<![CDATA[Uxue Rey Gorraiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Tue, 29 Nov 2022 10:04:20 +0100 hourly 1 <![CDATA[Uxue Rey Gorraiz | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Zubietako erraustegia ixteko eskatu dute ehunka lagunek Donostian]]> https://www.berria.eus/albisteak/221276/zubietako_erraustegia_ixteko_eskatu_dute_ehunka_lagunek_donostian.htm Sun, 27 Nov 2022 10:03:35 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/221276/zubietako_erraustegia_ixteko_eskatu_dute_ehunka_lagunek_donostian.htm Tapiak aitortu du Zubietako erraustegiak ez dituela betetzen Ingurumen Baimen Bateratuak eskatzen dituen baldintzak Hain justu, kutsadura mugen gaineko eztabaida pil-pilean izan da asteon. Egoeraren berri nork ematen duen, desberdina baita diagnostikoa. Duela aste batzuk, Gipuzkoako Hondakinen Kontsortzioak ziurtatu zuen Zubietako erraustegiak «zehatz-mehatz» betetzen dituela Eusko Jaurlaritzako Ingurumen Baimen Bateratuak eskatzen dituen baldintza guztiak, «Europako beste instalazio askotan baino zorrotzagoak» izan arren. Arantxa Tapiak, ordea, horrekin bat egiten ez duen iritzia eman zuen joan den asteartean legebiltzarrean: aitortu zuen gehiegizko isuriak daudenean ez dagoela sistemarik erretzea automatikoki geratzeko. Hain zuzen ere, GuraSOSek duela aste batzuk salatu zuen bezala. Halaber, problemaren larritasuna zer neurritakoa den nabarmentze aldera, erraustegiak osasunari ekartzen dizkion kalteak ere aipatu dituzte manifestazioan. «Ez dira konturatzen guri eta gure senideen osasunari eragiten dieten gaietan inork ez gaituela ordezkatzen!», adierazi du elkarteak. Auziari irtenbidea aurkitzeko, GuraSOSek ezinbesteko ikusten du elkarrizketa mahai bat sortzea. Horregatik, hitzordu bat zehaztu dezala galdegin diote Gipuzkoako ahaldun nagusi Markel Olanori. «Ireki, behingoz, gazteluko ateak herritarrei. Kontrol demokratiko eta gardena behar dugu». ]]> <![CDATA[Hodei Ezpeletak irabazi du Euskal Herriko Aizkora Txapelketa Nagusia]]> https://www.berria.eus/albisteak/221278/hodei_ezpeletak_irabazi_du_euskal_herriko_aizkora_txapelketa_nagusia.htm Sun, 27 Nov 2022 09:57:09 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/221278/hodei_ezpeletak_irabazi_du_euskal_herriko_aizkora_txapelketa_nagusia.htm <![CDATA[Gazteen ahala eta sasoia]]> https://www.berria.eus/albisteak/221280/gazteen_ahala_eta_sasoia.htm Sun, 27 Nov 2022 09:35:12 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/221280/gazteen_ahala_eta_sasoia.htm <![CDATA[Kanpoan da Kanada, eta estualdian Alemania]]> https://www.berria.eus/albisteak/221281/kanpoan_da_kanada_eta_estualdian_alemania.htm Sun, 27 Nov 2022 09:26:57 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/221281/kanpoan_da_kanada_eta_estualdian_alemania.htm <![CDATA[Harkaitz Millan Gipuzkoako Kultura diputatuak dimisioa eman du, atxilotua izan ondotik]]> https://www.berria.eus/albisteak/221279/harkaitz_millan_gipuzkoako_kultura_diputatuak_dimisioa_eman_du_atxilotua_izan_ondotik.htm Sun, 27 Nov 2022 09:20:59 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/221279/harkaitz_millan_gipuzkoako_kultura_diputatuak_dimisioa_eman_du_atxilotua_izan_ondotik.htm ]]> <![CDATA[Eternitaterako trobadore]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1911/028/001/2022-11-23/eternitaterako_trobadore.htm Wed, 23 Nov 2022 00:00:00 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/paperekoa/1911/028/001/2022-11-23/eternitaterako_trobadore.htm
Minbiziak jota zendu da kantautorea. Hainbat urte zeramatzan gaixoaldian, eta, hain zuzen ere horregatik, Madrilen bizi zen duela lauzpabost urte, eritasunaren kontrako tratamendua jasotzeko. Abeslariaren sare sozialak baliatuta eman dute haren heriotzaren berri: «Oroimenean izanen da eternitaterako».

Milanesek 40 album kaleratu zituen bakarlari gisa. 1973an lehenbizikoa: Versos sencillos de Jose Marti. 2019an azkena: Standards de Jazz. Ibilbidean, haren kantu askok jo dute goia, bai Kuban, bai handik kanpo ere. Hark idatziak dira, adibidez, Yolanda, El breve espacio eta Ámame como soy abesti ezagunak. Sarri aitortu diote eginiko ibilbidea: 2005ean, Kubako Musikaren Sari Nazionala eman zioten; 2006an, bi Grammy Latino irabazi zituen; eta 2015ean, Bikaintasun Musikalaren garaikurra jaso zuen, Grammy Latinoetan hura ere.

Troba eta 'filin'-a

1950eko hamarkadan, Milanes Habanara joan zen bizitzera, sorterria utzita, eta kontserbatorioan eman zuen izena. Bertako musika herrikoiak erdiz erdi hartu zuen artista, eta guztiz baldintzatu haren konposatzeko manera. Garai hartan, gainera, filin musika estiloak harrapatu zuen. Ingelesezko feeling-etik dator, eta ezaugarri bat du ardatz: sentimenduek gidatzen dute interpretazioa, eta, hala, estutu egiten da kantariaren eta entzulearen arteko hutsartea, komunikazioa zuzenagoa baita. Halaber, doinu horietan berebiziko garrantzia izan zuten AEBetatik ailegaturiko bi korrontek: jazzak batetik, eta kantu erromantikoak bestetik. Milanesek gogoz bereganatu zituen joera horiek.

Hain justu, antzinako troba eta jazzaren harmonia konplexuak uztartuta erdietsi zuen bere estiloa. Oholtzan, ohikoa zuen soiltasuna: gitarra bat eta ahotsa izaten ziren, sarritan, elementu bakar.

Ahots leunez eta mugarik gabe egiten zion kantuan maiteminari, eta hitzetan azaltzen zuen sentiberatasuna da, ezbairik gabe, haren musikaren zigilu nabarmenetako bat. Dena dela, maitasunari buruzkoak ez ezik, grinez baina emeki ezpainetaratu zituen beste gai askori loturiko mezuak ere: zahartzaroa, aberria, inperialismoaren aurkako borroka, zoriontasuna, etsipena eta ezinegona, kasurako. Bere garaiaren kronikagilea izan zen, finean.

Iraultzari ere egiten zion kantuan; ez nolanahikoari, dena dela. Hain zuzen ere, azken urteotan, Milanes aski kritikoa izan zen Kubako sozialismoarekin. BERRIAk 2013an elkarrizketatu zuen abeslaria azken aldiz, eta, herrialdean aldaketa politikorik behar ote zen galdetuta, honela erantzun zuen kubatarrak: «Uste dut iraultzek ismo-etan pentsatzeari utzi behar diotela, eta soilik iraultzetan pentsatu, besterik gabe. Ismo-ek politikara eramaten dute beti, eta politika guztiz galgarria da iraultzarentzat, kontzesio asko egiten dituelako. Ustelkeriara eramaten du, gaiztotu eta doilortu egiten da. Egin behar dena iraultza da».

