<![CDATA[Uxue Gutierrez Lorenzo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 22 Jan 2022 03:58:11 +0100 hourly 1 <![CDATA[Uxue Gutierrez Lorenzo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ikaslagun programa, banakako arretaren garrantzia ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/038/001/2021-02-23/ikaslagun_programa_banakako_arretaren_garrantzia.htm Tue, 23 Feb 2021 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1876/038/001/2021-02-23/ikaslagun_programa_banakako_arretaren_garrantzia.htm <![CDATA[Inauterietako maskara berriak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1953/048/001/2021-02-14/inauterietako_maskara_berriak.htm Sun, 14 Feb 2021 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1953/048/001/2021-02-14/inauterietako_maskara_berriak.htm
Apal bada ere, nabari da inauteriak direla. Zortzi haur joan dira tailerrera, eta hiru daude mozorrotuta: Harry Potter pelikulako Hermione tailerra noiz hasiko zain dago museoaren atarian, eta alboan ditu katu bat eta printzesa bat. Era berean, nabari da pandemia betean murgilduta dagoela mundua: segurtasun distantzia gordetzen ari dira haurrak, eskuak desinfektatu dituzte tailerra hasi aurretik eta gurasoek, espazioaren edukiera dela eta, ezin izan dute tailerra ikusi.

Nor bere aulkian eseri, eta adi entzun dituzte Alaitz Mendiolagarai museoko hezkuntza departamentuko langilearen azalpenak. Inauteriei buruz mintzo da: «Zer egiten dugu inauterietan?», bota du galdera. «Mozorrotu!», erantzun dio katuz jantzitako haurrak. Bigarren galdera: «Zergatik mozorrotzen gara?». Ahots fin baten erantzuna, apal: «Dibertitzeko». Azalpen luzearen aurretik, azken galdera: «Mozorrotzen garenean, ezagutzen al gaituzte?». Haurretako batek argi utzi du aspaldiko kontua iruditzen zaiola mozorrotzearena: «Ez dut gogoratzen!».

Mendiolagaraik esplikazioari ekin dio. «Lehen, neguko azken jaia ziren inauteriak, eta nahi adina jaten zuten herritarrek. Izan ere, inauterien ondoren eta udaberriko produktuak hazi arte, uzta eskaseko garaia zetorren». Adi begiratzen diote haurrek Mendiolagarairi. «Neguko uztaren bukaeran ospatzen ziren inauteriak, baina, zergatik mozorrotuta? Inork ez ezagutzeko mozorrotzen zen jendea, eta bihurrikeriak egiten zituzten; batez ere, janaria ostu». Lapurretak gauzatzeko janzten zituzten maskarak.

Tradizioaren azalpena Bizkaiko lau pertsonaiaren adibideekin osatu du museoko langileak: Mundakako atorrak eta laminak, Durangoko surrandiak, eta Markina-Xemeingo hartza. «Atorrak musikariak dira, eta zuriz janzten dira; burko bat buruan jarrita, etxez etxe joaten dira, janaria lapurtzen». Soilik gizonek janzten duten mozorroa da atorrena, eta andreek, berriz, lamina itxura hartzen dute Mundakako inauterietan. «Laminek ere lapurtzen zuten?», galdetu du haurretako batek. Baiezkoa erantzun du hizlariak, hori baita inauterien jatorrizko funtsa: janari lapurretak eta bihurrikeriak.

Ohiko maskarak, mozorro

Teoriatik praktikara salto egin dute ondoren. Usadioaren nondik norakoak hobeto ezagututa, hiruko taldetan banatu dira pandemia garaiko mozorroa atontzeko. Maskara kirurgikoak forma eta kolore askotako apaingarriekin hornitu dituzte: izarrak, bihotzak, borlak... Katuz mozorrotu den haurrak irizpide argia izan du maskara apaintzeko: «Pieza guztiak erabili nahi nituen; denak jarri ditut».

Mozorrotzeko erabili ohi diren maskaren partez, osasun egoerak bultzatutako maskarak dituzte soinean haurrek 2021eko inauterietan; baina posible da ohitura zaharrak berriztatu eta egoera berrietara moldatzea: jantziak dituzten maskaren gainean apaindu berri dutena jarri, eta gurasoei erakustera joan dira, poz-pozik.]]>
<![CDATA[Elur geruza askatzeak dakarrena]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/038/001/2021-02-13/elur_geruza_askatzeak_dakarrena.htm Sat, 13 Feb 2021 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1921/038/001/2021-02-13/elur_geruza_askatzeak_dakarrena.htm
Fenomeno natural saihetsezinak dira elurbilduak, baina asko dira hondamendi natural horiek gertatzeko probabilitateak tentuz aztertzen dituzten adituak. Arriskua neurtu eta aurreikuspenak egiten dituzte, mendira joango direnek egoeraren ikuspegi ahalik eta osatuena izan dezaten. Horretan dihardu Jon Apodaka geologoak buru-belarri. Arrisku naturaletan aditua da Apodaka, eta Andorran ari da doktoretza prestatzen: «Elur jausiei dagokienez, aurreikus daiteke zer-nolako baldintzak dauden; eta, hortaz, gertatzeko aukera handiagoa edo txikiagoa dagoen eta gertatzen direnean ondorio larriak edo arinak eragingo dituzten».

Azterketa horiek, batetik, hirigintza planak egiteaz arduratzen diren entitate eta enpresei helarazten dizkiete; etxeak, errepideak eta bestelako egiturak non eraiki daitezkeen ohartarazteko. Bestetik, ikerketen emaitzak txukundu eta laburtu, eta elur buletinak ere osatzen dituzte. Buletinetan jasotakoa irakurrita, herritarrek, mendiko edozein jarduera egin aurretik, inguruko elurra nola dagoen jakiteko aukera dute. «Buletinetan, elur jausia gertatzeko arrisku maila, elur-jausi mota, elur jausiaren tamaina, lekua, altuera, orientazioa, bestelako aholkuak eta baldintza meteorologikoen inguruko informazioa jasotzen da». Txosten osatua den arren, Apodakak ohartarazi du herritarrek informazio lerro bakarrari erreparatzen diotela: arrisku mailari. «Arrisku maila 1etik 5era doan eskala bat da, eta Europako elur jausien abisu zerbitzuak ezarritako estandarra da: 1 ahula, 2 mugatua, 3 nabarmena, 4 handia eta 5 oso handia».

Ibai Rico mendi gidari eta EHUko geografia irakasleak azaldu du elurbilduek izan ditzaketen ondorioekin lotuta dagoela arriskuren sailkapena: «Zenbat eta arrisku handiagoa egon, elurra askatzeko orduan eta aukera handiagoa dago; eta, era berean, geroz eta larriagoak izango dira elur jausi horiek eragin ditzaketen ondorioak».

Elurbizi izendapen orokorraren barruan, ordea, zehaztapen ugari daude. Bigunak edo gogorrak eta lehorrak edo hezeak izan daitezke, askatzea eragin duen faktorearen arabera. Oro har, bost motatan bana daitezke: elur berria —elurra bota berri duenean—, haizatutako elurra —haizeak mugituta elurra metatzen denean—, elur umela —euria egin duenean—, plaka hauskor iraunkorrak —hotzaldi luzeen ostean mantuaren azpiko geruzetan izotz zati hauskor eta labainkorrak sortzen dira— eta elur jausi basalak —mantua askatzen denean, lurzorutik gainazaleraino—.

Elurbilduak sortzeko arrazoiei dagokienez, hiru esparru zerrendatu ditu Ricok: baldintzak, eremua eta taldea. Baldintzek eguraldiari eta elur maindirearen egoerari egiten diote erreferentzia. Apodakak azaldu duenez, hotzaldi luze baten ondoren, tenperatura aldaketa bortitzak daudenean, euria elur gainean egiten duenean, mantua mehea denean eta leiaren ondorioz gainazala umeldu eta lurperatzen denean gerta daitezke elur jausiak, besteak beste. Eguraldiak, halaber, berebiziko garrantzia dauka udaberri partean: «Udaberrian, tenperatura epelak daude egunez, eta elur geruza urtu eta hezetu egiten da; ondorioz, elur maindirea mugitu egiten da», zehaztu du Apodakak.

Eremuaren alorrean, malda eta orientazioa dira kontuan hartu beharreko ezaugarriak, Ricoren esanetan: «30 gradutik gorako maldetan gertatzen dira elur jausien %97, eta, bestalde, plakak aldatu egiten dira haizearen norabidearen arabera».

Taldea da azken faktore gakoa. «Giza faktorea pertsonek hartzen dituzten erabaki guztiak dira: planifikazioa, materiala eta baita unean uneko erabakiak ere». Izan ere, elur jausiak elurra pilatzen den edozein tokitan gerta daitezke, eta gertatzen dira, baina denak ez dira naturalak. Ricok ohartarazi du elur jausien ondorioz gertatzen diren istripuen %95 eskiatzaileek eta mendizaleek eragiten dituztela. Apodakak ere uste du giza faktoreak berebiziko inportantzia duela mendi istripuetan: «Denboraldi honetan 10-12 istripu gertatu dira, eta gehienak pertsonen erabaki desegokien ondorio izan dira; egun horietan baldintza ezegokiak zeuden, bai, baina saihestu zitezkeen istripu horiek».

Edurne Pasaban mendizaleak beti du oso presente elur jausien arriskua: «Elur jausi baten azpian harrapatuta geratzea da mendizaleok dugun beldurrik handienetariko bat». Pasabanek aldea nabari du fenomenoaren aurreikuspen ahalmenari dagokionez: «Europako mendilerroetan informazio asko dago, baina, goi mendian, Himalaian, ez da horrela; han, elur jausiak ezin dira aurreikusi, eta, gainera, erraldoiak dira». Pirinioetan informazio «dezente» dagoela esan du, baina informazioa edukitzea ere beti ez dela aski: «Beste gauza bat da kasu egiten diogun ala ez». Eskarmentuak ere eragiten du: «Mendian maiz ibiltzen garenok ikasi egiten dugu mendia interpretatzen: haizeak nondik jotzen duen, non dauden urtero elur jausiak, zer gertatzen den plaka bat mozten denean...».

Elausoek inor harrapatu ez dezaten aztertzen dira zorrotz mendi zurietako baldintzak; baina, halere, maiz, elurra askatu eta norbait harrapatzen du. Horrelakoetarako prest egotea eta istripua kudeatzeko tresna egokiak soinean eramatea da funtsezkoena. Erreskateak azkarra eta eraginkorra behar du izan. Elurbilduen azpian harrapatuta geratu den norbait aurkitu eta ateratzeko, hiru lanabes baliatzen dira: ARVA, zunda eta pala. Uhin bitartez biktimak aurkitzeko tresna da ARVA, eta beste ARVA batzuk aurkitzeko balio du.

Arina eta eraginkorra

Erreskatea egiteko manera, urratsak eta ordena ondo barneratu behar dira; arin erreakzionatu behar da, eta asko praktikatu. Izan ere, datuen arabera, elur jausi baten azpian lurperatuta geratzen diren biktimen %90 bizirik ateratzen dira erreskatea lehenengo 15 minutuetan egiten bada. Hortik aurrera, nabarmen apaltzen da bizirik ateratzeko aukera. Ordu erdi pasatuta, biktimen %60 egoten dira bizirik, eta ordubete pasatuta, %40.

