<![CDATA[Urtzi Urrutikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 18 Mar 2019 18:58:00 +0100 hourly 1 <![CDATA[Urtzi Urrutikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Munstroa, antipodetatik etxera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1981/021/001/2019-03-17/munstroa_antipodetatik_etxera.htm Sun, 17 Mar 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1981/021/001/2019-03-17/munstroa_antipodetatik_etxera.htm
Halako batean, munstroak jo du Aotearoa ederra. Musulmanak ehuneko bat baino ez dira oraindik ere. Baina berdin du familia bakar bat balitz ere; sinetsi gura duzuna sinestea berretsiko dizuten ehunka webgune dituzun sasoiotan bizi gara, errealitateak bestelakoa dela esan arren: zer eguraldi egiten duen jakiteko sakelakoa hartzera ohitu gara, kalera irten edo leihotik begiratu beharrean.

«Zeelanda Berria aukeratu dute euren etxe izateko. Euren etxea da. Eurak gu dira. Gure aurkako indarkeria egin duen pertsona ez da gutarikoa», esan du Ardernek. Marra non jarri. John Ralston Saul filosofoak Kanadako nazionalizazio zeremoniez esan zidan: «Zure kultura, zure dohainak eta trebetasunak dakartzazu gurera. Eta Kanadako ondarea ere zurea da orain; gure balioak eta gure miseriak, denak elkarrekin doaz. Herri indigenen aurkako historiaren erantzukizuna, esaterako». Kanadar berriarentzat garrantzitsua den une bat gurasokeriarik gabe lantzen dute.

Supremazismo zuriak islama hartzen du etsai nagusi, baina ez bakar. Charlestonen afro-amerikarren eliza kristauari egin zioten eraso 2015ean, eta Pittsburgh-eko sinagogan egin zuten sarraskia iazko urrian. Aldatzen dena eraso horren erreakzioa da, juduen aurka jihadistek jo edo faxista zuriek egin. Radovan Karadzic genozida serbiarraren aldeko kantekin emititu zuen sarraskia hiltzaile faxistak. Josue Estabanez euskal herritar militar neonaziaren izena ere bazeraman idatzita, azken urteotako beste zenbait hiltzaile faxistarenekin batera, eta armada kristauek musulmanak garaitu zituztenekoekin batera, otomandarren aurka zein Al-Andalusen.

Ia beti bezala, Christchurch-eko hiltzailea gizon gaztea da. Sare sozialetan hauspotutako obsesioan bizi den pertsona bat, etsaia deshumanizatzeaz gain ustez defendatzen duen balioa ere mitifikatu duena, sekula ezagutu ez duen bizimodu tradizional musulman edo kristau katoliko edo ortodoxoa. Gezurrek elikatzea faxismoaren gorakadaren arrazoi nagusietako bat izan da historikoki, nahiz eta historiarekin soilik ezin azal daitekeen alienazio indibidualak horrenbesteko garrantzia duen fenomeno kolektiboa. Sozialdemokraziak eta politika tradizionalak sinesgarritasun arazo larria dutela ez dago zalantzarik, baina ezin ahaztu Trumpen mezua parez pare izanik ezkerraren zati batek dena berdin balitz bezala arriskua erlatibizatzera jo zuela antifaxismoaren tradizioa ahaztuta.

Ordezkapen handia da hiltzaileak idatzitako dokumentuaren izenburua. Frantziatik mundura zabaldu den teoria arrazista (eta antifeminista, detaile garrantzitsua) era arriskutsuan ari da errotzen. Berriki Zuzeu-n idatzi nuen artikulu batek 119 erantzun izan ditu. Anonimoak gehienak, xenofoboak ia guztiak, euskaraz denak. «Munstroa sortu duzue eta orain atzera bueltarik ez! Jarraitu aniztasuna elikatzen!». «Hau eskandalu ikaragarria da. Politikari ustez abertzaleak beren herriaren kalte, (...) Astakeria hau geratu behar da, jadanik geure lurrean gutxiengoan baikara». «Masa-immigrazioa probokatutako fenomenoa da eta kaltea besterik ez digu ekarriko (...). Euskaldunok lehenengo, euskara lehenengo!». «Palentziatik etorri ziren orain dela 50 urte. Inork ez du euskaraz hitz bakar bat ikasi. Ahal banu deportatu egingo nituzke». «Minorizazio egoeran lehen gauza immigrazioa arazo bat da, lehen gauza hura ez sustatzea (...) eta ume gehiago egitea». «Immigrazio basati honen aurrean klaudikatu edo ostrukarena egin, edo globalistek inposaturiko kolonizazioa eta mestizajea euskaldunon arteko ugalketa eta auto-segregazioarekin erantzun». «Ezin badugu ezer egin (ez bada boto ematea VOX alderdiari edo haren baliokide euskaldunei)». «Etorkin guziak euskalduntzea lortzen baginu ere, kopuru haundian sartzen eta egoiten balire, Euskal Herria ez liteke gehiago Euskal herria izan». «Hemen arrazista bakarra zu zara, arrazista anti-zuria». «Arbasoen sen ona mantendu bagenu, ez ginateke kanpotarrekin mestizatuko, ez kultura arrotz eta modernoetara horrenbeste irekiko, ez gizon eta emakumeen arteko liskarretan murgilduko, gure artean ezkondu eta seme-alabak izango genituzke». «Honengatik daude betiko komunikabideak egoera tamalgarrian, inork ez dizue ezer sinisten. Ametsetako mundu bikain bat saldu nahi diguzue, baina kalera irtetean errealitatea ikusten dugu. Ezkerra, gaur zuek zarete stablishment».

Trollei bazkarik ez, badakit. Baina arriskuaz ere jabetu gaitezen.]]>
<![CDATA[Beste 'brexit' aste historiko bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1982/018/001/2019-03-10/beste_brexit_aste_historiko_bat.htm Sun, 10 Mar 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1982/018/001/2019-03-10/beste_brexit_aste_historiko_bat.htm brexit-aren inguruan dagoen zaparradaren zati handiena gertatu ez izana. Dublin Edinburgo bezalakoa balitz, Theresa Mayk ez zituzkeen izango egun dituen arazoen laurdenak. Eta ingeles nazionalismoak urteotan zabaldu dituen gezur inperialistak erraz asko irentsiko zituzten askok, Irlandako arazorik gabe ere hondamendirantz doazela esaten dutenak gutxietsiz.

Brexit-aren data ofizialetik bi aste eta erdira gaude. Urtarril erdialdean Theresa Mayk Westminsterren jasandako porrot historikoa —britaniar gobernu bati parlamentuan inoiz emandako jipoirik handiena da— etzi errepika liteke. Zer gerta ere, martxoaren 12aren atzetik 13a eta 14a prestatu ditu Mayk beste bi bozketa egiteko, inork irudikatu ezin duen akordio gabeko irteeraz galdetzeko edo eta 50. artikulua indarrean sartu eta, beraz, brexit-a gauzatzeko eguna zenbait hilabetez atzeratzeko. Laburbilduz: etzi parlamentuak oniritzia emango balio, kito, brexit-a eta akordioa, biak lituzke lehen ministroak, ustez behintzat azken bi asteak ordenatu antzean emateko Europako Batasunetik irten aurretik. Inork sinesten ez duen bozketa horrek kale eginda, asteazkenean akordiorik gabeko irteeraz galdetuko die Mayk diputatuei. Ez da falta horren aldeko hardcore tory-rik, lurrikararen uhinak Mantxako itsasartearen bestaldera soilik iritsiko balira bezala, eta hondamendirik handiena Erresuma Batuak hartuko lukeela onartu gabe. Asteazkenean ere ezetza gailenduta, ostegunean brexit-a atzeratzea ebatzi beharko dute Westminsterreko legebiltzarkideek.

Oraintxe bertan, aukerarik gertagarriena dirudi horrek. Brexit-a izaten ari den errusiar mendian zaila da ezer aurretiaz baztertzea, horratik. Bigarren aukera, bestalde, ez dago Londresen esku soilik, eta Europako Batasunak ondo daki horrek ez duela martxoaren 29ko bonba indargabetzen, leherketa atzeratu baino ez du egiten. Osteguneko hirugarren bozketa horretan ere ezetza irabazteak, halabeharrez eta paradoxikoki, ezetz esan zaion asteazkenekoari baietz esatea dakar: akordiorik gabe hilaren 29an irtetzea 28en klubetik.

Bruselan dagoen nazka giroaren adierazgarri ere bada, EBko gainontzeko arduradunen aldean zuhur samar jokatu izan duen Michel Barnier negoziatzaileak txio bidez aurreratzea zein asmo duen: hala nahi badu, Britainia Handia aduana batasunetik aldebakartasunez irten dadila, betiere Ipar Irlanda batasun horren barruan utzita, uhartean muga gogorrik ez ezartzeko berme gisa. Laburtuta: Mayk hauta dezala brexit-erako akordioa ala DUPeko unionisten babesa hobesten duen. Hau da, backstop ideiaren hasierako zentzura itzultzea, Ipar Irlandarako izatea. Mayk berak mahai gaineratu zuen EBko negoziazioetan tresna hori Erresuma Batuaren osotasunean egotea, hala egiazko muga Irlandako itsasoan egon ez zedin. Barnierrek garantia eman dio legezko balioa izango duela Erresuma Batuak nahi duenean utz dezan backstop hori, baina horrek ez du Irteera Akordioan dagoen «Irlandako Protokoloa» aldatzen, baldin eta Londresek bere promesari eutsi nahi badio, Irlandan kontrol posturik gabeko muga egon dadin.

Datozen egunetan zer gertatuko den nekez aurreratu liteke, bozketak bozketa; Londresen eta Bruselaren arteko konfiantza erabat galduta dago. Etxean populismo ingelesaren oldarraren aurrean uzkur, jendaurreko mezuen ustezko irmotasuna eta atzetik nabari den erregu doinuek orriak agortzen ari zaizkion egutegi batekin egiten dute topo.

Urtarrilean bertan iragarri zuen batek baino gehiagok, Mayri beldurraren estrategia baino ez zitzaiola geratzen: amildegia hurbil ikusi ahala, norbaitek akordioa onartuko zuela. Ohi dutenez, etxeko arazoen errua inori egozten dihardute orain ere tory-ak. «Oraindik ez dugu eskaintzarik jaso, eta Erresuma Batuko Gobernuak, gaia lantzeko modua aldatu, eta ulertu beharko du eurek sortu duten arazoa dela», gaztigatu dio Leo Varadkar Irlandako taoiseach gobernuburuak.

Irlandari esker, ingeles nazionalismoaren lokatza begi bistan dago. Eskoziak egindako ahaleginek Londresen gutxiespena baino ez du jaso. Asteon, Galesekin batera egin du, bi parlamentuek elkarrekin bozkatu dute Mayren brexit-aren akordioaren aurka. Downing Street-ek ez ikusi egin diezaioke, orain arte bezala; baina, amildegira hurbildu ahala, Belfasten, Cardiffen eta Edinburgon ere geroz eta argiago ikusiko dute lotuta jarraituz gero tory itsukeriarekin batera amilduko direla.]]>
<![CDATA[Chuuk eta Bougainville]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/018/001/2019-03-03/chuuk_eta_bougainville.htm Sun, 03 Mar 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1901/018/001/2019-03-03/chuuk_eta_bougainville.htm
Geroztik Eskozia egon da hurbilen, 2014ko erreferendumean. Iraken menpeko Kurdistan eta Katalunia ere saiatu dira. Puerto Ricon sarritan egin dute estatusari buruzko galdeketa; oso babes txikia lortu arren, beti dago independentzia bozkatzeko aukera. Eskozian, brexit-aren azken emaitzaren zain daude; baina urrats garrantzitsua iragarri dute egunotan: Eskoziako moneta sortzea. 2014ko akatsetako bat libera esterlinarekin segitzea proposatzea izan zen. Posible da beste estatu bateko dirua erabiltzea, noski —Ekuadorren dolarra dago; Montenegron euroa—, baina horrek bestearen banku zentralarekiko menpekotasuna ere badakar; independente zara, baina aski dependente.

Gaia ikertu ohi dugunok Ozeanian dugu begirada, batzuentzat izena ere ezezaguna den uharteetan. Kaledonia Berriko erreferenduma iazko azaroan egin zen, eta inork espero ez zuen emaitza lortu zuen kanak independentismoak. Datorren urtean bigarren galdeketa baterako hauspotu ditu, eta atezuan jarri du Noumea inguruko unionismoa. Maiatzaren 12ko bozak oso garrantzitsuak izango dira.

Beste bi erreferendum daude —zeuden— deituta eskualde berean aurten. Bata etzi bertan, bestea ekainean, txoko horretan aspaldion sarritan aipatu dugun legez. Atzetik hasita, Papua Ginea Berritik bereizi ala ez Bougainvillen ekainean egitekoa zenak dauka gailentzeko aukera handiena. NBEko itxaron zerrendan gonbidaturik balego, Bougainville litzateke hori zalantzarik gabe, gerra odoltsu baten ostean bi aldeek adostutako —eta beraz metropoliak erabat onartzen duen— erreferendum batek ebatziko baitu emaitza. Eta horrelako tragediak gertatzen direnean, Hego Sudanen gertatu bezala, biztanle ia guztiek independentziaren alde egin ohi dute. Bertie Ahern Irlandako Errepublikako lehen ministro ohia da Bougainvilleko galdeketa antolatzeko batzordeko burua, baina herenegun jakinarazi zuten azken asteotan bolo-bolo zebilena: boto-emaileen errolda osatzeko beharrezko dirurik ez zela bildu orain arte, eta ezinezko dela ekaineko datara iristea. Urrira arte atzeratu dute, beraz —2020a da azken data, bake akordioen arabera—.

