<![CDATA[Uxue Gutierrez Lorenzo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 10 Apr 2020 12:02:51 +0200 hourly 1 <![CDATA[Uxue Gutierrez Lorenzo | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Egoera larrian, umore arina]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1884/038/001/2020-04-07/egoera_larrian_umore_arina.htm Tue, 07 Apr 2020 00:00:00 +0200 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1884/038/001/2020-04-07/egoera_larrian_umore_arina.htm
Garai latz orok dakar aurre egiteko beharra; estutasuna askatzeko premia, itolarria saihestekoa. Ahalegin horretan ernaltzen da umorea. Uxoa Anduaga soziologia doktoreak esplikazio hau aurkitu dio azken asteetako umore eztandari: «Umore mota guztiek oinarri berdintsua izaten dute: gizartean ezohikoak, anomaloak edo txarrak diren gauzak nabarmentzen dituzte; horrekin, onak edo duinak diren gauzak zeintzuk diren gogorarazi nahian. Kasu honetan, ezohiko egoera hain da agerikoa, non umorea sortzeko harrobia izugarri zabaldu den».

Bakartuta egon arren, eta teknologia tarteko, askotariko formatuetan hedatzen ari dira txisteak eta algara eragiteko mezuak. Denek dute helburu berbera: errealitate ilunari erantzuteko erreakzioak dira, ezbeharretik aldentzeko heldulekuak izan nahi dute, tarte batez gaitza alboratu eta atseden hartzeko parada. Dani Fano komikigilearen hitzetan, «egokitzeko» manera dira mezuok, aldaketak direla-eta senti daitekeen «beldurra» baretzeko bidea. Egizabalentzat, «ihesbidea» da umorea. Beti. Eta, krisi garaian, areago.

Txio bat, audio mezu bat familiako taldean, Whatsapp bidez lagun batek bidalitako txistea, bere konfinamenduaren egunerokoa bideo laburretan jasotzera ausartu den auzokidea, edo, bestela, Instagrameko meme saldoak igortzen hasi diren kontu anonimoak. Umorea nonahi aurki daiteke egunotan. Badira birusa balira bezala sortutako Instagram edo Twitter kontuak ere, gaixotasuna biziduna balitz bezala, lehen pertsonan mintzo direnak. Bakartze sozialak askoren irudimena eta sormena jarri ditu martxan.

Lehen kolpean, larrialdi egoeran pozari tartea egiteak «makabroa» irudi luke, baina Anduagak paradoxa «logikoa» dela dio. «Joko bikoitza egiten du umoreak horrelakoetan». Esaterako, umorea oso presente egon daiteke gerra garaian; edo, bestela, eskala txikiagoan, hileta batean. Anduagaren aburuz, kohesio sozialerako baliatzen da umorea muturreko egoeretan; eta, era horretan, «babestua» sentitzeko. Bakardadeari aurre egiteko, «enpatia sortzeko» eta «esperientziak partekatzeko» bide dira txisteak; globala den larrialdi batean aliatuak bilatzeko saiakera.

Hemen eta orain

Umorea egiteko bideak umorearen beraren definizioa bezain zabalak izan daitezke, eta garaiak ere markatzen du umorearen nolakoa. Teknologiaren aroan, bat-batekoa eta oso bizkorra da partekatu eta kontsumitzen den umorea: azkar sortzen, azkar jasotzen, azkar kontsumitzen eta orobat azkar ahazten dena. Batetik bestera saltoan pasatu ditzakete orduak herritarrek, Twitter kontuak eta estekak kateatuz. Are, umorea barra-barra sortu eta kontsumitzen ari dela ukaezina den arren, Anduagak zalantza du alderaketa eginez gero kopuruan benetan hazi ote den. «Egun ditugun umorea sortzeko eta zabaltzeko bitartekoak inoiz lehenago ez dira hain ahaltsuak eta azkarrak izan, eta horrek dakar ikusaraztea eta umore hori ikusteko momentua askoz ere nabarmenagoa izatea».

Mugitzeko bideetan ez ezik, edukian ere sortzen ari den umorea arina dela uste du Anduagak; arina bainoago, arinegia. «Gauza hutsaletan oinarrituta sortzen ari da umorea; adibidez, komuneko papera. Nik analisi sakonago eta zorrotzago baten falta nabaritu dut». Egizabalek ere antzeko sentsazioa du, baina hartzaile gisa ohartu da horretaz. «Exijentzia asko jaitsi zait; iragazkiak galdu ditut, eta nire mugak asko lausotu dira. Lehen inondik inora grazia egingo ez lidaketen edo onartuko ez nituzkeen txorakeriekin pozaren pozez negar ere egin dezaket». Eguneroko arruntean ez zaio horrelakorik gertatzen.

Anduagak uste du «denbora-pasa hutserako» umoreak gizartearen homogeneizazioa bultza dezakeela. «Umoreak, bere dualtasunean, alde batetik erakusten du akabatu beharreko etsaia; kasu honetan, birusa. Eta beste aldean uzten gaitu beste guztiok, helburu komun horretan elkartuta dagoen gizarte bat. Darabilgun umore horretan ez da bereizketarik egiten: dena masa bat da, zibilizazio beraren kide bagina bezala. Birusa ez garen beste guztiok izango ginateke komuneko papera saldoka erostera goazen pertsonaia irrigarri horiek». Fanok uste du umorearen «demokratizazioaren» garaia dela oraingoa, eta «edonork egin dezakeela umorearen izenean zerbait». Erraztasunak eta baliabideak eskura izateak, ordea, ez du kalitatea bermatzen. «Edonork egiten du Whatsapp bidez edozer gauza umore deituta. Edonork egiten du meme bat bi segundoan, eta bidaltzen du. Umore azkarra ari da zabaltzen; eta, hain justu, kalitatea baino gehiago, abiadura du ezaugarri».

Eredu horretatik kanpo eta analisi sakonagoen mailan kokatu ditu Fanok zenbait komikigile, egunerokotasunari lotuta eta egunkari eta aldizkarietan zintak plazaratzen dituztenak: «Nik uste dut kristoren aldea dagoela. Ez dut esango meme horietan tarteka ez dagoenik sekulakoa den bat; baina normalean, ez. Umore horrek ez dauka zerikusirik Zaldi Eroa-ren sotiltasunarekin, Tasioren sormenarekin edo Unai Iturriagaren sakontasunarekin». Irakurketa sakona da Anduagak antzeman duen hutsunea: «Beharbada, oraindik ez gara gai honen gaineko analisi bat egiteko, oraindik shock egoeran gaudelako. Oso deigarria egiten zait ez egotea egoera honen inguruko irakurketa feministarik edo antimilitaristarik...».

Nobedade betikotua

Umore azkar, labur eta arina bukatzear dela uste du Egizabalek. «Orain artean, nobedadea zen, baina dagoeneko egoera errutina bihurtu da, eta zailagoa da errutinatik umorea egitea. Egon da horrelako eztanda bat... eta orain, zer?». Horregatik ere, garrantzitsua da oreka horretan beste emozio batzuei tokia uztea. «Parean joan behar dute pozak eta gainerako emozioek. Umorea dago, baina haserrea dago, tristura dago, eta ezin da hori ahaztu. Denerako denbora dago itxialdian, ez da bat edo beste. Tarteka behar dugu txantxa bat, baina badaude beste gauza asko irakurtzeko eta salatzeko, eta haserrea ere atera beharko da».

Egizabalek eta Fanok, biek dute gutxi-asko umorea ofiziorako lanabes, eta orain artean ez dute koronabirusa ardatz duen sorkaririk egin. Halere, ziur daude etorkizunean euren jardunean ere eragina izango duela. Egizabalek zerrenda batean jasotzen ditu han-hemen erabilgarri eta interesgarri iruditzen zaizkionak. Agian, konfinamenduaren ondoren erabiltzeko. Izan ere, bolo-bolo dabilen umore digitala ez dator bat Egizabalen sortzeko nahiekin.«Nik zuzeneko publikoa behar dut». Fanok, bestalde, garbi du ezinezkoa izango dela pandemiaren islari izkin egitea. «Denok bizi izan dugu mundu mailako krisi hau, eta, zuzenean edo zeharka, edozein sortzaileren hurrengo lanean agertuko da».

Umorista, komikigilea eta soziologoa bat datoz: umorea beharrezkoa da orokorrean, eta are gehiago krisietan. «Umorea ezinbestekoa da putzu ilun batean ez erortzeko; estresari aurre egiteko gorputzak behar duen zerbait da», laburbildu du Egizabalek.]]>
<![CDATA[«Greziera deskubritu nuenetik obsesionatuta nago hizkuntza horrekin»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-04-03/greziera_deskubritu_nuenetik_obsesionatuta_nago_hizkuntza_horrekin.htm Fri, 03 Apr 2020 00:00:00 +0200 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-04-03/greziera_deskubritu_nuenetik_obsesionatuta_nago_hizkuntza_horrekin.htm
Kretan igaro dituzu azken hilabeteak. Zergatik Kreta?

Orain dela hiru urte Erasmusen Greziara etorri nintzenetik, arrazoi ezberdinengatik beti bueltatu naiz: tailerrak egitera, dantzatzera, errefuxiatuekin lanera... Iaz, Kiosen eman nuen uda, errefuxiatuekin, eta, han egon ondoren, Euskal Herrira bueltatu nintzenean, sentitu nuen Grezian egon nahi nuela. Irla batera joan nahi nuen, eta Kretara joatea erabaki nuen.

Esan eta egin. Egiteko jakin batekin heldu zinen?

Medikuntza ikasi nuen, eta, gradua bukatu nuenean, bazeuden desadostasun batzuk nire baitan ez zidatenak uzten espezialitatea jarraian egiten. Beste gauza batzuk egin nahi nituen, eta argi nuen orain dela unea hori egiteko. Gauza horien artean zeuden errefuxiatuekin lan egitea eta dantzari energia eta denbora gehiago eskaintzea. Dantza izan zen arrazoi bat. Eta bestea, hizkuntza. Pila bat gustatzen zait hizkuntzak ikastea, eta, greziera deskubritu nuenetik, obsesionatuta nago. Sentitzen dut greziera ikasteak lagundu didala beste modu batera pentsatzen.

Dantzatzea eta greziera ikastea. Helburua bete duzu?

Kretara etorriko nintzela erabaki nuenean, bilatzen hasi nintzen. Topatu nuen dantza irakasle bat gorputz espresioa eta aldarrikapen soziopolitikoa nahasten zituena. Gero, agian, errealitatea ez da izan espero nuena, baina ederra iruditzen zitzaidan dantza aldaketa sozialerako tresna gisa erabiltzea. Irakaslea topatu nuenean, esan nuen: «Listo, gero etorriko dira gauzak».

Nolakoa izan zen hutsetik hastea?

Ikasketa prozesu luzea izan da, eta pazientzia eskatzen duena. Lehen urratsa etxea topatzea izan zen. Erasmus joateko pisu partekatuak besterik ez nuen aurkitzen, eta nik ez nuen hori nahi. Azkenean, joan baino bost egun lehenago dantza irakaslearen bitartez lortu nuen. Emakume batek eta bere alabak bidali zidaten mezu bat esanez gela bat libre zutela. Beti eduki dut sentsazioa familia baten etxean nengoela, baina beti egin naute horren parte. Horrek asko lagundu dit hizkuntzarekin erosoago sentitzen eta konfiantza hartzen.

Grezieraz ondo moldatzen zara?

Askotan ikusi dut neure burua mahai baten bueltan grezieraz inguratuta, apenas ezer ulertu gabe. Haiek beti daude prest ingelesera aldatzeko, baina nik esaten diet ezetz. Batetik, bestela ez dudalako inoiz ikasiko, eta, bestetik, hori delako euren hizkuntza. Ikasi dut lasai egoten ezer ulertu gabe. Urtarrilean, greziera ikasteko espazio bat aurkitu nuen, eta hasi nintzen egunero klaseetara joaten.

Nolakoak dira greziarrak?

Oso sakrifikatuak. Lan pila bat egiten dute, eta soldatak ez dira batere logikoak bizitzak daukan kosturako. Baina, aldi berean, bizitzaren inguruko jarrera oso positiboa dute. Bizitzaren lasaitasuna arnastu eta bizitza bera ospatzen dute. Gainera, oso ondo ezagutzen dituzte euren sustraiak. Herrialdearekiko maitasuna horrela bizi dute; asko baloratzen dute euren arbasoen herentzia, eta mantentzen saiatzen dira.

Greziarekin lotzen den eta zuk bertatik bertara bizi izan duzun esperientzia bat errefuxiatuekin lan egitea da. Zergatik erabaki zenuen hori egitea?

Erasmus egin nuenean, Tesalonikan bertan bazeuden 11 errefuxiatu esparru inguru. Haiekin konpartitzen nuen hiria, espazioa eta eguneroko bizitza. Heldu zen momentu bat non jasangaitza egin zitzaidan haiekin egunerokoa konpartitzea eta bizi zuten errealitatea ez ezagutzea.Tesalonikan hasi nintzen kanpalekuetara joaten, ingeleseko eskolak ematen. Euskal Herrira bueltan, ez nuen kontzientzia hori galdu, eta, Kiosera mediku joateko aukera agertu zenean, ez nuen birritan pentsatu.

Gogorra ere izango zen.

Gogorrena ontzi berriak heltzen zirenean ongietorria ematea zen. Europa ukitzen duten lehen momentua da, eta, beldurtuta egon arren, poz arraro bat nabaritzen zaie. Horrek pena handia ematen zidan. Behin lanean hasita, gogorra da, baina helburua ondo zehazten baduzu, indartu ere egiten zaitu.

Bueltatuko zara Greziara?

Bai. Onartu dut Kretako etapa amaitu dela egoerak horrela markatu duelako; baina, dagoeneko, nigan daramat Grezia.]]>
<![CDATA[Gaixotzeko beldurrez gaixo]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2020-03-28/gaixotzeko_beldurrez_gaixo.htm Sat, 28 Mar 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1926/038/001/2020-03-28/gaixotzeko_beldurrez_gaixo.htm
Patologiak sintomatizatu egiten du pertsona horien sakoneko izua; finean, «heriotzari diote beldurra», zehaztu du Edurne Saizar psikologoak. «Egiazkoa edo irudikatua izan daitekeen seinale edo sintoma somatiko bati heldu, eta, interpretazio pertsonaletik abiatuta, gaixotasun larria izateko beldur dira edo halakorik dutela uste dute». Hipokondriakoen pentsamenduen eta kezken oinarriak zerikusia izan dezake errealitatearekin; edo ez. Hau da, posible da hipokondriakoek ere egiazko sintoma fisikoak edukitzea; arazoa, baina, horien interpretazioan datza. Hipokondriakoek muturrera jotzen dute, obsesioak itsututa, beti. Gaixo daudela sinetsita daude, eta edozein izan daiteke gaitza, larrietan larriena euren pentsamenduetan. «Norberaren osasunaren irudia distortsionatua dute erabat». Ondorioz, sintomen «neutraltasun» posiblea ukatu, eta okerrenera jotzen dute.