Protokoloaren arabera eta Rioren hitzetan, ARVAren modua aldatzea da lehen urratsa: «Normalean, uhin igorpen moduan eramaten dute mendizaleek ARVA. Norbait harrapatuta gelditzen bada, gainerako kideek bilaketa modura aldatu behar dute gailua; bestela, interferentziako egon daitezke». Hurrengo pausoa bilaketa da. ARVAk igortzen dituen soinuei segika biktima lurperatuta dagoen tokia zehatz-mehatz lokalizatzea da helburua.

«Ondoren, zunda maldarekiko perpendikularki hondoratzen da elurretan; finean, lurperatuta dagoen kidearen gorputza edo motxila ukitzea da helburua, indusketa hasteko toki zehatza hori dela ziurtatzeko». Azken urratsa palarekin elurra hondeatzea da, biktima elur jausitik ateratzeko. «Zundaren azpiko aldetik hasi behar da indusketa, biktimari airerik ez kentzeko eta ahalik eta azkarren ateratzeko lurpetik». Biktima elur jausiaren gainazalean geratzea ere gakoa da bizirik ateratzeko. Pasabanek ohartarazi du materiala eramatea garrantzitsua dela, baina erabiltzen ikasi behar dela: «Asko praktikatu behar da; oso azkar egin behar da prozesu osoa». Bada praktikatu ezin den zerbait: unean uneko erreakzioa. «Praktikatu dezakezu, baina egoerara iritsi arte ez dakizu nola jokatuko duzun. Elur jausi bat gogorra da; ez da bizitzen den gauza bat, eta, bizitzen baldin bada, gauza txarra da».]]>
<![CDATA[Elurbilduak: arriskua eta bizikidetza]]> https://www.berria.eus/albisteak/193566/elurbilduak_arriskua_eta_bizikidetza.htm Fri, 12 Feb 2021 14:55:58 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/albisteak/193566/elurbilduak_arriskua_eta_bizikidetza.htm <![CDATA[Aukera bakarra: aurrera egitea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1922/038/001/2021-01-30/aukera_bakarra_aurrera_egitea.htm Sat, 30 Jan 2021 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1922/038/001/2021-01-30/aukera_bakarra_aurrera_egitea.htm «Asko lagundu dit idazteak; aurrera egiteko erreminta handi bat izan da»

IZARO LASA


Behin baino gehiagotan, eta txikitatik, izan du oso presente heriotza Izaro Lasak. Lehenik, inguru hurbilean, eta, geroago, bere larruan. Lehen esperientzia aitaren bitartez bizi izan zuen:«Umetan, aita askotan saiatu zen bere buruaz beste egiten».

Urteak igaro, eta ahizpetako batek aitaren diagnostiko bera jaso zuen. «Medikuak esan zion eskizofrenia zeukala, eta bizitza osoa pasatu beharko zuela pilulak hartzen». Urteak «galduta» igaro ostean, erabaki bat hartu zuen ahizpak 1999ko irailaren 20an: bere buruaz beste egin zuen. Garai hartan, 12 urte zituen Lasak, eta jasandakoa kudeatzeko zailtasunak izan zituen. «Elikadura trastorno bat izan nuen, eta erru sentsazio handia».

Noraezean igaro zuen garai hura Lasak, eta, 15 urte zituela, berriz ere gertakariak eta sentimenduak ordenan jartzea erabaki zuen: «Autolaguntza liburuak irakurtzen hasi nintzen, eta asko lagundu didate sentitzen eta pentsatzen dudana ulertzen, ez ukatzen». Irakurketarekin batera, kirolaren bidea hautatu zuen Lasak, «aterabide» gisa. «Etxeko kontuetatik ateratzeko zer neukan pentsatzen hasi nintzen, eta txirrindularitzarekin egin nuen topo».

Bide horretan hobetuz eta profesionalizatuz joan zen Lasa, baina 2011n bizitzaren bidean beste harri bat agertu zitzaion. Txirrindularitza lasterketa batean, Zumarragan (Gipuzkoa), Eitzagako mendatea jaisten: «Tropelean nindoan, Gaztela eta Leongo taldekoen atzetik, batek kolpean galgatu zuen, eta lurrera joan nintzen; garezurra hautsi nuen, eta hor geratu nintzen hilzorian, edo banoa edo ez noa». Koman sartu zen, eta, esnatu zenean, hitz egiten eta irakurtzen berrikasi behar izan zuen, baita ahantzitako gertakari asko eta asko berreskuratzen ere.

Heriotza beti inguruan eta presente izan duen arren, bizia galtzeko hain gertu egon zenean sentitu zuen Lasak inflexio puntua: «Istripuak lagundu dit nire ardurak hartzen eta lantzen. Lehen, sufritu egin behar nuen gauzak gainditzeko, amildegiraino iritsi behar nintzen aurrera egiteko. Orain, ikasi dut senari kasu egiten, eta lotzen ikusten eta sentitzen ditudan gauzak». Barneko «kaosa» askatzeko beharra azaleratu zitzaion Lasari istripuaren ondoren, eta urteetan isildutako guztia era ordenatuan islatzea erabaki zuen: La vida nos llama trilogia idatzi zuen: «Asko lagundu dit idazteak; aurrera egiteko erreminta handi bat izan da». Uste du bere esperientzia erabilgarria izan daitekeela beste batzuentzat.





«Etxean ez geratzea da gakoa: edozein arazo duzula ere, aurrera jarraitzea»

FERNANDO MITXELENA


Jaiotzaz du Fernando Mitxelenak giharren uzkurdura eragiten dion gaitz degeneratibo bat: muskulu distrofia. Gaixotasun hereditarioa da, eta apurka giharren indar galera eragiten du. Familian aurrekaririk ezagutzen ez duen arren, arreba zaharrak eta berak dute gaitza: «Arreba hamar urte zaharragoa da, eta antzeko prozesua daramagu, berari begira dakit gutxi gorabehera hamar urteren buruan nola egongo naizen».

Mitxelenak dioenez, 14 urte bete zituen arte ez zuen aldaketa esanguratsurik nabaritu. «Garai hartan, eskolan soinketa egiteari utzi behar izan nion; asko nekatzen nintzen eta baita erori ere». Mitxelenak badaki apurka baina etengabe indarra galduz doala, baina gauzak egiteko zirrikituak bilatzen ditu une oro. «Gauzak probatu eta egokituz joan nintzen; adibidez, futbolean jokatzen genuenean, atezaina nintzen, gutxiago mugitu behar nintzelako». Nerabezaroan, Mitxelena astiro baina ibiltzeko gai zen oraindik. Gero eta konplikatuagoa zen, ordea: «20 urterekin ibiltzeko gai nintzen, baina, erortzen nintzenean, ezin nintzen neure kabuz altxatu». 30 urterekin utzi zion guztiz ibiltzeari: gurpil aulkian esertzea erabaki zuen. «Erabaki nuen nahikoa zela; askotan erortzen nintzen, eta nahiago izan nuen gehiago ez arriskatu eta gurpil aulkian eseri, behin betiko».

Oinez zein eserita, bide berriak probatu zalea izan da beti Mitxelena: «Proposatu didaten guztia egiten ahalegindu naiz; horrela bakarrik jakin dezaket egiteko gai naizen ala ez». Gaur-gaurkoz, giharretako indarra galtzen jarraitu du; ondorioz, geroz eta «gauzatxo» gutxiago egin ditzake bere kabuz. «Izugarri sumatzen dut, bereziki, motoan ezin ibiltzea».

Saiatuaren saiatuaz eta ikusmirak bultzatuta, kirolaren munduan ere murgildu da Mitxelena. Kemen Pertsona Ezinduen Kirol Klubaren bidez, kirol egokituak probatzeko aukera izan du: «Kemen klubean, elbarrientzako Behobia-Donostia lasterketa antolatzen hasi nintzen, eta gero ekin nion kirola egiteari. Lehenago eskia, gero bela, rafting...». Biderik oparoena, ordea, tiro modalitatean egin du. Espainiako Txapelketa ugari irabazi ditu, eta Paralinpiar Jokoetan parte hartzea du asmo. «Denbora-pasa gisa hasi nintzen; ez nuen espero hain urrun iristea».

Egun, Kemen klubeko lehendakaria da, eta, azaldu duenez, elbarritasunen bat dutenek eta ez dutenek batera egiten dute kirola klubean. «Elkartze hori oso positiboa da istripu baten edo ezbehar baten ondorengo sentsazio traumatikoa deuseztatzeko; txipa aldatzeko modua ematen du». Egunerokoan ikusi duenaren arabera, Mitxelenak baieztatu du gauzak egite hutsa badela zulora ez erortzeko nahikoa.«Etxean ez geratzea da gakoa: edozein arazo duzula ere, aurrera jarraitzea».





«Hanka galdu izan ez banu, ziur aski ez nintzateke kirolaria izango»

ALAIN IRAZU


Auto istripua izan zuen Alain Irazuk 1995eko Errege gauean. 20 urte zituen, eta ondo gogoan du gau hura: «Villabonatik Tolosarako bidean nindoan [Gipuzkoa], etxera, hurrengo goizean gurasoekin lana egiteko. Euria ari zuen, ilun zegoen, eta bizkor nindoan. Irrist egin nuen, eta erdibitzaile bat jo nuen; autoaren atzeko aldetik airean atera nintzen eta errekara erori». Erorialdian, baina, bizitza aldatu zion ezbehar bat gertatu zen: segurtasun hesiaren azpitik igarotzean hanka moztu zuen. Ordutik, eskuineko hankarik gabe bizitzen ikasi du Irazuk. 26 urte pasata, bada zama arintzen dion faktore bat: «Autoan bakarrik nindoanez, kaltea neure buruari egin nion». Errepide zati horretatik pasatzen den aldiro gogoratzen da gau hartaz.

Bost egun ospitalean igaro ostean, etxera itzuli zen erabakia hartuta: «20 urte nituen, eta pentsatu nuen: edo aurrera edo zulora, eta aurrera egitea iruditu zitzaidan aukera bakarra; besterik ez zegoen».

Zulora ez erortzeko manera topatu zuen orduan Irazuk; kirola agertu zen bere bizitzan estreinakoz: «Istriputik bi astera bizikleta hartu eta lagun batekin egin nuen Tolosatik Asteasurako bidea, hanka bakarrekin». Halere, errehabilitazioan ari zenean jasotako bisita batek murgildu zuen kirolaren munduan erabat: «Hanka bat falta zuen mutil baten bisita jaso nuen, eta hark animatu ninduen kirola egitera; eskiatzeko bota parea erosi genuen erdibana: berak eskuina janzten zuen, eta nik, ezkerra».

Ordutik, gelditu barik ibili da: bizikleta, patinak, eskia, igeriketa... arnasgune eta indargune izan da kirola Irazurentzat, eta erronkaz erronka ibili da: Behobia-Donostia sei aldiz, Berlingo eta Iruñeko maratoiak... Hanka bakarraren gainean egiten ditu kirol probak, eta protesia jantzita ibiltzen da egunerokoan. «Hanka galdu izan ez banu, ziur aski ez nintzateke kirolaria izango». Egun, batez ere, igeri egiten du.