Milanesen heriotzaren albisteak erreakzio andana eragin du zaleengan, bai eta, jakina, trobadorearekin harreman estua izan zuten zenbait artistarengan ere. Besteak beste, askoren bihotzak ukitu ditu Silvio Rodriguezek inoiz lagun min izandakoari eskainitako argitalpenak. Bien arteko harremana aspaldi zen hoztua, Kubaren egoera politikoari buruz iritzi desberdinak zituztelako, batik bat. Ordea, Rodriguezek omenaldia egin dio Milanesi. Pablo izeneko kantua sortu zuen 1969an harentzat; sekula ez zen kaleratu publikoki, eta, orain, blogean argitaratu ditu hitzak. Honela dio abestiak: «Behinola ezagutu zintudan / heriotzari bularra tarrataka ari zinela. / Ez zenekien deus / baina zeu zinen hura eskutik zeramana».]]>
<![CDATA[Hildakoez gaizki hitz egitea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2009/029/003/2022-11-23/hildakoez_gaizki_hitz_egitea.htm Wed, 23 Nov 2022 00:00:00 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/paperekoa/2009/029/003/2022-11-23/hildakoez_gaizki_hitz_egitea.htm Puskak liburuan. Igela argitaletxeak euskaraz eman du lana, Amaia Apalauzaren itzulpenean. 21 narrazio labur dira, eta aurkezpenean egon da idazlea ere, Iruñeko Karrikiri elkartean.

Urtebetean egin du liburuak katalanetik euskararainoko bidaia. Documenta saria irabazteak eman zion bidea Pujadasi Els desperfectes argitaratzeko iaz -hori du jatorrizko izenburua-; eta Igelak Mintaka sailean jaso du orain itzulpena.

Apalauzak iradoki du begietaratzeko ez ezik ahoratzeko modukoa ere badela Puskak. «Ipuinak mokadutxoak dira; laburrak eta txikiak izanagatik, zapore iraunkorra uzten dute».

Izan ere, itzultzaileak susmoa du dastatze saio batekin konpara daitekeela, aski estuki, Pujadasen hitzak irakurtzeak irakurlearentzat dakarren esperientzia. «Demagun zerbait ahoratzen duzula. Ez dakizu oso ongi zer den, eta hasten zara murtxikatzen. Bat-batean, zapore eztanda bat gertatzen da. Jaten ari zaren horrek harritu egiten zaitu, eta askotariko erreakzioak eragin: irribarre bat aterako dizu, edo igual zapore garratza hartuko diozu. Edo gozatuko duzu, edo kontrako eztarritik joanen zaizu, edo hasiko zaizu, igual, tripako min pixka bat». Ipuinekin ere, halaxe, Apalauzaren iritziz.

Ipuinetako pasarteek errealak izan litezkeen egoerak dituzte abiapuntu, baita jende askok buruan bueltaka izan ohi dituen gaiak ere: lana, turismoa, amatasuna, harreman erromantikoak eta bakardadea, adibidez. Hala eta guztiz ere, narrazio guztietan agertzen da, bat-batean edo sotilki, normaltasuna zartatzen eta baretasuna erdiz erdi hausten duen zerbait. Horiek horrela, itzultzailearen arabera, liburua «puskaz» betea dago. Koskatuak diren gauzaz josia. Berdin kraskatutako objektu edo buruak, edo apurtzen diren harremanak.

Pujadasek bereziki maite du halako batean kontakizunak bihurritzea. «Errealitatean gertatzen direnez hitz egin nahi izaten dugu, kezkatzen gaituzten gauzez, baina modu asko daude horretarako». Eta idazleak jadanik aurkitua du bere modu kutuna: umore beltza eta tonu «groteskoa», berez sinesgarriak liratekeenak «esajeratuz» lortua.

Aholkuak ipuinean kontatzen direnak jarri ditu adibide Pujadasek: neska bat da protagonista, pabiloi industrial batean. Familiak eta lagunek eraman dute hara, asmo batekin: bizitza nola bizi behar duen esplikatzea hari. Ilara batean jartzen zaizkio guztiak, eta aholkuka hasi. Idazleak argi du zer erakutsi nahi duen horrekin: «Guri sekula ez litzaiguke gertatuko halakorik, baina guztiok sentitu dugu inoiz denak gomendioka ari zaizkigula, sinetsita bezala geure bizitza salbatzen ari direla horrela».

Heriotzak ere garrantzi handia du ipuinetan. Batik bat, idazleak dudan jartzen ditu doluari loturik egun ezarrita dauden protokoloak. «Adibidez, zergatik ezin da hildakoez gaizki hitz egin?», egin du galde Pujadasek. Hain zuzen, tenore horretantxe erretratatu du familia bat liburuko bigarren narrazioan, heriotzarako bidea egiten ari denari buruz gaizki esaka. Idazlearen arabera, zirikatzeko era bat da. «Heriotzari beste modu batean begiratzeko modu bat da. Ez dadin hainbeste harrotu».

Esan beharrekoak, labur

Idazkerari dagokionez, Puskak liburu «ausarta» delakoan dago Apalauza: «Freskoa, ganberroa eta bizia da, ahozkotasunetik hurbileko erregistroko hizkeran idatzia, eta ez beti normatiboa». Hain justu, Pujadasek zehaztu du zenbaitetan prest izan dela arauetatik «pixka bat ihes egiteko», hala lortuko bazuen testuak ongi egitea aurrera, estropezurik gabe.

Ipuingintzak duen ala ez duen ospeari buruz ere hausnartu du Pujadasek Iruñean. Idazlearen iritziz, genero horrek «estatus bikoitza» du. «Irakurleen artean, ipuinen ospea apalagoa da. Eleberriak jende askoz gehiagok irakurtzen ditu». Ordea, horrek badu bere ifrentzua: «Literatur sektorearen barrenean, askori iruditzen zaie ipuina eleberriaren gainetik dela, poesiarekin alderatzen delako, nolabait. Printzipioz, bi genero horiek ez dute aparteko antzik, baina komun dute kontentzioaren artea. Esan beharrekoa hitz gutxitan esateko abilezia».

