<![CDATA[Urtzi Urrutikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Wed, 22 May 2019 20:57:18 +0200 hourly 1 <![CDATA[Urtzi Urrutikoetxea | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA['GoT' eta hizkuntza komuna]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1979/021/001/2019-05-19/got_eta_hizkuntza_komuna.htm Sun, 19 May 2019 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1979/021/001/2019-05-19/got_eta_hizkuntza_komuna.htm Game of Thrones. Bihar esango digu agur hamarkada oso bat markatu duen telesailak, telebistan oso gutxitan ikusi den fenomeno global bihurtuta. Benetan global, alegia: HBOk iragarri duenez, 170 estatutan ari da simultaneoki emititzen telesaila. Nazio Batuetan 193 estatu daude. Amerika eta Europako herrialde guztietan ikusten dute, Asian ere ia guztietan (Txinan eszena asko zentsuratuta), eta Afrikan baino ez dago hutsunea, Magreben eta hegoaldeko herrialdeetan baino ez baitago ikusgai.

Dozenaka milioi lagun egongo dira bihar azken kapituluari begira Tokiotik New Yorkera eta Johannesburgotik Reykjavikera. Bai, Islandian bizi diren 300 mila lagunek ere izango dute Game of Thrones ikusteko aukera. Gehienek badakite ingelesez, baina ez dakitenek ere arazorik gabe ikusiko dute. Euskaldunok ezingo dugu halakorik egin. Fenomeno globalek ez dakite euskaraz. Espaloitik jaitsi eta euskara ordu eta erdiz abandonatu beharko dugu munduko 170 herrialdetan ikusiko duten kapituluaz gozatu gura badugu; gero itzuliko gara euskalduntasunera, eta sare sozialetan komentatuko dugu zer-nolako zirrara eragin digun kapituluak, espero edo nahi genuena gertatu ote den Jon Snow-rekin eta Daenerys Targaryen-ekin, lagun artean komentatuko dugu, Twitterren, Facebooken, BERRIAn. «Game Of Thrones zalea zara? Jarraitu kapitulu berriak astero euskaraz!» iragarri zuen Gaztezulok duela urte pare bat, Europako beste edozein aldizkarik egingo lukeen eran. Normalak bagina bezala. Baina kapituluak ez genituen euskaraz jarraitzen, erdaraz ikusitako kapituluari buruzko iruzkinak eta eztabaidak baizik. Orain ere, normalak bagina bezala komentatuko dugu euskaraz zortzigarren denboraldiak, azken kapituluak eman dutena, Tokion eta Reykjaviken eta New Yorken komentatuko duten bezalaxe. Normalak bagina bezala, baina ez gara. Telesaila ez dugu ikusi lagun artean BERRIAn idazten dugun hizkuntza honetan.

El País-ek edo Le Monde-k edo Die Zeit-ek ez dute erreportajerik egiten bere irakurleen hizkuntzan ez dagoen kultur produktu edo fenomeno bati buruz, eta salbuespen hori egitekotan, arrakasta handia izan duen saio edo nobela bat aipatzeko adibidez, berehala zehaztuko dute noizko egongo den aleman/frantses/espainiar itzulpena. Egunkariaren irakurleak noiz gozatu ahalko duen jakin gura du eta. Kazetari euskaldunek ez dugu halakorik egiten. Irakurle euskaldunek ere ez digute halakorik eskatzen. Game of Thrones idazten dugu zuzentasun politikoz, jatorrizko hizkuntzan izendatuta espainolarekiko subordinazioa gainditzen dugulakoan. Baina badakigu gutxi batzuk ikusiko dugula bihar Game of Thrones, gehienek Juego de Tronos ikusiko dutela.

Islandiera hiztunak euskaldunen erdiak dira, baina HBOk Stö? 2 telebista katearen bidez emitituko du bihar azken kapitulua; ingelesez dakitenek zein ez dakitenek, denek gozatu ahalko dute Game of Thrones-en amaiera. Gurean espainolez edo frantsesez jakin behar da, erdaldun garen neurrian baino ezingo dugu ulertu kapitulua. Game of Thrones-en pertsonaia batzuek dothrakieraz eta valyrieraz egiten dute. Gainontzekoen hizkuntzari common language esaten diote, hizkuntza komuna alegia. Stö? kanala ikusten dutenek islandieraz irakurriko dute hizkuntza komuna; euskaldunontzat gure erdara hegemonikoak dira hizkuntza komuna.

Game of Thrones edo beste edozein telesail euskaratzea ez da euskarak oraingoz ez daukan eta irabazteko daukan eremu bat, euskarak izan zuen eta galdu duen eremua baizik. Bosgarren denboraldia euskaratu egin zen eta euskarazko azpidatziekin emititu zuten Hegoaldean, 2014an Jaurlaritzak onartutako ekimen bati esker. Dothrakien Bardea ikusia genuen ordurako, eta hurrengo denboraldietan Gaztelugatxen elkartu ziren Jon Snow eta Daenerys Targaryen, eta Itzurun gainetik ibili ziren herensugeak. Gure erakundeek lortu zuten fenomeno global bihurtutako telesaila limurtzea Euskal Herrian grabatu zezan, baina ez telesaila euskaraz emititzeko ekimenarekin jarraitzea.

Azpitituluak.eus-eko boluntarioei esker, agian, Game of Thrones euskaraz egongo da etorkizun hurbil edo urrunago baten. Gaitz erdi hala bada. Baina bihar behar genuen, emisio egunean, munduko beste hizkuntzen parean egoteko. Gutenbergek inprenta asmatu eta ehun urtera argitaratu genuen euskarazko lehen liburua, ez da asko XV-XVI. mendeko parametroetan. Telesail baten emisiotik urtebetera izatea gure hizkuntzan ikusgai, denbora luzeagoa da, XXI. mendeko modernotasunetik kanpo ibiltzea da, eta medikuarekin euskaraz egiterik ez dugunean baino askoz gehiago lotzen gaitu espainolarekiko subordinaziora. ]]>
<![CDATA[Bigarren erreferendumera bidean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1985/023/001/2019-05-12/bigarren_erreferendumera_bidean.htm Sun, 12 May 2019 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1985/023/001/2019-05-12/bigarren_erreferendumera_bidean.htm Entsegu orokorra deitu zion baten batek, aurki beste erreferendum bat, eta are bi, egiteko aukera zutela jakitun, Noumeako 1998ko bake akordioek hiru erreferendum aurreikusten baitituzte 2022 bitartean.

Azaroko galdeketaz gero lehen aldiz doaz Kaledonia Berriko herritarrak hauteslekuetara gaur, probintzietako ganberetako ordezkariak bozkatuko baitituzte. Hiru probintzia dira: Kaledonia Berriaren hegoaldea, iparraldea eta lurralde nagusitik mendebaldera diren Loyaute uharte txikiagoak. Azken biak independentisten esku dira, eta loialismoa, Frantziari lotuta jarraitzearen aldekoak, hegoaldean, Noumea eta inguruan pilatzen dira. Lurralderik txikiena, baina populaziorik handienekoa halaber: 40 hautetsi dituzte, baina hegoaldean 22 eta uharteetan 14 dituzten. 76 horietako 54k osatuko dute Kaledonia Berriko Kongresua datozen bost urteotan, hau da, Parisekin hurrengo erreferenduma(k) negoziatzeko ardura izango dute.

Kongresuko 54 diputatu horietatik 25 izan dituzte independentistek, eta behingoan gehiengoa izateko itxaropena daukate. Eskuin unionista gogorreneko alderdiak (Errepublikanoen inguruko hiru alderdik, hamalau diputatu dituzte guztira orain bertan) L'Avenir en Confiance plataforman batuta aurkeztu dira horrelakorik gerta ez dadin, eta hauteskunde legearen desoreka salatu dute, hegoaldean diputatua lortzeko 5.000 boto behar diren artean, horien erdiak baino gutxiago behar baitira beste bi probintzietan. Hamabost diputatu dituen Caledonie Ensembleko eskuin unionista moderatuagoak ez du bat egin plataforman.

Noumeako akordioen arabera, diputatuen herenek hala eskatuz gero deituko dute bigarren edo eta hirugarren erreferenduma. Eta hondamendi handirik gertatu ezean independentistek hemezortzi diputatu baino gehiago izango dituztenez, unionistek ere nahi dute bigarren erreferendum hori, baina badira ñabardurak: Errepublikanoek «ahalik bizkorrena» nahi dute, iazko azaroko emaitzetako lezioa ikasi dutelakoan, hau da, parte hartze handia eskualde independentistei esker gertatu zela eta Frantziaren jarraitzaile anitz etxean gelditu zirela. Hurrengo galdeketan horrelakorik gertatuko ez dela sinetsita daude, unionismoak garaipen argiagoa lortuko duela eta, hala, FLNKS fronte kanak sozialistako buruekin indar posizio batetik negoziatu ahalko dutela.

FLNKS ere, paradoxikoki, bat dator eskuinarekin bigarren erreferenduma bizkor antolatzeko proposamenean. Iazko emaitzen olatuan gora egitea dute helburu. «Subiranotasun osoa da irtenbide bakarra» esan du asteon Paul Néaoutyne iparraldeko probintziako presidente eta FLNKSko ordezkariak. Caledonie Ensemble da galdeketaren aurka agertu den bakarra, alferrikakoa delakoan «emaitza bera izango baita». Independentismoarekin elkarrizketari eustea eta, ondorio legez, «subiranotasuna errepublikaren barruan» izango duen konponbidea adostea nahi dute, eta adostasun hori lortutakoan egitea galdeketa.

Lerrook irakurtzerako amaituta egongo dira hauteskundeak, ziur aski, Euskal Herrian baino bederatzi ordu aurrerago baitaude Kaledonia Berrian. Independentismoak garaipena lor lezake, baina, horretarako, ezinbestean hobetu beharko ditu Noumeako eta hegoaldeko emaitzak, 40 ordezkarietatik 33 unionistak izan baitira orain arte. Hiriburuan babesa handitzea lortzen badu, inflexio puntu garrantzitsua izango da datorren urtean antolatu nahi duten erreferendumerako.]]>
<![CDATA[Manifestazio independentista Glasgown]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1898/021/002/2019-05-05/manifestazio_independentista_glasgown.htm Sun, 05 May 2019 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1898/021/002/2019-05-05/manifestazio_independentista_glasgown.htm Brexit-aren data berria, urriaren 31, gainean izango du ordurako —Erresuma Batuan zenbait astetatik aurrera gertatuko dena iragartzea ausartegia izan arren; nor egongo den Downing Streeten udazkenean, esaterako—. Hamar punturen aldea izan zuen independentziaren aurkako botoak orduan; galdeketa adostu zuenean, espero baino askoz estuago ibili zen David Cameron lehen ministroa: inkestetan independentismoa %50era hurbildu zela ikusita, sekula beteko ez zuen devo-max promesa egin zuen, ia burujabetza ematen zion aginte zabala.

Brexit-ak erakutsi du, horratik, autonomia promesen eta egiazko independentziaren aldeko tartea: Eskozian Europan gelditzearen aldekoak %62 izanda ere, ez dute inolako ahotsik izan ez Londresen eta Bruselaren negoziazioetan, ezta Westminsterren egondako eztabaida politikoan ere. Irlandako Errepublikak, berriz, erabateko protagonismoa izan du, eta Europako Batasunetik (EB) irteteko arazoetan gakorik garrantzitsuen bihurtu da.

Honaino iritsita, brexit-ak aukeren leiho berria zabaldu dio Eskoziari. Zein da errespetatu beharreko erabakia: Erresuma Batuan gelditzearen aldeko %55 horiek ala EBn jarraitu nahi duten boto emaileen %62 horiek? Nicola Sturgeon Eskoziako lehen ministroak eta Eskoziako Alderdi Nazionalak (SNP) badakite, Londresen baldarkeria guztiekin ere, independentismoak irabazi beharreko bide bat daukala aurretik. 2014ko lezioak ikastea da horietako bat. Duela aste batzuk zehaztu zuten orduko akatsetako bat: Eskozia independentean bere moneta propioa izango lukete. 2014an, libera esterlinari eustea proposatu zuten, baina horrek funtsean Londrestik politikoki bereiztea eta, era berean, Ingalaterrako Bankuaren menpe jarraitzea zekarren.

Eztabaida politikoan proposamen zehatz gehiago ere egin beharko dituzte aurrerago, ziur. Baina gobernuaren eta SNPren ekinek ezinbesteko dute aktibazio sozial garrantzitsua; Kataluniako lezioa, hala deitu gura baduzue —2014an eskoziar buruzagi politikoren batek gutxietsi zuen, manifestazio erraldoiak euren kultura politikotik kanpo zeudelakoan; iparraldeko nazio lasaia hegoaldeko kale aktibismoaren aldean—.