Irazuk azaldu du inoiz ez dela hondoratua sentitu, baina bada gogorra egiten zaion parte bat: gorputz adar mamuaren sindromea. «Hanka edo beso bat falta dugun askok, ez edukita ere, sentitu egiten dugu, eta batzuetan oso deserosoa izan daiteke». Kirola egiten duenean, baina, sentsazio hori desagertu egiten da. Irazuk urrutitik begiratzen dio orain istripuari, eta bizitza beste modu baten hartzen duela dio; patxadaz: «Lehen, bulkadaka mugitzen nintzen; orain, gehiago pentsatzen dut gauzak egin aurretik. Gaur egun askoz azkarrago doa bizitza niretzat, baina askoz gauza gehiago egiten ditut».]]>
<![CDATA[Bizitzako oztopoak gaindituz, aurrera]]> https://www.berria.eus/albisteak/192928/bizitzako_oztopoak_gaindituz_aurrera.htm Fri, 29 Jan 2021 16:39:51 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/albisteak/192928/bizitzako_oztopoak_gaindituz_aurrera.htm <![CDATA[Lurrazala amiltzen denean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/038/001/2021-01-26/lurrazala_amiltzen_denean.htm Tue, 26 Jan 2021 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1913/038/001/2021-01-26/lurrazala_amiltzen_denean.htm
Hiru osagairen arteko baturak eragiten ditu lur jausiak: inguruaren berezko orografia ezegonkorra, giza aktibitatea eta eguraldia. Horiek kontuan hartuta, uler daiteke non eta noiz gertatzen diren lur jausiak. Tokiari dagokionez, inguru aldapatsuetan gertatzen dira, halakoetan berezkoa baita materialen ezegonkortasuna. Eremu horietan, baina, ez dira edonoiz gertatzen lur jausiak: eurite luzeak egoten diren garaietan jazo ohi dira.«Euri jasak luzatzen diren garaietan, lurzoruan ur gehiegi pilatzen da, gainezka egiteraino; gainazalak jasan dezakeen baino ur gehiago egoten da». Fernando Aizpuru geologoaren hitzak dira horiek. Euriteek ez ezik, Aizpuruk ohartarazi du elurrak ere ondorio latzak eragiten dituela gainazal ezegonkorretan: «Elurra apurka hondoratzen da lurrazalean, eta, ondorioz, askoz sakonago blaitzen du lurra».

Faktore meteorologikoa dela eta, azkenaldian zenbait kasu gertatu dira: esaterako, Gaztelugatxeko Doniane ermitarako sarbidea ixtea erabaki zuen Bizkaiko Foru Aldundiak urtarrilaren 7an, Urizarretako eta Ermuko sarbideen bidegurutzean lur jausi handi bat izan zelako. Ingurumen zuzendaritzako teknikariak bertan izan ziren, eta ermitarako bidean hogei metro inguruko eremua estali zuen lur jausiak. Beste bat gerta daitekeela ere iragarri zuten teknikariek, eta lurra egonkortu artean itxita jarraituko du sarrerak. Bada, Aizpuruk ohartarazi du oso ohikoa izaten dela lur jausi bat gertatu den tokian beste bat gertatzea: «Ingurunearen berezko baldintzengatik —lurzoruaren ezaugarriak, hegalaren malda eta harri mota—, inguru batzuetan lur jausiak gertatzeko joera handia dago; inguru horiek zehaztuta daude, eta badakigu tarteka lur jausiak izango direla horietan; Gaztelugatxe da inguru horietako bat».

Zumaia eta Getaria (Gipuzkoa) lotzen dituen errepidea eta Hendaiako kostako bidea (Lapurdi) dira maiz lur jausiak izaten dituzten beste zenbait ingurune. Kostaldeko eremu horietako arrokaren berezitasunek, flysch esaten zaion fenomenoak, arriskua areagotzen du. EHUko Hidro-Ingurumeneko Prozesuak ikerketa taldeko kide Ane Zabaleta eta Iñaki Antiguedad geologoek eta Eñaut Izagirre eta Txomin Bornaetxea geografoek aspaldi dituzte luiziak ikergai, nor bere esparru eta ikuspuntutik. Zabaletak azaldu du flsychen egitura nolakoa den:«Material gogor eta iragazkorrak —hareharriak edo kareharriak— beste material bigunago eta iragazgaitzekin —tupa edo buztinak— txandakatzen dira, hain ezagunak diren flysch motako txandakapen horiek». Egitura horrek arazoak dakartzala gaineratu du Bornaetxeak: «Horri, itsas mailaraino iristen diren malden kasuan, mareen joan-etorria eta itsas denboraleetako olatu talkak gehituta, biziki aktiboa den kostalde lerro horren atzeratze dinamika bat gertatzen da».

IEZI Itsasbazterra Ingurumenerako Ekimen Zentro Iraunkorreko ingurumen misio kargudun Lauren Elizetxek azaldu du ezen Lapurdiko kostaldean, flyschez josita egonik, oso ohikoak direla luiziak: «Irudi du gogorra dela arroka, baina ez da horrela. Badira parte ezberdinak: parte gogor batzuk eta parte motel batzuk; beraz, euriagatik, ekaitzagatik, haizeagatik eta mareagatik, kosta lerroa pixkanaka barnerantz gibelatzen ari da». IEZI itsasbazterra elkarteak arrisku natural horien inguruko sentsibilizazio kanpainak egiten ditu, herritarrek kontzientzia har dezaten.

Izan ere, Lapurdiko kostaldean hiru lur jausi «handi» izan dira azken hilabeteetan: iazko urriaren 23an bat, Hendaia eta Ziburu arteko Erlaitzako Bidean; beste bat Bidarten, azaroan; eta beste bat abenduan Hendaian, Abadiako itsaslabarrean.

Ez soilik kostaldean

Bornaetxeak zehaztu du egia dela kostaldean luizi asko gertatzen direla, baina ez inguru horietan bakarrik: «Euskal Herria ingurune menditsua da, eta fronteek ekarritako prezipitazioek edozein motatako luiziak gertatzeko baldintza ezin hobeak sortzen ditu lurralde osoan». Baldintza horietan, lur jausi gehienak «malda ertaineko» inguruetan izaten direla ohartarazi du Zabaletak: «Hamar eta 30 gradu arteko maldetan, oso ohikoak dira azaleko labainketa txikiak eta ertainak».

Luiziak gertatzeko aurrebaldintza batzuk zehaztuta daude, baina posible al da horiek aurreikusi eta saihestea? Aizpuruk ohartarazi duenez, zaila da lur jausiak aurreikustea: «Bat-bateko hondamendi bat da, prozesu espontaneo bat». Horregatik, bestelako zantzu batzuk hartu behar dira kontuan. Esaterako, esperientzia: «Lur jausi bat gertatu den toki batean litekeena da berriro gertatzea; inguru hori berez da ezegonkorra, eta joera edukiko du behin eta berriz askatzeko». Elizetxek baieztatu du higadura berezko fenomeno naturala dela, saihetsezina: «Fenomeno naturala dira lur jausiak; beraz, ez dago deus egitekorik; eta urbanizazioak presioa areagotzen du».

Halako inguruak kontrolatuta edukitzea komeni da, eta prebentzio eta segurtasun neurriak ezartzea. Lapurdiko kostaldean, esaterako, Euskal Hirigune Elkargoak kudeatzen ditu itsasoko arriskuak, eta luiziak gertatu direnean gunea hesitu eta alerta pizten dela azaldu du Elizetxek.

Kontrolerako zenbait tresna posible zerrendatu ditu Izagirrek: «Gaur egun, tokian tokiko ekipamenduen bitartez —piezometroak, inklinometroak, GPSak...— eta urruneko jarraipenerako teknikak erabiliz —irudi optiko eta radar irudiak, drone bidezko azalera modeloak...—, oso gertutik jarraitu daiteke malda baten bilakaera, eta horren arabera mugimenduen inguruko aurreikuspen fidagarriak egin». Horrek ez du esan nahi, ordea, gertakaria eragotz daitekeenik. Lur jausiek sortzen dituzten arazoei erreparatzerakoan, bereizketa egin du Zabaletak: «Mehatxua gertaera bat kaltegarri izateko probabilitatea da. Arriskuak, ostera, gertaera gertatzekotan sortuko duen kaltea hartzen du kontuan. Beraz, luizi mehatxua dagoen leku batean ez badugu arriskua nahi, ez dezagun jarduera kaltegarririk egin».

Luiziak bere horretan gutxitan ikertzen direla salatu dute Hidro Ingurumeneko Prozesuak ikerketa taldeko kideek, baina bada salbuespen bat. Iazko apirilean Aizkorrin gertaturiko luizi konplexu bat monitorizatu eta sakon ikertzen ari da taldea, Gipuzkoako Foru Aldundiaren enkarguz. Bide horretan sakontzeko beharra azpimarratu du Zabaletak: «Bada garaia lurzorua ez dadin gehiago izan lurraldearen elementuen artean gehien ahazten dena. Ezagutza funtsezkoa da, ikerketa, bai eta prozesuen monitorizazioa ere».]]>
<![CDATA[Elkarrizketa estilo zorrotz baten ikur]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2142/036/003/2021-01-24/elkarrizketa_estilo_zorrotz_baten_ikur.htm Sun, 24 Jan 2021 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/2142/036/003/2021-01-24/elkarrizketa_estilo_zorrotz_baten_ikur.htm
Telebista eta irrati aurkezle gisa bide luzea egina zuen Kingek, eta elkarrizketetan galderak egiteko zuen moduak egin zuen ezagun: labur eta zuzen aritzen zen King elkarrizketatuekin. 1985etik 2010era bitarte CNN katean aurkeztu zuen Larry King Night gaueko irrati saioak egin zuen bereziki ezagun.]]>
<![CDATA[Zaldibar, ilunetik argira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/040/001/2021-01-24/zaldibar_ilunetik_argira.htm Sun, 24 Jan 2021 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1957/040/001/2021-01-24/zaldibar_ilunetik_argira.htm
Zaldibarko zabortegian (Bizkaia) gertatuko luiziaren urteurrenaren atarian ertz askotako ariketa bat planteatu dute Zaldibar Argituko kideek. Emaitza hogei artista inguruz osatutako elkartasun ekitaldia izan da, Eibarko Armeria Eskolan (Gipuzkoa). Ekitaldi kulturalaz gain, herri akusazioa ordaintzeko diru bilketa bat jarriko dute martxan.

Iluntasunaren aurrean, zer? Herriaren armak azaldu ditu aurkezleak: «Hemen batu gara iluntasunari argia botatzeko. Ez daukagu gaitza bukarazteko txertorik, baina badaukagu ahotsa».