Gainera, susmoa du ipuinak ez ote diren irakurtzen zailagoak. «Ipuinekin, irakurlearen bakardadea handiagoa da. Eleberriak zurekin egiten du bidea, autoreak lagundu egiten dizu orrialdez orrialde. Ipuina, berriz, kolpe bat da, eta zuk, irakurle, lan handiagoa egin behar duzu horrekin».]]>
<![CDATA[Nafarroako Auzitegiak dio «inkonstituzionala» izan daitekeela sexu segregazioari finantzaketa publikoa ukatzea]]> https://www.berria.eus/albisteak/220879/nafarroako_auzitegiak_dio_inkonstituzionala_izan_daitekeela_sexu_segregazioari_finantzaketa_publikoa_ukatzea.htm Fri, 18 Nov 2022 11:36:43 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/220879/nafarroako_auzitegiak_dio_inkonstituzionala_izan_daitekeela_sexu_segregazioari_finantzaketa_publikoa_ukatzea.htm Prozedura administratiboa abiarazi dute Nafarroan, ebazteko sexu bereizketa egiten duten eskolek «legea urratzen duten ala ez» Segregazio mota hori bukatzeko hitzarmena sinatu zuten departamentuak eta bi ikastetxe horietako zuzendaritzek, itun ekonomikoa berritzeko baldintza gisara. Ordea, ikastetxeok ez dute bete sinatutakoa. Ikasleak sexuagatik banatzen dituzten ikastetxeekin itunak sinatzea debeku da Espainiako LOMLOE hezkuntza legearen arabera. ]]> <![CDATA[«Zalantzarik ez dugu Irulegin emaitza gehiago ere izanen dela» ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/028/001/2022-11-18/laquozalantzarik_ez_dugu_irulegin_emaitza_gehiago_ere_izanen_delaraquo.htm Fri, 18 Nov 2022 00:00:00 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/paperekoa/1913/028/001/2022-11-18/laquozalantzarik_ez_dugu_irulegin_emaitza_gehiago_ere_izanen_delaraquo.htm Irulegiko eskuaren berri eman dutenetik, «zurrunbilo betean» da. Kasik erreta du telefonoaren haria, deiak jaso eta jaso. Dena dela, ulertzen du erreakzioa: «Inondik inora ez nuen pentsatuko horrelakorik aurkituko genuenik».
Inoiz susmatu zenuten Irulegiko aztarnategiak halako fruiturik emanen zuenik? Arangurengo [Nafarroa] ibarreko herritarrek eraman zuten Aranzadi, lehen aldiz, inguru horretara, 2007an. Herritarrek auzolan batzuk abiatu zituzten 2006an, eta aztarna esanguratsuak aurkitu zituzten. Ohartu ziren profesionalen laguntza behar zutela, eta Aranzadi joan zen. Orduan hasi zen ilusioa pizten? Aztarnategia mugatzeko 2007an eginiko zundaketa arkeologikoak egin zirenerako, Burdin Aroko herrixka baten aztarnak aurkitu zituzten gazteluaren azpiko belaian. Lehendik ere bagenekien han zegoela, bibliografiek ere aipatzen baitzuten. Kontua da Arangurengo Udalak lehenbizi gazteluan zentratzea nahi zuela, eta, horregatik, horri ekin genion. 2017an hasi zinen aztarnategia zuzentzen. Hain justu, 2018an egin zenuten gaztelutik behera, eta herrixkan murgildu. Burdin Aroko herrixka deitzen diogu, Burdin Aroa osorik hartzen duelako. Bailarako biztanleak k. a. 1400. urtearen inguruan igo ziren lehen aldiz Irulegiko gailurrera bizitzera. Herrixkak bilakaera bat izan zuen, eta handituz joan zen k.a. I. mendera arte. Horrekin topo egin dugu. Ohikoa da aztarnategi batek fase kronologiko hain zabalak biltzea? Bada halako besterik? Nafarroan, guztira 260 herrixka inguru daude katalogatuta, eta hamar baino gutxiago daude induskatuta area zabalean. Are gehiago, etxebizitza bat baino gehiago osorik aterata dituztenak esku bakarreko behatzekin konta ditzakegu. 1970eko hamarkadan Amparo Castiellak Muru-Asterainen induskatu zuen Santsoleko herrixkaz gain, Irulegikoa da horrela aztertutako bakarra. Nolakoa da aztarnategia? Kokapen orokor batetik begiratuta, Pirinioaurrean dago, Iruñerriko ibarraren eta Agoitz eta Irunberriko ibarren artean, nahiz eta Aranguren ibarraren aldean dagoen administratiboki. Pirinioaurrean egoteak esan nahi du, finean, bidegurutze bat dela: ez dago Ebroren ibarrean; ez dago, zehazki, Pirinioetan, ez isurialde atlantikoan, ezta Akitanian ere; tartean dago. Hortxe, mendi puntan [eskuarekin seinalatu du tontorra], 800 bat metroan. Baskoien lurraldearen bihotzean. Kokalekua estrategikoa izanik, espero zen zona honetan beste inon baino aztarna gehiago aurkitzea? Hainbat herrixka daude Irulegikoaren antzekoak. Iruñea bera da horietako bat. Eta Mendigorriko Andelos, eta Eslabako Santakriz. Kontua da horiek guztiak hiri erromatar bihurtu zirela gero, Burdin Aroko herrixkak azpian gelditu zirela, eraldatuta, eta, beraz, horiek ikertzea oso zaila da. Irulegiko herrixkari dagokionez, zorioneko zarete arkeologoak, ez baitzen hala gertatu. Hori da. Herrixkak jasan zuen erasoagatik, azken Burdin Aroko herrixka horrek oso ongi iraun du, ez da gainean beste hiririk eraiki, eta ordukoaren irudi izoztu bat lortu dugu. Sekulako pagotxa da guretzat. [Eten egin behar izan du hizketa. Mendizale talde bat pasatu da ondotik, eta hauxe bota dio gizon batek: «Ezkerreko eskua nik aurkitu dut! Motxilan daramat!». Irribarre batez erantzun dio Aiestaranek]. Oro har, zer deskubritu duzue aztarnategian? Aurkitutakoek balio izan digute jakiteko nolakoa zen arkitektura, nolakoa zen artisautza, nolako lan tresnak zituzten, nolakoak ziren haien jatekoak... Adibidez, agertu zaizkigu abereen hezurrak, eta horiek ikertu ditugu. Jakin dugu non zituzten errotarriak, non sutegiak... Pixkanaka, zantzu horiek guztiak ikusten ari gara. Orain arte, orduko eguneroko bizitzako hainbat alderdi guztiz ezezagunak zitzaizkigun. 2020ko uztailean kontatu zenuten nini baskoi baten arrastoak azaldu zirela han. Etxearen barrenean agertu zitzaigun, eta sekulakoa izan zen. Ez da ohikoa aztarna arkeologikoek kontu ez-materialez hitz egitea. Normalki, ongi solastatu gaitezke zeramikaz, artisautzaz, jaten zutenaz. Baina sinesmenez edo hizkuntzaz ikertzea oso afera zaila da. Irulegik bai, eman digu informazio hori. Irulegiko eskuak, batez ere. Oroitzen duzu nola azaldu zen? 2021eko ekainaren 18an, Leire Malkorrari. Beste hainbertze pieza atera ziren: zeramikak, hezurrak, metalak... Brontzezko pieza bat ateratzeak ez gintuen harritu, lehenago ere agertu izan zaizkigulako beste batzuk. Lurrez estalia zegoen, ez genuen bertan garbitu, eta ez genuen ongi ulertzen zer zen. Geroago jakin genuen pieza horrek zer esanahi zuen. Nola jakin zenuten? Zaharberritzaileak eta arkeologia teknikariak deitu ninduten, eta biltegira joan nintzen, Iruñera, korrika eta presaka. Han, ikusi genuen piezan bazela zerbait idatzia, baina ez genekien zer jartzen zuen. Horrek halako ezinegon bat sortzen zidan barrenean. Bagenekien kontuz ibili behar zela, isilik. Ilusioa sentitu nuen, baina, batez ere, sekulako ardura. Gero, ikusita ez nengoela bakarrik eta sekulako profesional andana nuela ondoan, lasaitu egin nintzen. 2021eko ekainean aurkitu zenuten pieza. Ordutik, asko aldatu zen aztarnategian lan egiteko manera? Aurtengo kanpainan, nik neronek jadanik banekien eskua bagenuela, eta idazki bat zuela, baina nire taldeko arkeologoek ez zekiten deus. Beraz, lanak berdin-berdin segitu zuen, ordura arte bezala. Beste galdera batzuei erantzun nahian jarraitu genuen. Bigarren etxea induskatzen bukatu dugu aurten; horretan ibili gara buru-belarri. Normal aritu ginen, oso kontent. Hori jakin eta deus esan ezinda, posible al da normal jarraitzea? Erronka handia izan da niretzat, baina bagenekien hori eskatzen zutela bai momentuak eta bai ikerketak. Gaur egun, esperantza duzue ondare gehiago aurkitzeko? Zalantzarik ez dugu, horrela jarraituz gero, Irulegin emaitza gehiago ere izanen dela. Batez ere, kontuan izanda zer ona den lanean dabilen profesional taldea. Irulegikoaren pareko aztarnategiek urteetako lana ematen dute, hamarnaka urte eman daitezke halako herrixka bat ikertzen, baldin eta borondatea badago. Lau urte bakarrik daramatzagu hemen, eta honen bidez doktoretza tesi batean sartuko duguna lehenbiziko hurbilketa da. Hurbildu besterik ez gara egin Irulegik kontatzen duen horretara. Borondatea aipatu duzu lanean segitzeko ezinbesteko baldintza gisa. Erakundeena nolakoa da gaur egun? Gertuko erakundeei dagokienez, borondatea agerikoa izan da. Aranguren inguruko ibarraz ari naiz batez ere. Nafarroan, oso toki gutxitan egin da halako apustua, luzera begirakoa, tokiko ondarearen alde. Zorionekoak gara herri honetan egoteagatik eta inguruan halako jendea edukitzeagatik. Horrez gain, Nafarroako Gobernuak laguntza teknikoa eman digu ikerlan honetan; azken urteotan, gehixeago. Uste dut hori dela bidea. Irulegiko eskuak poztasun eta itxaropen handia ekarri die askori. halere, Euskal Herriko beste aurkikuntza batzuk gogoan-edo, bada mesfidati denik ere. Zer berme dituzue pieza honen inguruan? Protokolo zorrotz bati jarraituta egiten dugu lan 2019tik. Besteak beste, grabatu egiten ditugu azaltzen zaizkigun pieza guztiak, zehaztasun handiz erregistratzen ditugu argazkietan, eta geoerreferentzia bidez kokatu. Pauso horien bidez lortutako guztia txosten arkeologiko batean sartzen dugu, eta Nafarroako Gobernuari entregatu. Izatez, gobernukoekin eguneroko harremana dugu kasik. Zaharberritzaileekin ere bai, eta, bereziki horretan, zorte handia dugu. Zer zorte klase? Biltegia Irulegitik 10-15 minutura dute, oso gertu, eta, beraz, gure arkeologo taldearen parte bat ere han izaten da. Piezak lurpetik ateratzen ditugun egunean berean iritsi ohi dira haien eskuetara. Hala, zaintzaren katea deitzen zaion hori eztabaidaezina da Irulegiren kasuan. Jakina, hori bai: anitz dago ikertzeko. Ez dago irregulartasunik azaltzeko arriskurik? Carmen Usua eta Berta Balduz zaharberritzaileek sekulako lana egin dute. Hartzean, ez zuten pieza guztiz garbitu. Xaflak dituen puntu eta lerro horietako gutxi batzuk hustu zituzten soilik, ikusteko piezak azalean duen patina hori ba ote zegoen puntu eta lerro horien azpian ere, eta halaxe zegoen. Patina hori Nafarroako Unibertsitate Publikoko kimikariek aztertu dute. Eta argi ondorioztatu dute pieza eztabaidaezina dela. Hortik aurrera, filologoei eta epigrafistei dagokie irakurketa eta interpretazioak egitea. Nik fede osoa dut Javier Velaza eta Joakin Gorrotxategi adituengan. ]]>
<![CDATA[Munduko biztanleriak 8.000 milioi pertsonaren langa gainditu du]]> https://www.berria.eus/albisteak/220725/munduko_biztanleriak_8000_milioi_pertsonaren_langa_gainditu_du.htm Tue, 15 Nov 2022 15:55:07 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/220725/munduko_biztanleriak_8000_milioi_pertsonaren_langa_gainditu_du.htm <![CDATA[Chemical Brothers, Ben Yart, Merina Gris, The Blaze eta beste izanen dira 2023ko BBK Liven]]> https://www.berria.eus/albisteak/220729/chemical_brothers_ben_yart_merina_gris_the_blaze_eta_beste_izanen_dira_2023ko_bbk_liven.htm Tue, 15 Nov 2022 11:34:37 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/220729/chemical_brothers_ben_yart_merina_gris_the_blaze_eta_beste_izanen_dira_2023ko_bbk_liven.htm <![CDATA[Esloveniako presidentea emakumea izanen da lehenbiziko aldiz: Natasa Pirc Musar]]> https://www.berria.eus/albisteak/220679/esloveniako_presidentea_emakumea_izanen_da_lehenbiziko_aldiz_natasa_pirc_musar.htm Mon, 14 Nov 2022 09:50:57 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/220679/esloveniako_presidentea_emakumea_izanen_da_lehenbiziko_aldiz_natasa_pirc_musar.htm <![CDATA[Ur lohi eta aztarna artean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1956/048/001/2022-11-13/ur_lohi_eta_aztarna_artean.htm Sun, 13 Nov 2022 00:00:00 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/paperekoa/1956/048/001/2022-11-13/ur_lohi_eta_aztarna_artean.htm
Esaren ertza biltzen duen errepidean sarri sumatzen da urtegiak duen erakarmena. Izan udako bero zakarretik babesteko, izan udazken partean paseo atseginak emateko, Esak beti eragiten du lilura jendearengan. Udaren hondarrean eta udazkenean, halaber, Aragoiko (Espainia) zonan biltzen da jende gehien, Tiermas herri abandonatuaren ondoan.