Independentismoak Glasgown izan zuen arrakasta, ez SNPren inguruan zeuden eskualde abertzale historikoetan, laborismoak kale egin zien eta etxez etxeko lanketa egin zuten langile barrutietan baizik. Egin kontu Ruth Davidson kontserbadoreen Eskoziako buruzagiak berak onartu behar izan duela egunotan, bera erreferendum berri baten aurka egon arren, Erresuma Batuko Gobernuak ez lukeela konstituzionalki blokeatu beharko galdeketa. Londresen baldarkeriari Holyroodetik bezainbat Glasgow, Edinburgo eta beste hainbat hiritako kaleetatik erantzutea oso garrantzitsua izango da.

Itxura guztien arabera, datozen hilabeteetan Eskozia berriz ere lerroburuetara etorriko da, brexit-aren epe berrira, urriaren amaierara hurbildu ahala. Irlandako mugak eta Ipar Irlandako egoerak ere emango du zer esanik. Baina Erresuma Batuko hirugarren nazioari erreparatzea ere komeniko da. Dena joan ohi da astiroago Galesen, beste bi nazio handiagoetan baino askoz indartsuagoa izan arren, hizkuntza mugimendu abertzale edo independentista beti ibili da apal; sekula ez ditu hauteskundeak irabazi edo herrialdeko gobernua lortu, esaterako. Gainera, brexit-aren aldekoek irabazi zuten 2016ko erreferenduma, Ingalaterran baino babes txikiagoa izan arren.

Horrek oso urrun dirudi, horratik, eta Galesen ere behetik gorako aktibazioan martxan dabiltza independentziaren aldeko mugimendu zabal batera bidean. Ziur aski, Ezingo da Glasgowko manifestazioarekin konparatu, baina Eskoziatik astebetera, datorren larunbatean, oso protesta garrantzitsura deitu dute Galesko hiriburu Cardiffen. Horrek bakarrik ez du lortuko berehala independentismoaren gorakada eta zabalkunde erraldoia, baina arrakasta txukuna badauka —eta brexit-aren nahasmena akuilu, beti—, independentziaren aldeko ikuskera berri bat abiarazteko mugarria izan liteke.]]>
<![CDATA[Nazioarte hurbil hori]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1985/017/001/2019-04-28/nazioarte_hurbil_hori.htm Sun, 28 Apr 2019 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1985/017/001/2019-04-28/nazioarte_hurbil_hori.htm uskaldunon Egunkaria izan zen prentsa abertzalean zirrikitua zabaltzen lehena: ordura arte Estatua zerabilten Egin-ek eta Deia-k, eta euskarazko kazetak Estatuak saila ekarri zuen, pluralean. Espainiaz gain Frantziako albisteei ere leku egin zien sail berritzaile hartan; euskaraz eta Baionatik egiteak errazago egiten zuen dena. Bide hartatik hasi ginen eufemismoa bera baztertzen, Espainiako futbol selekzioari hala deitzen, ordura arte «estatal» eta antzeko eufemismoen ordez. Egin-ek zirrikitu hartan tarte handiagoa egin zuen gero, Estatuen sail hori kenduta: albisteak etxekoak edo kanpokoak ziren, nazionalak edo nazioartekoak, terminologia politikoagoa erabilita. Marra ez da beti horren zehatza, badira Europako albisteen saila duten kazetak, eta Erresuma Batuan ere uharteak (Irlanda barne) eta «overseas» (itsasoz gaindi) bereizi ohi dira. Garai hartako estilo liburuan hartutako erabakietako batzuk bere horretan dira oraindik: Castro edo Logroño aipatuz gero, Kantabria/Errioxa eta Espainia jartzen dira parentesi artean; ez ordea, Katalunia, Bretainia, Korsika edo Galiziako hiri bat bada. Aldiz, Asturiasko edo Okzitaniako lekuei ez zaie naziotasuna aitortzen. Erabakiak hartzeak beti dakar marra nonbait egin beharra, baina gaiaz hausnarketa egitea ere bada zerbait.

ETBko albistegietan, politika sailean kokatu ohi dira Kataluniako prozesu independentistari buruzko albisteak. Eskoziakoak, berriz, nazioarteko sailetik lantzen dira. BERRIAn biak nazioartean joan arren, aitortu beharko dugu Edinburgori buruzko albisteak atzerriko gaiak lantzen dituzten kazetariek egiten dituztela, eta Bartzelonaz aritzeko euskal politikan dabiltzanek. Etxetik kanpo baina hain hurbil egokitzen zaizkigunak sailkatzen zailak badira, zer esan Espainiako gaurko hauteskundeez, Hegoaldeko euskaldun guztioi dagozkigun gaiak tartean direla?

Eta, hala ere, lortu dut arroztasunez segitzea Espainiakoa, hartarako posible den era bakarrean ziur aski: Espainiatik bezainbat Euskal Herritik urrunduta kanpainak iraun duen bi asteotan. Herenegun Madrilgo Barajasen lur hartu eta Euskal Herrirantz gidatzen bete-betean harrapatu ninduen kanpaina amaierak, baina ordura artekoa oihartzun urruna izan zitzaidan, sare sozialen sasoiotan bizita ere.

40 urtean ezagutu ez den agertokia du aurrean Espainiak. Nazioartetik Europako fenomeno sistemikoan kokatzeko tentazioa izan arren —hainbat herrialdetako eskuin muturraren gorakadarekin parekatuz—, herrialdearen historia hurbilak nabarmen desberdintzen du Salvini, Farage, Le Pen zein beste edozein herrialdetako ultrekin: gerraren garaileak eta lau hamarkadatan jaiotako belaunaldi guzti bat gobernatu zutenen diskurtsoa da. Zentro-eskuin sistemikoak argi eta garbi markatu izan du faxismoarekiko arrakala Europa zaharrean; Espainian, Andaluziako hauteskunde gauean bertan gelditu zen agerian familia bereko ahaide hurbilak direla. Espainia erreakzionarioena piztu izan denean min handia egin izan du, baina galerak ere halakoxeak izan ditu mendetan.

Ziurgabetasun egoeran orain arte egiten zenuen hori egiten jarrai dezakezu, baina mundua aldatzen ari bada, hartara egokitzen jakin beharko duzu. Horratx Nicola Sturgeonen lezioa, brexit-ak independentziarako aukera dakarrela jakitun, hondamendia parez pare duzula eta Londresek inoiz baino harroago jokatzen duela ikusita, baina orain arte asmatu ezinik olatua hartzeko une egokia zein den. 2021ean jarri du data; Theresa May ordurako ez dela Downing Streeten egongo, ia ziurtzat jo litekeen gauza bakarra.

Baina bide luzea dago horraino, eta hauteskunde bat baino gehiago tartean. Desberdin baina antzera nabari da artega Ipar Irlanda ere, brexit-aren ezinegonak dakartzan arriskuak hain era dramatikoan agertu diren egunotan. Botoaren garrantzia gutxiestea, kultura demokratiko eskaseko eta egunerokoa aldatzeko eta zeresana esateko interes handirik gabeko argudioa da.

Errealitateak bete-betean jotzen dizunean, botoa ematea da zentzuzkoena. Gero, Espainiako harrabotsetik urrundu gura izatera, bertan dugu gure errepublika independentearen zantzu eder bat gaur Baigorrin.]]>
<![CDATA[Bidaiak eta traolak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1927/020/001/2019-04-21/bidaiak_eta_traolak.htm Sun, 21 Apr 2019 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1927/020/001/2019-04-21/bidaiak_eta_traolak.htm
«Lekuen hotsak ere mudatu egiten dituzte, tarra-tarra, maleten gurpil soinuaz» idazten zuen herenegun Andoni Egañak turistei buruz -bere buruari turista izaera ukatu, hori jende mota batentzat delakoan eta «bidaiari» deitzen diona, turistetan snobena da-, oso ikuspegi berezi bat hartuta: turista doan herriko biztanlearena. Duela urte asko egun batzuk egin nituen postaletako harea zuririk ez hotel handirik ez dauzkan Karibeko uharte batean. Dominika uhartean karibe edo kalinagu indigenek erreserba txiki bat daukate, tamalez hizkuntza duela mende bat galdu bazen ere. Beste batzuk irlaren erdiguneko altxor naturalen bila iristen dator, eta azkenik, kruzeroetako bidaiaria dago. Aztoramendu eguna izaten zen kruzeroa hiriburu txikiko portura sartzen zenean, Martinika edo Guadalupe edo Antigua atzeran utzita. Taxilariak moilan metatzen ziren, herritar batek baino gehiagok eguneroko arropak erantzi eta alkandora koloretsuak eta marakak eta zumitzezko txanoak janzten zituzten, antillarrez mozorrotzen ziren egungo antilatarrak.

Garifuna haien arrastoen atzetik, Saint Vincent uhartera ere iritsi nintzen, iparraldean badira oraindik britainiarrek Amerika Erdialdera deportatu ez zituzten garifuna bakanen ondorengoak. Uharteak harro saltzen zuen halaber Karibeko Piratak filma euren lurraldean filmatu zutela. Baina hori guztia aski ez, eta Grenadinetan harea fineko irla mordoxka izan arren, Saint Vincent-eko hareatzak beltzak direnez -harro altxatzen den Soufriere sumendiaren eraginez- hondartza bat harea zuriz estaltzea erabaki zuten, hala turista gehiago etorriko zirelakoan.

Batzuk ahalik jende gehien erakarri guran, eta turistak jatorrizko nortasunaren bila. Geroz eta gehiago dira ohiko bideetatik urrunduta bidaiatu nahi dutenak, euren asmo soilak ezohiko bide hori turistiko bihurtzen dela jabetu gabe. Nortasuna bera plastikozko bihurtzen da kanpokoaren neurrira egokitzeko antolatzen denean. Eta ez dut ezer ikuskizun turistiko baten aurka: Ekuadorko Amazonian «benetako» xaman bat ikustera eraman gura gintuen ostatuko nagusiak, emakume kooperatiba batek antolatutako erakustaldia turistikoegia zelakoan. Ohiko turistaren -ohiko turiston- denbora parametroetan ezinezkoa da ezer autentikoa izatea, berariaz guretzat eginda, ia ia ahaztuta ere transakzio ekonomikoa dagoela tartean. Denbora baita horretarako gakoa, geuk egingo genukeen legez: denboraren poderioz lagun egin dugun norbait, bere denbora eman digun adiskidea, gonbidatu genezake, konfiantza hartuta, gure eremu intimoarekin lotutako zerbaitera. Dirua dakarren eta gaur hemen eta bihar batek daki non egongo den bidaiariari, bere sosaren neurriko esperientzia proposatuko diogu.

Badira, bistan da, parametrook apurtzera jotzen dutenak. Palau uharteak tasa turistiko handia jarri zuen, turista gutxi eta dirudunak izata hobe zela ebatzita, sos gutxiko turista asko baino. Hurbilago, Faroe uharteek ere etena ezarri dute datorren astebururako: «Konponketetarako itxita» egongo dira mundu guztiarentzat, bideak garbitzeko eta irlak txukuntzeko joango diren ehun boluntariorentzat izan ezik. Milaka lagunek eman dute izena urtero egin asmo duten itxiera berezi honetarako.

Gurean instagram sare sozialerako lekuak sustatuko zituztela jakinarazi ziguten Euskal Autonomia Erkidegoko agintariek urte hasieran. Geroz eta gehiago dira, horratik, lekuaz gozatzera eta «ezinbesteko» argazkiaz ahaztera gonbidatzen dutenak. Venezia edo Paris izan litezke, baina argiena Austriako hiriburua izan da ziur aski: hashtag edo traolarik gabeko bisita proposatu dute, lelo argi batekin: «Welcome to Vienna. Not #Vienna» (ongi etorri Vienara, ez #Viena-ra). Zein leku ederrean gabiltzan munduari erakusten, zeinen leku ederrean gabiltzan eta, batez ere, zeinen gustura gabiltzan ahaztu baitzaigu. Aberri Eguna antipodetan ospatzeraino.]]>
<![CDATA[Ipar Afrikara begira berriz ere]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1978/025/001/2019-04-14/ipar_afrikara_begira_berriz_ere.htm Sun, 14 Apr 2019 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1978/025/001/2019-04-14/ipar_afrikara_begira_berriz_ere.htm
Nilo ertzetik Mediterraneora joanda, ez da ezinbestekoa antzekotasunak bilatzea Khartum eta Aljerren artean; bestela ere aski ezberdinak dira herrialdeak. Baina denborak bat egiten du Ipar Afrikako herrialdeetan. Aljerian nork esan halaber azken urteak medikuen zaintzapean, baina luxuzko erretiroan igaro behar zituen Abdelaziz Buteflikari, ziur aski bere kabuz ere agintetik kanpo egongo zen presidenteari, horrela galdu behar zuela boterea? Bost urte inguru dira haren irudirik ere ez dugula izan, eta berriz presidentetzara aurkeztu behar zuela esateak protestak piztu eta kaleak bete ditu.