Ahotsez, doinu eta errima neurtuan, egin dute ekitaldiaren lehen emanaldia Maialen Lujanbio eta Miren Amuriza bertsolariek. Ekin dio Amurizak: «Politika ez da enpresa pribatu bat jartzea jaurlaritzan./ Eta Zaldibarren gertatu zena ez zen istripu bat izan». Lujanbio, berriz, mozorroez eta irudikeriaz: «Mendi muinoa zirudien ta hauts ta amiantoa bertan/ dena ez baita dirudiena euskal oasi honetan». Bukaera, bi ahotsetara:«Gain behera doa sistema osoa, ez da ihesik/ gain behera joango zaigu bizitza oinarria irauli ezik».

Itzuli da oholtzara aurkezlea, eta umore garratzez gidatu du emanaldia. Konfinamenduari eta koronabirusaren inguruko neurriei keinua: «Biziak bizirik mantentzeko horrenbeste neurri hartzen dituen gobernuak zergatik ez du Zaldibarren gertatutako argitzeko alfonbra azpian begiratzen? Harrotuko duen hautsak ezin arnastu geratzeko beldurrez? Gu egon ginen arnastu barik. Lehen kiratsa zerion, eta orain kiratsa dario».

Olatz Salvadorren ahotsak bete du oholtza. Etorkizun ezezagunaz aritu da. «Bizitzak eraman zaitu/ zeneraman lekuraino/zerua ez dago argi/zerua ez dago laino». Azken kantuan, Nora, txaloz jarraitu dio publikoak. Bestelako ahots batek hartu du Salvadorren lekukoa: Pettik. Musikari beratarra hasiera eta amaierarik gabeko gurpil zoroaz: «Zer izan zen lehenago, errua edo arrautza?».

Oholtza gainean ez, azpian agertu dira hurrengo gonbidatuak. Mattin Etxebeste, Antton Fernandez, Aritz Salamanca, Udane Eskudero eta Aiora Etxebeste dantzariek gorputz mugimenduekin salatu du Zaldibarko luizia. Poltsa urdina, zaborrez beteta. Dantzariak oin puntetan urrats bat besteari segika. Gora doa tentsioa, musika, mugimenduen indarra. Eztanda. Apurtu da zorroa, zaborra eusten zuen bilgarria. Zabor azpian lurperatuta geratu dira dantzarien gorputzak, ilunetan eta isilpean.

Liher taldearen txanda izan da ondoren; horiek ere kantuz jarri dute aletxoa. Sismografoa eta lurrikara kantua gogoz jarraitu dute ikusleek, Lide Hernandoren ahotsa txaloz lagunduz.

Emanaldien artean Ariznabarretak hartu du hitza. Gertakariei umore zorrotz eta ironikoz heldu die tarteka: «Iñaki Arriola naiz. Zaborrarena nola konponduko dudan azaltzera etorri naiz: lehenago, porlana; eta, ondoren, porlana. Eta, gero, errepide bat aterako da Urko puntaraino, eta bertatik Anboto puntaraino zuzenean, eta gero saihesbidea egingo dugu AHTarekin konektatzeko». Umorea salaketa tresna gisa.

Hurrengo gonbidatuak itzal luzea daukala jakina zen, eta ikusleen artean nabaritu da miresmena. Gorka Urbizu musikariak Katamalo taldearen Min hau eta Iruntzi dana erreskatatu ditu memoriaren ganbaratik. «Zabaldu ahoa/ iruntzi dana/berbarik egin ez dagizun/ ukatuko dizut bizia». Beltran eta Soroluzeri, hain justu, bizitza ukatu zieten.

Urbizuren ondoren, hiru emakumek bete dute oholtza: Miren Narbaiza (Mice), Maite Arroitajauregi (Mursego) eta Zaloa Urain. Paquita la del Barrioren Rata de dos patas abestia gogoz jaso du publikoak, eta ekitaldiaren unerik beroenetariko bat izan da. Zaldibar Argitu aldarrikapenaren abestia bihurtu den Zaborrezko munstroa abestu dute ondoren.

Bestelako sortzaileak

Oholtzan gora eta behera ibili diren artistez gain, Jone Bengoa Sastraka ilustratzaileak horma irudi bat egin du ekitaldian zehar, eta Gorka Belaskok, berriz, kronika grafikoa. Nerea Ibarzabalek eta Eneko Sagardoyk irakurraldia egin dute, gertakaria gogoratuz, eta herriaren indarrari erreparatuz: «Agian bagara lur zati egonkor xamar bat, eta prest gaude elkarri eusteko». Indar horren erakusle, Zaldibar Argituko kideek itxi dute ekitaldia. Jokin Bergarak hartu du hitza: «Orain badakigu milioien eta arrain handien atzean beti egongo dela Zaldibar bat, euren zaborrak alfonbra azpian gordetzeko zulo ikusezin bat. Ez diezaiegun utzi». Ilunetik argira bidea urratu nahian dabiltza.]]>
<![CDATA[Larry King irrati esatari eta telebista aurkezlea hil da]]> https://www.berria.eus/albisteak/192699/larry_king_irrati_esatari_eta_telebista_aurkezlea_hil_da.htm Sat, 23 Jan 2021 18:27:25 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/albisteak/192699/larry_king_irrati_esatari_eta_telebista_aurkezlea_hil_da.htm <![CDATA[«Entzuleen babesa dugula jakitea da lanean jarraitzeko erregaia»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1857/028/001/2021-01-15/entzuleen_babesa_dugula_jakitea_da_lanean_jarraitzeko_erregaia.htm Fri, 15 Jan 2021 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1857/028/001/2021-01-15/entzuleen_babesa_dugula_jakitea_da_lanean_jarraitzeko_erregaia.htm Boulevard saioa. Lau orduz, Arzaken ahotsak ematen die entzuleei aktualitatearen berri. Esatariak aitortu du eguneroko martxa nekagarria dela, baina gogotsu dago irratiari eta gaur-gaurko gaiei lotuta segitzeko.

Dani Alvarezi lekukoa hartuta, 2020ko irailetik gidatzen duzu Boulevard, goizeko albistegia. Dagoeneko neurria hartu diozu lanari?

Neurria hartzen ari naiz oraindik ere. Profesionalki sekulako erronka da lau orduko saio bat egunero zuzenean elikatzea eta orain arte eduki duen mailari eustea. Lau hilabete pasatuta, egiten dudan balantzea gazi-gozoa da. Gozoa, maila profesionalean: oso lan talde ona dago; oso ohituak daude Boulevard-ek eskatzen duen erritmoan lan egitera, eta emaitzak onak izan dira, bai edukien aldetik, bai entzuleek eman diguten babesari dagokionez. Gazia, ordutegia oso gogorra delako. Irunen bizi naiz, eta Bilbon egiten dut lan. Goizaldeko ordu biak aldera jaikitzen naiz egunero. Nekagarria da.

2020an, CIESek azken zazpi urteetako daturik onenak eman dizkio Radio Euskadiri: 216.000 entzule. Nekea arintzen dute horrelako albisteek?

Radio Euskadik makalaldi bat izan zuen kaleratzeak egon zirenean, baina, datu hauekin, gainditutzat emango nuke krisi hori. Lortu da berriz ere entzuleekin konektatzea. Entzuleen babesa dugula jakitea da lanean jarraitzeko erregaia; babes horrek hauspotzen gaitu.

Zer eduki mota estimatzen dute entzuleek?

Boulevard saiatzen da oreka bat bilatzen. Gure irratia Radio Euskadi da, eta Euskal Herrirako egiten dugu irratia. Saiatzen gara hemen albiste zer den begiratzen eta horri arreta jartzen. Radio Euskadik eduki behar dituen edukiak landuta eta erabat Euskal Herrian egiten den irratia izanda, bereziki pozten nau jakiteak arrakasta daukagula. Pozgarria da ikustea goizetan Euskal Herriko entzule gehienek entzuten gaituztela.

Goizean goiz hasita, lehenengoetarikoak zarete albisteak ematen. Abantaila ala traba da hori?

Gauzak berri-berriak direnean, zuk daukazu aukera gauza horien berri emateko; baina, beste batzuetan, zuk egin behar duzu apustua, eta arriskatu. Zaila da goizean goiz gai batzuen aldeko apustua egitea eta asmatzea.

Boulevard-en zabiltzanetik, koronabirusak markatu du gaurkotasuna. Nolako esperientzia izaten ari da pandemia betean saioa gidatzea?

Saioaren gidaritza irailean hartu nuen, eta ordurako bageneramatzan hilabete batzuk pandemian. Nabaria da gaiak nekea sortzen duela, eta zaila da helduleku berriak aurkitzea. Bestelako gaiak sortzen direnean nabaritzen da oxigenazio bat dagoela eta bestelako interesa sortzen dela.

Telebistan bide luzea eginda, irratian lur hartu zenuen duela bost urte. Alde handia dago telebistaren eta irratiaren artean?

Lan egiteko moduak ezberdinak dira. Aldaketa handienetarikoa, beharbada, hizkuntza izan da. Telebistan, Gaur Egun aurkezten nuenean, euskaraz egiten nuen lan; gazteleraz lan egitera pasatu naiz irratian. Orduan konturatu naiz askotan euskarazko produktu batek, hobea izanda ere, ez daukala gaztelaniazko batek bezainbesteko oihartzuna.

Aukeran, zer hedabide duzu nahiago?

Entzuleekin enpatizatzeko eta elkar ulertzeko, telebistan baino gaitasun handiagoa dago irratian. Telebistan, artifizialagoa da komunikazioa. Kalera kamera batekin ateratzea arma batekin ateratzearen modukoa da: jendeak ihes egiten du. Irratiarekin, ez.

Etorkizunera begira, zein da Boulevard-en erronka nagusia?

Solasaldietan oreka lortzea, parekidetasuna, lurraldetasuna, eta maila ideologikoan ere gauzak orekatuta egon daitezela. Horrek sekulako buruhausteak sortzen dizkigu.]]>
<![CDATA[Disney Plusek Star sortu du, helduentzako marka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1862/036/001/2021-01-12/disney_plusek_star_sortu_du_helduentzako_marka.htm Tue, 12 Jan 2021 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1862/036/001/2021-01-12/disney_plusek_star_sortu_du_helduentzako_marka.htm streaming zerbitzua. Otsailetik aurrera, ordea, bat gehiago batuko da eskaintzara: Star, helduentzako marka. Datorren hilaren 23an helduko da Euskal Herriko pantailetara.

Disney Plusek jakinarazi duenez, FOX, ABC, FX, 20th Century Studios, 20th Century Television eta Disney Television Studios ekoiztetxeek sorturiko telesailak eta filmak izango dira ikusgai. Marka berriaren sorrera dela-eta, bikoiztu egingo da streaming plataforman eskuragarri dauden edukien kopurua.

Eduki motari dagokionez, helduei zuzenduriko marka izateko asmoz jaio da Star; ondorioz, «indarkeria handiko» pelikula eta telesailak egongo dira eskuragarri. Horregatik, haurrentzako eta helduentzako ikus-entzunezkoak bereizteko aukera izango dute erabiltzaileek. Kontrol tresna hori Disney Plusen marka eta eduki orotan aplikatu ahal izango da otsailaren 23tik aurrera. Pin kodeak ezarriz mugatu ahal izango dute harpidedunek edukien kontsumoa.

