<![CDATA[Zihara Jainaga Larrinaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 28 Jan 2023 14:53:50 +0100 hourly 1 <![CDATA[Zihara Jainaga Larrinaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Musika bazter guztietara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2021-07-16/musika_bazter_guztietara.htm Fri, 16 Jul 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2021-07-16/musika_bazter_guztietara.htm Hegan abestiarekin hasi da atabalak astintzen, eta ETS talde arabarraren Aukera berriak etorri da ostean. Irakasleak, zuzenketa batzuk egin, eta udan etxean entseatzeko gomendioak eman dizkio. Berehala igaro da ordu erdiko saioa.

Azkue kaleko etxabe batean dago Loatzo musika eskolaren Ibarrako egoitza. Bost metro inguruko korridore labur bat eta lau gela ditu espazioak; pentagramadun arbelak eta musika ekipoak ez dira falta. Armendarizek ikasturtea bukatu du, eta irakaslea irailera arte agurtu du. Ekai Etxabe eta Naia Garmendia iritsi dira haren atzetik. 9 urteko bi neska- mutilak Musika Hizkuntzako klasera doaz. Errepasoa tokatzen da. Jada gastatuta eta nahi beste erabilita dauden ikasliburuei orriak erortzen zaizkie, ikasturteari probetxua atera dioten seinale. Ikasturtean ikasitako erritmoak eta notak errepasatu dituzte: do, sol, do, re mi, fa, mi... Euskal abestiekin jarraitu dute, Aitorren hizkuntz zaharra eta Maitia nun zira abestiak ezagutu dituzte gaur, belarria ondo afinatu eta diktaketa bidez. «Ilargi, Din dan don ez genuen ikasi, entzun dezakegu?», galdetu dio Garmendiak irakasleari. «Nola Din dan don? Udan sartzear gaude eta», erantzun dio Agirrek. Loatzo musika eskolak talde txikiak osatzeko aukera eskaintzen die ikasleei Tolosaldean (Gipuzkoa), baita soilik bi pertsonakoak ere. Hala, arreta nahiko pertsonalizatua jasotzen dute, eta eskolen ordutegiak haien beharretara egokitzen dituzte. Kasurako, bazkalorduan. Goizetik arratsaldera ikastolan duten atsedenaldian, ohikoa da ikasleak musika eskolara joatea, denbora aprobetxatzeko. Ikasleek erabiltzen duten materiala, bestalde, Loatzo musika eskolak propio sorturikoa da; denetariko ariketak daude bertan. Horrez gain, webgune bat ere badute, eta, bertan, ikasleek liburuko ariketei loturiko material osagarria izaten dute. Halaber, QR kodeen bidez, audioak entzun ditzakete.

Tolosaldeko zortzi udalek osatzen duten mankomunitatetik sortu zen Loatzo musika eskola. Hain zuzen, Anoeta eta Villabonako musika eskolek 2002. urtean sortu zuten proiektua, eta egun Anoetan dago egoitza nagusia. Eskualdeko herriei proiektua azaldu ondoren, Anoeta, Irura, Zizurkil, Aduna, Villabona, Alegia, Altzo eta Ibarrak bat egin zuten Loatzo musika eskola sortzeko proiektuarekin. Herriko instalazioetan hartzen dituzte ikasleek klaseak. Gehienek espazio propioa dute musika eskolarako, baina Alegian, esaterako, kultur etxean batzen dira; Altzon, berriz, herriko eskolan. Kopuruei dagokienez, 600 ikasle inguruko hogei irakaslek eta administrari batek osatzen dute Loatzo musika eskola. Denborarekin, poliki-poliki sendotuz doa egitasmoa. Musika Hizkuntza eta Abesbatzako klaseak izaten dituzte ikasleek, eta, horrez gain, bakoitzak bere instrumentua. Biolina, trikitia, klarinetea, tronpeta, bonbardinoa, dultzaina, pianoa, txistua, zeharkako txirula, saxofoia, gitarra -espainiarra eta elektrikoa-, baxua, biolontxeloa, perkusioa edota tronboia aukeratu dezakete ikasleek.

Musika denen eskura

Villabonako musika eskola da guztietan handiena, pare bat solairukoa. Ibarrako eskolak bukatuta iritsi da hara Agirre. Musika Hizkuntzako bi talde ditu arratsaldean. Musika Hizkuntza, orotara, lau mailatan banatzen dute Loatzon. 8 urterekin hasi eta 12 urtera arte. Mayor kaleko harrizko eraikin esanguratsu baten kanpoko aldean, karpetak eskuetan dituztela jolasean eta ilara egiten daude hamar bat ume, gurasoen begiradapean. Agirrek atea irekitzerako, korrika igo dira egurrezko eskaileretatik lehen solairura. Ikasturteko azken eskola eguna da haientzat ere, eta irakasleak eskatu die nork bere instrumentua ekartzeko. Klarinetea jo du neskatila batek. Amets, berriz, pianoarekin ausartu da, nahiz eta bere instrumentua gitarra izan. Gaztetxoenen ostean, bizpahiru urte gehiagokoak sartu dira. Eskalak egitea gustatzen zaie, eta horretan aritu dira denbora luzez. Talde bakoitzak ordu erdiko saioa egin du.

Herri handi eta hirietako herritarrek jasotzen duten zerbitzua Loatzok herri txikiei ere gerturatzen die. Horrez gain, Agirrek nabarmendu du musika eskolak ekarpen handia egiten diela herriei. «Sarritan jotzen dute musika eskoletara, eta ikasleek herri arrunt batean baino emanaldi gehiago izaten dituzte, bateko eta besteko ospakizunak direla eta». Loatzo proiektuaren helburuetako bat da, halaber, Tolosaldeko beste herrietako ikasleekin harremanak bultzatzea musikaren bidez. Halaber, Agirrek aitortu du musika eskola zenbait herritan zabalduta egoteak lan handiagoa dakarrela irakaslearentzat, baina musika eskola arrunt batekin alderatuta gehiago eskertzen dela esfortzua.

Agirrek zortzi herrietan ematen ditu perkusio eta musika hizkuntzako klaseak. Orotara 50 ikasle baino gehiago pasatzen ditu astean, horietatik hamahiru perkusio ikasleak. Eta asteko egunaren arabera, batetik bestera mugitzen da. Hala, Loatzo musika eskola berezia dela adierazi du. Bere jarduna ohiko musika eskola batekoarekin alderatuta, dezente aldatzen dela iruditzen zaio: irakaskuntza hain zabalduta egoteagatik, eta ez dena zentro bakarrean kontzentratua. Ikasleekin sortzen den harremana azpimarratu du. Irakasleen batera eta besterako mugimendua jarri du kontrako argudiotzat. «Gauza txarrik badu, gainontzeko irakasleekin harreman handirik ez izatea da; bakoitzak bere ibilbidea eta ordutegiak ditu, eta gutxitan kointziditzen dugu», dio.

Onurak herrientzat

Aduna da Agirrerentzat eguneko azken geralekua. 500 biztanle inguru dituen herria da Aduna, baina, txikia izanagatik, musika eskola dute haiek ere. Espazio txikia da bertakoa, herriko plazaren erdian. Bi ikasgela eta komuna ditu. Atarian, Mattin Ormaetxea dago Agirrek atea irekitzeko zain. 11 urte ditu, eta etxetik bizikletan iritsi da musika eskolako instalazioetara. «Asko eskertzen dut halako zerbitzu bat herrian izatea, etxetik gertu», adierazi du. Astean lau aldiz joaten da musika eskolara Ormaetxea, musika hizkuntzako, abesbatzako eta perkusioko klaseak direla medio. Gaur instrumentua tokatzen zaio. Dena ez da rocka edo punka izango; ikasturteko azken saioan, Ormaetxeak euskal doinuak, fandangoa eta arin-arina jo ditu bateriarekin. Irakaslearen zuzenketak adi eta interesez entzun ditu. Klasea bukatzerako, ama dauka zain kanpoan. Irakaslearekin ikasturteko azken bilera egitera gerturatu da, hain zuzen, Aloña Aritza. Dioenez, herrian halako zerbitzu bat edukitzea «aberasgarria» iruditzen zaio. Halaber, uste du herriko haurrak ez direla jabetzen daukaten pribilegioaz.