Bazterrak lepo betetzen dira autoz jaiegunetan, bai eta astegunetako iluntze epeletan ere. Larunbat eguzkitsuetan, zer esanik ez. Eta orduan pizten dira, hain justu, gidarien arteko ika-mikak, libre gelditzen diren toki urrietan autoa aparkatzea nork lortuko. Lehiak lehia, Nafarroan matrikulatuak dira tartea erdietsi duten ibilgailu gehienak.

Autoa utzitakoan hasten da egiazko aisialdia, maldan behera egin eta urtegia begien bistara izatean. Aurten, urak ez du paisaia hain zabal hartzen. Ur maila ohi baino lauzpabost metro beherago dago. Hain zuzen horregatik, oraindik ere agerian daude Tiermas herriko bainutegiak; garai bateko terma erromatarrak.

Azala ur epelez jantzita

Bainujantzian, biluzik, edo neoprenozko kamisetekin. Garagardo batekin edo gabe. Nork bere modura hartzen du bainua termetan. Andre batek plastikozko poltsa bat du buruan, ur lohituak ez diezaion ilea zikindu eta harrotu. Ondoan, neskato batek erabaki du aitak lohizko maskara bat behar duela azala leuntzeko. «Kasu begiekin, maitea», erantzun dio aitak alabari. Buru soila ere marroitu dio, gogoz.

Baina guztiak ez dira ausartzen bainua hartzera. Biribil batean solasean ari den taldetxo batek hori du hizketagaia, hain zuzen ere. Ez bainatzeko arrazoiak ari dira ematen, elkarri begira. Frantsesez ari dira. «Ez nuke ateratakoan hoztu nahi», esan du txaketa urdindun gizonak. Buruarekin baizik ez diote erantzun, esanez bezala baietz, haiek ere gauza bera uste dutela. Nahiago kanpoan gelditu.

Uretatik kanpo, behatz puntak busti beharrik gabe ere posible baita termetako uraz gozatzea, hala moduz bada ere. Dena dela, sudur zulo guztiek ez dute berdin hartzen termei darien sufre usaina. «Zuk zer usain hartzen diozu? Ez al du ematen arrautza ustela?», galdetu dio gizon batek ondoko emakumeari, gaztelaniaz. «Hara! Puzker usaina ere bai. Baina ez da hainbesterako. Aise ohitzen zara», erantzun dio hark, eta honako hau erantsi segidan: «Orain dela hilabete batzuk etorri nintzen lagunekin. Eta aizu, zer gozatua. Errepikatzekoa». Ez urtaro honetan, dirudienez.

Dena ez da gozamena, baina. Irunberriko (Nafarroa) Francisco Novoak aspaldi ez zuen ikusten urtegia hain idor. «Behintzat aintzat hartuta jadanik azaroa dela», zehaztu du, serio. Familia termetan bainatzen ari delarik, urtegi zabalari begira ari da bera. «Txakurra ere hor nonbait ibiliko da, bueltaka. Ni, hemen», esan du, ezpain ertzak biribilduz, baina kezka disimulatu ezinik.