Beste galdeketa nahasiagoa zen, baina etzi bertan zuen data jarria Chuuk uharteak, Mikronesiako hauteskundeekin batera. Gaztelarentzako lanean zebilen euskal marinel batek baino gehiagok nabigatutako uharte txiki horietako asko Espainiaren menpe egon ziren XIX. mendera arte; II. Mundu Gerraren ostean Ameriketako Estatu Batuen (AEB) eraginpean egon dira. Formalki independente bihurtuta ere oso lotura berezia dute Washingtonekin, Ozeano Bareko eremu zabal baten kontrola ematen baitie. Trukean, diruz laguntzen ditu Washingtonek, eta uharteotako herritarrek AEBetan bizitzeko eta lan egiteko eskubidea dute. Mikronesiako federazioko artxipelago jendetsuena da Chuuk —biztanleen erdia du—, baina ez du hiribururik, eta ekonomikoki eta politikoki baztertuta dagoela salatzen du. Sezesioaren teorikoek diote horrelako kasuetan —sezesioa nahiko lukeen komunitatea estatuko talde etniko nagusia denean— bereiztea baino errazago dela talde hori estatuaren jabe egitea: neurri baten hori egin dute Flandrian, Belgikatik bereizi gura izatetik Belgikaren kontrola izatera. Chuuken ezin jakin hori gertatuko den, baina baditu ñabardura interesgarriak: AEBek dagoeneko gaztigatu die libre direla independentzia bozkatzeko, baina Mikronesiarekin duten hitzarmenik ez dutela berrituko estatu berri bat sortzen bada. Gertatzen dena da 2023an amaituko dela hitzarmen hori ere, berritu ezean. AEBek ez daukate Gerra Hotzeko eta Vietnamgo gerrako interes bera Pazifikoan, baina Txinarentzat ere interesgarri izan liteke AEBek baztertutako estatu independente txiki bat egotea, bere babesa emateko. Eta Washingtonek badaki hori.

Lehen galdeketa 2015erako iragarri zuten Chuuken, eta atzeratuz joan dira. AFP agentzian Mikronesiako Gobernuak esandakoaren arabera, denbora behar dute herritarrak informatzeko eta erreferendumari buruzko legezko ikerketa egiteko. Egungo proposamena legez kanpokoa dela ere esan du, konstituzioaren aurka dagoela. Ezaguna zaizue kanta hori, ezta? Baina badu honako ondorio interesgarri hau ere: egun legez kanpokoa denez, konstituzioak ahalbidetzen ez duenez, baina era berean urtez urte ageri den eskari garrantzitsu bat dagoenez, konstituzioan aldaketak egingo dituzte orain bertan legezkoa ez den galdeketa hori posible izan dadin. Ia antipodetan dauden herrialdeetan ere ulertzen baitute legearen eta herritarren erabakiaren eta borondatearen arteko talkan norantz jo behar duen gobernu batek.]]>
<![CDATA[Hizkuntzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1985/022/001/2019-02-24/hizkuntzak.htm Sun, 24 Feb 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1985/022/001/2019-02-24/hizkuntzak.htm
Hamarkadak behar izan zituzten gerra aurreko biztanle kopurura heltzeko, eta, orduan, berriz ere gerra egin zien Errusiak. Kontuak kontu, Ipar Kaukasoko hizkuntza indartsuenetakoa da oraindik txetxeniera. Ahozko hizkuntza neurri handi batean, baina oso erabilia. Nahiko lukete Finlandiako mugatik ia Alaskaraino mintzatzen diren hizkuntzek txetxenieraren indarra.

Hizkuntza indigenen nazioarteko urtea izendatu dute 2019a Nazio Batuen Erakundeak. Gaiak hartu duen garrantziaren seinale bada. Baina kontzientzia pizten den askotan gertatu ohi denez, galera ere handia dela erakusten du. 20 urte bete dira otsailaren 21a aurten Ama Hizkuntzaren Nazioarteko Eguna izendatu zuela. Azalean gelditzearen ohituragatik, izenean izanean baino gehiago erreparatzeagatik, ez da aparteko eguna gurean. Munduko hizkuntza indigenetan eta mintzaira gutxituetan oro har nabarmen ospatzen da otsailaren 21a horratik: izenaren egokitasuna gorabehera, hor daudela gogorarazteko data da. Nahiago nuke, gurean indigenismoa gainditu dugun seinale balitz; are gehiago, «normalizazioa» esaten dugunean ez dugula gutxitu izan esan nahi bagenu, hegemonia lortzeko —eta hegemonia daukanari kentzeko— plangintza bagenu. Katalanek leunago —baina zehatzago— «hizkuntza komuna» deitzen diote: beste hizkuntza batzuetako herritarren hizkuntza eskubideak bermatu, baina zure hizkuntza izatea «komuna». Itzultzaileek literatura eta zinema eta filmak euskaratzea, eta administrazioko dokumentuak erdaratzea —beharrezko irizten direnak soilik, ez sistemakoki—, euskaraz sortzen diren seinale.

Katalanek lan handia egin izan dute hizkuntzen elkartasunean, CIEMEN bezalako erakundeek bide luzea dute Europako eta munduko mintzairak eta herriak babesten. Gutxitu izatetik sor liteke agian nortasun hori, baina argi dute, halaber, beren bidea egitea besterik ez dutela: ez dagoela euren errealitatearen antzekorik, hamar milioi hiztun, literatura aberatsa, itzulpen ugari, baina beste hizkuntza hegemoniko baten menpe, eta Europan ofizialtasunik ez.

Bretainia, Frisia, Korsika, Gales, Irlanda, Galizia, hurbil ditugun eta sinpatiaz bisitatzen ditugun lekuak dira, euskaltzale ugari joan dira eta herrialdeotako ekintzaile asko izan dira gurean ere. Hizkuntza hegemonikotik hurbil dagoenean gutxitua, errazagoa da irakaskuntza, baina hizkuntza handian urtzeko arriskua ere handitzen da. Hizkuntzak lurralde autonomiarik ez badu, atzerago egon ohi da beti. Berdin mugimendu abertzale indartsurik ez badago. Kritikagarri izan litezke, noski, Jaurlaritza edo alderdi abertzaleak —areago, fiskalizazioa beti da ona gizarte demokratiko batean—, baina horrelako erakunderik ez duten lekuetan nabarmen makalago dago hizkuntza. Hori guztia gizarte antolatu eta ekimen sozial indartsuarekin badator, hainbat hobe, zelan ez; kanpotik datozenak ezerk harritzen baditu gurean diren erakunde multzoa dira, herrietako euskara taldeetatik kulturan, zientzian... Irlandaren ezinak edo galeseraren euskararekiko ustezko antzekotasunak, alde nabarmen bat edo bi dituzte atzean: hizkuntza hegemonikoa mundu osoko hizkuntza hegemonikoa ere badela, mundu osoan elebakar bizi daitezkeela pentsatzeraino. Gurean euskara baztertu gura dutenek ere badakizkite frantsesa edo espainola jakitearen mugak, eta ingelesez jakitearen garrantzia. Eta horri lotuta, hiztun guztiek dakiten beste hizkuntza izatea ingelesa Galesen eta Irlandan; hegoaldeko euskaldun gehienek ez dute behar bezala baloratzen iparraren garrantzia.

Asko dugu erakusteko munduko herri eta hizkuntza txikiei, eta egongo da zer ikasi hizkuntza gutxituen artean. Baina, batez ere, gutxitu izatea gainditu zuten eta txikitasunean hegemoniko direnei erreparatzea komeni da, islandierari, letonierari, eslovenierari edo estonierari, esaterako.]]>
<![CDATA[Epaileak auzitan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2044/007/003/2019-02-17/epaileak_auzitan.htm Sun, 17 Feb 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2044/007/003/2019-02-17/epaileak_auzitan.htm speaker-ak sona berezia hartu du asteotan, brexit-aren eztabaidaren harira egindako lanaren ondorioz. Normalean, bozak irabazi dituen edo, zehazki, gobernua eratzea lortzen duen eta ondorioz gehiengoa izan ohi duen alderdikoa edo koaliziokoa izaten da, baina era berean inpartzialtasuna eta neutral jokatzea eskatzen zaio.

Hywel Williams galestar diputatu abertzaleak galdetu zion, lanaren inpartzialtasunean gehiegi bustitzerik ez zuela jakitun -Carme Forcadellen egoeraz inolako egoera konprometigarrian jartzeko asmorik ez zuela ohartarazita- ea Bercowk arazorik izango zukeen ganberan Galesko independentziaz eztabaida bat ahalbidetzeko. Theresa Mayren exekutiboa behin baino gehiagotan haserretu bazaio ere, Bercowk tory jatorria dauka, eta alderdi horren izen ofiziala kontserbadore eta unionista da. Bercow ingelesa izaki, pentsatzekoa da ez duela begi onez ikusten Irlandaren batasuna edo Eskoziaren independentzia, are gutxiago Galesena -Espainiaren konparazio, nazionalismo ingeles arrazistak izan du tarteka, brexit-arekin baino are bakartuago jotzeko tentazioa, iparraldeko oraingoz herrikide aurrerakoiez libratzeko Ingalaterra, adibidez-. Baina zalantzarik gabe eztabaida hori onartuko lukeela erantzun zion Bercowk, eta bere uztatik erantsi zuen: «Ondo gogoratzen dut Forcadelli ongietorria ematea, pribilegioa izan zen niretzat. Diputatu jaunaren galderari dagokionez, esango dut erabat legezkoa dela etxe honetan Galesko independentziari buruzko eztabaida egotea. Diputatuek immunitatea dute Ganbera honetan esandako hitzengatik, eta ez dute inolako arazorik izaterik adierazpen askatasuna erabiltzeagatik. Areago, presidente naizen neurrian, nik ere immunitatea daukadala debateak gobernatzerakoan. Uste dut zorioneko garela gure neurriekin, eta uste dut agian baluketela neurri horiek imitatzea demokraziarekiko konpromisoa aldarrikatzen duten batzuek».

Eskoziar diputatuak, gorbatak, zapiak eta bestelako arropa horiekin egon dira egunotan ganberako saioan, katalan auzipetuekiko elkartasunez. Nabarmen aldatu dira garaiak 2014ko galdeketan Europako edo munduko beste nazioetatik ezer jakin nahi ez zuten sasoi hartatik -independentzia eskueran dagoenean logikoa ere izan litekeen jarrera berekoia, ziur aski, munduko estatuei erakusteko haiengandik hurbilago zaudela, laster utziko duzula uste duzun territorio abertzale edo independentisten klub errebeldetik baino-.

A ze kontrastea Bercowren hitzak Antonio Tajani Europako Parlamentuko presidentearekin alderatuta. Ganberaren immunitatearen eta adierazpen askatasunaren defentsan bata, eskubideen murrizketan bestea, bihar Bruselan Carles Puigdemont eta Quim Torra lehendakariek ematekoak ziren hitzaldia debekatzean.

Espainiatik «propaganda separatista» indargabetzeko hartutako neurriak are negargarriagoak izan dira: Irene Lozano UPDko kide ohia fitxatu zuen Pedro Sanchezek. Asteon Sky News katean bortxaketarekin konparatu du U-1a: bikotekidearen oniritzirik gabe sexua izatea bortxaketa den bezala, legearen baimenik gabe bozkatzea delitua dela bota zuen lotsarik gabe; entzuten ari zena sinetsi ezin zuen aurkezleak berriz galdetu zionean, hanka ateratzeko baliatu beharrean ideia bera berretsi zuen. Washington Post-etik Suddeutsche Zeitung-era irakur daitezkeen lerroen doinuak errepresioan urrunegi jo duen estatu bat aurkezten du.

Ostegunean, greba orokorrera deitu dute Katalunian. Barruko tentsioa gora doa, eta egia da kanpoko arreta ere bizkor itzali ohi dela, baina asteon Madrilen ikusitako argazkia -gobernu bateko kideak, eta parlamentukoak eta gizarte zibilekoak auzipetuen aulkian- luzerako geldituko da, Espainiaren lotsagarri.]]>
<![CDATA[Ultraren oldarra, epaiketaren atarian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1940/020/002/2019-02-10/ultraren_oldarra_epaiketaren_atarian.htm Sun, 10 Feb 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1940/020/002/2019-02-10/ultraren_oldarra_epaiketaren_atarian.htm
Roger Torrent Legebiltzarreko presidenteak hauteskundeetako garaile independentista izan zen Carles Puigdemont president izendatzea eragotzi zuenean, Espainiako oldarraldi judizialari men eginda, independentismoaren zatiketaren arrakala garrantzitsuenetakoa sakontzea eragin zuena. Estrategien bateraezintasuna, ERC eta Convergencia ohiko buruzagien arteko zatiketa geroz eta argiagoa —Generalitateko agintea partekatu arren—, ERCk buruzagi nagusia espetxean eta bigarrena Suitzan zituela, CUPek «kitto» esan izana, ANCren kritika geroz eta garratzagoak bi alderdi nagusiei (Clara Ponsatik erbestetik ere hauspotutako hausnarketa zorrotzekin), eta Puigdemont efektua Bruselatik. Udal hauteskundeetarako zatiketa agerikoa zenean zetorren etzi hasi behar den epaiketa garrantzitsua, baina hain urrun gelditu zaigun Cardusen hitzaldian esandakoa bete da berriz ere: Espainiak ez du hutsik egiten.

