<![CDATA[Zihara Jainaga Larrinaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Mon, 16 Dec 2019 09:05:03 +0100 hourly 1 <![CDATA[Zihara Jainaga Larrinaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ametsik garaienak eskalatzera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/030/001/2019-12-12/ametsik_garaienak_eskalatzera.htm Thu, 12 Dec 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1921/030/001/2019-12-12/ametsik_garaienak_eskalatzera.htm holita esaten dieten emakume eskalatzaile batzuek haiek ere mendietara igotzeko eskubidea eta indarra dutela aldarrikatu zuten duela zenbait urte. Boliviako emakume indigenak dira cholitak. 2015. urtean sortu zuten eskalatzaile taldea, eta, ordutik, hainbat menditara igoak dira. Halaber, joan den urtarrilean, Ameriketako mendirik garaienera, Aconcagua mendira (6.962 metro), igotzera ausartu ziren, eta taldekideetako bik gailurreraino igotzea lortu zuten. Espedizio hartan bizi izandakoarekin Cholitas dokumentala filmatu du Iruñeko Arena Comunicacion ekoiztetxeak. Dokumental hori aurkezteko etorri dira Euskal Herrira cholitak; Bilboko BBK Mendi Film Festivalean egon dira aste honetan.

Mendia, pasioa izanik, aske sentitzeko eremua dela diote cholita eskalatzaileek, eta, espedizio horren bidez, duela gutxi arte beraien herrialdean eta inguruetan emakumeek mendietara igotzeko zituzten hesiak apurtu dituztela sentitzen dute; hala aitortu dute.

Elena Quispe, Cecilia Llusco, Lidia Huayllas, Dora Magueño eta Ana Lia Gonzales dira cholita eskalatzaileen taldeko partaideak. Aimara komunitatekoak dira bostak, eta El Palo (Bolivia) hiria dute bizitoki. 4.000 metroko garaieran bizi dira. Haien senarrek, edo gazteenen kasuan aitek, turisten eta kanpotarren mendi espedizioetako gidari lanak egiten dituzte, eta, ondorioz, cholitek ondo dakite zertan datzan mendi bat eskalatzea. Gizonek erakusten dizkiete mendiak eskalatzeko teknikak, eta, askotan, turistekin batera joaten dira, «beti atzean gelditzen gara», aitortu du Quispek. Mendiko oinarrizko zenbait ikastaro eta ingelesezkoak ere jaso dituzte. Urte hauetan familiek eman dieten babesa eskertu dute: «Amets bat geneukan, eta beraiek lagundu digute betetzen».

Lehen aldia

Itsasoaren mailatik 6.088 metrora dagoen Huayna Potosi (Bolivia) mendira igo ziren, aurrenekoz, cholita eskalatzaileek. Emozioz gogoratzen dute gailurrera iritsitako momentua: «indarrik gabe ginen, baina gure arteko babesak eta geneukan ilusioak bultzatu gintuen goraino iristera», azaldu du Magueñok. Taldeko zaharrena da, 54 urte ditu, eta mende laurden baino gehiago darama espedizioen parte izaten. Eskalatzen, baina, duela lauzpabost urte hasi zen. Beheko kanpalekuan, senarrentzat zein mendiko turistentzat kozinatzen zeuden bitartean, amesten hasten zirela kontatu du. «Kanpalekuan bakarrik gelditzean, zerura begiratu eta hain goian gertatzen zena bizi eta sentitu nahi nuen nik ere». Hainbat urtez, amesteaz konformatu behar izan bazuten ere, aitortu du sekula ez zuela galdu noizbait esperientzia hori bizi izateko itxaropena: «Turista batzuk triste, beste batzuk alai, asko nekatuta eta zenbait haserre ikusten nituen, jakin-mina nuen jakiteko sentimendu haiek zeren ondorio ziren». Turista haiek bezala, haiek ere aukera bat nahi zuten. Gaur egun, 35 urteko Ana Lia Gonzales alabarekin aritzen da Dora Magueño mendiak eskalatzen. Horren erakusgarri da cholitek zer eragin duten Boliviako gazteengan: «Eredu gara, Boliviako emakume gazteek eskalatu edo bestelako kirolak egin ditzaten», esan du Gonzalesek. Harro sentitzen dira. «Guk beti esaten dugu zein adin dugun, hala jende gaztea motiba dezagun», gehitu du Huayllasek.

Haiei aukera iritsi zitzaienean, eskalatzeko prozesuak eta teknikak ikastea ez zitzaiela batere xamurra egin aitortu dute cholitek. «Hasieran, ez genekien tresneria nola erabiltzen zen: kaskoa, kranpoiak nola jarri, edo nola lotu behar ginen», kontatu du Quispek. Alokatutako tresneriarekin aritzen dira cholitak gehienetan, erosteko baliabide ekonomikorik ez dutelako.

Nortasunez, aldapan gora

Deigarriena ez da bost emakumeak munduko mendi garaienetara igotzen direla. Haiek igotzeko soinean jantzita eramaten dituzten pollera deituriko gonak dira jendearen arreta erakartzen dutenak. Gona zabal koloretsuak dira pollera-k, eta bizkar zaku eta kranpoiekin zein sokekin uztartzen dituzte eskalatzaileek jantzi horiek. «Gure identitateak eta tradizioak ez galtzeko erabiltzen ditugu pollera-k, indarra eta adorea ematen digute», azaldu du Lluscok. Are gehiago, jantzi horiekin, beraien sustraiak oroitzen eta irudikatzen dituztela dio. Borrokaren sinbolotzat ere badituzte jantziak. «Honaino iristeko borrokatu behar izan dugunaren erakusgarri dira».

Wiphala bandera mendian gora doazela eramaten duten beste sinbolo bat da, hots, Andeetako herrialde indigenak ordezkatzen dituen bandera: «Banderarekin, landa eremua jatorri dugun indigenak garela erakusten dugu, eta, gainera, harro diogu», nabarmendu du Lluscok. Boliviarrak jende iraultzailea direla azaldu dute: «Eskubideen alde borrokatzeko grina dutenak, eta hori gure espedizioetan ageri da». Aldiz, jantzi eta bandera sinbolo gisa erabiliz, espedizioek nazioartean oihartzun zabala lortu duela azpimarratu dute. Halaber, kanpotik jaso duten babesa ikaragarria izan dela diote.

Diskriminazioa

Bolivian edozein menditara igo nahi dutenean, tradizioak hala eskatuta, aurrez eskalatzeko baimena eskatu behar izaten diote ama lurrari. Erritu bat betetzen dute. Horretarako, koka hosto batzuk eta alkohola lurperatzen dituzte. «Gure amonek hori erakutsi ziguten», azaldu du Huayllasek. Hala, mendian dauden espirituei baimena eskatzen diete hara igo ahal izateko, eta eguraldi ona eta zortea izateko.

2015. urtean sortu zuten emakume eskalatzaileen taldea, eta, hasiera hartan, 11 emakume izan ziren. Debekuen aurka aritu ziren: besteak beste, gaizki ikusiak zeuden haien herrialdean; batik bat, gizonezkoen aldetik. «Egiten ari garen bidea ez da batere erraza. Mendi gidari eta eskalatzaile batzuek diskriminatu egin gaituztela sentitu dugu», esan du Huayllasek. Gaineratu dute lana kentzen ari zaizkiela ere leporatu dietela. «Gu umiliatzen saiatu dira. Esaten ziguten ez ginela gai izango mendi horietara igotzeko eta bidean hilko ginela». Emakume eskalatzaileek aitortu dute kritikei entzungor eginda indartsuago egin direla. «Erakutsi diegu indarrarekin eta adorearekin edozer lortzeko gai garela. Ekintzekin erakutsi nahi genuen gure balentria, hitzekin baino gehiago». Berretsi dute xede nagusia dela andetar nortasuna aldarrikatzea eta emakumeek pairatzen duten diskriminazioa salatzea.

6.000 metrotik gorako mendietara igotzen badira ere, haien egunerokoa berbera dela nabarmendu dute: «Ederra da lortutako guztiaren ondoren familiarengana itzultzea», esan du Huayllasek. Gaineratu du lehenago diskriminatuak eta mendekoak zirela, baina orain badutela esperantza zer egin nahi duten erabakitzeko. «Norbaitek amets on bat badu, amesteak ez du kosturik, eta gauzatzeak ere ez. Hortaz, ametsak jarraitu eta lortu behar ditugu». Gonzalesek adierazi du ahaldunduago eta kontzienteago direla egun.

Amesten segitu nahi dute cholitek eta etorkizuneko erronketan jarria dute arreta. Ameriketatik kanpoko mendiak probatu nahi dituzte: Everest mendia da haien jomuga nagusia. Baina adierazi dute Txileko Nevado Ojos del Salado ere eskalatu nahi dutela ere. Espedizio horietarako, baina, finantzaketa behar dute.]]>
<![CDATA[«Giza laguntzaren %2 soilik bideratzen da hezkuntzara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-12-05/giza_laguntzaren_2_soilik_bideratzen_da_hezkuntzara.htm Thu, 05 Dec 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-12-05/giza_laguntzaren_2_soilik_bideratzen_da_hezkuntzara.htm Awlad. Hesiak Gainditu dokumentalak. Hain zuzen, gatazkan dauden sorterrietatik ihes egin behar duten lau haurren egunerokoak nolakoak diren kontatu dute ikus-entzunezko horretan. Zehazki, haur horiengan eskolaratzeak edo ez-eskolaratzeak zer eragin duen erakutsi nahi izan dute; horretarako, Europa Mendebaldeko bi adibide eta errefuxiatuen kanpamentuetako beste bi aukeratu dituzte.

Zertan aldatzen da Jordaniako Zaatari kanpalekuan dagoen haur baten egunerokoa eskolara doanean?

ANE IRAZABAL: Eskolan oinarri bat jasotzeak balio dio haurrari ulertzeko, ezkontzeaz aparte, bizitzan aukera gehiago ere badituela. Azken finean, hezkuntzan inbertitu ezean, ezkontza goiztiarrak bultzatzen ari dira agintariak. Dokumentalean, adibidez, hori ikusten da Jordaniako ahizpen kasuan.

Zein da haien egunerokoa?

COSIMO CARIDI: Kanpamentuetan ez dute ezer egiteko aukerarik, janaria lortzeko ilara egitea baino. Ondorioz, haien harremanak kanpamentuetako pertsonetara eta familietara mugatzen dira. Haur horiek ezkontzen direnean bihurtzen dira heldu. Europa Mendebaldean, aldiz, eskolan gertatzen da aldaketa hori. Hortaz, migraziotik haratago doan kontua da. Hezkuntzarako sarbideak familiei eta haur horiei nortzuk diren aldarrikatzeko aukera ematen die.

Familiak kontziente dira eskolaratzeak duen garrantziaz?

C.C.: Kanpamentuetan egunero janaria hartzeko ilaran bi ordu egiten dituzten familientzat, beraiek ilaran denbora gehiago egin behar izatea esan nahi du haurrak eskolara joateak. Eta kontuan hartu behar da munduan daudenetatik haurren populaziorik handiena bizi dela kanpamentuetan. Horrek esan nahi du, hezkuntzan behar beste ez inbertitzeagatik, aukera asko daudela belaunaldi hori galtzeko. Europan duela 150 urtetik dugun eskubide bat da hezkuntzarena, eta gatazka lurraldeetan gerrak sortu aurretik ere bazuten.

Gatazketatik ihesi, Europa mendebaldera doazen haurren eskolaratzea nolakoa da?

A.I.: Dokumentalean desberdintasunak ikusi ditugu Oñatiko [Gipuzkoa] eta Berlingo haurren artean. Oñatin, esfortzu handia egin zuten, eta haurra berehala bihurtu zen komunitatearen parte. Ondorio ikaragarri onak izan ditu horrek haurrarengan. Berlinen, aldiz, nahiz eta hezkuntza sistema ona izan, bakardade handiagoa nabaritu dugu.

Europako politikariek behar besteko garrantzia ematen al diote gaiari?

A.I.: Europako herrialdeak errefuxiatuak hartzen ari direla diotenean, ez dira betetzen ari. Harrera, lo egiteko tokia eskaintzeaz gain, pertsona horietan inbertitzea ere bada. Eta horretan ez da esfortzurik egiten. Azken finean, Europa bere benetako aurpegia ematen ari da, larrialdiko erantzunak ematen ditu, baina egoera hori baino larriagoa da.

Zer egoeratan gelditzen dira haurrak?

A.I.: Europa denbora igarotzen uzten ari da, gaia saihesten du etengabe, eta horrek arrisku handiak sortzen ditu. Baina haurrek kontzientzia hartzen dutenerako, helduak izaten dira, eta orduan ohartzen dira etorkizunik ez dutela. Hots, hezkuntza formalik ez jasotzeak arriskuan jartzen die etorkizuna. Gaur egun, giza laguntzaren %2 soilik bideratzen da hezkuntzara, eta, ondorioz, belaunaldi osoei aukerak kentzen dizkiete, etorkizuna lapurtuz.

Zertan bereizten dira dokumentaleko lau haurren egunerokoak?

C.C.: Ume batentzat, kanpamentu batean egotea kanpin batean egotearen modukoa da. Humanitate handiarekin ikusten du bizitza, eta ez da arriskuen jabe. Baina Berlinen, ikastetxe eta hezkuntza sistema perfektu batean dagoen haurra ez dago kanpamentuetako haurrak baino zoriontsuago. Umeak ume dira, tokiaren arabera ere. Batik bat, etorkizunean lor dezaketen profilak bereizten dituzte.

Zer ondorio atera dituzue?

C.C.: Estatu guztiek eskaini behar diete hezkuntza formala herritarrei. Irakaskuntzako lehen 10-12 urteak ezinbestekoak dira, haurrak ulertzen has daitezen familiatik haratago zer rol duten gizartean, eta hori ez da gertatzen gatazka bizi duten haurrengan. Inpresio handia egin digu, haur horiek bost urte barru nola egongo diren hausnartzeak. Ardura sentsazio handia gelditu zaigu.]]>
<![CDATA[«Egunen batean gauzatuko da Guggenheim Urdaibai proiektua»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1952/046/001/2019-12-01/egunen_batean_gauzatuko_da_guggenheim_urdaibai_proiektua.htm Sun, 01 Dec 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1952/046/001/2019-12-01/egunen_batean_gauzatuko_da_guggenheim_urdaibai_proiektua.htm
Bilbao 700 fundazioaren lana bukatzea erabaki duzue. Zer dela eta?

Fundazioak azken 20 urte hauetan sendotu egin ditu Bilboko kultur ekintza garrantzitsuenetakoak; horretarako sortu zen. Diktadurak memoria ukatu zigun eta gu berreskuratzen saiatu gara. Gaur egun ekitaldi asko ez ziren existituko erakundea sortu eta bi urtera desagertu balitz. Programak egonkortuta daude, eta ez dira desagertuko. Fundazioa tresna izan da horiek aurrera eramateko, baina iruditzen zaigu orain beste batzuei dagokiela tresna izatea.

Esan izan duzu saregilea izatea zela zure berezko bidea, baina ikastea erabaki zenuen.

Etxean bost anai-arreba gara; aita arrantzalea zen, eta arrantzontzi bat genuen. Ama bertan saregile aritzen zen. Nik afizio handia neukan ikasteko. Amari gerrak eten zion ikasteko bidea, eta nik nahi nuena ikasteko esaten zidan, 14 urterekin joango nintzela saregile. Batxilergoa egiten hasi nintzen, batak bestea ekarri zuen, eta, azkenean, Kimika ikasketak egin nituen Zaragozan [Espainia].

Noiz gogoratzen duzu politikarekin izaniko lehen harremana?

Politikoki oso markatua egon naiz umetatik. Aitita eta amamarekin bizi ginen, eta gerrako istorioak kontatzen zituzten etengabe. Marka politiko hori etxeko gauza baten gisan bizi nuen, ez zena kalean esan behar. Batzokiak zituen bi logeletan bizi ziren, orduko batzokiaren arduradun zirela. Familia batua, alaba bakarrekoa, eta konfiantzazkoa. Ezaguna herrian eta naturaltasun osoarekin bizi genuen.

Bi hamarkada egin zenituen irakaskuntzan, baina kasualitatez hasi zinen, beharra zegoelako.