Herri txikietako zerbitzu eskasiaren ondorioz, herritarrek gora eta behera aritu behar izaten dute autoarekin. Horregatik, halako zerbitzu bat herrian izateak erraztasunak ematen dizkiete. «Futbol entrenamenduetara Tolosara eraman behar izaten dugu semea, eta musika ikasketak herrian egin ahal izatea abantaila handia da». Zerbitzuak irauten duen bitartean aprobetxatzea besterik ez zaiela gelditzen nabarmendu du.

Haurrez gain, adin guztietako ikasleak ditu musika eskolak. Adunan, esaterako, Juan Antonio Garciak 40 urteak pasatuak ditu, eta bizpahiru urte daramatza bateria jotzen. Alaba musika eskolara eramatean kanpoan inbidiaz gelditzen zelako eman zuen izena. «Izena eman nuen herrian bertan zelako eta etxetik oinez etor naitekeelako; bestela, asko kostatuko litzaidake herri handi batera mugitzea». Musika eskolak herriari balioa ematen diola uste du. «Herrian eguneroko arrunta egiteko aukera ematen digu, edozertarako ateratzen ibili gabe».]]>
<![CDATA[Kontsulta egongelan]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2021-07-15/kontsulta_egongelan.htm Thu, 15 Jul 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2021-07-15/kontsulta_egongelan.htm
Osasun zentroaren albo bateko sarreran, baina, bada mugimendua. Dozena erdi herritar kalean ilara egiten ari dira, eta barruan, astronauta itxurarekin goitik behera ekipatutako erizainak. Guztiz babesturik, zotzak eskuan, sudurrak jomugan. Duela urtebetetik, koronabirusa atzemateko PCR probak egiteko lekua egokitua dute bertan, eta egunero ordu berean deitzen dituzte gaixotasuna izan dezaketen herritarrak. «Hau guztia hasi zenean, argi izan genuen espazio bat beharko genuela osasun zentroan». Pandemia egoera ezarri baino lehen, Naiara Campos zentroko familia medikuak, etorriko zenaz beldur, neurriak hartzea erabaki zuen, eta baita lortu ere. Hala, herria txikia izanik ere, zestoarrek ez dute herritik atera behar PCR probak egiteko, eta, era berean, proba egitera doazen herritarrak ez dira kontsultetakoekin nahasten.

Urte zaila izan da osasun zentroetan, eta are gehiago bertako medikuentzat, lehen lerroan lanean aritu direnentzat. Baina ari dira gutxika nolabaiteko normaltasunera itzultzen, aurrez aurreko kontsultak eta pazienteekin harremanak berrezartzen. Osakidetzan, mediku bakoitzak batez beste 1.500 paziente artatzen ditu Araba, Bizkai eta Gipuzkoan. Horietatik ia gehienak osasun zentrora joaten dira, baina badaude zerbitzua etxean jasotzen dutenak, batik bat mugitzeko edota osasun zentrora iristeko arazoak dituztelako. Herri txikia zein handia, zerbitzua udalerri guztietako herritarrei eskaintzen zaie; hala ere, datuen arabera, txikietan handiagoa da eskaera, herritar asko herrigunetik aldenduta bizi direlako, baserrietan.

Etxeko bat gehiago

Campos doktoreak bukatu ditu goizean kontsultan artatu beharrekoak, eta eguneko irtenaldia prestatzen ari da. Egunero, denbora mugatua izaten du pazienteei bisita egiteko: ordubete inguru. Fonendoskopioa, tentsiometroa eta bestelako tresnak ondo desinfektatu, maletan sartu, eta atera da osasun zentrotik. «Ramonari bisita egitera noa; urgentziarik bada, mesedez, deitu», adierazi die harrerako administrariei. Osasun zentroko ate nagusiaren parean dauka aparkatua auto zuri bat, berea, pribatua. Udalak erreserbatutako aparkalekua gordeta daukate osagileek erraz irten eta sartzeko. «Beste zerbitzu batzuetako langileekin konpartitzen dugu lekua, asteko egunaren arabera», zehaztu du Camposek. Baserri bide estuetatik Zestoako Arroa Goikoa auzoa bisitatzea tokatzen zaio gaur; Ramona dauka han zain. Nabari zaio errepideak ezagunak dituela eta makina bat aldiz igaro dela haietatik, erraz mugitzen baita batetik bestera.

Iritsi da helmugara, eta, hasteko, txakur bikotea du zain, adi. «Agian gutxien gustatzen zaidana hau da, baserri guztietan txakurrek egitea ongietorria; ari naiz ohitzen, baina errespetu handia diet», kontatu du, umorez, Camposek. Mari Carmen Uzkudun alabak egin dio ongietorria Arbe baserrian, eta medikuak arropa egokiak jantzi ditu atarian: maskara aldatu, eskularruak... Ramona, senarraren aldamenean, telebista ikusten ari da, goxo, eta etxeko beste edonor balitz bezala hartu du sendagilea. Egongelako sofan egin dute kontsulta. Errutinazko bisita da gaurkoa. Campos oporretara doa hurrengo egunetan, eta badaezpada dena ondo dagoela ziurtatu nahi izan du. Medikamentuen errezetak ere ekarri ditu bide batez.

Uzkudunek adierazi duenez, lasaitasuna eta erosotasuna ematen die beraiei medikua etxera etortzeak. «Ama dela eta, sarritan etorri behar izaten du, eta eskertzekoa da abisatu eta berehala, ahalik eta azkarren, hemen egotea». Ramonak, beste zenbait gaitzen artean, mugitzeko arazoak ditu, eta, hori dela eta, eskubidea dauka zerbitzua etxean jasotzeko. Uzkudunek azaldu du gurasoak hasieratik konforme agertu zirela medikua etxera etortzearekin. «Ez zitzaien arrotza egin. Lasaiago daude horrela; bestela, etxetik ateratzeko, asko urduritzen dira». Badaramatzate zenbait urte etxeko ateak parez pare medikuari irekitzen. Etxe barruraino, sukalderaino sartzen da medikua etxez etxeko bisitetan. Gertuko pertsona bihurtzen da, familiakoa, eta harreman estua sortzen da medikuaren eta pazientearen artean. «Pazienteak bere intimitate osoa erakusten digu», dio Camposek. «Norbere etxea baino ezer intimoagorik ez dago», gaineratu du. Dozenaka urte ditu Osakidetzaren etxez etxeko zerbitzuak.

Dena ondo dagoela ziurtatuta, bisita azkarra izan da. Gehiago molestatu gabe, badoa medikua. Ramona ez da oso ondo jabetu egoeraz, baina nabaritu du nobedadea inguruan, eta anekdota utzi du bisitak: «Naiara, gaur zer zatoz, senarrarekin eta alabarekin?», galdetu du, inozentzia osoz, kazetariari eta argazkilariari erreferentzia eginez. Jantziak zaborretara bota, eta, «laster arte» batekin, elkar agurtu dute. Camposen opor egunetan, osasun zentroko beste medikua joango da behar izanez gero.