PSOEk ezer badaki, suge-liluratzaileen lanean eta anbiguotasunean jardutea da, hitzen hutsaltasunean galtzen —gobernu erreakzionarioen giro toxikoaren aldean, aire freskoa dirudi lehen asteetan, Espainiako telebista publikoan, esaterako—, baina handik gutxira zaputza datorkie itxaropen pixka bat piztu zitzaien guztiei. Euskal Herriko giro sektariorik gabe, Katalunian historikoki erraza izan da independentismoa eta federalismo katalanistaren arteko bidea egitea. Kataluniako prozesu independentistak eta Espainiako nazionalismoak zubi horiek guztiak zartatu dituzten arte.

Asteon Espainian ikusitakoa izan da orain arte esandako guztiaren adibide. Elkarrizketa posible zela iradokitze hutsak —horretarako bitartekariaren antzeko figura bat egongo zen aitzakian— Espainiako nazionalismo supremazistaren oldarra pizteko balio izan du. 2017ko urriaren 2an PPren Espainiako gobernua kritikatu zuen PSOEk, biharamunean Felipe Borboikoa erregeak a por ellos leloa bere egin eta errepresioari argi berdea ematean otzan-otzan bat egin zuten nazionalismo erreakzionarioarekin Kataluniako autonomia kentzeko eta bertako agintariak espetxeratzeko. Orain, oldarraldia bere aurka datorrela ikusi du. Alderdi barruko baroiek —PSOEren menpeko autonomietako presidente elebakarrek— izu-ikaraz bizi izan dute oldarraldi ultra, beren burua estremismo supremazista horretatik hurbilago dagoela agerian utziz, unionismo demokratiko batetik baino. Ekaitzaren erdian, atzera egingo du Pedro Sanchezen gobernuak, ia denek jakin arren elkarrizketan itxaropen pixka bat zuten independentista haiei argi eta garbi esan dieten arte: Espainiako gobernuak sekula («nunca» birritan esanda, hitzak indartzeko) ez du autodeterminazio-erreferendumik onartuko. Zer gerta ere, independentismoak asmatu du azken hilotan ez bezala bat egiten: Pedro Sanchezen aurrekontuei ezetz esatea. Elkarrizketak sinesgarritasunik izateko baldintza zen sozialisten beste jukutria bat ez zela agerian uztea. Azkenean, horren beharrik ere ez. Elkarrizketarik ez, eta oldar ultra ere ezin geldiarazi, gaur Madrilen agerian geldituko den legez.

Lehertu dira zubiak, 1968ko Burgosko prozesutik Espainiako erregimenak izango duen epaiketa garrantzitsuenaren atarian. Buruzagi independentistak auzipetu guran, erregimena bera egongo da auzitan. Aurrekonturik atera ezingo balu ere legealdia amaitu arte eutsiko liokeela esana du Sanchezek, baina tentazioa ere handia izan liteke maiatzean sumatzen den hondamendia eragozteko hauteskundeak aurreratzea. Lurrikarak gurean ere eragingo du, hasteko, Jaurlaritzarekin negoziatu beharreko transferentzia gehienetarako astirik ez delako egongo. Eta buruzagi independentisten aurkako epaiketak sortuko duen indignazioak —greba orokorrerako deialdi eta guzti Katalunian— gurean ere oihartzuna izan behar duelako, euskaldunokiko elkartasun handiena erakutsi duen nazioarekiko begirunez.

Ezin ahaztu Europako testuingurua ere. Epaiketak foku mediatikoa jarriko du berriz ere, baina ezin ahaztu ez dituela saltsa gutxi kontinenteak, Frantzia eta Italiako gobernuen arteko liskarra euretako azkena. Eta, batez ere, hil eta erdi baino ez dela falta brexit-a gauzatzeko, trena amildegirantz doala ziztu bizian, eta Theresa Mayk alderdia batuta mantentzeko eginahalean diharduela britainiarrak gidatzen baino. Eta kasu, epaiketa hasteaz bat, uharteotatik ez ote datorren erreakziorik, Nicola Sturgeonek erreferenduma iragartzen badu datozen egunetan.]]>
<![CDATA[Papua mendebaldeari adi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1995/021/001/2019-02-03/papua_mendebaldeari_adi.htm Sun, 03 Feb 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1995/021/001/2019-02-03/papua_mendebaldeari_adi.htm
Ozeanian, Ginea Berriko uharte erraldoian zehazki, badago ia mende erdi duen beste gatazka bat. Azkenaldian, giroa nabarmen gaiztotu da, eta, itxura guztien arabera, hala egingo du datozen hiletan ere Indonesiak okupatutako Papua mendebaldean.

Indonesiak 1949an Herbehereetatik independentzia lortu zuenean, Ginea Berriaren mendebaldeak Amsterdamen menpe jarraitu zuen (Australiak administratu zuen ekialdea Papua Ginea Berriaren independentziara arte). Hurrengo urteetan, Jakartak lurraldea bereganatzeko ahaleginak egin zituen, eta 60ko hamarkadan Sukarno jeneralak mobilizazio militarrera deitu zuen, inbaditzeko prest. Kennedyk, komunismoaren aurkako aliatu bat galtzeko beldurrez, Herbehereen eta Indonesiaren arteko negoziazioak bultzatu zituen. New Yorkeko akordioa 1962n sinatu zen: Mendebaldeko Ginea Berria Jakartaren kontrolpean geldituko zen behin-behinekoz, baina hamarkada amaitu baino lehen autodeterminazioa egikaritu zuten papuarrek. Lurraldeari Irian Jaya izena eman zioten indonesiarrek, eta independentisten aurkako errepresioa berehala hasi zen. Suharto diktadorearen estatu kolpeak, 1966an, ehunka mila opositoreren hilketa ekarri zuen, eta Vietnamgo gerran kateatzen ari zen Estatu Batuen interesen aldeko neurri ekonomikoak hartu zituen, hala nola Freeport Sulphur meatze konpainiari kontzesio ugari ematea urre eta kobre erreserbak ustia zitzan. Testuinguru horretan heldu zen 1969ko autodeterminazio ariketa, uztailean. NBEk eskatu bezala, papuar biztanleen sufragio unibertsalaren ordez, indonesiarrek 1.022 lagun hautatu zituzten, herriz herri, eta militarren aurrean eskua altxatuta bozkatu behar izan zuten. Indonesiara batuta jarraitzearen alde egin zuten, noski. New Yorkeko akordioak zioena bete ez zela argi egon arren, Act of Free Choice edo Aukera Askearen Legea aintzat hartu zuten Nazio Batuek, 1969 azaroan. Hala, Mendebaldeko Ginea Berriaren deskolonizazioa burututzat jo zuten; papuarrek, ostera, iruzurra salatu dute ordutik. Hugh Lunn australiar kazetariak grabatu zuen iruzur hori, Indonesiako zerbitzu sekretuetako agenteak ageri ziren betaurreko beltzekin, papuarren taldetik berariaz mehatxupean hautatutako sei ordezkariak ekarriz. Multzoko hiru lagunek protesta egin zuten benetako bozketa bat eskatzeko; berehala atxilotu, eta handik eraman zituzten. Kazetariak NBEko ordezkariari galdetu zion, eta horrek erantzun zion behatzaile soila zela.

Jakartak sei urte geroago okupatutako Timor ekialdean bezala, operazio militarren gune izendatu zuten mendebaldeko Papua, eta milaka lagun hil zituzten 1998ra arte. Indonesiako diktaduraren amaierak autonomia proposamena ekarri zien timortarrei: ezetz esan zioten, eta ondorioa independentzia izan zen. Mendebaldeko Papuan, baina, munduko urre meatzerik handiena dago, AEBetako konpainia batek ustiatu eta zergak Jakartari ordaintzen dizkiona.

Azken hilotan erasoak, atentatuak eta Indonesiaren errepresioa handituz joan dira. Independentisten eraso batean errepide bat eraikitzen ari ziren hamazazpi lagun hil zituzten —armadako kideak zirela argudiatu zuen gerrillak—, eta armadari mendiko herrietan arma kimikoak erabiltzea egotzi diote. Era berean, Ozeaniako zenbait estatuk anbiguotasunik gabeko babesa erakutsi diete papuarrei, melanesiarrek esaterako, eta Vanuatuk bereziki. Ostegunean, Papua Libreko Mugimenduak eta haren adar militarrak prentsaurrekoa eman zuten Ginea Berrian, Indonesiaren aurkako gerra abian zela iragarriz, eta negoziaziorako prestutasuna erakutsiz, era berean. Biharamunean, Michelle Bachelet NBEko Giza Eskubideetako arduradun nagusia Vanuatun zela, Benny Wenda buruzagi independentista erbesteratuak 1,8 milioi papuarrek sinatutako eskaria helarazi zion. Jakartak haserre erantzun zuen, Vanuatuk Wendari berariaz lagundu ziolakoan Bacheletengana iristen. Duela bi urte saiakera bera egin zuten papuarrek, baina ordezkariek ez zieten agiririk onartu, deskolonizazioa NBEk aitortzen dituen hamazazpi lurralde kolonizatuei baino ez dagokielakoan. Gatazka gogortuz doa, eta uztailean beteko da mende erdi Indonesiak Papua mendebaldea beretzat hartu zuen galdeketa iruzurtitik. Adi egon beharko da.]]>
<![CDATA[Brian Stowell]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2021/021/001/2019-01-27/brian_stowell.htm Sun, 27 Jan 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2021/021/001/2019-01-27/brian_stowell.htm A Short History of the Manx Language (Manxeraren historia laburra). Zenbateraino txunditu ninduen liburuxkak, euskaratu ere egin nuen, sekula argitaratu ez bazen ere. Handik urte batzuetara Brian Stowell liburuxkaren idazlearekin sare sozialen bidez egin nuen harremana, eta are pertsona itzelagoa begitandu zitzaidan. Tamalez sekula ez nuen aurrez aurreko solasaldi bat izan; joan den astean hil zen «manxeraren berpizkundearen erraldoia» deitu dutena.

Irlandako itsasoaren erdian dago Maneko uhartea (Ellan Vannin manxeraz); ez da Erresuma Batuko zati —edo Europako Batasuneko, brexit-ik gabe ere—, Koroaren dependentzia baizik. Hau da, erreginak ordezkaria dauka, baina burujabetza osoz dihardu Manek; Tynwald izeneko parlamentua etenik gabe dabilen munduko legebiltzar zaharrena da. Maneko aitortza ofizial gorena, Tynwald Honour izenekoa, 2010ean jaso zuen Brian Stowellek.

Ehun orrialde baino gutxiagoan, Irlanda eta Eskoziakoaren ahaide zen hirugarren hizkuntza gaelikoaren sorrera, gorakada, gainbehera eta ia desagerpenerainoko bidea kontatzen zuen liburuxkak. Beste hainbatetan gertatu dena, bestalde: komunitate batek berea duen hizkuntza, kanpoko hizkuntza handiago batekin harremanak hastea, eta indar politikoek, militarrek, edo ekonomikoek gidatuta eta eskolak edo Elizak sustatuta, norbere hizkuntza iraganaren sinonimo bihurtzen da. Atzerakada dator, modernizaziorako galga baita, baita irain eta trufarako motibo ere.

XIX. mendearen bigarren erdialdean gertatu zitzaion hori manxerari: 1874an, biztanleen %30ek zekiten; 1911n, ez ziren %5 ere.

XX. mendean transmisioa etenda eta desagerpenaren aurrean, ordura arteko jarrera aldatu zen —hizkuntzaren azken hatsean gertatu ohi denez—: urtetako umiliazioen ostean, hizkuntza zaharra «altxor» edo «ondare» bihurtu zen, iragan erromantiko baten ispilu. Ikertzaileak azken hiztunak elkarrizketatzen hasi ziren, eta Irlandaren independentziak bultzada berri bat ekarri zuen: Eamon de Valera Irlandako lehen presidenteak sustatuta grabazioak egin zituzten. Hala ikasi zituen Brian Stowellek irlandera eta manxera. Eremu zientifikoan onargarri zena, baina, eszentrizitate hutsa zen sozialki planteatzea: hizkuntza berriz mintzatzea eta transmititzea. «Puristek ariketa akademiko moduan hartu zuten; Brianek, berriz, esaten zuen: 'Nik hizkuntza bizitzea nahi dut, periferiako hori guztia oso interesgarria da, baina nik interes handiagoa daukat egunero erabiliko dituen hitzak eta hiztegia ematen jendeari'», gogora zekarren egunotan Phil Gawnek.

Hala ikasi zuen talde txiki batek manxeraz, azken hiztun haiekin orduak eta orduak ematen, eta Brian Stowellek irlanderatik manxerara itzulitako ikas-materialekin. 1974an, Ned Maddrell, manxeraz etxean ikasi zuen azken hiztuna hil zenean, baziren hiztun berriak. Kornuaselleraren berpizkundean baino zorionekoagoak izan dira: Kornuallesen XVIII. mendean hil zenez azken hiztuna, eztabaidak izan dituzte hizkuntza-ereduari buruz; manxeraz, berriz, katea ez da sekula eten.