Hipokondriakoa izateko arrazoi eta kausen soka gaitza bera bezain konplexua da. Posible da inguruko batek pairatutako gaixotasun larri baten ondorioz garatzea beldurra; hau da, trauma batek eragina izatea. «Osasunari eta gaixotasunari loturiko aurrez bizitako esperientzia kaltegarriak aurki daitezkeela uste da, sintomak beti oso negatiboa den zerbait agertzea dakarren sinesmena eragiten dutenak izaten dira. Sinesmen horiek gertaera baten ondoren aktibatzen dira, eta pentsamendu negatibo automatikoak agertzea eragiten dute. Horrek sortzen du antsietatea».

Kezka eta patologia bereizteko zenbait irizpide daude, eta horiek betez gero diagnostikatu daiteke hipokondria; ez bestela. Seinaleak hauek dira: kezkak hor segitzea azterketa medikoak egin ondoren, kezkak klinikoki esanguratsua den ondoeza sortzea, lana, harremanak edo gizabanakoaren jardueraren beste arlo garrantzitsu batzuk hondatzea eta nahasmenak sei hilabetetik gora irautea, besteak beste.

Hipokondriakoen obsesioak, antsietateak eta beldurrak eragina dute egunerokoan, eta bizi ohiturak mantentzea oztopatzen diete. «Etengabeko alerta egoeran bizi dira, beren gorputz sintomak une oro kontrolatuz». Ondorioz, haien jarduerek eta ardurek nabarmen egiten dute behera, eta lantokian arazoak izan ditzakete. Gorputz sentsazioetan dute arreta guztia, eta inguruan eraikitako harreman sarea alboratzen dute.

Errealitatetik at

Pentsa liteke osasun arazoak detektatzeko tresna erraza dutela hipokondriakoek eskura: medikuak. Medikuarenera joan eta hark egindako osasun azterketak behar luke beldurra uxatzeko nahikoa sendagai, baina ez da horrela izaten. Hipokondriakoek beste bide batzuk bilatzen dituzte: «Beren buruari diagnostikoak egiten dizkiote; Internetera jotzen dute maiz beren hipotesiak indartzeko». Izan ere, Saizarrek esplikatu du diagnostiko eta mediku froga onek ez dituztela lasaitzen. Korapilatsuagoa da gaitza konpontzeko bidea.

Terapiari eta hipokondriari aurre egiteko tresnez hitz egitean, badira oinarrizko zenbait irizpide. «Lehen urratsa gaia alboratzea da; besterik esaten ez bada, debekatua dute autodiagnostikoak egin eta osasunaz eta gaixotasunez hitz egitea». Konpromisoa hartuta abiatzen da sendatzeko bidea. Kasuan-kasuan baloratu behar da zer tresna den eraginkorrena, baina badira zenbait aukera: autoestimua lantzea, heriotzari eta gaixotasunei zaien beldurra lantzea, terapia kognitibo konduktuala egitea... azken hori zertan datzan azaldu du Saizarrek: «Pentsaera irrazionalak analizatu, auzitan jarri eta errealistagoak diren horiekin kognizioak eta jokaerak eraldatzeari ekin». Esposizioa, hau da, sentsazio fisikoak onartu eta aurka ez egiteko teknika izan daiteke tratamendurako beste aukera bat.

Familiak eta ingurukoek ere badute zeresana. Saizarrek adierazi du hipokondriakoek maiz sentitzen dutela ez dituztela «ulertzen»; horregatik, inportantea da inguru goxoa sortzea, gaixoaren estutasuna arintzen laguntzen saiatzea. «Ez epaitzen eta arreta beste nonbait jartzen ahalegindu behar dute ingurukoek, eta enpatikoak izan». Era berean, ezinbestekoa da norberaren gaitasuna neurtzea eta ondo neurtu eta garbi edukitzea noraino lagundu dezakeen bakoitzak.

Hipokondria kasuak, batik bat, helduengan hautematen dira; haurrengan, berriz, «joerak» dira. Hala uste du Ana Elosegi psikologoak. «Haurren emozioak askoz aldakorragoak dira, eta zaila da kezkak luze irautea; helduok askoz eskema mental finkoagoa dugu, eta luzaroan eusten diogu emozio bati». Dena den, badira gaixotzeari ohiz kanpoko beldurra dioten haurrak. Azpeitiko Harremanak elkarteko (Gipuzkoa) zuzendaria da Elosegi, eta antzekotasunak ikusten ditu horrelako joerak dituzten haurren artean. «Gaixotzeko beldur diren haurrak oso kontrolatzaileak izaten dira, zorrotzak; kaosak urduri jartzen ditu». Inguruak ere eragina du jokamolde horietan. Gurasoek haurrengandik espero dutena, esaterako, faktore esanguratsua izan daiteke; guraso oso zorrotzak dituzten haurrengan sortu ohi dira beldur eta antsietate arazoak. «Dena nahi dute gaur egungo gurasoek: ikas dezatela, kirola egin dezatela... eta, gainera, emozioak kudeatzeko gai izan daitezela». Maila hain altu jarrita, zaila da antsietateari aurre egitea.

Kanpo faktoreen eragina

Helduen kasuan bezalaxe, beldur horren jatorria kanpo egoeren ondorioz aktibatu daiteke, eta aurretik bizitako esperientzia negatibo bat dute jatorri. «Guk kontsultan ikusi dugu haur batek gehiegizko beldurra izatea gaixotasunei, adibidez, bere ahizpa gaixotzen denean». Horrelakoak kudeatzeko, beldurra lantzea eta «errealitate puntua» jartzea aholkatu du Elosegik. Hau da, emozioen gainetik arrazoia gailentzea da funtsezkoa, egoera erreala zein den ohartarazi eta beldurra arrazionalizatzea. «Beldurrari buruz hitz egitean, antsietatea baretu egiten da sarritan; askatu eta txikitu egiten da beldurra».

Garai zailak dira hipokondriakoentzat. COVID-19 gaitz berriaren pandemiak kinka larrian jarri ditu hura pairatzen dutenak; izan ere, gehiegizko informazioak estres sentsazioa areagotzen du, eta interpretazio ezkorrak egiteko joeran sakontzea dakar. «Antsietate arazoak dituztenentzat, pandemia egoera larriagoa bihurtzen da. Koronabirusaren sintometako baten aurrean, neurriz kanpoko alerta egoera ekarriko die», zehaztu du Saizarrek.

Telebista piztu, egunkaria erosi, auzokidearekin hitz egin, leihotik begiratu... orain, gaixoen pentsamenduetan ez ezik nonahi da osasun krisia hizpide. Saizarrek jakinarazi du inguruko estimuluek kalte egiten dietela bestela ere osasuna galtzeko beldurrez bizi direnei. «Antsietate egoera horretan, litekeena da gaixo ez daudenek gaixo daudela pentsatzea» .

Haurrei dagokienez, berriz, Elosegik uste du antsietatea duten haurrak «babestuago» senti daitezkeela etxean. «Azkenean, gurasoekin daude, gurasoen jarrera ere malguagoa da; ziur asko, haur horiek hobeto egongo dira etxean sartuta». Bestalde, Elosegiren aburuz, haurrentzat ondoriorik okerrenak itxialdiaren ondoren etorriko dira. «Ni kezkatzen nauena konfinamenduaren ondorengo aldia da; ikusi beharko da nola gizarteratuko ditugun berriz haurrak sozializazio falta horren guztiaren ondoren. Hor arazo larriak izango ditugu».

Edonola ere, gaixoak ez epaitzea, eta autoestimua eta heriotzari dioten beldurra lantzea dira hipokondriari aurre egiteko tresnarik eraginkorrenak. Emozioen gainetik, arrazoiak gailendu behar du; beldurraren gainetik, errealitateak eta datu objektiboek. Izan ere, paradoxikoa izan arren, gaitz bakarra da hautemanezina hipokondriakoentzat: hipokondria.]]>
<![CDATA[«Harrigarria da ikustea nola ateratzen den kea Etna sumendiaren kraterretik»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1958/040/001/2020-03-22/harrigarria_da_ikustea_nola_ateratzen_den_kea_etna_sumendiaren_kraterretik.htm Sun, 22 Mar 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1958/040/001/2020-03-22/harrigarria_da_ikustea_nola_ateratzen_den_kea_etna_sumendiaren_kraterretik.htm
Zerk eraman zintuen Siziliara?

Sizilia aukeren artean ikusi nuenean, berehala lotu nuen hemen dagoen sumendiarekin, Etnarekin. Ikusgarriak dira sumendien argazkiak eta erupziok, baina badirudi urruneko zerbait direla, Euskal Herrian ez daudelako. Etnak egunero ditu eztanda txikiak. Harrigarria da ikustea nola ateratzen den kea sumendiaren kraterretik. Txile zen lehen aukera, baina ez zidaten lekurik eman, eta Cataniara etorri nintzen.

Zergatik zen Txile lehen aukera?

Geologikoki, Andeak daude, eta oso mendi interesgarriak dira. Gainera, banuen jakin-mina Txileko ikasle mugimenduaren jarduna eta bertako egoera politikoa ezagutzeko.

Sei hilabetean Catanian, zerk harritu zaitu gehien?

Bi gauza izan dira: lehena, gauzak orokorrean egiteko duten patxada; bigarrena, gidatzeko era. Hiri barnean autoarekin edo motorrarekin ibiltzea eromena bihur daiteke.

Erasmus bizimodua daramazu?

Erasmus hitza entzuterakoan jendeari burura etortzen zaizkion bi ideia nagusiak dira festa eta unibertsitatean gutxi ikastea. Nik argi nuen ez nentorrela pentsamendu horrekin, eta ahalegindu naiz nire bizimodua Bilbon ala Donostian izan zitekeenaren antzekoa izan zedin. Bertako jendearekin erlazionatu, kultura ezagutu...

Italiako toki batzuetan, gainera, gaztetxe eta okupazio mugimendu indartsua ere badute. Horiek ezagutzeko aukera izan duzu?

Catania hiri handia da; asko hedatzen da Etnaren magalean, eta zenbait auzotara joateko ez dago baliabide asko, autoan ez bada. Garraio publikoaren zerbitzua nahiko eskasa da. Horrela, irailean bertan, hiri erdialdean zegoen gaztetxeetako bat hustu zuten. Nire auzoan zegoen, eta, horregatik, lotura estuagoa izan dut bertako jendearekin. Baina hirian badaude ezagutzen ez ditudan CSO Centro Sociale Occupat gehiago.

Harreman horiek eta beste batzuk sortzeko, italiera ikasi duzu?

Egunerokotasunean erabiltzen saiatuz, uste baino errazago ikasi dut italiera, eta gustuko dut, gainera. Harremana auzoko jendearekin eta klasekideekin dut, batik bat.

Zerbaiten falta sumatzen duzu?

Etxekoez eta lagunez harago, Euskal Herriko mendien, olatuen eta eguraldi freskoagoren falta sumatzen dut. Bilboko ikasle bizitzaren egunerokoarena ere bai: lagunak, kaleko mugimendua, militantzia...

Italia, maiz, pizzarekin, pastarekin eta izozkiarekin lotzen da. Egokia da lotura?

Erlazio hori egiten da, eta arrazoirik ez da falta; edonon topa daiteke hiru elikagai horiekin lotutako zerbait. Hemen, Sizilian, eta bereziki Catanian, pasta alla norma da bertako jaki izarra. Halere, elikagai bereizgarri modura, alberjinia dute.

Orain, baina, koronabirusaren agerpenak hankaz gora jarri du herrialdea. Nola bizi duzu ezohiko egoera hori?

Bi aste daramatzagu berrogeialdian; soilik farmaziara ala supermerkatura joan gaitezke, ziurtagiri batekin. Egunero saiatzen naiz albisteak irakurtzen, eta poztu naiz azken egunetan, bai Italian eta baita Euskal Herrian ere, langileriak zenbait enpresatan planto egin izanaz eta enpresa ixtera behartu izanaz.

Ezohiko egoera hau Euskal Herrian bizi nahiko zenuke?

Etxetik urrun egotean beti dituzu etxekoak gogoan, are gehiago egoera honetan, baina nire iritziz askotan errazago kudeatzen dira horrelako kontuak betiko monotoniatik kanpo baldin bagaude. Halere, uste baino hobeto ari naiz eramaten.]]>
<![CDATA[«Eskuak erakusteko eran islatzen da andre bakoitzaren izaera»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-03-05/eskuak_erakusteko_eran_islatzen_da_andre_bakoitzaren_izaera.htm Thu, 05 Mar 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-03-05/eskuak_erakusteko_eran_islatzen_da_andre_bakoitzaren_izaera.htm Milaka eskuren isilpeko lana erakusketa ondu dute Donostiako San Telmo museoak eta SOS Arrazakeria erakundeak, elkarlanean. Denak dira etxeko langileak eta migratzaileak; denek dituzte eskuetan lanaren arrastoak. Andre horien istorioak eta identitateak azaleratzeko asmoz atera ditu irudiak Joseba Bontigui argazkilariak (Donostia, 1964) .

Erakusketan, etxeko langileak diren hogei andreren eskuak daude ikusgai. Bazterrean sentitu dira askotan emakume horiek; nola hartu dute protagonista izatea?

Polita izan da. Esan genien ile-apaintzaile bat eta makillatzaile bat etorriko zirela argazkia egiteko, eta ilusio handiz hartu zuten hori, adibidez. Hasieratik nik uste dut oso gustura egon direla proiektuan. Haien parte hartzea funtsezkoa izan da, hasi eta buka; haien iritziak oso kontuan hartu ditugu. Eurena sentitu dute proiektua; ez dugu egin nahi ez zuten ezer.

Eskuen irudiak, baina, erakusketaren atal bat besterik ez dira. Nola dago antolatuta erakusketa?

Lehen zatian, hogei emakumeren esku ahurrak ikusten dira; eskuak lehen planoan eta aurpegia lausotuta duten erretratuak dira. Denek batera harresi moduko bat osatzen dute. Baina harresia nahiko gardena da, eta atzean dagoena nabari daiteke. Harresia gurutzatzean hasten da bisitaria andreak ezagutzen: logela bat, lan kontratu bat, bideoak... eta, bukaeran, orain marko hutsak dauden tokian, haien aurpegien irudiak jarri nahi ditugu. Bigarren zati horretarako argazkiak lortzea, beharbada, zailagoa izango da.

Zergatik?

Aurpegia erakutsi behar dute, eta beldur dira gero lantokian ez ote dituzten arazoak izango. Horregatik ere hasi ginen hasieran irudi lausoak egiten: kezkatuta zeuden «aurpegia ikusiko zait?», «nor naizen nabarituko da?» galdetzen zidaten.

Argazkiekin batera, tartean, logela bat ere irudikatu duzue. Lo eta lan espazio berean egiten dute, etxean, espazio pribatuan. Lantokia eta atsedena bereiztea ezinezkoa da andre horientzat.