1972.urtean, karrera bukatu nuenean, espediente ona neukan, eta Faes laborategira joan nintzen Erandiora [Bizkaia], analisi kimikoak egiteko pertsona bat behar zutelako. Esan zidaten ez nuela sartzeko aukerarik, emakumeek, seme-alabak izateaz gain, gaixoaldi asko edukitzen ditugula-eta. Zaragozatik hona itzultzean, hemen pil-pilean zeuden ikastolak; irakaskuntza publikoa frankista zen. Euskaldun tituludunak behar ziren, are gehiago zientzietakoak. Proba egiteko sartu nintzen irakaskuntzan, gustatu egin zitzaidan eta gelditu egin nintzen. Bilboko Irakasle Eskolan zientzia atala euskaraz sortzen aritu nintzen, besteak beste.

1994an Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikako sailburuordetzara joan arte.

Euskara Sustatzeko zuzendari joan nintzen hasieran, Mari Karmen Garmendiak deitu zidan. Momentu hartan, Loiuko [Bizkaia] Lauro ikastolan ari nintzen zuzendari pedagogikoko lanean. Hilabete gutxira HABEko [Helduen Alfabetatze eta Berreuskalduntzerako Erakundea] zuzendari izendatu ninduten, eta urtebeteren ostean sailburuorde nintzen Hizkuntza Politikan.

Garai hartan hasi zen helduen euskalduntze alfabetatzearen sektorearekin, AEK Alfabetatze-Euskalduntze Koordinakundearekin, zegoen gatazka bideratzen. Zein izan zen zure rola?

Norbait gizarte ekimeneko sektoretik datorrenean, oso barneratua izaten du, nik behintzat badaukat, publikoaren eta jabetza pribatuaren arteko osagarritasuna eta elkarlanaren beharra. Uste dudalako elkarlan horretatik gizartea sendoagoa dela, eta gizartea sendo badago, datozen eguraldi txarretan ere hobeto eusten diola. Sektore publiko hori monopolio bihurtzen bada, aldiz, gizartearen geldotzea da arriskua. AEK egoera horretan zegoen, zeharo sistematik kanpo. Berak bere bitartekoak erabiltzen zituen, ahal zituen moduan, baina homologazioetatik ere urruti zegoen. AEK-ko arduradunak beren aldarrikapenekin aurkeztu ziren nire bulegoan. Hartu nituen, eta entzun nituen. Horrela, bideragarritasun plan bat ere egin genuen; horrek diru berezi bat ekarri zuen, eta hitzarmena lortu genuen. Hortik aurrera, AEK beste bide batetik sortu zen, euskaltegi itunpeko edo jabego sozialduna.

Erraza al zen gizarte arloko euskalgintza eta administrazioaren artean zeuden mesfidantzak gainditzea?

Ez, konplikatua zen. Konfiantza irabazi egiten da alde bietatik, eta tarteko iskanbila politikoek mesfidantza handiak izatera bultzatzen zuten. Baina orain beste toki batzuetan dagoen elgorria, guk pasatu genuen arlo askotan. Hainbat aldiz joan behar izan nuen Eusko Legebiltzarrera akordio horiek zirela eta.

Euskaldunon Egunkaria izan zen kudeatzea egokitu zitzaizun beste kontuetako bat.

Ni sartu nintzenerako, harremanak hautsita zeuden. Joan Mari Torrealdai eta Martxelo Otamendi etortzen ziren bileretara, eta elkarrizketa oso luzeak izaten genituen. Ordura arte deialdi batean sartzen ziren euskara hutsezko argitalpen guztiak, eta azpimailak egin genituen hedabideak sailkatzeko. Hori oinarri hartuta, hitzarmen konkretuak egiten hasi ginen.

Nola bizi izan zenuen Euskaldunon Egunkaria-ren itxiera?

Ordurako Eusko Jaurlaritzatik kanpo nengoen. Ikaragarria izan zen. EBBko idazkaria nintzen, eta Egunkaria-ren aldeko manifestazioa egin zen egunean urteko aberri batzarra geneukan. Eten egin genuen batzarra, nahi zuena Donostiako manifestaziora joan zedin. Gizarte osoarentzat oso gogorra izan zen.

Hain zuzen, Eusko Jaurlaritzatik EBBko idazkaritzara egin zenuen jauzi.

Gizartean etsipena nagusi zen garaian hartu nuen EBBko idazkaritza. Lizarrako akordioa erori berri, 2000. urtea urte odoltsua izan zen. Ondo zihoan su-etena bukatu zen, eta gogoratzeko mingarriak diren istorioak bizi izan genituen. Adibidez, ETAk EBBrekin akordioa sinatua zuela zioen. Egoera hartan oso alderdi sendoa ezagutu nuen, pertsona sendoak. Une gogorretan asko ikasteko aukera eman zidaten. Gatazka politiko bat ordezkatzea zen gure funtzioa, eta estatutuaren erreformarako bidezko legea erabiltzen saiatu ginen; baina beti ezezkoa jasotzen genuen Espainiatik. Hurrengo urteetan Ibarretxe Planak nolabaiteko ilusioa piztu zuen, baina zaila zen kontra zeuden indarrak kontrolatzea. Are gehiago, alderdi politiko baten legez kanporatzea eta Juan Mari Atutxaren epaiketa ere tartean izan ziren.

Posible ikusten duzu Ibarretxe Planaren antzeko ekinaldirik etorkizunean?

Jendea ez dago prest frustraziora eramango gaituzten egoerak bizitzeko, inozentzia galdua dugu. Abaguneak erabili behar dira, norbere diskurtsoei eta arrazoiei eutsiz, horiekin noraino irits gaitezkeen ikusteko. Jendeak nahi duen tokiraino ailegatuko gara, baina lehenengo gizartean lortu behar da akordio handi bat. Ezin da barruan iskanbila handiagoa egon kanpokoekin baino.

Nola ulertu behar da kultur politika?

Kultura elikagai ezinbestekoa da, eta teorian edukitzen duena baino atentzio handiagoa beharko luke. Kultur politika, egiten den moduaren arabera, gizartea kohesionatzeko, helduago izateko edo gizarte moduan komunitate osasuntsuagoak edukitzeko tresna oso garrantzitsua izan daiteke. Uste dut kulturak bizi gaituela.

Guggenheim museoarekin lortutako akordioa izan zen diputatu gisa lortutako mugarri garrantzitsuenetako bat.

Guggenheimekin 20 urterako hitzarmena lotzea ikaragarria izan zen. Lorpen handia zen hango funtsak kostu barik hona ekartzea. Ez zen erraza izan, batez ere urte hauetan New York apur bat jeloskor egon delako. Gezurra badirudi ere, urte batzuetan haiek baino bisitari gehiago izan ditugu.

Kultura diputatu zinela apustu nagusietakoa Guggenheim Urdaibai proiektua izan zen. Azkenean ez zen gauzatu.

Egunen baten gauzatuko da Guggenheim Urdaibai proiektua. Museoak edo kultur zentroak egiteko modu asko dago. Guggenheim Urdaibai proiektua aztertzen 25 pertsona inguru ibili ginen, alor desberdinetako adituak tartean. Egun, gure artean ditugun museoak bisitatzeko, ikusteko eta azalpenetatik ikasteko egokiak dira. Taldearen espiritua hori aldatzea zen, Guggenheim Urdaibai proiektua esperimentatzeko zentro gisa proposatu zen. Horretarako, mundu mailako artistak bertan bizitzen jartzea da asmoa, eta bertatik artistak, unibertsitateko ikasleak edo ikastetxeetako gazteak igarotzea, haiekin esperimentatzeko. Egiteko artea da han definitzen dena, eta, horretarako, Urdaibai toki egokitzat hartzen zen. Bilbotik gertu, Bizkaiko eskualde garrantzitsu batean.

Orduan, zer gertatu zen?

Batzuk beldurtu egin ziren, beste batzuk isildu, eta besteak edozein ideiaren kontra doaz, politikoki kontra daudelako. Aldaketari beldurra dion jende asko dago. Seguru nago esan izan bagenu garai hartan Urdaibain izan beharrean Enkarterrin egingo genuela batzuek proiektuaren alde egingo zutela. Horrelakoak gara sarritan. Baina uste dut egunen batean aterako dela; atera beharko luke. Oso gauza esperimentala da, desberdina, berritzailea. Azterketa guztiak eginda daude; lehiaketa egitea falta da. Egingo da.]]>
<![CDATA[Soilik aberatsenak etorriko dira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-11-21/soilik_aberatsenak_etorriko_dira.htm Thu, 21 Nov 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-11-21/soilik_aberatsenak_etorriko_dira.htm
Munduko beste toki batzuetan Eurokopa bezain ekitaldi handietan gertatzen dena eredu hartu dute Bilbon, eta ostatuetako enpresariek, eskariak handituko direla aurreikusita, negozioetako prezioak nabarmen garestitu dituzte. Horren erakusle da Eurokopa aurreko hilabetearekin alderatuz ostatu batzuek ia bost aldiz garestiago ezarri dituztela ohiko prezioak futbol txapelketaren egunetarako. Hala ikus daiteke Interneteko zenbait bilatzailetan arakatuz gero. Hain zuzen, Eurokopa Honi Ez egitasmoak sare sozialetan egin zuen lehen salaketa.

Bilbao Destino da Bilboko hotelen elkartea, eta hotelen jabeek bertan adosten dituzte halako ekitaldietan hartu beharreko erabakiak. Elkarteak, baina, adierazi du ez duela adierazpenik egingo gai horren inguruan. Bestalde, Bilboko Udaletik adierazi dutenez, Bizkaiko hiriburuan nazioarteko ekitaldiak egiten direnean «ohikoa» da ostatuetako prezioak igotzea. Eurokoparen egoerak ez ditu politikariak arduratu. Sortzen diren espektatibei egozten diote igoera hori, hain zuzen. Xabier Otxandiano Garapen Ekonomiko, Merkataritza eta Enpleguko zinegotziak, baina, azpimarratu du udalaren helburu nagusia hiriaren jasangarritasuna bermatzea dela. «Gure helburua ez da datorren urtean Bilbon diru sarrera handiak izatea; guk etorkizunera begiratzen dugu». Horretarako, hiriko enpresariei erantzukizunez jarduteko deia egiten diete: «Zaindu dezatela munduan zabaltzen duten Bilboren irudia».

Adostasuna nagusi

Ostatuetako logelen prezioak, baina, merkatu libreak ezartzen ditu; hau da, enpresari bakoitzak nahi duena egin dezake, eta ez dago mugarik zehaztuta. Hori horrela, udalak ez du eskumenik debekatzeko ere. Eskariaren eta eskaintzaren legea esaten zaio azken horri. Horregatik, prezioei begira nolabaiteko oreka bati eustea aholkatzea da Bilboko Udalak egin dezakeen gauza bakarrenetakoa. Hala ere, uste dute Eurokopa Bilbon jokatzeak eragin positiboa izango duela, prezioak prezio. Are gehiago, Otxandianok adierazi du hiriarentzat oso interesgarria dela halako ekitaldi gehiago erakartzea datozen urteetan. Era berean, azaldu du zaila dela datuak ikuspegi sozioekonomikotik aztertzea. «Guretzat garrantzitsuena da Bilboko hotelak, eta oro har turismo sektorea, lehiakorrak izatea eta urtez urte emaitzak hobetzea».

«Ostalaritzako langileok ezin dugu epaitu edo baloratu hoteletako kideek egiten dutena». Hector Sanchez Zarraga Bizkaiko ostalarien elkarteko kudeatzailearen ustez, halako ekitaldietara joaten den jendea ohituta dago prezio garestiak ordaintzera. «Ez da soilik hemen izaten, edozein tokitan gerta daiteke». Are gehiago, gaineratu du Bilbora gerturatuko den bisitaria batik bat erosahalmen handiko turista izango dela: «Bisitari horrek asumituta ditu ordaindu beharreko prezioak». Haren aburuz, prezioen igoera ez da txarra ez ona hiriarentzat. «Ez gaude ados sistemarekin, baina ulertzen dugu hotelek hala funtzionatzen dutela, hau da, eskaera gehiago dagoen neurrian prezioak altuagoak izatea». Aitortu duenez, oro har, ostalaritzan halako ekitaldi handietatik onurak ateratzen dituzte, eta hoteletako prezio altuek ez diete eragiten. Hala ere, onartu du ostatuen prezioak merkeagoak balira Bilbora datozen bisitariek beste esparru batzuetan xahutuko luketela dirua: «Agian tabernetan gehiago ibiliko lirateke, ez dakit». Bestalde, Sanchezen esanetan, halakoetan bi talde bereizten dira. Batetik, ekitaldia egingo den hirian bertan ostatu hartu dezaketen bisitariak daude, eta, bestetik, hiritik kanpo zenbait kilometrora geldituko direnak, poltsikoko ekonomiak uzten dienaren arabera.

Marketinaren menpe

Interneteko bilatzaileetan ageri diren hoteletako logelen eskaintzak sakon aztertu behar direla ohartarazi dute Otxandianok zein Sanchezek. Diotenez, adibidez, sarritan Booking bezalako bilatzaileen zerrendan ageri den prezioa eta erosketaren azken prezioa ez dira berdinak izaten. Hain zuzen, marketin estrategiei lotuta doa kontua, eta ostatuek estrategia digitalak erabiltzen dituzte bezeroak lortzeko. Zehazki, logelek duten prezioaren arabera, hotelak posizionamendua irabazi edo galtzen du zerrendetan. Horretarako, algoritmoak erabiltzen dituzte bilatzaileetako lehen postuan agertzeko, eta, azken finean, prezioak lhiakideek jartzen dituztenen araberakoak izaten dira. «Baina horrek ez du esan nahi nahitaez azken prezioa hori izango denik», zehaztu du Otxandianok. Are gehiago: Sanchezek azaldu duenez, hotel batek hainbat postu gal ditzake, data jakin edo esanguratsu batzuetan logela librerik gabe geldituz gero. Otxandianok eta Sanchezek interesatuta dagoen bezeroari aholkatzen diote ostatuan bertan informazioa eskatzeko, bilatzailetik harago, «beti ez baita egia izaten bilatzaileek hasiern erakusten dutena». Hala ere, Otxandianok azpimarratu du udaleko ordezkariei kontu horiekin manipulatzea gehiegizkoa eta guztiz desegokia iruditzen zaiela.

Euskal kontsumitzaileen elkarteak, bestalde, ezin du egoera honetanesku hartu, baina defendatzen du publikoari zuzendutako edozein zerbitzuk prezio muga bat izan beharko lukeela. Kasu honetan, ez daude lege edo araudi bat ezartzearen alde, baina uste dute hoteletako zerbitzuek prezio tarte jakin baten barruan mugitu beharko luketeela. «Ohiko prezioa zortzi edo hamar aldiz garestiago jartzeak debekatuta egon beharko luke edozein sektoretan», adierazi du Koldo Nabaskues Euskal Kontsumitzaileen elkarteko lehendakariak. Gaineratu du, baina, egin beharrekoa ez dela lan samurra. «Hotelen sektoreak jarri behar du horretan gogoa, praktika komertzial onen kode bat erabiliz, besteak beste». Batik bat autokontrola eskatzen diete kontsumitzaileek enpresariei.

Salaketarako egitasmoa

Eurokopa Honi Ez egitasmoa maiatzean aurkeztu zuten, Bilbon. Eta futbol txapelketak ekarriko dituen arazo eta ondorio negatibo guztiak ezagutaraztea da beren asmoa, besteak beste. Diotenez, egun horietan ostatuek dituzten prezioak hiri eta gizarte eredu kapitalista eta kontsumitzaile baten isla dira. «Enpresariek bisitarien gorakada aprobetxatzen dute etekin ekonomikoak ugaritzeko». Ez dute zalantzarik prezio garestiak jartzeak dituen atzeko intentzioez. Bestalde, iruditzen zaie bisitariek Bilboko tabernetan kontsumituko dutenak ez duela eraginik izango gizartean eta «herri langilean». «Ez dugu sinesten bat-batekotasunean; epe ertainera ez da etekinik ikusiko». Hiri eredutik urruti, turismo jakin batentzako ekitaldia dela diote.

Halaber, egun horietan sortuko diren lanpostuen prekaritatea ere salatzen du Eurokopa Honi Ez egitasmoak. Diotenez, bazterreko enpleguak eta aldi baterakoak ez dira lanpostu duinak. «Jaurlaritzak dio ekitaldi honek aberastasuna dakarrela eta lanpostuak sortuko dituela herri langilearentzat; baina funtsean kapitalismoan oinarritutako ekitaldiak dira». Aberastasuna enpresarientzat izango dela, hau da, etekinetatik sortuko den dirua jabeentzat. Bestalde, azpimarratu dute Bilbo betetzea «zoritxarrez» ez dela zaila izango, baina ikusi beharko dela ea gertuko hiriburuetan espero den eragin ekonomikoa gertatuko den.]]>
<![CDATA[Zapore eztanda Bilbon]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/037/001/2019-11-16/zapore_eztanda_bilbon.htm Sat, 16 Nov 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/037/001/2019-11-16/zapore_eztanda_bilbon.htm
Hamabost sukaldarik eta jangela zerbitzuko beste lau langilek osatzen dute Ola jatetxeko lantaldea. Raul Cabrera sukaldaria dute guztien gidari. Asteazkenetik igandera bazkariak eta afariak ematen dituzte, eta asteburuetan 60 menu ere ematen dituzte, arduradunek adierazi dutenez.