Aljerian Sudanen baino are argiago ikus liteke protesten jomugan ez dagoela presidentea soilik. Aljeriar asko aspaldi ari ziren esaten taularen atzean negozioak egiten dituen talde baten esku dagoela herrialdeko boterea. «Mafia bat» diost behin eta berriz kabiliar adiskide batek. Gerra zibilean nagusitu zen armadak islamisten keinuekin eutsi gura izan dio Mediterraneo ertzean ere botereari, eta oreka horretan Buteflika bera jausten uztea izan da azken neurria.

Baina ez sudandarrak ez aljeriarrak ez daude prest, honaino iritsita, euren buruak ahalduntzeko egindako guztia militarrek botereari eusteko izan dadin. Eta presenteegi dago duela zazpi urte Ipar Afrikan sortu eta Ekialde Hurbileraino joandako Udaberri Arabiarra. Itxaropenez piztu ziren iraultzak, hogeitaka urte lehenago Europa ekialdean gertatutakoarekin alderatu zuten hasiera hartan, baina laster ez atzera ez aurrera gelditu ziren arabiar iraultza deitu zitzaien fenomeno haiek: Sirian jo du hondoa, odolustuta, baina lehen ere estandar bikoitzen adibide izan da, Bahraingo komunitate xiita jendetsu baina baztertua horren adibide -edo Egiptoko kontrairaultza, edo Saudi Arabiarekiko harremanak, adibideak dozenaka topa litezke—.

Aljeriako ikurrekin batera amazig banderak ikusi ditugu Aljerreko protestetan. Kabiliarrek, mozabitek eta beste herri berbereek urteetan egindako bidearen ondorio da. 2001eko udaberri odoltsuaren ondorio, besteak beste. Zapaldu ezin eta bere egin dute amazigen bandera orokorra. Kabiliarako duela hiruzpalau urte sortutako ikurra berriz, ezin inon ikusi: egitasmo independentista zehatz baten sinbolo da. Hegoalderago, Aljeria erdialdeko basamortuan bizi diren M'zab haranean ere, errepresioa: duela hil batzuk Gardaiako etxean abegikor hartu gintuen eta eskualdearen kolonizazioa salatu zigun Kameleddine Fekhar buruzagi mozabita atxilotuta dago duela aste bitik. Iazko udan argitaratu genuen Fekharrekin elkarrizketa BERRIAn argi zioskun: «Aljeriaren itxaropen bakarra estatu laiko eta deszentralizatua da».

Presidentea jausten uztea gauza bat da, militarrek ukabila erabat irekitzea, oso bestelakoa. Hamarkada hasierako oldarraldia berriz piztu da hamarkada amaieran Afrika iparraldean. Urteotan, eskualde osoan herritarrak baretzeko neurriak eta laguntzak apalduz joan dira, egunerokotasuneko produktuak lortzea ere erronka bihurtzeraino. Ez dute balio errezeta zaharrek eta iraganeko lilurek, arabiar deituriko herrialdeek munduko gazte langabetuen kopuru handiena daukate. Sakrifizio handia eskatu zaie, baina trukean ez da ukabila zabaldu edo askatasun gehiago eskaini, egunotan adituek gogorarazi dutenez. Eta telefono mugikorren sasoian, etsipenak hartutako gazte manifestariak kalean protestan ibiltzea edozein gobernariren amesgaizto bihurtu da. Mugak itxi eta eskuin muturraren diskurtsoa bereganatzen ari den Europan ere, gotortze-politikez eta geopolitikaz harago, Mediterraneoaren beste aldearen aldeko egiazko apustuaren ordua izan beharko luke. Garapen ekonomikoa bultzatzeko, eta prozesu demokratiko laiko eta zibilak sustatzeko, Europaren beraren interes egoistengatik soilik balitz ere. Libiako hondamendian daukan jarrerak oso bestelako jarrera agerian uzten badu ere.]]>
<![CDATA[Munduan Korrika]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1978/019/001/2019-04-07/munduan_korrika.htm Sun, 07 Apr 2019 00:00:00 +0200 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1978/019/001/2019-04-07/munduan_korrika.htm
Hizkuntza askori, gehienei, kanpotik idatzi dizkiete lerroak historiaren liburuan; gurean, lerro horiek amaierara bideratuta ziruditen ezinbestean duela mende bat: bizirik zegoen eskualde askotan, baina oso bizkor zihoan atzerantz Nafarroan, Arabako azken eskualdeetan; Bizkaiko mendebaldean transmisioa eteten ari zen, eta espainolaren hegemonia erabatekoak Bilboko kaleetan bazterreko hizkuntza barregarri bihurtua zuen. Ia azenturik gabeko erdara egiten zuten guraso haien hurrengo urratsa seme-alabekin erdaraz egitea zen, transmisioa etetea. Ezin esan historiari erabateko buelta eman eta etorkizun luzea bermatu duenik, baina historia inork gure ordez idazteari behintzat uko egin diogu.

Euskal PEN Klubean urtean birritan euskaraz eta ingelesez argitaratzen dugu Basque Writing aldizkaria. Sarritan, noski, gure letrak dira protagonista, gure poetak, itzultzaileak, literatur klubak eta abar, baina beste askotan nazioartean interesa eta lilura pizten duten gure kulturako gai zabalagoei ere ekiten diegu: erbestea, euskararen esperientzia edo, zelan ez, Korrika bera.

Itzela da Wikipedian euskarak daukan lekua; txundigarriak dira bertsolaritzaren datuak, eta zoragarria da euskarak Arabako Lautadan azken hamarkadotan egin duen bidea azaltzea: 1981ean %90etik gora ziren erdaldunak, eta euskaldunak %0-5 artean zebiltzan; 2016ko erroldan, %50etik jaitsi dira erdaldunak, eta %30etik gora euskaldunak. Zalduondon dagoeneko euskaldunak erdaldunak baino gehiago dira, %42 eta %39, hurrenez hurren, ia-euskaldunak zenbatu gabe ere. Bistan da faktore asko daudela horretarako guztirako, baina, bertsoa BECeko ordu batekin laburbildu daitekeen legez, hizkuntza bat berreskuratu, indartu, ahaldundu eta indartzeko grina eta borondatea adierazteko nekez aurki liteke Korrika baino erakusle hoberik.

Badakit jai erraldoiek ahuldade egoera bat ere erakusten dutela, errealitatearen aurrean indar hartzeko elkartzen garela. Toledon eta Orleansen eta Portsmouthen ez dute euren hizkuntzen aldeko Korrikaren beharrik. Baina badago errealitate bat, gure bitxikeria filologikoetatik gure hizkuntzaren ahalduntzea azaltzera jauzi egiterakoan. Horretan gelditu barik, bistan da: ondo dakit atzerrian gabiltzanean ederra dela Korrikaren lilura transmititzea, baina garrantzitsuagoa dela Handia edo Margolaria filmak urrun heltzea, edo Karmele Jaio, Itxaro Borda edo Harkaitz Cano itzultzea.

Esperientzia magikoa da Korrikan parte hartzea, zure herrian zain egotea, gauez argiak ikustea eta halako batean hizkuntzak harrapatu zaituela sentitzea; zer esanik ez, lekukoa eramateko zoria izatea. Eta egin dira artikuluak, liburuak, bideoak, dokumentalak, protagonistekin elkarrizketak... Eta, hala ere, nago ez dugula oraindik asmatu Korrikak daukan magia guztia azaldu eta emozio guztiak bilduko dituen zerbait egiten, gaiaz ezer ez dakiena bertan gaudenak bezala liluratuko duen zerbait. Egin ditut bideo eta argazki bildumak atzerriko lagunentzat, baina azkenean hitzez helarazi diet batez ere zertan gabiltzan. Hegoafrikan eta Indian egin dugu, eta aurki Chiapasera eroango dugu lilura txiki hau.

Sarritan esan da desagertzeko asmoz jaiotako ekimenak direla, helburua lortu duten seinale. Euskara hegemoniko den estatua bagenu ere, horratik, Korrika egin beharko genuke. Errituak garrantzitsuak direlako, euskal diasporako Korrika guztiek argi uzten duten legez. Aldatu egiten dira, noski, egokitu egiten dira. Edukiz hustu ere bai, behin baino gehiagotan. Euskararen menderakuntza egoeratik jaiotako zerbait da, baina gure hizkuntzaren aldeko aldarrikapen garrantzitsua bilduko duen jai erraldoi hori gero ere eutsi beharreko zerbait da. Agian damutuko gara egunen batean ondare immaterial baldin bada, eta mundu guztitik agendan turistek lekua egiten badute Korrikako egunetara etortzeko, baina hala denean ere Korrika egiten jarraitu beharko dugu, hizkuntza txiki baina hegemoniko horren alde, hizkuntza hilzorian genuen garaietan ere korrika egin behar izan genuela gogorarazteko.]]>
<![CDATA['Brexit'-aren E eguna joan da]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1935/022/001/2019-03-31/brexit_aren_e_eguna_joan_da.htm Sun, 31 Mar 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1935/022/001/2019-03-31/brexit_aren_e_eguna_joan_da.htm
Artikulu hau idazten hasi naizenean, Londresko parlamentuko bozketarekin batera, EBn zegoen Erresuma Batua. Larunbatean amaitu dudanez, gaiaren azken orduak eta erreakzioak ikusita, brexit-a gauzatuta behar zuen, 2016ko udatik esaten ibili garenez. Ez ba.

Hirugarrenez esan dio ezetz parlamentuak Theresa Mayri, Bruselan negoziatutako akordioari. Paradoxa asko batzen dira honetan guztian: akordiorik gabeko brexit-ari ere ezetz esan zion Westminsterrek duela aste pare bat, baina hori bera da akordioari ezetz esatearen ondorioa, brexit-a gauzatuko bada: akordiorik gabe irtetea EBtik. Ez herenegun, martxoaren 29an, apirilaren 12ra arteko luzapen la burra baitago, baina hori da dena. Beste paradoxa bat: herenegun arte, teknikoki Londresek egoeraren kontrola zeukan, 50. artikulua aktibatzeko eta Batasunetik irteteko, edo brexit-aren erabakia bertan behera uzteko. Baina epea iraganda, hemendik aurrerakoak Bruselaren onarpenaren arabera izango dira. Tira, egia da Martin Selmayr Europako Batzordeko idazkari nagusiak «apirilaren 12a martxoaren 29 berria da» txiokatu duela, baina parlamentuak bozkatutako eta bi aldeek adostutako eguna herenegun zen. Beste bi ostiral atzeratuko da orain agonia gutxienez. Kezka bakarra da, esango nuke, ordurako May Downing Streeten egongo ote den oraindik. Akordioa hilda dago, eta ez dago berpizterik. Game Over.

Lau hilez tematu da May brexiteer gogorrak limurtzen, bere alderdi barruan, eta Ipar Irlandako DUPeko unionisten artean. Ikasi du, modurik gogorrenean, eskuin muturra nekez goxa daitekeela, indartu baino ez duzula egiten harengana hurbilduta. DUP azken batean, erresistentzia orangistan hazitako alderdia da. Newryn eta Irlandako mugaldeko beste hainbat lekutan protesta jendetsuak egin zituzten atzo. Apirilaren 12ko hondamendiak eurei erasango die lehendabizi, erarik argienean, baina ez eurei soilik, udaberriko oporretan Calaisera, Kanarietara, Mediterraneora doan edozein britainiarrek pasaportea hartu eta Europatik kanpokoen lerrotik joan behar izatea gerta liteke. Irlandako mugako arazoa parez pare izanda ere, DUPi garrantzitsuago zaio Britainia Handiko edozein lurralderen estatus bera izango duela bermatzea. Ehun urte baino gehiago daramatzate obsesio kolonial horrekin.

Lehen ere azaldu dugu hemen erreserba brexit-ari buruzko bigarren erreferendumari buruz —ez horratik, Eskoziaren independentziari buruz, hura gertatu zireneko baldintzak goitik behera aldatzen dituelako brexit-ak berak—: herritarren hitzari errespetua zor zaio, nahi genukeena ez denean ere.

Bihar itzuliko dira parlamentarioak lanera Westminsterren. Honezkero ezin asma 50. artikulua atzera botako duten, beste erreferendum baterako lanketari ekingo dioten (EBn gelditu, brexit gogorra edo Norvegiar estiloa, esaterako, azken horretan aduana-batasuna eta merkatu bakarra onartuta). Esanguratsua da tory-ek laugarren bozketa baten aukera filtratu izana, eta euren diputatuen erdiek baino gehiagok (eta hamar ministrok, The Sun-ek dakarrenez) brexit-aren atzerapen luze baten aurka sinatu izana, baita horren ondorioa akordiorik ez egotea bada ere. Mayk hiru porrot jasan ditu jada, baina euretako bakoitzean aldea txikituz joan denez, laugarrenean (edo bosgarrenean, edo seigarrenean?) azkenean akordioa gailenduko den ustea ei dute. Marka da erreferenduma berriz egiteari ezetz esatea, baina parlamentuak behin eta berriz ezetz esan dion testuari buruz atzera ere bozkatu gura izatea, halakoren baten aurrera egingo duelakoan.