Dagoeneko aurreratu dituzte Star-en eskainiko dituzten ikus-entzunezkoetako zenbait. Eduki originalen artean daude Big, Sky eta Love, Victor telesailak, besteak beste. Cassie Dewell eta Cody Hoyt detektibeak protagonista dituen thriller istorioa da Big, Sky. Bi nesken desagerpena ikertzeari ekingo diote Dewellek eta Hoytyk telesailean, eta David. E. Kelley estatubatuarrak zuzendu du. Bestalde, Victor gaztearen bizimodu korapilatsua du ardatz Love, Victor telesailak. 2018an estreinatu zen Love, Simon filmean oinarrituta dago.

Produktu originalez gain, besteak beste Desperate Housewives, Grey's Anatomy, Prision Break, Sons of Anarchy, Lost eta Scandal telesailek osatzen dute Star markaren katalogoa.

Euskaraz ere egon dadin

Disney plusen ikusgai dauden edukiak euskaraz eskuratzeko sinadura bilketa abiatu zuen iazko abenduan guraso talde batek. Ekimenaren antolatzaileek 5.000 sinadura lortzeko helburuz abiatu zuten bidea, eta dagoeneko lortu dute ezarritako langa gainditzea: 5.418 lagunek sinatu dute eskaria. 7.500 lortzea dute erronka orain. Bilketaren bidez euskal hiztunak «diskriminatuak» izan direla salatu nahi izan dute antolatzaileek. Gauzak horrela, eskari bikoitza egiten dute: «Disneyri eskatzen diogu bere ekoizpenak euskaraz eskaini ditzala, bai Euskal Herriko zinema aretoetan, bai Disney Plus plataforman, eta utz diezaiola euskaldunak diskriminatzeari. Bestalde, Eusko Jaurlaritzari, Nafarroako Gobernuari eta Euskal Elkargoari, Disneyrekin harremanetan jar daitezela, haur euskaldunen eskubideak bermatuak izan daitezen».]]>
<![CDATA[Urte berriko asmoak: nola egin bidea?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1927/038/001/2021-01-09/urte_berriko_asmoak_nola_egin_bidea.htm Sat, 09 Jan 2021 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1927/038/001/2021-01-09/urte_berriko_asmoak_nola_egin_bidea.htm
Psikologoen aburuz, listak osatu eta helburuak zehazteko erraztasuna izaten du jendeak, zoriontasunaren kanon baten arabera ezartzen baitituzte. Arazoa, berriz, ezarritako helmugara heltzeko bidea egiteko moduetan egoten da. Askok helburua erdietsi baino lehen ematen dute amore. Ahaleginak bertan behera uzteko hainbat arrazoi eta faktore daude: helburu errealistak ez jartzea, arrakasta eta porrota balio absolutuetan neurtzea (dena ala ezer ez) eta bide orria urratsez urrats eta gradualki ez marraztea, besteak beste.

Are, urte berriko asmoek zama eta oihartzun handiagoa hartu dute 2020-2021 aldaketa honetan. Batetik, COVID-19aren pandemiak frustratutako plan, asmo eta helburu guztiak berrartzeko esperantza jarri dute askok 2021ean. Bestetik, urte berria derrigor hobea izan behar delako iritzia asko hedatu da, eta iragan berri den urtean bete ez zituzten promesak aurten beteko dituztela baieztatu dute beste zenbaitek. Baten partez, bi urteko pilaketa du zerrendak. Horrek nola eragingo die norbanakoei?

Jon Imanol Etxabe psikologo eta sexologoak Donostian du kontsulta, eta urte aldaketaren kontzeptua eraikuntza kulturala dela uste du: «Guk, gizakiok, sortu dugun ideia bat da; bizitza gehiago da espiral bat, etengabe aurrera doana». Halere, nabarmendu du pertsonek ezinbestekoa dutela tarteka gelditu, egiten ari direnaren inguruan hausnartu, eta, beharrezkoa balitz, bizitzaren norabidea aldatzeko. «Urte aldaketekin bezala, badaude bizitzan non gauden eta nora goazen gogoetatzeko hartzen ditugun garaiak, esaterako 40 urte betetzen ditugunean». Etxabek uste du geldialdi horiek, hausnarketa garai horiek, funtsezkoak direla, eta errepaso hori egitea, berez, ondo dagoela.

Amore ematea

Arazoa, baina, urte berriko helburu eta asmo horien planteamenduan egoten da maiz. Etxabek esplikatu duenez, ezarritako helburuak ez lortzea eta porrot sentsazioa gatazkatsua da pertsona askorentzat: frustrazioa sentitzen dute. Psikologoak ezinegon hori zoriontasunaren eta arrakastaren gizartean errotutako ikuskerekin lotu ditu: «Zer da zoriontsu izatea? Eta zer da arrakasta?». Arrakasta eta porrota balio absolutuetan neurtzeko joera dagoela azaldu du Etxabek, eta horrek frustrazioaren agerpena errazten duela: «Ideia oso lehiakorra dugu: %100 lortzen dut edo ez dut lortzen. Hortaz, erretzeari utzi nahi dion norbaitek bi asteren buruan zigarro bat erretzen badu, porrot bat balitz bezala hartzen du. Ez dugu ulertzen bidean harriak egon daitezkeela, eta momentu batzuetan agian gelditu beharko dugula arnasa hartzera mendia igotzen ari garen bitartean». Etxabek adierazi du prozesu psikologikoetan zaila dela gauzak egunetik gauera aldatzera.

Zoriontasun ereduarekin, antzera: «Kanona bakarra da: osasuntsu egotea, ahalik eta sasoi onenean egotea, familiarekin denbora pasatzea... eta hori betetzen ez badugu, alarma pizten da gure barnean, esanez; 'kontuz, zoriontasunetik urruntzen ari zara'».

Bizkaiko Psikologoen Elkargoko dekanordea da Nerea Perez Uria psikologoa, eta bat dator asmo frustratuen ideiarekin: «Frustrazioak etsipena eta sumina ditu oinarrian, eta desira dugun zerbait betetzen ez denean agertzen da».

Urte berriko asmoen beste korapiloetako bat seinalatu du Perezek: «non gogoa, han zangoa» esapidea muturrera eramatea; hots, gogo eta ilusioarekin aldaketa berez etorriko dela uste izatea: «Urte aldaketarekin batera sortzen dira asmo onak, baina, horiekin batera, geure burua engainatzen dugu: uste dugu asmo ona, guraria eta borondatea aski direla nahi dugun hori lortzeko». Perezek uste du ilusioa eta desira halabeharrezko abiapuntua direla helmugara heltzeko; baina horrekin ez da nahikoa. «Pentsamendu eta ideiaren ondoren, ekintza etorri behar da».

Teoriatik praktikara pasatzeko, helburu abstraktua errealitate bihurtzeko, prozesu baten beharra dagoela azaldu du Perezek, ekintza plan bat ardaztu behar da. «Nahi dugun hori lortzeko aurretik gure portaerak aztertu behar ditugu, aldatu nahi dugun horren aurrean nola jokatu ohi dugun jakiteko». Ariketak gogoeta eta analisia ditu oinarrian. Jokamolde bakoitzarekin zer? noiz? zenbatero? eta zein unetan? galderei erantzutea proposatzen du.

Hausnarketa sakonak, ordea, helburuari magia eta ilusioa erauzten dizkiola baieztatu du psikologoak: «Uste dugu gauzak positiboki pentsatuz gero, eta lortuko dugula etengabe errepikatzen badiogu geure buruari, hala izango dela: hori ez da horrela».

Aurtengo urte aldaketak, ordea, magikotik gutxi izan du, eta ezberdintasuna agerikoa dela azpimarratu dute psikologoek. Ohiko egoeretan, ohiko desira eta asmoak bururatu ohi zaizkie herritarrei; urtero antzekoak, eta, maiz, urte batetik bestera arrastaka eramaten direnak. Iazko urtea, baina, ezusteak, ezjakintasunak eta etorkizunean pentsatzeko ezintasunak baldintzatu du erabat, etorriko dena irudikatu eta horren araberako planak ardazteko aukerak irauliz.

Etxeko konfinamenduak zein mugikortasuna eta aisialdia mugatzen dituzten arauek, besteak beste, planen aldaketa edo planik ez egitea sortu dute askorengan. Ondorioz, bestelako eskariak sumatu ditu Etxabek herritarren artean: «Ohiko dieta, gimnasio eta erretzea uzteaz aparte, badago faktore oso garrantzitsu bat: familiarekin denbora gehiago egotea, 2020. urtean egon ezin izan diren pertsonekin denbora gehiago pasatzea». Eta, horrekin batera, mundua ikusi eta ezagutzeko grina ere igarri du Etxabek herritarrengan, itxialdiak bultzatuta. Perezek uste du, berriz, herritarrak ez direla ari beste urteetako ariketa egiten: «Oraindik urtea asimilatu beharra dago, shockean daude herritarrak, eta ezin dute helburuak zehazteko geldiunea egin».

Sokan gora nola egin

Urte berriko asmoak edukitzea, bere horretan, positibotzat jo dute Etxabek eta Perezek. Horiek betetzeko, ordea, badira kontuan hartu beharreko gauzak. Hasteko, Perezek nabarmendu du ulertu beharra dagoela patxadaz hartu eta gauzek denbora behar dutela; eta horrek egungo gizarte eredua ezaugarritzen duen erritmoekin egiten du talka. «Azkartasuna, ziurtasuna eta bat-batekotasuna nahi ditugu, eta bizitzaren erritmoak oso bestelakoak dira: zalantzatia da bizitza». Horregatik, sokaren goiko aldean, gailurrean, paratutako asmoetara ailegatzeko bidea urratsez urrats marraztea ezinbestekoa da. Ordena bat dute urratsek. «Lehenago, lortu nahi dugun helburuaren arrazoia zehaztu behar dugu eta ekintza bakarra aukeratu». Ondoren, kronograma bat prestatzea aholkatu du Perezek; hau da, aldaketaren hasiera eta bukaera finkatu eta denboran kokatzea. Hurrengo urratsa ezarritako denborak eta aldaketak nola gauzatzen ari diren apuntatzea litzateke: «Eguneroko bat sortu behar da». Horrela, aldaketa gauzatuz joango da, eta errepikapenean dago gakoa: «Zenbat eta gehiago egin ekintza bera, orduan eta gehiago barneratuko dugu».

Bide orria eta prozesua nahitaezkotzat jo ditu Etxabek ere, baina prozesua era ez-linealean ulertzeko ohartarazpena erantsi du: «Etengabe galdetu behar diogu geure buruari ea argi daukagun helburua eta ea bidean goazen».