Bi menu ditu aukeratzeko Ola jatetxera joaten den bezeroak. Batetik, Martin Berasategiren sukaldeko onena deiturikoa dute: Berasategiren jatorrizko jatetxeko jaki propioak eta bereziki Bilborako pentsaturikoak daude bertan. Menu horretan daude, adibidez, sagar berdez egindako hostopila, aingira ketuarekin eta foie grasarekin eta bakailao kokotxak berberetxoekin, txakolin saltsan. 98 euroko prezioa du.

Bestetik, berrikuntza moduan, Tradizioa eta zaporeak dastatze menua eskaintzen dute. Aste honetan aurkeztu du sukaldariak berak jatetxean. Azaldu duenez, menu berezi horren bidez, «bere jatorria» omentzea du helburu. Sorkuntza guztietan eta ibilbide guztian izan dituen maisu- maistrez eta haiengandik ikasitakoaz gogoratzen saiatzen dela dio sukaldariak. «Nola ez, gurasoak eta izeba ahaztu gabe».

Berasategik, Ola jatetxean, Bilboko paisaiari ere egin dizkio keinuak. Haren hitzetan, plateren bidez omenaldia egin dio naturari. «Bilbori buruzko libururik onena naturak idatzitakoa da», aitortu du sukaldariak. Menua jatetxearen hiriari egokitzen dio. «Nire sorkuntzak desberdinak dira, itsasoaren, mendiaren edo urtaroaren arabera». Hori horrela, datorren neguari begira eta «Bilbok duen zaporean» oinarrituta prestatu dute dastatze menu hori. Bertan proba daitezke, besteak beste, erremolatxa-tapioka eta tartariar xerra; sardina krema eta haren solomo ketua; eta sasoiko barazki naturalak salteatuta, foie-salda eta iberiar urdaiazpikoarekin. Postreetan dago, esaterako, ogi zopa karamelutua, kafe izozkiarekin.

Sukaldariak bezeroei proposatzen die utz diezaietela «mokadu limurtzaile, arin eta batez ere zaporetsu txikiei seduzitzen». Menu guztiak pasatu dira sukaldariak Lasarte-Orian (Gipuzkoa) duen sormenezko saio bankutik. Jaki horietako askok arrastoa utzi dute Martin Berasategiren kartan.

Bakoitzak bere neurrira

Bizkaiko hiriburuko jatetxeko izenarekin amaren abizenari [Olazabal] egin dio erreferentzia. Ola jatetxeak badu zerbait Berasategiren gainerako jatetxeetatik bereizten duena: bezeroak berak jar diezaioke prezioa menuari, eta sukaldariek prezio horren araberako menua prestatzen dute. «Munduko beste edozein jatetxetan oso zaila da halako ekinbiderik ikustea», azaldu du Berasategik. Hain zuzen, jango denari prezioa jarri ahal zaion kalitatezko jatetxe gisa deskribatu du Ola. «Bezeroaren nagi, beldur eta lotsak kentzea da gure asmoa, jatetxera sartu eta etxean bezala senti dadila». Hori horrela, Lasarteko sukaldariak erakutsi nahi izan du goi mailako sukaldaritza edonoren esku dagoela.

Menua dastatzeko gutxieneko prezioa 50 eurokoa da, baina gutxiago ordainduta tripa ase nahi duenak badu beste aukera bat, urrutira joan gabe: hotelaren beheko solairuan gastrotaberna bat dauka Berasategik berak.]]>
<![CDATA[Bide erakusleak, iparrorratz gabe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-11-16/bide_erakusleak_iparrorratz_gabe.htm Sat, 16 Nov 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-11-16/bide_erakusleak_iparrorratz_gabe.htm Freetours ere esaten dietenak. Adituen arabera, turismoaren gorakadaren beste ondorioetako bat dira eskaintza horiek. Bestalde, sektoreko eskaerari neurria hartu nahian, Eusko Jaurlaritzak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan aritzen diren gida turistikoen jarduna erregulatzeko dekretua argitaratuko du, lehen aldiz.

Egun, gida turistikoen lanbidea guztiz arautu gabe dago Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Hau da, legearen babesik gabe jarduten dute, baita gida profesionalek ere;Turismo Bulegoetan lan egiten dutenek, adibidez.

Gida turistikoen figura aitortua badago ere, haien jardunean ez dago bete beharreko araudirik. 2016. urtean Eusko Jaurlaritzak onartutako Turismo Legearen arabera, bereizketa bat egiten da prestazio librea duten eta ez duten espazioen artean. Hori horrela, espazio publikoetan, hitz egiteko jarioa duen eta ongi mugitzen den edozein pertsonak egin dezake gida lana.


BAIONA. Donostiako Turismo Bulegoak hainbat tokitarako irtenaldiak esakintzen ditu; besteak beste, Lapurdirakoak. JAVIER LARREA / DONOSTIAKO TURISMO BULEGOA

Lanaren aitortza

Hori zuzentzeko asmoz, Eusko Jaurlaritzatik adierazi dutenez, lege dekretu berriaren xedea, batetik, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan aritzen diren gida turistikoen erregistro bat egitea da. Bestetik, gutxienez ondare turistiko gisa izendatutako eremu eta eraikinetan, prestakuntza jakin bat duten eta beren jarduera egiaztatua duten gidak soilik aritu ahal izatea. Prestakuntza osagarri hori Jaurlaritzaren turismo administrazioak eskainiko lukeela ere adierazi dute. Kanpotik datozen gidek, berriz, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan jarduteko denbora mugatua izango dute, denboraldiaren araberako lana izango da.

Gida profesionalen Apite elkartea aspalditik ari da sektorearen nolabaiteko erregulazio bat eskatzen. Horko kide da Iratxe Muñoz bizkaitarra, eta gaur egun duten egoera alegala salatu du: «Ez dugu babesik sentitu erakundeen aldetik; ez da legerik egon gure lanbidea babesteko». Sektore txikian lan eginik ere, ikusten dute gero eta jende gehiago ari dela, eta Muñozi ezinbesteko iruditzen zaio gida turistiko gisa jarduten duen orok aurretiko esperientzia bat duela frogatzea. Halaber, iruditzen zaio gidek egiten duten lana ez dela behar beste baloratzen: «Kanpotik ikusita, erraza dirudi, baina guk badugu esperientzia bat, urteak daramatzagu, badakigu nola tratatu jendea edo nola mugitu taldea». Horregatik, ofizialtasuna eskatzen dute, are gehiago, oso ondo deritzo profesionaltasuna erakusten duten gidek zenbait lekutan lehentasuna izateko Jaurlaritzaren proposamenari. «Gidek formakuntza bat izateak eta gure lana normalizatzeak ondarearen ezagutzan eragin zuzena du».

Konpetentzia edukitzeari ez dio arazorik ikusten Muñozek, betiere baldintza guztiak betetzen badituzte. Freetourrei erreferentzia eginez, nortzuk diren eta nola lan egiten duten zehaztu behar dela dio. Holako giden erregistroa egiteak ere lagunduko duela uste du. «Argi dago kalean daudela eskaera bat dagoelako, errealitatea ezin da ukatu». Eusko Jaurlaritzak aukera eman die APITEko kideei lege dekretu berrian beraien ekarpenak egiteko.

Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan ere nabaritu dute azkenaldian Freetour egitasmoen presentzia. Euskal Hirigune Elkargoak, baina, ez die bestelako problematikarik ikusten. Euskal Hirigune Elkargoko Turismo, Natura eta Ondarearen arduraduna da Daniel Olzomendi, eta, haren esanetan, kopuru txikia dira gida horiek: «Ez dugu handitzerik ikusi». Bestalde, gida profesional gisa jarduteko derrigorrezkoa da zenbait baldintza betetzea: «Hemen gida izateko, unibertsitateko lizentzia bat ukan behar da [Historian edo Artearen Historian], edo izandako esperientzia epaile mahai batean agertu behar da». Hori horrela, Freetourretako langileak formakuntza bat jasotzera bultzatzen dituzte, ofizialak izateko. «Ikusten dugu gero eta gehiago direla beren gaitasuna ofizializatu nahi dutenak». Turismoaren nolabaiteko gorakada igarri dute, baina horrek gida turistikoen kopurua ez duela biziki ugaritu azpimarratu du Olzomendik.


BILBO. Hiriko dendak ezagutzeko bisita gidatua. ARITZ LOIOLA / FOKU

Edozeinek ezin

Autonomoak dira Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan aritzen diren gida turistiko profesionalak. Dagozkien kuotak eta zergak ordaintzen dituzte. Hala ere, ez dute soldata finkorik; lanaren araberako irabaziak dituzte. Ondarea, kultura eta herria erakusteko lanean hainbat urte daramatzatela aitortzea oinarrizko ikusten dute Apiteko kideek.

Gurutze Ormaza Donostiako gida turistikoak eta elkarteko kideak garrantzia ematen dio gida turistikoa izateko bertakoa izateari: «Sentimenduak ez du zerikusirik kanpotik datorren norbaitekin alderatuta». Behintzat, titulazio bat edukitzea edo Euskal Herrian gutxienez urte pare batez bizi izatea beharrezko ikusten du. Gaur egun, Euskal Herrian gida bezala jarduteko ez dela «ezer» behar ohartarazi du. «Gutxienez, hemengo zerbait badakitela ziurtatu beharko lukete». Eta nola ez, turistei kontatzen zaien hori egia izatea erregutu du.

Hain zuzen, Freetourretako langileek ematen duten informazioa ez dela guztiz fidagarria dio, eta, horrez gain, arlo ekonomikoari dagokionez, ez dagoela kontrolik salatu du: «Lehen, gurea zen lan zati bat kentzen dute; turista horiek Turismo Bulegora joango balira, bestelakoa litzateke egoera». Afera horretan esku hartzeko eskatu du Ormazak, Freetourretako langileek beraien jarduna demostratzeko eta erakundeek kontrola hartzeko eskatu du. «Zerbait egitearren, gida izatea ez da serioa. Gure ofizioa da, eta beste guztiek bezalako errespetua behar du; honetaz bizi gara». Azaldu duenez, Freetour eskaintzak azaldu direnetik, zenbait turista kexati azaldu zaizkie prezio handiegiak dituztela esanez, Ormazak argudiatu du gutxieneko bizitza duin bat izateko halako prezioak jarri behar dituztela.

Nafarroaren kasuan, gida turistikoen jardunari dagokionez, lanbidea baino gehiago jarduera erregulatzen duen legea du foru gobernuak. Hau da, turismoari eta naturari loturiko ekintzak egiten dituzten enpresak dira erregistratu beharrekoak. Bisita gidatuak, benetan legezko jarduera izateko, prezio jakin batekin zein borondatearekin ordainduta erregistroan izena emandako enpresa batek egin behar ditu, betiere aldez aurretik jakinarazita. Egin ezean, isuna jaso dezakete.


GASTEIZ. Turista talde bat Andre Maria Zuriaren plazan. ENDIKA PORTILLO / FOKU

Bilakaera handia

Maitena Ezkuta Nafarroako Turismo, Merkataritza eta Kontsumo zuzendari nagusiak azaldu du azken hilabeteetan lurraldean lanean ari diren Freetourren eta ezkutuko eskaintzen azterketa egiten ibili dela Gobernua. «Garapena ez da oso handia, baina hamar pertsona inguru zenbatu ditugu araudia bete gabe lanean ari direnak». Bestalde, eskaintza horiek jasotzen dituzten sei web orrialde ere aurkitu dituzte, eta informatiboki jakinarazi diete betebehar fiskal batzuk dituztela. Hain zuzen, alor ekonomikoari dagokiona ari da kontrolatzen, batik bat, Nafarroako Gobernua. «Oraingoz, ikusi dugu ez dutela negozio-orientaziorik, lehia bidegabea egin dezakete, baina ez dute enpresa-jarduera xede». Gida turistikoek afera konpontzeko eskatu diete. Egun, baina, ez da Gobernuaren lehentasunetako bat gida turistikoen figura erregulatzea. «Ez da neurriz kanpoko zerbait», adierazi du Ezkutak.

Bilakaera handia izan du Euskal Herriko turismoak denbora gutxian, kopuruari dagokionez. Ormazak dioenez, duela zenbait urteko turismoa batik bat enpresa turismoa zen, eta turista «arruntak» ez zuen bestelako erakarpenik Euskal Herriarekiko. «Askorentzat, turismorako helmuga berria da Euskal Herria, baina, hemen, funtsean, ezer ez da aldatu». Hala ere, aitortu du nabaritu dutela su-etenaren eragina. «Turistek, amerikarrek batik bat, leku lasaiak bilatzen dituzte, eta, gaur egun, munduan, Euskal Herria toki horietako bat da».

Teknologiaren garapena ere nabaritu dutela esan du Muñoz gidak: «Harremanetarako bideak erraztu zaizkigu, baina konpetentzia gehiago ere badago; bestalde, audiogidek ere ordezkatzen dute gure lana». «Teknologiari esker, gure herria edozein txokotan ezagut dezakete», gehitu du Ormazak. Gidak bat datoz Euskal Herrira etortzen diren turisten eskaera ez dela bereziki aldatu: «Gastronomia da gure aingura nagusia gaur egun ere».]]>
<![CDATA[«Poema ikuskizun bihurtzeko prozesua XXI. mendekoa izan da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-11-07/poema_ikuskizun_bihurtzeko_prozesua_xxi_mendekoa_izan_da.htm Thu, 07 Nov 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-11-07/poema_ikuskizun_bihurtzeko_prozesua_xxi_mendekoa_izan_da.htm Analfabetoa poesia liburua argitaratu zuen joan den maiatzean Iñigo Astiz idazle eta BERRIAko kazetariak (Iruñea, 1985). Liburu horretako azken poema —hamazazpi orrialdez osatutakoa— oinarri hartuta, Mikel Aierbe literatura irakasle eta kritikariarekin batera (Azpeitia, Gipuzkoa, 1980), Högeitavåt poesia emanaldia sortu dute. «Soineko eszeniko batekin egindako emanaldia». Bigarren aldiz batu dira oholtzan, aurrez Hondakindegia ikuskizuna egin baitzuten. Bihar Donostiako Ernest Lluch kultur aretoan egingo dute emanaldia, 20:00etan.

Ikuskizunean, Astiz poema irakurtzen ari da, eta Aierbe atzean ageri da gauzak egiten. Zertan ari da?

MIKEL AIERBE: Egiten ditudan gauzak poemako elementuetatik abiatutakoak dira. Kasu honetan, poemak testua emateaz gain, bertan dauden elementuekin jolasteko testuingurua ere ematen digu. Poematik gehiegi atera gabe, bertako elementuei beste erabilera bat ematen diegu.

IÑIGO ASTIZ: Ekintza oso tontoak dira, oso errazak egitekoak, baina eszenikoki landuak eta esanahi bat dutenak.

Diozuenez, ez da poema irakurraldi soil bat. Zergatik?

I.A.: Poema irakurketa jantzi bat da. Soinekodun irakurketa bat.

M.A.: Esan daiteke performance ukituak dituela. Hala ere, arte munduko gauzen zaleak gara, baina ez dugu formakuntzarik, eta erreparoa ematen digu performance bat dela esateak. Alor horretan lan egiten duen jendea dago, eta gu sarkin batzuk gara.

Nolakoa izan da sorkuntza prozesua?

I.A.: Hogeitabat poema Högeitavat ikuskizuna bihurtzeko prozesua nahiko XXI. mendekoa izan da.

M.A.: Oso azkarra izan da prozesua: batetik, elementu gutxi genituelako baliatzeko; eta, bestetik, guk ere eskarmentua bagenuelako aurreko emanalditik. Asko lagundu digu poema bakar bat izateak ere. Azken finean, poemaren batasunak emanaldiari ere batasun bat ematen dio. Entseguetan eta arte eszenikoen kontuetan, Joseba Lazkanoren laguntza izan dugu.

Poesia jendearengana gerturatzeko ahalegin bat da?