Stowellek kantu zaharrak bildu, berritu eta bere ahotsez kantatu eta grabatu zituen. Ipuinak idatzi, Alice lurralde miresgarrian itzuli, eta haurrentzako materialetatik eleberriak idaztera ere jo zuen. Duela hilabete, aspaldi eskatu zioten autobiografiaren azken bertsioa bidali zuen, manxeraz. Hedabideetan leku txiki bat lortu du, hogei urtez Brian Stowellek berak gidatu izan zuen Moghrey Jedoonee irratsaioak. Horixe, Kornuallesekiko bigarren aldea: burujabe izatea, eta ez Ingalaterrako konderri soil bat. Eta txikitasunak dena errazten du beti (Small is beautiful!).

Hasierako errezeloen ostean, seinale elebidun batzuk agertu ziren 80ko hamarkadan, eskoletan hautazko ikasgai bihurtu zen zenbait gurasok eskatuta, eta erabat manxeraz diharduen Bunscoill Ghaelgagh murgiltze eskola bat ere badago 2001etik (Bigarren Hezkuntzan badihardu dagoeneko). 2009an Unescok manxera «hildako hizkuntza» izendatu zuenean, Bunscoill Ghaelgaghetik hainbat gutun bidali zituzten umeek eurek ikasten eta mintzatzen zutena bizirik zegoela aldarrikatzeko, eta erakundeak atzera egin zuen.

Nazio txiki bat urez inguratuta, burujabetza politikoa, komunitate trinkoa, eta helburua argi daukan eta lanerako prest den pertsona-talde eraginkorra. Horiexek, manxeraren berpizkundearen giltzetako batzuk. Ned Maddrellekin itzali behar zuen sua goxo hauspotzen asmatu zuen Brian Stowellek, eta egun ba omen dira ia bi mila lagun manxera hiztunak edo ulertzen dutenak. Uharteko biztanleen %2 dira (konparaziora, Eskozian gaelikoz dakitenak baino gehiago). Eta XIX. mende amaieratik lehen aldiz seme-alabei manxera transmititzen dieten gurasoak daude, jatorrizko hiztunen belaunaldi berri bat.]]>
<![CDATA['Brexit'-aren lezio batzuk]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/020/001/2019-01-20/bbrexit_aren_lezio_batzukb.htm Sun, 20 Jan 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1933/020/001/2019-01-20/bbrexit_aren_lezio_batzukb.htm brexit-a gauzatzeko. Astebete joan da, eta orain hamar aste baino gutxiago falta direla esan dezakegu. Erlojua aurrera doa, egutegiaren orriak jausten doaz, eta trena ziztu bizian doa amildegirantz.

Britainiar demokrazian gobernu batek jasan duen porrot handiena izan du Theresa May lehen ministroak. Haren karrera politikoko bozketarik garrantzitsuena zela esan zien iragan asteartean diputatuei, eta hain apartekoa eta hain historikoa zuten egunean, gobernuko alderdiak dituen diputatu mordoxka batek, eta exekutiboa sustengatzen duten beste hainbatek, oposizioarekin batera, ezetz esan zioten Mayk Bruselatik zekarren akordioari.

Kaosaren eta hondamendiaren irudi orokorraren aurrean, parlamentarismo britainiarrak beste behin eman digun irudi paregabea aldarrikatu nahiko nuke. Beren kontzientziaren eta ordezkatzen duten barrutiko berezitasunen arabera bozkatzen duten diputatuak, alderdiarekiko leialtasunen gainetik. Pentsaezina da Mayren porrota Hego Euskal Herriko erakundeetan, demokrazia batek bezala aritu ordez administrazio kontseilu baten antzera dihardutelako alderdi guztiek: horrenbeste aulki, akzio, horrelako boterea edo presioa izango dut lau urtean, izan Parlamentua zein udalbatza. Areago, boto-emaileok ere badakigu sistema honekin alderdiari ematen diogula botoa, eta ordezkariek diziplina itsua zor diotela. Mikel Rodriguezek ederto azaldu zituen herenegun Neverendum artikuluan brexit-aren inplikazioak. Lezio ederra ari da izaten erabakitzeko eskubidea era praktikoan zelan gauzatu eta zein ondorio dituen horren modu hertsi, dogmatiko eta negatiboan planteatu ohi den bazterrotatik begira —«dena ez da bozkagarri», «botoen erdiak ez dira aski», «eta bihar iritzia aldatuz gero...», beti ezetz, sekula ez herritarren ahalduntzearen garrantzitik eta berez, Hegoaldean bereziki, bizi dugun defizit demokratikoaz eta kultura demokratikoaren beraren faltaz—.

Nahasmenaren erdian, Mayri aitortu beharko zaio erresilientzia. Gobernuaren porrot historikoak, paradoxikoki, oposizio laboristaren ezina ere agerian utzi du, eta Jeremy Corbynek berak zuzenean bizi izan zuen hori 24 ordu beranduago. Aurretiaz zekien zentsura mozioak aurrera egitea ezinezkoa zela; zilegi izan liteke gobernua higatu eta ahuldadea agerian uzteko estrategia gisa, ados. Baina Corbynen urratsak laboristen nahasmena ere azaleratu du.

Brexit-ari buruzko beste erreferendum bat eskatzen dutenei jaramonik egin gabe dihardu Corbynek, baina «gezur asko esan ziren», «orduan ez zegoen argi zein ondorio izango zituen»; egia izanda ere, edozein erreferendum zein hauteskundetan erabil daitezkeen argudioak dira. Brexit-arekin bezala, botoarekin okertu direla edo iruzur egin dietela sentitzen duten milioika boto emailek behin eta berriz sentitzen dutena da itxaropena piztu zienak kale egin diela. Horrelako argudioengatik 2016koari uko egitea are krisi handiagoan sartzea izan liteke, politikoa bezainbat zibila zein demokratikoa ere baden zurrunbiloan. Eta Corbynek badaki bere hautesleen zati minoritario baina garrantzitsu bat uxatu egingo lukeela brexit-aren aurkako jarrera argia hartuz gero.

Jarrera argiena eskoziar independentistek dute, brexit-ean kaltetuenak ere bai baitira. Irlanda, azken batean, protagonista bihurtu da, eta konponbideak halabeharrez aintzat hartu beharko du uhartearen batasuna eta Britainia Handitik urruntzea: erdibideak ezinezkoak dira itsasoan edo lurrean muga bat ezarri beharra daukazunean. Baina Eskoziari gezurra esan zioten 2014ko independentzia galdeketan, bai autogobernuaz, baita Europaz ere, Londresi lotuta segitzea zela Europan gelditzeko modu bakarra, alegia; hain justu ere, lotura horrek aterako du EB Europako Batasunetik; eta galdeketaren ostean ere, ia konfederala zirudien eredu bat gauzatuko zela agintzean. 2016tik, berriz, Ingalaterrako gehiengoaren borondatea inposatu zaie; eskoziarren ahotsa guztiz baztertu dute Londresen eta Bruselaren arteko negoziazioetan.

Brexit-aren biharamunean, brexitzale gogorrek zioten Irlandak aurki joko zuela Erresuma Batuaren atea, EB uzteko aliantza baten. Halakorik gertatu ez, eta Dublinen diplomaziak estu-estu egin du lan Bruselarekin. Edinburgon inon baino argiago ikusi dute «EBko herrialde txiki eta independente baten boterea» koiuntura alde dutenean. «Konparatu Irlandarekiko jarrera, Erresuma Batuko gobernuak autonomia omen daukan Eskoziarekin izan duen tratuarekin», zioen egunotan Eskoziako lehen ministro Nicola Sturgeonek. Estatua izatearen eta ez izatearen arteko aldea.

Brexit-az zuzenki egin beharreko galdera eginda dago. Orain Sturgeonek brexit-aren eta Londresekiko menpekotasunaren, ala independentzia europazalearen artean galdetu nahi duen ebatzi beharko du. Londresen umiliazio eta bazterketa guztiek hartara bultzatzen dute, baina inkestek ondo hausnartu beharra ere badakarte. Mayk bihar dakar B plana, astebete beranduago bozkatzeko; Corbyni ere presioa handitu zaio eta Sturgeonek ere zirt edo zart egin beharko du datozen egunotan.]]>
<![CDATA['Brexit'-aren erlojua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1985/014/001/2019-01-13/brexit_aren_erlojua.htm Sun, 13 Jan 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1985/014/001/2019-01-13/brexit_aren_erlojua.htm Unchartered waters esamoldea. Mapetara oraindik eraman gabeko urak dira, kartografia hutsetan nabigatzea alegia: inor sekula ibiliko gabeko lurraldeetan —itsasoetan— zabiltzan abenturazko sentipen zirraragarria. Literarioki horren kitzikagarria izan daitekeena, baina, erabateko estres faktorea da bizitzan oinarrizko segurtasun batzuk behar dituzunean.

Bagenekien mapa berriak marraztu beharko zirela brexit-a gertatzen zenean, irudimena landu eta eremu ezezagunetan sartuko ginela. Baina brexit-a gertatzen zenerako mapa horiek marrazten ari ziren ustea izan genuen, hasiera batean behinik behin. Erresuma Batuaren irteera ganoraz eta traumarik gabe gertatzeko negoziatzen ibilitako bi urte eta erdiek horren aurkakoa erakutsi dute, eta, egunek aurrera egin ahala, datorren kaosaren neurriak handiagoa dirudi.

Irlandako muga eta merkatu bakarra, eta Europan bizi diren britainiarrak eta alderantzizkoen kasua aipatu izan ziren, baita irten eta gero ordaindu beharreko kopurua ere, aurretik hartutako konpromisoengatik. Baina egunik egun oztopo berriak agertu dira; besteak beste, Luxenburgoko Auzitegitik kanpo geratzeak Erresuma Batuari ekar diezaiokeen segurtasun juridiko falta: bai, Europatik ez zaio aginduko nola ekoitzi edo antolatu merkatuak eta ekoizpenak eta beste hainbat gauza, baina, trukean, arauditik kanpo ekoitzitakoak ere ezingo du Europako merkatuetan ibili, ez eta, itxura batean, munduko beste hainbatetan ere. Adibide txiki bat baino ez da, brexit-a negoziatzeko bide honetan agertu diren arazoez.

Martxo amaieran dago data jarrita egutegian, eta hortik aurrera 2020 amaitu arteko trantsizio epea —gutxienez—. Baina horrek guztiak beste data garrantzitsu bat du aurretik, eta 48 ordu barru izango da. Brexit-a bera ziurgabetasunaren monumentua izanik, zer esan Theresa Mayri eta berak negoziatu eta adostutako planari itxura guztien arabera parlamentuak ezetz esaten dionean etzi?

Ezusteko handirik ez bada, nork bere motiboengatik, baina Theresa Mayri ezetz esango diote, oposizioko laboristek eta eskoziar independentistek ez ezik, bere alderdiko brexit zale gogorrenek eta bere gobernuaren sostengu diren DUPeko unionistek. Hala, Bruselarekin negoziatutako ia 600 orrialdeko akordioa atzera botako du parlamentuak. Eta hortik aurrera zer? Akordioa berriz negoziatzeko aukerarik ez dago, besteak beste 27 herrialdek dagoeneko onartutako araua delako. Alderdi Laboristak hauteskundeak ahalik bizkorren gura ditu, baina Mayk orain artekoei eutsi badie, ez dirudi bere iceberga eztabaidaren ur beroetan urtuta ere lehen ministroak hauteskundeak aurreratuko dituenik, gobernua icebergarekin batera hondoratuta ere.

Mayren ahultasuna, bere bakardadea, indargune ere bazaio: aurka dituenak ezer gutxik batzen ditu. Aukera guztiak orain arte batak ala besteak baztertutako alternatibak dira: hauteskunde aurrerapena behartzeko laboristek ez dute aski indarrik; Norvegia-plus akordioaren aukera (merkatu bakarrean gelditzea lekarkeen hitzarmena) indartu egin da, baina, brexit zale gogorrenek gogorarazten dutenez, horrek Bruselak agindutakoa betetzen jarraitu beharra ekarriko luke, eta trukean orain arte zeukaten arma bakarra, EBko kide legez Bruselako negoziazioetan egotea Londres. Indarra hartu duen beste aukera atzo bertan gelditu zen atzera ere agerian, baina parlamentuaren kanpoaldean izan zen: erreferenduma egitea berriz.

Ustekabean Mayren akordioak parlamentuaren babesa lortuko balu ere, askok uste dute ez dagoela astirik akordio hori gauzatzeko behar diren lege guztiak martxoaren 29a baino lehen onartzeko; bozketan edozer gertatuta ere, 50. artikulua derrigor atzeratu behar delakoan daude. Azkenean auzia, bestelako alternatibarik ezean, hori baita: hamar aste barru dago jarrita epea, denak datoz bat data horretara akordiorik gabe iristea hondamendi ekonomikoa litzatekeela, baina inor ez da gai berak proposatzen duen bidea ezartzeko. Inork ez daki nola geldiarazi erlojua edo brexit-aren trena, ziztu bizian amildegirantz doala ikusita ere.]]>
<![CDATA[Indigena hizkuntzen urtea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/021/001/2019-01-06/indigena_hizkuntzen_urtea.htm Sun, 06 Jan 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1933/021/001/2019-01-06/indigena_hizkuntzen_urtea.htm
Ipar Amerikako zein Ozeaniako herrialdeko mezu nagusiak aniztasunaren eta errespetuaren aldekoak dira. Hizkuntzak bultzatu, babestu, sustatu egin behar dira. Ekologismoaren balioak harreman sozialetara eta soziolinguistikaraino ekartzea, printzipioz, positiboa da. Balio postmoderno positiboen antzutasunean urtzeko arriskua ere badu, horratik. Denok berdintasunaren alde, natura, hizkuntzak, kulturak, baztertuak zaintzearen alde, baina horretarako beharrezko urratsak eta neurriak zehazteko orduan, kasu.