Horregatik, helburu «errealistak» markatzea gomendatu du Etxabek: «Helburu txikiak jarrita, eztiaren goxoa dastatuz goaz, eta horrek aurrera egiteko indarra ematen digu». Hobe helburu txikiagoak eta epe motzean lortzeko modukoak, haren ustez. Aldaketa prozesuak lasai hartzea eta bideari garrantzia ematea gomendatu dute: gailurrera heldu bitartean, bideaz gozatzearen plazera.]]>
<![CDATA[Urte berriko helburuak: agindutakoa betetzeko zailtasunak]]> https://www.berria.eus/albisteak/191990/urte_berriko_helburuak_agindutakoa_betetzeko_zailtasunak.htm Fri, 08 Jan 2021 21:45:12 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/albisteak/191990/urte_berriko_helburuak_agindutakoa_betetzeko_zailtasunak.htm <![CDATA[Gabon giro apala, dendetan islatuta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1919/030/001/2020-12-30/gabon_giro_apala_dendetan_islatuta.htm Wed, 30 Dec 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1919/030/001/2020-12-30/gabon_giro_apala_dendetan_islatuta.htm
Iruñeko La Golosina dendako arduraduna da Sonia Barcos, eta aldaketa bortitza nabaritu du: «Ohituta nago abenduan, eta bereziki Gabonetako asteetan, gora eta behera ibiltzen egun osoa, gelditu gabe; aurtengoa oso arraroa da».

Mozorroak, ezkontzetarako apaingarriak, puxikak eta kotilioi poltsak aurki daitezke Barcosen dendan, besteak beste. Iruñean, gainera, ohitura dute Gabon zahar gauean mozorrotzeko, eta askok La Golosinan erosten dituzte ospakizunerako jantzia eta atrezzoa: «Gabon zahar gauerako mozorro bila datozen gaztez beteta eduki ohi dugu denda abenduko azken bi asteetan; aurten, ia hutsik dago denda; jendea ezin denez elkartu, asko etxean dutenarekin mozorrotuko dira». Barcosek aipatu du ere herritarrak neurri aldaketa posibleetara adi daudela, eta azken momentura arte ez dutela jakin non, nola eta zenbat elkartzeko aukera izango duten. «Gau Beltzean antzera gertatu zen: azken momentuan etorri ziren batzuk behintzat etxean ospatzeko apaingarri edo osagarri bila». Apurrak pilatuta ere, aldea erabatekoa da Barcosentzat: «Bezero kopurua kontrolatzeko zenbaki sistema bat dugu, eta aurten gailua ez dut atera ere egin». Produktuekin, berdintsu. «Aurten ez dugu mozorro berririk erosi, ez dugu nobedaderik ekarri; zertarako? Iaztik gordeta ditugunekin soberan izango dugu».

Urte osoko dinamikaren isla da Gabonetako egoera, eta aurretik ere hasia zen Barcos negozioa berpizteko bide berriak bilatzen. 2021. urtean, La Golosina dendak 50 urte beteko ditu, eta etengabeko berrikuntzan hastea beste erremediorik ez dute izan. «Aurten, puxika sorta bereziak egiten hasi gara urtebetetzeetarako; gainera, jendeak mozorroren bat edo beste erosi du opari gisa, batez ere haurrentzat».

Kale ospakizunen premia

Gabon zaharreko ospakizun faltaren kolpea nabari du Barcosek gehien. Beste egun batzuetako jaiekin bada ere, Idoia Odriozolak antzera bizi du aldaketa. Bata zein beste, dendarientzat beharrezkoak dira kalean antolatzen diren jai egunak. Odriozolaren kasuan,baserritar jantziak saltzen ditu Donostiako Parte Zaharrean, eta harentzat abenduko balantzea urte osoko joeraren jarraipena da: «Martxotik arrastaka dakarguna da, ez da jairik egon, eta dantza taldeek ez dituzte emanaldiak egin».

San Tomas egunean eta Gabon eguneko Olentzero eta Mari Domingiren kalejiretan jantzi ohi dituzte herritarrek baserritar jantziak; aurten, ekitaldi publikoen faltan, Odriozolak baieztatu du inor ez dela baserritar jantziekin «gogoratu». «Aurreko urteetan jendea jantzia armairutik atera eta berehala etortzen zen hotza ez pasatzeko xal baten bila, zaharkitutako abarkak aldatzera, txapel bila...».

Halere, San Tomas egunean eskoletara haurrak baserritar jantzia soinean joan ahal izan ziren, eta horrek arnas pixka bat eman dio Odriozolari: «Zertxobait hobetu du egoera horrek». Ezohiko abendua izan da Odriozolarentzat, eta espero du datorren urtean aurten galdutakoa berreskuratzea: «Arazoa 2021ari nola aurre egin izango da, 2020an 2019ko abenduan irabazitakoarekin egin dut aurrera; abenduan lortutako etekinarekin bizirik irauten dut urteko gainerako hilabeteetan». 1884. urtean ireki zuten denda, eta Odriozolak ez du bestelakorik irudikatzen. «Betiko dendari eutsi nahi diot, produktu berririk gehitu gabe, baserritar jantziak dira dendaren esentzia; espero dut txertoak 2021 egonkorragoa ekarriko duela».

Jose Rodriguezek ere jaia eta ospakizuna ditu negozioaren ardatz eta oinarri, eta garbi du 2020ko Gabonen balorazioa: «Bezero gutxiago etorri dira Gabonetan, eta batez beste bezero bakoitzak diru gutxiago xahutu du». Hendaiako (Lapurdi) Besta dendako jabea eta arduraduna da Rodriguez, eta 25 urte daramatza ospakizuna oinarri duten produktuak saltzen: su artifizialak, etxeetarako apaingarriak, mozorroak, baserritar jantziak, suziriak, osagarriak... askotariko produktuak aurki daitezke Bestan. Neurri zehatz batek eragin zuzena izan du Rodriguezen negozioan: joan-etorri mugatuak. «Hendaia oso toki estrategikoa da; normalean, Gipuzkoako, Nafarroako eta Lapurdiko bezeroak izaten ditut. Aurten, Gipuzkoakoak eta Nafarroakoak galdu egin ditut».

Ondorio bakarra ez da izan bezero jaitsiera, ordea. «Ezin denez kalean egon, eta familiak ez direnez asko elkartzen, herritar bakoitzak askoz gauza gutxiago erosi ditu». Beldurra, zalantzak eta ezjakintasuna nabari ditu bezeroengan Rodriguezek. Giro nahasiak negozioari kalte egiten dio, baina zentzuzkoa iruditzen zaio egoera.«Beste urte batzuekin alderatuta, salmentak erdira jaitsi dira; aisialdirako aukerak hainbeste murriztuta, logikoa da beherakada».

Etxe barruko jostailuak

Ospakizunen ardatz diren mozorro, baserritar jantzi, apaingarri eta suziriez gain, opari garaia ere izaten dira Gabonak. Ezohiko urtea izan dela nabaritu du Arkaitz Elortedik ere, baina bestera eragin dio COVID-19aren pandemiak. Bilboko Zazpikaleetan dagoen Xirimiri jostailu dendako arduradunaren esanetan, herritarrak lehenago hasi dira jostailuak erosten: «Bigarren itxialdi posible baten beldur, herritarrak askoz ere lehenago hasi dira Gabonetako opariak erosten; uda ostean hasi ziren etortzen». Horregatik, aurreko urteetako lan pilaketarik ez du izan abenduko azken asteetan, baina salmenta beherakada nabarmenik ez du pairatu. «Bi astez gelditu barik ibili ordez, Gabonetako kanpaina askoz ere luzeagoa izan dugu aurten, baina konstantea». Aurreikuspenaz gain, herritarren ezinegonak ere eragina du jostailu dendan. «Asko aurreratu da dena; eta egia da baita ere beldurra nabari dela, adibidez, jende helduak batez ere, ez du dendara sartu nahi beste norbait baldin badago barruan».

Herritarrek erosi dituzten jostailu motetan ere joera aldaketa agerikoa igarri du Elortedik; kalean egoteko aukerak murriztuta, etxe barruan dibertitzeko elementuak dira nagusi. «Eskulanak egiteko material pila bat saltzen ari gara; plastilina eta margoak batez ere». Puzzleak eta mahai jokoak ere erosten dituzte herritarrek, eta haur txikien mugikortasuna lantzeko jostailuak.

Elortediren aburuz, herritar askok online erosten dituzte opariak. Xirimirik ez du Internet bidezko salmentarik egiten, baina horrek ez dio kalterik eragin dendari: «Gureak egurrezko jostailuak dira, bereziak, eta online zerbitzurik ez dugun arren, bezero asko etortzen dira opari berezi baten bila».

Jairik eta ospakizunik gabe, dendetako langileek espero dute 2020ko giro apala urte berrian berpiztea.]]>
<![CDATA[Zirkua, tentsioaren eztanda]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1957/040/001/2020-12-27/zirkua_tentsioaren_eztanda.htm Sun, 27 Dec 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1957/040/001/2020-12-27/zirkua_tentsioaren_eztanda.htm Eguberri on idatzi du. Txaloka hasi da publikoa. Kamioi bat marraztu du harea artean artistak ondoren, eta beste hitz bat: Zirkua. Marrazkia osatuta, atzera desagertu da artista.

Txalo zaparrada artean, iluntasuna eta isiltasuna nagusi berriz ere. Tentsioa airean, eta publikoa adi, hurrengo saioaren esperoan.

Agertu da pistaren erdian urdinez jantzitako emakume bat, orekaria, ezpata eskuan. Iluntasuna eta isiltasuna apurtu dira, musika bare baina ozen entzuten da, eta andrea zuzenean fokuan jarri du argi urdinak. Metalezko egituraren gainean, bola zuri bat, eta hara igo da orekaria. Ezpataren kirtena kopetan jarrita, orekan, zutik jarri da bolaren gainean. Eseri da ondoren. Etzan ere bai. Dena ezpata kopetan jarrita, dena orekan. Ezpata aldatuz, eta egitura gero eta ezegonkorragoa erabiliz gora doa zailtasuna, gora tentsioa. Azkenerako, metalezko egitura baten gainean jarrita, labana bat ahoan sartu eta haren kirtenean pausatu du orekariak ezpata. Apurka esertzen hasi da, eta musika ere ozenago entzuten da. Tentsioa gora doa. Etzan egin da, ahoz gora, eta labanak eta ezpatak orekan jarraitzen dute. Lehertu da tentsioa, eta txaloka hasi dira publikoan dauden haur eta helduak. Tentsioaren eztandak pizten du zirkuaren magia.

Leherketaren ondoren, barealdia, iluntasuna eta isiltasuna berriz, eta artisten emanaldien artean, algara tarteak. Pau eta Capitano pailazoak bihurrikerietan ari dira, eta publikoari galdezka: «Zer moduz zaudete?», galdetu du Pauk. «Ondo!», erantzun ikus-entzuleek. «Ozenago, ez dut entzuten!», esan die pailazoak, eta bost aldiz erantzun diote publikoko haur eta helduek, oihuka. Capitanok, bitartean, publiko artean egin du ibilalditxoa ikusleak bustiz, zirikatuz.

Pailazoen agerraldiak pista gaineko materiala aldatu eta hurrengo ikuskizuna prestatzeko erabiltzen dituzte zirkuko langileek. Orekariaren ondoren, sabaitik eskegitako xingoletan hegan dabiltza bi artista, tango doinu artean akrobazia korapilatsuak kateatuz airean. Bost uztai gorputz gainean biraka izan ditu hurrengo artistak aldi berean, eta, musikak lagunduta, gora egin du zailtasunak eta tentsioak. Bukaerarako, hamabi uztai biraka izan ditu artistak gorputzean. Txaloka erantzun du publikoak.