Logelarena ikaragarria da. Emakume horiek bertan bizi dira, ez daukate bere tokia kanpoan. Ohe bat daukate, eta ohe ondoan daukate zaindu behar duten pertsona. Ia lo egin gabe egon behar dute, adi: ea eztul egiten duen, ea komunera altxatu nahi duen, ea ura behar duen... estresa izugarria da. Eta, gainera, gaixo baimena hartzen badute, askotan kaleratu egiten dituzte.

Egoera hain latzen aurrean, gutxi erakutsiz asko kontatzeko modu bat izan da eskuak erakustea?

Bai, hala da. Eskuei arretaz erreparatzen badiezu, esku bakoitzak istorio ezberdin bat dauka. Aztarnak dituzte. Batek belztuta ditu eskuak, lixibarengatik. Beste batek erabat lauak ditu esku ahurrak; marrarik gabeak, erreta. Beste batek ehunka zimur ditu eskuetan. Badago bat esango nukeena tristura nabaritu egiten zaiola eskuetan. Eta, lausotuta egon arren, gazteena barrez dagoela nabaritzen da.

Hipotesiak egiteko aukera ematen du. Jolas bat ere bada?

Dena da jolas bat. Nortzuk dira hauek? Zer egiten dute? Normalki ez diegu erreparatzen jendearen eskuei. Asmoa da jendea etortzea eta arretaz begiratzea argazki bakoitzak zer istorio duen atzetik: zer elementu ikusten diren argazkian. Batzuek ezkon eraztuna dute jarrita; beste batzuek ez. Batzuek besoak luzatuta dituzte, esanez «hauek dira nire eskuak». Beste batzuk, berriz, uzkurtuta daude, besoak tolestuta. Eskuak erakusteko eran islatzen da andre bakoitzaren izaera.

Jolasak helburu jakina du, baina: emakume hauen errealitatea bistararaztea. Aldarrikapen bat ere bada?

Asmoa da lortzea datorren jendeak ez ikustea bakarrik argazki polit batzuk, baizik eta atzean dagoen istorioa. Aparteko mundu bat da. Denok ezagutzen dugu inguruan edo familian norbait zaintzen ari den etxeko langileren bat, baina ikusezinak dira guretzat. Ez dira existitzen. Guretzat dira amamak edo haur txikiak zaintzen dituztenak.

Erronka bat izan da istorio hauek kontatzea?

Garrantzitsuena izan da emakume hauek ezagutzea. Lan teknikora ohituta nago. 2000. urtean, proiektu bat hasi nuen Patagonian, baleekin. Orain, beste proiektu bat egin nahian nabil, baleekin hori ere, eta hiru urte daramatzat dirua bilatzen. Argazkiak egitea baino zailagoa da prestatzea; argazkiak egitea teknika hutsa da. Erronka bat izan da, baina oso argi daukat proiektu bat dela, ez direla argazkiak bakarrik.]]>
<![CDATA[Maskarak: nork, noiz eta zertarako]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/038/001/2020-03-04/maskarak_nork_noiz_eta_zertarako.htm Wed, 04 Mar 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1876/038/001/2020-03-04/maskarak_nork_noiz_eta_zertarako.htm
ZEIN MASKARA MOTA DAUDE?

Marka eta itxura askotarikoak izan daitezke, baina nagusiki hiru multzotan bana daitezke. Ffp1, 2 eta 3. Ingelesez filtering facepiece esan nahi du; hau da, aurpegirako babesa, iragazkiduna. Segurtasun maila txikienekoak ffp1 motakoak dira, eta horiek dira, nagusiki, dentistek edota mediku kirurgikoek egunero erabiltzen dituztenak. Erabilera bakarrekoak izan ohi dira, paperezkoak eta azalera laukoak. Miren Basaras EHUko medikuntza fakultateko mikrobiologia irakasleak ohartarazi du horiek ez direla osasuntsu dauden pertsonentzako erabilgarriak: «Ffp1 motakoak gaixo daudenek erabili behar dituzte, birusak ez kaleratzeko». Halere, Basarasen esanetan horiek dira batik bat herritarrek gehien erabiltzen dituztenak. «Sarritan, saltzen diren maskarak ez dira baliagarriak mikroorganismoen kontrola modu egokian egiteko».

Osasuntsu dauden pertsonak kutsatzea eragozteko, aldiz, bi maskara multzo dira baliagarriak: ffp2 eta ffp3. Horiek birusen sarrera galarazten duten iragazkiak dituzte, Teresa Bidaguren farmazialariak azaldu duenaren arabera: «Birusak maskarak dituen zulotxoak baino txikiagoak dira; inbutu baten eran funtzionatzen du, eta birusaren sarbidea galarazten du». Ezaugarri hori betetzen dutenak eraginkorrak dira osasuntsu dauden pertsonak ez kutsatzeko. Bien arteko aldea, batik bat, segurtasun mailan datza. Bigarren taldekoek %92ko eraginkortasun maila dute; eta ffp3koak, berriz, %98koa. Are, edozein kasutan maskara eramateaz gaindi, ezinbestekoa da eskuak sarritan garbitzea, kutsadura guztiz eragotzi ahal izateko. «Maskararen erabilera esku garbiketa egokiarekin konbinatu ezean, alferrik da maskara jartzea», baieztatu du Basarasek.

NORK ERABILI BEHAR DITU MASKARAK?

Batik bat, bi multzotan sailkatu daitezke maskara erabili beharko luketen herritarrak: eriek eta gaixoekin hartu-emana duten profesionalek edo senitartekoek. Izan ere, premiazkoa da birusa hedatzea eragoztea. «Garrantzitsuena da gaixoak kontrolpean eta zainduta mantentzea, birusa hedatzea oztopatzeko», zehaztu du Basarasek.

Osasuntsu dauden pertsonen kasuan, Bidagurenen hitzetan, aurretik beste patologiaren bat dutenek soilik jantzi beharko lukete maskara: «Kutsatuz gero osasun arazo larriak izan ditzaketenek bakarrik jantzi behar dute maskara; horiek dira benetako arriskua pairatzen dutenak». Gomendioa bete ezean, erosketa konpultsiboa dela medio, baliteke benetan behar dutenek etorkizunean maskararik lortzeko aukerarik ez izatea.

Bada, birusak sor ditzakeen ondorioei ere erreparatu behar zaie. Izan ere, kasu gehienetan asintomatikoa da edo sintoma arinak -sukarra, ondoeza, eztula- sortzen ditu. Arazoak pneumonia garatzeko arriskua dagoenean datoz. «Aurretik bestelako patologiak pairatzen dituztenak dira sintoma larriak izan ditzaketenak», esplikatu du Bidagurenek. Kasu horretan, arazoa da gaitzari aurre egiteko botikarik ez dela garatu, oraingoz. Kutsakortasun mailari dagokionez, ez dela oso altua ohartarazi du mikrobiologoak: «Koronabirusa duen pertsona batek, gehienez, bizpahiru pertsona kutsa ditzake. Beste birus batzuk, elgorriak esaterako, askoz ere kutsakortasun maila handiagoa dute: pertsona bakar batek beste hogei kutsa ditzake».

NOIZ ERABILI BEHAR DA MASKARA BAKOITZA?

Koronabirusak dagoeneko kutsatuak dituen pertsonek erabili behar dute maskara, nahitaez. Horiez gain, haiek artatzen dituzten profesionalek edo eriekin kontaktua dutenek erabili beharko lituzkete. Gainerakoek, ez. Halere, birusa Euskal Herrian azaldu aurretik ere joan zitzaizkion zientoka lagun Bidagureni maskara eske: «Oraingoz ez, baina suerta liteke etorkizunean birusa asko hedatzen baldin bada maskarak benetan behar dituzten pertsonek ez edukitzea horiek lortzeko aukerarik». Bilbon du farmazia Bidagurenek, hamabost urte daramatza botikari lanetan, eta ez du sekula bizi izan antzeko egoerarik. «SARS birusarekin gertatu zen antzeko zerbait, baina ez zuen izan horrenbesteko eraginik. Jendeak jokaera irrazionalak ditu ezagutzen ez duenari aurre egiteko; jarrera hauek ez datoz bat gaitzaren egiazko larritasunarekin». Orain, ez du maskararik salgai farmazian, eta ez daki noiz izango dituen berriz eskuragarri. «Denak agortu zitzaizkigun joan den astean, Italiako kasuak agertu zirenean; eta ez dakigu noiz iritsiko diren gehiago». Bere farmaziaren kasuan, egoera lasaiago dagoela dio, jendeak badakiela ia toki guztietan agortu direla eta geroz eta gutxiago joaten zaizkiola galdezka.

Maskarak erabili ordez, beste prebentzio neurri batzuk gomendatzen dituzte botikariek. «Eraginkorrena eskuak oso maiz garbitzea da, urarekin eta xaboiarekin minutu batez igurztea», erantzun ohi die Bidagurenek maskara eske doazkionei. Horrez gain, doministiku ala eztula egitean besoa jartzea da beste aholku orokor bat. Edonola ere, sintomaren bat agertuz gero, telefonoz deitzeko ohartarazpena egin dute osasun zerbitzuek. Bizkaian, Gipuzkoan eta Araban 900-20 30 50 da zenbakia, Nafarroan 948-29 02 90, eta Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoan, berriz, 15.

ZENBAT BALIO DUTE?

Prezio jakinik ez dago maskaretan; izan ere, marka ugari daude, eta prezio alde nabarmenak egon daitezke banatzailearen zein farmaziaren arabera. Paperez eginak daudenak, ffp1 kategoriari dagozkionak, 20 eta 50 zentimo artean balio dezakete, eta erabilera bakarrekoak dira. Bigarren taldekoak, berriz, 9,10 euroren truke eskuratu daitezke Bilboko Bidaguren farmazian. Donostiako Mendiaraz botikan, ostera, 4,25 euroan egon dira salgai. Mendiarazen, ffp3 taldekoek 11,95 euroko kostua dute. Dena dela, badira eskariaren gorakadaren ondorioz prezioa igo duten zenbait farmazia.

NON LORTU DAITEZKE?

Farmazietan nahiz Internetez eros daitezke maskarak, baina gaur-gaurkoz botika gehienetan agortuta daude. Gainezka egin die eskariak botikariei zein enpresa banatzaileei. Botika askotan, itxarote zerrendak egin dituzte, maskarak dituztenean bezeroei abisua igortzeko. Halere, kasu gehienetan lor daitezkeenak ez dira baliagarriak osasuntsu dauden pertsonentzat.]]>
<![CDATA[Badaezpada, erosi eta gorde]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/048/001/2020-02-29/badaezpada_erosi_eta_gorde.htm Sat, 29 Feb 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1890/048/001/2020-02-29/badaezpada_erosi_eta_gorde.htm
Astelehen goizean bertan saldu zituen Mokoroak eskuragarri zituen ehun maskarak. Segituan gehiago eskatu, eta ostegun arratsaldean saldu zituen beste 150. Atzo goizean ez zuen bat ere eskuragarri farmazian:«Egunero begiratzen dut banatzaileak maskararik duen, eta, zerbait baldin badute, eskatu egiten dut», azaldu du Mokoroak. Eskariak gaina hartu dio eskaintzari, nabarmen. «Izua hedatu da; birusa berria da, eta, ez dugunez ezagutzen, masan etorri dira herritarrak maskarak erostera». Botikariak uste du «artalde» jokaera dela; kezka kutsatzen da gaixotasuna baino azkarrago. Oro har, gainera, prebentzio neurri gisa erosten da produktua; etor daitekeenari aurrea hartzen saiatzen ari dira herritarrak. «Baliagarriak ez direla jakinda ere, eduki nahi dute, badaezpada», esan du Mokoroak.

Egoera parekoa da Egia auzoko Mendiaraz farmazian. Aste honetan nabaritu du eskariaren gorakada Lierni Mendiaraz botikariak. «Jendeak prebentzio neurri gisa hartzen ditu, etxean edukitzeko birusa iristen denean», azaldu du. Atzo goizean zazpi pertsona joan zitzaizkion galdezka, eta lehen egunetik du itxaron zerrenda luze-luzea. «Astelehenean 30 pertsona inguru etorri ziren eskatzen, edo deika hasi ziren. Segituan agortu zitzaizkigun maskara guztiak». Ezohiko produktu bat dela azaldu du Mendiarazek. Normalean, hilean gehienez jota bat saltzen du, eta, orain, dagoeneko 100 behar ditu eskaria bete ahal izateko: «Bosteko kutxa bat dugu, eta alergientzat edo atzerrira bidaiatzeko eskatu izan dizkigute, oso gutxi».

Mendiarazek ez du argi ikusten zer gertatuko den hurrengo egunetan. «Okerrena da egunaren arabera informazioa gaurkotuz doala, eta, irizpideak aldatzean, jendearen erreakzioa ere ezberdina da». Astelehenean maskarak ziren, eta asteazkenean, berriz, garbiketa gelak. «Hedatzen hasi zen maskarak ez direla baliagarriak pertsona osasuntsuentzat, eta gel lehorrarekin eskuak garbitzea dela egokiena». Bata zein bestea erosi bai, baina jendeak ez duela maskara egunerokoan jartzen ohartarazi du Mendiarazek.

Eskariari erantzun nahian

Eskariari neurria hartu nahian osatu behar izan du Mendiarazek itxaron zerrenda. «Bi zerrenda ditugu; bat maskarak eskatu dituztenekin, eta bestea gela eskatu dutenekin. Gainera, pertsona bakoitzak 10 edo 15 eskatzen ditu». Orain, agortuta dauzkate denak, eta datorren astean espero dute eskaria ailegatzea. «Egia esan, ez dakigu ezta zenbat eskatu ere; egunetik egunera aldatzen da jendearen joera». Badaezpada, botikako langileentzako bana gorde dute: «Guk ere hartu ditugu, ez baitakigu zer gertatuko den; eta, jendearen erantzuna ikusita, ez dugu gabe geratu nahi».]]>
<![CDATA[Zurezko ontzigintzari agurra]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/030/001/2020-02-27/zurezko_ontzigintzari_agurra.htm Thu, 27 Feb 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1926/030/001/2020-02-27/zurezko_ontzigintzari_agurra.htm San Juan baleontzia izan du lantoki azken bederatzi urteetan. Hasiera-hasieratik izan da baleontzia egiteko prozesuaren parte; eta, ofizialki behintzat, biharkoa du azken lan eguna. Orduantxe hartuko du erretiroa zurezko azken ontzigileetako bat den horrek, baina, «ahal den neurrian», ontziaren azken fasea gertutik ikusi nahi du. 2011n hasi zuten, eta urte eta erdiren bueltan amaitzeko asmoa dute. Gozategik barkuaren itsasoratzearen zuzeneko lekuko izatea du helburu. «Ontzia ur gainean ikusten dudanean jakingo dut merezi izan duela; bukatuta ikustea izugarria izango da». Egindako lanaren saria izango da Gozategirentzat.