Kritiko da urtegiaren kudeaketarekin: «Inguru hau oso abandonatua dago, basatiegi. Bazuten gehixeago zaintzea ere». Desiotan da zerbait egin dezaten. Euri garaia «behingoz» hasia dela ikusteko ere bai: «Orduan bai dela hau ederra, baina negu hotzean inor gutxi etortzen da. Ez dakite zer galtzen duten».]]>
<![CDATA[Olga Tubau, Segundo Mareyren abokatua: «Nola da posible estatu batek halako izugarrikeriak egitea?»]]> https://www.berria.eus/albisteak/220587/olga_tubau_segundo_mareyren_abokatua_laquonola_da_posible_estatu_batek_halako_izugarrikeriak_egitearaquo.htm Fri, 11 Nov 2022 18:18:14 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/220587/olga_tubau_segundo_mareyren_abokatua_laquonola_da_posible_estatu_batek_halako_izugarrikeriak_egitearaquo.htm Vilaweb hedabideak elkarrizketa egin dio abokatuari. Aitortu duenez, Espainiako Gobernuko Barne ministro ohiaren hitzek ez dute batere harritu. «Tonuak, bai». Mareyren bahiketari buruzkoak eta horren ondorioak errepasatu ditu Tubauk elkarrizketan. Gogorra ekarri dituzte ekintzak Mareyri eraginiko kalteak, bai eta auzitegietan egin zituen deklarazioetarako prestatzeko hitz egindakoak ere. Nabarmendu duenez, «agerikoa» zen Barne Ministerioak zerikusia zuela auzian. Ikusi gehiago: «Maila instituzional goreneko adierazpen bat» eskatu dute GALen biktimek Hain zuzen, Barne ministro ohiak esandakoei buruz, Tubauk adierazi du eginiko adierazpenek ez dutela harritu, «inondik ere». «Sententzia irmo bat dago, argi esaten duena Mareyren bahiketa antolatzen jardun zuela», zehaztu du. Ordea, aitortu du Barrionuevoren manerek harritu egin dutela. «Harrokeria puntu hori, eta egindakoa justifikatzeko darabilen legitimitate morala. Gainerako herritarrek hori babestuko eta txalotuko bagenu bezala hitz egiten du», azaldu du abokatuak. Hala eta guztiz ere, Tubauk adierazi du gerra zikinari buruz esandakoek ez dutela eraginen ikerketa berriz zabaltzea, eta jadanik badagoela sententzia bat, 1998koa. «Irmoa da, eta frogak garbiak dira», zehaztu du. Azaldu duenez, gainera, urteek aurrera eginda ere Tubauk GALen auzia «ezin sinetsirik» segitzen du. «Nola da posible estatu batek halako izugarrikeriak egitea? (...) Estatu demokratiko batean, non hitzematen dizuten estatuak babestu egiten zaituela, nola antola ditzakete bahiketak, hilketak?». ]]> <![CDATA[Hitzen maitalearen narrazio «gordinak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/022/001/2022-11-11/hitzen_maitalearen_narrazio_gordinak.htm Fri, 11 Nov 2022 00:00:00 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/paperekoa/1872/022/001/2022-11-11/hitzen_maitalearen_narrazio_gordinak.htm alter egoa zuen Victor Catala, luma izena, eta Caterina Albert i Paradis egiazko deitura (L'Escala, Herrialde Katalanak, 1868 - 1966). Modernismo katalanaren ikurtzat jotzen da, eta, haren obraren inportantziaren jakitun, idazlearen hamar narrazio bildu ditu Txalaparta argitaletxeak, eta antologia batean plazaratu: Atsoa du izena. Sagastibeltza deiturarekin sinatzen duen itzultzaile anonimo batek euskaratu du.

Jatorrizko hizkuntzan argitaratu ziren ordena berean eman dituzte ipuinak antologian, aurrenekoa eta bizi zela argitaratutako azkena barne. 1902koa da lehenbizikoa (Mutxurdineneko Met); azkena, 1951koa (Aleixeta). Liburua, hortaz, bost hamarkadako bidaia bat da irakurlearentzat. Landa eremuko paisaiak, emakumeen bizitza biolentziaz beteak eta historia mingotsak, hizkera zainduz kontatuak.

Beste askorentzat «ongarri» izan zelako. Besteak beste, horregatik ekarri dute Catalaren obra euskarara, Txalapartako editore Garazi Arrulak azaldu duenez. «Modernismoaren ikur bat da Catala, eta, beharbada, hura gabe ezin lirateke ulertu literatura garaikide katalaneko autore eta obra batzuk. Nolabait, hura izan da ondoko askoren oinarria».

1905ean argitaraturiko Solitud eleberriari esker lortu zuen sona idazleak. Senarrarekin duen harremanak gogobetetzen ez duen andre baten istorioa da liburuaren muina. Gizonaren alferkeriaz eta zaintzarik ezaz gogaitua bizi da etxean, bakardade sentimenduak harturik. Min hori eranzteko bidea bilatzen duen arte; etxea uzten du andreak, ihesi. Eleberri sakona da, iradokitzailea eta kritikoa. Bistakoa du genero ikuspegia.

Horiek hala, Txalapartak bazuen Catalaren eleberri entzutsetsu hura argitaratzea. Idazlearen ipuinak zituzten begiz joak, ordea. «Pieza laburrak idazten zituen batez ere. 50 urtean, ehun inguru». Hain zuzen ere, horregatik iritzi zioten narrazioetako batzuk aukeratuz osaturiko antologia bat dela idazlea ezagutzeko «laginik adierazgarriena». Arrulak zehaztu duenez, «bai edukian, bai forman». Blanca Llum Vidal poeta eta Catalaren obran adituak egin du hautaketa.

Araua zalantzan jarriz

Arrularen arabera, Catalak tonu jakin batzuk izan zituen bidelagun literatur ibilbide osoan. Modu «sentiberan» idazten zuen, eta eleberri eta ipuinetan aski nabarmen islatzen ziren barrenak astintzen zizkioten gaiak: landa eremua, basakeria, desira femeninoa, emakumeen arteko harremanak, amatasuna, zahartzea, eta bakardadea, adibidez.

«Eta indarkeria», zehaztu du editoreak. «Izan emakumeen kontrakoa, izan umeen, zaharren edota abarren kontrakoa». Arrularen esanetan, antologian hasieratik bukaerara da bistakoa indarkeriaren lorratza.

Victor Catalaren lanez mintzo, gordintasun hitza ezpainetaratu ohi zaie adituei, egilearen idazteko modua deskribatzeko garaian. Urrunago jo du Arrulak: «Inpresioa dut horrela idazten zuela ez dagoelako beste modurik kontatzen zituen gertaera horiek azaltzeko. Hau da, azaltzen du indarkeria, naturaren basakeria eta beste. Ez du tragediaz azaltzen, ezta fatalismoz ere; baina, noski, agian bai gordin, ezin baita bestela egin».

Errail nagusitik kanpokoaz aritzea ere maite zuen idazle katalanak. «Catalari gustatu egiten zaio araua zalantzan jartzea; ez dut esango nahita egiten duela, baina egin, egiten du», zehaztu du Arrulak. Adibidez, ezkontzatik kanpoko erditzeak agertzen dira haren obretan, eta zalantzan jartzen du ezkontzaren instituzioa. Gainera, Catala izan zen lehenbizikoa literatura katalanean lesbianismoa kontatzen.

Cira Crespo historialari eta idazleak idatzi du hitzaurrea Atsoa-n. «Ilusioz» egin du, bereziki pozten baita Victor Catala euskarara ekarri delako. «Literatura katalaneko idazle kanonikoetako bat da», nabarmendu du. Hari, hitzaurrean bertan kontatu duenez, institutuan agindu zioten haren lanak irakurtzeko, Katalunian. Oraindik gogoan du lehenbiziko aldi horrek eraginiko harridura.

Hala eta guztiz ere, Crespok zehaztu duenez, kultur munduan idazleari egin zaion aitortza ez da inoiz izan behar adinakoa, hizkuntzari loturiko mugek nabarmen hesitu baitiote sona. «Hori dakar hizkuntza gutxitu batean idazteak, zoritxarrez».