Nazionalismo ingelesa eta haren medioak «traizioa» salatzen ari dira azken orduotan, eta ezin uka jendetza elkartu zutela herenegun parlamentu aurrean. Union Jackean bilduta, doinu loialistak jotzen ibili dira parlamentuaren aurrean txistulari bandak. Ez dirudi Eskozia eta Irlanda limurtzeko erarik egokiena. Hartu krispetak, bihar folletoiaren beste kapitulu bat dator eta.]]>
<![CDATA[Agur eta ohore]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1936/021/001/2019-03-24/bagur_eta_ohoreb.htm Sun, 24 Mar 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1936/021/001/2019-03-24/bagur_eta_ohoreb.htm taldea- legitimazioa kentzen ziolakoan; egiazko estatu bat zela ukatzeko itsatsitako hitza zen, baina proiektu islamofaxistak artean estatu baten ezaugarri ugari zituen; zergak jasotzea, adibidez. Estatuak azken lurraldea galdu zuen atzo; orain, taldea gelditzen da, milaka militanterekin eta urteotako trebakuntza psikopata horrekin -areago, izan zenaren lilura eta mitoa gelditzen zaie, egunotan Baghuzetik irten diren borrokalari garaitu baina ez damutuen ahoetan entzun dugunez-.

Egitasmo genozida klerikala ezkerreko militante armatuek garaitu dute. Ameriketako Estatu Batuen babesarekin, zalantzarik ez, baina neska-mutil kurduen ausardiari eta sakrifizioari esker. Belaunaldi oso baten ekinaldi eskuzabalak ekarri du daex-en porrota. Mugimendu politiko indartsu eta inteligente bat dauka atzean, Ekialde Hurbileko liztor-habian joko diplomatikoa ahalik eta ondoen negoziatu duen buruzagitza bat. Lehendabizi, gazteen oldarra geldiarazteko, erregimen ustel baten aurka milaka arabiar protestan irten zirenean: Siriako kurduek ordura arte errepresio gogorra jasan bazuten ere, esperientziak zioen arabiarren arteko gatazka zela. Askok kritikaturiko hirugarren bide bat hartu zuten, Baxar al-Assad Siriako presidentearen aurka, baina oposizio islamistatik urrun, eta, erregimena lurralde kurduetatik erretiratu zenean, euren herrien defentsarako miliziak (YPG) sortzen asmatu zuten. Moskun izan zuten bulego ofizial bakarra, Genevako negoziazioetan Washingtonek Siriako oposizioak eta Turkiak agindutako betoa ezartzen zien artean.

Duela bost urte Mesopotamia erdia jihadisten kontrolpean gelditu zenean, Mosulgo konkista, yezidien genozidioa eta Kobaneko setioa gertatu zirenean, militante ezkertiar haiek bakarrik izan ziren aurre egiteko gai. Ordurako abian zeukaten hiru kantoien sistema, behetik gorako demokrazia erradikal bat praktikan, erlijio, hizkuntza eta komunitate guztiekiko begirunez eta ahalduntzean, bereziki emakumeen ahalduntzean oinarritua. Horrek guztiak, bistan da, ez zuen ez Moskuren ez Washingtonen -are gutxiago Teheranen- begirada erakarri, egitasmo politiko hori garatzen zuten kurduek hura defendatzeko erakutsitako ausardiak baizik.

Parentesi bat eginda: 2009an, BERRIArako elkarrizketa bat egin nuen Abdullah Ocalan Kurdistango Langileen Alderdiaren buruzagi espetxeratuaren abokatuarekin, Istanbulen. Elkarrizketa hura amaituta, eta solasean genbiltzala, Euskal Herrirako zer nahi nukeen galdetu zidan, eta xalo-xalo erantzun nion Europan gure errepublika txikia nahi nuela, auzo-estatuen pare, eta haiekiko harreman onean. Pentsakor gelditu zen; tea prestatzera joan zen sukaldera, eta handik gutxira etorri zitzaidan oker nenbilela esaten, nazio-estatua gainditu beharreko egitura zela, eta abar. Ondo ezagutzen nuen erretorika hura, mugimendu kurduko militanteek sarritan aipatzen baitzituzten liderrak azken aldian zerabiltzan ideia haiek, nahiz eta konfiantza hartutakoan askok onartzen zuen 1980ko eta 1990eko hamarkadetako ideietan sinesten zutela oraindik, Kurdistan independente batean. Aitortzen dut ideologia berri hura, 2009an entzunda, naif samarra iruditzen zitzaidala, Eskandinavia edo Berlingo Komuna libertario batean probatzeko egokia agian, baina ez Ekialde Hurbileko anabasan praktikan jartzeko.

Handik urte gutxira, Sirian jarri zuten praktikan, aurre eginda I. Mundu Gerrako marra kolonialei eta nazionalismo arabiarrari zein turkiarrari eta integrismorik hiltzaileenari; inork ordaindu beharko ez lukeen prezioa ordainduta, besteok dena eman behar ez dezagun. Taha Khalil idazlea dut gogoan egunotan. Azadiya Welat egunkari kurduko kazetari baten bidez etxean hartu ninduen Qamislon, Rojavako hiririk handienean, Turkiako Nusaybindik sartzea hain erraza zen sasoian. Uztaileko beroari etxeko freskuran egin genion aurre, eta gero azoka eta armeniarren eliza bisitatu genituen. Koadro bat eta liburu bat eman zizkidan opari Palmirako autobusa hartu nuenean. Handik gutxira hil zuten Taharen alaba gaztea, jihadistek Qamisloko administrazio kurduan jarritako bonba-auto batez. Facebooken jarri du egunotan alabaren argazkia, berriz ere.

«Sirian, kurduen iraultza besterik ez da egon», zioen Salih Muslim buruzagi kurduak asteon Karlos Zurutuzak Gara egunkarian egindako elkarrizketan. Hari ere semea hil zioten jihadisten aurka borrokan. Milaka gazte horiek gogora ekar ditzagun gaur, oraindik etxera itzuli ez diren milaka neska eta ume yezidiekin bat. Europako auzuneetako zabor miserableena joan zen kalifa herriaren perbertsio sexualak deituta. Haiei ihesi zetozenei ateak itxi dizkie Europak. Ez Mesopotamia ez Europa ez dira gehiago lehen zirenak izango. Aitortzeko ordua da lehenbizi. Gero, dena eman dutenen proiektua bizitzeko bermea behar da, Ankarako mehatxuak geldiarazteko aurrean eta Damasko/Teheranen tentazio etnozidei presio egiteko.

Kalifa herria bukatu da ]]>
<![CDATA[Munstroa, antipodetatik etxera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1981/021/001/2019-03-17/munstroa_antipodetatik_etxera.htm Sun, 17 Mar 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1981/021/001/2019-03-17/munstroa_antipodetatik_etxera.htm
Halako batean, munstroak jo du Aotearoa ederra. Musulmanak ehuneko bat baino ez dira oraindik ere. Baina berdin du familia bakar bat balitz ere; sinetsi gura duzuna sinestea berretsiko dizuten ehunka webgune dituzun sasoiotan bizi gara, errealitateak bestelakoa dela esan arren: zer eguraldi egiten duen jakiteko sakelakoa hartzera ohitu gara, kalera irten edo leihotik begiratu beharrean.

«Zeelanda Berria aukeratu dute euren etxe izateko. Euren etxea da. Eurak gu dira. Gure aurkako indarkeria egin duen pertsona ez da gutarikoa», esan du Ardernek. Marra non jarri. John Ralston Saul filosofoak Kanadako nazionalizazio zeremoniez esan zidan: «Zure kultura, zure dohainak eta trebetasunak dakartzazu gurera. Eta Kanadako ondarea ere zurea da orain; gure balioak eta gure miseriak, denak elkarrekin doaz. Herri indigenen aurkako historiaren erantzukizuna, esaterako». Kanadar berriarentzat garrantzitsua den une bat gurasokeriarik gabe lantzen dute.

Supremazismo zuriak islama hartzen du etsai nagusi, baina ez bakar. Charlestonen afro-amerikarren eliza kristauari egin zioten eraso 2015ean, eta Pittsburgh-eko sinagogan egin zuten sarraskia iazko urrian. Aldatzen dena eraso horren erreakzioa da, juduen aurka jihadistek jo edo faxista zuriek egin. Radovan Karadzic genozida serbiarraren aldeko kantekin emititu zuen sarraskia hiltzaile faxistak. Josue Estabanez euskal herritar militar neonaziaren izena ere bazeraman idatzita, azken urteotako beste zenbait hiltzaile faxistarenekin batera, eta armada kristauek musulmanak garaitu zituztenekoekin batera, otomandarren aurka zein Al-Andalusen.

Ia beti bezala, Christchurch-eko hiltzailea gizon gaztea da. Sare sozialetan hauspotutako obsesioan bizi den pertsona bat, etsaia deshumanizatzeaz gain ustez defendatzen duen balioa ere mitifikatu duena, sekula ezagutu ez duen bizimodu tradizional musulman edo kristau katoliko edo ortodoxoa. Gezurrek elikatzea faxismoaren gorakadaren arrazoi nagusietako bat izan da historikoki, nahiz eta historiarekin soilik ezin azal daitekeen alienazio indibidualak horrenbesteko garrantzia duen fenomeno kolektiboa. Sozialdemokraziak eta politika tradizionalak sinesgarritasun arazo larria dutela ez dago zalantzarik, baina ezin ahaztu Trumpen mezua parez pare izanik ezkerraren zati batek dena berdin balitz bezala arriskua erlatibizatzera jo zuela antifaxismoaren tradizioa ahaztuta.

Ordezkapen handia da hiltzaileak idatzitako dokumentuaren izenburua. Frantziatik mundura zabaldu den teoria arrazista (eta antifeminista, detaile garrantzitsua) era arriskutsuan ari da errotzen. Berriki Zuzeu-n idatzi nuen artikulu batek 119 erantzun izan ditu. Anonimoak gehienak, xenofoboak ia guztiak, euskaraz denak. «Munstroa sortu duzue eta orain atzera bueltarik ez! Jarraitu aniztasuna elikatzen!». «Hau eskandalu ikaragarria da. Politikari ustez abertzaleak beren herriaren kalte, (...) Astakeria hau geratu behar da, jadanik geure lurrean gutxiengoan baikara». «Masa-immigrazioa probokatutako fenomenoa da eta kaltea besterik ez digu ekarriko (...). Euskaldunok lehenengo, euskara lehenengo!». «Palentziatik etorri ziren orain dela 50 urte. Inork ez du euskaraz hitz bakar bat ikasi. Ahal banu deportatu egingo nituzke». «Minorizazio egoeran lehen gauza immigrazioa arazo bat da, lehen gauza hura ez sustatzea (...) eta ume gehiago egitea». «Immigrazio basati honen aurrean klaudikatu edo ostrukarena egin, edo globalistek inposaturiko kolonizazioa eta mestizajea euskaldunon arteko ugalketa eta auto-segregazioarekin erantzun». «Ezin badugu ezer egin (ez bada boto ematea VOX alderdiari edo haren baliokide euskaldunei)». «Etorkin guziak euskalduntzea lortzen baginu ere, kopuru haundian sartzen eta egoiten balire, Euskal Herria ez liteke gehiago Euskal herria izan». «Hemen arrazista bakarra zu zara, arrazista anti-zuria». «Arbasoen sen ona mantendu bagenu, ez ginateke kanpotarrekin mestizatuko, ez kultura arrotz eta modernoetara horrenbeste irekiko, ez gizon eta emakumeen arteko liskarretan murgilduko, gure artean ezkondu eta seme-alabak izango genituzke». «Honengatik daude betiko komunikabideak egoera tamalgarrian, inork ez dizue ezer sinisten. Ametsetako mundu bikain bat saldu nahi diguzue, baina kalera irtetean errealitatea ikusten dugu. Ezkerra, gaur zuek zarete stablishment».

Trollei bazkarik ez, badakit. Baina arriskuaz ere jabetu gaitezen.]]>
<![CDATA[Beste 'brexit' aste historiko bat]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1982/018/001/2019-03-10/beste_brexit_aste_historiko_bat.htm Sun, 10 Mar 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1982/018/001/2019-03-10/beste_brexit_aste_historiko_bat.htm brexit-aren inguruan dagoen zaparradaren zati handiena gertatu ez izana. Dublin Edinburgo bezalakoa balitz, Theresa Mayk ez zituzkeen izango egun dituen arazoen laurdenak. Eta ingeles nazionalismoak urteotan zabaldu dituen gezur inperialistak erraz asko irentsiko zituzten askok, Irlandako arazorik gabe ere hondamendirantz doazela esaten dutenak gutxietsiz.