Orotara, hogei artista inguru txandakatzen dira pistan Il Circo Italiano zirkuaren Gabonetako emanaldian. Koloreak, argiak eta musika dira protagonista, eta urtarrilaren 10era arte egongo da ikusgai emanaldia. Atzo egin zuten bigarren saioa Illunbeko zezen plazaren atzean jarritako karpan.

Zirkuko artistak

Italian du jatorria Il Circo Italianok, eta dagoeneko Rossi familiaren sei belaunaldik hartu dute parte zirkuan. Christian Rossi da belaunaldi berriko kideetako bat: «Pistaburua naiz; ikuskizunean argiak, musika eta artistak daude; hiruretako batek huts egiten badu, nik bilatzen diot konponbidea arazoari. Erne egotea eta dena ondo ateratzen dela ziurtatzea da nire lana». Gaur ere, hara eta hoan dabil Rossi: artista bakoitza non dagoen jakin, ordutegia kontrolatu, berogailua piztu... lan ugari kateatzen ditu Rossik emanaldia hasi aurretik, bitartean eta ondoren.

Artista sorta zabala dago zirkuan, eta bakoitzak emanaldiaren zati bat prestatzen du. Monica Rossi zirkuko belaunaldi gazteko beste kidetako bat da, eta trapezio gainean egiten du lan: «Airean egotearen sentsazioa asko gustatzen zait; lurrean egiten diren akrobaziak, aldiz, ez ditut batere gustuko».

Trapezioan akrobaziak egiteko entrenamendua ezinbestekoa dela nabarmendu du artistak; halere, merezi du ahaleginak. «Airean nagoenean sentitzen dudan zirrara ikaragarria da, baina beldurrik gabe jauzi egitea ezinbestekoa da: izututa egiten badut salto, erori egiten naiz».

Bizitza, zirkuari lotuta

Zirkuko bizitzak asko eskatu eta asko eskaintzen die bertako kideei. Mandras Craigie-Marieminobre Lisboatik heldu zen zirkura, eta, Rossi familiako kideak bezalaxe, berehala maitemindu zen zirkuaz. «Jende, toki eta kultura berriak ezagutzeko aukera ematen dit; oso dibertigarria da». Monica Rossik ere gustuko du zirkuko bizitza: «Droga bat bezalakoa da: probatzen duzunean, ez duzu askatu nahi. Ni zirkuan jaio naiz, eta kanpoan pasatu nituen urte batzuk, baina ez nuen nire tokia aurkitzen. Zirkua da nire etxea».

Lan neketsua dute zirkuko kideek, baina nahitaezkoa dute karpa barruan sortzen den magia. Emanaldietan lehertzen den magiak lotzen ditu artistak zirkura.]]>
<![CDATA[«Oinetakoak dira gure sustraiak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-12-26/oinetakoak_dira_gure_sustraiak.htm Sat, 26 Dec 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-12-26/oinetakoak_dira_gure_sustraiak.htm
Hiriko txirrindularientzako zapata marka bat sortu duzu. Zer da zehazki hiriko txirrindularitza?

Eguneroko ohiko mugimendu guztiak bizikletan egitean datza: lanera, lagunekin elkartzera, erosketak egitera... dena bizikletaz. Orokorrean, txirrindulari horiek egunean hamar kilometro inguru egiten dituzte.

Horrelako ibilbideak kontuan hartuz, zer ezaugarri dituzte diseinatzen dituzun oinetakoek?

Hasteko, zola erraz aldatzeko aukera izan behar dute. Urradura handiak jasaten dituzten materialak bilatu behar dira. Nire kasuan, ahalegindu naiz hori material birziklagarrietan bilatzen. Dena inguruan ekoitzita egotea ere garrantzitsua da niretzat, eta ingurumena kaltetzen ez duten tindagaiak bilatu ditut.

Zenbat denbora iraun dezakete zure zapatek?

Nire asmoa da, konponketak barne, hamar urte irautea.

Eta zerk egiten ditu egoki bizikletan hirian ibiltzeko?

Hirietan bizikletan mugitzeko traba nagusia segurtasuna da. Horregatik, nik egindako oinetako guztiek islatzaileak dituzte. Material distiratsuak segurtasuna ematen die txirrindulariei, batez ere neguan, ordu asko pasatzen baitituzte errepidean gau ilunetan. Beste urrats bat ere egin nahi dugu; atzean, argitxo bat jarri nahi diegu, oinetakoa, egoeraren arabera, piztu eta itzali ahal izango dena. Horrez gain, diseinuaren eta erosotasunaren arteko oreka dago. Ergonomikoak dira, barrutik kirol oinetakoen antzekoak dira. Kanpotik, berriz, mozorro itxura ekiditen saiatu naiz, gehiegikeriarik gabe.

Ikerketa aipatu duzu zapatak diseinatu eta ekoizteko oinarri gisa.

Modan, ikerketa ezinbestekoa da gizartearen joerak aztertzeko eta koloreak hautatzeko, adibidez. Baina horrelako proiektu bat sustraitu ahal izateko, ezinbestekoa da materialen inguruko ikerketa bat egitea, eta non eta nola ekoitziko duzun ondo zehaztea. Zaila izan da oinarrizkoak diren baldintzak betetzen dituzten materialak topatzea.

Zer ikuspegi duzu modarekiko?

Nik neuk aspaldi egin nuen moda kritikoaren aldeko hautua, baina jendartean ez dago ikuspuntu hori errotuta. Adibidez, tearekin tindatutako oinetakoak detergente arruntarekin garbitzen badituzu, margoa segituan joango zaio. Egitura korapilatsua da, luzea da katea. Egunerokoan erabiltzen ditugun produktuen inguruko kontzientzia eta moda ekologikoaren aldeko hautua batera joan behar dira. Horrela bakarrik izango da posible aldaketa erradikala.

Libertad Avenue aldaketaren aldeko hautu gisa jaio da?

Erabat. Bizikleta erabili eta oinetako ekologikoak erabiltzen dituen norbaitek piztuta dauka argi berdea. Munduko bi industria kutsakorrenak garraioa eta ehungintza dira.

Kutsaduraz gain, modaren industrian, langileen baldintzen inguruko gertakari larri ugari azaleratu dira...

Bai, tranpak egiten dira. Askotan, adibidez, ez dizute zure produktuak ekoitzi dituen benetako lantegia erakusten; eta, nahi barik bada ere, egoeraren konplize bihurtzen zara. Halere, iruditzen zait ezkortasunean bizi garela. Uste dugu ez dugula ezer lortu, denak berdin dirauela, eta ez da egia. Multinazional handietako fabriketako langileak duela hogei urte baino askoz hobeto daude, eta hori ez da izan jabeek hala nahi izan dutelako: kontsumitzaileen presioari esker lortu da.

Zuretzat, zer da modaren xarma?

Ezberdintasunean datza modaren xarmak. Marka handiek arropa uniforme bilakatu dute. Interesgarriena da norberak bere jantziak hautatzea. Estilo propioa garatzea eta bere balioak islatzea, ez kanpotik inposatu zaizkionak.

Modaren barruan, zapatak hautatu dituzu; garrantzitsuak al dira?

Nire birraitonak gizonentzako zapatak egiten zituen, eta etxean beti oso presente eduki dugu kalitatezko zapaten garrantzia. Birraitonengandik jaso dudan legatua da. Oinetakoak dira gure sustraiak. Gorputza eta lurra oinen bidez lotzen dira, eta ondo zaindu behar dira. Egonkortu eta orekan mantentzen gaituen gorputz atala dira, eta zapata onak ezinbestekoak dira.]]>
<![CDATA[Bilboko inauteriak bertan behera uztea proposatu dute Bilboko Konpartsek]]> https://www.berria.eus/albisteak/191337/bilboko_inauteriak_bertan_behera_uztea_proposatu_dute_bilboko_konpartsek.htm Fri, 18 Dec 2020 07:31:27 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/albisteak/191337/bilboko_inauteriak_bertan_behera_uztea_proposatu_dute_bilboko_konpartsek.htm <![CDATA[Artean hezteko unibertsitatea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1941/038/001/2020-12-16/artean_hezteko_unibertsitatea.htm Wed, 16 Dec 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1941/038/001/2020-12-16/artean_hezteko_unibertsitatea.htm 50 urte ederrak leloa errepikatzen da horman eskegitako oihalean. Oihalaren erdian bi neska ari dira beste oihal batzuk eskegitzen. Teilatupe arrosaren azpian ireki dira kristalezko ateak. Ikasle bat karpeta handi bat eskutan atera da, eta sartu dira beste hiru. Horiek ere karpeta erraldoiak esku artean. Barruan, argitasuna da nagusi. Zirkulu erdi itxura dute beirate handiek, eta zutabetxo estu guztiak arrosa eta more kolorekoak dira. Eskuinera zabaltzen da harrera gunea, eta sormena usaintzen hasten da. 50 urte bete berri ditu EHUko Arte Ederren Fakultateak, eta lehen momentutik igarri daiteke akademiaren xarma eta berezitasuna.

Harrera gunearen ezker-eskuin hitz egiten dute paretek. Ezkerreko horman Paretek kontatzen dute... egunkariek ezkutatzen dutena irakur daiteke. Bigarren zatia norbaitek gerora gehituta doa, ez baitatoz bat letra mota eta koloreak. Eskuineko hormak kontatzen du, berriz, eraikina zer den: unibertsitatea. Saltsa boloñesa dio hormak, eta bertan ageri dira Bologna Plana ezarri zen garaiko ikasle borrokaren zantzuak. Plan berriarekiko kontrakotasuna agertu nahi zuten ikasleek, eta zekiten moduan egin zuten oihu: marraztuz eta pintatuz. «Doktoretza tesietan ere agertu da murala, ikasle borrokaren historian garrantzitsua da; itxialdi batean egin zuten ikasketa plan aldaketari aurre egiteko». Hala azaldu du fakultateko dekanoa den Arantza Lauzirikak.

Korridoreetan barrena, ezker-eskuin, ate bakoitzaren atzean zabaltzen da mundu bat, arte eremu bat, teknika bat. Dekanoak azaldu duenez, gela guztiek egitura antzekoa dute, denetan ekosistema ezberdin bat sortzen den arren. «Denetan dago lantegi zabal bat, praktikatzeko, eta bertan dute irakasgai horretan beharrezkoa den material guztia eta garbitzeko txorrota eta arraska; ondoren, barrurago, eskola teorikoak emateko gela, irakaslearen bulegoa eta biltegia daude».

Irakasle eta ikasleen artean harreman «estua» dagoela dio dekanoak, eta eskola orduetatik kanpo ere segitzen dutela lanean ikasleek. «Alderdi praktikoa ezinbestekoa da, eta eskolak, gutxienez, hiru ordutakoak izaten dira. Eskolarik ez dagoenean ikasleak gelan geratzen dira; prozesuak pisu handia du».

Oinarri orokor trinkoa

Ate bat, teknika bat. Igeltsu kiratsa dario gela bati. Urrunean mailu baten hotsa entzun liteke. Aurreko astean sortu zituzten margoekin pintatzen ari da beste ikasle multzo bat.

