko du, domino efektu moduko bat abortua debekatuta dagoen estatuetatik legala den lekuetara. Estatu askotako kliniketan beteta dauzkate tarte guztiak, nahiz eta asteburuak eta lanetik kanpoko orduak ere erabili.

Horregatik, eskatzen dute bestelako klinikek ere lagundu dezatela. «AEBek ez dute aski klinikarik egoera berrira egokitzeko», esan du Ghazaleh Moayedi Texasko ginekologoak. «Erietxe gehiago eraiki beharko dira, ehunka, eta beste batzuen azpiegiturak ere erabili beharko dira».

Dentistak eta zirujau plastikoak ditu gogoan, esaterako: «Oso garrantzitsua litzateke astean behin edo bitan leku egitea».]]>
<![CDATA[Botikak dira bide bakarra askorentzat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2003/015/001/2022-07-01/botikak_dira_bide_bakarra_askorentzat.htm Fri, 01 Jul 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2003/015/001/2022-07-01/botikak_dira_bide_bakarra_askorentzat.htm
«Mifepristone eta Misoprostol»etengabe entzuten diren oihuak dira abortu eskubidearen aldeko manifestazioetan Estatu Batuetan. Lehen hiruhilekoan dauden haurdunaldiak eteteko pilulen izenak dira: lehenak haurdunaldirako hormonak blokeatzen ditu, eta duela 20 urte baino gehiago onartu zuten. Misoprostolek kontrakzioak eragiten eta gorputzetik kanporatzen laguntzen du.

Mifepristone botikaren erabilera gorantz joan da urtez urte, eta 2020an % 54ra iritsi zen: pandemiaren erdian, FDAk (AEBetako Botika eta Janarien agentzia) farmazietan saltzeaz gain online erostea eta hori etxera eramatea ere onartu zuen. Zenbait estatuk denbora daramate oztopoak jartzeko asmoz, hala ere. Merrick Garland AEBetako fiskal nagusiak Mifepristone botika ez debekatzeko eskatu zien estatuei Gorenaren erabakia irten berritan. «Estatuek ez lukete galarazi beharko; FDAk segurua eta eraginkorra dela esana du». Joe Biden AEBetako presidenteak ere pilulak eskueran izatea babestuko duela esan du, baina ez dago argi nola egingo duen hori.

Debekua eta zirrikituak

Abortua erabat galarazi duten edo hala egiteko asmoa duten estatuetan, alabaina, ez dute bereizketarik egin abortu kirurgiko edo pilula bidezkoen artean. Abortuak egiten dituzten kliniketako langileek legea urratuko lukete —eta zenbait kasutan emakumeari haurdunaldia eteten laguntzen dion edozein pertsonak ere— eta haien aurka auzitara jo dezakete estatuek. Missourin, esaterako, hamabost urteko espetxe zigorra izan dezake abortuak egiten dituenak. Emakumeen zentroetan diharduten medikuek ere debekatuta daukate pilulak errezetatzea. Laburbilduta: aborturako botikarik ezin da lortu estatu horietan.

Estatuek, alabaina, ez dute zigortzen abortua izaten duen emakumea. Ondorioz, emakume askok etxean bakarrik etengo dute haurdunaldia, Internet bidez lorturiko pilulekin. Izan ere, sarean eros daitezke botikak, baina errezeta behar da, eta kliniketako medikuei errezetatzea ere debekatu diete zenbait estatutan.

Osasun zerbitzu telematikoetan pazientearen lurraldeko araudia gailentzen da. Hau da, abortua debekatuta dagoen Oklahomako emakume batek hura legala den Kaliforniako mediku batekin ordua izanda ere, medikuak arazo legalak izan ditzake pilulen errezetarik egiten badio Oklahoman haurdunaldia etetea erabaki duen emakumeari. Estatu batzuek berariaz debekatu dituzte zerbitzu horiek. Louisianako kasuan hamar urteko espetxe zigorra aurreikusten du estatutik kanpo telezerbitzu bidez aborturako pilulak errezetatzen dituztenentzat. AEBetan dauden aborturako telezerbitzu konpainiak zirrikituen bila ari dira, bideorik gabeko kontsultak egiteko esaterako, edo medikuak pazientearen kokapenik ez jakiteko. Gero, posta kutxa batera bidaliko lituzkete botikak, eta handik helaraziko litzateke andrearen etxera, hala bidalketa zuzenik egon ez dadin.

Atzerriko zerbitzuak

Egoera horretan, atzerriko zerbitzuak dira askori geratzen zaien bide bakarra. Aid Access, esaterako, Rebecca Gomperts nederlandar medikuak sorturiko aborturako telemedikuntza zerbitzua da. Europan dauden medikuek egiten dituzte kontsultak, eta haiek sinatzen dituzte errezetak. Gero Indiako farmazia batek egiten du banaketa postaz. Gompertsek haurdun ez dauden emakumeentzat ere errezetatzeko eskatu die medikuei, inoiz behar izanez gero botika etxean izan dezaten.

Auzitegi Gorenak abortu eskubide konstituzionala ezabatu eta berehala, botika horiei buruzko informazioek nabarmen egin zuten gora sare sozialetan, eta iganderako 250.000 aipamen baino gehiago zenbatu zituzten. Facebookek eta Instagramek berehala ezabatu zituzten pilulak eskaintzen zituzten iruzkinak, «armak, animaliak eta botikak saltzea» debekatuta dagoelako plataforma horietan.

Hala ere, arauak ez dira beti berdin betearazten, APko kazetari batek erakutsi duen legez: abortu pilulak eskaintzen zituen iruzkina egin, eta minutu bakarrean kendu zioten. Segidan, «abortu pilulak» jarri beharrean, «arma bat» jarri zuen, eta halaxe geratu zen ukitu gabe. Beste horrenbeste, «belarra» (marihuana) eskaini zuenean. Sare sozialeko arduradunek esan dutenez, botikak banatzea debekatuta egongo da plataforman, baina ez pilulak nola lortu azaltzen duten iruzkinak. Izan ere, inoiz baino garrantzitsuagoa bihurtu da informazio zuzena lortzea, legea urratu gabe aborturako medikazioa zelan eskuratu argitzeko. Informazio horietako batzuek Hey Jane, Just the Pill eta Choix teleosasun zerbitzuak aholkatzen dituzte, haien bidez errezetak eta botikak helarazteko abortua debekatzen ari diren estatuetara.

Bide hori ere itxi nahi dute, eta borroka legal handia egongo da datozen hiletan telezerbitzu medikoak oztopatu eta pilulak posta bidez banatzea eragotzi nahi duten estatuetan. Hori ikusirik, geroz eta jende gehiagok eskatzen diote Bidenen Gobernuari neurriak hartzeko. Estatuek arautzen dute medikuntzaren praktika, baina lege federalak estatuen legeen gainetik daude. «FDA da osasun publikoa arautzen duen agentzia federala, eta segurtasun estandar bateratua ezartzen du botikentzat. Estatuek ezin dute erabaki zein botika onartzen dituzten, eta zein ez» adierazi dio Lawrence Gostin Georgetowneko unibertsitateko irakasleak The Hill webguneari. ]]>
<![CDATA[Taula politikoa astindu du Gorenak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1990/015/001/2022-06-30/taula_politikoa_astindu_du_gorenak.htm Thu, 30 Jun 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1990/015/001/2022-06-30/taula_politikoa_astindu_du_gorenak.htm
Euskal Herriko manifestazioetara ohituta dagoenarentzat, oso arraroa egiten da abortu eskubidearen aldeko protesta batean alderdi baten aldeko botoa eskatzea. Baina horixe da Auzitegi Gorenaren erabakiaren aurkako elkarretaratzeetan behin eta berriz entzuten dena. Laburbilduta: «Errepublikanoek behartutako egoera da, baina, demokratek irabazten badituzte, abortu eskubidea berriz egongo da babestuta». Kontua da, baina, demokratek irabazi zituztela azken hauteskundeak, eta gaur egun gobernu demokrata dagoela, baita demokratak nagusi direla Kongresuan ere. Horregatik, ardura nagusia Alderdi Errepublikanoan egonda ere, demokraten erantzukizuna eta jarrera elektoralista salatzen ari dira ezkerreko sektore askotan.