M.A.: Poesia hilda ez badago ere, hilzorian dago. Literatura bizitzeko modu asko daude, bat izan daiteke norbera bakarrik liburuarekin, eta beste bat da halako emanaldietan sortzen diren sentsazioekin. Neurri batean hori bilatu nahi izan dugu. Iñigoren poesiak mugimenduarekin eta pentsamenduarekin lotuak daude, eta horrek ere laguntzen du poemari beste toke bat ematen zuzenekoan. Bi gauza desberdin dira Högeitavåt zuzenekoa eta norberak etxean irakurtzen duena.

I.A.: Ideia da espektakulua poematik sortzea, dekorazioa albo batera uztea. Ez gara polit egitera joan. Benetan uste dugu poema horren barruan badagoela potentzialki emanaldi eszeniko bat.

Sorkuntza prozesuan autokritikari tokia egin diozue?

M.A.: Kasu honetan, poema bakar bat eszenara eramateko, mugatuago ikusi dut sorkuntza prozesua. Horregatik, hasieratik ez nuen oso garbi ikusten Högeitavåt taularatzeko asmoa. Poemak bazeukan bere indarra, eta inoiz ez dugu poema zuzenean ilustratu nahi izan. Autokritika izan dut, eroso ez nengoen gauzetan arreta ez jartzeko, eta arriskuak hartu ditugu.

Poemako lerroak eta oholtzako ekintzak bat datoz?

I.A.: Eszenan egiten dugun dena doa batuta, dena da kontzeptu beraren bueltakoa, baina espektakuluaren oinarria poemaren irakurketa da. Mikelek egiten dituen gauzak gabe, poema irakurketa oso luze, nekagarri eta ziur aski ulertezin bat ateratzen da. Mikelekin, poema emanaldi eszeniko bat gelditzen da, eszenan zentzua daukana. Ni gabe, aldiz, Mikelen ekintzek eguneroko bizitzan izango lukete zentzua. Egiten dituen ekintzak oso soilak, xaloak eta egunerokoak dira.

Eszenako elementuen aukeraketak zergati bat du?

I.A.: Eszenako objektuak aingura moduko batzuk dira, poema mantentzen laguntzen digutenak. Poesia idaztean, nire joera da oso eskuragarri dauden gauzen bidez hain eskuragarri ez daudenetara jotzea. Emanaldian ere hori lortu nahi izan dugu. Publikoari erakutsi diogu eskuetan hartzen dugunaren atzean badagoela zerbait eskuraezina dena. Saiatu gara gauza umiletatik errealitatearen konplexutasuna ahalik eta gehien ikusarazten.

M.A.: Eszenan, XXI. mendeko biztanleontzako oso ezagunak diren objektuak daude. Saiatzen gara poesia emanaldian objektu horiei bestelako balio bat eransten, eta nolabait objektuaren tinkotasun horretatik abstrakziorako bidetxo bat egiten.]]>
<![CDATA[Euskaraz zekitenen euskaltegia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1916/038/001/2019-11-02/euskaraz_zekitenen_euskaltegia.htm Sat, 02 Nov 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1916/038/001/2019-11-02/euskaraz_zekitenen_euskaltegia.htm
Diktaduraren ostean ere egoera antzekoa zen. Kalean euskara asko egiten zen, baina herritarrek euskaraz hitz egiten jakin arren, ez zekiten idazten eta irakurtzen. Ondorioz, hasiera batean abadeentzat pentsaturiko ikastaroak gizarte osora zabaldu ziren urte gutxiren buruan. Hala, eskaeraren tamaina ikusita, Labayru fundazioa sortzea erabaki zuten ikastaroak sortu eta zazpi urtera, 1977an. «Erakunde bihurtzeko beharra ikusi genuen», azaldu du Manterolak. Hala, ikastaroek nolabaiteko nortasuna lortu zuten, eta hamar urtean ikasle kopurua ikaragarri handitu zen. Mende erdi igaro da udako lehen ikastaro hartatik, eta Labayru fundazioak gertakari hura zenbait ekitaldiren bitartez gogoratu du azken hilabeteotan.

«Udako ikastaroa euskaldunentzat sortu zen; ez zen euskara ikasteko tokia, euskara lantzekoa baino», nabarmendu du Manterolak. Ikastaroarentzako lelo bat sortu zuen abadeak berak: Dakigunetik ez dakigunera. Hain zuzen, Derioko ikastaroko ikasleek ezaugarri bat zuten amankomunean: euskaraz jakin arren, lanean gaztelera erabiltzen zuten. Asko eta asko irakasletza eskolako ikasleak ziren. «Ikastaroen abiapuntua norberak zekiena zen, zekiten horretan alfabetatu, eta gero hori ugaritzen eta gainontzeko euskalkietara zabaltzen joaten ziren», azaldu du Adolfo Arejita egungo zuzendari eta euskaltzainak. Hortaz, etxetik zekartena lantzeko metodo berriak ikasi behar izan zituzten.

Hasiera haiek, ordea, ez ziren errazak izan, batez ere materialik ez zegoelako. Urteen poderioz, hainbat liburu atera dira, deklinabidea, joskera eta aditzaren ingurukoak, adibidez. Arejitak nabarmendu duenez, beste euskaltegi batzuek euskaldun berrien mundua askoz gehiago landu duten bezala «Labayruk euskaldun, erdi euskaldun edo euskaldun endekatuen mundu hori lantzeko erronka hartu zuen».

Euskara eskolez, beste

Euskara eskolak emateaz gain, urte hauetan guztietan hainbat alor landu ditu Labayru fundazioak. Batetik, itzulpen zerbitzua dute, eta euskararen erabilera planak eta ondare lanak ere egiten dituzte erakunde eta udalentzat. Bestalde, liburutegia, artxibo garrantzitsua eta hiztegi landua dute. Sarean dagoen hiztegi fraseologikoa azken urteetan abiadura azkarrean handitzen ari da, eduki berriz eta bisitari kopuruari dagokionez, arduradunen esanetan.

Hizkuntza, hots, ondare linguistiko kulturala euskaraz transmititzeko azaltzen diren aukera guztiak baliatzen dituzte Labayrun. Ikerkuntza ere bada fundazioaren funtzioetako bat: lexikografian, hiztegigintzan, ondare eta etnografia alorrean ari dira, hain zuzen. Haatik, ekarpenik handiena, ordea, literatura eta gramatika alorreko argitalpenak izan dira, eta, horietako asko ikastaroetan erabilitako materialarekin sortu dira. Guztira ia 500 argitalpen plazaratu ditu Labayruk urte hauetan guztietan. Horien artean dago tradizio literarioa eta tradizio moderno eta klasikoa ezagutarazteko baliagarri den Idatz eta Mintz aldizkaria. Zenbait alorretan Labayru erreferente garrantzitsua bada ere, nabarmentzekoa da aurrez aipatutako alor horietako zenbaitetan egun Labayruk bakarrik egiten duela lan sartaldeko euskarari begira. Bizkaiko ahozko ondasuna batzeko, sailkatzeko eta formalizatzeko edo idatzirako erregistroa egokitzeko lana, hain zuzen. Mendebaldeko euskaran dauden baliabideak, esamoldeak eta erregistroak bateratzen lan handia egin du Labayruk.

Euskarari ematen diote garrantzia. Forma guztiei, bata bestea kendu gabe. Igone Etxebarria Labayru fundazioko egungo zuzendariordeak azaldu duenez, bizkaieran ahozkoa bizirik dago, baina idatzian batuaz ikasten da eskoletan, eta horrek ez ditu beti jasotzen ahozko bizkaieran erabiltzen diren formak. Horregatik, Labayrutik «trafiko» hori apur bat berdintzen, bateratzen eta lotzen ahalegintzen dira. «Hizkuntzaren beraren koherentzia jagoten dugu». Horregatik, Bizkaian erakunde erreferentea da bizkaieraren zaintzeari, hedatzeari eta finkatzeari dagokienez. Halere, Etxebarriak nabarmendu du inoiz ez direla besteen kontra aritzen. «Dena da euskara, eta guztiaren premian gaude denok ere».

Horri lotuta, Arejitak eta Manterolak bizkaitarren egoera nabarmendu nahi izan dute. Bizkaian urte askoan konplexua egon dela gogoratu dute. «Bizkaierak ez zuela baliorik zabaldu zen garai batean, eta trauma bat bizi izan dugu sartaldeko euskaldunok, batez ere eskoletan», esan du Arejitak. Horri lotuta, ikastetxeetarako egin diren hainbat material sartaldeko euskara kontuan hartu gabe egin direla salatu du. Labayruk urrun samar dauden bi erregistroak -batua eta sartaldekoa- hurbiltzeko lan positiboa egin duela nabarmendu du.

Milaka partaide

Urte hauetan guztietan milaka izan dira Derioko udako ikastaroetatik igarotako ikasle eta irakasleak. Lehenengo ikasle eta gero irakasle, edo idazle, bihurtu den jende asko egon da. Iratxe Ormatza idazleak, adibidez, ikasle moduan egin zituen Labayrun lehen pausoak. «Bost urte eman nituen Euskal Herritik kanpo bizitzen, eta itzultzean euskara berreskuratu eta aberasteko beharra ikusi nuen. Labayruk bizkaierako eskolak jasotzeko aukera eman zidan». Ikastaroetan sortzen zen giro ona nabarmendu du Ormatzak. Gehienbat bizkaieraz argitaratu izan ditu bere lanak idazle bakiotarrak, eta, hain zuzen, Labayruk eman zion bere lehen liburua argitaratzeko aukera 2007. urtean. Bidaia bateko kronika liburua idatzi zuen. «Bizkaieraz idaztea ez dela bakarrik abadeen kontua erakutsi nahi izan nuen lehen kronika liburua idaztean». Ordutik, Labayruren Idatz eta Mintz literatura aldizkarian ipuinak argitaratzen ditu. «Eskertzekoa da nire lanak erakusteko eman didaten aukera». Labayruk Bizkaiera lantzeko eta batik bat literaturan egindako lana nabarmendu du Ormatzak.

Unai Elorriaga idazle algortarra berriz, unibertsitate ikasketak bukatu eta segidan hasi zen Labayrun eskolak ematen. Oroitzapen onak ditu orduko hartatik: «Jende ikasia zen, eta ikasteko nahia eta interesa zuten. Nik nola idatzi irakasten nien, baina beraiek ere gauza asko erakusten zizkidaten». Irakasle izateaz gain, Labayruren itzulpen zerbitzuan ere aritu zen Elorriaga, eta, gaur, itzulpengintza literarioko eskolak ematen ditu itzultzaileentzako ikastaroan. Halaber, idazle moduan erabili izan dituen baliabide asko Labayrun ikasitakoak direla nabarmendu du.

Egun, bezeroen eskaera asko aldatu da Labayrun hasierako urteekin alderatuta. Arejitaren arabera, Labayru gaur askoz ere lotuago dago gizarteko beste eragile batzuetara, egitasmoak sortu eta garatzeko asmoarekin betiere. «Enpresa bat premien arabera aldatzen den bezala, Labayru ere hainbat egoeratara egokitu da. Bestela hil egingo litzateke», esan du. Gaineratu du hizkuntza gehiago «makurtu» dela gaurko eskakizun eta premietara. Hots, lan hizkuntzaren araberako premiei erantzuten dietela gehiago orain.

Etorkizunean, zer?

Ikasleei dagokienez, egun alfabetatuta edo gutxienez zerbait ikasita etortzen direla dio Etxebarriak. Hala ere, hasierako urte haiekin alderatuta, nahiz eta oinarri eskolatua handiagoa izan, sarritan ahozkoaren freskotasuna falta dutela nabarmendu du. Halaber, adierazi du oso garrantzitsua dela hizkuntzaren bitartez egiten den transmisio kulturala. Horregatik, etorkizunean transmisio kate horretan ezinbesteko ikusten du Labayru. «Alde batetik, erreferente sendoa izan behar dugu informazioa eta corpusa gordetzeko, eta, bestetik, erakunde moderno bat behar dugu izan, eduki horiek jende berriarengana eraman ahal izateko». Gazteengana hurbiltzea da epe motzean lortu nahi dituzten helburuetako bat, euskarak aurrera egin dezan, haiek direlako etorkizuna.

Irakaskuntza arloko eskaera oso bestelakoa bada ere, Etxebarriak esan du Labayruk hasiera hartako esentzia mantentzen duela. «Agian esentzia hori ez da egungo udako ikastaroetan mantentzen, baina beste alor batzuetara zabaldu dugu». Kontagailua aurrera doa Bizkaiko euskaltegian, eta jada 51. urtera begira daude hango langileak «Atzera begiratzen dugunean, abiada hartzeko soilik izaten da».]]>
<![CDATA[«Hizkuntza zelten artean hazten ari den bakarra da manxera»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-10-30/hizkuntza_zelten_artean_hazten_ari_den_bakarra_da_manxera.htm Wed, 30 Oct 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-10-30/hizkuntza_zelten_artean_hazten_ari_den_bakarra_da_manxera.htm
Musika Bizian jaialdian estaturik gabeko herrietako musika taldeak batu zineten. Zein da, egun, Man uharteko egoera politikoa?

Man uhartea Erresuma Batuaren menpe dagoen lurralde bat da, baina gure gobernu propioa daukagu, gure dirua, gure legeak, baita gure hizkuntza ere.

Eskoziako egoeraren antzekoa duzuela esan daiteke?

Bai, desberdintasun bakarra da gu ez garela Erresuma Batuko zati bat; independenteak gara. Euskal Herriko egoerarekin ere baditugu antzekotasunak.

Nola dago Man uharteko hizkuntza? Desagertzeko zorian al dago manxera?

Alderantziz, oso indartsu dago. Hedatzen ari da; are gehiago, hizkuntza zelten artean hazten ari den bakarra da manxera. 1970eko hamarkadan, jatorrizko hiztun bakarra zegoen, baina lortu da manxera berreskuratzea. Orain, eskoletan gaelikoz eta manxeraz irakasten da, eta gazte askok hitz egiten dute. Duela zenbait urte, Unescok desagertutzat jo zuen Man uharteko hizkuntza; egoera horretan, eskola ume guztiek manxeraz gutun bat idatzi zuten, hizkuntzaren erabilera aldarrikatzeko. Manxera ondo hitz eginez gero, gaelikoz hitz egiten duen edonorekin hitz egin dezakezu.

Erabiltzen al duzue zuek egunerokoan manxera?

Ahal dugun neurrian bai, asko gustatzen zaigu. Taldean, baina, ez dugu abesten; talde instrumentala da.

Kultur proiektuak bizirik daude Man uhartean?

Berpizte bat gertatzen ari da musikan eta hizkuntzan. Gero eta jende gehiagok egiten du musika zelta, eta manxera hitz egiten dutenen kopurua ere handituz doa, nahiz eta oraindik bide luzea dagoen egiteko.

Biolina eta musika tradizionala lotuta doaz. Aitzitik, zelta egiteko ere egokia da?

Instrumentu batekin edozein musika mota egin daiteke. Musika tradizionala gure etxean musika zelta da, eta hori jotzeko biolina da instrumenturik egokiena. Hain zuzen. biolin mota zehatz bat jotzen dugu, fiddle-a.

Oro har, gazteek zuek egiten duzuen musika estimatzen dutela iruditzen zaizue?

Ellan Vanin musikaria, adibidez, Man uhartean ezagun egiten ari da azkenaldian. Eskozian eta Irlandan oso ezaguna da gazteen artean, baina egia da gazteek musika komertziala ere entzuten dutela. Hala ere, asko maite dute musika zelta, komertziala bezainbeste, eta hori aipagarria da.

Zer behar du kontzertu on batek?

Jendea zutik eta dantzatzen ikustea gustatzen zaigu, zerbait edaten duten bitartean aldamenekoarekin ondo pasatzeko aukera izatea. Gazteak egitasmo kulturaletan parte hartzera bultzatu nahi baditugu, zerbait alaia egin behar dugu. Biolina jotzen hasi nintzenean konturatu nintzen musikari izan nahi nuela; ondo pasatzeko modu bat zela ikusi nuen. Azken finean, hori da Mec Lir taldearen helburua, eta berdin da non jotzen dugun, beti lortzen dugu.

Euskal Herrian egotea berezia da zuentzat?

Nortasuna, kultura eta hizkuntza mantentzeaz arduratzen diren tokietara joaten garenean, etxean bezala sentitzen gara. Denok daukagu ondo pasatzearen ideia bera, elkar ulertzen dugu. Horrez gain, hemen ere gure aldarrikapen berdintsuak ikusten ditugu, eta guretzat oso interesgarria da bizitzen ari garen momentua: esaterako, ikustea zer gertatuko den Katalunian gertatzen ari denarekin, eta estaturik gabeko herriekin.