Progresoaren izenean zure hizkuntza baztertzea eta hizkuntza hegemonikoa heltzea ez da, dagoeneko, mendebaldeko balio ohikoetako bat. Lehen estatu-nazioak eratu zituzten lurralde gehienetan aniztasunaren mezuak indar handiagoa dauka, bertako hizkuntzen atzerakadak estatu-hizkuntzaren erabateko hegemonia gauzatzea ekarri baitu. Gehienetan, Ameriketako Estatu Batuetan kasurako, transmisioa ere etenda dago, etxeko hizkuntza nagusia ingelesa da, eta guztiz hil dela ez esateko azken urrats xumeak baino ez dira eskolan, ikerkuntzan edo kale-seinalizazioan egindako ahaleginak. Transmisioa guztiz eten ez denean ere, axola gutxi: etxean oraindik erabili arren, hizkuntza aski gutxituta dago, komunitatean ere askotan estatuko hizkuntza da hegemonikoa, eta hala izan ez arren, pertsonen bizitzetan aurrera joan ahala, ezinbesteko bihurtzen da hizkuntza handi hori natibo mailan ezagutzea. Hizkuntza gutxitu indartsueneko hiztunek, katalanek, Valladolideko edo Toledoko batek bezain ondo dakite espainolez. Estatuak ezer berezirik egin gabe ere, badaki, 2019an, herritar guztiek bereganatuko dutela. Horregatik da hain arriskutsua natural hitza erabiltzea, naturaltasuna eta hizkuntzak sekula ez baitira egon, eta bizpahiru mendeko hizkuntza-politikaren osteko egoeratik abiarazita natural jokatu behar dela esatea aberrazioa da: orain naturala hizkuntza hegemonikoa da, eta beste hizkuntzak, txikitan etxean ikasitakoa izanda ere, ahalegin berezia eskatzen du.

Badaude, noski, mundu ikuskera tradizionalean segitzen dutenak, bere hizkuntza baztertu beharreko elementu atzerakoia dela eta etorkizunean nor izateko beste hizkuntza handiago baten mintzatu beharra sinetsarazten dietenak. Presio hori egiten du oraindik arabierak Afrika eta Ekialdeko Hurbileko hainbat hizkuntzaren aurka edo mandarinerak Txinako mintzairen aurrean. Estatu-nazioaren inposizio historikoaren adibide dira; mendebaldeko estatuetan ez bezala, hizkuntza txikiak bizirik eta komunitatean oraindik nagusi diren eremuetan: estatua bazterreko eskualde horietara iritsi ahala, administrazioak, armadak eta eskolak hizkuntza hegemonikoa dakarte eurekin, progresoaren izenean.

Hizkuntza hegemonikoa zoko guztietara iritsi ostean hizkuntza txikiak babestu beharra (hori zer den gabe) aldarrikatzen duen mendebaldearen eta estatu-hizkuntza era klasikoan inposatzen duten estatuen artean, badago kezkarako iturri den hirugarren bide bat: estatu handi guztiak bezala, Sobietar Batasunak berarekin zekarren tsarren Errusiaren inperialismoaren hondarra, baina inperialismo hori suntsitzeko grinaz ere sortu zen. Bere balioen artean zeukan, besteak beste, herrien arteko elkartasuna eta SESBeko hizkuntzen sustapena. Izan zen errusieraren hegemonia noski, are gehiago, izan ziren krimen izugarriak hainbat herriren aurka (datorren hilean txetxeniarrek eta Kaukasoko beste herri batzuek deportazioen 75. urteurrena gogoraraziko dute). Baina sobietar herri askok lehen aldiz egin zuten kultura modernora jauzi euren hizkuntzan, ordura arte mundu modernoan antagonikoa zirudiena eginez: mundu modernoa posible izatea norbere hizkuntza baztertu eta estatu-hizkuntza hegemonikoa hartu gabe.

Horregatik ere, oso kezkatzekoa da Vladimir Putinek agindu eta hilabete gutxian errusieraren hegemonia errepublika federaletan inposatzeko hartu dituzten neurriak, eskolako curriculumetatik bertako hizkuntzak baztertzeraino.

Mendebaldean badago nondik borrokatu, indigenismoa bera ukatzetik neurri handi baten, baina terminologian galdu barik: oro har hizkuntza gutxitu guztien begirunea eta hiztunen eskubideak aldarrikatzeko urtea izan dadila, nor bere eremu eta aldarrikapenetatik abian.]]>
<![CDATA[2019, urrun begirada]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/017/001/2018-12-30/2019_urrun_begirada.htm Sun, 30 Dec 2018 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1925/017/001/2018-12-30/2019_urrun_begirada.htm
Trantsizio epe eta guzti, herrialde serio batek bere oinari tiro egiten dion adibide argienetakoa da brexit-a. Martxo amaierarantz doa erlojua, eta agertoki guztiak zabalik: akordiorik eza, erreferendum berri baten aukera, eta lidergoa kolokan (bai Theresa May lehen ministroarentzat, baina baita Jeremy Corbynentzat ere). Kontinentearen alde honetan, berriz, eskuin muturra gorantz Espainiatik Poloniaraino, Italiako ezinegona, Frantziako jaka horiak, eta lurrikara itxura duten bozak maiatzean.

Itsasoaz beste aldean, Estatu Batuetako Kongresuko gehiengo demokratak berehalako ondoriorik ekarri du Gabonotan ere. Eta urtea aurrera joan ahala, hautagai demokraten izenak joango gara ezagutzen, 2020ko primarioetara eta hauteskundeetara begira. Kanpoan, Siriako erretira iragarri baino luzexeagoa izan liteke, baina argi dago jokalekutik kanpo gura duela herrialdea Trumpek, Afganistanen ere argi utzi duen legez. Saudi Arabia eta Turkia bere ildora ekartzeko prezioa izan liteke, dena Damasko eta Moskuren arteko lerroan ebatziko balitz. Baina Teheran eta Tel Aviv ere sartu behar dira ekuazioan. Eta Yemen, ahanzturaren ostean itxaropen izpiren batekin.

Latinoamerikan, eskuinerantz hasitako mugimendua dugu: Argentina hauteskundeetara doa, amildegiaren ertzean berriz ere, eta bozak dituzte oraingoz oldar eskuindarrari aurre egin dion Bolivian ere. Bi herrialde handienetan, berriz, elkarren kontrako fenomenoak: Brasilen Bolsonaroen agintaldia hasiko da, eta Mexikon Andres Manuel Lopez Obradorrek piztutako itxaropena gauzatzerik den. Euskal PEN kide duen PEN Internationalek, esaterako, Chiapasen egingo du maiatzean Hizkuntza Eskubideen bilera, 2019a Hizkuntza Indigenen Urtea izendatu baitu NBEk.

Gure inguruari eragiten dioten prozesu independentistetan, berriz, lehen begiratuan dirudiena baino urte garrantzitsuagoa da. Europan dena dago ikuskizun: Belgikan bozak, Eskozian brexit-aren arabera egin beharko dute zirt edo zart erreferendum berri baten perspektibarekin (Irlanda geroz eta batuago muga fisikoaren aurka), eta Katalunian independentismoaren estrategiek, hastear den epaiketak eta Espainiako giro politikoak baldintzatuko dute egoera. Espainiaren baitako sezesiorik izatekotan, historikoki gertatu den bezala izango da: indarrez eta krisi politiko sakonean. Eta hori guztia, eskuin muturra oso indartsu datorren Europako hauteskundeen atarian.

Begirada urrunago eroanda oso sezesio prozesu interesgarriak ikus daitezke, eta horietako batek gutxienez aurten bertan gauzatzeko aukera handia dauka. Irailean, Pazifiko aldeko hiru prozesu independentista genituen aipagai. Lehen hitzordua azaroan izan zen, Kaledonia Berrian. Espero bezala, ezetza gailendu zen, baina independentismoak gutxik iragartzen zuten babesa lortu zuen: inkesta positiboenek botoen herena pasa ematen zioten; ehuneko 43 erdietsita, kanak independentismoa hauspotu du Noumeako akordioek 2018aren ostean ahalbidetzen dituzten beste bi erreferendumei heltzeko. 2020an eta 2022an dei litezke berriz ere, eta horretarako, oso garrantzitsua izango da datorren maiatzaren 12an egingo dituzten hauteskundeak. Independentistek ez lukete arazorik izan beharko, bozak irabazi gabe ere, erreferendum berri baterako beharrezko ordezkari kopurua lortzeko.

Kaledonia Berria bezain urrun, eta are ezezagunagoa da gehienentzat Chuuk, Mikronesiako lau estatu federaletako populatuena. Bertako gobernuak federazioa uzteko asmoa erakutsi du behin baino gehiagotan, 2015erako deitutako erreferenduma atzeratu egin zuten, eta azkenean 2019ko martxoaren 5eko hauteskundeekin batera egitea erabaki dute. II. Mundu Gerraz geroztik hitzarmen berezia dute AEBekin (diru-laguntza jasotzeaz gain, AEBn bizi, lan egin eta armadara joateko aukera dute Mikronesiako biztanleek), estrategikoki oso azalera handi eta garrantzitsua dutelako. AEBetako enbaxadoreak Chuuken independentziaren arriskuez ohartarazi du, baina dena ez dago Washingtonen esku: Txinarentzat ere oso leku garrantzitsua da Pazifikoko eremu hori, eta akordio estrategiko ugari mahaigaineratu dizkie eskualdeko estatuei. Abenduan egondako eztabaiden arabera, baliteke urtebetez atzeratzea galdeketa, 2020ko martxora.

Ekainean dago zita garrantzitsuena: Bougainvilleko uharteak Papua-Ginea Berritik bereizi nahi duen bozkatuko du. Gerra odoltsua izan zuten 1998 arte, eta orduko bake-hitzarmenaren arabera izango da erreferenduma. Bertie Ahern Irlandako lehen ministro ohia izango da nazioarteko batzordearen buru, eta, itxura guztien arabera, Hego Sudanen bezala independentziaren aldeko gehiengo handia izango da (zehazki, Ginea Berriak egiten dion autonomia proposamenaren aurka). Hala balitz, XXI. mendean laugarren aldiz sartuko da estatu berri bat NBEn: Ekialdeko Timor, Montenegro eta Hego Sudan baino ez dira sartu. Hurrengoa izan liteke Bougainville.]]>
<![CDATA[Laino ilunak Rojavan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1975/021/001/2018-12-23/laino_ilunak_rojavan.htm Sun, 23 Dec 2018 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1975/021/001/2018-12-23/laino_ilunak_rojavan.htm
Kurdu zintzoak, kurdu gaiztoak izenburua dauka garai hartako dokumental interesgarri batek. Zintzoak AEBen aliatu ziren Irakeko kurduak ziren; gaiztoak, berriz, Turkia NATOko aliatuaren aurka borrokatzen ziren gerrillari kurduak. Premonizioa ere bazen: Abdullah Ocalanek sortutako gerrilla Turkian borrokatzen denean, terrorista ei da, baina gerrillari horiek AEBen aliatuak dira 2015etik Irakeko Sinjarren eta Siriako Kobanen jihadismoari aurre egiteko aliatu efikazenak zirela ikusi zenetik.

Hiru urteotan kurduek aliantza estuena AEBekin izan dute, baina badakite munduko inperialismo bakarra ez dela Estatu Batuena, eta hari aurre egiteko beste inperialismo batzuekin itsu-itsuan lerratzen direnak gezurtatuz —arabiar estatuek zein Errusiak dozenaka herri eta hizkuntza zapaldu eta anikilatu ez balituzte legez—, unean uneko kartekin jokatzen asmatu dute. «Badakigu estatubatuarrek ez gaituztela maite», ziostan lagun batek, «kontua ez da fidatzen garen ala ez: itsaso erdian hondoratzen ari zarela inork eskua luzatzen badizu, ez duzu galdetzen esku hori adiskide batena ala krokodilo batena den».

Genevan negoziazioetan, Washingtonek mahaian esertzeko Turkiaren eta Siriako oposizioko taldeen betoa ezartzen zien kurduei, kolaborazio militar efikaz soil gisa ikusten zuen haiekiko harremana: Errusiak zeramatzan gehienetan kurduen planteamenduak, eta Moskun zeukan PYD alderdiak nazioarteko bulegoa. AEBek bezala saldu izan ditu kurduak Errusiak historikoki: 1946ko Mahabadeko errepublika, kurduen lehen estatu modernoa, Stalinen babesarekin gauzatu zen; SESBek britainiarrekin Irani buruzko akordioa lortu zuenean, dena galdu zuten. Eta hala ere, Armenia sobietarrean izan ziren kurduerazko irratiak eta argitalpenak urteetan, NATOren Turkian edo sha-ren Iranen halakorik egiterik ez zegoenean.