Brexit-aren data ofizialetik bi aste eta erdira gaude. Urtarril erdialdean Theresa Mayk Westminsterren jasandako porrot historikoa —britaniar gobernu bati parlamentuan inoiz emandako jipoirik handiena da— etzi errepika liteke. Zer gerta ere, martxoaren 12aren atzetik 13a eta 14a prestatu ditu Mayk beste bi bozketa egiteko, inork irudikatu ezin duen akordio gabeko irteeraz galdetzeko edo eta 50. artikulua indarrean sartu eta, beraz, brexit-a gauzatzeko eguna zenbait hilabetez atzeratzeko. Laburbilduz: etzi parlamentuak oniritzia emango balio, kito, brexit-a eta akordioa, biak lituzke lehen ministroak, ustez behintzat azken bi asteak ordenatu antzean emateko Europako Batasunetik irten aurretik. Inork sinesten ez duen bozketa horrek kale eginda, asteazkenean akordiorik gabeko irteeraz galdetuko die Mayk diputatuei. Ez da falta horren aldeko hardcore tory-rik, lurrikararen uhinak Mantxako itsasartearen bestaldera soilik iritsiko balira bezala, eta hondamendirik handiena Erresuma Batuak hartuko lukeela onartu gabe. Asteazkenean ere ezetza gailenduta, ostegunean brexit-a atzeratzea ebatzi beharko dute Westminsterreko legebiltzarkideek.

Oraintxe bertan, aukerarik gertagarriena dirudi horrek. Brexit-a izaten ari den errusiar mendian zaila da ezer aurretiaz baztertzea, horratik. Bigarren aukera, bestalde, ez dago Londresen esku soilik, eta Europako Batasunak ondo daki horrek ez duela martxoaren 29ko bonba indargabetzen, leherketa atzeratu baino ez du egiten. Osteguneko hirugarren bozketa horretan ere ezetza irabazteak, halabeharrez eta paradoxikoki, ezetz esan zaion asteazkenekoari baietz esatea dakar: akordiorik gabe hilaren 29an irtetzea 28en klubetik.

Bruselan dagoen nazka giroaren adierazgarri ere bada, EBko gainontzeko arduradunen aldean zuhur samar jokatu izan duen Michel Barnier negoziatzaileak txio bidez aurreratzea zein asmo duen: hala nahi badu, Britainia Handia aduana batasunetik aldebakartasunez irten dadila, betiere Ipar Irlanda batasun horren barruan utzita, uhartean muga gogorrik ez ezartzeko berme gisa. Laburtuta: Mayk hauta dezala brexit-erako akordioa ala DUPeko unionisten babesa hobesten duen. Hau da, backstop ideiaren hasierako zentzura itzultzea, Ipar Irlandarako izatea. Mayk berak mahai gaineratu zuen EBko negoziazioetan tresna hori Erresuma Batuaren osotasunean egotea, hala egiazko muga Irlandako itsasoan egon ez zedin. Barnierrek garantia eman dio legezko balioa izango duela Erresuma Batuak nahi duenean utz dezan backstop hori, baina horrek ez du Irteera Akordioan dagoen «Irlandako Protokoloa» aldatzen, baldin eta Londresek bere promesari eutsi nahi badio, Irlandan kontrol posturik gabeko muga egon dadin.

Datozen egunetan zer gertatuko den nekez aurreratu liteke, bozketak bozketa; Londresen eta Bruselaren arteko konfiantza erabat galduta dago. Etxean populismo ingelesaren oldarraren aurrean uzkur, jendaurreko mezuen ustezko irmotasuna eta atzetik nabari den erregu doinuek orriak agortzen ari zaizkion egutegi batekin egiten dute topo.

Urtarrilean bertan iragarri zuen batek baino gehiagok, Mayri beldurraren estrategia baino ez zitzaiola geratzen: amildegia hurbil ikusi ahala, norbaitek akordioa onartuko zuela. Ohi dutenez, etxeko arazoen errua inori egozten dihardute orain ere tory-ak. «Oraindik ez dugu eskaintzarik jaso, eta Erresuma Batuko Gobernuak, gaia lantzeko modua aldatu, eta ulertu beharko du eurek sortu duten arazoa dela», gaztigatu dio Leo Varadkar Irlandako taoiseach gobernuburuak.

Irlandari esker, ingeles nazionalismoaren lokatza begi bistan dago. Eskoziak egindako ahaleginek Londresen gutxiespena baino ez du jaso. Asteon, Galesekin batera egin du, bi parlamentuek elkarrekin bozkatu dute Mayren brexit-aren akordioaren aurka. Downing Street-ek ez ikusi egin diezaioke, orain arte bezala; baina, amildegira hurbildu ahala, Belfasten, Cardiffen eta Edinburgon ere geroz eta argiago ikusiko dute lotuta jarraituz gero tory itsukeriarekin batera amilduko direla.]]>
<![CDATA[Chuuk eta Bougainville]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1901/018/001/2019-03-03/chuuk_eta_bougainville.htm Sun, 03 Mar 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1901/018/001/2019-03-03/chuuk_eta_bougainville.htm
Geroztik Eskozia egon da hurbilen, 2014ko erreferendumean. Iraken menpeko Kurdistan eta Katalunia ere saiatu dira. Puerto Ricon sarritan egin dute estatusari buruzko galdeketa; oso babes txikia lortu arren, beti dago independentzia bozkatzeko aukera. Eskozian, brexit-aren azken emaitzaren zain daude; baina urrats garrantzitsua iragarri dute egunotan: Eskoziako moneta sortzea. 2014ko akatsetako bat libera esterlinarekin segitzea proposatzea izan zen. Posible da beste estatu bateko dirua erabiltzea, noski —Ekuadorren dolarra dago; Montenegron euroa—, baina horrek bestearen banku zentralarekiko menpekotasuna ere badakar; independente zara, baina aski dependente.

Gaia ikertu ohi dugunok Ozeanian dugu begirada, batzuentzat izena ere ezezaguna den uharteetan. Kaledonia Berriko erreferenduma iazko azaroan egin zen, eta inork espero ez zuen emaitza lortu zuen kanak independentismoak. Datorren urtean bigarren galdeketa baterako hauspotu ditu, eta atezuan jarri du Noumea inguruko unionismoa. Maiatzaren 12ko bozak oso garrantzitsuak izango dira.

Beste bi erreferendum daude —zeuden— deituta eskualde berean aurten. Bata etzi bertan, bestea ekainean, txoko horretan aspaldion sarritan aipatu dugun legez. Atzetik hasita, Papua Ginea Berritik bereizi ala ez Bougainvillen ekainean egitekoa zenak dauka gailentzeko aukera handiena. NBEko itxaron zerrendan gonbidaturik balego, Bougainville litzateke hori zalantzarik gabe, gerra odoltsu baten ostean bi aldeek adostutako —eta beraz metropoliak erabat onartzen duen— erreferendum batek ebatziko baitu emaitza. Eta horrelako tragediak gertatzen direnean, Hego Sudanen gertatu bezala, biztanle ia guztiek independentziaren alde egin ohi dute. Bertie Ahern Irlandako Errepublikako lehen ministro ohia da Bougainvilleko galdeketa antolatzeko batzordeko burua, baina herenegun jakinarazi zuten azken asteotan bolo-bolo zebilena: boto-emaileen errolda osatzeko beharrezko dirurik ez zela bildu orain arte, eta ezinezko dela ekaineko datara iristea. Urrira arte atzeratu dute, beraz —2020a da azken data, bake akordioen arabera—.

Beste galdeketa nahasiagoa zen, baina etzi bertan zuen data jarria Chuuk uharteak, Mikronesiako hauteskundeekin batera. Gaztelarentzako lanean zebilen euskal marinel batek baino gehiagok nabigatutako uharte txiki horietako asko Espainiaren menpe egon ziren XIX. mendera arte; II. Mundu Gerraren ostean Ameriketako Estatu Batuen (AEB) eraginpean egon dira. Formalki independente bihurtuta ere oso lotura berezia dute Washingtonekin, Ozeano Bareko eremu zabal baten kontrola ematen baitie. Trukean, diruz laguntzen ditu Washingtonek, eta uharteotako herritarrek AEBetan bizitzeko eta lan egiteko eskubidea dute. Mikronesiako federazioko artxipelago jendetsuena da Chuuk —biztanleen erdia du—, baina ez du hiribururik, eta ekonomikoki eta politikoki baztertuta dagoela salatzen du. Sezesioaren teorikoek diote horrelako kasuetan —sezesioa nahiko lukeen komunitatea estatuko talde etniko nagusia denean— bereiztea baino errazago dela talde hori estatuaren jabe egitea: neurri baten hori egin dute Flandrian, Belgikatik bereizi gura izatetik Belgikaren kontrola izatera. Chuuken ezin jakin hori gertatuko den, baina baditu ñabardura interesgarriak: AEBek dagoeneko gaztigatu die libre direla independentzia bozkatzeko, baina Mikronesiarekin duten hitzarmenik ez dutela berrituko estatu berri bat sortzen bada. Gertatzen dena da 2023an amaituko dela hitzarmen hori ere, berritu ezean. AEBek ez daukate Gerra Hotzeko eta Vietnamgo gerrako interes bera Pazifikoan, baina Txinarentzat ere interesgarri izan liteke AEBek baztertutako estatu independente txiki bat egotea, bere babesa emateko. Eta Washingtonek badaki hori.

Lehen galdeketa 2015erako iragarri zuten Chuuken, eta atzeratuz joan dira. AFP agentzian Mikronesiako Gobernuak esandakoaren arabera, denbora behar dute herritarrak informatzeko eta erreferendumari buruzko legezko ikerketa egiteko. Egungo proposamena legez kanpokoa dela ere esan du, konstituzioaren aurka dagoela. Ezaguna zaizue kanta hori, ezta? Baina badu honako ondorio interesgarri hau ere: egun legez kanpokoa denez, konstituzioak ahalbidetzen ez duenez, baina era berean urtez urte ageri den eskari garrantzitsu bat dagoenez, konstituzioan aldaketak egingo dituzte orain bertan legezkoa ez den galdeketa hori posible izan dadin. Ia antipodetan dauden herrialdeetan ere ulertzen baitute legearen eta herritarren erabakiaren eta borondatearen arteko talkan norantz jo behar duen gobernu batek.]]>
<![CDATA[Hizkuntzak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1985/022/001/2019-02-24/hizkuntzak.htm Sun, 24 Feb 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1985/022/001/2019-02-24/hizkuntzak.htm
Hamarkadak behar izan zituzten gerra aurreko biztanle kopurura heltzeko, eta, orduan, berriz ere gerra egin zien Errusiak. Kontuak kontu, Ipar Kaukasoko hizkuntza indartsuenetakoa da oraindik txetxeniera. Ahozko hizkuntza neurri handi batean, baina oso erabilia. Nahiko lukete Finlandiako mugatik ia Alaskaraino mintzatzen diren hizkuntzek txetxenieraren indarra.

Hizkuntza indigenen nazioarteko urtea izendatu dute 2019a Nazio Batuen Erakundeak. Gaiak hartu duen garrantziaren seinale bada. Baina kontzientzia pizten den askotan gertatu ohi denez, galera ere handia dela erakusten du. 20 urte bete dira otsailaren 21a aurten Ama Hizkuntzaren Nazioarteko Eguna izendatu zuela. Azalean gelditzearen ohituragatik, izenean izanean baino gehiago erreparatzeagatik, ez da aparteko eguna gurean. Munduko hizkuntza indigenetan eta mintzaira gutxituetan oro har nabarmen ospatzen da otsailaren 21a horratik: izenaren egokitasuna gorabehera, hor daudela gogorarazteko data da. Nahiago nuke, gurean indigenismoa gainditu dugun seinale balitz; are gehiago, «normalizazioa» esaten dugunean ez dugula gutxitu izan esan nahi bagenu, hegemonia lortzeko —eta hegemonia daukanari kentzeko— plangintza bagenu. Katalanek leunago —baina zehatzago— «hizkuntza komuna» deitzen diote: beste hizkuntza batzuetako herritarren hizkuntza eskubideak bermatu, baina zure hizkuntza izatea «komuna». Itzultzaileek literatura eta zinema eta filmak euskaratzea, eta administrazioko dokumentuak erdaratzea —beharrezko irizten direnak soilik, ez sistemakoki—, euskaraz sortzen diren seinale.

Katalanek lan handia egin izan dute hizkuntzen elkartasunean, CIEMEN bezalako erakundeek bide luzea dute Europako eta munduko mintzairak eta herriak babesten. Gutxitu izatetik sor liteke agian nortasun hori, baina argi dute, halaber, beren bidea egitea besterik ez dutela: ez dagoela euren errealitatearen antzekorik, hamar milioi hiztun, literatura aberatsa, itzulpen ugari, baina beste hizkuntza hegemoniko baten menpe, eta Europan ofizialtasunik ez.