«Gizon zuri zahar horiek kendu behar ditugu, eta emakumeak defendatuko dituen jende gazte aurrerakoia ekarri haien alde bozkatzeko», indartsu hedatu dira sare sozialetan Zoe Warren manifestariak egindako adierazpenak; Auzitegi Gorenaren aurreko protestetan elkarrizketatu zuten NBC telebistan, joan den larunbatean, ebazpenaren biharamunean. Warrenek haserre hitz egin zuen, sakelako telefonoan Biden kanpainatik diru bilketarako jasotako mezu baten ondorioz: «Gorenak Roe [aborturako eskubide konstituzionala] ezeztatu zuela ziostan mezuak, eta nire ardura zela Alderdi Demokratarako hamabost dolar biltzea. Onartezina iruditu zitzaidan. Nire eskubideek ez lukete aitzakia izan behar haien kanpainetarako dirua biltzeko. Roe kodetzeko hainbat aukera izan dituzte azken 20, 30, 40 urteotan, eta ez dute halakorik egin. Horren aldeko kanpainan jarraitu behar badute, zerbait egin beharko lukete».

Alexandria Ocasio-Cortez New Yorkeko kongresukide ezkertiarrak Twitter bidez zabaldu eta iruzkindu zuen mezua, eta are oihartzun handiagoa eman zion. «Luzaroan egon gara honi buruz alarma jotzen. Batzuek mezulariaren aurka egingo dute, baina ezin ditugu promesak egin, jendea xaxatu bozka dezan, eta hala egiten dutenean gure botere guztia erabiltzeari uko egin. Garaiz gaude hori konpontzeko, baina ausartak izan behar dugu».

Bozetarako argudio

«Roe vs Wade gure herrialdeko legea da, eta hura ezabatzeko ahalegin ororen aurka egin behar dugu. Presidente naizenean, Roe lege gisa kodifikatuko dut, bermatzeko hau [abortua] emakumearen eta medikuaren arteko zerbait izango dela aurrerantzean ere». Joe Bidenen hitzak dira, 2020ko hauteskunde kanpainakoak. Joan den ostiralean «egun tristea» zela idatzi zuen txio batean: «Auzitegi Gorenak eskubide konstituzional bat kendu die estatubatuarrei, berariaz. Eskubide pertsonalak egongo dira jokoan udazkeneko hauteskundeetan».

Presidentetzan daraman urte eta erdian, Bidenek ezin izan du esandakoa bete; 1973an Gorenak ezarritako aurrekari konstituzionala berariazko lege bihurtzea, alegia. Senatuan 50 aulki dituzte demokratek, eta beste horrenbeste errepublikanoek. Berdinketa dagoenean, Kamala Harris presidenteordearen botoak alderatzen du balantza. Baina, filibusterismo arauaren ondorioz, 60 boto behar dira, edo araua bera baliogabetzea osterantzean; ez Bidenek berak, ez Kongresuko buruzagitza demokratak ez dute lortu goi ganberan behar besteko babesik. Demokraten artean ere, presidentea ez da gai izan erabateko diziplina ezartzeko, eta etengabeko buruhausteak ekarri dizkiote bizpahiru senatarik.

Presidentetzarako hauteskundeetatik bi urtera egiten diren midterm edo agintaldi erdiko bozak aurtengo azaroan izango dira, eta Ordezkarien Ganberako ordezkari guztiak eta Senatuaren herena hautatuko dituzte boto emaileek. Horrez gain, estatu askotako legebiltzarrak eta gobernadoreak ere aukeratuko dituzte. Historikoki, Etxe Zurira iritsi berri den alderdiak behera egin ohi du hauteskunde hauetan: presidentetzarakoetan baino parte hartze txikiagoa egon ohi da, eta gobernuaren aldekoen artean etxean geratzeko joera handiagoa egoten da. Langabezia oso apal egon arren, inflazioak nabarmen kalte egin die estatubatuarrei, eta presidentearen onarpena oso behean egonik, errepublikanoek irabaztea da orain bertan pronostiko nagusia.

Horregatik, Gorenaren erabakiak boto emaileak hauspotzeko balioko duelako itxaropena daukate demokratek, inkestetan argi ageri baita herritar gehienak aurka daudela; are gehiago emakumeen artean: hirutik bi daude ostiraleko ebazpenaren aurka. Haserre hori azaroan boto bilakatzea da, beraz, hainbat demokrataren itxaropena. Baina haien boto emaileetako asko gogaituta daude oinarrizko eskubideak ere hauteskundeetarako kalkulu bihurtzen dituztelako.]]>
<![CDATA[Legearen zirrikituetan igeri egiten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/016/001/2022-06-29/legearen_zirrikituetan_igeri_egiten.htm Wed, 29 Jun 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1901/016/001/2022-06-29/legearen_zirrikituetan_igeri_egiten.htm
Ostiralean Auzitegi Gorenaren ebazpena argitaratu zenerako, hamahiru estatuk prest zituzten abortatzeko eskubidea erabat debekatzen edo nabarmen mugatzen zituzten legeak, baita bortxaketen ondorio diren haurdunaldietarako ere. Louisianak 2006an onartu zuen, eta joan den astean hura berriz indarrean sartzea sinatu zuen John Bel Edwards gobernadoreak. Alderdi Demokratako kidea da, katoliko sutsua, eta abortuaren aurkako jarrera izan du beti. Herenegun, baina, Shreveport hiriko klinikak jarritako helegitea onartu zuen Robinson Giarruso epaileak; hamar egun barru jakingo da debekuaren etenari eusten dion ala ez.

Shreveport Texas eta Oklahomako muga-mugan dago, eta azken hilotan auzo estatu horietako paziente ugari hartu dituzte. Ostiralean bertan, Gorenaren erabakia argitaratu eta jarduna eten zutenean, hau zioen Kathaleen Pittman klinikako arduradunak: «Batzuk errepidean ziren, hainbat orduko bidea dutelako hona iristeko. Haien eskubidea izan da orain arte. Haien amonek, eta batzuen kasuan birramonek ere bai, haiek gaur egun baino eskubide gehiago zituzten». Astelehenean debekua kenduta, atzo bertan joateko deitu zieten ostiralean ordua galdu zuten emakumeei. Utahn erabaki bera hartu zuen beste epaile batek, eskubide zibilen aldeko elkarte batek eskatuta.

Texasen ere epaile batek bertan behera utzi zuen berehalako debekua; uztailaren 12an erabakiko du zehazki zer egin. Bi hilabete inguru behar dituzte abortua erabat debekatzeko legea indarrean sartzeko, eta, horregatik, Texasko fiskalak 1973 baino lehenagoko beste lege baten bidez galarazi zituen abortuak ostiralean: hau da, joan den ostiralean eten zuten eskubide konstituzionala onartu aurretik. Orain, zirrikitu txiki bat dago haurdunaldiak eteteko, betiere iaz onartutako sei asteko epearen barran.