Hainbat sari jaso dituzue azken urteotan. Man uhartea eta bertako errealitatea ezagutarazteko bultzada bat dira?

Man uhartean hainbat kultur erakundek lan handia egiten dute sarien bitartez musika eta kultura bultzatzeko. Sariak ondo daude; izan ere, zenbat eta jende gehiagorengana iritsi, orduan eta ikusle gehiago dago emanaldietan, eta egiten dugun musikarekiko duten ikuspegia aldatzen dute. Sariek ikusgarritasuna ematen badigute ere, nahi dugulako egiten dugu musika zelta, eta helburu bakarra ondo pasatzea da.]]>
<![CDATA[«Haur askok eskolan egiten dute ganorazko jatordu bakarra»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2146/054/001/2019-10-20/haur_askok_eskolan_egiten_dute_ganorazko_jatordu_bakarra.htm Sun, 20 Oct 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/2146/054/001/2019-10-20/haur_askok_eskolan_egiten_dute_ganorazko_jatordu_bakarra.htm
Zergatik erabaki zenuen medikuntza ikastea?

Etxean, sei neba-arrebetatik ni naiz adin handikoena; nagusiena ez, nagusiak beste batzuk dira. 10 urterekin Gasteizko eskola batera bidali ninduten, eta zazpi urte pasatu nituen barneko ikasle. Aita itsasgizona zen, eta, hark bezala, nautika egin nahi nuen, baina han egindako adimen proba batzuetan medikuntza egitea aholkatu zidaten, eta gustuko nuen hori ere.

Zure haurtzaroa nola oroitzen duzu?

Kuadrillek indar handia zuten Lekeition. Lotsatia nintzen, baina okerkeriak ere egiten genituen. Erre egiten genuen 10 urte izan aurretik. Bospasei lagunen artean zigarro bat erretzen genuen, kea irentsi gabe.

Hori orain zer irudituko litzaizuke pediatra moduan?

Pentsatu ere ezin daiteke egin. Garai haietan kalekumeak ginen. Aitak, itsasgizona izanik, Rubio zigarroak ekartzen zituen Ternuatik, eta, amak, etxera etortzen ziren beharginei banatzen zizkien. Nik kendu egiten nizkion, eskola ostean lagunekin erretzeko. Ostean, nerabe garaian, eskolako komunetan erretzen genuen. 17 urte nituenerako erretzaile nintzen jada. Egun, zorionez ez dago halakorik, nahiz eta intoxikazio eta koma etilikoen datuak beldurtzekoak diren. Gero eta gazteagoetan gertatzen dira, gainera. Iruditzen zait gazte lokalen erabilerak baduela nolabaiteko lotura horrekin. Baina, hein handi batean, gurasoena da errua. Zenbait ohitura aldatu behar dira.

Zure ibilbidearen zatirik handiena haurren gorputz masaren indizea nola hasi den aztertzen egin duzu. Gutxiegi hitz egiten al da arazo horretaz?

Gizartea bada arazoaren kontziente, baina ez dio aurre egiten, eta botere publikoek zeresan handia dute horretan. Diru asko gastatzen dute hedabideetako publizitatean, eta iragarkiak, batik bat, prozesatutako elikagaienak dira, energia aldetik kaltegarriak eta oxidante asko dituzten elikagaienak. Halaber, gozoak izanik, jendeak sarritan jaten ditu, eta horrek obesitatea areagotzen du. Jakiak zenbat eta merkeagoak izan, orduan eta eskasagoak dira gorputzarentzat. Obesitatearen ondorioz, bigarren diabetes mota garatzen da, besteak beste, eta, luzera begira, gaixotasun hori duen paziente batean iragarkietan baino diru gehiago xahutu beharko dute erakundeek. XXI. mendeko hirugarren hamarkada hastera goaz, eta oraindik ganorazko neurriak falta dira.

Plan bat egin zenuten haurren elikaduran eragiteko. Zertan oinarritzen zen?

Urte luzez aldamenean izan nuen Consuelo Alvarez erizainaren laguntzarekin, Gernika-Lumoko hainbat haurren datuak bildu, eta zenbait neurri prestatu genituen. Eskoletan jarri genuen fokua. Urtebetetzeak ez ospatzea gomendatzen genien, eta, ospatuz gero, jaki osasuntsuekin ospatzeko, litxarreriarik gabe. Eta hamaiketakoetan fruta sustatzen hasi ginen, bokadilloaren ordez. Horri eta kontsultako lanari esker lortu genuen gorputz masaren indizearen gorakada mantsotzea. Ikerketa hamabost urtez luzatu zen.

Plan hori oinarri hartuta, doktoretza tesia aurkeztu zenuen EHUn, duela lau urte.

Gorputz masaren indizearen gorakada arazo izaten hasi aurretik, hartua nion neurria. Kopuru handia nuen aztertua, eta Juan Carlos Vitoria Gurutzetako ospitaleko medikuak ere bultzatu ninduen tesia egitera. Prozesu luzea izan zen. Ez zen erraza pediatra lanarekin uztartzea, are gehiago, lehen mailako arretan.

Zer kendu behar da egungo haurren eguneroko elikaduran?

Kendu baino gehiago, mugatu egin behar da. Oro har, gomendatutako kantitatearen hirukoitza edo laukoitza jaten dugu. Proteina asko jaten dugu, adibidez. Haurrengan, karbohidratoak, azukreak eta olioak dira obesitatea gehien eragiten dutenak. Baina frogatuta dago txikitan proteina asko jateak ere bultzatzen duela gorputz masaren indizearen gorakada. Hala ere, animalietatik datorren proteina beharrezkoa da neurri batean. Bestela, B bitamina, adibidez, eskas gelditzen da.

Haur batek gutxi jatea arazo da?

Inolaz ere ez. Ez dago patologiarik horretan. Ume batek bost jatordu egin behar ditu, eta, gosaria %25 bada, hobeto. Gosaria, indartsua, eta afaria, ohituta gauden baino kaloria gutxiagokoa. Horrez gain, jatordu denak goizago egin beharko genituzke.

Eskoletako jantokien eredua aldatzen ari da. Zer iruditzen zaizu?

Aldatzen ari dira, baina badute oraindik zer hobetu. Batik bat, kontuan hartuta haur askok ganorazko jatordu bakarra eskolan egiten dutela. Gernika-Lumon bertan, Allende Salazar ikastetxe publikoak abiatu duen jantoki eredua txalotzekoa da. Larrabetzuko [Bizkaia] eskolan egin zuten proba. Umearen osasunean nabarituko dute familiek, eta, horrez gain, bertako produktoreak zorteko daude. Eredu hori ikastetxe guztietara zabaltzea ederra litzake.

Zer garrantzi du autonomiak haurretan? Beharrezkoa da mugak jartzea?

Ematen du orain haurrak autonomoak direla, baina inoiz baino lotuago daude. Kontraesana bada ere, autonomia bat izateko, umeak bere mugak eduki behar ditu, eta muga horiek eskolaren eta gurasoen artean koordinatu behar dira. Malgutasunarekin, baina mugak beharrezkoak dira. Kontsultan ikusi izan dugu haurrak etxeko errege-erreginak direla, eta ezin da hala izan. Norbait izatekotan, gurasoak dira etxeko errege-erreginak.

Hasi zinenetik nola aldatu da zure lana? Berdin artatzen da?

Sasoi batean 1.300 ume edukitzera ere iritsi nintzen, baina hemen ez da beste leku batzuetan bezainbeste joaten medikuarenera, eta ez nuen gainsaturaziorik. Hala ere, 2010. urtean beste pediatra bat jarri zuten Gernika-Lumon, hirugarrena, eta nabaritu nuen. Baita eskertu ere. Erretiratu ostean pentsatu izan dut zenbat gauza egingo nituzkeen beste modu batera. Jendearekin haserretu izan naiz, eta badakit zeinekin ez dudan arrazoia eduki. Momentu gogorrak hainbat izan dira; hutsak ere egin ditut, eta asko sufritu dut egindako huts bakoitzagatik. Baina onak ere badaude; jendeak eskertu egiten du, eta kalean nabari dut.

Nola ikusten duzu egungo medikuntza?

Hemen dugun osasun publikoa eredugarria da: emaitzek hala erakusten dute. Baina iruditzen zait familia medikuen lana ez dela baloratzen, eta oso familia mediku onak daude, pediatra batzuk baino askoz hobeto lan egiten dutenak. Bestalde, jendeak medikuen falta salatzen du, eta hala da. Duela hogei urte ikusten zen gertatuko zela, eta politikariek, iturria zabaldu ordez, itxi egin zuten. Unibertsitatean plaza gehiago jarri behar ziren. Sendagile asko erretiratuko gara denbora gutxian, eta badirudi ez dutela aurreikusi. Ez du balio orain unibertsitatean plaza gehiago jartzea, mediku batek hamar urte behar ditu lanean hasteko, eta hutsunea sortuko da. Hego Euskal Herriko probintziak beti izan dira onenak medikuntzan, baina egun badaude aurre hartzen ari diren beste toki batzuk ere. Oraintxe ez gaude ezer ospatzeko moduan.

Sareko partaide zara. Euskal presoen urruntze politikak seme-alabak gaixotzen ditu?

Batetik, euskal presoen umeek babes falta dute. Urrun dagoen babesgune bat dute; are gehiago kartzelan dagoena ama bada. Haur batek zerbait ondo egiten ez duenean, hurbileko norbait behar du ateratzen zaizkion mamuak lasaitzeko, normalean ama izaten da, baina biak izatea askoz hobe da; eta alde horretatik hankamotz daude. Bestetik, asteburuero edo bi asteburuan behin bisitan joan behar izaten dute, eta aisialdian sozialki hilda daude; hau da, lagunekin dituzten harreman guztiak etenda gelditzen dira. Horrez gain, haurrek euskal presoen inguruan hedabideetan entzuten dutena ere ez da onuragarria: horrek depresioak eragin ditzake haiengan, eta gaixotasun psikosomatikoak gehitzen dira. Haur batek egoera egonkor bat behar du bere hazkuntzan.]]>
<![CDATA[Erredakzio moreak xede]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1859/023/001/2019-10-11/erredakzio_moreak_xede.htm Fri, 11 Oct 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1859/023/001/2019-10-11/erredakzio_moreak_xede.htm Pikara magazine aldizkariak antolatuta. Genero ikuspegia duen kazetaritza egitearen garrantzia izan dute hizpide bi egunez. Horrez gain, landu dute nola barneratu begirada feminista, albiste, ikuspuntu eta errutinetan. Boixekin batera, Radio Euskadiko Goizalde Landabaso, Argia-ko Onintza Irureta, BERRIAko Maite Asensio Lozano eta La Marea-ko Patricia Simon kazetariek parte hartu zuten mahai inguruetako batean.

Boixek aitortu zuen bakarrik sentitzen dela Espainiako telebista eta irrati publikoan berdintasuna lortzeko bidean. TVEren berdintasunerako behatokiak urtebete baino gehiago darama geldi. «Zenbait kontu zalantzan jartzea oraindik ere gaizki ikusia dago, baina argi dugu ez dagoela kazetaritza onik, feminista ez bada». Erredakzioan aktibista izateko beharra nabarmendu zuen Boixek. «Argazkietatik ekintzetara» pasatzeko beharra. Simonek gaineratu zuen gaur egun errazagoa dela kazetaritzatik bizitzea kazetaritza ona egitearen inguruan eztabaidatzea baino. Eta azken horretatik bizitzea baino.

«Iristen da momentu bat non gauza deserosoak planteatu beharra dagoen aurrera egiteko, eta hori ez da oso erraza», aitortu zuen BERRIAko Asensio Lozanok. Beharrezko iruditzen zaio erredakzioetan feminista asko egotea eta giro bat sortzea. «Ni ez naiz BERRIAn dagoen feminista bakarra, eta hori garrantzitsua da». BERRIAn feministek pisua izatea lortu dutela adierazi zuen, «edukiei dagozkien gauza batzuk ez zalantzan jartzeko». Hain zuzen ere, BERRIAren Estilo Liburua erreferente da deontologia atalean: bertan landu zituzten lehen aldiz sexismoari loturiko jarraibideak, hizkera ez-sexistari buruzkoak. Eta, gaur egun, hiztegi feminista garatu dute hainbat feministari esker. «Ez da kasualitatea».

Asensio Lozanok herri ekimeneko hedabide izatearekin lotzen du BERRIAn feministak egotea. «Herri ekimeneko hedabideek herri mugimenduekin lotura dute, eta horietan errazagoa da feministak aurkitzea, babestuago eta erosoagoa egoten direlako gaiak lantzeko».

Herri ekimeneko hedabidea da Argia ere. Iruretaren esanetan, bertan arduren banaketa lotuta doa kazetaritza feminista «errazago edo zailago» egitearekin. Ez dute zuzendaririk, eta kazetari bakoitzak bere autonomia du. «Horrela, langilerik ahulenak indartu egiten dira». Aitzitik, nabarmendu zuen hierarkiak hausteak bidea erraztu eta erosoago egin diela emakumeei proposamenak egiteko orduan. «Horrek gehiago zabaldu digu kazetaritza feminista egiteko bidea. Praktikan nabaritu egin dugu».

Bozgorailu moreen beharra

Bestalde, Landabasok, kazetari feministak baino gehiago, irratietako emakume hizlariak izan zituen mintzagai. «Irratiko programetan emakume ahotsa falta da, eta ez da bilatzen ez direlako». Emakumeek, oro har, kazetarien deiari erantzuteko arazo bat dutela adierazi zuen Landabasok. Aitzitik, kritikatu zuen arazoa dela, batik bat, tertulien egiturak gizonezkoentzako sortuak direla. «Emakumeari arrotza, bortitza eta erasokorra egiten zaio horrelako tertulietan parte hartzea». Horregatik, emakumeek hitz egiteko toki bat izateko eta kazetaritza egiteko beste modu bat asmatu beharra nabarmendu zuen.

Oro har, hizlariak bat etorri ziren kazetaritza feministan beste aurrerapauso bat emateko garaia dela esatean. «Erredakzioak despatrialkalizatu behar dira, baina funtzionamendu tradizionala duten erredakzioak ez daude prest halako aldaketa baterako», gaineratu zuen Asensiok. Fakultateak emakumez beteta dauden arren erredakzioak emakumez husten ari direla ohartarazi zuen. «Begirada feministaz gain, ilusioa ere falta zaigu; hausnarketa sakon bat behar dugu, eta gaitasuna badugu horretarako», aipatu zuen Landabasok.]]>
<![CDATA[Herritarren borroka luzeari aitortza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/028/001/2019-10-11/herritarren_borroka_luzeari_aitortza.htm Fri, 11 Oct 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1946/028/001/2019-10-11/herritarren_borroka_luzeari_aitortza.htm
«Ezustekoa izan zen pregoilari izateko izendapena; ez genuen espero», adierazi du Matias Oregi plataformako kideak. Pentsiodunen mugimenduari egindako aitortza azken hilabeteotako aldarrikapenak babesteko keinu gisa jaso dute, eta ziur daude gaur arratsaldeko ekitaldiak borrokan segitzeko bultzada emango diela. «Ia urte biko borrokaren adierazpena izango da, aurrera egiteko indarra emango duena».

Oregiren arabera, Durangaldean indartsu dago pentsiodunen mugimendua. Ia herri guztietan dute ordezkaritza, eta, adierazi dutenez, antolatzeko beharra orokorra da. «Hori da gure oinarria». Baina pauso kualitatiboa ematea falta zaie. Eskualdeko sindikatu, gazte talde, ikasle, feminista eta bestelako elkarteekin harremanetan daude, pauso hori elkarrekin emateko. Ikusten dute, baina, arazoa «agendan jarri beharra dagoela». Hori horrela, aurreratu dute gaur arratsaldeko pregoia Durangoko gazte jendeari dei berezi bat egiteko baliatuko dutela. «Ez ditugu soilik eguneko pentsioak defendatzen; biharkoak ere hor daude». Etorkizunean emango den erreleboari garrantzi handia ematen diote pentsiodunek, eta, horregatik, ezinbestekoa iruditzen zaie gazteak konturatzea borroka hori eurena ere badela.