Bretainia, Frisia, Korsika, Gales, Irlanda, Galizia, hurbil ditugun eta sinpatiaz bisitatzen ditugun lekuak dira, euskaltzale ugari joan dira eta herrialdeotako ekintzaile asko izan dira gurean ere. Hizkuntza hegemonikotik hurbil dagoenean gutxitua, errazagoa da irakaskuntza, baina hizkuntza handian urtzeko arriskua ere handitzen da. Hizkuntzak lurralde autonomiarik ez badu, atzerago egon ohi da beti. Berdin mugimendu abertzale indartsurik ez badago. Kritikagarri izan litezke, noski, Jaurlaritza edo alderdi abertzaleak —areago, fiskalizazioa beti da ona gizarte demokratiko batean—, baina horrelako erakunderik ez duten lekuetan nabarmen makalago dago hizkuntza. Hori guztia gizarte antolatu eta ekimen sozial indartsuarekin badator, hainbat hobe, zelan ez; kanpotik datozenak ezerk harritzen baditu gurean diren erakunde multzoa dira, herrietako euskara taldeetatik kulturan, zientzian... Irlandaren ezinak edo galeseraren euskararekiko ustezko antzekotasunak, alde nabarmen bat edo bi dituzte atzean: hizkuntza hegemonikoa mundu osoko hizkuntza hegemonikoa ere badela, mundu osoan elebakar bizi daitezkeela pentsatzeraino. Gurean euskara baztertu gura dutenek ere badakizkite frantsesa edo espainola jakitearen mugak, eta ingelesez jakitearen garrantzia. Eta horri lotuta, hiztun guztiek dakiten beste hizkuntza izatea ingelesa Galesen eta Irlandan; hegoaldeko euskaldun gehienek ez dute behar bezala baloratzen iparraren garrantzia.

Asko dugu erakusteko munduko herri eta hizkuntza txikiei, eta egongo da zer ikasi hizkuntza gutxituen artean. Baina, batez ere, gutxitu izatea gainditu zuten eta txikitasunean hegemoniko direnei erreparatzea komeni da, islandierari, letonierari, eslovenierari edo estonierari, esaterako.]]>
<![CDATA[Epaileak auzitan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2044/007/003/2019-02-17/epaileak_auzitan.htm Sun, 17 Feb 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2044/007/003/2019-02-17/epaileak_auzitan.htm speaker-ak sona berezia hartu du asteotan, brexit-aren eztabaidaren harira egindako lanaren ondorioz. Normalean, bozak irabazi dituen edo, zehazki, gobernua eratzea lortzen duen eta ondorioz gehiengoa izan ohi duen alderdikoa edo koaliziokoa izaten da, baina era berean inpartzialtasuna eta neutral jokatzea eskatzen zaio.

Hywel Williams galestar diputatu abertzaleak galdetu zion, lanaren inpartzialtasunean gehiegi bustitzerik ez zuela jakitun -Carme Forcadellen egoeraz inolako egoera konprometigarrian jartzeko asmorik ez zuela ohartarazita- ea Bercowk arazorik izango zukeen ganberan Galesko independentziaz eztabaida bat ahalbidetzeko. Theresa Mayren exekutiboa behin baino gehiagotan haserretu bazaio ere, Bercowk tory jatorria dauka, eta alderdi horren izen ofiziala kontserbadore eta unionista da. Bercow ingelesa izaki, pentsatzekoa da ez duela begi onez ikusten Irlandaren batasuna edo Eskoziaren independentzia, are gutxiago Galesena -Espainiaren konparazio, nazionalismo ingeles arrazistak izan du tarteka, brexit-arekin baino are bakartuago jotzeko tentazioa, iparraldeko oraingoz herrikide aurrerakoiez libratzeko Ingalaterra, adibidez-. Baina zalantzarik gabe eztabaida hori onartuko lukeela erantzun zion Bercowk, eta bere uztatik erantsi zuen: «Ondo gogoratzen dut Forcadelli ongietorria ematea, pribilegioa izan zen niretzat. Diputatu jaunaren galderari dagokionez, esango dut erabat legezkoa dela etxe honetan Galesko independentziari buruzko eztabaida egotea. Diputatuek immunitatea dute Ganbera honetan esandako hitzengatik, eta ez dute inolako arazorik izaterik adierazpen askatasuna erabiltzeagatik. Areago, presidente naizen neurrian, nik ere immunitatea daukadala debateak gobernatzerakoan. Uste dut zorioneko garela gure neurriekin, eta uste dut agian baluketela neurri horiek imitatzea demokraziarekiko konpromisoa aldarrikatzen duten batzuek».

Eskoziar diputatuak, gorbatak, zapiak eta bestelako arropa horiekin egon dira egunotan ganberako saioan, katalan auzipetuekiko elkartasunez. Nabarmen aldatu dira garaiak 2014ko galdeketan Europako edo munduko beste nazioetatik ezer jakin nahi ez zuten sasoi hartatik -independentzia eskueran dagoenean logikoa ere izan litekeen jarrera berekoia, ziur aski, munduko estatuei erakusteko haiengandik hurbilago zaudela, laster utziko duzula uste duzun territorio abertzale edo independentisten klub errebeldetik baino-.

A ze kontrastea Bercowren hitzak Antonio Tajani Europako Parlamentuko presidentearekin alderatuta. Ganberaren immunitatearen eta adierazpen askatasunaren defentsan bata, eskubideen murrizketan bestea, bihar Bruselan Carles Puigdemont eta Quim Torra lehendakariek ematekoak ziren hitzaldia debekatzean.

Espainiatik «propaganda separatista» indargabetzeko hartutako neurriak are negargarriagoak izan dira: Irene Lozano UPDko kide ohia fitxatu zuen Pedro Sanchezek. Asteon Sky News katean bortxaketarekin konparatu du U-1a: bikotekidearen oniritzirik gabe sexua izatea bortxaketa den bezala, legearen baimenik gabe bozkatzea delitua dela bota zuen lotsarik gabe; entzuten ari zena sinetsi ezin zuen aurkezleak berriz galdetu zionean, hanka ateratzeko baliatu beharrean ideia bera berretsi zuen. Washington Post-etik Suddeutsche Zeitung-era irakur daitezkeen lerroen doinuak errepresioan urrunegi jo duen estatu bat aurkezten du.

Ostegunean, greba orokorrera deitu dute Katalunian. Barruko tentsioa gora doa, eta egia da kanpoko arreta ere bizkor itzali ohi dela, baina asteon Madrilen ikusitako argazkia -gobernu bateko kideak, eta parlamentukoak eta gizarte zibilekoak auzipetuen aulkian- luzerako geldituko da, Espainiaren lotsagarri.]]>
<![CDATA[Ultraren oldarra, epaiketaren atarian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1940/020/002/2019-02-10/ultraren_oldarra_epaiketaren_atarian.htm Sun, 10 Feb 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1940/020/002/2019-02-10/ultraren_oldarra_epaiketaren_atarian.htm
Roger Torrent Legebiltzarreko presidenteak hauteskundeetako garaile independentista izan zen Carles Puigdemont president izendatzea eragotzi zuenean, Espainiako oldarraldi judizialari men eginda, independentismoaren zatiketaren arrakala garrantzitsuenetakoa sakontzea eragin zuena. Estrategien bateraezintasuna, ERC eta Convergencia ohiko buruzagien arteko zatiketa geroz eta argiagoa —Generalitateko agintea partekatu arren—, ERCk buruzagi nagusia espetxean eta bigarrena Suitzan zituela, CUPek «kitto» esan izana, ANCren kritika geroz eta garratzagoak bi alderdi nagusiei (Clara Ponsatik erbestetik ere hauspotutako hausnarketa zorrotzekin), eta Puigdemont efektua Bruselatik. Udal hauteskundeetarako zatiketa agerikoa zenean zetorren etzi hasi behar den epaiketa garrantzitsua, baina hain urrun gelditu zaigun Cardusen hitzaldian esandakoa bete da berriz ere: Espainiak ez du hutsik egiten.

PSOEk ezer badaki, suge-liluratzaileen lanean eta anbiguotasunean jardutea da, hitzen hutsaltasunean galtzen —gobernu erreakzionarioen giro toxikoaren aldean, aire freskoa dirudi lehen asteetan, Espainiako telebista publikoan, esaterako—, baina handik gutxira zaputza datorkie itxaropen pixka bat piztu zitzaien guztiei. Euskal Herriko giro sektariorik gabe, Katalunian historikoki erraza izan da independentismoa eta federalismo katalanistaren arteko bidea egitea. Kataluniako prozesu independentistak eta Espainiako nazionalismoak zubi horiek guztiak zartatu dituzten arte.

Asteon Espainian ikusitakoa izan da orain arte esandako guztiaren adibide. Elkarrizketa posible zela iradokitze hutsak —horretarako bitartekariaren antzeko figura bat egongo zen aitzakian— Espainiako nazionalismo supremazistaren oldarra pizteko balio izan du. 2017ko urriaren 2an PPren Espainiako gobernua kritikatu zuen PSOEk, biharamunean Felipe Borboikoa erregeak a por ellos leloa bere egin eta errepresioari argi berdea ematean otzan-otzan bat egin zuten nazionalismo erreakzionarioarekin Kataluniako autonomia kentzeko eta bertako agintariak espetxeratzeko. Orain, oldarraldia bere aurka datorrela ikusi du. Alderdi barruko baroiek —PSOEren menpeko autonomietako presidente elebakarrek— izu-ikaraz bizi izan dute oldarraldi ultra, beren burua estremismo supremazista horretatik hurbilago dagoela agerian utziz, unionismo demokratiko batetik baino. Ekaitzaren erdian, atzera egingo du Pedro Sanchezen gobernuak, ia denek jakin arren elkarrizketan itxaropen pixka bat zuten independentista haiei argi eta garbi esan dieten arte: Espainiako gobernuak sekula («nunca» birritan esanda, hitzak indartzeko) ez du autodeterminazio-erreferendumik onartuko. Zer gerta ere, independentismoak asmatu du azken hilotan ez bezala bat egiten: Pedro Sanchezen aurrekontuei ezetz esatea. Elkarrizketak sinesgarritasunik izateko baldintza zen sozialisten beste jukutria bat ez zela agerian uztea. Azkenean, horren beharrik ere ez. Elkarrizketarik ez, eta oldar ultra ere ezin geldiarazi, gaur Madrilen agerian geldituko den legez.

Lehertu dira zubiak, 1968ko Burgosko prozesutik Espainiako erregimenak izango duen epaiketa garrantzitsuenaren atarian. Buruzagi independentistak auzipetu guran, erregimena bera egongo da auzitan. Aurrekonturik atera ezingo balu ere legealdia amaitu arte eutsiko liokeela esana du Sanchezek, baina tentazioa ere handia izan liteke maiatzean sumatzen den hondamendia eragozteko hauteskundeak aurreratzea. Lurrikarak gurean ere eragingo du, hasteko, Jaurlaritzarekin negoziatu beharreko transferentzia gehienetarako astirik ez delako egongo. Eta buruzagi independentisten aurkako epaiketak sortuko duen indignazioak —greba orokorrerako deialdi eta guzti Katalunian— gurean ere oihartzuna izan behar duelako, euskaldunokiko elkartasun handiena erakutsi duen nazioarekiko begirunez.

Ezin ahaztu Europako testuingurua ere. Epaiketak foku mediatikoa jarriko du berriz ere, baina ezin ahaztu ez dituela saltsa gutxi kontinenteak, Frantzia eta Italiako gobernuen arteko liskarra euretako azkena. Eta, batez ere, hil eta erdi baino ez dela falta brexit-a gauzatzeko, trena amildegirantz doala ziztu bizian, eta Theresa Mayk alderdia batuta mantentzeko eginahalean diharduela britainiarrak gidatzen baino. Eta kasu, epaiketa hasteaz bat, uharteotatik ez ote datorren erreakziorik, Nicola Sturgeonek erreferenduma iragartzen badu datozen egunetan.]]>
<![CDATA[Papua mendebaldeari adi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1995/021/001/2019-02-03/papua_mendebaldeari_adi.htm Sun, 03 Feb 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1995/021/001/2019-02-03/papua_mendebaldeari_adi.htm
Ozeanian, Ginea Berriko uharte erraldoian zehazki, badago ia mende erdi duen beste gatazka bat. Azkenaldian, giroa nabarmen gaiztotu da, eta, itxura guztien arabera, hala egingo du datozen hiletan ere Indonesiak okupatutako Papua mendebaldean.