Lekuko helegiteak

Lege berriak geldiarazi edo indarrean sartzea atzeratzeko asmoz, abortatzeko eskubidearen aldeko elkarteek helegiteak jarri zituzten astelehenean Kentuckyn, Idahon eta Mississippin, asteburuan Arizonan egin zuten legez, eta Hego Carolinan ere egitekotan dira. Beste estatu batzuetan, estatuko konstituzioan jasota dago aborturako eskubidea, pribatutasun eskubidearen barruan: Ohion, Floridan eta Montanan, esaterako, argudio horrekin jarri diote helegitea debekuari. Kansas salbuespena da estatu errepublikanoen artean, eskubidea konstituzioan jasota egonik ez dutelako abortua debekatzeko legerik. Abuztuan, alabaina, herritarrei galdetuko diete abortatzeko eskubide horri eutsi nahi dioten ala ez.

Unean uneko lasaigarri izango dira debekuen blokeoak, baina nekez konponbidea, erakunde feministek ohartarazten dutenez. Edozelan ere, argi dago katramila juridikoa hasi baino ez dela egin.

Estatu progresistak

AEBetako hegoaldean eta erdialdean ezarri da nagusiki abortatzeko debekua. Pazifikoko estatuetan, ipar-ekialdekoetan eta Illinoisen, Minnesotan, Mexiko Berrian eta Coloradon oso bestelako jarrera hartu dute, Estatu Batuetako bi mutur ideologikoen arteko arroila handitzen ari den seinale. Hala, 21 estatu aurrekoietako eta hiriburuko fiskal nagusiek ohar bateratu bat atera dute, estatuaren kanpotik datozen pazienteei babesa emango dietela bermatuz. Washingtonek estatuko konstituzioan txertatu nahi du abortatzeko eskubidea.

Estatu batzuk oso kontserbadoreak izanda ere, horietako hiri handiak aurrerakoiagoak izan ohi dira. Cincinnatiko (Ohio) alkateak, esaterako, emakumeen osasuna bermatzeko ahalik eta neurri gehien hartzeko borondatea adierazi zuen, baita abortatzeko estatutik kanpora joan behar zuten udal langileei bidaia ordaintzeko ere. Aftab Purevalentzat, bere lana ez da «estatuko legebiltzarrari eta gobernadoreari erraz jartzea andreak 50eko hamarkadara eraman ditzaten eta eskubideak gal ditzaten»; bere egitekoa «helburu hori zailtzea» da.

Enpresa asko hasi dira iragartzen haurdunaldia eten nahi duten enplegatuei lagunduko dietela estatutik kanpo abortatu behar dutenean. Hollywoodeko konpainiek eta zenbait multinazionalek bat egin dute neurriarekin. Diru bilketak ere hasi dira, abortua libre den lurraldeetako mugaldeetan klinikak zabaltzeko. Ipar Dakotako klinika bakarrak, esaterako, hiru egunetan bildu zuen beharrezko dirua Red River Women's Clinic Fargo hiritik aldameneko Moorheadera lekualdatzeko. Elkarri itsatsita daude hiri horiek, baina Moorhead Minnesota da; Tim Walz gobernadore demokratak agindu berezi bat sinatu berri du abortatu nahi duten emakumeei babesa emateko eta debekua indarrean duten estatuei gaiari buruzko informaziorik ez emateko.]]>
<![CDATA[Ziurgabetasuna nagusi AEBetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1894/015/001/2022-06-28/ziurgabetasuna_nagusi_aebetan.htm Tue, 28 Jun 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1894/015/001/2022-06-28/ziurgabetasuna_nagusi_aebetan.htm
Abortua erabat debekatuta dago estatu batzuetan dagoeneko, eta klinikak itxi behar izan dituzte; gehiago dira, oraingoz, azken urratsen bat falta duten estatuak, auzitegietan, estatuko legebiltzarrean edo fiskaltzaren aldetik. Horietan, datozen egun edo asteetan egongo da galarazita haurdunaldia etetea; emakumeen osasunaz arduratzen diren zentroak eta beharginak lanean ari dira, orain arteko orduei eusteko gutxienez. Kaos horren erdian, milaka emakume erabateko ziurgabetasun egoera ari dira sufritzen.

Mississippin, abortuak egiteko klinika bakarra dago —1981ean hamalau zeuden—, Jackson hiriburuan. Diane Herzis zuzendariak ahal beste lanean jarraitzeko asmoa dauka. «Zerbitzuak ematen jarraituko dugu, nik eta ni bezalako emakumeek; eta asko gara herrialde honetan, gauza bera egiten jarraituko dugu. Badiotsuet ez dugula amore emango, ez dugu etsiko». Mississippik indarrean daukan trigger legearen arabera —Roe ezabatutakoan indarrean sartzeko legeak—, estatuko fiskalak legea berresi eta hamar egunera sartuko da indarrean. «Horrek esan nahi du beste hamar egunez irekita egongo garela, eta pazienteak ikusiko ditugula, baita terrorismo mota hau jasan behar badute ere», salatu zuen Herzisek, klinika aurrean egunero bozgorailu ozenekin —txakurrek Jezabel jan zutela eta antzeko mezu apokaliptikoak zabalduz— elkartzen diren kristau ebanjeliko taldea gogoan. 2021ean %128 gehitu ziren kliniken aurkako erasoak aurreko urtearekin alderatuz, eta Gorenaren erabakiak jazarpena hauspotuko duela ohartarazi dute.

Pobreen kontra

Jacksondik hiru ordu iparraldera dago Memphis. Tennesseeko abortu lege murriztailea —sei asteko haurdunalditara mugatuz abortua— Gorenaren erabakitik 30 egunera sartuko da indarrean, baina estatuko fiskal nagusiak helegite gortera jo du, berehala har dadin neurria. Hala balitz, Choices klinika independenteak ateak itxi beharko lituzke. Abokatuek oraingoz jarrai dezaketela esan diete erietxeko arduradunei, debekua edozein unetan irits litekeela jakitun.

31 urteko paziente bati ordua atzeratu behar izan diote, ziurgabetasunaren erdian. Haurdunaldiaren lehen hiruhilekoan dago, baina sei asteko epea pasata. Bost ume ditu dagoeneko, azkena pandemiaren erdian jaio zen; ospitaleetan lekurik ez, eta erditze minez egon zen egun oso bat erietxean hartu zuten arte. «Ez dut berriz horrelakorik nahi» dio. Illinois da legezko abortua daukan gertuen dagoen estatua, eta Choicesek dagoeneko paperak bete ditu Alton hirian zabaltzeko klinika. Memphisetik 500 kilometrora dago. «Hemen ezin badut egin, haurra izan beharko dut. Lan egin behar dut, ez dut estatutik kanpora joaterik». Beltzen aurkako segregazioak indar handiena izan zuen hegoaldeko estatuetan, oraindik ere nabarmena da zein aldetan dagoen pobrezia.

Estatu Batuetako 50 estatuetatik erdietan, abortu eskubidea debekatu edo nabarmen mugatzeko asmoa adierazi dute. Ostiralean bertan hasi ziren galarazten batzuk; Kentucky, Oklahoma edo Hego Dakota, esaterako. Texasko kliniketan ere, herrialdeko bigarren estaturik populatuenean, ez da aborturik egiten joan den ostiraletik. Ken Paxton Texasko fiskal nagusiak Gorenaren erabakiaren egunean bertan jakinarazi zuen aurrerantzean akusazioak egiteko aukera dagoela, eta 1973a baino lehenagoko legeak berriz indarrean zirela gogorarazi: «Texasko legea dira, eta, horren arabera, abortu zerbitzurik ematen dutenak erantzukizun kriminala izango dute».