Ez da mediku bera

Gaur bisita bakarra izan du Camposek, osasun zentrotik nahiko gertu, eta, ondorioz, ordu erdi eskasean egin du buelta. Egunean etxez etxeko bisita bat egitea izaten da ohikoena, baina, Camposek adierazi duenez, egun batzuetan bizpahiru bisita egin behar izaten ditu, eta bata bestetik urrun. Hain zuzen, zortzi bat auzo ditu Zestoak, bata bestetik urruti samar. «Sarritan, osasun zentroan lanaldia bukatzen dudanean, joaten naiz pazienteak ikustera, etxera bidean». 08:00etatik 15:00ak bitarte behar luke lanaldiak, baina, arreta ahalik eta onena emateko, askotan luzatu ohi du. Halaber, etxeen arteko distantziak direla medio, denboraz larri ibiltzen da. Are gehiago, azken hilabeteotako osasun egoera dela eta, protokolo zehatzak bete behar izan dituzte eta betetzen dituzte oraindik ere; etxe bakoitzera sartzeko ekipamendua izaten dute, adibidez, eta hori guztia denbora tarte berean egin behar dute.

Zestoan aritu aurretik, Gipuzkoako herri handiagoetan aritu izan da Campos lanean: Donostiako Altza auzoan eta Zarautzen, besteak beste. Hala, aldea nabaritzen du herri txikietako eta handiagokoetako pazienteen artean. «Hemen, paziente batek deituz gero etxera joateko, ez dut bi aldiz pentsatzen: segituan joaten naiz». Herri txikietan medikuari deituz gero arrazoia larria izaten dela kontatu du.

Bat dator Aintzane Zubeldia Zestoako beste medikua ere. Aitzitik, aitortu dute posible dela zerbitzuaz herri txikietan gehiago abusatzea. «Hiri batean, ni oso gutxi mugitzen nintzen etxeetara», dio Zubeldiak, baina azpimarratu duenez, herri txikietan mina dutela adierazten badute, benetan izaten dute: «Asko itxaroten dute medikuari deitu aurretik».

Lankideen harremana

Pazienteen izaera nabarmendu du Camposek, eta, ondorioz, familia medikuarekin sortzen den harremana. Halaber, dioenez, desberdina da osasun zentrotik kanpo pazienteekin sortzen den harremana. «Hiri batean, beste herritar bat nintzen, eta agian paziente denak ez nituen ezagutzen; hemen, ordea, osasun zentrotik aterata ere, Naiara medikua naiz, eta jendea kontsultan bezala etortzen da gauzak galdetzera», kontatu du. Horren erakusle, Campos doktorea, egoera nolabait baretu zenean, pandemia garaian baztertuta sentitu diren bere gaixo kroniko guztiekin jarri zen harremanetan, nola dauden galdetu eta beharrezko probak egiteko. «Paziente kopurua herri handi bateko bera da, baina inplikazioan bada aldea, eta herritarren izaerak asko laguntzen du».

Bestalde, herri txikietako eta handietako osasun zerbitzuak alderatuz, Camposek alde handi bat nabaritzen du lankideen arteko harremanean. Dioenez, herri txikietan benetako talde lana dago. «Lankideak ez gaude estamentuetan banatuta: denak gaude talde berean, eta elkar laguntzen saiatzen gara», azaldu du. «Familia txiki bat bezalakoa gara», nabarmendu du. Aitzitik, alde txar gisa, bakardadea aipatu du: «Batez ere, opor garaian». Unean-unean sortzen zaizkien zalantzak edo kezkatzen dituen kasu bereziak inorekin ezin komentatu izateak ardura handitzen duela dio. «Zentro handi batean, beti topatuko duzu norbait».

Bihar: Herri txikietako zerbitzuak (eta IV): Loatzo musika eskola.]]>
<![CDATA[Liburuen jakinduria, etxeko ateraino]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2021-07-14/liburuen_jakinduria_etxeko_ateraino.htm Wed, 14 Jul 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2021-07-14/liburuen_jakinduria_etxeko_ateraino.htm
Duela 22 urte abiatu zuen Berragu liburutegi ibiltariaren egitasmoa Martin Zaragueta Aurizperriko liburuzain izandakoak. Hain zuzen, Nafarroako Pirinioetan herri batetik bestera mugitzeko dauden zailtasunak eta garraio publikorik ezak bultzatu zuen. Orografia eta eguraldia direla medio, herritarrentzat nekeza izaten da batetik bestera aritzea. Halaber, herri askotan ez dago herrigunerik: biztanleak mendi inguruetako baserrietan sakabanatutako etxebizitzetan bizi dira. Horiek horrela, pentsatu zuen errazagoa zela pertsona bakarra mugitzea, kasu honetan liburuzaina, gainerako biztanle denak liburutegira joatea baino. Hala jarri zen martxan Berragu proiektua. Duela bederatzi bat urte, Mari Mar Agosek hartu zion lekukoa arduradun lanetan Zaraguetari. Aurizperri eta Meskiritz artean dagoen mendi baten izana da Berragu. Aurizperriko liburutegiko leihotik ikusten da, eta bertako jendearentzat leku misteriotsu bat da, ipuinetan asko azaltzen dena.

Proiektuaren hasierako urteetan, Aurizperriko liburutegitik irten, eta Erroren ibarra zeharkatzen zuen Zaraguetak. Zehazki, zazpi herritan eskaintzen zuen zerbitzua, eta astean bitan joaten zen etxez etxe. Hala, egitasmoaren arrakasta ikusirik, inguruko beste eskualdeak ere hasi ziren zerbitzua eskatzen, eta denborarekin asko handitu da proiektua; besteak beste, Aezkoa, Artzibar, Luzaide eta Orreagaraino iristen da orain. Horrela sortu zen Berragu liburutegiko mankomunitatea, forma juridikoa bermatzeko. Denborarekin, indartuz joan da, eta egun, orotara, 31 herri daude proiektuan.

Tamainaz handitu bada ere, liburuzainek duela bi harmarkada baino denbora gutxiago dute zerbitzua eskaintzeko. Agosek adierazi duenez, Zaraguetak hamabi ordu eskaintzen zizkion proiektuari astean, eta bi egunez ateratzen zen ibilbidea egitera. Egun, baina, Nafarroako Gobernuaren murrizketen ondorioz, lau ordu eta egun bakarra izaten du lan bera egiteko. «Aspaldiko aldarrikapena da proiekturako ordu gehiago izatea. Oso zaila da hainbeste herri hain denbora gutxian egitea; eskaera asko ditugu», adierazi du Agosek.

Erabiltzaile ugari

Erroibar, Artzibar eta Aezkoa ibarretara eta Auritz, Luzaide eta Arnegi herrietara iristen da egun Berragu liburutegi ibiltaria. Hilabetean behin izaten da eremu bakoitzean Agos: astean ibilbide bat egiten du. Hain zuzen, ostegun eguerdian egiten du normalean bidea. Joan aurretik, astelehenetan bisitatuko duen eskualdeko erabiltzaileei deitzen die, eskaera berriak jasotzeko eta zer liburu eraman jakiteko. Hala ere, normalean, liburu bat uzten dueneko, irakurriak itzuli eta hurrengoko eskaria egiten diote; hala, ez du deika ibili behar izaten; are gehiago, ez du izaten erabiltzaile guztiei deitzeko denborarik. «Deiak, askotan, ordua finkatzeko izaten dira, haiek jakin dezaten noiz joango naizen, eta, bestela, liburua non utz dezakedan galdetzeko», azaldu du. Horrez gain, eskolek azaltzen diote hurrengo hilabetean zer gai landuko dituzten, lotura duten liburuak eramateko. Halaber, asteartetan eskaera bereziak egiten ditu, presazkoak. Eta, zehaztu duenez, batzuetan gertatzen da eskualde bat egokitu arren beste batean eskaera ugari egotea eta plana aldatu behar izatea.