Kaletik balkoirako aldaketarekin harro eta pozik daude Durangoko erretiratu eta pentsiodunen plataformako kideak, baina argi dute: «Balkoia egun bakarreko kontua da». Horregatik, balkoitik bertatik, asteroko topagunera, astelehenetako mobilizazioetara batzeko deia egingo dute. Bestalde, Oregiren esanetan, Durangoko zenbait herritarrek bizi duten errealitatea ezagutarazteko ere aprobetxatuko dute momentua. «Badaude 600 euroko pentsioa duten herritarrak, eta batez ere emakumeak eta alargunak dira kaltetuak». Pobreziaren errealitatea uste baino gertuago dagoela erakutsi, eta horren aurka mobilizatu beharra dagoela azpimarratuko dute.

Diskurtsoaz aparte, baina, Oregik ziurtatu du jaien testuingurua ere kontuan izango dutela udaletxeko balkoian pregoia irakurtzen ari direnean. «Durangoko sanfaustoak jai herritarrak dira». Gaur, 19:00etan, Patxikotxu jaietako pertsonaiaren ongietorrian parte hartuko dute pentsiodunek ere, eta, horrela, jaietan murgilduko dira. Bihar, bestalde, umeen eguna ospatuko dute Durangon, eta Zabalarra eskola publikoak botako du txupinazo txikia.]]>
<![CDATA[Elikadura osasungarria, zeren bizkar?]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-10-03/elikadura_osasungarria_zeren_bizkar.htm Thu, 03 Oct 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/030/001/2019-10-03/elikadura_osasungarria_zeren_bizkar.htm
«Era osasuntsuan» jateko joera gailentzen ari den garaietan, gero eta ohikoagoa da dieta osasungarria osatzeko bertako produktuak erabili ordez beste herrialde batzuetara jotzea. «Herritarren artean zabaldu izan da kanpotik ekarritako elikagaiak hemengoak baino hobeak direla», azaldu du Nerea Segura nutrizionistak. Halaber, produktu horien kutsu exotikoa saltzen dute ekoizleek, eta superelikagai gisa aurkezten dituzte. «Hemen ekoitzitako produktuak kanpotik ekarritako beste batzuekin ordezkatzen ari gara», salatu du Segurak. Ahuakatea, esaterako, hemengo oliba olioaren baliokidea da. E bitamina eta gantz asegabe eta begetalak ditu. Baina Mexikoko fruitua lehenesten da.

Bolivian ekoizten den kinoa sasi-zereala beste adibideetako bat da. Zereal arruntek baino proteina gehiago ditu, eta lekaleen antza du. Oinarrizko elikagaia da boliviarrentzat, eta azken urteotan asko zabaldu da Europa aldeko dietetan, karbohidratoak ordezkatzeko. Hala, hemen kontsumitzearren, monolaborantza bultzatzen da han, eta, ondorioz, hango herritarrek ezin dute erosi, prezioen gorakadagatik. Halaber, Boliviako nekazarien egoera gero eta kaskarragoa bilakatzen ari da.

Osasuna eta ongizatea

APEAM Mexikoko elkartea 28.000 ahuakate ekoizle eta esportaziorako 60 paketatzailek osatzen dute, besteak beste, gaur. Sistema globalizatuak edo merkataritza askeko sistemak nekazariak behartzen ditu multinazional erraldoien interesetan sartzera, eta enpresa erraldoiak guztiarekin gelditzen dira. Azken batean, nekazariek ez dute aukerarik ekoizten duten horretara sartzeko. Hori da Hego Ameriketako nekazariek egun duten egoera. Mexikoko ahuakate eta Boliviako kinoa ekoizleak autonomia guztia galtzen ari dira Europa eta AEBetatik eskatzen den gain produkzioaren ondorioz. Neurri batean, miseriara kondenatuta daude nekazari horiek, multinazional handiek produkzio osoa saltzera behartzen baitituzte. Are gehiago, «multinazionalei askotan politikariek laguntzen diete, estatuetako gobernu askok», nabarmendu du Alazne Intxauspe EHNE Bizkaia elkarteko kideak.

Mexikoko ahuakate ekoizle handink ia milioi bat tona ekoitzi zituen joan den urtean, soilik AEBetarako. APEAM

Segurolak adierazi duenez, kanpotik ekarritako fruta eta barazkien kasuan, horien kalitateak eragin zuzena du dietan. «Haien jatorrizko herrialdean ekoitzi bai, baina heldutasun puntu egokia eskuratu aurretik jasotzen dituzte hona ekarri ahal izateko, eta, ondorioz, elikagai gutxiago dituzte». Intxauspek gaineratu du jatorrizko herrialdeetako merkatuetan gelditzen den produktua kalitate txarragokoa, merkea eta industrializatua izaten dela, eta ona «eliteetako» pertsonentzako geratzen dela. «Herriaren ongizatearen eta elikadura burujabetzaren ikuspuntutik ulertuta, guztiz ilogikoa da; interes ekonomiko edo sistema kapitalistaren ikuspuntutik, aldiz, erabat logikoa da». Azaldu duenez, erosteko ahalmena duen beste herrialde batean eskatzen dutenaren menpe bizi dira egun Mexiko eta Boliviako nekazariak, eta, nolabait, dependentzia sistema horretan sartzen dira. Aitzitik, Hego Ameriketako herrialde horiek ez dute gaitasunik esportatzen ari diren produktu hori erosi ahal izateko.

Herritarrak, modei so

Elikadurari dagokionez, joerak aldatuz doaz, eta horiek, azken batean, interes ekonomiko batzuen eraginez sortuak direla nabarmendu du Intxauspek. «Multinazional eta politika neoliberalen interes jakin batengatik aldatzen dira elikadura modak, batik bat». Herrialde bakoitzeko lurretan dauden produktuak indartu eta horiei balioa eman beharrean multinazional eta botere ekonomikoei kasu egiten zaiela dio. «Horregatik, garrantzitsua da ezbaian jartzea osasuntsu izate horretan mezu asko nahasten direla, kontsumitzaileari iristen zaizkion mezu horiek interes bati erantzuten diotelako, eta ez herritarren ongizateari». Halaber, moda horiek askotan negozioen estrategia bati erantzuten dietela argi izatea ezinbestekoa da Intxausperentzat. Nutrizionistak adierazi duenez, modu osasungarrian jan behar delako kinoa jan behar dela esatea da, besteak beste, interesdun mezuen adibide bat. «Kontuz ibili behar da saltzen dituzten mezuekin, askotan ez baitira erabat egiazkoak izaten», nabarmendu du Segurak.

Lan baldintza gogorrak dituzte Boliviako nekazariek, kinoa gainprodukzioaren ondorioz. Y. SALAZAR

Era osasungarrian jateko osasuntsu ekoitzitako produktu bat jan behar dela defendatzen du Intxauspek. Eredu agroekologikoaren alde egin behar dela. «Osasuntsu jatea kontzeptu handi batean sartzen da; inguruaren garapena, harreman mota eta produktuaren tratamendua ere kontuan hartu beharrekoak dira». Irakurketa integralak botatzen ditu faltan Intxauspek: «Elikadura politika bat funtsezkoa da hori bermatzeko. Gure herria nola elikatu nahi dugun erabaki behar dugu». Azken batean, modu osasuntsuan jateko, adibidez ahuakatea edo kinoa, benetan ezinbestekoak diren neurtu behar da, EHNE Bizkaiko kidearen arabera. «Euskal Herriaren kasuan, hemengo agintariek ikusi behar dute nola egin daitekeen dieta osasungarri bat duten gaitasunarekin eta ditugun lurrekin».

Segurolak eta Intxauspek argi dute dieta osasungarri bat osatzeko tokiko produktuak kontsumitzea dela logikoena. «Nutriente aldetik, herrialde guztietan osatu daiteke dieta osasungarri bat tokiko produktuekin», gaineratu du nutrizionistak. Ditugun produktuak ondo erabiltzea da gakoa. «Hemen patatak frijitu egiten ditugu, eta ogia oso findua jaten dugu, eta ez da ona. Ez dugu produktu txarrik, erabilera da desegokia».

Garai batean Europan egiten ziren jatorduetan, garia zen ia elikagai guztien jatorria. Eta sasi-zerealak edo bestelako zerealak ekartzen hasi ziren zeliako edota begetarianoek beren dietak hobetzeko. Hala hasi zen, batik bat, kanpoko produktuen inportazioa. Hala ere, Hego Ameriketatik ekarritako produktuek hemengo dieta aberasten dutela esan du Segurak. «Euskal Herrian fruitu mota gutxi ekoizten dira, eta egia da neguan elikadura monotonoak izaten ditugula». Baina, kanpotik ekarri barik, bestelako produktuak probatu eta hemengo lurretan ekoiztea hobea litzakeela dio. Elikaduraren ikuspuntutik, Segurak argi utzi nahi izan du elikagai aldetik herrialde guztietan osatu daitekeela dieta osasungarri bat. «Egunean bost fruta zein barazki jan behar dira, Euskal Herriaren kasuan, hemengo ekoizpena aintzat hartuta, hiru barazki eta bi fruta jatea litzateke egokiena».

Bakoitzak berea

Produktuaren erabilera zuzentzeaz gain, lurra ere zaindu behar dela gogoratu du Segurak, Mexiko eta Boliviako produkzio handiari erreferentzia eginez. «Zenbait produkzio oso gogorrak dira lurrarentzat, eta ezin dira bermatu urte askotarako». Produktu horiek desagertzeko arriskua ikusten du. «Elikadura motaren eta herrialdeko egoeraren arteko egokitzapena egin beharra dago. Lurra jaten ari gara, eta ezer gabe gelditzeko arriskua dago». ]]>
<![CDATA[Diasporatik 'brexit'-ari begira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1915/038/001/2019-09-26/diasporatik_brexit_ari_begira.htm Thu, 26 Sep 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1915/038/001/2019-09-26/diasporatik_brexit_ari_begira.htm 'Brexit'-ari buruz hitz egitean, ziurgabetasun sentipena da nagusi Euskal Herrian bizi diren ingeles eta eskoziar zenbaiten artean. Halere, gehienek ez dute aldaketarik espero eguneroko bizitzan Erresuma Batua Europako Batasunetik ateratzen bada. ]]> brexit-a gauzatzea. Baina urriaren amaieratik aurrera gertatuko dena idatzi gabe dago. Euskal Herrian bizi diren zenbait ingeles eta eskoziarren artean zalantza da nagusi. Hedabideetatik jarraitzen diote euren jatorrizko herrian gertatzen denari; oro har, segurtasun falta sentitzen dute. Kezkatuta daude, inork ez dakielako ziur zer gertatuko den. Brexit-aren baldintzen berri izanda, berriz bozkatzearen aldekoak dira gehienak. Hala ere, gertatzen dena gertatzen dela, espero dute konponbideren bat egongo dela eta Euskal Herrian bizitzen jarraitu ahalko dutela. Europar gisa lasai etorri ziren Euskal Herrira, eta baliteke egun batzuen buruan haien egoera erabat aldatzea.
 

1. PAT COWIE Portgordon (Eskozia)

«'Brexit'-a gauzatuz gero, pentsiodunok eragin latzak izan ditzakegu»

Euskal Herritik begiratuta, brexit-a «antzerki bat» dela uste du Pat Cowiek. 32 urte daramatza Gipuzkoan bizitzen; egun, Zarautzen bizi da, eta ingeleseko irakasle izan da hamabost urtez. Eskozia iparraldeko Portgordon herrian jaio zen; 39 urte zituela iritsi zen Euskal Herrira, senarrarekin.

Gehienbat pentsioek arduratzen dute Cowie. «Brexit-a gauzatuz gero, pentsiodunok eragin latzak izan ditzakegu». Brexit-a gauzatuz gero, Europako herrialdeen artean duten akordio hori hautsi eta kolokan geldituko da beraien egoera.

Azpimarratu du brexit-ak eragin nabarmena izango duela Erresuma Batuko merkataritzan, industrian, osasun sisteman eta hezkuntza sisteman ere. «Legeak, normak edo tasak aldatzeak herrialdeen arteko akordioak aldatzea ere ekarriko du». Horrekin lotuta, Erresuma Batuan kanpotik joandako langile asko dagoela ohartarazi du Cowiek: «Are gehiago Eskozian». Egoera berezia da eskoziarrena, bi alde baitituzte. «Ikusi beharko da brexit-a gauzatuz gero Eskoziak bigarren erreferenduma egiteko eskatzen duen», esan du Cowiek. Eskozian, Galesen eta Ipar Irlandan konplexua da egoera, eta, dioenez, «hau hasiera baino ez da izango; gero gai denak eztabaidatu beharko dira parlamentuan».

Bestalde, Cowiek uste du brexit-ak herrialdeko agintarien denbora gehiegi bereganatu duela. «Gai garrantzitsu asko alboratu eta gerorako utzi dituzte». Ez du inoiz planteatu sorterrira itzultzea, baina badaki hurrengo asteetan bere egoera alda litekeela: «Brexit-a aurrera ateraz gero, Espainiako nazionalitatea eskatzea planteatu beharko dut hemen bizitzeko». 2.» 

2. JUDY HART Londres (Ingalaterra)


ARITZ LOIOLA / FOKU

«'Brexit' posiblearen ondorioz, erretiroa aurreratu behar izan dut»

Judy Hart oporretan etorri zen lehenengo aldiz Euskal Herrira. Aitona bertakoa zuen, eta senitartekoak ezagutzera etorri zen. Tokia gustatu zitzaion, eta, urte batzuen ostean, bueltatzea erabaki zuen. «Hemengo bizimoduak erakarri ninduen». Bigarren hartan, baina, gelditzea erabaki zuen, eta ordutik ia 50 urte daramatza Bilbon bizitzen. Bizkaiko hiriburuan dagoen Kikarea Coffee & Bakery kafetegi ingelesean aritu da lanean urte hauetan, alabak erreleboa hartu dion arte. «Brexit posiblearen ondorioz, erretiroa aurreratu behar izan dut, herrialdeen arteko akordioak aldatu baitzitekeen gerorako utziz gero».

Erresuma Batuan «gauza oso arraroak» gertatzen ari direla dio. Ziurgabetasun sentsazioa nagusi du gorputzean: «Inork ez daki benetan zer ondorio izango dituen brexit-ak, eta horrek segurtasun eza sortzen du». Euskal Herrian jaiotako senarra eta seme-alabak ditu Hartek, baina berak Erresuma Batuko nazionalitatea soilik du. «Ezin ditut biak eduki, eta, badaezpada, ez dut hangoa galdu nahi, egunen batean itzuli nahi badut ere». Bizitza erdi baino gehiago hemen darama, baina, brexit-aren kasuan, atzerritarrek eskatzen duten nortasun agiria eskatu beharko duela uste du; hori da bere egunerokoan espero duen aldaketarik handiena. «Denbora asko daramat hemen, eta horrek laguntzen dit, baina ez dit ziurgabetasuna kentzen». Hala ere, berak baino denbora gutxiago daramatenek arazo gehiago izango dituztela uste du.

Erresuma Batuan elur bola handi bat egiten ari direla dio. «Jendea nazkatuta eta arduratuta dago. Okerrenean, baliteke sendagaiak eta ura faltako diren egoera batera iristea».

Oraindik 50. artikulua baliogabetzeko esperantza du Hartek. «Bigarren erreferendum bat egiteak emaitza irauliko luke». Halere, erreferendum berri batekin, kanpoan bizi direnei ere bozkatzen utzi beharko lieketela uste du, emaitzak azken finean euren bizimoduan ere eragiten duelako.

3. VINCENT WEST Southampton (Ingalaterra)


LUIS JAUREGIALTZO / FOKU

«Ezjakintasunean bizi gara; ez dakigu zer gertatuko den»

Erresuma Batua Europako Batasunetik aterako dela uste du Vincent West argazkilariak. Ingalaterra hegoaldeko Southampton herrian jaio zen, baina 22 urte daramatza Gernika-Lumon (Bizkaia) bizitzen. «Amodio kontuengatik etorri nintzen». Nazioarteko argazki agentzia baterako lan egiten du, eta azpimarratu du autonomoen kuotak ordaintzen dituela duela hogei urtetik.

Ardura puntu batekin ari zaio jarraitzen jaioterrian gertatzen ari denari: «Ezjakintasunean bizi gara; ez dakigu zer gertatuko den, ezta prozesua nolakoa izango den ere ». Halaber, bere egunerokoan zehazki zein eragin izango duen ez badaki ere, ez du espero arazo aipagarririk brexit-aren ondorengo egunean. «Espainiako kontsulatuan galdetu dut hemen bizitzeko arazorik izango dudan, eta ezetz ziurtatu didate».