Lege ondorioak

Emakumeen osasunarekin lan egiten duten elkarteak ez datoz bat 30 egun behar direlakoan araua indarrean sartzeko, baina, lege ondorioez kezkatuta, bertan behera utzi dituzte abortuak. San Antonioko klinika bateko erizainak artatzeko prest zegoen pazienteari berari «berriz janzteko eta irteteko» esan behar izan zion, medikuak azalduko ziola «zer gertatzen zen».

Joan den ostegunean ultrasoinuen proba egin zioten klinikan emakume bati, baina, Texasko legearen arabera, 24 ordu pasatu behar dira probatik abortua egin arte. Biharamunean itzuli zenean, berandu zen. «Dena ondo egin zuela esan nion, eta guk ere ahal zen guztia egin genuela, baina eskuak lotuta ditugu», esan zuen Kristina Hernandez klinikako zuzendariak. «Batzuetan pilula bat ematea da, eta kirurgikoa denean ere bost minutu baino gutxiago da. Bizkorra da, erraza, segurua da. Osasun zerbitzua da». Baina etxera bidali behar izan zituzten pazienteak.

Orain, abokatuek zirrikituren bat aurkitzea espero dute, hilabetez luzatzeko behintzat abortu eskubidea. Atzo, esate baterako, Louisianako epaile batek emakumeen osasunerako erakundeen helegite bat onartu zuen, eta bertan behera utzi zuen debekua estatu horretan. «Oso albiste ona da gure historiako garai ilun horretan. Erabaki horri esker, Louisianako pazienteek beharrezko duten oinarrizko osasun-zerbitzua izango dute. Borroka ez da amaitu, ahal den guztia egingo dugu abortuari eusteko Louisianan eta herrialde guztian», adierazi zuen Jenny Mak, Center for Reproductive Rights elkarteko abokatuak.

CBS kateak egindako inkesta baten arabera, Gorenaren ebazpenaren aurka daude galdetutakoen %59, eta aldekoak ehuneko 41 dira. Emakumeen artean, ehuneko 67 da aurkakotasuna, eta %33 baino ez daude ados.]]>
<![CDATA[Tristura eta haserrea kalean ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/017/001/2022-06-26/tristura_eta_haserrea_kalean.htm Sun, 26 Jun 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1942/017/001/2022-06-26/tristura_eta_haserrea_kalean.htm
Emozioak bizi-bizi egon ziren Goreneko epaileek Roe v. Wade, 1973tik datorren babes konstituzionala, ezabatu zutela jakin bezain laster. Tentsio uneak ere izan ziren abortuaren aurkakoen ospakizunak bertan zirelako, baina ez zuten gehiagora egin. Goizean goizetik, geroz eta jende gehiago elkartu ahala, arratsaldeko protesta aldameneko Union Square-ra eraman zuten, hiriko tren geltokirik handiena dagoen plazara. Handik, milaka lagunek egin zuten protesta, AEBetako beste 500 hiritan legez. Zutitu, egin borroka eta eutsi izan zen mobilizazio horietan gehien entzundako leloetako bat. «Gure eskubideak kentzera bazatozte, zuen aulkiak (karguak) kentzera joango gara» oihua zabaldu zuen taula gainetik Mini Timmrajuk. «1973an jaio nintzen, Roe onartu eta hilabetera, bizitza osoan izan dut babes hori», adierazi zuen NARAL abortu eskubidearen aldeko erakundeko buruak. Etorkin familiakoa izanik, amaren lilura aipatu zuen: «Iritsi berritan, emakumeen ahalduntzea ikusita, esan zuen: 'A zer herrialde itzela emakume beltzentzat, a zer herrialde itzela nire alaba immigrante mestizoarentzat'. Gaur, mezua bidali dit: 'Hau jada ez da koloredun emakumeentzako herrialde bat'. Auzitegi Goren honek nire amaren bihotza apurtu du. Eta hemendik esaten diet: pentsatu ere ez, ez ni hemen nagoen bitartean!». Elkar hartuta Ehunka manifestari, nor bere afixa, kamiseta, zapi edo leloarekin. Emakumeak gehienak, taldean asko, baita bikotekidearekin ere. Washingtongo metroko linea gorrian ama-alabak irten ziren, protestarekin bat egiteko, morez jantzita. Aurrerago, Daniela Sastaila 27 urteko washingtondarrak nekez eusten zion emozioari: «Bagenekien bazetorrela, baina gertatzean, tristura duzu, hainbat estatutako emakumeengatik. Oso bidegabea da, ez luke horrela izan beharko; herrialde honetako jende gehiena ez dago ados, abortu eskubidearen alde gaude gehienok, eta oso tristea da boterean daudenek ez ordezkatzea herritarrok nahi duguna». Malkoak xukatuta, argi zuen ez zela geldi egongo: «Elkar babesteko unea da, lekuan lekuko abortu elkarteei babesa eta dirua ematekoa, bidaiatu beharko dutenei laguntzekoa, baita umeen zaintzan ere, haietako askok umeak baitituzte dagoeneko; eta, batez ere, babes emozionala, babesa eman gehien merezi duten paziente horiei. Jendea haserre dago, ez dugu besterik gabe onartuko, borrokatu gabe, eta Auzitegi Gorenekoek presioa sentitu behar dute». Taula gainetik, Nikema Williams Georgiako kongresista demokratak hartu zuen hitza: «AEBetako Kongresuan badaude zuekin gaudenak, elkarrekin gaude honetan. Roe -abortu eskubidea babesten zuen araua- ez da Jainkoa, lehen ere bagenekien hori. Zer egingo dugu merezi dugun etorkizuna izateko? Belaunaldi berri bat da hau, borroka berri bat, eta bataila hauek borrokatu behar ditugu, geure bizitzak baitaude jokoan». Elkarte feministen eta giza eskubideen arteko erakundeek banatutako eskuorriekin batera, askok etxetik egindako afixak zekartzaten. Batek baino gehiagok azpimarratzen zuen zer-nolako aldea dagoen armekiko eta abortuarekiko jarreran: lehena arautzearen kontra eta emakumeen gorputzak kontrolatzearen alde egin du Gorenak 24 orduko epean asteon. Nire uteroak tiro egitea nahiko nuke, hala gobernuak ez luke arautuko, zioen manifestari baten afixak. Beste batek: Zergatik dauka arma batek nik baino eskubide gehiago?. Kakoa ere bihurtu da protestetako sinbolo, ez dugu atzera egingo esateko zerabilen Auzitegi Goreneko manifestari batek baino gehiagok. Demokraten jarrera «Haserre, triste eta izorratuta gaude», zioten Marylandetik Washingtonera joandako Ashlynnek eta Canvasek. Pikutara kaka zahar hau. Abortua osasungintza da, uteroa baino gehiago naiz zioen leloa zeramaten. «Badirudi Estatu Batuetan dena zaborretara doala. Ez da normala etorkizuneko belaunaldiek aurrekoek baino giza eskubide gutxiago izatea». Micha Aime New Yorketik joan berria da hiriburura, zailtasunak dituztenekin eta baztertutako familietako haurrekin lan egitera. «Erabat zentzugabea da hau, aspaldi bermatutako eskubidea zen. Haserre nago, ezin dut sinetsi hau 2022an gertatzea; aurrera egin beharko genuke, ez atzera». Genevieve Sheak, kendu debekuak gure gorputzetatik lelo ezagunarekin egindako kamiseta zeraman, eta oso kritikoa zen bere ordezkariekin ere. «Boto emaile demokrata naiz, eta desengainatuta nago ez direlako gai izan abortu eskubidea lege bihurtzeko». Kongresuan gehiengo estua dute demokratek, eta abortua lege bidez babesteko ahaleginek kale egin dute orain arte. Horregatik, askok itxaropena daukate datorren azaroko hauteskundeek aldaketaren bat ekarriko dutela, baina Alexandria Ocasio-Cortez kongresista demokratak nabarmendu zuen hori ez dela aski izango. «Bozkatu behar da, bai, baina hauteskundeek bakarrik ez gaituzte salbatuko. Orain, kalera irteteko unea da, alde guztietan, eta protesta egiteko». Protesta amaituta, etxerako zain zegoen Hailey Barr. «Pertsona gisa gizon batek beste eskubide izatea merezi dut. Atzo 2022an joan nintzen ohera, eta gaur 1950ean jaiki naiz, eta oso sentimendu gogorra da». Ohiokoa da Hailey, langile zurien estatu horretan eliza protestanteek indar handia daukaten estatu batekoa. «Elizaren eta estatuaren arteko bereizketa egon beharko litzateke. Ni judua naiz, juduon eskubidea ere bada abortua; nola esan ahal didate gizon-emakume kristau zuri batzuek zer egin dezakedan?». ]]>
<![CDATA[Abortu eskubide konstituzionala indargabetu dute epaileek AEBetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1928/002/001/2022-06-25/abortu_eskubide_konstituzionala_indargabetu_dute_epaileek_aebetan.htm Sat, 25 Jun 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1928/002/001/2022-06-25/abortu_eskubide_konstituzionala_indargabetu_dute_epaileek_aebetan.htm