Erabiltzaileei dagokienez, Agosek adierazi du asko aldatzen direla astearen arabera. Bezeroetako asko kolektiboak dira, Pirinioetako eskolak, adibidez. Horrez gain, koronabirusarekin adinekoek zerbitzua erabiltzeari utzi diotela nabarmendu du; pandemiaren aurretik, aldiz, haiek erabiltzen duten gehien. Eskatutako liburuei erreparatuta, Agosek dio garaiaren arabera aldatzen dela, baina normalean gehienbat gertuko liburuak eskatzen dituztela. Pirinioetako gaiei buruzko liburuak edota bertako egileenak. «Nobelak dira gehien eskatzen diren liburuak», zehaztu du. Halaber, eskoletan ere asko eskatzen dituzte; hala, Berragu liburutegi ibiltariak haur liburu asko garraiatzen ditu. Bezeroaren profila aztertuz, erabiltzaile gehienak emakumeak direla argi utzi du Agosek. Bestalde, neguan eskari gehiago izaten dituela adierazi du, eskolak martxan egoteaz gain, jendeak mugitzeko arazo gehiago izaten dituelako. «Udan, gutxiago kostatzen da mugitzea, eta irakurleak liburutegira joaten dira zuzenean».

Liburuzaina baino gehiago

Liburutegi ibiltariarekin, erabiltzaileekin egiten diren harremanak familiartekoak direla nabarmendu du Agosek: erabiltzaileek etxeko ateak irekitzen dizkiote. Baserri barruraino sartzen da. «Niri kosta egiten zait ezetz esatea, eta denek kafea hartzera gonbidatzen naute», kontatu du. Udan, baratzeak goraino daudenean, behin baino gehiagotan etxera tomateekin ere itzuli dela aitortu du. Halaber, urruti, oso bakartuta bizi den jendearengana doanean, egun osoan ikusten duten pertsona bakarra izaten da liburuzaina, eta haientzat liburuzaina baino gehiago da: lagun edo konfidente bat. Denbora oso justuarekin aritzen bada ere, gustuko du haiekin tarte bat igarotzea. «Harreman oso berezia sortzen da, eta hori da gehien gustatzen zaidana nire lanetik». «Liburuzain guztiek eduki beharko lukete aukera hau: oso aberasgarria da», gaineratu du. Aurrez, Iruñeko liburutegietan aritu izan da lanean Agos, eta azpimarratu du Pirinioetan liburuzain izateak ez duela inolako zerikusirik hiriburuarekin. «Harremanak estuagoak dira. Pirinioetan, liburutegiak elkartzeko guneak dira, kultur jarduerak egiteko tokia. Neguan, irekita egoten den espazio bakarra izaten da ia; asko nabaritzen da erabileran».

Agosek aitortu du proiektuaren berri izan zuenetik beti nahi izan duela bertan lan egin: «Asko erakartzen ninduen». Aclebim liburutegi mugikorretako profesionalen elkarteko kide da Agos, eta bertako partaideei ere oso berezia egiten zaie proiektua. Espainian ohikoagoak dira bibliobusak, herri batera iritsi eta plazaren erdian liburutegia simulatzen duten autobusak. Agos, ordea, etxez etxe liburuak banatzen ibiltzen da. «Batzuetan, aitzakia da liburua edo irakurketa; jendearekin egotean datza zerbitzua», dio Aurizperriko liburuzainak. «Badut adineko bezero bat, eta behin egurra mozten eta bonbilla bat aldatzen lagundu nion», kontatu du. Harremanak oso estuak dira, eta erabiltzaileak, oso eskertuak.

Volkswagen markako furgoneta txiki batekin banatzen ditu liburuak. Bibliobusak inguru honetan ezin dira maneiatu. Bestela ere, errepidean hainbat arazo suertatu izan zaizkio, gehienak elurrarekin. «Aezkoa eta Luzaidera joateko, Ibañeta pasatu beharra dago, eta, eguraldi txarra bada, ibilbidea aldatu behar izaten dut. Batzuetan, bertan behera ere utzi behar izaten dut». Furgoneta ondo prestatua dago: atzeko aldean lau kaxoi handi dauzka. Ordenagailua ere eramaten du bertan, eta mahai txiki bat, maileguak egiterakoan barra kodea pasatzeko. Nafarroako Gobernuak duela bi urte emandako diru laguntzarekin lortu dute furgoneta. Hasieran, Zaragueta eta gero Agos bere auto propioarekin aritzen ziren. Orain, furgoneta ondo seinalatua dago, eta herritarrek urrunetik sumatzen dute Berragu liburutegi ibiltaria gerturatzen.]]>
<![CDATA[Moda gurpil gainean]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2021-07-13/moda_gurpil_gainean.htm Tue, 13 Jul 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1917/038/001/2021-07-13/moda_gurpil_gainean.htm
Bide izkinan aparkatuta, autobus zuri bat dago, eta erdian logotipo bat dauka kolore urdinekin: Guikuri. Leihoak izango balitu, odola ateratzeko autobus horietako bat emango luke. Autobusa martxan jarri da, eta, halako batean, ateak ireki dira; ez dago ohatilarik, ez erizainik, ez orratzik: arropaz beterik dago. Hain zuzen, arropa denda ibiltari bat da Guikuri. Nuria Lopez de Letona eta Marixa Suso dira dendaren arduradunak. Asteburuan mugitu ahal izateko, autobusa txukuntzen ari dira; arropa batzuk atera eta beste batzuk sartzen.

Guikuri proiektua 2011. urtean sortu zen. Muruan (Araba) dagoen izen bereko landetxean ireki zuen denda Lopez de Letonak. Hasierako urteetan, landetxea izan zen dendaren espazioa, baina, duela hiru urte, Maurgara aldatu zuen, eta orduantxe batu zen proiektura Suso. Kale Nagusian lorategi zabal batek egiten dio ongietorria erosleari. Leku paregabean, egurrezko etxola bat ikus daiteke, beirate handiekin. Herriko zerbitzu bakarra da Guikuri arropa denda: ez dago beste ezer. Baina, arduradunen esanetan, arropa denda baino gehiago da, denetarik eskaintzen baitute. «Inguruko beste zerbitzu agente batzuekin lotzeko gauzak egiten saiatzen gara; horrek inguruko ekonomia mugiaraztea eta inguruan lan egiten dugunok elkar ezagutzea ekarriko du», adierazi dute. Dendaren bidez, herrian giroa sortzea eta jendeak gozatzeko aukera izatea ere lortu nahi dute.

Guikuri denda arrunt bat izatea zen hasierako helburua, baina, Susok eta Lopez de Letonak azaldu dutenez, laster ikusi zuten Maurga herri txikia izanik noizean behin lekuz mugitu beharko zutela, ezagutzera emateko: «Ez baita hiri baten erdiguneko kale batean dagoen erakusleiho bat; hemendik ez da ia inor pasatzen egun arrunt batean». Hala, asteburuetan denda zenbait herritara mugitzea erabaki zuten. «Lonja bat alokatzen genuen, jantziak eramaten genituen, eta han egoten ginen asteburu batez», azaldu du Lopez de Letonak. Ikusi zuten, baina, zailtasunak zituztela: «Lonja bilatzea, alokatzea, dena mugitzea... oso deserosoa zen». Hala, autobus ibiltariaren ideia bururatu zitzaien, eta probatzea erabaki zuten. «Beti muntatuta egotea nahi genuen, martxan jarri eta mugitu ahal izateko».