Sirian 2011ko lehen protestak hasi zirenean, zenbait gazte kurduk, Ekialde Hurbil osoan orokortua den frustrazioari jarraituz, kalera jo zuten protestan, baina PYDko militanteek babesik eman ez, eta behin baino gehiagotan zapaldu ere egin zituzten. Orduan kritika asko jaso arren, denborak erakutsi du «arabiarren arteko» borroka hartan ez sartzea erabaki zuzena zela: ondo gogoratzen zuten alawi zein suni ederto batu izan zirela kurduak zapaltzeko, 2003an Qamishlon izandako sarraskian, esaterako. Gatazka okertuz joan zenean, Assadek Damasko eta Alepo arteko hiri nagusietan pilatu zituen indarrak, eta estatua desagertu ahala mugimendu kurdua bere lurraldean nagusi egin zen. Siriako oposizioaren iritzian, mugimendu kurduaren eta Assaden erregimenaren arteko hitzarmena izan zen.

Hiru kantoi eratu zituzten oreka ezinezko horrekin: Afrin mendebaldean, Mediterraneotik hurbilen, Jazira ekialdean, Irakeko Kurdistango mugan eta petrolio-zelaiekin. Bi eremuen artean Kobane dago, Baath alderdiaren erregimenak bultzatutako arabiartze prozesuan hegoaldetik ekarritako arabiarren herriek inguratuta.

AEBen erretirak kolokan jar dezake hori guztia, Turkiaren mehatxuak gauzatzen badira. Afrinen, ehunka mila kurduk ihes egin behar izatea urte hasieran Ankararen menpeko jihadisten oldarraren aurrean. Gerraren hasieran legez, Turkiaren inbasioa geldiarazteko ahalegina Damaskorekin koordinatzen saiatu ziren, baina Alepotik milizia txikiren bat baino ez zen iritsi, sekula ez armada: Erdoganek Putinen argi berdea zeukan.

Orain, ikusi beharko da mundu osoa liluratu duen proiektuarenak egin duen: emakumea ahaldundu den Ekialde Hurbileko esperientzia interesgarriena da, aginte politikoan beti emakume eta gizon bana daudela buruan. Neskaz osatutako borroka-unitateak, eta emakumeak buru zituzten batailoi jendetsuak, Raqqa askatzen, esaterako. Behetik gorako demokrazia horretan musulman, yezidi, kristau eta beste hainbat sineskeratako jendeak batu dira, Assadtarren debekuaren lekuan, kurduerazko zein asirierazko hezkuntza garatu ahal izan dute, ikastolen esperientzian ere inspiratuta.

Esperientzia demokratiko hori ez da oso karta indartsua nazioarteko diplomaziaren mahaian jokatzeko. Elkartasun handia iritsi zaie egunotan, baina horrek ez ditu babestuko Turkiak bidea libre aurkitzen badu inbasiorako. Jim Mattis Defentsa idazkariak dimisioa eman du, eta berdin egin du Brett McGurkek Estatu Islamikoaren aurkako borrokarako AEBetako gobernu buruzagi nagusiak. Moskuren garaipena onartuta ere, Iranekiko menpekotasuna zailago du Trumpek saltzen. Eta are zailago, AEBekin elkarlanean Rojavan antolatutako espetxeetako ehunka preso jihadistekin zer egiteko asmoa duten. Laino ilunak Kurdistanen.]]>
<![CDATA[Amildegirantz]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/001/2018-12-16/amildegirantz.htm Sun, 16 Dec 2018 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1892/020/001/2018-12-16/amildegirantz.htm
Euskal Herrian baino nabarmenago egon dira historikoki harreman estuak ERC eta PSCren artean. Iazko urriko esperientziaren ostean, eta Espainiaren oldarrak ekarri dion shock-ak astinduta —buruzagi nagusia espetxean, zuzendaritzako beste kide garrantzitsuak ere preso edo erbestean—, ezker independentista tradizionalaren sektore horrek bide hori saiatzeko ahalegina egin du. Independentista asko urduritu eta haserrearazi ere egin ditu jarrerak: erreferendumera bitartean lan handiena egin zutenek (eta gerora errepresio gogorrena jasan dutenak) azken hilotan erritmoa moteltzearen eta beste bide batzuk lantzearen alde egin dute. Oinarria zabaltzea zuten lelo berria, CiU zaharretik ahal beste urruntzeko disimulu gutxi izan dute, eta ziur aski Carles Puigdemonten beraren irmotasunak ekarri du iaz piztutako pultsu independentistari eustea. Duela urtebeteko hauteskundeetan inkesta guztiak gaindituz ERCren aurretik geratzeak indarra eman zion, eta handik hilabetera Roger Torrent parlamentuko presidenteak bozketaren atarian atzera egiteak agerian utzi zuen urte osoa markatuko zuen zatiketa hori.

Batzuek argudiatzen dute lehendik ere bazegoen zatiketa baino ez zela, independentziarako bi estrategia baino ez direla, eta oraindik ere elkarrekin daukatela gobernua. 155. artikulua indarrean zen, autonomiarik gabe zegoen Katalunia eta Espainiako indar nagusiak bat zetozen Katalunia zigortzeko: une batean, Ciudadanos bera bihurtu zuten inkestek —edo hedabideek— PPri aurre egin ziezaiokeen alderdi bakarra, PSOEren aurretik. Baina ustelkeria kasuek ekarritako zentsura mozioak hori guztia aldatu zuten. 155. artikulua babestu zuen PSOEren aldeko botoa eman zuten independentistek, eta hitz goxoekin hartu zituen presidente berriak. Tonu aldaketa berehalakoa izan zen, giro itogarri hartan askok estimatu zuten. Baina hitzak baino ez ziren. Moncloatik mugitzen dituzten hariek ekarri dutena: fiskaltzak eskatzen duen 25 urteko espetxe zigorraren ordez, Estatuko abokatuak gutxienez 14 urteko espetxe zigorra eskatzea Oriol Junquerasentzat. Espainiarrek Sanchezen jardunaz iritzia eman duten lehen aldian, zigortu egin dute, eta nazionalismo basatiena hauspotu, PSOEren baitan ere ondorio nagusia Kataluniarekin goxoegi jokatu dutela omen da. Hortik eskuinera, 155. artikulua era basatian ezartzeko mezuak datoz: epe luzekoa, eta TV3 ere kontrolpean hartuko duena. Espainiako errezeta zaharra.

Datorren hilean hasi nahi duten epaiketa 1968ko Burgosko Prozesuarekin alderatzea ez da hutsala, orduan bezala preso politikoek erregimena bera auzipetzea lortzen badute. Gose grebak isiltasun informatiboa izan du Espainian, ohiko itsutasuna, baina Jordi Turullena abiapuntua baino ez da. Egun gutxian are nabarmenagoak izango dira lau grebalariengan ondorio fisikoak. Gizartean tentsioa erabatekoa izango da, eta Espainiak ez dauka erantzunik, ohi duenez. Euskal Herrian badakigu zerbait muturreko protesta molde horri buruz; laster hasiko diren irainen aurrean, begirunea eta elkartasun osoa adierazteko unea da.

Ez dago iazko iraileko ilusiorik Katalunian. Amorrua eta haserrea dira nagusi. Katalanekiko begirune osoz, ez dut uste analisi okerregia denik xaloegi jokatu izana iriztea. Espainiako estatuaren erantzuna gutxietsi zuten, 1898tik parean daukan erronka handienaren aurrean tradizio demokratikoko Europako estatu batek bezala jokatuko zuelakoan. Katalunian lilura desagertu da, eta Espainian, ahalik gogorren jotzearen aldeko nazionalismo ultra eta xenofoboa sektore guztietan ari da zabaltzen. Ostiralean, iazko hauteskundeen urteurrenean Pedro Sanchezek Bartzelonan egingo duen gobernu bilerak protestarako dei ugari ekarri ditu. Tentsioa gora doa, eta polarizazioa erabatekoa da. Sezesio prozesu gehienetan dagoen fenomenoa da polarizazioa, zentroaren eta eskualde independentistaren arteko zubiak lehertzea, eta irtenbide bakarra sumisioa edo independentzia izatea. Eslovenian badakite zerbait horri buruz.]]>
<![CDATA[Nadia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1982/020/001/2018-12-09/bnadiab.htm Sun, 09 Dec 2018 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1982/020/001/2018-12-09/bnadiab.htm
Biharamunean, Mem eta Zin-en hilobira eraman gintuzten. XVII. mendeko epopeia kurdua da Mem eta Zin, hurrengo urteko Durangoko Azokan eman genuen euskaraz liburua. Cizreko jaialdia Tigris ibaiaren ertzean zen, eta haren pare, ia mende bat lehenago, Siria, Irak eta Turkiako mugak marraztu zituzten, elkarren auzo eta senide ziren herri kurduak bereiziz. Eta kurduekin batera, milaka asiriar, armeniar eta beste hainbat herritar.

Irakeko muga igarota, Zakho hirian, askatasun sentipena zen, kolore kurduak nongura, Cizreko militarren presentzia itogarriarekin konparatuta. Handik, Dohuk probintziako hiriburura, eta Lalesh-eraino joan ginen. Kurduen bandera mendietan marraztuta zegoen, baita urtero martxoan suak ordezkatzen duen eguzkia ere; kurduek eta beste hainbat herrik gurtzen duten elementu garrantzitsuena da. Yazidiak dira islamaren aurreko sinesmena gorde duten kurduak. Laleshen milaka yezidik egin ohi dute erromesaldia udazkenean, eta eurekin batera iritsi ginen gu ere. Oinutsik ibili ginen milaka yezidirekin batera, Adi xeikh-aren tenplura sartzera gonbidatu gintuzten, atariko sugearen irudiaren atetik barrurantz.

Egun ederra izan zela dut gogoan, orduan ere bizimodua zaila bazuten ere: bi urte lehenago, 500 lagun hil zituzten yezidien aurkako atentatu batean. Eta mugaren beste aldean, ia ez zen gelditzen behinola kurdu gehienen erlijioa izan zen sineskera haren jarraitzailerik ia: armeniar eta asiriarren genozidioarekin batera, greziarren garbiketa etnikoarekin batera, ia yezidirik gabe gelditu zen Turkia ere —milaka batzuk baino ez daude, eta, nire zorionerako, Istanbulgo pisua alokatu zidan militante kurdua zen haietako bat—.

Oso argi zekiten zer-nolako prezioa ordaindu zuten haien arbasoek islamaren jarraitzaileen eskuetan. Baina inork ezin zuen irudikatu zer zegoen etortzear. Nadia Muradek berak aitortzen du: «Une batean nekazari neska bat nintzen, nire herrian eskolara zihoana, eta, hurrengoan, ISISen sexu-esklaboa, militante haien jabego nintzen». Lau urte dira Estatu Islamikoa izeneko taldeak Sinjar bereganatu eta yezidi genozidioa egin zuela. «Onartzeko kontzepturik zailena zait munduak, begiratu, eta ez zuela ezer egin», gogora ekarri du egunotan. 2014 hartako gure hemerotekak eta euskal herrietako protestei begiratzea baino ez dago: Gaza ageri da, baina inork ez zuen protestarik egin begien aurrean gertatzen ari zen genozidioa salatzeko.

Angela Merkelen agurraren hasieraren asteburua dugu hau. CDU alderdi kristau-demokratako buruzagitza lehendabizi orain, kantzilertza etorriko da gero; dena oso era ordenatuan. Muradekin batzartzea izan da Merkelen asteongo irudietako bat, egunotako kongresuaren aurretik. Kantzilerrak utziko dituen zuri-beltzen artean, iheslarien harrera, eta basakeriarik handienen biktima izan diren yezidiei emandako babesak eta artatzea izango dira distiratsuenetakoak zalantzarik gabe.

Oslon izango da bihar Nadia Murad, Bakearen Nobel saria jasotzen. Lehen Malala Yousafzai bezala, fanatismo matxistak eragindako milaka biktimetako bat. Emakumeak ahalduntzeko kultura eta hezkuntzaren garrantzia nabarmendu du pakistandarrak. Nadia Murad Sinjar berreraikitzeko beharra ari da azpimarratzen, hori baita faxismo islamistak ez irabazteko modua: txikitu zutena berreraikitzea, gurean behin baino gehiagotan esan izan den legez, «ez dezaten esan, herri zahar bat izan zela». Mesopotamiako mosaikoa urtez urte pobreagoa baita. Eta Sinjarren asko dago jokoan, besteak beste, genozidioaren biktima izateari uko egin ziotenetako askok YPJ eta YPS bere milizia feminista —eta yezidia— eratu zutelako. Ahalduntzeko ezinbesteko tresna da kultura. Eta Bakearen Nobelak emakumearen gorputza gerra tresna bihurtzea salatzeaz bat, autodefentsa feminista txalotu eta bultzatu behar du, mundua fanatismotik babesteko lehen lerroan egon diren neska guzti horien omenez.]]>
<![CDATA[Ondarea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1991/019/002/2018-12-02/ondarea.htm Sun, 02 Dec 2018 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1991/019/002/2018-12-02/ondarea.htm
Egunotan egin diren izendapenetan, reggaea munduko ondaretzat aitortu da. Faraoien arkitekturatik Antilletako reggaera, ondarean ulermenak bide luzea egin du hamarkadotan zehar. Ez da afroamerikarren lehen aitortza, horratik: duela hamar urte egindako lehen izendapenetan, hitz-hitz, «garifunen hizkuntza, musika eta dantza» sartu zituzten. Matxino afrikarren eta Antilletako indigenen ondorengo dira garifunak, XVII. mendean esklabo-ontzi batetik ihesi Saint Vincent eta Grenadinak uhartean lehorreratutako afrikarren eta bertan bizi ziren amerindiarren nahastetik sortutako kultura berezia. Europarrek Antilletan aurkitutako arawak hizkuntzari eutsi dioten bakarrak. Gero britainiarrek harrapatu eta Karibearen beste aldera, Roatan uhartera eraman zituzten, eta handik egungo Nikaraguako, Hondurasko, Guatemalako eta Belizeko kostaldean hedatu ziren.