Iragarrita zegoen, baina kolpea izugarria izan da: Roe v. Wade abortu eskubidea bermatzen zuen 1973ko aurrekaria bertan behera utzi du Gorenak. Bost epailek bozkatu dute Roe v. Wade baliogabetzearen alde, eta lauk kontra -hiru epaile aurrerakoiekin batera bozkatu du magistratu kontserbadoreetako batek-. Errepublikanoen esku dauden 25 estatutan gutxienez abortua debekatuta edo oso murriztuta egongo da aurki, eta, horietako hamahirutan, trigger law izenekoak: orain artean ezartzerik ez zuten baina Gorenak aukera eman bezain laster indarrean sartuko ziren abortuaren aurkako legeak. 36 milioi emakume bizi dira estatu horietan, eta beste dozena bat estatuk iragarri dute datozen asteetan onartuko dituztela abortua legez kanpo uzteko neurriak.

Ikusi gehiago: Analisia. Amagoia Mujika Tolaretxipi: 'Giza eskubideetan maldan behera'

Estatu bakoitzak arautuko du aurrerantzean abortu eskubidea, beraz. Aurrekari konstituzionala bertan behera uzteko erabili duten Mississippiko legeak hamabost asteko epea ezartzen zuen abortuetarako -23 astean zegoen konstituzionalki-. Geroztik, baina, askoz neurri gogorragoak onartu dituzte hainbat estatuk: Texasek sei astera -«lehen taupada»- laburtu zuen epea iazko udazkenean, eta Oklahomak erabat galarazi du abortua aurten, ernalkuntzatik bertatik.



Azken hilabeteotan onartu dituzten legeek are gehiago bihurritu dituzte abortatzeko oztopoak; besteak beste, edozein herritarren salaketari bide emanez. Ondorioz, klinikentzat ia ezinezkoa da lan egitea. Alarma eta ziurgabetasuna erabatekoa da, haurdun diren emakumeentzat lehendabizi, baina baita klinikentzat edo haurdunaldia eteteko erabakiarekin edozein harreman izan dezaketenentzat ere: emakumea klinikara daraman taxilariarentzat, esaterako.

Argudioak

Epaiak hau dio: «Konstituzioak ez du ematen aborturako eskubiderik. Eta abortuak arautzeko ardura herritarrei eta haiek hautatutako ordezkariei bueltatu behar zaie». Bistan da konstituzioan, XVIII. mendeko testua izanik, ez dela abortua aipatzen, baina 1973tik indarrean den araudiak aintzat hartzen zuen «pribatutasunerako eskubidea» jasotzen du, eta horren baitan sartzen da emakumeak bere gorputzaz hautatzea. Orain, Gorenak atzera egin du duela 50 urteko erabakian.

Hiru epaile aurrerakoien iritziz, «datozen legeen hedadura edozein dela, gaurko erabakiaren ondorio bat argia da: murriztu egiten dira emakumeen eskubideak eta haien estatusa herritar libre eta berdin gisa». Desadostasuna «atsekabez» adierazi dute: «Atsekabez auzitegi honekiko, baina are gehiago gaur oinarrizko babes konstituzional bat galdu duten milioika emakumeekiko».

Ikusi gehiago: Biden: «Muturreko ideologia baten ondorioa da»

Sektore kontserbadoreek urteak daramatzate abortu eskubidearen aurka borrokan. Hainbat estatuk eskubidea murrizten duten legeak onartu dituzte, konstituzioaren aurkakoak direla jakitun. Helburua zen une egokia iritsitakoan eskuindarrak nagusi diren Auzitegi Goren batek arau konstituzionala bera bertan behera uztea. Mississippi estatuak lortu du azkenean: Dobbs v. Jackson Women's Health Organization kasuak estatu horretako klinika bakarraren aurka jo zuen, haurdunaldia etetea mugatzen zuen legearen bidez. Klinika horren eta AEBetako gehienen ardura daukan Planned Parenthoodek argi utzi du ez dutela etsiko: «Borroka hau estatu guztietara eramango dugu».

Elkarte feminista gehienek espero zuten erabakia, Gorenaren osaketa ikusita: Donald Trump AEBetako presidente ohiaren azken izendapenen ostean, 6-3 da «kontserbadore» eta «aurrerakoitzat» hartzen diren epaileen kopurua. Are argiago ikusi zuten, joan den maiatzean, sektore eskuindarrek aspaldi bultzatutakoa iristear zela: orduan filtratutako epaiaren zirriborroa atzo argitaratutakoaren aurrekaria zen.

Ondorioak

Emakumeengana zekarren arriskua aski ez balitz bezala, sektore eskuindarrentzat garaipena aurrekaria ere izan zitekeela ohartarazi dute hainbat erakunde aurrerakoik. Clarence Thomas epaileak botoarekin batera idatzitako iritziak adierazten du zenbateraino den hori egia: «Etorkizuneko kasuetan, berriz aztertu beharko dugu gorte honetako aurrekarien egokitasuna, hala nola Griswold, Lawrence eta Obergefellena». Lehenak antikontzeptiboetarako eskubidea babesten du; bigarrenak bertan behera utzi zituen «sodomiaren aurkako» legeak; eta hirugarrenak sexu berekoen arteko ezkontzak legeztatu zituen. Atzoko epaiak, abortu eskubidea eteteaz gain, beste eskubide guztiei ere erreparatzen die.]]>
<![CDATA[Biden: «Muturreko ideologia baten ondorioa da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/003/002/2022-06-25/biden_muturreko_ideologia_baten_ondorioa_da.htm Sat, 25 Jun 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1950/003/002/2022-06-25/biden_muturreko_ideologia_baten_ondorioa_da.htm
Emakumeen osasunaz arduratzen den erakundeak eta haien kliniketako langileek inork baino hobeto dakite nola okertu den egoera azken urtean: «Hamar hilotan emakumeak ikusi ditugu milaka kilometro bidaiatzen euren estatutik kanpora, pandemia baten erdian. Zertarako horrelako zama ezarri emakumeen bizkarrean?», salatu zuen Planned Parenthoodeko zuzendariak.