Azken orduko akordio bat posible izan daitekeela uste du Westek: «Hala, denok egongo gara egoera normalizatu batean».

4. RICHARD WEINDLING Glasgow (Eskozia)


IÑIGO URIZ / FOKU

«Munduan dauden arazoak ikusita, gai hau oso erlatiboa da»

«40 egun inguru falta dira, eta tunelaren bukaeran ez da argirik ikusten». Hala definitzen du Erresuma Batuko egungo egoera Richard Weindling kazetari eskoziarrak. Baina adierazi du ez duela merezi egoera konplexuaren aurrean arduratuta egotea. Weindlingek 25 urte daramatza Iruñean bizitzen, eta emaztea eta seme-alabak bertakoak ditu.

Gaia asperdura maila «ikaragarrira» iritsi dela esan du. Jendeari haserrea eta urduritasuna gailentzen zaizkio, baina prozesua asko luzatzeak brexit-aren alde daudenei kalte egiten diela uste du. «Munduan dauden arazo guztiak ikusita, gai hau oso erlatiboa da». Bukaeran, gutxieneko soluzio arrazional bat egotea espero du. «Politikariek ez dute arazo handirik sortu nahi; ezin dira arriskatu». Erresuma Batuan beste herrialde batzuetako milaka herritar bizi direla gogoratu du Weindlingek «Britainia Handiko ekonomiarentzat oso garrantzitsuak dira, eta, biztanle horiek galduz gero, arazo larria sortuko luke».

Eskoziarra da jaiotzez Weindling; alde horretatik lasai egoteko arrazoiak dituela esan du: «Brexit-a gauzatuz gero, Eskozian bigarren erreferenduma egingo da; orduan, Eskoziako nazionalitatea eskatu ahalko dugu, eta hala, Europako Batasuneko herritar izango gara». Okerrenean, Erresuma Batuko herritarren eskubideak galtzen baditu ere, behintzat esperantza hori du Weindlingek. 

5. STUART KELLING Edinburgo (Eskozia)


BERRIA

«Erresuma Batuak dena zeukan; gainontzekoek inbidia zioten»

Euskal Herrian dauden ingeles akademia askok sorterriko irakasleak izaten dituzte. Stuart Kelling eskoziarra da adibideetako bat. Lazkaoko (Gipuzkoa) The Academy ingeles ikastegiko irakaslea da. Duela 25 urte iritsi zen Euskal Herrira, eta brexit-ari dagokionez, adierazi du zaila dela, herritik kanpo, ulertzea han bizi duten egoera nolakoa den. Kellingek emozio asko pilatu ditu hilabete hauetan: haserrea, frustrazioa... «Guztien gainetik, baina, bat gailentzen da: ziurgabetasuna. Oso gogorra da ez jakitea zer pasatuko den».

Brexit-a, alderdi politikoen arteko estrategia bat zena, orain herrialdearen arazo bilakatu da, Kellingek azaldu duenez. «Erreferendumeko emaitza inork ez zuen espero. Alde bozkatu zuten hamazazpi milioi pertsonek ez zekiten zertan ari ziren». Bozketaren hurrengo egunean Erresuma Batuan Interneteko bilaketarik arrakastatsuena «zer da brexit-a?» galdera izan omen zen, Kellingek esan duenez. Horrekin batera, lagun taldeak eta familiak hautsi direla ere azaldu du eskoziarrak: «Herrialde banatuaren isla dira familiak eta lagun taldeak ere».

«Erresuma Batuak dena zeukan, gainontzeko herrialdeek inbidia zioten», adierazi du Kellingek. Brexit-a dela eta, baina, egun guztiz kontrako itxura ematen dutela adierazi du. «Atzerapauso handia eman dute». Etorkizunean, Euskal Herrian jarraitzeko arazorik ez du izango berak, urte asko baitaramatza hemen, baina penaz begiratzen du jatorriko herrialdera. «Boris Johnson lehen ministroari munduko oztopo denak jarrita ere, lortuko du berak nahi duena; abisatu zuen legeak apurtzeko prest ere badagoela».

  ]]>
<![CDATA[«Hanburgesak ez gosaltzeko irtenbide bat aurkitu nahi nuen»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2019-09-24/hanburgesak_ez_gosaltzeko_irtenbide_bat_aurkitu_nahi_nuen.htm Tue, 24 Sep 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2019-09-24/hanburgesak_ez_gosaltzeko_irtenbide_bat_aurkitu_nahi_nuen.htm
Nola mantentzen dira elikagaiak ahaleginean hil gabe? izenburua jarri zenion ikerketari. Nola mantentzen dira?

Elikagai batek geroz eta mikroorganismo gutxiago badu, denbora gehiago irauten du. Horregatik, asmatutako makinarekin mikroorganismoen %75 murriztea lortzen dugu.

Zehazki zer da asmatu duzuna?

Nire asmoa zen kontserbatzeko modu naturalago bat bilatzea, iraupen luzeagokoa eta kontserbagarri kimikorik erabili gabe. Horretarako, sorgailu elektriko batekin airean dauden molekulak disoziatzen ditut. Mikroorganismoak hil egiten dira, eta berriz elkartzen dira aurreko atmosfera bera sortuz.

Nolakoa izan da prozesua?

Hasieran, makinaren prototipo bat egin nuen, etxean erabiltzeko modukoa. Etxeko txokoan ez neukan laborategi magikorik, eta 16 urterekin froga sinpleak egiten nituen. Hasierako makina egiteko, pertsiana apurtu bat, plastikozko bi kutxa, ordenagailuari kendutako haizagailua eta sorgailua erabili nituen. Gero, medikuntza ikasten hasi nintzen, eta irakasleek hasieratik proiektua bultzatu eta mikrobiologiako laborategian lan egiten utzi zidaten. Han, analisi konplexuak egiten nituen, eta makina industriala garatzen hasi nintzen.

AEBetan izan zara duela gutxi, makina aurkezten.

Elhuyarreko zientzia azokan egon nintzen lehenengo aldiz, etxeko makinarekin. Gero, Bartzelonako Exporecerca azokara joan nintzen. Han, lehen saria jaso, eta Txileko lehiaketa baterako pasea eman zidaten. NASAri nire proiektua azaltzeko aukera izan nuen bertan. Urtebete geroago, makina industrialarekin eta ziurtagiridun laborategi batean egindako analisi mikrobiologikoekin, berriz ere Exporecercara aurkeztu nintzen. Hartan, Intel sari berezia jaso nuen. Horrekin munduko txapelketarik handienera joateko pasea lortu nuen.

Gizartea prest dago produzitutako guztia momentuan kontsumitzeko?

Ikertzen hasi nintzenean, konturatu nintzen munduko produkzioaren herena zaborretara botatzen dugula, zainketa arazoengatik. Gaur egungo gizartea etengabeko garapenean dago, eta alternatiba bat behar du egungo metodoentzat. Ecofriendly izatea modan dago, baina produzitzen dugun guztia ezin dugu jan, eta behar dugu modu naturalago bat hainbeste janari ez gelditzeko kontserbaziorik gabe.

Espero zenuen proiektuak komunikabideetan izandako oihartzuna?

Hiru urte daramatzat ikerketa honekin, eta inoiz ez zaio halako garrantzia eman. Nik makina familiari laguntzeko egin nuen. Hau guztia egia bilakatutako amets bat izan da; hainbeste jenderi honen berri emateko aukera izatea sekulakoa da. Nire asmoa ez da inoiz izan lehiaketa hauetan parte hartzea. Hanburgesak ez gosaltzeko irtenbide bat nahi nuen.

Zure kasa aritu zara ikertzen?

Hasieratik enpresen babesa izan dut, eta azken urteetan Gueñesko [Bizkaia] Udalak ere lagundu digu. Enpresa horiek prestakuntza eman zidaten. Lotsa aspaldi galdu nuen; 16 urterekin, telefonoa hartu, eta enpresetara deitzen nuen makina saltzeko. Hasieran jende asko neukan aurka.

Familiaren babesa izan duzu.

Hala da; haiengatik ez balitz, hau guztia ez zen posible izango. Animoak emateaz gain, ekonomikoki lagundu didate. Azoketan pasea soilik lortzen duzu; gero, bidaiak norberak ordaindu behar ditu.

Makina merkaturatzea posible ikusten duzu?

Amestea oraindik ere dohainik da. Asko gustatuko litzaidake, baina ez niregatik, baizik eta munduari egin diezaiokeen ekarpenagatik.

Zein dira zure hurrengo erronkak?

Azkenaldian listeria kasu asko egon dira, eta metodo hau naturala da, baina mikroorganismoak hiltzen ditu. Asmoa dut datorren urtean analisi berriak egiteko, ea listeria akabatu daitekeen. Izan ere, gure hipotesia da metodo horiek erabiliz gaitz horiek saihestu daitezkeela.]]>
<![CDATA[«Eskolak aldatu behar du, eta ez adimen urritasuna daukan ikasleak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2328/046/001/2019-09-22/eskolak_aldatu_behar_du_eta_ez_adimen_urritasuna_daukan_ikasleak.htm Sun, 22 Sep 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/2328/046/001/2019-09-22/eskolak_aldatu_behar_du_eta_ez_adimen_urritasuna_daukan_ikasleak.htm
Burgostik bota egin zintuzten?

Hala esan dut beti. Burgosen jaio nintzen, baina aita errepublikanoa zen, eta han ez zioten lan egiten uzten. Horregatik, Arabako Gaubea herrira etorri ginen bizitzera, 3 urte nituenean. Aita herriko eskolako irakaslea izan zen. Geroago, Madrilera bidali gintuzten ahizpa guztiok, barnetegi batera, eta han egon nintzen Magisteritzako lehenengo mailara arte. Bilbora etorri ginen orduan. Hasieran oso zaila egin zitzaidan ohitzea. Ez nuen ezer ezagutzen; mapa bat eskuan nuela ibiltzen nintzen kaleetan 15 urterekin. Euskararik ere ez nekien.

Nola ikasi zenuen euskara?

Magisteritza bukatu nuen uda horretan bertan, Deustuko Unibertsitatean eman nuen izena oinarrizko gauzak ikasteko. Gero, Karrantzan eta Portugaleten aritu nintzen maistra lanean. Soriako Berzosa herrira [Espainia] joatea egokitu zitzaidan arte; bi ume soilik nituen herri hartako eskolan. Soriatik etxera bidean, egun batean, autobusean ezagutu nuen gerora nire senarra izango zena. Soldaduska egiten ari zen Sorian. Geroztik, Euban (Bizkaia) bizi naiz. Euskara ulertu eta hitz egiteko gai nintzenean, senarrak dena gazteleraz egiten zidan txantxetan.

Aita irakasle izateak eragina izan zuen lanbidea aukeratzerako garaian?

Aitak esana zigun ez zeukala dirurik beste karrera bat ordaintzeko. Ahizpa denek egin genuen Magisteritza, eta gero bakoitzak bere espezialitatea aukeratu zuen.

Eta zer dela eta Hezkuntza Berezia?

Soriara joan aurretik, Madrilen zegoen ahizpa batek esan zidan kontu berri bat atera zela eta ea zergatik ez nintzen animatzen. Niri beti gustatu izan zaizkit halakoak, eta Madrilera itzultzea erabaki nuen. Urtebete egin nuen han. Pedagogia Terapeutikoko lehenengo promozioa izan ginen Espainiako Estatuan. Adimen urritasuna zuten hainbat haur ezagutu nituen, eta haiek ere gizartean bizi zitezen zerbait egiteko beharrizana piztu zitzaidan. Horrez gain, gogoan dut nire anaia gazteetako bat oso mugitua zela, eta eskolan ez zuela ezer gainditzen. Aitak amari esaten zion ume hura ez zela normala. Amurrioko [Araba] eskola berezi batera eraman zuten, eta han esan zieten gaitasun handiak zituela. Ostean, ingeniaritza ikasketak egin zituen. Nire ibilbidean, askotan pentsatu dut beharrizan bereziak dituzten haurrei eskolak ez diela erantzuten.

Zergatik?

Mota guztietako laguntzak jarri arren, taldetik bereizteko joera nabarmentzen da, eta horrek min handia eman izan dit beti. Denboraldi batez unibertsitatean klaseak ematea suertatu zitzaidan, eta ikasleei azpimarratzen nien kontu handia izateko halako haurrekin, denok ez garela berdinak eta ez dugula berdin funtzionatzen. Beti aritu izan naiz gabezia handiak dituzten ikasleekin, eta gauza bat argi nuen: nire gelan paperak eta arkatzak ez zuten ezertarako balio. Nire helburua zen ikasle horiei 30 urte zituztenean bizitzan ibiltzeko baliabideak ematea: kalean bakarrik ibiltzen laguntzea, komunera joaten erakustea...

Eta, egun, eskolak erantzuten die halako ikasleei?

Ezetz esango nuke. Eskola arazo handiak ematen ari da oraindik ere, eta asko du egiteko. Gutxi aldatu da urte hauetan; gehiago aldatu behar zuen; adibidez, ez dago adimen urritasuna duen ikasle batentzat prestatua. Eskolak aldatu behar du, eta ez adimen urritasuna duen ikasleak.

Espezialista modura, Otxarkoagan hasi zinen. Zer lan zeneukan?

Hezkuntza Berezian lan egin nuen lehen aldia izan zen. Bizkaian Sondikako La Ola zentroa bakarrik zegoen adimen urritasuna zuten ikasleentzat, baina ikasle jakin batzuk soilik hartzen zituzten bertan. Orduan, irakasle batzuk batu, eta Auxilio Social elkarteko falangista bat konbentzitu genuen Bizkaian halako ikasleentzako zentroak sortzeko. Bilboko Otxarkoaga auzoan tokia aurkituz gero utziko zigula esan zigun. Pisu bat aurkitu, eta etxez etxe ibili nintzen auzoan haurren bila. Ezagutzen den Downen sindromea zuen lehen ikasle ijitoa izan nuen bertan.

Otxarkoagatik Durangora joan zinen, General Varela zentrora.

Erregimenaz inguratuta geunden. Zuzendaria falangista zen, eta, nire seme-alabak ikastolara joaten zirela konturatu zenean, astebete eduki ninduen zuzendaritzako atean eserita. Hastapenak itxaropentsuak eta aldi berean lazgarriak izan ziren. Dena zegoen egiteko; guk egin behar genuen, eta baliabiderik ez geneukan. Goizeko bederatzietatik arratsaldeko bostak arte han egoten ginen. Bazkaltzen ematen genien, eta askotan kozinatu ere guk egiten genuen. Taxian etortzen ziren eskualde osoko berrogei ikasle inguru.

Zer ekarri zuen eskola hark eskualdera?

Gauza handia izan zen ikusaraztea adimen urritasuna zuten ikasleak ere eskolara joan ahal zirela, gainontzeko ikasleak bezala. Horretarako eskubidea zutela. Ordura arte etxean egoten ziren, eta familiei hasieran kosta egiten zitzaien haurrengandik banatzea. Beti eskertu izan dut guraso haiek gugan jarri zuten konfiantza; arazo larriak zituzten haurrak ziren, eta ez zen egoera xamurra. Durangon eskola berri bat, Landako eskola, egiteko proiektua martxan jarri zenean, asko inplikatu nintzen. Halaber, asko borrokatu nintzen gu izan gintezen bertan ikasgela izango zuten lehenak. Zuzendari karguan ere egon nintzen lauzpabost urtez Landakon, eta geroago herriko Berritzegunean.

Garai haietan Hezkuntza Bereziak bide paraleloa egiten zuen.

Patioan soilik kointziditzen genuen gainontzeko ikasleekin. Gero, pixkanaka hasi ginen ikasleak denbora batez ikasgeletan sartzen. Printzipioz, garrantzitsuena eskola arrunt baten parte izatea zen, eta hori lorpen handia izan zen. Landakon nengoela, Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailetik deitu ninduten. Hezkuntza Bereziko Plana egituratzeko ardura jarri ziguten, hain zuzen. Are gehiago, planaren Bizkaiko delegazioko koordinatzaile izateko aurkeztu nintzen; teoriatik at, gertutik jakin nahi nuen errealitatea zein zen eta haur haiekin zer egin behar zen. Bost urte eman nituen Bilbon, Bizkaian zeuden Hezkuntza Bereziko ikasgelak eta ikasleak koordinatzen. Lurralde osoa zeharkatu nuen, bakoitzak zer baliabide behar zituen kudeatzen eta zuzendaritza zein udaletxeekin negoziatzen. Asko borrokatu behar izan nuen.

Adibidez?