Indonesiak 1949an Herbehereetatik independentzia lortu zuenean, Ginea Berriaren mendebaldeak Amsterdamen menpe jarraitu zuen (Australiak administratu zuen ekialdea Papua Ginea Berriaren independentziara arte). Hurrengo urteetan, Jakartak lurraldea bereganatzeko ahaleginak egin zituen, eta 60ko hamarkadan Sukarno jeneralak mobilizazio militarrera deitu zuen, inbaditzeko prest. Kennedyk, komunismoaren aurkako aliatu bat galtzeko beldurrez, Herbehereen eta Indonesiaren arteko negoziazioak bultzatu zituen. New Yorkeko akordioa 1962n sinatu zen: Mendebaldeko Ginea Berria Jakartaren kontrolpean geldituko zen behin-behinekoz, baina hamarkada amaitu baino lehen autodeterminazioa egikaritu zuten papuarrek. Lurraldeari Irian Jaya izena eman zioten indonesiarrek, eta independentisten aurkako errepresioa berehala hasi zen. Suharto diktadorearen estatu kolpeak, 1966an, ehunka mila opositoreren hilketa ekarri zuen, eta Vietnamgo gerran kateatzen ari zen Estatu Batuen interesen aldeko neurri ekonomikoak hartu zituen, hala nola Freeport Sulphur meatze konpainiari kontzesio ugari ematea urre eta kobre erreserbak ustia zitzan. Testuinguru horretan heldu zen 1969ko autodeterminazio ariketa, uztailean. NBEk eskatu bezala, papuar biztanleen sufragio unibertsalaren ordez, indonesiarrek 1.022 lagun hautatu zituzten, herriz herri, eta militarren aurrean eskua altxatuta bozkatu behar izan zuten. Indonesiara batuta jarraitzearen alde egin zuten, noski. New Yorkeko akordioak zioena bete ez zela argi egon arren, Act of Free Choice edo Aukera Askearen Legea aintzat hartu zuten Nazio Batuek, 1969 azaroan. Hala, Mendebaldeko Ginea Berriaren deskolonizazioa burututzat jo zuten; papuarrek, ostera, iruzurra salatu dute ordutik. Hugh Lunn australiar kazetariak grabatu zuen iruzur hori, Indonesiako zerbitzu sekretuetako agenteak ageri ziren betaurreko beltzekin, papuarren taldetik berariaz mehatxupean hautatutako sei ordezkariak ekarriz. Multzoko hiru lagunek protesta egin zuten benetako bozketa bat eskatzeko; berehala atxilotu, eta handik eraman zituzten. Kazetariak NBEko ordezkariari galdetu zion, eta horrek erantzun zion behatzaile soila zela.

Jakartak sei urte geroago okupatutako Timor ekialdean bezala, operazio militarren gune izendatu zuten mendebaldeko Papua, eta milaka lagun hil zituzten 1998ra arte. Indonesiako diktaduraren amaierak autonomia proposamena ekarri zien timortarrei: ezetz esan zioten, eta ondorioa independentzia izan zen. Mendebaldeko Papuan, baina, munduko urre meatzerik handiena dago, AEBetako konpainia batek ustiatu eta zergak Jakartari ordaintzen dizkiona.

Azken hilotan erasoak, atentatuak eta Indonesiaren errepresioa handituz joan dira. Independentisten eraso batean errepide bat eraikitzen ari ziren hamazazpi lagun hil zituzten —armadako kideak zirela argudiatu zuen gerrillak—, eta armadari mendiko herrietan arma kimikoak erabiltzea egotzi diote. Era berean, Ozeaniako zenbait estatuk anbiguotasunik gabeko babesa erakutsi diete papuarrei, melanesiarrek esaterako, eta Vanuatuk bereziki. Ostegunean, Papua Libreko Mugimenduak eta haren adar militarrak prentsaurrekoa eman zuten Ginea Berrian, Indonesiaren aurkako gerra abian zela iragarriz, eta negoziaziorako prestutasuna erakutsiz, era berean. Biharamunean, Michelle Bachelet NBEko Giza Eskubideetako arduradun nagusia Vanuatun zela, Benny Wenda buruzagi independentista erbesteratuak 1,8 milioi papuarrek sinatutako eskaria helarazi zion. Jakartak haserre erantzun zuen, Vanuatuk Wendari berariaz lagundu ziolakoan Bacheletengana iristen. Duela bi urte saiakera bera egin zuten papuarrek, baina ordezkariek ez zieten agiririk onartu, deskolonizazioa NBEk aitortzen dituen hamazazpi lurralde kolonizatuei baino ez dagokielakoan. Gatazka gogortuz doa, eta uztailean beteko da mende erdi Indonesiak Papua mendebaldea beretzat hartu zuen galdeketa iruzurtitik. Adi egon beharko da.]]>
<![CDATA[Brian Stowell]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2021/021/001/2019-01-27/brian_stowell.htm Sun, 27 Jan 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/2021/021/001/2019-01-27/brian_stowell.htm A Short History of the Manx Language (Manxeraren historia laburra). Zenbateraino txunditu ninduen liburuxkak, euskaratu ere egin nuen, sekula argitaratu ez bazen ere. Handik urte batzuetara Brian Stowell liburuxkaren idazlearekin sare sozialen bidez egin nuen harremana, eta are pertsona itzelagoa begitandu zitzaidan. Tamalez sekula ez nuen aurrez aurreko solasaldi bat izan; joan den astean hil zen «manxeraren berpizkundearen erraldoia» deitu dutena.

Irlandako itsasoaren erdian dago Maneko uhartea (Ellan Vannin manxeraz); ez da Erresuma Batuko zati —edo Europako Batasuneko, brexit-ik gabe ere—, Koroaren dependentzia baizik. Hau da, erreginak ordezkaria dauka, baina burujabetza osoz dihardu Manek; Tynwald izeneko parlamentua etenik gabe dabilen munduko legebiltzar zaharrena da. Maneko aitortza ofizial gorena, Tynwald Honour izenekoa, 2010ean jaso zuen Brian Stowellek.

Ehun orrialde baino gutxiagoan, Irlanda eta Eskoziakoaren ahaide zen hirugarren hizkuntza gaelikoaren sorrera, gorakada, gainbehera eta ia desagerpenerainoko bidea kontatzen zuen liburuxkak. Beste hainbatetan gertatu dena, bestalde: komunitate batek berea duen hizkuntza, kanpoko hizkuntza handiago batekin harremanak hastea, eta indar politikoek, militarrek, edo ekonomikoek gidatuta eta eskolak edo Elizak sustatuta, norbere hizkuntza iraganaren sinonimo bihurtzen da. Atzerakada dator, modernizaziorako galga baita, baita irain eta trufarako motibo ere.

XIX. mendearen bigarren erdialdean gertatu zitzaion hori manxerari: 1874an, biztanleen %30ek zekiten; 1911n, ez ziren %5 ere.

XX. mendean transmisioa etenda eta desagerpenaren aurrean, ordura arteko jarrera aldatu zen —hizkuntzaren azken hatsean gertatu ohi denez—: urtetako umiliazioen ostean, hizkuntza zaharra «altxor» edo «ondare» bihurtu zen, iragan erromantiko baten ispilu. Ikertzaileak azken hiztunak elkarrizketatzen hasi ziren, eta Irlandaren independentziak bultzada berri bat ekarri zuen: Eamon de Valera Irlandako lehen presidenteak sustatuta grabazioak egin zituzten. Hala ikasi zituen Brian Stowellek irlandera eta manxera. Eremu zientifikoan onargarri zena, baina, eszentrizitate hutsa zen sozialki planteatzea: hizkuntza berriz mintzatzea eta transmititzea. «Puristek ariketa akademiko moduan hartu zuten; Brianek, berriz, esaten zuen: 'Nik hizkuntza bizitzea nahi dut, periferiako hori guztia oso interesgarria da, baina nik interes handiagoa daukat egunero erabiliko dituen hitzak eta hiztegia ematen jendeari'», gogora zekarren egunotan Phil Gawnek.

Hala ikasi zuen talde txiki batek manxeraz, azken hiztun haiekin orduak eta orduak ematen, eta Brian Stowellek irlanderatik manxerara itzulitako ikas-materialekin. 1974an, Ned Maddrell, manxeraz etxean ikasi zuen azken hiztuna hil zenean, baziren hiztun berriak. Kornuaselleraren berpizkundean baino zorionekoagoak izan dira: Kornuallesen XVIII. mendean hil zenez azken hiztuna, eztabaidak izan dituzte hizkuntza-ereduari buruz; manxeraz, berriz, katea ez da sekula eten.

Stowellek kantu zaharrak bildu, berritu eta bere ahotsez kantatu eta grabatu zituen. Ipuinak idatzi, Alice lurralde miresgarrian itzuli, eta haurrentzako materialetatik eleberriak idaztera ere jo zuen. Duela hilabete, aspaldi eskatu zioten autobiografiaren azken bertsioa bidali zuen, manxeraz. Hedabideetan leku txiki bat lortu du, hogei urtez Brian Stowellek berak gidatu izan zuen Moghrey Jedoonee irratsaioak. Horixe, Kornuallesekiko bigarren aldea: burujabe izatea, eta ez Ingalaterrako konderri soil bat. Eta txikitasunak dena errazten du beti (Small is beautiful!).

Hasierako errezeloen ostean, seinale elebidun batzuk agertu ziren 80ko hamarkadan, eskoletan hautazko ikasgai bihurtu zen zenbait gurasok eskatuta, eta erabat manxeraz diharduen Bunscoill Ghaelgagh murgiltze eskola bat ere badago 2001etik (Bigarren Hezkuntzan badihardu dagoeneko). 2009an Unescok manxera «hildako hizkuntza» izendatu zuenean, Bunscoill Ghaelgaghetik hainbat gutun bidali zituzten umeek eurek ikasten eta mintzatzen zutena bizirik zegoela aldarrikatzeko, eta erakundeak atzera egin zuen.

Nazio txiki bat urez inguratuta, burujabetza politikoa, komunitate trinkoa, eta helburua argi daukan eta lanerako prest den pertsona-talde eraginkorra. Horiexek, manxeraren berpizkundearen giltzetako batzuk. Ned Maddrellekin itzali behar zuen sua goxo hauspotzen asmatu zuen Brian Stowellek, eta egun ba omen dira ia bi mila lagun manxera hiztunak edo ulertzen dutenak. Uharteko biztanleen %2 dira (konparaziora, Eskozian gaelikoz dakitenak baino gehiago). Eta XIX. mende amaieratik lehen aldiz seme-alabei manxera transmititzen dieten gurasoak daude, jatorrizko hiztunen belaunaldi berri bat.]]>
<![CDATA['Brexit'-aren lezio batzuk]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/020/001/2019-01-20/bbrexit_aren_lezio_batzukb.htm Sun, 20 Jan 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1933/020/001/2019-01-20/bbrexit_aren_lezio_batzukb.htm brexit-a gauzatzeko. Astebete joan da, eta orain hamar aste baino gutxiago falta direla esan dezakegu. Erlojua aurrera doa, egutegiaren orriak jausten doaz, eta trena ziztu bizian doa amildegirantz.

Britainiar demokrazian gobernu batek jasan duen porrot handiena izan du Theresa May lehen ministroak. Haren karrera politikoko bozketarik garrantzitsuena zela esan zien iragan asteartean diputatuei, eta hain apartekoa eta hain historikoa zuten egunean, gobernuko alderdiak dituen diputatu mordoxka batek, eta exekutiboa sustengatzen duten beste hainbatek, oposizioarekin batera, ezetz esan zioten Mayk Bruselatik zekarren akordioari.

Kaosaren eta hondamendiaren irudi orokorraren aurrean, parlamentarismo britainiarrak beste behin eman digun irudi paregabea aldarrikatu nahiko nuke. Beren kontzientziaren eta ordezkatzen duten barrutiko berezitasunen arabera bozkatzen duten diputatuak, alderdiarekiko leialtasunen gainetik. Pentsaezina da Mayren porrota Hego Euskal Herriko erakundeetan, demokrazia batek bezala aritu ordez administrazio kontseilu baten antzera dihardutelako alderdi guztiek: horrenbeste aulki, akzio, horrelako boterea edo presioa izango dut lau urtean, izan Parlamentua zein udalbatza. Areago, boto-emaileok ere badakigu sistema honekin alderdiari ematen diogula botoa, eta ordezkariek diziplina itsua zor diotela. Mikel Rodriguezek ederto azaldu zituen herenegun Neverendum artikuluan brexit-aren inplikazioak. Lezio ederra ari da izaten erabakitzeko eskubidea era praktikoan zelan gauzatu eta zein ondorio dituen horren modu hertsi, dogmatiko eta negatiboan planteatu ohi den bazterrotatik begira —«dena ez da bozkagarri», «botoen erdiak ez dira aski», «eta bihar iritzia aldatuz gero...», beti ezetz, sekula ez herritarren ahalduntzearen garrantzitik eta berez, Hegoaldean bereziki, bizi dugun defizit demokratikoaz eta kultura demokratikoaren beraren faltaz—.

Nahasmenaren erdian, Mayri aitortu beharko zaio erresilientzia. Gobernuaren porrot historikoak, paradoxikoki, oposizio laboristaren ezina ere agerian utzi du, eta Jeremy Corbynek berak zuzenean bizi izan zuen hori 24 ordu beranduago. Aurretiaz zekien zentsura mozioak aurrera egitea ezinezkoa zela; zilegi izan liteke gobernua higatu eta ahuldadea agerian uzteko estrategia gisa, ados. Baina Corbynen urratsak laboristen nahasmena ere azaleratu du.