Joe Biden presidenteak esan zuen abortu eskubiderik gabeko estatuetako emakumeek beste estatu batzuetan eten ahalko dutela haurdunaldia, eta botikak eskueran izatea ere babestuko duela erantsi zuen, «bai abortuetarako, bai antisorgailuetarako». Hala ere, Auzitegi Gorenaren erabakiaren ondorioetako bat «amen heriotza tasa igotzea» izango dela aitortu zuen. «Muturreko ideologia» baten ondorio zela esan zuen Bidenek: «Inoiz egin ez dena egin du auzitegiak. Berariaz kendu du estatubatuar askorentzat oinarrizkoa den eskubide konstituzional bat».

Emakumeen erabakitzeko eskubidea defendatzen dutenen esaerak dioenez, abortua ez dago galarazterik; debekatzen den gauza bakarra abortu seguru eta legala da. Horretarako aukerarik ezean, bestelako irtenbideak bilatzea da debekuen ondorioa. Halaxe salatu zuen Alexandria Ocasio-Cortez kongresista ezkertiarrak. «Abortuak legez kanpo uzteak ez ditu ezabatuko: arriskutsuago baino ez ditu bihurtuko, pobre eta baztertuentzat batez ere. Jendea hilko da erabaki honen ondorioz. Eta ez dugu etsiko abortu eskubideak AEBetara itzuli arte». Beste ordezkari politiko eta sozial askok ere salatu zuten Gorenaren erabakia. Besteak beste, Kamala Harris presidenteordeak. Azken egunetan alderdi demokratako fiskalekin batzartu da Harris, iristear zen erabakiaren inguruan hartu beharreko neurriak adosteko.

Errepublikano gehienen bozkarioaren ondoan, nabarmentzekoa da Donald Trump AEBetako presidente ohiaren jarrera. Hark izendatutako epaileek eman dute modua abortu eskubidea bertan behera uzteko. Hala ere, The New York Times egunkariaren arabera, txartzat dauka erabakia: «Kontserbadoreek aspaldi bilatutako garaipena ahalbidetu dien Auzitegi Gorenaren osaketaren arduradunak asteak daramatza esaten erabaki hori ez dela onuragarria izango alderdiarentzat», besteak beste, emakume asko urrunduko dituelako Alderdi Errepublikanotik azaroko bozetan. Hala, Mike Pence presidenteorde ohiak berehala txiokatu zuen «bizitzak irabazi du» esaldia, eliza protestante eskuindarretako kide askok egin zuten gisan. Trump newyorktarra, berriz, abortu eskubidearen alde egon zen luzaroan, azken urteotan bere alderdian nagusi zen jarrerarekin bat egin arren.

Alderdikide gehienek, baina, «eskerrik asko, presidente» esan diote Trumpi. Mitch McConnell Senatuko errepublikanoen buruak Gorenaren erabakia «ausarta eta zuzena» izan dela adierazi zuen, eta 1950eko hamarkadan eskoletan beltzen aurkako segregazioarekin amaitu zuen epaiarekin alderatu zuen: «Auzitegiak akats legal eta moral izugarri bat zuzendu du». Egia esan, Trumpek izendatutako Neil Gorsuch eta Brett Kavanaugh epaileek -haien aurkako askok atzo gogora ekarri zuten legez- abortu eskubide konstituzionala errespetatuko zutela esan zuten beren izendapenak berresteko Kongresuan egindako saioetan. Atzo argi geratu zen gezurretan ari zirela.]]>
<![CDATA[Hizkuntzak ahalduntzen]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1935/023/001/2022-06-19/hizkuntzak_ahalduntzen.htm Sun, 19 Jun 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1935/023/001/2022-06-19/hizkuntzak_ahalduntzen.htm
Aurten hasi eta 2032ra arte irautera izendatu duten Hizkuntza indigenen hamarkadaren berri eman ziguten Unescoko Mexikoko ordezkariek. Chiapasko egileek hango hizkuntzetan egindako sorkuntza aipatu zuten. Europako Legebiltzarrean aritu eta Baionara Seaskako lagunei elkartasuna adieraztera joan aurretik —biba zuek!—, Paul Bilbaok tartea hartu zuen Hizkuntza Eskubideekin lan egin behar duten nazioarteko beharginentzat prestatutako txostena aurkezteko. Tresna baliagarria izatea espero dugu.

Bileraren bigarren eguna oso mahai-inguru interesgarriarekin hasi genuen: Afrikako hizkuntzetan idaztearen garrantzia. Iazko irailean harremana egin nuen Nairobin diharduen Ituika plataformarekin. Ngugi Wa Thiong'o idazleak bultzatutako ideien atzetik, oso ekimen garrantzitsua daukate kiswahiliera, kikuyua eta Kenyatik kanpoko hizkuntzak ere bultzatu eta haietan egindako literatura hauspotzeko.

Yorubak milioi hiztun izanda ere, Nigeriako hiri nagusietan atzerantz doala esan ziguten hango PEN taldekoek, transmisioa ere eten dela hainbat familiatan, ingelesa hobetsita. PEN Zambia eta Malawiko lagunek, berriz, oztopoak oztopo, haurrentzako ipuinak, nazioarteko lanen itzulpenak eta helduentzako obrak argitaratzen dihardute, sarritan argitaratzeko, banatzeko eta, zelan ez, saltzeko, arazoak izanda ere.

Lagun kitxuak, samiak, Balkanetako aromuniarrak eta Asiako uigurren txanda izan zen segidan. Nork beretik zekartzan arrangurak, zelan ez, Balkanetan zehar hedatutako aromuniera hizkuntza latinoak esaterako, Ipar Mazedonian baino ez du aitortzarik, eta Europako Batasuneko Grezia eta Errumaniak dute jarrera gogorrena. «Asimilazio prozesu hori batzuetan malguagoa da —etekin material edo profesionalekin limurtuz—, beste batzuetan bide bortitzagoak darabiltzate. Gure lagun Sotiris Bletsas espetxeratu egin zuten, eta epaiketa ez da amaitu», salatu zuen Lila Cona ordezkariak Greziaren jarrera. Arrangura guztiak txiki geratzen dira, bistan da, Txinak uigur herriaren aurka daraman politikarekin alderatuta, ia milioi bi uigur lagun kontzentrazio-esparruetan sartu baitituzte.

Azken mahai-inguruak «Errusiar kultur inperialismoari aurre egiten» zuen izena. Katlin Kaldmaa idazleak gidatuta, Letonia, Bielorrusia eta Ukrainako idazleekin batera, Errusiako herritartasuna duen Ipar Kaukasoko irakasle bat ere izan zen, zirkasiarra bera. Bielorrusiako egoera Nafarroako arduradun askoren auto-gorrotaren antzeko bihurtu da, errusiera jaun eta jabe da eta bielorrusierazko ekimenak, argitalpenak, artikuluak, estatuaren aurkako ekintzatzat hartzen ditu Lukaxenkaren erregimenak.

Ipar Kaukasotik Siberiaraino Errusiaren baitan jarraitzen duten dozenaka herrirentzat, berriz, estatuak formalki aitortzen dien errepubliketan bizi eta hizkuntzaren ofizialtasuna egon arren, egoerak nabarmen egin du okerrera azken bost urteotan. Vladimir Putinek aldarrikatu zuen ez zela zilegi errusiar etnikoek beste hizkuntza bat ikasi beharra, eta Dumak berehala onartu zuen errusierazko irakaskuntza nagusi bihurtzen zuen legea, baita Udmurtia, Tatarstan eta gainerako errepubliketan ere.