Hain justu, askotan esana da, eta agerikoa da utzitako lanetan, Catalak bihotzez maite zuela katalana. «Hitzen maitalea zen», erantsi du Crespok. Ohartarazpen bat egin ohi zuen Catalak, sarri: «Katalunian egunero hiltzen dira hitzak». Eta, izatez, hain zen hitzen maitale, ezen koaderno batean zerrendatzen baitzituen haren ustez hilzorian ziren hitzak. Paperean erabiltzeko gero, eta ele horiek suspertzen saiatzeko hala.

Idazleak Solitud eleberriagatik jasotako iruzkin batzuk ekarri ditu gogora Crespok, dioenez askok goraipatu baitute lan horretan erakutsitako trebezia. «Esan izan da Catalak dialekto berri bat sortu zuela eleberri horrekin. Hori mundu berri bat sortzearen parekoa da». Hori ekarpen «izugarria» dela uste du. «Catalaren pareko idazleek lortzen dute ikusaraztea hitzek zenbat aukera ematen duten, zer aberatsa den hizkuntza».

Caterina Victor egiteaz

Arrulak ere nabarmendu du Catalaren prosa joria. Halaber, haren esanetan, idazlearen hizkerak agerian uzten du familiak zuen maila sozioekonomikoa. «Nahiz eta landa giroan hezia izan, familia lur-jabe eta katoliko batean sortua da, eta bistan da nahiko eskura izan zituela zenbait arte diziplina». Izatez, idazlea ez ezik, margolaria eta eskultorea ere bazen Catala. Literatura ez ziren lanak, ordea, egiazko izenez sinatzen zituen, emakume izenez: Caterina Albert i Paradis. Zergatik bihurtu, literaturan, Caterina Victor. Hainbat andre idazlek hartutako bide bera hartu zuen, epaietatik ihes egiteko, segur aski. Iritzi horretakoa da Arrula: «Aurreiritzirik gabe idatzi nahi zuen, eta hala nahi zuen leitua izan. Hasieran, horrek eraman zuen gizon izenez sinatzera».

Artean bizirik zela, baina, jada aski zabaldua zegoen Victor Catalaren benetako identitatea. Halere, luma izenez sinatzen segitu zuen idazleak, gizon izenez. Crespok susmo bat du horren inguruan: «Askeago izaten segituko zuen horrela. Bere intimitateaz aritzeko ere erosoagoa izango zitzaion Victor izena». Zehaztapena egin du Arrulak: «Ezkutatzen segitzeko eginen zuen, eta izen beraren pean gelditu zedin bildua haren literatur obra osoa».]]>
<![CDATA[Beñat Lizasok ez du gehiago eginen bertsotan plaza publikoan]]> https://www.berria.eus/albisteak/220494/benat_lizasok_ez_du_gehiago_eginen_bertsotan_plaza_publikoan.htm Wed, 09 Nov 2022 13:04:24 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/220494/benat_lizasok_ez_du_gehiago_eginen_bertsotan_plaza_publikoan.htm Makarrizketak podcastean eman du erretiroaren berri, eta iradoki du etenaldia ez dela izanen behin-behinekoa. «Iritsi da garaia atea ixteko, eta giltzaz ixteko gainera. Mila esker oholtzakide eta bertsozale guztiei». Beñat Lizasok bost minutu eskaseko ahots mezu batean aletu ditu plazari agur esatea erabakitzeko arrazoiak. Dena dela, bakar batean bildu litezke denak, kontatu duenaren arabera: konparazioek ekarri dute haren agurra. «Gorroto ditu konparazioak. Konparazio bat dagoen bakoitzean beti dagoelako bat bestea baino hobea, bat bestea baino gehiago», azaldu du Lizasok, eta ziztuan onartu du berak etenik gabe sentitu dituela halakoak bertsolari ibilbidean. Itzulingururik gabe aitortu du gertatua: dioenez, jendeak beti alderatu izan du aitarekin, baita aitonarekin ere. «Neure larruan bizi izan dut konparazioen zartailu mingarri hori. Lizaso abizena izate hutsak nire aurretik izan diren bi bertsolari handiren itzalera narama». Gainera, Beñat Lizasok zehaztu du ez duela uste denboraren joanak konparazioak etengo dituenik. «Hala izan da, eta hala izango da», adierazi du, eta hainbat alditan gertatu zaizkionetako batzuk zerrendatu ditu ondotik. Kontatu duenez, sarri aditu ditu bertsozale batzuen iruzkinak, zuzenean berari eginak. Era berean, askotan sentitu du «abizenagatik» deitu izan diotela bertso saio batzuetarako. «Abizenak ate asko ireki dizkit, aukera asko, baina jendeak Lizaso entzun nahi du, eta ez Beñat». ]]> <![CDATA[Etruskoen eta erromatarren garaiko 24 estatua aurkitu dituzte Italian, kaltetu gabe]]> https://www.berria.eus/albisteak/220493/etruskoen_eta_erromatarren_garaiko_24_estatua_aurkitu_dituzte_italian_kaltetu_gabe.htm Wed, 09 Nov 2022 09:45:32 +0100 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/220493/etruskoen_eta_erromatarren_garaiko_24_estatua_aurkitu_dituzte_italian_kaltetu_gabe.htm <![CDATA[«Gorputza ez da irla bat bezalakoa; zelai zabal bat da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1973/030/001/2022-10-30/gorputza_ez_da_irla_bat_bezalakoa_zelai_zabal_bat_da.htm Sun, 30 Oct 2022 00:00:00 +0200 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/paperekoa/1973/030/001/2022-10-30/gorputza_ez_da_irla_bat_bezalakoa_zelai_zabal_bat_da.htm Larruazalaren periferiaz haraindi aurkezteko. Gorputza da gaia: haurdunaldi subrogatuak, amatasuna, prostituzioa, lana, teknologiak... Iaz argitaratu zuten lana, baina Federicik ikusi gabea zuen orain arte. Hala, liluraz irakurri ditu Amaia Astobiza Uriartek euskarara ekarritako hitzak, eta orri-pasaka aritu da, deus ez ulertu arren. Antzeko atseginez begiratzen die bere ideiei buruz galdezka hurbiltzen zaizkionei, begietara beti. Grinaz Katakrakeko liburuei. Eta orduan bota du bizitza gehiago izateko ametsari buruzkoa.

Iraganeko lezioei buruz berriz hausnartu izanaren emaitza da liburua. Zergatik izan duzu ideia horietara itzultzeko premia?

Gorputzaren teoriari buruz berriz hausnartzera bultzatu ninduen arrazoietako bat izan zen biziki desiratzen nuela politika horien mugetako batzuez gogoeta egitea. Adibidez, gehiago hausnartu behar nuen abortu eskubidearen aldeko borrokari buruz. Tematu egiten naiz gai batzuekin.

Zergatik?

Adibidez, abortatzeko eskubidea erdiesteko borroka ezinbestekoa izan zen, eta da, baina oraindik ere ez du bat egin beste aldarrikapen beharrezko batekin. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan ez zen aintzat hartu abortatzeko aukera izatea bezain inportantea dela amei baldintza material egokiak ematea haurrak izateko, hori egin bitartean bizitza guztiz sakrifikatu gabe. Haurdun egoteko, erditzeko eta haurrak hezteko. Halakorik bermatu ezean, amatasunak zuzenean dakar beldurra eta pobretzea.

Trabak bi aldeetan daude, beraz, ama izateko, eta ez izateko?

Bai. Esaterako, AEBetan, emakume beltz askori ukatu zaizkie amatasunari loturiko eskubideak. Esklabotzan, adibidez, asko izan ziren ama bortxaz. Beste asko antzutu egiten zituzten. Hori ez da hain aspaldi gertatu: ez da urte asko egin behar atzera. Problema oso aktualak dira, eta errepikatu egiten dira, askotariko formetan. Pentsa nola ukatu zaigun abortatzeko eskubidea.

Amatasunari loturiko gai bat pil-pilean da azken urteotan: amatasun subrogatua. Zorrotz mintzo zara hari buruz.