Brexit-ari buruzko beste erreferendum bat eskatzen dutenei jaramonik egin gabe dihardu Corbynek, baina «gezur asko esan ziren», «orduan ez zegoen argi zein ondorio izango zituen»; egia izanda ere, edozein erreferendum zein hauteskundetan erabil daitezkeen argudioak dira. Brexit-arekin bezala, botoarekin okertu direla edo iruzur egin dietela sentitzen duten milioika boto emailek behin eta berriz sentitzen dutena da itxaropena piztu zienak kale egin diela. Horrelako argudioengatik 2016koari uko egitea are krisi handiagoan sartzea izan liteke, politikoa bezainbat zibila zein demokratikoa ere baden zurrunbiloan. Eta Corbynek badaki bere hautesleen zati minoritario baina garrantzitsu bat uxatu egingo lukeela brexit-aren aurkako jarrera argia hartuz gero.

Jarrera argiena eskoziar independentistek dute, brexit-ean kaltetuenak ere bai baitira. Irlanda, azken batean, protagonista bihurtu da, eta konponbideak halabeharrez aintzat hartu beharko du uhartearen batasuna eta Britainia Handitik urruntzea: erdibideak ezinezkoak dira itsasoan edo lurrean muga bat ezarri beharra daukazunean. Baina Eskoziari gezurra esan zioten 2014ko independentzia galdeketan, bai autogobernuaz, baita Europaz ere, Londresi lotuta segitzea zela Europan gelditzeko modu bakarra, alegia; hain justu ere, lotura horrek aterako du EB Europako Batasunetik; eta galdeketaren ostean ere, ia konfederala zirudien eredu bat gauzatuko zela agintzean. 2016tik, berriz, Ingalaterrako gehiengoaren borondatea inposatu zaie; eskoziarren ahotsa guztiz baztertu dute Londresen eta Bruselaren arteko negoziazioetan.

Brexit-aren biharamunean, brexitzale gogorrek zioten Irlandak aurki joko zuela Erresuma Batuaren atea, EB uzteko aliantza baten. Halakorik gertatu ez, eta Dublinen diplomaziak estu-estu egin du lan Bruselarekin. Edinburgon inon baino argiago ikusi dute «EBko herrialde txiki eta independente baten boterea» koiuntura alde dutenean. «Konparatu Irlandarekiko jarrera, Erresuma Batuko gobernuak autonomia omen daukan Eskoziarekin izan duen tratuarekin», zioen egunotan Eskoziako lehen ministro Nicola Sturgeonek. Estatua izatearen eta ez izatearen arteko aldea.

Brexit-az zuzenki egin beharreko galdera eginda dago. Orain Sturgeonek brexit-aren eta Londresekiko menpekotasunaren, ala independentzia europazalearen artean galdetu nahi duen ebatzi beharko du. Londresen umiliazio eta bazterketa guztiek hartara bultzatzen dute, baina inkestek ondo hausnartu beharra ere badakarte. Mayk bihar dakar B plana, astebete beranduago bozkatzeko; Corbyni ere presioa handitu zaio eta Sturgeonek ere zirt edo zart egin beharko du datozen egunotan.]]>
<![CDATA['Brexit'-aren erlojua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1985/014/001/2019-01-13/brexit_aren_erlojua.htm Sun, 13 Jan 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1985/014/001/2019-01-13/brexit_aren_erlojua.htm Unchartered waters esamoldea. Mapetara oraindik eraman gabeko urak dira, kartografia hutsetan nabigatzea alegia: inor sekula ibiliko gabeko lurraldeetan —itsasoetan— zabiltzan abenturazko sentipen zirraragarria. Literarioki horren kitzikagarria izan daitekeena, baina, erabateko estres faktorea da bizitzan oinarrizko segurtasun batzuk behar dituzunean.

Bagenekien mapa berriak marraztu beharko zirela brexit-a gertatzen zenean, irudimena landu eta eremu ezezagunetan sartuko ginela. Baina brexit-a gertatzen zenerako mapa horiek marrazten ari ziren ustea izan genuen, hasiera batean behinik behin. Erresuma Batuaren irteera ganoraz eta traumarik gabe gertatzeko negoziatzen ibilitako bi urte eta erdiek horren aurkakoa erakutsi dute, eta, egunek aurrera egin ahala, datorren kaosaren neurriak handiagoa dirudi.

Irlandako muga eta merkatu bakarra, eta Europan bizi diren britainiarrak eta alderantzizkoen kasua aipatu izan ziren, baita irten eta gero ordaindu beharreko kopurua ere, aurretik hartutako konpromisoengatik. Baina egunik egun oztopo berriak agertu dira; besteak beste, Luxenburgoko Auzitegitik kanpo geratzeak Erresuma Batuari ekar diezaiokeen segurtasun juridiko falta: bai, Europatik ez zaio aginduko nola ekoitzi edo antolatu merkatuak eta ekoizpenak eta beste hainbat gauza, baina, trukean, arauditik kanpo ekoitzitakoak ere ezingo du Europako merkatuetan ibili, ez eta, itxura batean, munduko beste hainbatetan ere. Adibide txiki bat baino ez da, brexit-a negoziatzeko bide honetan agertu diren arazoez.

Martxo amaieran dago data jarrita egutegian, eta hortik aurrera 2020 amaitu arteko trantsizio epea —gutxienez—. Baina horrek guztiak beste data garrantzitsu bat du aurretik, eta 48 ordu barru izango da. Brexit-a bera ziurgabetasunaren monumentua izanik, zer esan Theresa Mayri eta berak negoziatu eta adostutako planari itxura guztien arabera parlamentuak ezetz esaten dionean etzi?

Ezusteko handirik ez bada, nork bere motiboengatik, baina Theresa Mayri ezetz esango diote, oposizioko laboristek eta eskoziar independentistek ez ezik, bere alderdiko brexit zale gogorrenek eta bere gobernuaren sostengu diren DUPeko unionistek. Hala, Bruselarekin negoziatutako ia 600 orrialdeko akordioa atzera botako du parlamentuak. Eta hortik aurrera zer? Akordioa berriz negoziatzeko aukerarik ez dago, besteak beste 27 herrialdek dagoeneko onartutako araua delako. Alderdi Laboristak hauteskundeak ahalik bizkorren gura ditu, baina Mayk orain artekoei eutsi badie, ez dirudi bere iceberga eztabaidaren ur beroetan urtuta ere lehen ministroak hauteskundeak aurreratuko dituenik, gobernua icebergarekin batera hondoratuta ere.

Mayren ahultasuna, bere bakardadea, indargune ere bazaio: aurka dituenak ezer gutxik batzen ditu. Aukera guztiak orain arte batak ala besteak baztertutako alternatibak dira: hauteskunde aurrerapena behartzeko laboristek ez dute aski indarrik; Norvegia-plus akordioaren aukera (merkatu bakarrean gelditzea lekarkeen hitzarmena) indartu egin da, baina, brexit zale gogorrenek gogorarazten dutenez, horrek Bruselak agindutakoa betetzen jarraitu beharra ekarriko luke, eta trukean orain arte zeukaten arma bakarra, EBko kide legez Bruselako negoziazioetan egotea Londres. Indarra hartu duen beste aukera atzo bertan gelditu zen atzera ere agerian, baina parlamentuaren kanpoaldean izan zen: erreferenduma egitea berriz.

Ustekabean Mayren akordioak parlamentuaren babesa lortuko balu ere, askok uste dute ez dagoela astirik akordio hori gauzatzeko behar diren lege guztiak martxoaren 29a baino lehen onartzeko; bozketan edozer gertatuta ere, 50. artikulua derrigor atzeratu behar delakoan daude. Azkenean auzia, bestelako alternatibarik ezean, hori baita: hamar aste barru dago jarrita epea, denak datoz bat data horretara akordiorik gabe iristea hondamendi ekonomikoa litzatekeela, baina inor ez da gai berak proposatzen duen bidea ezartzeko. Inork ez daki nola geldiarazi erlojua edo brexit-aren trena, ziztu bizian amildegirantz doala ikusita ere.]]>
<![CDATA[Indigena hizkuntzen urtea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1933/021/001/2019-01-06/indigena_hizkuntzen_urtea.htm Sun, 06 Jan 2019 00:00:00 +0100 Urtzi Urrutikoetxea https://www.berria.eus/paperekoa/1933/021/001/2019-01-06/indigena_hizkuntzen_urtea.htm
Ipar Amerikako zein Ozeaniako herrialdeko mezu nagusiak aniztasunaren eta errespetuaren aldekoak dira. Hizkuntzak bultzatu, babestu, sustatu egin behar dira. Ekologismoaren balioak harreman sozialetara eta soziolinguistikaraino ekartzea, printzipioz, positiboa da. Balio postmoderno positiboen antzutasunean urtzeko arriskua ere badu, horratik. Denok berdintasunaren alde, natura, hizkuntzak, kulturak, baztertuak zaintzearen alde, baina horretarako beharrezko urratsak eta neurriak zehazteko orduan, kasu.

Progresoaren izenean zure hizkuntza baztertzea eta hizkuntza hegemonikoa heltzea ez da, dagoeneko, mendebaldeko balio ohikoetako bat. Lehen estatu-nazioak eratu zituzten lurralde gehienetan aniztasunaren mezuak indar handiagoa dauka, bertako hizkuntzen atzerakadak estatu-hizkuntzaren erabateko hegemonia gauzatzea ekarri baitu. Gehienetan, Ameriketako Estatu Batuetan kasurako, transmisioa ere etenda dago, etxeko hizkuntza nagusia ingelesa da, eta guztiz hil dela ez esateko azken urrats xumeak baino ez dira eskolan, ikerkuntzan edo kale-seinalizazioan egindako ahaleginak. Transmisioa guztiz eten ez denean ere, axola gutxi: etxean oraindik erabili arren, hizkuntza aski gutxituta dago, komunitatean ere askotan estatuko hizkuntza da hegemonikoa, eta hala izan ez arren, pertsonen bizitzetan aurrera joan ahala, ezinbesteko bihurtzen da hizkuntza handi hori natibo mailan ezagutzea. Hizkuntza gutxitu indartsueneko hiztunek, katalanek, Valladolideko edo Toledoko batek bezain ondo dakite espainolez. Estatuak ezer berezirik egin gabe ere, badaki, 2019an, herritar guztiek bereganatuko dutela. Horregatik da hain arriskutsua natural hitza erabiltzea, naturaltasuna eta hizkuntzak sekula ez baitira egon, eta bizpahiru mendeko hizkuntza-politikaren osteko egoeratik abiarazita natural jokatu behar dela esatea aberrazioa da: orain naturala hizkuntza hegemonikoa da, eta beste hizkuntzak, txikitan etxean ikasitakoa izanda ere, ahalegin berezia eskatzen du.

Badaude, noski, mundu ikuskera tradizionalean segitzen dutenak, bere hizkuntza baztertu beharreko elementu atzerakoia dela eta etorkizunean nor izateko beste hizkuntza handiago baten mintzatu beharra sinetsarazten dietenak. Presio hori egiten du oraindik arabierak Afrika eta Ekialdeko Hurbileko hainbat hizkuntzaren aurka edo mandarinerak Txinako mintzairen aurrean. Estatu-nazioaren inposizio historikoaren adibide dira; mendebaldeko estatuetan ez bezala, hizkuntza txikiak bizirik eta komunitatean oraindik nagusi diren eremuetan: estatua bazterreko eskualde horietara iritsi ahala, administrazioak, armadak eta eskolak hizkuntza hegemonikoa dakarte eurekin, progresoaren izenean.

Hizkuntza hegemonikoa zoko guztietara iritsi ostean hizkuntza txikiak babestu beharra (hori zer den gabe) aldarrikatzen duen mendebaldearen eta estatu-hizkuntza era klasikoan inposatzen duten estatuen artean, badago kezkarako iturri den hirugarren bide bat: estatu handi guztiak bezala, Sobietar Batasunak berarekin zekarren tsarren Errusiaren inperialismoaren hondarra, baina inperialismo hori suntsitzeko grinaz ere sortu zen. Bere balioen artean zeukan, besteak beste, herrien arteko elkartasuna eta SESBeko hizkuntzen sustapena. Izan zen errusieraren hegemonia noski, are gehiago, izan ziren krimen izugarriak hainbat herriren aurka (datorren hilean txetxeniarrek eta Kaukasoko beste herri batzuek deportazioen 75. urteurrena gogoraraziko dute). Baina sobietar herri askok lehen aldiz egin zuten kultura modernora jauzi euren hizkuntzan, ordura arte mundu modernoan antagonikoa zirudiena eginez: mundu modernoa posible izatea norbere hizkuntza baztertu eta estatu-hizkuntza hegemonikoa hartu gabe.

Horregatik ere, oso kezkatzekoa da Vladimir Putinek agindu eta hilabete gutxian errusieraren hegemonia errepublika federaletan inposatzeko hartu dituzten neurriak, eskolako curriculumetatik bertako hizkuntzak baztertzeraino.

Mendebaldean badago nondik borrokatu, indigenismoa bera ukatzetik neurri handi baten, baina terminologian galdu barik: oro har hizkuntza gutxitu guztien begirunea eta hiztunen eskubideak aldarrikatzeko urtea izan dadila, nor bere eremu eta aldarrikapenetatik abian.]]>