Aitarengandik ikasi zuen ofizioa. Orioko Mutiozabal ontziolan (Gipuzkoa) jarduten zen Agustin Gozategi aita, eta semea laguntzaile izan zuen txiki-txikitatik. «Batzuk futbolean jokatzera joaten ziren, eta guk [bera eta anaia] aitari ontziolan lagundu beste erremediorik ez genuen izan: xafla honi eutsi, bestea mugitu, iltze bat han sartu, egur bila joan... aitaren esana betetzen genuen», errutina bihurtu zitzaion Gozategiri familiako ogibidea ikastea. 12 urte besterik ez zituen ontzigintzaren oinarriak ikasten hasi zenean. Nerabezaroa igaro zuen horrela, baina, ordurako, ontzigintza tradizionalaren ekoizpena maldan behera zebilen. Lanbidearen etorkizun beltza ikusita, badaezpada, Gozategik mekanika ikasketak hasi zituen 16 urterekin. Ondoren, soldaduska egin, eta, 21 urte bete berritan, aitaren aldamenera itzuli zen. Kanpoan igarotako denboran, ontzigintza tradizionalak hondoa jo zuen. Material berriek lekua hartu zioten egurrari. «Burdina eta plastikozko zuntzak erabiltzen hasi ziren itsasontziak egiteko, eta nire lana konponketak egitean zetzan», azaldu du Gozategik.

Halere, eskulangileak eutsi egin zion. Aitak erretiroa hartu zuenean, hura bihurtu zen ontziolako langile bakarra. «Ni bakarrik aritzen nintzen lanean; konponketak egiteko nahikoa zen». Behin ikasle izandako hura profesional aditua zen ordurako, eta aitaren legatuari segida ematen ahalegindu zen. Ontzigintza tradizionalaren etorkizuna, baina, atzera bueltarik gabeko galbidea zen. «Nik ez nuen itsasontzirik egin inoiz; konponketak egiten pasatu nituen urteak. Bapore zaharrek beti zuten zerbait, eta han-hemen ibiltzen nintzen: egur zatiak aldatu, piezak lisatu...». Sasoitik sasoira ere bazen alderik. «Itsasontzi gehienek abendutik otsailera bitarte egiten zuten geldialdia, eta portuan lotuta ematen zuten tartea aprobetxatzen zuten denek beharrezko moldaketak egiteko. Neguan izaten nuen nik lanik gehien». Egun, Gozategik dakiela behintzat, Mater atunontzia da Euskal Herrian bizirik dagoen egurrezko ontzi bakarra.

Apurka, urteen poderioz, lan bolumenak behera egin zuen Gozategiren tailerrean, eta lanbide aldaketaren ideia indarra hartzen hasi zen ontzigilearen buruan. Orduantxe gogoratu zen Albaolarekin. «Behin, Xabier Alberdi [Albaolako zuzendaria] ontziolara etorri zen bisitan, eta esan zidan noizbait lan faltarik baldin banuen deitzeko». Esan eta egin. «2011n deitu nion. Momentuan ezetz, baina zenbait proiektu abiatzeko asmoa zuela esan zidan Alberdik; eta baietz, joateko, Lana emango zidala». Alberdik esku artean zuen proiektua San Juan baleontzia egitea zen. «Hasi nintzenean, ontzi txikiak konpontzen egiten nituen, baina, San Juan baleontziaren birsortzea martxan jarri zenean, bertan buru-belarri hasi nintzen; ordutik ez dut besterik egin». XVI. mendean Euskal Herritik Ternuara joaten zen zamaontzi transozeaniko bat izan zen San Juan. 1978an aurkitu zuten itsasontzia, eta orain bederatzi urte ekin zioten Albaolan itsasontzia berriz egiteari. Behetik gora, hazten ikusi du Gozategik 27 metro luze den baleontzia. «XVI. mendeko ontziak eta nik ontziolan konpondutakoak nahiko antzekoak dira oinarrian, baina duela 400 urte apaingarri gehiago zuten barkuek; egiturak zertxobait konplexuak ziren: hori da alde nagusia». 57 urte zituen Gozategik Albaola estreinakoz zapaldu zuenean; orain, 66 urte bete berritan, agur esango dio.

Erretiroaren hutsunea

Gozategi ez da inoiz bakarrik jardun baleontzia egiten, eta eskulangileen eta lantaldearen bizkarrezurra izan da; eskuak eta burua, lanaren teoria eta praktika uztartu dira pertsona bakarrean. «Esteban da honetan aditua: lantalde osoaren burua izan da; gure erreferentea». Joseba Burdainen hitzak dira horiek, baina lantaldeko beste edozein kiderenak izan zitezkeen. Baleontziaren maketa egiteaz arduratu zen Burdain, eta orain barkua egiteko prozesuaren arduradun teknikoa da.

Ezagutza gainerakoei helarazteko agertu duen prestutasuna nabarmendu du Burdainek. «Bagenekien Estebanen erretiro eguna helduko zela, baina gogorra da barneratzea joan egingo dela». Maisu eta adiskide izan du Gozategi Burdainek, eta zalantza oro adierazi dio beti ontzigileari. «Oso langilea da, xumea eta bihotz handikoa». Beti laguntzeko prest egon dela goraipatu du Burdainek: «gauzak egiteko manera onak txertatu dizkigu». Detailerik xumeena ere taxuz egiteko gai izan da Gozategi, eta hori jaso dute haren inguruan bildu direnek. «Beti galdetu diot: 'Esteban, zein da hau egiteko modurik onena?' Eta berak beti eman dit erantzun zuzena». Elkar entzunaz eta konfiantzaz egin du aurrera San Juan egiteko proiektuak, batzuen buruak eta beste zenbaiten eskuak elkartuz.

Burdainen hitzek argi utzi dute Gozategi miresten duela, baina aldebikoa da estimua. «Josebak esaten dit nola egin piezak:neurria, itxura, luzera... emandako irizpideak bete besterik ez dut egiten nik», esan du Gozategik. Planoetan teorizatutakoa praktikan jartzen iaioa da, eta hori izan du egiteko nagusi Albaolara iritsi zen egunetik.

Erretiroa hartzeko era hoberik ez zaio bururatzen Gozategiri. «San Juan baleontzia izan da hasieratik nik neuk egin dudan ontzi bakarra; aurreko guztia konponketak ziren». Irrikan dago barkua itsas zabalean ikusteko. Bada, lan prozesuekin batera, beste zerbait transmititu dio Gozategik Albaolako lantaldeari. «Ofizioarekiko maitasuna nabaritzen zaio Estebani; proiektuaren arima izan da», zehaztu du Burdainek. Tristuraz, baina lan ona egin izanaren sentsazioaz hartuko du erretiroa ontzigileak.

]]>
<![CDATA[Herriko kaleak, izaki bizidun ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1925/038/001/2020-02-25/herriko_kaleak_izaki_bizidun.htm Tue, 25 Feb 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1925/038/001/2020-02-25/herriko_kaleak_izaki_bizidun.htm Dragoi Bola telesaileko pertsonaiak: han dira Son Goku, Vegeta eta bola magiko laranjak. Desfilearen azken muturrean, berriz, Aladdin filmeko jenio eta sultanak ondo prestatutako dantzak egiten ari dira; kantuaren arabera koreografia aldatuz. Izan kale bizidun, Aladdin filmeko pertsonaia edota Dragoi Bola-ko marrazki bizidun, den-denak ari dira aurrez ondo landutako koreografiak plazaratzen. Nork bere atrezzo, kantu eta pauso propioak aurkeztu ditu, jantziak ikuskizunez hornituz. Dragoi bola laranjaz mozorrotuta, argibideak eman ditu Sara Gonzalez Atsedena taldeko begiraleak: «Prest zaudete? Dantzan hasiko gara berriz ere». Dragoi Bola-ren urteurrenaren aitzakian bururatu zaie mozorroa. Izan ere, 35 urte bete ziren iaz Japoniako Akira Toriyama marrazkilariak Doragon Boru izeneko manga komikia argitaratu zuenetik. Bide luzea egin du komikiak, eta marrazki bizidun eta film ere bihurtu dute behin baino gehiagotan. Komikia ez dute inoiz euskaratu, baina marrazki bizidunek 30 urte egin dituzte ETB1eko programazioan. Belaunaldi oso bat markatu dute pertsonaiek, eta inauterietarako ideia izan dira Tolosako gazteentzat. Talde gehienek askotariko estilo musikalak nahasten dituzte, euskaraz, gaztelaniaz eta ingelesez, batik bat. Salbuespena dira Kazkabarra aisialdi taldeko kideak. Apustu berezia egin dute Tolosako kaleak gorpuztu dituztenek. «Gu gara bakarrak euskara hutsean dagoen musika jartzen dugunak; urtero egiten dugu hori, eta ondo zaintzen dugu zer kantu jarri», nabarmendu du Aitor Arroyo begiraleak. Bide bazterrak pailazoz, sorginez, tigrez, errugbi jokalariz eta egiptoarrez lepo daude. Asko, sakelakoa eskutan, errepidean aurrera-atzera dabiltzan haur eta gazteei argazkiak ateratzen dabiltza. «Ikusten duzu Lukas?», ilobaren bila ari da gizon bat jende artetik. «Hantxe dago, koadrodun alkandorarekin!». Errementari kalea du mozorro Lukas ilobak. Urtero txoko berean Agertoki erraldoi bezain askotariko bihurtu da San Frantzisko kalea: taldeek mozorroak hornitzeko emanaldi bereziak prestatu dituzte. Karaokea atondu du bazter batean lagun talde batek. Ikusi mendizaleak abestia entzuten da bozgorailuetatik, eta mikrofonoa hurbildu dio Asun Pradak begira ari den gizon bati. Gainerakoak, kantuan eta dantzan ari dira, nor bere estilo eta moldera. Ohitura dute astelenitan ikuskizuna prestatzea, alor beraren bueltan. «Urtero egiten dugu musikarekin lotura duen zerbait», zehaztu du Pradak. «Beti jartzen gara toki berean, eta hemen daude urteroko alfonbra urdina eta lore horiak ere. Iaz AC/DC taldeaz mozorrotu ginen, eta, beste urte batean, Freddie Mercury izan zen gure mozorroa; gauza ikusgarriak egitea gogoko dugu». Kalean aurrera, iruditegi koloretsuak ez du etenik. Trianguloa plazara heltzean, usaimena eta entzumena izan dira lehen arrastoak. Mailukadak burdinaren kontra, eta txorizo usaina. Detailerik ez du falta burdinolak. Ezpata bat zorrozten ari da neskato bat, lurrean eserita mailuarekin lapiko bat jotzen ari da gizon bat, eta matxardekin txorizo zati bat heldua du Uxue Lasak. Ogi zati bat hartu, eta ogitartekoa eman dio adi-adi begira duen haurrari. «Urtero jartzen gara hemen, eta gustatzen zaigu jantziekin batera agertokia ere prestatzea: atzo ile apaindegi zahar bat irudikatu genuen, eta, iaz, adibidez, Francoren desobiratzea». Lasak esplikatu du ahal dela aktualitateari heltzen ahalegintzen direla, baina aurten «etxean zituzten trasteekin» osatu dutela burdinola. Xumeago, zenbait mozorro original ere ikus daitezke han eta hemen. Beltzez, eta Berri Txarrak-en kamiseta soinean, taldearen agurraren ondorioz alargun geratu direnak irudikatu dituzte bi neskak. Samurai etxea eraiki dute beste batzuek; kimonoa eta ileorde beltza jantzita, eta aurpegia zuriz margotuta. Etxola eta guzti, txakur mozorroa jantzi dute beste dozena bat herritarrek, eta, doinu flamenkoen erritmoari segituz, orpoez lurra jotzen ari da inguruan dabilen dantzaria. Edozein dela ere soinean jarritako oihala, buruan jarritako ileordea edo azala margotzeko erabilitako pinturaren kolorea, ondo pasatzeko gogoa eta gorputza astintzeko nahia nabari da herritarren artean. Aurrez prestatutako ikuskizunen sustatzaile izan, zein ikusle izan, denak murgildu dira jai giroan. Kaleei bizia emateko aitzakia dira inauteriak Tolosan. ]]> <![CDATA[Ezkutuko gorputzaren kontzientzia ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2384/030/001/2020-02-13/ezkutuko_gorputzaren_kontzientzia.htm Thu, 13 Feb 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/2384/030/001/2020-02-13/ezkutuko_gorputzaren_kontzientzia.htm Arrasateko emakumeen txokoa (Gipuzkoa) dute elkargune, eta jabetze eskolari dagozkion ikastaroen artean antolatu dute pelbis zorua ardatz duena. Guztira hamabost saioz osatutako ikastaro bat da. Teoria eta praktika uztartzen ahalegintzen da Baena, emakumeek beren gorputzaren kontzientzia har dezaten. Pelbis zorua organo «tabua» da, gordeta dagoena, ezkutukoa. «Pelbisa osatzen duten gihar, nerbio eta hezur sistemari esaten zaio perineoa». Eskuetan duen hezurdura seinalatu du. Pelbisaren barrunbeak erakusten dituen marrazkiak banatu dizkie ikastaroko parte hartzaileei. «Perineoaren barruan dagoen gihar sarea da pelbis zorua. Bi gihar multzo ditu: azalekoa eta sakona». Pelbis zoruak funtsezko bi egiteko ditu: esfinterrak ixteaz arduratzen dira azaleko giharrak. Maskuriari, umetokiari eta ondesteari eusten diete, aldiz, gihar sakonek. Irakasleak azaltzen segitu du: «Adibidez, doministiku egiten dugunean, automatikoki aktibatzen dira azaleko giharrak, zulo guztiak itxiz; barrurago dauden giharrek prolapsoak, hau da, organoen erorketak saihesten dituzte». Behintzat pelbis zorua osasuntsu dagoenean. Hitzez azaldu, irudiz lagundu, eta nork bere gorputza miatu. Ikastaroak hiru urrats horiekin egin du aurrera. Giharrek indarra galtzen dutenean datoz arazoak. «Etengabe ari gara pelbis zorua estutzen, izugarrizko presioa egiten dugu: garrasi egitean, eztula egitean, makurtzean, zutik jartzean... Eremu hori babesten ikastea da gakoa». Ezjakintasunari aurre egiteko tresnak ematen ahalegindu da Baena. Izan ere, emakume gehienek onartu egin dituzte sintomak. Hala uste du Joana Telletxea fisioterapeutak: «Gernu jarioa edo organo bat erortzea normalizatuta daude; emakumeek gorde egiten dute, ezkutatu». Zentro bat du Errenterian (Gipuzkoa), eta pelbis zoru ahula duten andreak artatzen ditu. Soluzioak aurkitzeko oztopo da isiltasuna: gernu, gorotz eta haize galera, idorreria, sexu harremanetan mina sentitzea; eta, kasurik okerrenean, organoren bat erortzea; horiek dira ohiko sintomak. Gutxi-asko, gaitz horietako bat gutxienez pairatu dute ikastaroan bildu direnek. «Prebenitzeko bidea nola funtzionatzen duen ulertzea eta arriskua noiz dagoen jabetzea da; egun, gorputzetik deskonektatuta bizi gara», erantsi du Telletxeak. Ukituz ezagutu Hutsune horren jabe izanda, Baenaren saioetan ezinbestekoa izan da teoria eta praktika bateratzea. Pelbis zorua zer den eta nola funtzionatzen duen ulertuta, Baenak zenbait jarduera proposatu ditu. Aulkitik altxatu, eta lastaira bana hartu dute andreek. Ahoz gora etzan dira. Ukitzea da nahitaezko baldintza. «Saia zaitezte pelbisaren hezurra, sakro hezurra, ipurmasaileko hezurrak eta kokzixa aurkitzen, ukitzen eta mugitzen». Barneratzea da helburua, pentsatu gabe ekitea. Agerian geratu da berehala parte hartzaileen ohitura falta. Dena da ezbai. «Nik asko kontzentratu behar dut», «ez dakit igartzen dudan ala ez», «zerbait nabaritu dudala uste dut, baina ez dakit zer den». Emakumeek zailtasunak dituzte eskatutakoa egiteko gai diren ala ez antzemateko. Irakasleak giroa baretu du: «Ez larritu; oso kontzientzia gutxi dugu pelbis zoruaren inguruan, ez diogu inoiz jaramonik egiten». Zutitu eta aulkietara bueltatzeko esan die Baenak. Egoki altxatzea ere erronka bihurtu da. Gehienak, inertziaz, sabelaldea indartuz altxatu dira. Pelbis zoruaren zaintzari begira, aukera okerra. «Abdominal bat egiten jaikitzen ari zarete, eta horrek izugarrizko presioa eragiten dio pelbis zoruari. Ez mintzeko, jarri alboz eta eskuekin indarra eginez altxa zaitezte, sabelaldea estutu gabe». Atzera etzan dira denak, zutitzeko manera egokia barneratzeko asmoz. Berriz ere aulkietan eserita, bigarren jarduerarekin antzera gertatu da. Kegelen ariketa bat esplikatu du Baenak: «Bagina ixtea da helburua; eskuarekin pubisa heldu, baginaren hezurra bilatu eta sartu pixka bat atzamarrak. Saia zaitezte bagina ixten. Imajina ezazue txiza egiten ari zaretela; txiza etetea da helburua». Begiak itxi eta esandakoa bete dute denek. «Itxi bagina, eutsi pare bat segundoz eta askatu; orain, berriro, baina gorputza aurrerantz makurtuta; orain gorputza aterantz botata». Batzuek, posturaren arabera, zerbait nabaritu dute. Dena den, nahasmena da nagusi. «Arnasketa, desorekak eta posturak kontuan hartzen dituzten metodoek pelbis zorua indartzen dute», zehaztu du Telletxeak. Bere zentroan hiru ardatz horiek dituzten ariketak aholkatzen dituzte: gimnasia hipopresiboa eta Kegelen ariketak, besteak beste. «Pelbis zoruko giharrak bi zuntz motaz osatuta daude: posturazkoak eta indarraren zuntzak. Lehen multzokoak dira nagusi pelbis zoruan, eta horiek aktibatzeko ariketetan oinarritzen da gimnasia hipopresiboa». Eskuterapia eta elektroterapia dira, batez ere, zentro espezializatuetan gailu bereziak erabilita konbinatzen diren beste teknikak. Baenak eta Telletxeak horrelakoekin osatzen dituzte eguneroko ariketak, kasuan-kasuan. «Oso garrantzitsua da emakume bakoitzaren beharrizanei egokitzea tratamendua; horretarako, ebaluazio pertsonalizatuak egiten ditut. Haztatze baginalaren bidez, pelbis zoruaren elastikotasuna, indarra, erresistentzia eta akidura neurtzen ditut», zehaztu du Baenak. Ikastaroan parte hartzen duten emakumeek aukera dute ebaluazio pertsonalizatua egiteko. Ikastaroan, praktikaren bidea sakondu dute. Irakasleak Kegelen ariketa errepikatzeko eskatu die hamalau andreei; oraingoan, baina, pelbis zoruari presioa eginez. «Egin doministiku, garrasi, eztula». Gehienek aldea nabaritu dute; presioak egiten duten indarraz kontzientzia hartzen lagundu die. Ama izatearen ondorio Adinari erreparatuz, talde heterogeneoa osatu dute. Gazteenak 29 urte ditu, eta zaharrenak, berriz, 70en bueltan. Oihane Zeziaga da gazteena. Erditu eta hiru hilabetera murgildu da ikastaroan. Bi haurdunaldi izan ditu: lehenengoan, erditze baginalak oso luze jo zuen; bigarrenean, urgentziazko zesarea egin zioten. Bere gorputzaren zaintza lehen lerroan jartzea erabaki du. «Badakigu pelbis zoruak sufritzen duela erditzean; asmoa da pixkanaka normaltasuna berreskuratzea. Gainera, askotan hitz egiten da erditze uneaz, eta oso gutxi, erditu osteko aldiaz». Patricia Moralesen kasua antzekoa da. 38 urte ditu, eta ama da. «Eztula egitean edo korrika egitean nabaritu dut txizak ihes egiten didala, eta, orain zerbait egiten ez badut, okerrera egingo du adinarekin». Arrasateko emakumeen txokoak emandako ikastaroaren berri izatean, aukera ona iruditu zitzaion: «Ez dago kontzientziarik pelbis zoruaren inguruan; alaba bat dut, eta gustatuko litzaidake ikasten ari naizena berari helaraztea etorkizunean». Telletxeak ohartarazi du ohiko egoera dela haurdunaldi eta erditze baten ondoren pelbis zorua ahultzea. «Korrika egitean, pisua hartzean eta, oro har, esfortzuak egitean ere ahultzen dute pelbis zorua; eztula egitea, oihukatzea edo barre egitea esfortzuak dira». Bestalde, menopausia garaian gertatzen diren aldaketa hormonalek ere izan dezakete eragina. Gomendagarriena espezialistei galdetzea dela uste du Telletxeak. «Garrantzitsuena edozein sintomaren aurrean, arina izanagatik ere, fisioterapeuta espezializatu batengana jotzea da, edo, gutxienez, emaginari edo ginekologoari kontsultatzea». Beti da hobea aurreikustea gero erantzutea baino. «Ginekologoen, urologoen eta fisioterapeuten elkarlana behar da prebentzioari begira, eta ez soilik tratamenduetan», dio Baenak. Gorputzarekin konektatu, adiskidetu, ezkutuko gorputza azaleratu. Baenak azken ariketa bat proposatu die ikastaroko andreei, etxean egin beharrekoa. «Hartu ispilu bat etxean eta begira ezazue zuen bagina; kanpoaldeko ezpainak pixka bat irekiz, aztertu barnealdea. Gaur ikasitako organoak aurkitzen saiatu, eta ahalegindu zaitezte nola mugitzen diren ikusten. Begiratzea ezinbestekoa da ulertzeko». ]]> <![CDATA[Azken kolpeak buruz?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1876/046/001/2020-02-08/azken_kolpeak_buruz.htm Sat, 08 Feb 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1876/046/001/2020-02-08/azken_kolpeak_buruz.htm
Estudioa egiteko, Eskoziako 7.676 futbolari ohiren eta antzeko bizi estilo eta adina duten beste 23.000 gizonen datuak alderatu dituzte. Denak dira 40 urtetik gorakoak. Osasun parametroak eta hartzen dituzten botikak aztertu dituzte. Dagoeneko hilda daudenen kasuan, gainera, heriotza zerk eragin zien ere hartu dute kontuan. Ondorioztatu dute arrisku maila aldagarria dela gaitzaren arabera: futbolari ohiek alzheimerra garatzeko arriskua bost aldiz handiagoa da, eta parkinsona garatzekoa, berriz, bi aldiz handiagoa. Dena den, Stewart neurologoak aitortu du ikerketak «erantzunik gabeko galdera ugari» uzten dituela.