Eta ez, ez dago alde handirik Putinen aurkako oposizio «liberalarekin» ere: estatua eta hizkuntzaren defentsan, Putin bezain xenofobo dihardute Mosku eta San Petersburgoko begirada supremazistatik. Beharrezko dituzte begi arraildudun herritar musulman, pagano edo budistak armadan sartu eta Errusia kristau ortodoxoaren alde borrokatu eta hil daitezen, eta era berean oposizio liberaletik herri «basatiei» leporatzen diete Putinen indarra, errusiar herriaren gehiengo handia, oposizioa barne, jarrera arrazista horiekin bat ez baletor legez.

Egiari zor, SESB ohiko errepublika gehienetan errusierarekiko morrontza da nagusi, Asia Erdialdetik Moldaviaraino. Herrialde baltikoak —eta neurri batean, Georgia— izan dira ahalduntze ariketa handiena egin dutenak -paradoxikoki, hizkuntza txikienak dituztenak, hiztun kopuruari erreparatuta, eta egun ere Rigan errusiera ohiko hizkuntza da. Inga Gaile poeta letoniarrak, bere hizkuntzan idatzita ere, aitortzen zuen oso ondo zekiela errusieraz; «nire autore kuttunetako bat Dostoievski da, nire mundu ikuskeran eragin du, asko irakurri dut errusieraz».

Horregatik ere, errusiera bazter uztearen garrantzia nabarmendu zuen: emanaldi askotan aipatzen ditut emakumeak, emakumeen aurkako krimenak, eta inoiz badago baten bat galdetzen, «eta gizonak zer?». Ba ez, ez dugu gizonei buruz hitz egingo, geure burua ahalduntzen ari gara, ez dugu errusierari buruz hitz egingo. Urteetan asimilatzen saiatuta ere gaur egunera iritsi garen herrion ordua da. Errusieraren bazterketaz mintzatzea, «gizonak zer?» esatea, Katalunian espainola zokoratzen dela aldarrikatzea edo mediku ona ala euskalduna nahi duzun galdetzea bezala da.]]>
<![CDATA[Errusiaren inperialismoaz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1941/020/001/2022-05-22/errusiaren_inperialismoaz.htm Sun, 22 May 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1941/020/001/2022-05-22/errusiaren_inperialismoaz.htm
Errusiaren errugabetasun inperiala zalantzan jartzeko garaia izeneko artikuluan, hala diote Botakoz Kassymbekova eta Erica Marat irakasle eta ikertzaileek: «Putinen propagandaren arabera, Errusia, alde batetik, Mendebaldearen biktima da, eta, era berean, zilegi zaio Ukraina, Bielorrusia, Asia Erdialdea eta Kaukasoa menperatzea. Biztanle ez-errusiar horien gaineko agintea ez dute kolonialismotzat hartzen, modernotasunaren opari gisa baizik».

Bistan da inperialismo guztiak ez direla berdinak. Frantzia eta Erresuma Batua herrialde kapitalista industrialak izanda ere, kolonialismo mota desberdinak izan zituzten. Errusiak, hizkuntza bakarra inposatzen zuen estatu feudala eratu zuen Finlandiatik Alaskaraino. Eta bai, nik ere eztabaidatu dut estoniar lagunekin, ezin direlako konparatu sobietar errepubliketako hizkuntzen egoera euskararen aurkako supremazismo frankistarekin. Baina SESBen ere, sasoirik onenetan, errusiera lingua franca hegemoniko izan zen; txarrenetan, ukazio eta zigor kolektiboetarako aitzakia, txetxeniarrek, tartariarrek, kalmukiarrek eta beste hainbat herrik sufritu bezala.

Supremazismo hori ez du Vladimir Putinek asmatu, oso errotuta dago errusiar gehienengan. Aleksandr Solzhenitsinen arabera, Errusiak Kazakhstan iparraldea bereganatu behar zuen. Joseph Brodsky Literatura Nobel saridunak irain supremazistaz betetako poema idatzi zuen Ukrainaren independentziaren aurka 1992an. Hala dio Kamil Galeev ikertzaileak: «Arazoa ez da Putin, ezta Navalni [opositore espetxeratua] ere. Arazoa Errusiaren egitura inperiala eta pentsamolde inperialista dira. Edozein ideologia, izan kristautasun ortodoxoa, komunismoa, liberalismoa, metropoliak arma bihurtuko du koloniak menderatu eta diziplinatzeko». 1917-1918 bitartean sortutako Ukrainako errepublikako lehen ministro Volodimir Vinnitxenkok argi esan zuen: «Errusiar demokrata Ukrainako auzia hasten den lekuan amaitzen da».

Testuinguru horretan, esanguratsua bezain mingarria da Euskal Herrian batzuek duten jarrera. «Inbasioa kritikagarria da baina...», eta hor sartzen dira «baina» guztiak, NATOtik balizko eskuin muturraren aitzakiara. Begi bistan da geopolitikan independentismo batzuk sustatu diren bezala eman zaiela bizkar beste batzuei. Ukatzen gaituzten estatuak Mendebaldeko ordenan txertatuta egoteak asko zailtzen du nazioarteko erreakziorik gertatzea, katalanek ondo ikusi duten bezala —edo Turkiaren menpeko kurduek, are argiago—. Hori horrela izanda ere, edozein independentistak ez ote du argi ikusten naziotasuna ukatu eta independentzia kendu nahi dioten herrialde baten inbasio baten aurrean gaudela? Edozein euskaltzalek ez ote dauka argi ukrainera dela hizkuntza gutxitua eta errusiera nagusia, Estatuak, bere subiranotasun tresna guztiekin ere egoera aldatzeko ahalegina egin arren? Ez ote dira ezagunegiak ukrainera txarto mintzatutako errusiera baino ez dela diotenen argudioak?

1990eko Aberri Egunean, Iruñean HBk deitutako ekitaldiaren amaieran, bi bandera altxatu zituzten ikurrinaren aldamenean: Namibiakoa alde batean, apartheidaren Hego Afrikatik independentzia lortu berri baitzuen aste batzuk lehenago. Beste aldean, berriz, Lituaniakoa zen; Sobietar Batasunetik independentzia aldarrikatu berri zuelako. Euskal internazionalistak Nikaraguan eta Kuban eta El Salvadorren ari ziren AEBen inperialismoaren eta heriotzaren eskuadroien aurkako borrokan, baina Gerra Hotzaren logikak itsutu gabe, bazegoen agenda propio bat. Sobietar inperiotik irtetea hautatu zuen herrialdearen bandera altxatu zuten Iruñean, independentismo hori nagusiki eskuindarra eta erabat antisobietarra izanda ere. Garai hartan herrien arteko elkartasuna bultzatzeko gai izan baziren, inperio komunista baten aurka izan arren, nola ez izan gauzak argi, errusiar hizkuntzaren eta nazioaren supremazismoaren izenean beste herri guztiak ukatzen dituztenean? Bielorrusiera hiztunek urteak daramatzate baztertuta, Kazakhstanen aurkako mehatxuak etengabeak dira, Errusiako federazioko hizkuntza indigenen ordez errusiera inposatzeko araudiak indartu baino ez dira egin urteotan.