Garinagu hizkuntzak eta garifuna herriak liluratuta, Karibeko paraje haietan ibili nintzen ni ere duela urte batzuk, gerora ondare izendatu diren beste matxino leku batzuetan legez, Stone Town Jamaikako zimarroien herrian edo Kolonbiako Palenque de San Basilion. Hondurasen, Telako badiako herri txiki baten, Alfredo Lopez irrati esataria ezagutu nuen. Garinaguz emititzen zuen, hizkuntzarekiko kontzientziaz baino gehiago, hori zelako komunitateko hizkuntza. Ia zazpi urte eman zituen preso, Giza Eskubideen Batzorde Interamerikarrak ere salatu zuen narkotrafiko salaketa baten erruz —garifuna komunitateen lurrak kentzeko erabiltzen diren akusazioak direla salatu dute behin baino gehiagotan—. Herriko ostatuko emakumeak bilobari «Irati» deitzen ziola erreparatu nion, ezagunak zitzaizkion gure euskal hitzak ere: Aurizberriko frontoian (Nafarroa) lan egindakoa zen, Pirinioetako hotza utzi eta Karibe ertzera itzuli ziren arte.

Gurean bertsolaritza izan da ondare immaterial izateko gehien proposatu den kultur jarduna, ziur aski. Euskara bera izan zitekeela ere aipatu izan da —garifunen kasuan, euren hizkuntza da izendapeneko lehen elementua, gero datoz dantzak eta musika—. Baina beti piztu du errezeloa gure hizkuntza museo-elementu bihurtu nahi horrek, eremu akademikotik kanpora eramaten bada batez ere. Naizenagatik nabarmendu nauzu, baina nabarmentzeak berak naizena baldintzatzen du. Kaukasoko ikertzaile batek polito azaldu izan zuen nola ikusten zituen gure errezeloak: «Hungariara doan edozein ikertzaile, euren hizkuntza Siberiako talderen batekin lotuz, beso zabalik hartzen dute. Euskaldunak kontrakoa zarete: edozein proposamen entzun eta berehala gutxiesten duzue, gezurra dela diozue, munduan bakarrak zaretela». Euskararik jakin gabe egindako funtsgabeko ikerketa askok emandako esperientzia ere bada.

Euskararen jatorriak baino gehiago, iraupenak ei dauka interes berezia. Gure hizkuntza mundu osoaren ondare izan liteke, baina ondarerik badugu, ikastolak, Korrika edo Euskaraldia sortu dituen komunitatearen grina eta berritzeko gaitasuna da. Bisitan izan ohi ditugun hizkuntza gutxituetako ekintzaileek hori nabarmentzen dute etengabe.

Bestelako begiradarik ere bada, baina: Katalunian berriki galleguització eta euskarització arriskuez ohartarazi dute. Lehena, hizkuntza ia espainieran urtzea da, hainbeste hurbiltzearen ondorioz. Bigarrena, hizkuntzak funtzio sinboliko izatea, baina eremu praktikoan espainierak hartzea. Ahalduntzeak, ezinbestean, hegemonia daukanari indarra kentzea eta zokoratzea dakar. Garabideri esker bisitan dugun lagunetako bat Suna da; ederto daki espainieraz, baina ingelesez egiten dugu beti elkar ezagutu genuenetik. Eremu neutrala zaigu, turkieraren edo espainieraren zubien beharrik gabe.

2019a indigena-hizkuntzen urtea izendatu du NBEk; hizkuntza askorentzako bultzada izan beharko luke. Ez hainbeste euskararentzat: Irati izeneko haur garifuna haren gurasoek, edo seme-alaben euskaragatik harrotzen diren paraguaitar edo boliviarrek ederto ulertu dute indigenismoa normaltasunaren antonimoa dela. Guraso horiek guaraniera edo amaziga transmititzea lortu behar dugu, eta horretarako darabilgun argudio egoista eurei ere esan: ume horiek dira guaraniera-euskara itzuliko duten belaunaldia, eta aski dira bospasei urte horretarako. Geuretik ahaldunduta hizkuntza hegemonikoaren beharrik gabe, Lutxo Egiak erakutsi zigun legez.]]>
<![CDATA[Gibraltar, berriz ere]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1961/025/001/2018-11-25/gibraltar_berriz_ere.htm Sun, 25 Nov 2018 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1961/025/001/2018-11-25/gibraltar_berriz_ere.htm
Zakur txarrak zaunka merke, ordea, azkenean mehatxuak kendu eta brexit-aren akordioa onartuko dute gaur. Baina Europako kantzilertzetan, Downing Streeten, Berlinen, Bruselan, Parisen ez dute ahaztuko azken orduan eta lekuz kanpo etorri den esentzialismo hispanikoaren erakustaldiarekin. «Eta hori oraingo gobernua ezkertiarra izanik», bota dute Daily Mail tabloide kontserbadorean, «Nola ausartzen zara?» izenburu esanguratsua daraman artikuluan. Atzean dagoena Espainian hain errotutako pentsamolde pikareskoa da, urtetan landu ez duzuna une zehatz batean zoriaren bidez lortzea, alegia.

Datorren ekainean mende erdi beteko da Francok Gibraltarko muga itxi zuela. Aurretiaz, gibraltardarrek deskolonizazio erreferendum gisa jotzen duten galdeketa egin zuten, hiria antolatzeko konstituzioa onartuz eta, bidenabar, euren britainiartasuna azpimarratuz. Gibraltartarren % 99k esan zuten Francoren Espainia baino nahiago zutela britainiar izaten jarraitu, eta diktadoreak muga itxiarazi zuen.

Arnasbide ia bakarra zeukan hiriak, eta itxi egin zuen Espainiak. «Hemen dena sartzen da mugatik, baita mezetarako ura ere!», esan zidaten hiria bisitatu nuenean. Komunikazioak eten zituzten, telefonoz ere deitzerik ez beste aldera. Hesiaren bi aldeetan elkartzen ziren Andaluziako eta Gibraltarko senideak, oihuka elkarren berri izateko. Itsasoz edo airez baino ez zegoen hiritik irteterik.

Hamahiru urtez guztiz itxita egon zen muga, 1982an oinezkoentzat zabaldu zuten arte; Espainia Europako Ekonomia Elkartean, egungo EBren aurrekarian sartu arte ez zien aterik ireki autoei eta oro har garraioari. Europarekin bat egiteko unean Londresek presioak lortu zuen irekiera, baina orduko Gibraltar oso desberdina zen 1969kotik: bere baitara bildutako komunitate sendoa zen, britainiartasunean bezainbat gibraltartar nortasunean errotutako giza taldea. Iberiar penintsulan Espainiaren aurkako sentimendurik handiena ez duzue Euskal Herrian ez Katalunian aurkituko, Gibraltarren baizik. Oso ondo dakite bereizten Espainia eta haren agintariak, Madrilek ordezkatzen duena, eta auzo dituzten Andaluziako herriak. Haietan lagunak, senideak eta, sarritan lankideak ere badituztelako. Europa mendebaldeko eskualderik behartsuenetako baten langabezia itzela apaltzen laguntzen du Gibraltarrek.

Ingelesek oinean brexit-aren tiroa jo zutenetik (inork baino hobeto ulertu zuten Gibraltarren zer esan nahi zuen brexit-ek, parte hartze handiena eta erabateko ezezkoa izan ziren hirian), nahaste erraldoi hori zelan konpondu eztabaidan ibili dira Irlandatik Alemaniaraino. Baina Espainiak bere obsesio identitariorako abagunea zela besterik ez zuen pentsatu. Europan sartzeak muga irekiarazi zion legez, brexit-a urrezko aukera gisa ikusi dute Espainiako gobernuek. Kontserbadoreek zein aurrerakoiek pentsamendu nazionalista bera erabili dute, espainiar eskuindar baten antz handiena daukana espainiar ezkertiar bat dela dioen esaldia betez.

Espainia auzo arrunt eta errespetagarria izan zitekeela pentsatu zuen belaunaldiak, muga zabalduta jaio ziren gazte eta nerabeek, espainieraz baino hobeto egiten du ingelesez. Galdetu izan zaienean, zalantzarik gabe erantzun dute: Tony Blairren eta Jose Maria Aznarren gobernuek hitzartuta —lehen aldiz Londresek bizkar ematen zien gibraltartarrei, inperialismoek sarritan egiten duten legez—, herritarrei galdetu zieten. «Bat al zatoz Erresuma Batuak eta Espainiak subiranotasuna partekatu behar luketela dioen printzipioarekin?» izan zen galdera, 20.000ko erroldatik 18 milak parte hartu zuten (%88ko parte hartzea), eta ezetz esan zuten 17.900ek. Boto-emaileen %98,9k.

Esanguratsua da, bidenabar, Euskal Herritik edo Kataluniatik konfederalismoa edo subiranotasun partekatua planteatu izan denean zer nolako ezetza eman dion Madrilek, eta zeinen lotsagabe aurkezten duen hori bera Gibraltarrerako konponbide gisa: lurralde bat bere menpe daukanean, ez dago ezer negoziatzerik, agerian utziz subiranotasun partekatu hori erabateko integraziorako urrats gisa baino ez dakusala. Emaztea gorroto duen baina hala ere bere menpeko behar duela dioen senarraren antzera gorroto du Espainiak Gibraltar. Sekula ez du aintzat hartu Gibraltarko biztanleen borondatea. Duela 300 urteko gerrek sortutako anomalia da, bai, kolonialismoaren ondorio da (Estatu Batuak, Kuba edo Argentina bezala), bai, baina egungo gibraltartarrak benetakoak dira, egiazko komunitate bat dira. Jatorria 1713an egongo da, baina XXI. mendeko tresnekin landu behar da: negoziazioa, elkarrizketa, demokrazia eta Gibraltargo herritarren borondateari begirunea.]]>
<![CDATA[Euskaraldia eta hegemoniaren borroka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1935/022/001/2018-11-18/euskaraldia_eta_hegemoniaren_borroka.htm Sun, 18 Nov 2018 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1935/022/001/2018-11-18/euskaraldia_eta_hegemoniaren_borroka.htm
Zer da «euskara hutsez» bizitzea, baina? Ez da gauza bera «aquí se habla español» Bilbon edo Puerto Ricon esatea, «on parle français» Baigorrin edo Quebecen esatea ez den legez. Ez da gauza bera Dresdenen iheslari kurdu bati alemanez eginaraztea edo Alsazian frantses asimilazioari aurre egitea. Indiako unibertsitate batean Speak English irakurri nuen, lelo kolonial bera ohikoa ei da Filipinetan eta Ugandan ere. AEBetan eta Ingalaterran, berriz, nazionalismo xenofoboaren leloa da; Costa Ricako Karibeko afro-amerikarrek, ostera, barnealdeko kriolloen olatu hispanikoari aurre egiteko darabilte etxeko jamaikar ingelesa.

Euskara aurkezpenetarako soilik erabiltzean gaindituta behar lukeen rol sinbolikoa hartzen du Donostian, baina Tuterako jaietako pregoian ekintza iraultzailea da. Helsinkiko zinemetan suedieraz eta finlandierazko azpidatzi bikoitzak dituzte, Tallinnen errusieraz eta estonieraz, Bruselan frantsesez eta nederlanderaz. Portugalen, kultuko telesailetatik gazte estatubatuar hormonatuen reality-etara, dena azpidazten dute, merke-merke. Euskaltelek euskaraz iragartzen digu bere programazioa, baina espainolez baino ez daude edukiak. Euskaraldiko lehen asteburuan, umeentzat eta espainolez emango dute Disneyren azken filma, herri sarreran Euskaraz bizi gara dioen Uemako udalerri batean. Amaitu berri den Zinebik diru publikoko 140 mila euro eman ditu, «film guztiak gaztelaniaz azpidazteko, eta euskaraz eta ingelesez festibalak eskatzen dizkionak». «Hizkuntza komuna» esaten diote Katalunian, hemen, «hegemonia».

BERRIAk egunotan Euskaraldia dela-eta egindako erreportajeetan, Lutxo Egiak Bilbon hilabetez «euskara hutsez» bizitzeko egindako performance-a zuen hizpide, euskalgintzaren aro berria irudikatu nahi duen olatu handi honen abiapuntu legez. Gerora Lasarten eta hainbat lekutan hala egin badute ere, Egiak ez zuen «euskara hutsezko» hautua egin, hizkuntza hegemonikoari egin zion uko. Horren erosoa zaigun makulurik gabe ibiltzeko apustua egin zuen, tarteka ingelesak lagunduta. Hori da normalizazioa: zeure hizkuntzan hegemoniko, eta hutsuneak nazioarteko zubi-hizkuntzarekin bete.