Europan neurria aplikatzen duen lehenbiziko herrialdea izango litzateke Eskozia, neurri «prebentibo» gisa. Aurrekari bat badago: 2015. urtean ere debeku hori ezarri zuten Amerikako Estatu Batuetan, Ingalaterrako Jeff Astle jokalari ohiaren heriotzaren ondoren. West Bromwich Albion taldean aurrelaria izan zen Astle urte luzez. 2002. urtean zendu zen jokalaria, 59 urterekin, burmuineko gaitz degeneratibo batek jota. Astleren sendiak auzitara jo zuen, aurrelariaren heriotza lan istripua izan zela frogatzeko asmoz.

2014an, Andrew Haigh epaileak familiari arrazoia eman zion, eta ebatzi zuen Astleren heriotza lan istripua izan zela, jokalariaren heriotza futbolari ogibidearekin lotuta zegoela esanez. Gertakariak oihartzuna izan zuen AEBetan. 13 urtetik beherako futbolariei debekatu egin zieten buruz errematatzea. Arauak bi zehaztapen egiten ditu: batetik, 10 urtetik beherako haurrek ezingo dituzte buruzko erremateak egin partidetan. Bestetik, 11 eta 13 urte artekoek, berriz, entrenamenduetan dute debekatua baloia buruz jotzea.

Neurriaren iragarpenak askotariko erreakzioak piztu ditu. Iñaki Arratibel kirol medikua, kasurako, «harritu» egin da albistea entzundakoan. «Gauza bat da txirrindulari bat erortzen denean burua kolpe bat hartzea, edo bi buruk elkar jotzen dutenean garezurrean sortu daitezkeen traumatismoak; baina baloia buruarekin jotzeagatik ez dut sekula ikusi, ez entzun, ezta ikasi ere». 30 urtetik gora daramatza kirol medikuntzan. Egun, Tolosan du kontsulta. Inguruan, behintzat, ez du horrelako kasurik ezagutu.

Baloien bilakaera

Jesus Mari Satrustegi futbolari erretiratuak, berriz, iraganera bidaiatu du neurriaren berri izatean. «Nire garaian erabiltzen genituen baloiak larruzkoak ziren, eta mareatu egiten nintzen lehen erremateetan. Gainera, pisu handia hartzen zuten lokatzez betetzean; oso argi dut hori ezin zela ona izan». Realeko aurrelari enblematikoetako bat izandakoa da Satrustegi; iruindarra da sortzez, eta 1973tik 1986ra bitarte futbolari profesional gisa aritua. Maiz jo zuen baloia buruz aurrelari ohiak, eta, bere larrutan bizi izan ez duen arren, oso gertuko bi kasu gogoratu ditu: Genaro Zelaieta eta Fernando Ansola taldekideak izandakoak.

Ansola 1986. urtean zendu zen, 46 urte zituela. Urte batzuk geroago, 2008an, Zelaieta hil zen, 53 urterekin. Biak buruko tumoreen eraginez zendu ziren. «Ez dago frogatuta, eta sekula ez dugu jakingo Ansolaren eta Zelaietaren heriotzek futbolarekin harremanik ba ote zuten, baina nik askotan pentsatu nuen, eta baita ingurukoekin komentatu ere».

Halere, Satrustegik ez du garbi ikusten debekuaren eta egungo errealitatearen arteko lotura: «Gaur egungo baloiak askoz arinagoak dira, eta horrek eragina izan behar du; eragina ezin da berbera izan». Arratibel berdintsu mintzatu da: « Arrotza egiten zait hori planteatzea egun erabiltzen diren materialekin; gaur egungo baloiak eta duela 3050 urtekoak oso ezberdinak dira».

Satrustegi ez bezala, Garazi Murua Athleticeko atzelaria egun jardunean dabil. Baloia buruz jotzen iaioa da Murua, eta arduraz jaso du albistea. Gaia serio hartzeko modukoa iruditzen zaio. Kirola bai, baina osasuna kolokan jarri gabe: «Futbolean jokatzen dugunean, guk badakigu belaun bat hautsi dezakegula edo giharretako lesioak eduki, baina ez digute inoiz esan etorkizunean dementzia eduki dezakegula».

Dena den, Arratibelek eta Satrustegik egindako ohartarazpenaren antzeko bat egin du: materialak aldatu egin dira. «Halere, aztertu beharko litzateke oraingo baloiekin emaitzak aldatzen diren ala ez». Bada, Glasgowko ikerketak 1900. eta 1975. urteen artean jaiotako futbolari ohiak aztertu ditu; ez, ordea, egun jardunean dabiltzanak. Haurrak ere ez. «Ikerketa gehiago egin beharko dira kirolari amateurretan, emakume profesional ohiekin edo egun aktibo dabiltzan jokalariekin; oso kontuan hartzeko gaia da».

Jokalarien osasuna kolokan dagoela agerian geratuz gero, Muruari ondo iruditzen zaio arauak aldatzea. «Orain ez dut irudikatzen futbola buruzko errematerik gabe, baina ezin da kaltegarria den zerbait mantendu tradizionalki horrela izan delako bakarrik. Kirola egokitu egin behar da garaietara eta aurkikuntza medikoetara». Azterketa gehiago egitea da bidea, eta emaitzen araberako moldaketak egitea, «neurrian».

Emaitzaren aplikazioa

Itxaso Marti neuropediatrak ohartarazi du ez dagoela lotura zuzenik Glasglowko unibertsitateak ateratako ondorioen eta federazioak aplikatu nahi duen debekuaren artean. «Estudioa jokalari profesionalak izandakoekin egin da, eta debekuak eskola kiroleko haurrei eragingo die; arlo horretan, oraingoz, ez dago baieztapen zientifikorik». Frogatzea falta da, haren ustez; hipotesietan oinarrituko neurri bat da. Beste kirol batzuetan jorratutako bidea dela badaki, hala nola boxeoan, futbol amerikarrean eta errugbian. «Kirol horietan traumatismo arinak jasotzen dituzte, eta arrisku handiagoa dute gerora garuneko gaixotasun degeneratiboak pairatzeko». Arratibelek ere ohartarazi du badela aldea kirolen artean: «Futbolean, jokalariak mugitzen du burua, nahita, baloia jotzeko; ez da oharkabean jasotako kolpe bat».

Eskoziako federazioak esandakoaren arabera, 12 urtetik beherako haurrei eragingo die debekuak; hau da, eskola kirolean aritzen direnei. Ikuspuntu medikotik, Martik ohartarazi du ez dagoela arrazoi berezirik langa hor jartzeko: «Burmuinaren bi fase aldaketak 2 urterekin eta 20 urterekin izaten dira; ez dago aldaketa berezirik 12 urterekin». Bada, jaiotzen denetik eta 20 urte bete arte doa osatuz pertsona baten burmuina. Erabakia «apetatsua» izan dela uste du Martik. Arratibelek ere ez dio arrazoiketa logikorik aurkitu 12 urteren mugari: «12 urtetik behera diogunean, eskola kirolaz ari gara, benjaminak eta kimuak. Zintzoak izanda, zenbat aldiz jo dezake 12 urtetik beherako haur batek baloia buruz?».