«Errusiak ez du berrabiarazte inperial bat behar. Dibortzio nazionala behar du», dio Galeevek. Lehia geopolitikoa Txina-AEB bihurtu den honetan, ez dakit horren garrantzitsua ote den Errusiaren rola, baina bai dozenaka herriren espetxe bihurtu dela inperioa. Horregatik, argi dut, herri txikiontzat pozgarria litzatekeela Ukrainaren garaipena —a ze paradoxa, atzo «herri armatua inoiz ez da zanpatua» kantatu, eta gaur Ukrainari bere burua defendatzeko armak ukatu nahi izatea—, inperioa bera hondoratzea. Eta dozenaka nazio independente sortzea Uraletan, Volga ertzean, Siberian... Kaukasotik Txukotkaraino.]]>
<![CDATA[Bultzada berri bat AEBetako langile borrokari]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2027/002/001/2022-05-10/bultzada_berri_bat_aebetako_langile_borrokari.htm Tue, 10 May 2022 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2027/002/001/2022-05-10/bultzada_berri_bat_aebetako_langile_borrokari.htm
Ikusi gehiago: Kylie Throckmorton, langilea: «Berdin du zein arlotan: sindikatua behar dugu»

Sindikatuetan, kidetzeak beherantz joan dira hainbat urtez AEBetan, eta beharginen elkarteek ahalegin berezia egin dute multinazional handien eta janari lasterren enpresetako langileen artean. Pandemiak zaintzaren gaia ere ekarri du hizpidera, hilabete luzez elikaduraz arduratu direnen artean esaterako, eta haien lan eta bizi baldintzen gaineko eztabaida piztu. Hala, Starbuckseko langileen kanpainak aspaldi ez bezalako arreta piztu du herrialdean. Apiril hasieran Amazonen aurrean New Yorkeko Long Islandeko lantegiko beharginek lorturiko garaipenak itxaropen handia piztu du, eta, orain, Starbuckseko tabernariak sindikatu izanak are gehiago hauspotu du langileak elkartzeko beharra.

Giro politikoa ere alde dute: inkesten horren zale den herrialde honetan, urteetako onarpenik handiena lortu dute sindikatuek azken hilabeteotan. Eta, aurreko ostiralean, Joe Biden presidenteak Etxe Zurian hartu zituen hainbat sindikalista, tartean Amazon eta Starbucksekoak. Kafetegi kateen konpainiak ohar bat kaleratu zuen haserrea erakusteko.

Duela hilabete Amazonen langileen artean zabaldu zen ospakizun irudia ia egunero errepikatzen ari da egunotan Starbucksek AEBetako luze-zabal osoan dituen 9.000 kafetegietako batean edo bestean: saltokiaren atarian besarkadak, poza eta ilusioa, sindikatua eratzeko bozketan langile gehienek baietz esan dutelako. Mugimendua astiro hasi zen, iazko urtearen amaieran: Buffalo hiriko kafetegietako bateko beharginek aurrera egitea ebatzi zuten, Workers United (Langile Batuak) sindikatuaren abaroan.

Mugimendua, hedatzen

Neguan, banan-banan saiatu ziren han-hemenka sindikatzen, eta, udaberrian, mugimendua hedatzen ari da erabat, bestelako lantoki askoren eredu eta ispilu bihurtzeraino. Washington hiriburutik hurbil, Virginia estatuko Falls Churchen izan da egunotan horrelako irudi bat: aldeko 30 boto eta aurkako birekin, sindikatzea erabaki zuten herriko Starbucks kafetegiko langileek.

Virginian mugimendu handia piztu da asteotan, eta, duela bi asteburu, «sindikatuen jaia» egin zuten Richmond hiriburuan. Egun osoko musika emanaldiak izan ziren, eta Bernie Sanders senatari ezkertiarrak ere hartu zuen hitza. «Heroi amerikarrak zarete», esan zien langileei oholtzatik: «Justiziaren eta duintasunaren alde altxatu zarete, herrialde honetako mugimendu sindikala berrindartzeko eta erabaki mahaian egotea bermatzeko». Aurretik, Vermonteko senatariak beharginen lan baldintzen eta eskaeren berri jaso zuen, bilera batean. Besteak beste, enpresak eskaintzen duen osasun babeserako oztopoak aipatu zizkioten -AEBetan ez dago osasun sistema unibertsalik-: oso garestia da, eta langile askok ez dakite zenbat orduz lan egingo duten biharamunean. TJ izeneko gazteari minbizia diagnostikatu zioten iaz: «Bi txanda eta asteko 30 ordu hartu behar izan ditut, kimioterapia ordaindu ahal izateko», esan zion senatariari.

Konpainiak irudi moderno eta aurrerakoia dauka AEBetan, eta kezka agertzen du gai sozialen inguruan: bai bezeroekin, eta bai kafearen jatorriari dagokionez, besteak beste. Iruditeria horretan, langileei ere «kide» (partner) deitzen die. Izenaren eta izanaren arteko aldea nabarmen gelditu da azken asteotan, ordea, enpresak langileen eskaerei emandako erantzunean. «Hasieratik argi utzi dugu hobeto gaudela kide moduan, sindikatu bat tartean egon gabe, eta uste hori ez da aldatu», erantzun zioten sindikatzeko eskaera bati. Egunotan, Howard Schultz Starbuckseko nagusiak konpainiako arduradunekin egindako bideo dei bat filtratu da. Hartan dioenez, «enpresaren etorkizuna eteten saiatzen ari den kanpoko indar bat» dira sindikatuak, «zer izan eta zer egin aginduko duen kanpoko indar bat, edo garen eta egiten dugun hori etengo duena».

Enpresaren presioak

Irudi aurrerakoi hori da, hain zuzen, langile eta ikasle asko erakartzen dituzten faktoreetako bat, eta sindikatu bat eratzeko gakoetako bat, Rani Molla kazetariak dioenez: «20 urte inguruko gazteak dira, Black Lives Matter eta Me Too bezalako justizia sozialeko mugimenduekin iritsi dira helduarora, eta egokienak dira sindikalismoa berpizteko». Amazoneko langileek biltegi handietan dihardute; Starbuckseko langileek, berriz, kafetegietan; beraz, harreman estuagoa dute, elkarrekin hitz egiten dute, eta aukera hobea dute lan baldintzez eta beren egoeraz mintzatzeko. Hori dela eta, behetik gorako mugimendua eratu dute: kafetegiz kafetegi eratu dute sindikatua, eta ordezkariak izendatu ere bai, enpresarekin zuzenean negoziatzeko.

Buffaloko langileen urratsei jarraitu nahi izan zietenei, ordea, zorrotz erantzun zien konpainiak, «Memphiseko zazpiei», esaterako: Buffaloko sindikatuarekin harremanetan jarri, eta antolatzeko asmoa agertu zutenean, kaleratu egin zituzten, otsailean. Apirilean, Lan Harremanen Kontseilu Nazionalak -AEBetako erakunde bat da- ebatzi zuen kaleratzeak legez kanpokoak izan zirela, eta auzitegi federaletara jo du, berriz kontrata ditzaten. Orain, kaleratuak buru-belarri ari dira sindikatua indartzen eta herrialde osoan asmo bera dutenei laguntzen. «Gazteok teknologiarekin ere moldatzen gara; hala, bizkor ibili gara mugimendua zabaltzen», dio Nabretta Hardinek, zazpi kaleratuetako batek.

Enpresak, berriz, ezinean dihardu mugimendua geldiarazi eta langileen bozketetan eragin nahian. Hala dio Richmondeko kafetegiko Meridian Stillerek: «30 ordu lan egin ohi nituen astero; sindikatua eratu dugunetik, asteko 15 ordura jaitsi digute lana askori herrialde osoan». «Batzuei lanaldia murriztu, eta kanpotik jende gehiago kontratatzen dute», dio Cory Johnsonek: «Ez du zentzurik; badirudi jendeak lana uztea nahi dutela». Edozelan ere, Katheryn Wiggersek argi du: «Langile gisa enpresa honi dirutza irabazarazten diodanez gero, aintzat hartu behar naute». Datozen asteetan, Starbucksen berrehun lantokitan baino gehiagotan iragarri dituzte sindikatua eratzeko bozketak.]]>