Ez dut ulertzen nolatan dauden hainbeste emakume amatasun subrogatua onartzen dutenak. Haur merkatu bat da. Guztiz kondenatzen dut bide hori, biziki. Hori bai, ez ditut kondenatzen haurdunaldi subrogatuak dituzten emakumeak, horietako asko andre pobretuak baitira, eta, akaso, hori dute salbazio bidea, diru pixka bat lortzeko modua. Hori aintzat hartuta ere, ordea, haur merkatu bat da, izugarrikeria bat; ez dut hitz hoberik aurkitzen.

Haren alde direnek altruismoa erabili ohi dute argudio gisan. Zer iritzi duzu?

Hala diote, bai. Batzuetan, esaten zaigu amatasun subrogatua dohain bat dela, emakume batek egiten duen eta oinarrian maitasuna baizik ez duen dohain bat. Hori gezurra da: ez da dohain bat, ordaindu egiten baita. Truke komertziala da, merkatu batean egiten dena.

Larruazalaren periferiaz haraindi liburuan, inoiz ez bezala mintzo zara gorputzaz. Zergatik?

1990eko hamarkadaz geroztik, gorputzaren gaineko diskurtsoa nabarmen hedatu da. Gorputza osasunaren sinonimo bezala ulertuta, itxura bat azaltzeko modura ikusita, gorputza geure burua zukutzeko bide gisan ulertuta. Masa kulturan, gorputza da protagonista gaur egun.

Txarrerako?

Bueno, arreta handiagoa ematen diogu, baina soilik kontu batzuei dagokienez. Industria handi bat dago hari eskainia: depilatzeko kremak, gorputzean zernahi aldaketa egiteko kirurgia plastikoa... Gorputzak zentraltasuna hartu du hainbat pertsonarentzat. Nik ez dut hori kritikatu nahi, baina gogorarazi nahi nieke, aldaketa soziala erdietsi nahi duen ikuspuntutik begiratuta, ezin garela ahaztu bizi baldintza materialak aldatu beharraz. Gorputza aldatuta, gure bizitza aldatu nahi izaten dugu, baina bizi baldintza materialak aldatzea da kontua.

Beraz, gorputzari begiratzeak eragotzi egiten digu besteari erreparatzea? Besteei begiratzea ere bai?

Kontua da arriskua dagoela pentsatzeko gorputza gauza indibiduala dela, norberarena, muga argikoa; horrek kezkatu egiten nau. Interpretazio horri loturik, jende askok ez du ulertu liburuaren izenburua: Larruazalaren periferiaz haraindi. Sarri galdetu didate zer esan nahi duen.

Eta zer erantzuten diezu zuk?

Izenburuak esan nahi du gorputza ezin dugula kontzeptualizatu irla bat balitz bezala. Ez da irla bat, azalak hartzen duena, azala mugatzat daukana; ez, gorputza zelai zabal bat da. Nik nahiago dut horrela ulertu, inguruko gorputzek eta inguruko guztiak baldintzatua den zelai baten gisan.

Azkenaldian, hainbatek ezbaian jarri dute feminismoan emakume kategoria erabili behar ote den. Kasu batzuetan, binarismotik ihes egin nahia dago horren atzean. Zer hitz komeni da erabiltzea, zure ustez?

Kontzeptu orokor guztiek dituzte mugak. Horregatik da hain inportantea horiei testuingurua ematea. Hala egin behar da emakume kategoriarekin, berdin egin behar da beltz kategoriarekin ere, eta, kasu honetan, biekin antzeko: borroka testuinguru batean kokatu behar dira, subjektu politiko bezala. Inportantea iruditzen zait, ez baikara ari zentzu biologikoaz.

Zer ondorio dakar horrela interpretatzeak?

Emakume asko daude nire ahizpak ez direnak, eta zeinekin ez naizen identifikatzen. Hillary Clintoni feminista deitu diote zenbaitetan, eta hori ez da nire kidea. Borroken historiaz ari bagara, eta historia kapitalistaz, argi izan behar dugu emakume hitzak barnean hartzen duela esplotazio forma bat, oro har emakume izatearen sinonimo dela ordaindu gabeko lana, eta erreprodukzioa. Horregatik, nire ustez, emakume kategoria feminismotik ateratzeak ezinbestean dakar borroka gune bat deuseztatzea. Eta, egia esan, ez nuke ikusiko hori errekuperatzeko modurik.

Liburuan diozu belaunaldi berriek gutxietsi egiten dutela 1970eko hamarkadako mugimendu feministak gorputzaren teoriari eginiko ekarpena.

Aldaketa handiak izan ziren. Garai hartan lortu zen emakumeak lan ordainduan hastea, merkatuan sartzea. Kontua da hain justu orduantxe hasi zela lana onura ekonomiko gutxiago ematen. Emakumeek, lan egin bai, baina gutxi kobratzen zuten, miseria hutsa; eskubide gutxi zituzten, eta, hortaz, ez zen erdietsi emantzipaziorik. Iruditzen zait horrek ekarri duela feminismoak orduan eginiko lorpenak gutxiestea. Sentsazio hori belaunaldi berriek dute gehiago, ez baitute ezagutu zer esan nahi izan zuen feminismoak beste garai batzuetan.

Zer neurritan kezkatzen zaitu teknologien eraginak?

Kapitalismoan, gorputzaren mekanizazio prozesua etenik gabea da. Caliban eta sorgina liburuan azaldu bezala, sistemak alderdi jakin batzuei erreparatuz neurtzen du gorputz baten balioa: arauetara egokitzeko gaitasuna, batik bat. Sistema kapitalistak gorputza hustu egiten du autonomiaz, kendu egiten dio subertsiorako gaitasuna, eta gorputzaren energia eta indar guztiak lan funtzioetara bideratzen ditu soilik. Teknologiak diziplinatzea dakarkio gorputzari.

Mekanizazio prozesua larriagoa da emakumeentzat?

Bikoitza da, eta gaur egun ere bada hori ikustea. Herrialde askotan, emakumeei ez zaie uzten bederatzi hilabetez haurdun egoten, haurdunaldia laburtu egin nahi izaten da, eta ninia zesarea bidez atera. Erditzea funtzionalagoa da horrela. Hau da, erditze prozesua bera ere guztiz mekanizatua dago. Izugarrikeria da emakumeak modu zuzenean parte ez hartzea eta medikuak izatea rol nagusia.

Sarri tematu zara emakumeei inposatzen zaizkien ordainik gabeko lanak salatzera. Askatzen ari da korapilo hori, ala mataza gero eta nahasiago dago?

1990eko hamarkadaz geroztik, munduko ekonomia berregituratu zenean, erreprodukzio lanak ere berregituratu ziren, eta, beraz, lan horiek birbanatu egin dira hein batean. Orain, emakume migranteek egiten dituzte sarri, jaioterria pobretu dietela-eta etxetik emigratu behar izan dutenek. Dena dela, kasu horiez gain ere, ilusio zentzugabe bat da pentsatzea etxetik kanpo lan ordaindu batean aritzen direnek ez dituztela etxeko lanak egiten. Estatistikek ere hala diote, argi: ordaindu gabeko etxeko lan gehienak kanpoan ere lan egiten duten andreek egiten dituzte. Goizez, gauez, igandez. Lan aste oso-oso beteak eta gogorrak dituzte.

Denboraren joanak ez du ekarri adostasunik feminismoak prostituzioaren aurrean eduki beharreko jarreran. Abolizioaren aldeko ahotsek ozen segitzen dute, baina bestelako iritziak ere badira. Nola ebatzi behar du mugimendu feministak korronteen arteko ezin ulertua?

Mugimendu feministak sexu langileen borroka babestu behar du. Oso hipokrita da esatea prostituzioa bereziki biolentoa dela, ahaztuta emakumeek beti saldu behar izan dutela beren burua, eta beti saldu dutela beren sexualitatea bera ere. Emakumeentzat, gorputza izan da, askotan, bizirauteko tresna.