Teknika garaikideagoak ere ikasten dituzte; arte eta teknologia adarrari dagozkion irudi estatikoa, irudia mugimenduan eta animazioa, besteak beste. Teknologiari loturiko irakasgaiak ugalduz joan dira azken urteetan, eta ondorioz, 2013an bigarren eraikin bat inauguratu zuten. Bertan jasotzen dituzte ikasleek arte eta teknologiari loturiko irakasgaiak, baita zaharberritzeko gradukoak. Teknika eta material aniztasuna dela eta, gela bakoitzean irakasgai konkretu bat ematen da, eta ikasleak dira gelaz gela mugitzen direnak.

Fakultateak hasiera gorabeheratsua izan zuen, egun dagoen tokian trinkotu zen arte. 1970eko azaroaren 23an ireki zituen ateak fakultatearen aurrekariak, Bilboko Arte Ederren Eskolak (egun Euskal Museoa dagoen eraikinean). Orduan, marrazketa irakasleak hezteko eskola gisa jaio zen, baina berehala geratu zen txiki. 1978an finkatu zuten egun duten geralekua: Leioako campusa (Bizkaia): «Lehen urteak pasatuta, ikusi zuten beharrezkoa zela artistak formatzeko eskola bat, eta 70eko hamarkadaren bukaeran bihurtu zen EHUren parte».

Ordutik, batez ere teknologia berriek eta Bologna Planak ekarri dituzte aldaketak fakultatera. 2010ean ezarri zen ikaskuntza planak graduen sistema finkatu zuen, eta Lauzirikak baieztatu du aldea nabaritu dutela: «Presentzialtasuna galdu da, eta hiru gradu bakarrik eskaintzen uzten zigutenez, aldaketa zaila izan da». Artea, Diseinua eta Sorkuntza eta Zaharberritzea eta Kultura Ondarearen Zaintza eta Zaharberritzea dira egungo graduak. Horien egitura azaldu du dekanoak: «Lehenengo bi urteetan denetarik ikusten dute: pintura, eskultura, marrazkigintza, artea eta teknologia. Gehi artearen historia eta laborategiko irakasgaia; azken hori da ikasitako teknika guztien artean bat aukeratu eta proiektu bat garatzea. Azken bi urteetan, berriz, hautazkoak dira gehienak».

Bost master ere eskaintzen ditu fakultateak, espezializazioan laguntzeko. «50 urte daramatzagu artean hezten, baina artea zentzu zabalean ulertuta. Artea, kultura kudeaketa, komisariotza... kultura eta artearekin harremana daukan lanbide oro».]]>
<![CDATA[Aloe vera, balio anitzeko landarea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2020-12-10/aloe_vera_balio_anitzeko_landarea.htm Thu, 10 Dec 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2020-12-10/aloe_vera_balio_anitzeko_landarea.htm
Afrika iparraldean du jatorria aloe verak, baina oso antzinatik zibilizazio ezberdinek erabilitako landarea da:mesopotamiarrek, egiptoarrek, greziarrek, arabiarrek, maiek eta aztekek, besteak beste, aloe vera sendabelar gisa erabiltzen zuten. Are, garaian-garaian eta tokian-tokian, askotariko erabilerak izan ditu. Gaur egun, sendabelar gisa eta kosmetiko gisa erabili ohi da.

Aitziber Etxeberria farmazialariak ondo ezagutzen du aloe vera, eta Zumaian (Gipuzkoa) duen Ukendu parafarmazian landare horretatik eratorritako zenbait produktu saltzen ditu. «Gehienbat, hesteetako libragarri modura, digestioa hobetzeko eta kosmetiko gisa erabiltzen da». Hau da, barneko zein kanpoko gaitzei aurre egiteko da egokia.

Barne arazoei dagokienez, edangarri formatuan saltzen du Etxeberriak, eta landarearen mamia iragazita sortzen den zukua da emaitza. «Edaten dena digestio arazoetarako hartzen da batez ere; hori zuzenean hostoen barnealdetik eratorritako likidoarekin sortzen da». Gainera, laxante gisa baliatu nahi denean, pilulatan saltzen dela ohartarazi du botikariak: «Egiten dena da mamia sikatu, eta hortik ateratzen da aloina izena duen substantzia bat, hortik eratorrita sortzen dira efektu laxantea duten pilulak». Izan ere, edangarri digestiboek ez dute aloinarik, efektu laxantea eragozteko.

Gorputzaren kanpoaldean, azalean aplika daitekeen gela ere saltzen du farmazialariak. «Kosmetikoei dagokienez, gel purua da gehien saltzen dena, edozein motatako erredurak zaintzeko balio dezakeena; eguzkia hartu ondoren eta azal atopikoetan erabiltzen da».

Itziar Artola Ibarrako (Gipuzkoa) Oreka belar dendako arduradunak ere aloe veradun hainbat produktu saltzen ditu, eta, Etxeberriaren eran, edateko zukua eta azalean aplikatzeko gela nabarmendu ditu. «Gela azalaren gainean ematen da, zuzenean, egunean bi edo hiru aldiz». Aloe vera zukuaren dosiari dagokionez, bereizketa egin du: gaitzik pairatu gabe hartzen denean eta arazoren bat arintzeko edaten denean. «Zenbaitek era prebentiboan hartzen dute, gaitzik ez izateko; kasu horretan, nahikoa litzateke koilarakada bat urarekin nahastea, eta egunean behin hartzea, baraurik. Digestio arazoren bat badago, egunean bizpahiru aldiz hartzea komeni da».

Etxeberriak aipatu du askotariko erabilerak izatea bat datorrela landareak dituen propietate eta substantzia askotarikoekin. «Aminoazido asko ditu, eta magnesioa, kaltzioa eta zinka bitaminak. Partikula horiei guztiei esker, egokia da bakterioei aurre egiteko, ehunak birsortzeko eta larruazala suspertzeko».

Apurka ezagututakoa

Erabilera ugarien aurkikuntza, baina, prozesu bat izan dela azaldu du Etxeberriak, eta, jatorri afrikarrekoa izanda, Europan, esaterako, apurka joan zirela propietate berriak aurkituz eta probatuz: «Hasieran, 1850. urte inguruan, laxante gisa erabiltzen zen, besterik ez. Gerora, X izpiak erabiltzen hasi zirenean, 1930. urte aldera, konturatu ziren izpien ondorioz azala erre egiten zela, eta erredura horiek sendatzeko baliatu zuten aloe vera». Erredurek eragindako hantura eta mina baretu eta sendatzeko lagungarria zela ohartu, eta apurka hedatuz joan zen aloe veraren balioaniztasuna.

Aloe familiaren parte da aloe vera, 250 espezie inguru dituen osotasun baten lagin txiki bat. Horregatik, kontuz ibili behar da aloea hautatzean, aloe vera baita aurretik aipaturiko propietateak dituena. Hosto berde, handi, gogor eta indartsuak ditu aloe verak, zurtoin motza, eta erditik kanporantz hazten diren hosto luzeek janzten dute landarea. Hosto gogorren barruan gordetzen duen mamia da landarearen harribitxia. Mami horretatik sortzen dira sendabelar eta kosmetikoak: «Oso landare polibalentea da, eta, aminoazido eta bitamina asko dituenez, erabilera pila bat ditu, eta oso ezberdinak». Baina Etxebarriak azaldu du batez ere gaitz arinekin dela lagungarri: «Ez du miraririk egiten; patologia larri bat edo infekzio larri bat baldin badugu, ez da nahikoa izango». Gainera, zauri irekien gainean, adibidez, ez da komeni zuzenean aplikatzea.

Beste substantzia eta landare batzuekin nahastuta ere efektu gehiago lor daitezkeela baieztatu du Etxeberriak: «Askotan, txori-arrosaren olioarekin konbinatzen da; izan ere, landare hori ona da zauriak orbaintzeko, eta askotan aloe verarekin nahasten da azaleko gaitzak arintzeko».

Etxeko landaretik azalera

Aloe verak barruan duen zukutik eratorritako produktu eta konposatuak erosteaz gain, posible da landarea etxean bertan edukitzea. Aukera horren alde egiten dute, batez ere, momentu jakinetan aloe gel kopuru txikia behar dutenek. Egunerokoan erabiltzeko ez baita hain erraza izaten hosto barnetik gel nahikorik lortzea. Gainera, hosto barneko mamia kosmetikoak eta zukua sortzeko erabili daitezke, betiere nola egin ondo jakinez gero.

Zainketari dagokionez, landare «erraza» dela dio Miren Etxebeste lorezainak: «Behin ureztatu ondoren, lurra guztiz lehortu arte ez da berriz ureztatu behar, zainketa gutxi behar du». Hondarribiko (Gipuzkoa) Endanea lore dendako kanpoko landareen arduraduna da Etxebeste, eta aipatu du asko saltzen dela aloe vera: «Sendabelar gisa erabiltzen delako da, batez ere, hain entzutetsua».

Toki argitsua behar du aloe verak hazteko, baina etxe barruan zein kanpoan jar daiteke. Horrez gain, Etxebestek azaldu duenez, ez da komeni hostoak bustitzea: «Ez zaio gustatzen lainoztatzea». Lurrari dagokionez, gomendagarria da landarearen lurra urtean behin aldatzea, udaberri partean. Negu hasieran, berriz, lurra ongarritzea ere aholkatu du lorezainak. Ugalketa azkarreko landarea dela ere azaldu du Etxebestek; azkar eta asko handitzen dena: «Noiznahi ateratzen zaizkio hosto txikiak, erditik. Landarea ugaltzeko, osorik atera eta azpitik moztea da egokiena, bertatik ateratzen direlako hosto berriak, azpitik».

Aloe veraren hostoak kendu eta barneko mamiari probetxua ateratzen hasteko, zain egon beharra dago. Gutxienez, bi urte izan behar ditu landareak, eta, kanpoko hostoak erabili behar dira: «Erditik ugaltzen da, eta, beraz, kanpoaldeko hostoak kendu behar dira lehenago, horiek baitira helduenak; erdikoak, berriz, txiki-txikiak izango dira».

Aloe veraren hostoak metro erdi luze izatera irits daitezke, eta tente eutsi behar dute: «Hostoak biguntzen ari direla nabarituz gero, landarea makal dagoen seinale da», ohartarazi du Etxebestek.

Landarea erabili ahal izateko denbora pasatuta, hostoari tira eginda zuzenean ateratzen da zurtoinetik. Hostoa moztuz gero, bertan dago mamia, gela. Likatsua, kolore bakoa eta itsaskorra da substantzia hori. «Erretzen garenean erabili ohi da, zuzenean azalean aplikatuz», azaldu du Etxebestek. Are, behin erabilita, zilar paperean bildu eta hozkailuan gordeta aurrerago erabil daitekeela azaldu du lorezainak.

Etxeko landarea eta prestaturiko produktuak konbinatzen dituzte herritar askok, Artolaren esanetan, beharren arabera. «Erosotasun kontua da askotan, eta bezero askok biak konbinatzen dituzte».

Oreka belar dendako arduradunak nabarmendu du Aloe veraren erabilera ez dela berria, baina dagoeneko erabat errotuta dagoen landarea dela uste du: «Aloe veraren gorakada ez da berria, baina propietate asko dituen landare bat denez, mantendu egin da eskaria».]]>