Autobus bila

Suso autobusen sektorean lan egina zen. Hala, autobus enpresa batera joan ziren lehendabizi, desegin nahi zuten ibilgailurik ba ote zuten begiratzera; aurkitu zuten eskaintzarik, baina gero oso zaila zen eserlekuak kentzea eta homologatzea. Beste enpresa batekin saiatu ziren; han hiru autobus zeuden, horietako bat RTVEko unitate mugikor bat izandakoa. Hura aukeratu zuten. «Enpresakoek guk eskatu bezala jarri ziguten». Ibilgailua aurkitu ostean, hurrengo pausoa gidabaimena ateratzea zen; hala, Lopez de Letonak, pandemia tarteko, joan den abuztuan eskuratu zuen baimena. Datozen hilabeteetako helburutzat dauka Susok.

Joan den urteko martxoaren 13an, pandemia ezarri aurreko egunean sinatu zuten autobusa ordaintzeko mailegua banketxean. Proiektua apirilean martxan jartzea zuten helburu, baina atzeratu egin behar izan zuten. Hala ere, adierazi dute egoerak nolabait mesede egin diela, Euskal Herria herrika konfinatuta zegoen bitartean beraiek herrietara joateko tresna bat izan duteko. «Maurgara ezin ziren etorri, baina gu joan gintezkeen, eta horrek mesede egin digu». Arabako hiriburuan, Gasteizen, esaterako, denda eta arropa denda asko itxi zituzten, eta Guikuri dendak bizirik jarraitzen du.

Azkenik, 2020. urteko irailean jarri zuten martxan autobus ibiltaria, eta orduz geroztik hainbat herri bisitatu dituzte. Batik bat Arabako herri txikietan izan dira: Ribabellosa, Araia, Alegria, Maeztu, Kanpezu, Añana eta Murgian, besteak beste. Herrietan saldu ahal izateko, udalei kalez kaleko salmentarako baimenak eskatu behar izaten dizkiete; aparkatzeko, bestalde, gehienetan udalek prestatzen dizkiete kokapenak. «Leku batzuetan zailagoa da trastea mugitzea, baina, oro har, ez da arazo handirik izaten». Hain zuzen, 8,5 metro luze da autobusa, eta barruan 15 metro karratu inguru ditu erosteko. Probagela eta salmahaia ere baditu. «Badaude hirietan askoz denda txikiagoak».

Arropa dendarik ez dagoen herrixketara iristen da Guikuri autobus ibiltaria, eta horietan faltan dituzten zerbitzuetako bat eskaintzen diete herritarrei, ia-ia etxeko atean. Horrez gain, denda fisikoa ezagutarazteko modu bat ere badela diote. «Autobusean behin erosten dute, baina, gero, jendea animatu egiten da Maurgara etortzera». Gaineratu dute oso pozik daudela autobusean izaten ari diren salmentekin. Horrez gain, autobusaren iritsierak herriei ematen dien bizitza azpimarratu dute Lopez de Letona eta Susok. «Oso garrantzitsua da horrelako lekuetan, lotarako hiri bihurtzen ari diren herri txikietan, jarduera sortzea», adierazi dute. «Gure iritsiera festa handi bat izaten da, poz handia ematen diegu».

Harrera ezin hobea

Kontentu daude proiektuak izandako harrerarekin eta ezohiko erantzunarekin. «Orain arte, herrietan, fruta saltzailea, harakina, arrain saltzailea, okina... ezagutzen zituzten furgonetarekin hara eta hona; orain, baita arropa denda ere», adierazi dute. «Mundu guztia joan daiteke arropa erostera, baina, askorentzat, arropa etxeko atera hurbiltzea erosotasuna da». Nagiagoa izan daitekeen adineko jendearentzat, adibidez, abantaila dela adierazi dute. Haiei, berriz, lehia gutxi dagoen lekuetara joatea eta zerbait desberdina egitea eskaini die proiektuak.

Egun, lau lagunentzako lekua dago autobusean, eta sarritan ilara handiak sortzen dira kanpoaldean: «Jendeari itxaronarazi egin behar izaten diogu». Autobus handiago bat erosi arte horrela izan beharko duela diote, baina gainerakoan dena esperientzia ona izaten ari direla diote. Egungo moda kasual gisa definitzen dute Guikuriko arropa proiektuaren bultzatzaileek. «Saltzen dugun arropa batez ere guri gustatu behar zaigu», nabarmendu dute.

Askotariko arropa eta adin guztietarakoa eskaintzen dute. «Herrietan gustu guztietako jendea aurkitzen dugu, eta saiatzen gara guztiengana iristen; zaila da autobusera sartzen den norbaitek ezer ez aurkitzea». Oraingoz emakumezkoen moda eskaintzen dute, baina ez dute aterik itxi nahi. Esekitako arropaz gain, autobusean biltegiak ere badituzte. «Ia dendan baino leku gehiago dago autobusean», adierazi du Susok. Halaber, autobusean arropa merkeagoak eta neurri bakarrekoak eramaten dituzte, probatzea zaila izan ez dadin. Maurgako dendan, berriz, marka eta neurri gehiago daude.

Lokatzetan botata geratu izan dira, eta aitortu dute hormaren bat edo autoren bat ukitu dutela autobus handiarekin, baina halakoak mugitzen denari gertatzen zaizkiola diote. «Jende jatorra ezagutzeko aukera ere eman digu, herrietara iritsi eta kafearekin etortzen dira; asko maite gaituzte, eta nabaritzen dugu», diote, emozioz. Autobusak, esaterako, ez dauka komunik, eta etxeko ateak ireki izan dizkiete, eta ez bi edo hiru aldiz, herri guztietan, baita bazkaltzera gonbidatu ere. «Konfiantza sortzen dugu herritarrekin, eta, askotan, psikologo lana egiten dugu; jendeak hitz egin nahi izaten du, eta bezeroen erdien bizitza ezagutzen duzu».

Herri txiki batean bizitzea aukera paregabea da Lopez de Letona eta Susorentzat, hiriak ez dituen abantaila batzuk ematen dituelako. «Guretzat, hemen egoteak arrakasta izan du. Hiri batean, kaleko denda bat gehiago izango zen». Halaber, herri txikiek ustiatzeko potentzial bat dutela uste dute, ustiatu gabe dagoena, baina iruditzen zaie itzultzen ari dela, eta are gehiago pandemia baten ondoren.

Etorkizunera begira, bide oparoa ikusten diote proiektuari Lopez de Letonak eta Susok. Jantzi denda ibiltaria bestelako erosketa esperientziatzat daukate, eta landa ingurunean bi soldata izatea lortu duten garaiotan, oso pozik daude. «Ilusio handia egiten digu, eta are gehiago gure herrian». Etorkizunera begira, ez dute aterik itxi nahi. Guikuri kooperatiba, hain zuzen, estatutu malguekin sortu zuten. Hala, hilabete batzuk barru, arroparenak funtzionatzen ez badu, bestelako ekitaldiak antolatzen ikusten dute beren burua. «Beti gelditu gabe, baina herritik asko urrundu gabe». Oraingoz, sare sozialak dira haien arma autobusa ezagutarazteko. Guikuri Moda Facebook eta Instagrameko profiletan, aste hasieran jartzen dute hurrengo asteburuan non izango diren.

Bihar: Herri txikietako zerbitzuak (II): Berragu liburutegi ibiltaria.]]>
<![CDATA[«Helburua minbiziaren hilkortasuna saihestea da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/046/001/2021-06-13/helburua_minbiziaren_hilkortasuna_saihestea_da.htm Sun, 13 Jun 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1926/046/001/2021-06-13/helburua_minbiziaren_hilkortasuna_saihestea_da.htm
Jakin-minarekin jaio zinen?

Natura betidanik gustatu izan zait. Baserriko alaba naiz, eta baserrian jaio eta bizi izan garenok beti eduki dugu lotura zuzena naturarekin. Baina ikasketak aukeratzerakoan, zalantza handiak izan nituen; asko gustatzen zitzaizkidan natur zientziak eta matematika, baina baita artea eta historia ere. Gauza asko zeuden nire interesekoak: biologia aukeratu nuen moduan, beste bat aukeratu izan banu, uste dut asebetetze antzekoa lortuko nuela.