Nola saldu dute, esaterako?

Askok bere burua saldu dute nahi ez zutenarekin ezkonduta, adibidez. Geureak diren gauza asko saltzen ditugu kapitalismoan bizirauteko. Eta galdera asko egin genitzake horren inguruan. Okerragoa da bagina saltzea burmuina saltzea baino? Zure lanak beste emakume batzuk zigortzea badakar, zer da okerragoa? Hau da: zergatik da sexu lana biolentoena eta umiliagarriena, eta ez da hitz egiten emakumea saltzen duten gainerako bideez?

Pentsamenduak zer toki du gaur egungo gizartean?

Pentsamendua oso inportantea da. Azken finean, horrela ulertzen dugu zergatik egiten ditugun egiten ditugunak, zer dinamikak gobernatzen duten gure bizitza. Pentsamenduak, gainera, beti izan behar du kolektiboa; beti.

Baina ohartzen gara horretaz?

Ez dakit; behintzat uste dut hala behar lukeela. Konturatu beharko genuke teoriak zer garrantzi duen. Izatez, idazteak berak ere sekulako inportantzia du, komunikazioari lotua delako guztiz, horren parte delako. Hala, besteekin harremanetan izateko modu bat ere bada. Harremanetan gaude bazkaltzean, kozinatzean... eta pentsatzean, idaztean ere bai. Idazteak irudi lezake zerbait guztiz indibiduala, baina ez da horrela.

80 urte bete dituzu aurten. Gero eta feministagoa zara? Eta gero eta marxistagoa?

Marxismoaren eta nire artean arrakalatxo gero eta gehiago ari naiz aurkitzen. Feministagoa bai, gero eta gehiago. Ez edozein feminismotan, ordea: feminismo ez-instituzionala, feminismo antikapitalista, feminismo antirrazista, feminismo antikolonialista. Horrela ez bada, ez.]]>
<![CDATA[Frankfurteko Azoka Alternatiboa martxan da asteazkenetik, euskaldun, katalan eta galiziarren topagune izateko]]> https://www.berria.eus/albisteak/219770/frankfurteko_azoka_alternatiboa_martxan_da_asteazkenetik_euskaldun_katalan_eta_galiziarren_topagune_izateko.htm Fri, 21 Oct 2022 15:45:17 +0200 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/albisteak/219770/frankfurteko_azoka_alternatiboa_martxan_da_asteazkenetik_euskaldun_katalan_eta_galiziarren_topagune_izateko.htm <![CDATA[Hogei film labur lehiatuko dira Euskal Zine Bileraren 45. aldian]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2022-10-20/hogei_film_labur_lehiatuko_dira_euskal_zine_bileraren_45_aldian.htm Thu, 20 Oct 2022 00:00:00 +0200 Uxue Rey Gorraiz https://www.berria.eus/paperekoa/1877/029/001/2022-10-20/hogei_film_labur_lehiatuko_dira_euskal_zine_bileraren_45_aldian.htm
Xabier Arrate Zine Bilerako koordinatzailearen esanetan, lehiaketarako aukeratu diren lanetan nabarmen sumatzen da pandemiak jarri zituen uhalak laxatuak direla jadanik. Lan «ausartak» iruditu zaizkio. «Normalean, fikzioa eta dokumentala gailentzen dira, eta, aurten, bestelakoak ere baditugu: bideo artetik gertu daudenak, fantastikoak, animazioa... Harrituta eta pozik gaude».

Gaurtik larunbatera eginen dituzte Sail Ofizialeko filmen proiekzioak, Ikusgarri aretoan. Hauxe da zerrenda osoa: Jon Sierraren Benitoren bizitza maitasunaren indarrez, Iñigo Alkortaren Gauero, Iker Maguregiren Trumoiak, Alaia Sedanoren Haraindiko, Paula Iglesiasen Lanbroa, Juan Esteban Montoyaren Nola ikasi euskara, Imanol G. Gurrutxagaren Deserri, Leire Egañaren Erlojupekoa, Nagore Murielen Erro bi, Alejandro Buenoren Ezohikoak, Julen Etxebarria Moral eta Malen Nicholsonen Martxoaren 28a, Guillermo Ordasen Noiz utziko dio euria egiteari, Eneko Muruzabalen Polita, Raul Barrerasen Arnasa, Mikel Ruedaren Etxean, Maider Oleagaren Irrits, Aitzol Saratxagaren Lanbroa, Eñaut Castagneten Muga, David Perezen Vatios eta Aitor Gametxoren Berak baleki.

Mahai inguruak eginen dituzte egun bakoitzean emandako filmen egileekin.

Bost sari emanen dituzte guztira: filmik onenaren saria, zuzendaritzarik onenaren saria, gidoirik onenaren saria, EITB Ikuslearen saria, eta Gazte 22 saria —2000n edo ondoren jaiotakoentzat da—. Getari Etxegarai, Paul Urkijo eta Izaskun Urkijo dira epaileak.

Lehia baino askoz gehiago

Gauza bat bistan da: norgehiagokek ez diote itzal eginen jaialdiari. Tailerrek, solasaldiek eta musikak ere badute tokirik. Esaterako, Paul Urkijo zuzendari eta epaimahaikideak hitzaldia emanen du bihar, 22:00etan: Fantasia, mitologia eta zinea.

Larunbatean, Benito Ansola Erkiaga lekeitiarraren azken lana emanen dute, lehen aldiz: Aittita makurra. Arratsaldez, (H)emen ikus-entzunezkoen eta arte eszenikoen sektoreko emakumeen elkartearekin antolaturik, Arantza Santestebanen 918 Gau emanen dute Ikusgarrin, 17:00etan, eta solasaldia ere eginen dute ondotik. Gero, Gartxot GHAUren kontzertu batek girotuko du gaua, Silken Uribarren hotelean.

Gehiago ere badago: Kameratoia euskarazko ikus-entzunezkoen rallya izanen da bihartik igandera bitarte, eta, bestalde, Super 8 lantegia izanen da igandean, ekoizpen analogikoan eta digitalizazioan sakontzeko helburuarekin.

Ohi denez, Begiradak saria ere emanen du jaialdiak. Euskal zinemari ekarpen handia egin dion pertsona edo erakunde bat aukeratzen dute aldi bakoitzean, haren ibilbideari aitortza egiteko. Aurten, Ramon Agirre aktoreari emanen diote garaikur hori.

Izan ere, ibilbide luze eta emankorrekoa da Agirre, dozenaka film, telesail eta antzezlanetan aritua. Baina haren beste alderdi bat nabarmendu du Arratek, «euskararen militante izatea»: «Ramon Agirrek oso argi izan du beti du Euskal Herrian zelan egin nahi duen zinema, zelan kontatu nahi dituen istorioak. Oso argi izaten du noiz euskaraz, zer euskaraz; eta ahal den guztietan erakusten du gure hizkuntzari fidel zaiola».

Hain justu, euskararen aldeko jarrerak batzen ditu, batik bat, Agirre eta Zine Bilera. Euskara hutsez egiten den zinema jaialdirik zaharrena da, eta, egun, euskarazko film laburretan espezializaturiko bakarra ere bai.

Lekeitio eta zinema, bat

Lekeition, zinema ez da soilik lantzean behin janzten den soinekoa. Aurten, inoiz baino indar handiagoz, antolatzaileek aldarrikatu dute zinema askoz gehiago dela herriarentzat; izaerarekin omen du zerikusi handiagoa. Horren erakusgarri da aurtengo leloa: Lekeition zinea gara. Arratek gogora ekarri du herriko lagun talde batek sortu zuela jaialdia, herritarren lana dagoela atzean, eta, beraz, nabarmendu du Zine Bilera «zorretan» dela haiekin.

Herriko bizilagunak ageri dira jaialdia iragartzeko eginiko irudietan, «zinema haiek baitira».]]>