40 urtetik beherako estoniarrek errusieraz baino hobeto egiten dute ingelesez. Oraindik ere errusiera pixka bat jakin behar dute Tallinngo hainbat saltokitan, baina beren kabuz sekula ez dute liburu bat errusieraz irakurriko. Estonieraz itzulita ez badago, nahiago ingeles itzulpena. Groenlandiako Gobernuak ere iragarri du groenlandieraren ostean ingelesa nahi duela eskolako bigarren hizkuntza, eta atzetik daniera. Islandian ere hala egin dute 1946an Danimarkarekiko independentzia lortu zutenetik. EHUn euskal adarrak sortzea garrantzitsua izan zen, baina orain ez bada laster izango da adar bakarrari heltzeko unea: unibertsitatea euskaldundu ahala espainolak indarra galdu beharko luke, nagusiki euskaraz ikasten den eta ingelesak leku garrantzitsua duen gune normalizatu bat bihurtzeko.

Islandian, Eslovenian zein Estonian itzelezko garrantzia dauka itzulpengintzak, ezinbesteko lotura baitzaie mundurako. Guk ere itzultzen dugu, noski, baina ez zaigu ezinbesteko. Euskaraz ez daukaguna espainolez/frantsesez kontsumitzen dugu, eta alderantziz: espainolez kontsumitzen dugunez ez dugu behar beste euskaratzen. Estoniarrek badakite eurek egiten ez dutena ez diela inork egingo. Guk ez diogu espainolaren makuluari uko egin nahi: herrenka ibilarazten gaitu, baina makulurik gabe jausteko beldur gara. Postre goxo bat zaigu euskal itzulpena, delicatessen bat, ez bizitzeko beharrezko elikagaia.

Euskaraldia euskaldunok ahalduntzeko tresna eta esperientzia historikoa izatea espero dut. Baina euskaraz bizi nahi badugu, ezinbesteko dugu feminismotik ikasitako mikromatxismoen eredua gureratzea. Euskaraz bizitzeko oztopo nagusia ez dago kalean, saltokietan edo medikuarenean daukagun solasaldian, etxe barruko aisialdian baino. Euskaltzale elebidunak etengabeko kontraesana bizi du hirugarren hizkuntzarik jakin ezean, behin eta berriz mehatxu egiten dion hizkuntza horren aldeko hautua egin behar baitu.

Pribilegioez desikasteko ariketa egiteak mugikorra espainolez konfiguratuta dugula ohartzea dakar. Eta jabetzea zenbat denbora ematen dugun espainolez telebista aurrean zein eguneroko prentsan, zer salatzen duten gure apaletako liburuek eta sare sozialetako gure jardunak. Ea ordu horietatik zenbat eman litezkeen euskaraz. Ezin denean (filmak, liburuak edo aplikazioak ez daudelako euskaratuta, adibidez), errealitate gordinaren kontzientzia hartzea lehendabizi, euskaratu beharra, espainierak ezin duelako izan munduratzeko zubi. Ondorioa: beste hizkuntzaren batean ere trebatzea, euskaraz ezin dugun denbora hori ez dadin izan gure hizkuntza ordezkatzeko mehatxu den mintzaira hegemonikoa indartzeko. Eta espainiera, gozatzeko erabili, Calle 13 entzuteko edo Narcos ikusteko edo Garcia Marquez edo Borges irakurtzeko. Baina ez mundurako makulu gisa.]]>
<![CDATA[Armistiziotik autodeterminaziora]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/020/001/2018-11-11/armistiziotik_autodeterminaziora.htm Sun, 11 Nov 2018 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1954/020/001/2018-11-11/armistiziotik_autodeterminaziora.htm
Leninek lehendabizi eta Woodrow Wilson AEBetako presidenteak gero azpimarratu zuten autodeterminazio eskubidea, eta hura gauzatzeko lehen unea izan zen I. Mundu Gerraren amaiera. Kontraesanez beteta egon den eskubidea, hasieratik, potentzia galtzaileetako nazioek lortu zuten askatasuna, hala nola eslaviarrek edo arabiarrek, baina ez eskubide bera eskatzen zuten beste hainbat herrik.

Nazio Batuen gutunean ageri da autodeterminazioa, eta bere tratatuetan hitzez hitz dio: «Herri guztiek dute autodeterminazio-eskubidea». «Herri» kontzeptua (people, ingelesez) oso malgua da, horratik, akademian behin eta berriz nabarmendu den legez. 1945ean 50 kiderekin ekin zion Nazio Batuen Erakundeak, egun 193 estatuk daukate aulkia. Kaledonia Berria 194.a izan zitekeen, baina ezetz esan zuten uharteko boto-emaileek duela astebete.

Kaledonia Berriko erreferendumak eztabaida txiki bat piztu du, txiogintzan behinik behin. Deskolonizazio prozesua izateaz gain, metropolitik berariaz populatutako lurraldea ere bai baita Kanaky, kanak indigenak herritarren gutxiengoa bihurtu arte. Horregatik, errolda berezia egin dute erreferendum honetarako. Ohiko sufragio unibertsala mugatzea zalantzan jarri dute batzuek, eta izan da areago mugatu nahiko lukeenik, bestela Frantziak 165 urtez ekarritako demografia koloniala bermatzea delakoan.

Eskubideak ez dira absolutuak, noski, baina sarritan horiek mugatzeko dagoen joerari barne-barnean dirauen katolikotasun dogmatikoaren zantzua hartzen diot. Gaia muturrera eraman eta emakumeen edo beltzen botoa ea bozkagarri den galdetzen dizutenean, funtsean, gehiengoak gutxiengoari -edo norbanakoari- zein neurritan inposa diezaiokeen bere borondatea diote. Tradizio demokratiko handirik gabeko Hego Euskal Herrian irizpide mugatzaileak hartu ordez komeniko litzateke herritarrak ahalduntzera, bozkatzera eta parte hartzera bultzatzea, herriko auzietatik bere herriaren estatusa hautatzeraino. Independentzia ez dela bozkagarri argudiatzea, gezurra izateaz gain, independentzia ez baizik norberak arrazoi izatea hobesten duenaren arrazoibidea ez da.

Pragmatismo liberala izango da, baina Hegoafrikan erreferendum arrazista batek amaitu zuen apartheid-arekin. Zuriek baino ez zuten bozkatu, baina ANCk baietzaren aldeko botoa eskatu zuen, eta Mandelak poza agertu zuen garaipenarekin. Dogmatismoan goxo geratzeak galdeketaren izaera arrazista salatzen gelditzea ekarriko zuen, egoera aldatu gabe arrazoia izatearekin konformatzea, alegia.

Bigarren argumentua are kezkagarriagoa da. Kaledonia Berrian gertatu bezala, badira oso kasu zehatzetan kolonialismoak eta beste elementu batzuek eragindako aldaketa demografikoak: Daytongo akordioen ostean Bosnia-Herzegovinan sortu ziren bi eremu federalek debekatuta daukate sezesioa; Srpska errepublika Srebrenicako eta Bosnia ekialdean egindako sarraskien ondorio da, eta haren sezesioa garbiketa etnikoa bermatzea litzateke. Marokok Sahararen kolonizazioa bultzatu du, eta Israelek palestinar lurraldeena. Orain eta hemen, ez dirudi zilegi aldaketa demografiko horien bidez helburu politikoak lortzea. Baina historian gehiagotan gertatu da: Polonia 200 kilometro mendebaldera mugitu zen 1945ean, eta Silesian ziren ia bost milioi alemanek Oder-Neisse ibaiaren mendebaldera joan behar izan zuten. AEB zein Argentina kolonoek eratutako estatuak dira, Irlandan kolonizazio britainiar protestantea sustatu zuten, eta Turkiako errepublika greziarren garbiketa etnikotik sortua da. Afrikako mugak banaketa kolonialen ondorio dira. Gizateriaren aurkako krimenak denak ere, baina egungo errealitate direnak halaber, eta aldatuko ez direnak.

Kolonialismoa krimena izan zen, baina haren ondorio guztietan ezin da atzera jo, egungo herritarrak zigortzea delako, eta nahi ere nahi ez dutelako. Lakota siouxak ez dira lautada zabalen jabe izango, eta lakotera indartuko bada, egungo siouxek hala nahi dutelako izango da, euskaldunak erresumak eta foruak galdu zirenean erabat independenteak ziren arren. Edozein errepublikanok aitortuko dizu Belfasteko protestante britainiarrak abertzale katolikoak beste eskubide duela Ipar Irlandako etorkizuna bozkatzeko. Erreferenduma zein sufragio-eskubidea zalantzan jartzea arinkeria handiz entzun daitekeen argumentua da. Eta ahaztu egiten du hamar urte ere ez direla Euskal Herrian milaka lagunek hauteskundeetara aurkezterik ez zutela.

Erakusleihoa itsustu zaio

Mende bat Gerla Handia amaitu zela]]>
<![CDATA[Entsegu orokorra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/020/001/2018-11-04/entsegu_orokorra.htm Sun, 04 Nov 2018 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1950/020/001/2018-11-04/entsegu_orokorra.htm
BERRIAren paperezko aleak kiosko edo etxeetara heltzerako, galdeketa amaitzear edo amaituta egongo da, Ozeaniarekin dugun ordu aldaketagatik, eta igandean zehar jakingo ditugu emaitzak. Uharte nagusia eta artxipelagoa bera aski handia izan arren hedaduraz, ez dira milioi laurden han bizi direnak; are gutxiago, 174.000 baino ez, Kaledonia Berriaren etorkizunaz bozkatzeko eskubidea dutenak. Ohiko hauteskundeetan artxipelagoan erroldatutako frantses herritar orok du boto eskubidea; autodeterminazio ariketa honek, baina, inplizituki aitortzen du kolonialismoak Kanakyn erabilitako politika arrazista, gizarte mailakatzea eta biztanleria aldaketa. Aljeriaren ostean Le Caillou izan baitzen Europatik populatzeko bigarren kolonia. Gaur egun, hamar biztanletik lau ere ez dira kanakak; aldiz, Noumea ondoko Camp Est espetxeko presoen % 90 kanak gazteak dira.

Horren ondorioz, kanak herritar guztiei Kanakyrekiko lotura onartzen zaienez, badute gaur bozkatzerik; gainontzeko herritarren artean (europar jatorriko zuriak zein Asiako edo Pazifikoko beste uharteetakoak), baldintza bat ezartzen zaie: duela bi hamarkadatik han bizi direnek edo haien ondorengoek baino ez dute erreferendumean parte hartzerik. Horietako gehienak Noumea hiriburuetan eta aldirietan bizi dira, Hexagonoaren luzapen tropikal bat balitz bezala. Handik iparrera, eta uharte txikiagoetan, biztanle indigenak dira nagusi. Besteak beste, munduko nikel meatzerik garrantzitsuenetakoak dauden lurretan. Petrolioarekin gertatu bezala, ondasun naturalak herriarentzako aberastasun izan ordez, zama eta galga izaten dira gehienetan, aberastasun hori epe luzeko egitasmo batekin kudeatzen asmatu ezean.

Erreferendumerako zerrenda berriarekin kanak boto emaileak %46ra iritsita ere, sekulako ustekabea litzateke baietza kopuru horren inguruan ibiltzea. Baietzaren garaipena ia ezinezkotzat jotzen dute denek gaurko galdeketan. Azken batean, Al Jazeerak Florena Nirikani militante independentistarekin egindako bideoan aitortzen duenez, «independentzia hitzak beldurra ematen dio jendeari, ez dakielako zer dagoen gero». Behin baino gehiagotan esan dugu, autodeterminazio eskubidea deskolonizazioarekin baino ezin dela lotu diotenen aldean, XXI. mendean kolonia horiek direla loturak mozteko zailen dutenak: Komoreetatik Mayotte frantsesera doaz migratzaileak, Karibeko uharteetatik Guadalupe edo Martinikara bezala. Aime Cesaire poeta eta negritude mugimenduaren sortzaileak behin baino gehiagotan egin zuen independentziaren aurka: antikolonialismoak ezin zituen hiru mendetako krimenak, lapurretak eta esklabotza ahantzarazi. Metropoliari koloniez libratzea komeni zitzaionean, aski ustiatu zituela iritzita, ziur aski kolonietako biztanleek frantses herritar bihurtzeko abagunea zen. Britainiar edo frantses inperioetako biztanle guztiak herrialdeotako herritar balira gaur egun, nigeriar edo maliar gazteak bere europar pasaportearekin etorriko lirateke, Mediterraneoan ito gabe.

Kontuak kontu, independentismoak ahalegin berezia egin du ohiko hauteskundeetan izena ematen ez duten kanak herritar horiek aktibatzeko, eta mila gutxi batzuk mobilizatzeak nabarmen alda dezake azken emaitza. Noumeako akordioek hiru erreferendum egiteko aukera ematen baitute, eta gaur irabazi gabe ere, baietza indartsu geldituko balitz, helburua lorgarria den seinale litzateke.

Parisko sarraskitik eta Aljeriako independentzia gerratik bost hamarkada eta erdira onartu du Frantziako presidente batek armadak aljeriarren aurka erabilitako tortura eta gerra zikina sistematikoak izan zirela. Melanesian eta Polinesian frantses inperialismoaren, kolonialismoaren, proba nuklearren eta politika arrazisten biktima izan diren herriek ere izanen dute ispilu aurrean jartzeko aukera. Lehen hitzordua gaur da, Kanakyn.]]>