Etxean transmititu zizuten zientziarako grina?

Gurasoak baserritarrak ziren, ikasketarik gabekoak, eta ez zekiten oso ondo ni nola gidatu, nora bideratu, zer ikasi... Baina oso garrantzitsua iruditzen zaidan gauza bat lortu nuen: niganako konfiantza itzela zeukaten. Erabakiak neure kabuz hartzen nituen, etxean gidaritza hori ez nuelako, baina gurasoek babestu egiten ninduten: bultzatu, lagundu. Gogoan dut biologia ikasiko nuela esan nienean zer zen ere ez zekitela, eta esan zezaketen beste zerbait hobea zela, baina, aitzitik, bien oniritzia jaso nuen.

Zergatik biologia?

Garai hartan, Felix Rodriguez de la Fuentek telebista saio bat gidatzen zuen, oso dibulgatzaile ona zen. Hura izan zen naturari eta batez ere animaliei buruzko dokumentalak egin zituen lehenetarikoa. Teknikoki oso dokumental onak ziren, grina handiarekin azaltzen zituen gaiak. Denok egoten ginen txundituta. Horrek gure garaiko gazteengan eragin handia izan zuela esango nuke; biologia esparru berri bat zen, baina, gure inguruneari buruz hainbat gauza ikasteko aukera ematen zuela ikusita, interesa sortu zidan, eta azkeneko bultzada izan zen erabakian.

Biologiaren barruan, genetika.

Ikasketa luzeak dira: bost urteko karrera, doktoretza, doktoretza ostea... urte luzeetako bide horretan, nolabait, ibilbidea modulatzen doa norbera. Egun, genetikan katedraduna naiz, baina zehazki egiten dudana genetika molekularra, biologia zelularra da, ez nago guztiz hertsia genetikara.

Eremu euskaldunekoa izanda ere unibertsitateko ikasketak gazteleraz egin behar izan zenituen.

Graduan euskaraz ikasgai bakarra egin nuen. Jesus Mari Txurruka irakasleak praktikak euskaraz eskaintzeko prest egoten zen talde bat osatu zuen. Taldea osatu genuenean konturatu ginen klasean bageundela euskaraz genekien hainbat kide, baina ordura arte ez genuen gure artean euskaraz egiten, ez ginelako jabe.

Euskal Herritik AEBetara joateko aukera izan zenuen.

Aukerak bilatu egiten dira. Gure eremuan garrantzitsua da beste zentro batzuetara joatea, haiengandik ikastea. Doktoretza egiten ari nintzela, Ingalaterran eta Alemanian egon nintzen estantzia txiki batzuk egiten, asko ikasi nuen. Doktoretzetan zuzendariak pentsaturiko proiektu bat garatzen da gehienetan, zuzendariak gidatzen zaitu neurri handi batean. Doktoretza osteko formakuntzan, aldiz, askatasun handiagoa duzu zure proiektua garatzeko. Horretarako, nire garaian, eta orain ere, ez zegoen aukerarik hemen; egon, badago, baina irakasle gisa lanean hasiz gero soilik, eta hori ez da modurik eraginkorrena.

Zergatik?

Ikerketa eskolak uzten dizuten tarteetan egin behar duzulako. Beste leku askotan, ikerlariek beren denbora guztia horretara eskaintzen diote. Nik hala egin nahi nuen, eta horregatik joan nintzen; halaber, Ameriketako Estatu Batuak ikerkuntzarako lekurik onenetarikoa iruditzen zitzaidan.

Zer eman zizun?

Erakutsi zidan punta-puntako ikerkuntza nola egiten den, ikerkuntzaren inguruan dagoen kudeaketa guztia. EHUra itzuli nintzenean, kontziente nintzen ez zela Harvard, baina banekien nola egiten zuten han, eta hori ahal zen bezala transplantatu nahi nuen. Gauzak egiteko han ikasitako modu batzuk ekarri nahi nituen Euskal Herrira.

Asko dugu ikasteko?

Bai, eta, neurri handi batean, hori gertatzen da ez dagoelako finantzaketarik. Gauza asko ezingo dira egin diru gehiago lortu arte.

Nola ikusten duzu zientzia gaur egun Euskal Herrian?

Ez dago ondo. Espainian, duela hiru hamarkada egon zen nolabaiteko gorakada bat; finantzaketak, azken finean, aditzera ematen du erakundeek zientziarekiko duten interesa. 2008an izan zen kopururik altuena, eta Europako bataz besteko finantzaketara hurbildu zen. Gero, Europak krisi ekonomiko latza pairatu zuen, eta, proportzioan, Espainian jaitsi zen gehien zientziaren finantzaketa. Joan den urtera arte ez da gorakadarik egon. Ez dakit zein den arrazoia, krisia izan daiteke, baina, horrez gain, badago nolabaiteko mespretxu bat zientziarekiko. Alta, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan gauzak hobeto daude; Eusko Jaurlaritzak betidanik izan du interesa zientziarekiko. Hala ere, jaitsiera izan dugu. Lehen, Europako batezbestekoaren parean geunden.

Ez da egoera samurra, ezta?

Horri unibertsitate publikoaren egoera gehitu behar zaio. Uste dut ez gaituztela ondo tratatzen, ez nago ziur zein den arrazoia, baina dirua ez da bakarra. Azken 20 urteetan ikerkuntza zentro nahikotxo sortu dira, eta babes handia jaso dute; oso ondo iruditzen zait, ikerkuntza zentroak behar baitira masa kritiko bat sortzeko eta puntako ikerkuntza egin ahal izateko. Baina, horrekin batera, ikusi dut ikerkuntza zentroen eta unibertsitateen arteko loturan ez dela sakondu. Alde banatan gelditu dira biak, eta hori unibertsitatearen aurka etorri da. Orain, zientzia garrantzitsua ikerketa zentroetan egiten da. Unibertsitateak husten ari dira.

Egunerokoan nola eragiten dizue?

Finantzaketa askoz ere txikiagoa da; Bolonia plana dela eta, ikerlariek gero eta eskola gehiago eman behar dituzte, eta ikerkuntza gutxiago egin. Lehia dugu ikerkuntza zentroekin ikasle onak hartzeko; lehia egotea ona da, baina ez gaude baldintza berdinetan. Badirudi agintariek uste dutela unibertsitatea eskolak emateko toki bat dela. Hori hala bada, arazo larri bat da. Ikasleek behar den moduko formakuntza jasotzen ez badute, gero ez dute beren zeregina hain ondo beteko. Halaber, formakuntza ona emateko, irakaslea bera zientzialaria izan behar da, eta eskolak soilik emanez ez dakit nola egin daitekeen zientzia. Unibertsitateko irakaslea aldi berean zientzialaria izan behar da. Momentu kritiko batean gaude, eta agintariek ez dituzte behar diren baliabide eta ideiak eman hori konpontzeko.

Duela 30 urte inguru erabaki zenuen itzultzea. Nola aldatu dira gauzak ordutik?

Niretzat erronka bat izan zen, hasi nintzenean hemengo laborategian oso baliabide gutxi zeuden. Ez geneukan ez lanabesik, ez proiekturik. Finantzaketa, proiektuak eta ikasleak lortu behar izan nituen. Egun, talde ederra osatzea lortu dugu, eta asebetetze handia daukat egindako ekarpenagatik.

Zergatik erabaki zenuen itzultzea?