Muruari ere zalantzak sortu dizkio adin mugak. Eta 12 urtetik aurrera, zer? Izan da bere kezka. «Neurriek eraginkorrak izan behar dute arazoa prebenitzeko. 12 urtetik behera ez, baina demagun nerabe bat 15 urterekin hasten dela futbolean jokatzen; orduan zer gertatzen da?». Ikerketan sakontzeko eskatu du Muruak. «Futbolean jokatu nahi dugu, baina osasuna arriskuan jarri gabe; ez digute gaitz posible hauetaz hitz egin». Arratibelen ustez, debekuak gizartearen jarrera «protekzionistaren» isla dira. Denek uste dute buruzko erremateen eta gaitz neurodegeneratiboen arteko erlazioa gehiago ikertu beharreko alorra dela. Lan mardula dute aurretik.]]>
<![CDATA[Bizitza jasangarriago baten alde]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2020-02-01/bizitza_jasangarriago_baten_alde.htm Sat, 01 Feb 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2020-02-01/bizitza_jasangarriago_baten_alde.htm
Era horretan, ikasleei prozesu berriak irakastea eta denen arteko sinergiak bilatzea dute helburu. Are, materialez gaindi, pertsona ororentzat bizigarriagoa izan dadin ere egin dituzte moldaketak. «Domotikaren bidez, altzariak mugitzeko sistemak ezarri ditugu, eta espazioaren kudeaketa ere ezintasunak dituztenentzat pentsatuta dago», ohartarazi du Josebe Vidales gizarte hezkuntzako irakasleak.

Karabanak espazio nabarmena hartzen du Durangoko Landako gunearen barrualdean (Bizkaia). Alboetako korridoreetan, berriz, jasangarritasuna ardatz duten enpresa eta elkarte ugari ari dira proiektuak aurkezten, nor bere esparrutik. Berdeago Energy azokaren parte dira denak. Zortzigarren aldia du aurten, eta bihar arte egongo da zabalik. Azokak ardatz ditu energia eraginkortasuna eta ingurumen berrikuntza. Horrekin batera, Berdeago Natur kontsumo arduratsuaren azoka egongo da bisitagai datorren asteburuan. Bi alorrak uztartuz, antolatzaileek bizitza jasangarriagoa lortzea dute xede.

Berdeago Energy atalean, orotara 70 enpresa, hezkuntza zentro, elkarte eta elkargo ofizialek dute postua. Denetik ikus daiteke: eguzki plakak eraikitzen lan egiten dutenak, egurrezko egitura eta altzariak sortzen dihardutenak edota etxebizitzen eraikuntza jasangarria helburu dutenak. Norabide berean lan egiten dute denek: baliabide naturalen erabilera arduratsua. Ondorioz, material ekologikoak baliatuz sortu dituzte proiektuak.

Pentsaera jasangarria

Pentsamolde horren adibide da Eh Bioeraikitzen elkartea. Etxebizitzen eraikuntzan eta eraberritzean lan egiten dute batik bat. Elkarteko kide da Ana Luis psikologoa:«Bioeraikuntza da gure alorra; material berrerabilgarriak eta birziklagarriak erabiltzen ditugu». Gaiaren inguruko formakuntzak ere eskaintzen dituzte, eta eraikuntza eredu ekologikoa dute helburu.

Beste alor batean, eta enpresa formatuan, norabide berean ari da lanean Gonzalo Robador. Naturaren eta giza bizitzaren arteko oreka lehenetsi nahi du, errentagarritasun ekonomikoaren gainetik. «Hemen gauden guztiok balio etiko antzekoak ditugu; finean, ekonomia jasangarriaren alde lan egiten dugu; pentsaera horrek batzen gaitu». Titan Eco-sostenible da enpresaren izena.

Material biodegradagarriekin egindako ontziak egiten ditu; plastikoaren ordez, almidoi begetala darabil. «Itxuraz plastikoa dirudi, baina, urtebeteko epean, material hau konpost bihurtzen da». Denetik sortzen du: edalontziak, jakiak gordetzeko ontziak, aldizkariak biltzeko zorroak... Arazo baten konponbidea planteatu nahi du. «Mendian, hondartzan... plastikoa nonahi dago. Hau kontzientzia ariketa bat da».]]>
<![CDATA[Etxerik gabe, kalerik gabe]]> https://www.berria.eus/albisteak/176650/etxerik_gabe_kalerik_gabe.htm Sat, 25 Jan 2020 16:49:14 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/albisteak/176650/etxerik_gabe_kalerik_gabe.htm
Horrelako egiturak mundu osoan hedatzen ari dira dagoeneko, eta Euskal Herrira ere iritsi dira: pertsona bakarrarentzako bankuak nonahi ikus daitezke, udalek zenbait zubipe hesitu dituzte, eta asko dira etxebizitza blokeetako aterpeak hesitu dituzten komunitateak. Halere, egilearen arabera, agerikoagoak edo sotilagoak dira neurriok. Hiri altzariei dagozkien aldaketak administrazioak agintzen ditu, eta herritar gehienentzat oharkabean pasatu ohi dira. Hala uste du Alejandra Puente RAIS Euskadi etxegabeekin lan egiten duen elkarteko zuzendariak: «Azalpenak ematen ez dizkiegun arte, herritarrek ez dute pentsatzen banku baten diseinua etxegabeak uxatzeko eraikia egon daitekeenik; gehienek arkitektura modernoarekin lotzen dute». Eremu pribatuan, ordea, bortitzagoak dira neurriok. «Hesiek edo eztenek badute konnotazio zehatzagoa: agerian geratzen da muga bat direla».

Kausa eta ondorioa. Logika horren barruan eraldatzen da etsai arkitektura. Neurri «erreaktiboak» direla uste du Pablo Ortiz Bizitegi elkarteko zuzendari teknikoak: «Ez dira prebentzio neurri gisa jartzen, erantzunak dira: etxegabeek espazio bat lo lekutzat hartzen dutenean, orduan ixten dute». Erreakzio hori eraso bihurtzen dela ohartarazi du Puentek. «Arbuio metodoak dira, gizarteak duen arazo bati bizkar emateko manera bat, eta etxerik ez duten pertsonen eskubideen urraketa».

Ezkutatuz, desagerrarazi

Etxegabeekin lan egiten duten elkarteek ohartarazi dute egitura horien asmoa ez dela espresuki aitortzen. Halere, euren susmoak berresten dituzten zenbait adibide zenbatu dituzte dagoeneko. Bilbon, kasurako, San Mameseko ingeniaritza eskolan zegoen balkoi baten azpialdea itxita agertu zen orain pare bat urte. Bertan egiten zuen lo etxegabe talde batek. Era berean, Bilboko Erriberako merkatuaren azpialdean zegoen aterpea lo lekutzat hartu zuten zenbait etxegabek. Egoera salatzeko asmoz, irudi bat zabaldu zen sare sozialetan. Erantzuna aterpeko sarbidean hesiz ixtea izan zen. Donostian, esaterako, Antigua auzoko autobus markesina batzuetako eserlekuak aldatu dituzte. Zirkulu erdi itxura dute orain, eta ezinezkoa da bertan etzatea. Horrelako adibideak arazoa deuseztatzeko manera direla uste du Puentek: «Ikusten ez dena ez da gertatzen; etxegabeak begi bistatik kenduz, arazoa ukatzen ahalegintzen dira». Baina Joseba Gaya Bizkaiko Caritas etxegabeen arduradunak uste du arrazoibide hori zentzugabea dela. «Arazoa ukatu arren, arazoa egon, badago».

Arrisku bihurtzen dira etxegabeak; mehatxu eta arerio. Bereziki komunitate pribatuetan. Berta Mora antropologoak uste du etxebizitza blokeen inguruan egindako aldaketak defentsa mekanismo gisa baliatzen dituztela: «Hein batean, pobreari zaion gorrotoa da; espazioa okupatzea ez da arazoa, baizik eta nork okupatzen duen. Hobeto ikusia dago jatetxe batek okupatzea espazioa, etxegabe batek baino».

Horrek zerikusi handia du etxegabeen inguruan sortutako imajinarioarekin. «Etxegabea entzutean, zaintzen ez den pertsona bat irudikatzen da, lur jota dagoena; arrisku bat direla uste da, eta gizartea alarma piztuta dabil», erantsi du Puentek. Zuzenean esaten ez diren gauzak direla uste du Ruizek: «Auzokideek ez dute eskatzen etxegabea hortik kentzeko; kexatzen dira esanez hor ezin direla egon, salaketa gisa, baina benetan begi bistatik galdu besterik ez dute nahi».

Alex Mitxelena arkitektoak neurrien zentzugabekeria mahaigaineratu du. «Etxegabeek pairatzen dituzte ondoriorik larrienak, baina komunitate osoaren kontra doaz». Mitxelena elkarbizitzan oinarritutako arkitektura diseinatzeko lanean dihardu, Mora antropologoarekin eta Enkarni Genua arkitektura irakaslearekin batera. Ikerketa talde bat osatu dute. Mitxelenak uste du etsai arkitektura espazio kudeaketaren bilakaeraren ondorio dela. «Espazio publikoaren eta pribatuaren arteko mugak zorroztu dira, bertakoaren eta kanpokoaren arteko arrakala handitu egin da». Kanpokoa, kasu honetan, etxegabeak dira. Muturrera eramanda, gizarte eredu baten isla da arkitektura bera: «Ez dagoenak ezin du arazorik sortu, paradigma hori da: zuhaitzik gabe, inork ez ditu moztuko; zaburik gabe, haurrek ez dituzte apurtuko; eta, hiri altzaririk gabe, ez da inor etzango bertan», esan du Mitxelenak. Norabide horretan doaz hiri ereduak. «Hiriak pasatzeko tokiak dira, ez geratzekoak. Helburua A puntutik B puntura iristea da», azaldu du Morak.

Neurri batean erruduntasunari aurre egiteko mekanismoak ere badirela nabari du Ortizek: «Aurrean ditugunean, errudun sentitzen gara, eta soluziorik onena desagerraraztea da». Gaya bat dator: «Etxegabe bat kalean egotea sintoma bat da, argi uzten du gure gizartea eta sistema ez dabiltzala ondo, eta ez zaigu gustatzen hori ikustea». Horregatik, irtenbidea ez ikusiarena egitea izaten da, arazoa konpondu bainoago.

Espazioaren ukapenaren aurrean, etxegabeek beren gain hartzen dute egoera berria. Beste nonbaitera alde egiten dute: «Errudun sentitzen dira; pairatzen duten egoeraren erantzule direla uste dute, arrazoia besteek dutela uste dute, ezin dutela bertan lo egin. Beste toki baten bila hasten dira, ez dute espazioa defendatzen», zehaztu du Puentek.

Arkitektoak, arauen menpe

Elementuok diseinatzea arkitektoen lana izaten da, betiere irizpide zehatzei jarraituz. Mitxelenak ohartarazi du araudi eta baldintza oso zorrotzak izaten dituztela maiz euren jardunean. Hari gertatutako kasu bat azaldu du: «Banku batzuk diseinatu behar genituen, eta materiala izan zen traba; egurrezkoak ezin genituen egin, metalezkoak izan behar zuten. Metala oso hotza da neguan, eta erre egiten du udan; ez da erosoa. Baina banku horien ardura mantentze lanetako teknikariarena zen, eta hari bost axola zitzaion erabilgarriak ziren ala ez, bere helburu bakarra bankuak ahalik eta luzeen irautea zen; finean, ahalik eta diru gutxien gastatzea».

Hori ikusita, kontraesanetan mugitzen direla aitortu du. Askotan, eskuak lotuta jarduten dira: «Araudiak asko baldintzatzen du arkitektoon lana; diseinu guztietan ideologia bat dago, onartua dena edo ez, eta profesionalak hor nahastuta gaude», berretsi du Genuak. Lotura horiek gorabehera, beste bide hartzen ahalegindu dira Gomez eta Mitxelena.

Etxegabeekin lan egiten duten elkarteak bat datoz. Azken helburua inork kalean lo egin behar ez izatea da; baina, era berean, onartezina iruditzen zaie pertsonarik zaurgarrienei oztopo gehiago eranstea. Elkarteak ezkor agertu dira neurri horien aurrean; uste dute deuseztatu ordez gogortu egingo direla: «Epe motzeko erabakiak dira, gustatzen ez zaiena erditik kentzea, baina finean denoi murrizten ari zaigu espazio publikoaren erabilera», esan du Gayak. Gizarte eredu garaikidearen erantzuna neurri zorrotzagoak hartzea izango da.

Izan ere, gurpil zoro baten azken muturra da etsai arkitektura: «Norbait etxetik botatzen duzunean, garbi dago nora doan: kalera. Baina, zer gertatzen da norbait kaletik botatzen duzunean? Paradoxa bat da. Nola bota daiteke norbait kaletik?». Airean utzi ditu galderak Ruizek.]]>
<![CDATA[Etxerik gabe, kalerik gabe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2020-01-25/etxerik_gabe_kalerik_gabe.htm Sat, 25 Jan 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1920/038/001/2020-01-25/etxerik_gabe_kalerik_gabe.htm Etsai arkitektura esaten zaie horrelako estrategia arkitektonikoei, atsedenerako edota lotarako balia daitezkeen guneak mugatzen baitituzte. Herritar ororentzako kaltegarriak dira, baina etxegabeak uxatzeko eraikiak izan ohi dira, horiek pairatzen baitituzte ondoriorik lazgarrienak. Etxebizitzarik ez dute, eta kaletik ere botatzen dituzte.

Horrelako egiturak mundu osoan hedatzen ari dira dagoeneko, eta Euskal Herrira ere iritsi dira: pertsona bakarrarentzako bankuak nonahi ikus daitezke, udalek zenbait zubipe hesitu dituzte, eta asko dira etxebizitza blokeetako aterpeak hesitu dituzten komunitateak. Halere, egilearen arabera, agerikoagoak edo sotilagoak dira neurriok. Hiri altzariei dagozkien aldaketak administrazioak agintzen ditu, eta herritar gehienentzat oharkabean pasatu ohi dira. Hala uste du Alejandra Puente RAIS Euskadi etxegabeekin lan egiten duen elkarteko zuzendariak: «Azalpenak ematen ez dizkiegun arte, herritarrek ez dute pentsatzen banku baten diseinua etxegabeak uxatzeko eraikia egon daitekeenik; gehienek arkitektura modernoarekin lotzen dute». Eremu pribatuan, ordea, bortitzagoak dira neurriok. «Hesiek edo eztenek badute konnotazio zehatzagoa: agerian geratzen da muga bat direla».