Portugaleten hiru neska gor aurkitu nituen adimen urriko ikasleen gela batean, eta ezin nuen sinetsi inork ordura arte esku hartu ez izana. Espezialista bat aurkitu eta gela arruntera eramatea erabaki nuen, eta kristorena sortu zen. Salaketa bat tarteko. Gurasoek ez baitzuten ulertzen beraien alabak eskola arrunt batean egon zitezkeela. Handik bi urtera, ama etorri zitzaidan eskerrak ematera.

Ohikoa zen adimen urritasuna zuten seme-alabak ezkutatzea?

Garai haietan, bai. Behin, Landako eskolan 9 urteko mutiko bat ezagutu nuen, ordura arte apenas kalea zapaldu gabea. Egun guztian itxian edukitzen zuten, asko jota osasun etxera joaten ziren. Gurasoek urduritasuna eta kezka handia transmititzen zituzten.

1980ko hamarkadan, Gorabide elkartearen sorreran parte hartu zenuen, desgaitasunen bat duten pertsonen alde.

General Varelan egin nuen sasoian harreman handia nuen ikasleen gurasoekin; hortaz, inplikazio handia nuen. Gurasoek sareak egin eta elkartea sortu zuten, beharrizanei irtenbidea emateko. Baina gure laguntza ere eskatzen zuten. Horregatik, Durangaldeko Gorabideko arduradun ibili nintzen denbora batez.

Kontziente zara egindako lanaz?

Bere lana gustura egin duen maistra bat izan naiz. Baina, beste jende asko bezala, ez naiz bakarra. Guztion artean lortu ditugu gauzak. Eta ikasleen erantzuna ikaragarria izan da. Hainbat urte eta gero, gaur egun, ikasleak kalean gurutzatu eta gelditzeak asko emozionatzen nau. Batzuekin harremana mantentzen dut.

Nola aldatu da Hezkuntza Berezia?

Gaur egun aldaketa bat gertatzen ari dela dirudi, baina atzerantz. Ikasgela edo zentro itxiak eskatzeko joera handituz doa gurasoen aldetik, haurrak gehiegi babesteagatik, ziurrenik. Eta integrazioaren aurka joatea, haurrak ezkutatzea, zentzugabekeria galanta iruditzen zait. Gizarteak jakin behar du pertsona horiek ere existitzen direla eta guraso batek halako haur bat izanez gero ez dela mundua erortzen. Beste edozein pertsonak bezala, aukerak dituztela. Haur batek Downen sindromea duen ikaskide bat baldin badu, gero guraso denean halako seme-alabarik egokitzen bazaio, beste modu batean ikusiko du.]]>
<![CDATA[Betikoa ezagutzera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/048/001/2019-09-21/betikoa_ezagutzera.htm Sat, 21 Sep 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1890/048/001/2019-09-21/betikoa_ezagutzera.htm HemenGO Shopping egitasmoak Bilboko auzoetako dendak bost zentzumenak erabiliz ezagutzea du helburu. Udan hasi ziren bisitak egiten, eta, arrakasta ikusita, luzatzea erabaki dute. San Frantzisko auzoan, irailean egin dituzte estreinakoz. Atzokoan, hamabost pertsona lotu ziren ibilbidera, gehienezko kopurua, eta auzoko hiru denda ezagutu zituzten.

Martzana kaiko taberna inguruan hasi dute ibilbidea, 18:00ak puntuan zirela. Eta, San Frantzisko kalean behera, Ciclos Ferro bizikleta denda izan da lehen geltokia. Juanlu dendariak eta haren txakurrak egin diete ongietorria. Bizikleta denda ezohikoa da Ciclos Ferro: aspaldiko bizikletak konpondu eta saltzen dituzte han. Dendara sartu eta gutxira, taldeko partaiderik gazteenak mugikorra atera du, Instagram sare sozialera argazki bat igotzeko asmoz. «Halako dendak gustatzen zaizkien lagunak ditut, eta gaur egun komunikazio biderik errazena eta erabiliena da hau», azaldu du Leire Uharte gazteak. Gurasoekin batera parte hartu du ibilbidean. «Badirudi jendeak Zazpikaleetatik hona erreka igarotzeko beldurra duela oraindik ere, baina hemen ere badago zer ikusi», gaineratu du.

Uhartek argazkia ateratzen duen aldi berean, dendariak informazio bide tradizionala — bisita txartela— banatu die gainontzeko partaideei, dendaren berri izan eta beraien inguruan zabal dezaten.

«Bizikleten erabilera goraka doala ikusi dugu, baina oraindik ere batik bat turistak dira bezerorik ohikoenak» aitortu du dendariak. Taldean bizikleta erabiltzailerik dagoen galdetuta, gutxik egin dute baiezko keinua. Maribel Fuentek zalantza bat argitu nahi izan du «Bizikleta bat daukat aspaldi erabili gabe; ekartzen badizut erabiltzeko prestatuko didazu?», galdetu dio dendariari. Baiezkoa erantzun dio, eta itzultzekotan gelditu da.

Bezero berriei zabalik

Bertako hornitzailekin lan egiten dute Ciclos Ferro dendan, baita Zapa 2 de Mayo zapata dendan ere. Hain zuzen, Martzanatik irten eta Bilborock igarota, taldea Maiatzaren 2ko kalean gora igo da, eta kalearen erdi aldera, saltokiaren aurrean, Izaskun Gisasola taldeko gidariak ohar hau egin die bigarren dendara sartu aurretik: «Sartu eta itxi begiak hamar segunduz, ea zer oroitzapen ekartzen dizkizuen». Bakoitzak beretzat gorde ditu burura etorritakoak. Neurrira egindako oinetako esklusiboak egiten dituzte bertan. «50 zenbakia duen zapata bat egiten ari gara oraintxe» esan du Josek, dendako arduradunak. Eta, jarraian, taldeko batek baino gehiagok bota du: «Baina zenbat balio dute?». Antonio Cadena zapata dendako langilearen esanetan, halako egitasmoak beharrezkoak dira saltoki txikiak bultzatzeko. «Nabari dugu bezeroen gorakada; bisita ostean etortzen da bat baino gehiago».

Auzoan barrena jarraitu du taldeak. Romaña janari denda izan dute azkena; usaimena eta dastamena jarri behar izan dituzte martxan. Aitzitik, kalean gora eta behera ibili ostean, mokadu batez gozatzeko aukera izan dute.]]>
<![CDATA[«800 pertsona inguru babestu zituen Comete sareak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-09-18/800_pertsona_inguru_babestu_zituen_comete_sareak.htm Wed, 18 Sep 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-09-18/800_pertsona_inguru_babestu_zituen_comete_sareak.htm Camino a la libertad (Askatasunerako bidea) liburuan, euskal atalari dagokion zatia kontatu du Jimenez de Aberasturik. Bertan batu ditu garai hartako testigantzak, irudiak eta mugalariek egindako ibilbideak.

Nolakoa izan da liburua idazteko prozesua?

Hamabost urte inguru daramatzat gai beraren inguruan ikertzen. Hainbat artikulu idatzi ditut. Azken bost urteetan, dokumentazio iturriak agertuz joan diren heinean, liburua idazten aritu naiz. Historialariak ezin du historiarik egin ez badu lekukotzarik eta dokumentazio iturririk.

Zeintzuk izan dira zure iturriak?

Hasieran, oraindik bizirik zeuden kontrabandisten eta mugalarien lekukotzak batzen aritu nintzen. Horrez gain, Ipar Amerika, Belgika, Frantzia eta Erresuma Batuko artxibategietara iristea ere lortu nuen. Liburua azken finean atzerriko artxiboei esker egin dut. Espainiako Guardia Zibilaren eta armadaren artxiboak, gaur egun, oraindik ere ezin baitira eskuratu. Eta interes gehiena Guardia Zibilaren informazio zerbitzuak pizten du. Baina debekatuta daude, eta ezin da ulertu zergatik, dena baitakigu, ez dago zer ezkutatu.

Zer helburu zenuen?

Hasteko, historialari izanik historia berreskuratzea interesatzen zait, euskal historia, hain zuzen. Bigarrenik, mundu mailako halako gertakizun batek gure herriari eta bereziki mugan zegoen inguruari nola eragin zion ikertu nahi nuen. Azkenik, Frantziako Estatuan badago nazien menderakuntza garaian gertatu zena gogoratzeko eta ez ahazteko beharra, eta horretan nire ekarpena egin dut.

Zer garrantzi izan zuen Euskal Herriko mugak II. Mundu Gerran?

Oro har, Pirinio osoaren funtzioa iheslariak enbaxada aliatuetara gidatzea zen. Baina euskal muga zegoen hobekien antolatuta. Garai hartako profesionalak kontrabandistak ziren, eta tradizio handia zuten merkantziarekin ibiltzeko. Horiek Britainia eta Ipar Amerikako zerbitzu sekretuen aliatuak ziren, eta beraien lana zen alemaniarrek okupatutako Europatik ihesian zihoazen hegazkinlariak ateratzea.

Zenbat jendek igaro zuen muga?

Europa okupatutik ateratakoak, guztira, 288 izan ziren. Baina askoz gehiago izan ziren Comete sareak lagundutakoak. Hain zuzen ere, ibilbide osoan 800 pertsonari baino gehiagori lagundu zieten. Babesa eskaini, ezkutatzen lagundu edota jaten ematen zieten. Batzuetan, gainezka ere egin zuten. Kasu horietan, ezkutatu egiten zituzten, eta gero beste sareetara pasatu.

Sistema nola antolatua zegoen?

Oso konplexua zen, jende askok parte hartu zuen. Mugalariez gain, Belgikako eta Frantziako kontrabandistak ere kontuan izan behar dira. Finantzaketa handia behar zen. Baimen asko eta zehatzak behar ziren janaria edota arropak legez eskuratzeko, eta, ondorioz, merkatu beltzak indar handia zuen, baina oso garestia zen. Hamar aldiz garestiagoa. Enbaxada zein zerbitzu sekretu britainiarrek eta estatubatuarrek ordaintzen zituzten gastuak.

Jende profesionala zegoen sarean?

Kontrakoa. Erresistentzia lanean hasi zirenak herritar arruntak ziren. 1940. urtean sortu zuten sarea; Andree de Jongh eta Arnold Deppe gazteek jarri zuten martxan.

Mugalariak kontrabandistak ziren?

Haien funtzioa mugalariarena zen, baina kontrabandistak ziren. Bazeuden Espainiako gerraren ondorioz euskal gunean errefuxiatutako iheslari batzuk ere. Mugalariak Bidasoaren bi aldeetako euskaldunak ziren, errefuxiatu politikoak. Haiek arduratu ziren Donibane Lohizunen [Lapurdi] eta Nafarroako mendietan sarea antolatzeaz.]]>
<![CDATA[Herritarrei eskerrak emateko garaia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1873/037/001/2019-09-13/herritarrei_eskerrak_emateko_garaia.htm Fri, 13 Sep 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1873/037/001/2019-09-13/herritarrei_eskerrak_emateko_garaia.htm
Harriduraz hartu zuten Mozollo irratiko kideek pregoilari izateko proposamena. «Azken hilabeteotan gogor ari gara lanean irratia berriz martxan jartzeko, eta aitorpen hau bultzada izugarria da guretzat. Oraindik ez dugu asimilatu», azaldu du Aritz Apraiz irratiko kazetariak. Bi urte iraun duen suspertze prozesuaren ostean, irratiko kideek espero dute aste gutxitan mikrofono aurrean egotea. «Ohartzen gara Galdakaoko herriarentzat komunikabide garrantzitsua garela», nabarmendu du.

Kazetari hasiberrientzat eskola entzutetsua izan da Mozollo irratia betidanik. 1976. urtean sortu zuten, eta hamar urte geroago elkarte bilakatu zen. Egun, 38 kidek osatzen dute irratia. Horietatik bost dira lantaldekoak; gainontzekoak, berriz, ikasleak. Transmisioa bermatuta dagoela eta herritar orok beren irratian ahotsa duela azpimarratzea da beren helburua; hala, Mozollo irratia ordezkatuz, kazetari beterano bat eta hasiberri bat igoko dira gaur arratsaldean udaletxeko balkoira.

Mozollo irratiko lantaldea baino talde handiagoa da Galdakoko pentsiodunen elkartea. 200 kide batzen ditu astero mobilizazioetan, besteak beste. «Bozketan bigarren gelditu izana herriaren aldetik aitortza bat da», azaldu du Juan Antonio Redondo pentsiodunen elkarteko kideak. «Halako keinuekin badirudi gauzak ondo egiten ditugula, eta erreferenteak garela herriko pentsiodunentzat», gaineratu du. Beren azken hilabeteotako borroka babestua sentitzen dute. Mozollo irratia martxan zegoen urteetan jaietako motorra izaten zen. «Txosna jartzeaz gain, playback lehiaketa eta DJ saioak guk antolatzen genituen», azaldu du Apraizek. Aurten, oraindik irratia martxan jarri gabe dagoenez, ez dute komunikabide gisa parte hartuko herriko jaietan; datorren urterako asmoak, baina, jada pentsatzen hasiak dira.

Pentsiodunak, bestalde, aurten ere jaietan aktibo egongo direla ohartarazi du Redondok: «Jaiak aldarrikapenerako ere badira, eta, adibidez, guk ere lagun taldeen desfilean parte hartuko dugu gure kartelekin». Horrez gain, jai batzordearekin elkarlanean igel-toka txapelketa antolatu dute datorren astelehen arratsaldean.

Txupinazoaren aurretik herriko taldeek desfilea egingo dute, eta denak elkarrekin iritsiko dira udaletxe plazara. Bertatik pentsiodunek eta Mozollo irratikoek Galdakaoko herriaren elkartasuna eta galdakoztarren harrotasun eta umiltasuna aldarrikatuz hasiko dituzte festak.]]>
<![CDATA[Hamaika plateren jaia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1892/035/001/2019-09-06/hamaika_plateren_jaia.htm Fri, 06 Sep 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1892/035/001/2019-09-06/hamaika_plateren_jaia.htm Elorrioko kulturak dasta ditzagun jaialdia egingo dute herriko kaleetan.

Duela 25 urte sortu zen Kainabera elkartea. Hasieran, Afrika eta Hego Amerikako herrialde txiroetan proiektuak garatzea zen elkartearen helburu nagusia, Bixente Aizpurua elkarteko kideak azaldu duenez. Aizpurua garai hartan Lourdesko Ama ikastetxeko irakaslea zen, eta lehen urratsak bertako guraso elkarteari eta herritarren eskuzabaltasunari esker eman zirela azpimarratu du. Bogotan eskola bat eraiki zuten aurrena, eta harrezkero Kolonbian eta Nikaraguan hainbat proiektu dituzte esku artean. «Bere garaian Tanzanian egoteko aukera ere izan genuen». Jaietako jaialdia antolatzeko ideia, halaber, duela zortzi-hamar urte sortu zitzaien: «Kanpora begiratu bai, baina herrian bertan genituen migratzaileekin elkarlanean zerbait egin behar genuela iruditzen zitzaigun». Hain zuzen ere, Elorrion bizi diren migratzaileak herrian integratzea da jaialdiaren helburu nagusia. Jaietako azken igandean jartzen dute hitzordua urtero.

Kulturartekotasuna oinarrian, janaria izaten da jaialdiaren elkargunea. «Euskal Herrian jana eta edana errituala direla inork ez du zalantza jartzen, eta zer hobe herritarrak batzeko», esan du Aizpuruak. Nazio desberdinetako herritarren postuak jartzen dituzte, eta kolorez betetzen dira Elorrioko kaleak. Postu horietan herrialde bakoitzak bere janari tipikoa kozinatzen du. Aurten, besteak beste, 11 izango dira batuko diren herrialdeak:Venezuela, Portugal, Mexiko, Senegal, Kolonbia, Bolivia, Mali, Maroko, Argentina, Nikaragua eta Euskal Herria. «Askok urtero errepikatzen dute», azaldu du Aizpuruak.

Elorrioko herritarrek tiketak erosiz postuetan egindako janaria trukatzen dute. «Herritar askok tuperra ere ekartzen dute janaria etxera eramateko». Azken lau urteetan jaialdian batutako dirua, Zaporeak proiektura bideratzen dute, Grezian errefuxiatuei janaria banatzen dabilen elkartera.

Urte hauetan guztietan, Elorrioko herritarrek emandako erantzun «ikaragarria» azpimarratu nahi izan du Aizpuruak. Are gehiago, ekitaldi horrek jaietako egitarauari ohikoaz gain, «beste ukitu bat» ematen diola nabarmendu du Kainabera elkarteko kideak.]]>