Ordurako hasia nintzen AEBetan lana aurkitzen, eta, halako batean, Jesus Mari Txurrukak deitu zidan esanez genetikako irakasle bat behar zutela eta hautagai ona nintzela. Asko pentsatu gabe bidali nituen paperak, eta lanpostua eskaini zidaten. Senarra eta alaba bertan utzi eta etorri nintzen. Latza izan zen hasiera, aldaketa handia, baina ikusten nuen gauzak aurrera ateratzeko aukera zegoela, eta itzultzea erabaki nuen. Erronka polita iruditzen zitzaidan EHUko irakasle izatea, eta ekarpen bat egin nezakeela ikusten nuen, nahiz eta jakin hemen ez zuela AEBetan besteko oihartzuna izango.

Minbiziaren ikerketa genetikoan espezializatua, minbiziaren oinarriak dituzu ikergai. Zertan aritzen zara?

Gene familia bat aztertzen dugu. Gene horiek hierarkizatuta daude, eta zelulen bikoizketa, geldialdia edo heriotza erregulatzen dute, hau da, noranzkoa zehazten dute, eta hori da minbiziaren erantzun immunologikoaren oinarria.

Ez da edozein ikerketa; ia etxe guztietan sartu den gaitz batez ari gara.

Minbiziaren auziak oihartzun zabala du, eta lan polita da oihartzun zabala duen gaixotasun bat ikertzea. Minbizian prozesu biologiko garrantzitsu asko gertatzen dira, eta horiek beste hainbat prozesutan ematen dira, adibidez, zelula amen funtzionamenduan.

Minbizia ez dela inoiz desagertuko esan izan duzu. Hala da?

Bai. Minbizi batzuk kanpo eragileetatik sortzen dira, izpi ultramoreek, adibidez, zerikusia izan dezakete melanoma kasuetan edota erretzeak birikietako minbizian. Baina ez dira denak horrelakoak izaten; batzuetan, zelula bikoizten denean beren ADNa ere bikoizten da, eta batzuetan, akatsak gertatzen dira, eta mutazioak sortzen. Mutazio horiek dira minbiziaren sortzaileak, eta saihetsezinak dira, gizakiak gorputzean dakartzanak, alegia.

Zein dira etorkizuneko zientzialarien erronkak?

Etorkizunera begira, mutazioek zelako eragina duten ikertu ahal izango dugu, ez gertatzeko edo terapia oso espezifikoak garatzeko. Minbiziaren etorkizuna hobetu ahal izango da, diagnostiko goiztiarren bidez eta tratamendu espezifikoetan lan eginda.

Lortuko al da minbizia hilgarri ez izatea?

Helburua minbiziaren hilkortasuna saihestea da. Horretarako garrantzitsua da jakitea prozesuak zeintzuk diren eta nola ematen diren.

Gaur egun badakigu zergatik sortzen den minbizia?

Mutazio asko ezagutzen ditugu. Baina ez dakigu mutazioaren gidariak direnak sortzeko kausak zeintzuk diren. DNAa sekuentziatzen denean, mutazioak gertatzen dira, eta zaila da jakitea mutazio hori beharrezkoa den edo minbiziaren seinale den.

Zer da zientzialari izatea?

Zientzialari izatea artista izatea da. Artistek sormenarekin lan egiten dute, eta zientzialariok baita ere. Jakin-mina izatea, etengabeko galderak egitea da zientzialari izatea. Zientzialariok esperimentu batean lan egiten dugu, eta gauzek nola funtzionatzen duten jakin nahi izaten dugu, hobetu ahal izateko.

Ardura bat ere bada.

Diru laguntza publikoek edo fundazioek ematen diguten dirua ezin dugu xahutu. Aurrerapausoak eman ditzakegula erakutsi behar dugu, espero den horri erantzun behar diogu, eta horrek etengabeko presioa eragiten du.

Zer gomendatzen diezu zientzialari hasiberriei?

Zientzian lan egiten hasten zarenean, horma batekin aurkitzen zara. Ez zaizkizu gauzak ongi ateratzen, eta horma gero eta handiagoa egiten da. Denborarekin ikasten duzu hormaren aurrean itxaroten, eskailerak jartzen, horma saihesten... Egoerarik zailenetan taldean babestea da nire gomendioa. Konturatzen zara aldamenekoa zure egoera berdinean dagoela, eta laguntzen zaitu. Auzolanak asko laguntzen du.]]>
<![CDATA[Milaka pauso osasuntsu egoteko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1938/038/001/2021-04-29/milaka_pauso_osasuntsu_egoteko.htm Thu, 29 Apr 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1938/038/001/2021-04-29/milaka_pauso_osasuntsu_egoteko.htm
Iñaki Arratibel kirol medikuaren ustez, jendearentzat zerbait «ulergarria» izateko jarri du OMEk 10.000 pausoen neurria: «Kirol ariketa fisiko gogorrik egiterik ez daukan jendearentzako emandako gomendioa da. Denek eduki dezaten helburu bat, betiere inolako trauma edo ezinegonik sortu gabe». Baina, Arratibelen ustez, askotan hobeto da pixka bat azkarrago eta gutxiago ibiltzea, pausoei erreparatzea baino. Agirrek, berriz, dio 10.000 pausoena muga psikologikoa dela. Aurreko belaunaldiak jarri ditu adibidetzat: «gure guraso edota aitona-amonak izugarri aritzen ziren oinez; ez dago ezinezkorik». Eguneroko jardueretan betetzen zituzten pauso horiek, nolabait, gaur egun gurpil gainean egiten dira. Adibidea jarri du Agirrek: egun, ariketa fisikoa egitea zabalduago dagoen arren, erabiltzaileak autoz joaten dira gimnasiora. «Ez du zentzu handirik». Egia da gimnasioan egingo dituzten ariketekin pasatuko dutela 10.000 pausoen langa, baina oinez joan-etorria egiteak osotasuna emango lioke eguneroko jardunari. Horri loturik, gaineratu du oinez ibiltzea gustuko ez duenak bestelako ariketak egin ditzakeela: igerilekuan edota bizikletan aritu, esaterako.

Bakoitzak bere neurrira

OMEren gomendioa ordu eta erdi oinez ibiltzea da; ahal dela, aire zabalean. Agirrek zehaztapena egin du: «Ibilaldiak hogei minutuko tarteak metatuz egin behar dira. Ez dute balio denbora gutxiagoko tarteek». Hain zuzen, gorputza hobeto aktibatzen da hogei minutuko lau tartetan. Hortaz, 5-10 minutuko ibilaldiekin 10.000 pausora iristeak ez du balio. Arratibelek, berriz, beste irizpide bat jarri du: bizitza osasuntsua mantentzeko, nahikoa litzateke astean 150 minutuz intentsitate moderatuan oinez aritzea. «Intentsitate handian, berriz, 75 minutu lirateke astean». Halaber, azpimarratu du hortik behera eginez gero ez dela sartzen gorputzak eskatzen duen kopuru egoki batean. Azpimarratu du denbora horiek egiteko ez dela kirolaria izan behar. Azken finean, denbora horiek edota 10.000 pausoen kontzeptuak dakarren mezua da jendea gaur egun mugitzen dena baino gehiago mugitu behar dela. «Herritar kopuru handi batek 4.500 pauso baino gutxiago egiten ditu, eta egoera larria da; bizitza sedentarioa ez da ona», zehaztu du Arratibelek. Gainera, nabarmendu du ez dela nahastu behar argaltzearekin: «Kontzeptu desberdinak dira. Pisua jaitsi nahi duen pertsona batek ez dio gomendio honi jarraitu behar; bestelako jarraibide zehatzagoak izango ditu, bere ezaugarrietara egokituak».

Medikuek argi diote ez dela samurra pertsona arrunt batek egunerokoan 10.000 pauso betetzea, are gehiago gaur egungo bizimoduarekin. «Dena oinez egin beharko litzateke, eta zaila da, are gehiago kontuan izanik garraioaren erabilera oso hedatuta dagoela», esan du Arratibelek. Baina ez da ezinezkoa ere.