Kausa eta ondorioa. Logika horren barruan eraldatzen da etsai arkitektura. Neurri «erreaktiboak» direla uste du Pablo Ortiz Bizitegi elkarteko zuzendari teknikoak: «Ez dira prebentzio neurri gisa jartzen, erantzunak dira: etxegabeek espazio bat lo lekutzat hartzen dutenean, orduan ixten dute». Erreakzio hori eraso bihurtzen dela ohartarazi du Puentek. «Arbuio metodoak dira, gizarteak duen arazo bati bizkar emateko manera bat, eta etxerik ez duten pertsonen eskubideen urraketa».

Ezkutatuz, desagerrarazi

Etxegabeekin lan egiten duten elkarteek ohartarazi dute egitura horien asmoa ez dela espresuki aitortzen. Halere, euren susmoak berresten dituzten zenbait adibide zenbatu dituzte dagoeneko. Bilbon, kasurako, San Mameseko ingeniaritza eskolan zegoen balkoi baten azpialdea itxita agertu zen orain pare bat urte. Bertan egiten zuen lo etxegabe talde batek. Era berean, Bilboko Erriberako merkatuaren azpialdean zegoen aterpea lo lekutzat hartu zuten zenbait etxegabek. Egoera salatzeko asmoz, irudi bat zabaldu zen sare sozialetan. Erantzuna aterpeko sarbidean hesiz ixtea izan zen. Donostian, esaterako, Antigua auzoko autobus markesina batzuetako eserlekuak aldatu dituzte. Zirkulu erdi itxura dute orain, eta ezinezkoa da bertan etzatea. Horrelako adibideak arazoa deuseztatzeko manera direla uste du Puentek: «Ikusten ez dena ez da gertatzen; etxegabeak begi bistatik kenduz, arazoa ukatzen ahalegintzen dira». Baina Joseba Gaya Bizkaiko Caritas etxegabeen arduradunak uste du arrazoibide hori zentzugabea dela. «Arazoa ukatu arren, arazoa egon, badago».

Arrisku bihurtzen dira etxegabeak; mehatxu eta arerio. Bereziki komunitate pribatuetan. Berta Mora antropologoak uste du etxebizitza blokeen inguruan egindako aldaketak defentsa mekanismo gisa baliatzen dituztela: «Hein batean, pobreari zaion gorrotoa da; espazioa okupatzea ez da arazoa, baizik eta nork okupatzen duen. Hobeto ikusia dago jatetxe batek okupatzea espazioa, etxegabe batek baino».

Horrek zerikusi handia du etxegabeen inguruan sortutako imajinarioarekin. «Etxegabea entzutean, zaintzen ez den pertsona bat irudikatzen da, lur jota dagoena; arrisku bat direla uste da, eta gizartea alarma piztuta dabil», erantsi du Puentek. Zuzenean esaten ez diren gauzak direla uste du Ruizek: «Auzokideek ez dute eskatzen etxegabea hortik kentzeko; kexatzen dira esanez hor ezin direla egon, salaketa gisa, baina benetan begi bistatik galdu besterik ez dute nahi».

Alex Mitxelena arkitektoak neurrien zentzugabekeria mahaigaineratu du. «Etxegabeek pairatzen dituzte ondoriorik larrienak, baina komunitate osoaren kontra doaz». Mitxelena elkarbizitzan oinarritutako arkitektura diseinatzeko lanean dihardu, Mora antropologoarekin eta Enkarni Genua arkitektura irakaslearekin batera. Ikerketa talde bat osatu dute. Mitxelenak uste du etsai arkitektura espazio kudeaketaren bilakaeraren ondorio dela. «Espazio publikoaren eta pribatuaren arteko mugak zorroztu dira, bertakoaren eta kanpokoaren arteko arrakala handitu egin da». Kanpokoa, kasu honetan, etxegabeak dira. Muturrera eramanda, gizarte eredu baten isla da arkitektura bera: «Ez dagoenak ezin du arazorik sortu, paradigma hori da: zuhaitzik gabe, inork ez ditu moztuko; zaburik gabe, haurrek ez dituzte apurtuko; eta, hiri altzaririk gabe, ez da inor etzango bertan», esan du Mitxelenak. Norabide horretan doaz hiri ereduak. «Hiriak pasatzeko tokiak dira, ez geratzekoak. Helburua A puntutik B puntura iristea da», azaldu du Morak.

Neurri batean erruduntasunari aurre egiteko mekanismoak ere badirela nabari du Ortizek: «Aurrean ditugunean, errudun sentitzen gara, eta soluziorik onena desagerraraztea da». Gaya bat dator: «Etxegabe bat kalean egotea sintoma bat da, argi uzten du gure gizartea eta sistema ez dabiltzala ondo, eta ez zaigu gustatzen hori ikustea». Horregatik, irtenbidea ez ikusiarena egitea izaten da, arazoa konpondu bainoago.

Espazioaren ukapenaren aurrean, etxegabeek beren gain hartzen dute egoera berria. Beste nonbaitera alde egiten dute: «Errudun sentitzen dira; pairatzen duten egoeraren erantzule direla uste dute, arrazoia besteek dutela uste dute, ezin dutela bertan lo egin. Beste toki baten bila hasten dira, ez dute espazioa defendatzen», zehaztu du Puentek.

Arkitektoak, arauen menpe

Elementuok diseinatzea arkitektoen lana izaten da, betiere irizpide zehatzei jarraituz. Mitxelenak ohartarazi du araudi eta baldintza oso zorrotzak izaten dituztela maiz euren jardunean. Hari gertatutako kasu bat azaldu du: «Banku batzuk diseinatu behar genituen, eta materiala izan zen traba; egurrezkoak ezin genituen egin, metalezkoak izan behar zuten. Metala oso hotza da neguan, eta erre egiten du udan; ez da erosoa. Baina banku horien ardura mantentze lanetako teknikariarena zen, eta hari bost axola zitzaion erabilgarriak ziren ala ez, bere helburu bakarra bankuak ahalik eta luzeen irautea zen; finean, ahalik eta diru gutxien gastatzea».

Hori ikusita, kontraesanetan mugitzen direla aitortu du. Askotan, eskuak lotuta jarduten dira: «Araudiak asko baldintzatzen du arkitektoon lana; diseinu guztietan ideologia bat dago, onartua dena edo ez, eta profesionalak hor nahastuta gaude», berretsi du Genuak. Lotura horiek gorabehera, beste bide hartzen ahalegindu dira Gomez eta Mitxelena.

Etxegabeekin lan egiten duten elkarteak bat datoz. Azken helburua inork kalean lo egin behar ez izatea da; baina, era berean, onartezina iruditzen zaie pertsonarik zaurgarrienei oztopo gehiago eranstea. Elkarteak ezkor agertu dira neurri horien aurrean; uste dute deuseztatu ordez gogortu egingo direla: «Epe motzeko erabakiak dira, gustatzen ez zaiena erditik kentzea, baina finean denoi murrizten ari zaigu espazio publikoaren erabilera», esan du Gayak. Gizarte eredu garaikidearen erantzuna neurri zorrotzagoak hartzea izango da.

Izan ere, gurpil zoro baten azken muturra da etsai arkitektura: «Norbait etxetik botatzen duzunean, garbi dago nora doan: kalera. Baina, zer gertatzen da norbait kaletik botatzen duzunean? Paradoxa bat da. Nola bota daiteke norbait kaletik?». Airean utzi ditu galderak Ruizek.]]>
<![CDATA[Australiako suteak, euskaldunen ahotan]]> https://www.berria.eus/albisteak/176291/australiako_suteak_euskaldunen_ahotan.htm Fri, 17 Jan 2020 14:32:11 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/albisteak/176291/australiako_suteak_euskaldunen_ahotan.htm <![CDATA[«Osaba deportatuen artean zegoen erosoen; terapia egiten zuen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-01-17/osaba_deportatuen_artean_zegoen_erosoen_terapia_egiten_zuen.htm Fri, 17 Jan 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2020-01-17/osaba_deportatuen_artean_zegoen_erosoen_terapia_egiten_zuen.htm Bilbao en Mauthausen (Bilbao Mauthausenen) liburua plazaratu zuen atzo, osabaren jaiotzaren mendeurrenaren aitzakian.

Marcelino Bilbao borrokalaria, deportatua eta Mauthausendik (Alemania) bizirik irtendakoa. Zure kasuan, baina, senidea zen. Nolakoa zen Marcelino Bilbao osaba?

Ez zen batere protagonista; bigaren mailan jartzen zen. Ez zuen hitza berak berez hartzen, baina, eskatzen bazitzaion, kontatzen zuen. Zeukan guztia emateko prest zegoen beti, eta laguntzeko prest.

Marcelino Bilbao 36ko gerran eta Bigarren Mundu Gerran borrokatu zen, eta Mauthausengo eta Ebenseeko (Austria) kontzentrazio esparruak ezagutu zituen. 1945etik aurrera Frantzian bizi izan zen, hil arte. Ezinezkoa dirudi bere memoria osoa liburu bakarrean biltzea.

Argitaletxekoek nahi zuten Mauthauseni buruzko liburu bat, eta ondo. Baina arrazoi politikoengatik eraman zuten Alemaniako kontzentrazio zelairik gogorrenera, eta nire osaba Alonsotegitik Mauthausera nola heldu zen azaldu beharra zegoen. Liburuak hiru zati dauzka: sarrera, Mauthausenera heldu arteko tartea azaltzen duena; gero, Mauthausengo bizipenak; eta, azkenik, epilogoa. Kontu hauek guztiak ez baitziren 1945ean bukatu; hurrengo hamarkadetan nazien deuseztatze programak aurrera jarraitu zuen.

Mauthausen aipatzen da, eta hala dakar izenburuak, baina Ebenseen igarotako garaia ere azaltzen da. Han egon zen estatubatuarrek kontzentrazio esparrua askatu arteko aldian. Hori ere kontatzen da?

Ebensee Mauthausenen menpe zegoen, baina, hain zen handia, ezen aparteko esparrutzat har zitekeen. Askatu zituzten egunean 18.000 gizon zeuden bertan. Osaba hasieratik egon zen han.

Gerra bere larruan bizi izan dutenek jarrera ezberdinak hartzen dituzte: batzuek ez dute ezer kontatzen; beste batzuk, berriz, etengabe aritzen dira gaiaren bueltan.

Bai. Nik hiru osaba izan nituen kontzentrazio esparruetan, eta oso jarrera ezberdina izan zuten: Jean Rocherrek ez zuen inoiz ezer kontatu; Jose Mari Agirre zahartzaroan konturatu zen merezi zuela gazteei kontatzea zer bizi izan zuen, eta orduan hasi zen. Marcelinok, kontrara, behin eta berriz kontatzen zuen pasatu zitzaiona. Hori zen bere gaixotasuna: trauma hori kontatu behar zuen barruan zeukan ezinegona askatzeko. Ingurukoek entzuten genion, baina ez genion ulertzen. Ikertzen konturatu naiz zer zegoen haren hitzen atzean. Horregatik, agian, osaba gainerako deportatuen artean sentitzen zen erosoen; terapia egiten zuten.

Ia ezinezkoa zen Mauthausengo kontzentrazio esparrutik bizirik irtetea. Bilbaok lortu zuen. Zer iritzi zuen heriotzari buruz?

Askotan esan zidan berak bere burua hainbeste aldiz ikusi zuela heriotzaren aurrean, ezen dagoeneko ez zion inongo beldurrik. Nazien kontzentrazio esparruetara sartzen zen preso oro hil behar zen, nahitaez; ez zegoen salbatzeko modurik. Heriotza zen aukera bakarra.

Nola salbatu zen, orduan, zure osaba?

Azalpen bakarra dago: zortea.

1945eko maiatzaren 6an askatu zuten estatubatuarrek Ebensee. Aske sentitu zen?

Berak oso gordin kontatzen zuen egin zuten lehen gauza izan zela euren gainetik zeuden presoei oldartzea; akabatu egin zituzten. Gainerakoek kontatzen ez duten zerbait da hori. Marcelinok bai.

Presoak?

Kontzentrazio esparruetan presoak hierarkizatuta daude. Piramidearen goiko aldean zeuden preso alemanak, ariarrak; haiek ere hiltzeko zeuden han, baina gainerako presoekin nahi zutena egin zezaketen. Hilketa gehienak presoen artekoak izaten ziren. Horregatik, askatu zituztenean, gainerakoak hil zituzten presoen aurka egin zuten.

Kontzentrazio esparrutik aske geratu zenetik eta hil arte Frantzian bizi izan zen; pena zuen Euskal Herrira bueltatu ez izanagatik?

Bai, erabat. Osabak 70 urte egin zituen Frantzian, eta beste 70 pasatuta ere bilbotarra izaten jarraituko zuen. Erbesteratuei hori gertatzen zaie: herrimina dute; beti ari dira etxera begira. Etxea Euskal Herriko gauzez betea zuen. ]]>
<![CDATA[Txokolatezko elkartasun irriak]]> https://www.berria.eus/albisteak/176098/txokolatezko_elkartasun_irriak.htm Mon, 13 Jan 2020 19:06:29 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/albisteak/176098/txokolatezko_elkartasun_irriak.htm <![CDATA[Zoru zuriak baldintzatuta]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/030/001/2020-01-09/zoru_zuriak_baldintzatuta.htm Thu, 09 Jan 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1909/030/001/2020-01-09/zoru_zuriak_baldintzatuta.htm
Hiru kirolen artean, akaso, oinarrizkoena alpinismoa da, termino hori gaizki erabiltzen den arren. Bada, alpinismoak jatorriz Alpeetako mendilerroan egindako igoerei egiten die erreferentzia, baina, gerora, goi mendiko edozein igoera izendatzeko erabilia izan da. Egun, orokortu egin da berba: mendiak baldintza meteorologiko gogorrenetan igotzen direnean baliatzen da; gailu espezifikoen bidez mendi elurtuan barrena ibiltzean datza teknika hori.

Izotz eskalada, mendiko eskia eta alpinismoa jarduera independenteak diren arren, alpinismoaren oinarriak ezagutzea beharrezkoa izaten da beste bi teknikak ikasi eta kontrolatzeko. Eremua guztiz bertikala bada eta izotz gogorrez osatuta badago — sarri ur jauzi izoztuak dira bideak—, izotz eskalada da aurrera egiteko teknika aproposena. Elurra bigun samarra eta ugaria denean eta bide zabalak daudenean, berriz, oinez aurrera egiteko modua ematen duten eskiak jantzita egiten du gora mendizaleak. Eski alpetarrean ez bezala, eskiak une oro jarrita eta indar mekanikoa baliatuta igotzen du aldapa kirolariak.

David Martinez kirolaria hiru tekniketan aritua da, eta gazte-gaztetan ekin zion elurretako kirolen munduan murgiltzeari. «Lanean hasi nintzenean piztu zitzaidan interesa, eta beste lankide batekin hasi nintzen mendira joaten». Santurtzikoa (Bizkaia) da Martinez, eta hamasei urte atzera hasi zuen bidea, Anboto eta Gorbeia mendiak igotzen. Gerora, bi lagunek gustua hartu zioten, eta erronka berriak probatzea erabaki zuten: Pirinioetako 3.000 metroko mendiak igotzen hasi ziren. Ibilian konturatu ziren, baina, menperatzen ez zituzten zenbait egoerari egin behar zietela aurre; bereziki, neguan. «Ohartu ginen bide malkartsuak zirela gure gogokoenak, eta alpinismoko bi ikastaro egin genituen, hastapenekoa eta hobekuntzakoa». Ikastaro haietan informazio mordoa jaso zutela dio Martinezek, batez ere material egokia hautatu eta hura nola erabili jakiteko. «Muturreko egoeretan nola jokatu ere azaltzen dizute». Praktikan jartzea izan da hurrengo urratsa. «Ikasteko, onena da zuk baino gehiago dakien jendearekin joatea; bidea seguruagoa egiten laguntzen du».

Oinarri sendoen premia

Luis Angel Rojo Gorri goi mendiko gidariak ondo daki zer den mendiko arrisku eta segurtasun neurrien berri ematea; horretan eman ditu azken 27 urteak. Egun, Gasteizko Basque Mountain Guides elkartean dihardu irakasle eta gidari. «Denetariko ikastaroak eskaintzen ditugu, oinarrizkoenetik hasi eta Andeetan edota Himalaian espedizio bat egiteraino». Mailarik apaleneko ikastaroen artean, oinarrizko alpinismoa eta orientazioa aipatu ditu Rojok; ezinbesteko baitira izotz eskaladan edo mendiko eskian sakontzeko. «Oinarrizko alpinismoan kranpoiak jartzen eta haiekin ibiltzen irakasten dugu, eta baita eroriz gero pioleta nola erabili ere».

Kranpoiak mendiko botei lotzen zaizkien egiturak dira, metalezko hortzak dituztenak, elurretan zapaldu ahal izateko. Pioleta, berriz, metalezko pikotx zorrotz bati lotutako makila bat da, eskuan hartuta igoeran laguntzen duena eta erorketak gelditzeko baliatzen dena. Ikastaro hori denaren hasiera dela uste du Rojok. 60 eta 150 euro arteko kostua dute hastapen ikastaroek. Taldeak bat eta sei pertsona artekoak izaten dira maila apalenetan, eta bi edo hiru pertsonakoak goi mailako ikastaroetan.

Sonia Casas bilbotarra ere goi mendiko gidaria da, eta, ziurtagiri ofiziala 2006an jaso zuen arren, 25 urtetik gora daramatza egunero mendian ibiltzen: «Dakidana transmititzen diet bezeroei; nire ezagutza zabaltzen dut: inguruaren eta norberaren ezagutza, apaltasuna eta zentzu komuna behar-beharrezkoak dira».

Jon Basterra donostiarrak, berriz, ikastarorik gabe ekin zion eskaladari, etxean ikusi eta ikasitakoaren ondorio gisa. «Gurasoengandik jaso nuen mendizaletasuna, eta materiala ere beti izan dut eskura etxean bertan». Tarte batez muzin egin zion eskalatzeari, baina gerora gogoz bueltatu zen; etxean materiala edukita, «errazago». Gurasoekin harri eskaladan trebatu zen arren, aitortu du izotz eskaladan aritu zen estreinako aldian zenbait akats egin zituela: «Izotza zulatzeko aitaren torloju zaharrak eta guk erositako berriak nahastu genituen; zaharrak zorroztu gabe zeuden, eta nahiko katastrofikoa izan zen». 18 urte zituen, eta Izasko bailaran (Aragoi, Espainia) izan zen gertakaria. Izan ere, indar fisiko gehiago erabiltzen da harri eskaladan, eta pioleten, soken eta kranpoien erabilera egokia premiazkoa da izotz gainean eskalatzeko. «Prozesu logikoa da harri eskalatzaile izanda izotzean eskalatu nahi izatea, baina gerora batean ona izateak ez dakar bestean ere ona izatea; teknika ezberdinak dira erabat».

Hotzak elurra eta izotza dakartza berarekin, eta horiek paisaia berriak eratzen dituzte mendiko zoru eta hormetan.«Elurra da batik bat goi mendiko kirolen bereizgarria, hotza, egun laburrak, haize zakarra eta tenperatura baxuak ez ezik», azaldu du Casasek. Horrela, ingurua gogortu ahala tresna espezifikoak behar izaten dira aurrera segitzeko. Elurraren eta izotzaren nolakotasunak material aldaketa dakar berekin. Basterrak sokak, mosketoiak eta izotza zulatzeko torlojuak eramaten ditu berekin horma bat eskalatzen duen guztietan: «Material propioa lortuz eta berrituz joan naiz, eta askotan lagunen artean partekatzen dugu». Pirinioetan eta Alpeetan izotz eskalada egiten ibiltzen da batik bat donostiarra, eta mendiko eskian behin bakarrik aritu da. Martinez eta Rojo bat datoz, ordea: mendi eskia da gustagarriena haientzat. «Oinez igotzen zara, baina eskiatzen jaisten zara bide berri batetik», esan du Martinezek. Tekniken arteko uztarketak egin zalea da santurtziarra. Mendiko eskiaren kasuan, eskiak eta bastoiak nahitaezko tramankuluak dira; ez edonolakoak, baina: «Foka azal izeneko larru berezi bat dute azpiko aldean, soilik goranzko norabidean joateko modua ematen duena; gainera, estuagoak eta arinagoak ere badira», azaldu du Martinezek.

Esperientziadunen lezioak

Kirolari guztiak bat datoz: okerrenak ez dira mendian topa daitezkeen arriskuak; mendizaleen arduragabekeria izaten da askotan istripu eta egoera latzenen eragile. «Garrantzitsua da gure lan psikologikoa, jendeak uler dezala apurka ikasi beharreko kirolak direla, konplexuak», zorrotz mintzatu da Rojo. Informazio jario handia egonda, igorleari erreparatu behar zaiola dio Martinezek: «Mendi gidariak dira tekniken inguruko informazio gaurkotua dutenak, bestela erraza da datu desegokiak jasotzea». Casasek arduraz jokatzearen garrantzia azpimarratu du: «Noraino hel zaitezkeen ohartzea atzera egitea bezain garrantzitsua da; elurra etengabeko eraldaketan dago, oso aldakorra da, eta arriskutsua da; erne egon beharra dago». Natura eremu kontrolaezina da, eta, teknikak menperatzeaz gain, nolabaiteko «meteorologo afizionatua» izatea ere lortu du Martinez mendiari esker, eguraldiak baldintzatzen baitu beti haren jarduna.

Elurretako mendi kirolak egiteko bi arrazoi nagusi azpimarratu dituzte kirolariek: paisaiak eta etengabeko trebakuntza. «Bizitza hurrengo erronkaren bila egituratzen da», dio Martinezek. Egunerokotik ihes egiteko era gisa du Basterrak: «Eskalatzen nagoenean gainerako guztia ahazten dut; horretan bakarrik nago». Rojok une jakin bat nabarmendu du: «Gailurrera iristean, mundua zabaltzen da zure begien aurrean; hori da gora ailegatzearen alderik ederrena».]]>
<![CDATA[Negu parteko ihesaldi laburrak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2020-01-04/negu_parteko_ihesaldi_laburrak.htm Sat, 04 Jan 2020 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2020-01-04/negu_parteko_ihesaldi_laburrak.htm
Bikote frantsesaren eran, beste askok ere Gabonetako bazkari eta afariak bukatu eta lanera itzuli bitarteko egun urriak baliatzen dituzte txoko berriak ezagutzeko. «Gaur goizean heldu gara, eta gaur bertan egingo dugu alde: itsasoa ikusi, erosketak egin eta pintxo batzuk dastatzea da asmoa», azaldu du Pastorrek. Lehen aldia du bikoteak Donostian, ingurukoek gomendatuta: «Nire ama egona da Donostian, eta baita Londresko lagun bat ere; hiriaren inguruan askotan hitz egin didate».

Egun-pasa joan da Donostiara Lyongo bikotea, eta egonaldiaren batezbestekoa ez da askoz handiagoa. Bat, bi edo, asko jota, hiru egun igarotzen dituzte etxetik at turistek neguko atsedenaldian. Hori da Sevillatik (Espainia) Donostiarako bidaia egin duten Borja Falconde eta Mercedes Perezen kasua ere. Urteroko ohitura dute urtarrilaren 2tik 5era bitarteko epean hiri berriak ezagutzea. Aurten, Bilbo eta Donostia aukeratu dituzte. «Bi egun igaro ditugu Bilbon; gaur etorri gara Donostiara eguna pasatzera, eta bihar Bilbotik abiatuko gara bueltan Sevillara», esan du Falcondek. Sakelakoa eskuan, irribarretsu ari da haren aldamenetik Perez han-hemen argazkiak ateratzen. «Asko harritu gaitu egiten duen hotzarekin jendea itsasoan bainatzen ikusteak». Itsasoak lasaitasuna transmititzen dio Perezi, baina ezinbestean arkitekturari erreparatu dio bisitan. «Artearen historiako irakaslea naiz, eta XIX. mende bukaerako eta XX. mende hasierako Donostiako eraikin dotoreen berri banuen; datuak bertatik bertara ikustea falta nuen, ordea, eta benetan dira ederrak».

Itsasoak erakarrita

Kontxako pasealekuaren ezkerraldean haurrentzako karrusela dago, oraindik ere oporretan dauden haur txikiz josita; pixka bat urrunago, berriz, Gabon garaien azken txanpan tinko dirauen bola koloretsuz jositako zuhaitza. Aurrez aurre, itsasoa, negu betea izanagatik ia-ia zeruko hodei grisekin bat eginda, eta, hotzari aurre eginda, itsasoan jolasti dabiltzan dozena bat lagun.

Begiak itsasoan iltzatuta eta artilezko txanoa eta bufanda soinean, ahizparekin eta lagunarekin dago Laura Odene madrildarra. Irrati esataria da Odene, eta kazetaritza ikasketak direla medio, Euskal Herriko egunkarien berri badu. Ofizioaz jabe, pozik erantzun ditu galderak. Donostiara joateko hura tematu zen: «Ahizpa eta laguna konbentzitu nituen Donostiara etortzeko, eta ez naiz batere damutzen; itsasoa ikustea zoragarria da». Odenek hondartza du hiriko txoko gogokoena; ahizpa eta laguna, berriz, beste iritzi batekoak dira. «Katedrala gustatu zait gehien, oraingoz», adierazi du Candela Garciak. Paula Oden antzera mintzo da: «Horixe bera esan behar nuen nik ere; oso deigarria egin zait katedrala». Ostegunean heldu ziren Donostiara hirurak, eta gaur goizean bueltatuko dira Madrilera. Egun gutxi izanda ere, probetxua atera diete turistek neguko oporrei. ]]>
<![CDATA[Gabonen hasiera hiriburuetan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/033/001/2019-12-21/gabonen_hasiera_hiriburuetan.htm Sat, 21 Dec 2019 00:00:00 +0100 Uxue Gutierrez Lorenzo https://www.berria.eus/paperekoa/1891/033/001/2019-12-21/gabonen_hasiera_hiriburuetan.htm
BILBO

Bilbon bi egunetan banatzen dute Olentzero eta Mari Domingiren etorrera. Batetik, astelehenean egingo dute kalejira. Carlton hoteleko balkoitik herritarrak agurtu eta 17:30ean hasiko da ibilbidea. Kale Nagusia alderik alde zeharkatuko dute bi pertsonaiek, Arriaga plazara heldu arte. Bertan, Bilboko Udalak kantaldia antolatu du. Hurrengo egunean, berriz, haurren gutunak jasoko dituzte Olentzerok eta Mari Domingik, 11:00etatik 14:00etara.

DONOSTIA

Udaletxea izango dute lehen geralekua Olentzerok eta Mari Domingik Gipuzkoako hiriburuan. 15:30ean batuko dira pertsonaiak herritarrekin asteartean. Alderdi Ederren zain egongo dira haur nahiz helduak, eta erdiko balkoitik agurtuko dituzte Olentzerok eta Mari Domingik. Udaletxetik jaitsi, eta trikiti eta dantza giroan jasoko dituzte bertaratutako haurren gutunak. 16:00etatik 18:00etara egongo dira opari eskariak jasotzen, eta 17:40an itxiko dute ilara.

Behin eskariak ondo jasota hasiko da harreran bigarren zatia. Umeen eskutitzak hartuta abiatuko dute kalejira hiriko kaleetan barrena, 18:30ean. Bidean, askotariko laguntzaileak izango dituzte alboan. Batetik, basandere, basajaun, hiru jentil, dragoi bat eta 70 iratxo eta ipotx ibiliko dira Olentzero eta Mari Domingiren inguruan bueltaka. Izaki fantastikoekin batera, trikitilariek, erraldoiek, egurgileek eta baserritarrek osatuko dituzte hiria zeharkatuko dituzten bi karrozak. Animaliarik ez da izango kalejiran, estreinakoz. Ordubeteko ibilbidea egingo dute: Bulebarretik hasi eta buka, 19:30ean amaituko da desfilea.

GASTEIZ

Gasteizen egun osoan izango dira ekintzak. Astearte goizean, Mari Domingirekin eta Olentzerorekin aurrez aurre egoteko aukera izango dute haurrek. 10:00etatik 15:00etara egongo dira bi pertsonaiak Gasteizko udaletxeko harrera aretoan gutunak jasotzen. Kalejira, berriz, 18:00etan abiatuko da Iparralde gizarte etxetik. Folkore Akademia, Arabako Dantzarien Biltzarra, Olabide ikastola, Indarra KE eta Kalez Kale kaleko heziketa programa egongo dira desfilean bi pertsonaiekin batera. Denera, ordubeteko iraupena izango du kalejirak, hurrengo ordenan: Iparralde gizarte etxetik Legutioko aterako bidea hartuko dute. Ondoren, Frantzia kalea, Bake kale eta Olagibel kalea zeharkatuko dituzte, 19:00etan Plaza Berrian bukatuz. Ibilbidea bukatuta, Olentzerok eta Mari Domingik udaletxeko balkoitik agurtuko dituzte herritarrak.

IRUÑEA

Donostiaren eta Gasteizen eran, asteartean bertaratuko da Olentzero hiriburu nafarrera. Mari Domingiriren presentziarik ez da izango Iruñean, ordea. Sorbalda gainean hartuta, 18:00etan paseatuko dute Olentzeroren panpina hiriko kaleetan barrrena. Arte eta Lanbide eskolatik hasi, eta alde zaharra zeharkatu ondotik, Konstituzio plazan bukatuko da kalejira. 200 animalia inguru eta joaldunez, dantzariz eta artzainez osatutako segizioak lagunduko dute panpina ibilaldian. Jaiotza biziduna ere irudikatuko dute. Kalejira amaituta, 19:15etik 19:30era egingo diote harrera Olentzerori udaletxeko plazan.]]>