Ariketa fisikoa egitera ohitua ez dagoen pertsona batek —10.000 pausora iristen ez dena— 7.000ra iristearekin ere nahikoa luke. «Hobe luke 7.000ra iristea bat ere ez egitea baino», gaineratu du Agirrek. Hala ere, azpimarratu dute OMEren gomendioa ez dela agindu bat bezala hartu behar: «Ez da dogma bat bezala hartu behar. Abisu bat bezala ikus daiteke, hasteko», Agirreren esanetan. «Ez da kirol lehiaketa bat. OMEk jendeari osasuntsu bizitzeko aholkuak ematen dizkio, elikadura aholkuak eman ditzakeen moduan», gaineratu du.

Gainera, medikuen esanetan, OMEren gomendioa jarraituz eta egunean 10.000 pauso eginez, hainbat onura eskuratzen dira: oxigeno gehiago doa garunera; hobeto egiten da lo; kontzentratzeko eta oreka mantentzeko abilezia handiagoak eskuratzen dira; begietako osasuna hobea da; estres gutxiago edukitzen da. Gomendioa jarraitu ezean, aldiz, estresa areagotuko litzateke, baita antsietatea edota eztula ere. Muskuluak ere bigunago leudeke. Hori guztia kontuan izan gabe, gaztarotik zahartzarora bidean, lanean ordu gehiago pasatzen den garaian, pertsona batek ez dio bere osasunari behar adina atentzio eskaintzen.

Ekimenek bultzatuta

Adinari dagokionez, edonorentzako gomendioa dela dio Agirrek. Hala ere, ñabardurak atera ditu: «Gazteek bestela ere egiten dute ariketa fisikoa, eta, adinekoen kasuan, berriz, moldatu egin beharko litzateke». Hortaz, oro har, esan daiteke gomendioa 20-65 urte bitartekoentzat dela, hots, lan egiteko garaian daudenentzat. «Hortik gorakoentzat 10.000 pauso gehiegitxo lirateke», gaineratu du Agirrek.

Edozeinek 10.000 pauso modu erosoan egiteko, garrantzitsua da hiriak prestatuta egotea. Halaber, Agirreren ustez, agintariek erraztasunak eman beharko lituzkete hirigintza kontuak hobetzeko eta dinamikak bultzatzeko.

Bilboren kasua da hori. Badira hamar urte udalak Ibiltarien Sarea programa sortu zuela. Urteekin ikusi da Bilbok garrantzi handia ematen diola oinezkoari eta oinez mugitzeari; horren erakusle kaleetan hartu duen lehentasuna. Hala, Ibiltarien Sarea programak osasuna eta bizimodu osasuntsuak sustatzea du helburu. Egunero, hiriko hamabost gunetan batzen dira, eta ibilaldi gidatuak egiten dituzte. Programako arduradun Joserra Sanchezek azaldu duenez, helburua ez da 10.000 pausora iristea, baina bai laguntza bat eskaintzea hori lortu nahi duenarentzat, besteak beste.

Hain zuzen, azpimarratu du parte hartzaileek bizitzako eguneroko jardueretan egiten dituzten pausoei bultzada bat ematen zaiela ibilaldien bidez. «Ekimenean parte hartzen duen pertsona batek ziur egunaren amaieran muga gaindituko duela», adierazi du Sanchezek. Hala, gaineratu du programak erakusten duela hirian oinez ibiltzea posible dela. «Parte hartzen dutenak egunerokotasunean gehiago ibiltzera ohitzen dira; lehen autoz egiten zutena denborarekin oinez egiten dute». Arduradunaren esanetan, ekimenak dituen ezaugarriei esker, atxikimendu handia lortu du azken urteotan. Hala, egunean 40 lagun inguru animatzen dira etxetik irten eta ibilalditxoa egitera.

Sanchezek dioenez, joan-etorrietarako autonomoak diren pertsona guztientzat oinez ibiltzea da gomendatzen zaion gauzarik onena: «Oinez ibiltzea merkea da; ez du inolako ekipamendurik eta kuotarik behar; lesio arrisku txikia du, eta ia edonork egin dezake, edozein lekutan».

Horrez gain, taldean ibiltzeak onura sozial eta psikologikoak gehitzen ditu; karga bat izan beharrean, jarduera ludiko bat baita. Horregatik gomendatzen du OMEk ezarritako zenbakia ahal dela konpainian betetzea. Oinez ibiltzea eskuragarri dagoen lehentasunezko jarduera da edonorentzat, Sanchezen arabera. Hala, hirurak bat datoz: OMEren gomendioa bete nahi duena ez da zerotik abiatu behar. Egun egiten den bizimoduari beste begirada batekin begiratu, eta, dena erosotasun edo lasaitasunean egin ordez, ohiturak aldatzea da gakoa. 10.000 pauso, ahalik eta bizi osasuntsuena lortzea xede.]]>
<![CDATA[Kaleak berriz girotzeko zain]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/038/001/2021-04-24/kaleak_berriz_girotzeko_zain.htm Sat, 24 Apr 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1913/038/001/2021-04-24/kaleak_berriz_girotzeko_zain.htm
Egoera hori izanik, eta joan den urteko gabezia berriz ez errepikatzeko, jaiak ordezkatu ditzaketen ekitaldi kulturalak egitea erabaki dute herri askok. Hala ere, argi dago herri mugimenduaren bihotzik, txosna gunerik, ez dela egongo inongo plazetan, eta egoera horrek zenbait ondorio ekarriko dituela. Zuzenenak antolakuntza lanetan, itzalean, aritzen direnei eragiten die, nagusiki.

Master Silla enpresaren lanaren heren bat, gutxi gorabehera, herri jaietara zuzendua egoten da. Haiek arduratzen dira ikuskizunetako eserlekuak edota herri bazkarietako mahai zein aulkiak jartzeaz, besteak beste. Aingeru Garrido langileak adierazi duenez, urtero jaien atarian lantaldea bikoiztu egin behar izaten dute. «Asteburu batzuetan hirukoiztera ere iritsi gara». Duela urtebetetik, ordea, jairik ez dagoenez, aldi baterako erregulazioan daude Lezamako (Bizkaia) enpresan, eta oraintxe hasi dira gutxika langile batzuk lanera itzultzen.

Jaiek ekitaldi asko mugitzen dituzte, eta horiek, era berean, beharrezkoa dute azpiegitura bat. Hala, Garridok nabarmendu du jendeak jaiez gozatu eta ondo pasatzeko beren lana beharrezkoa dela: «Gu gabe jairik nekez egingo litzateke. Orain arte ezagutzen ditugun jaiak ezinezkoak dira atzean gauden enpresak gabe», adierazi du. Orain, baina, haiek larrien pasatzen ari direnean, babesa eta laguntza falta dute.

Larri baina elkartuta

Soinu teknikariak ere egoera larrian daude. Borrokan ari dira beren lanaren defentsan. Urteko garai guztietarako eskaintza izaten duten arren, lan handiena herriko jaien denboraldian izaten dute teknikariek ere. Musika aparatuz hornitzen dituzte kale bazterrak. Juan Carlos Tapia Soinueder ikuskizunen logistika enpresako kideak adierazi duenez, duela urtebetetik beren enpresako langile denak aldi baterako aldi baterako erregulazioan daude, eta etorkizun laburrean ez dute hobekuntzarik espero. «Ezin diogu aurre egin dugun erronkari, aurtengoa iazkoa baino denboraldi txarragoa izango delakoan gaude». Urtebete geldi eman dute, eta bigarrena ere halakoa izatea aurreikusten dute. Sektorea erabat geldituta dagoela azpimarratu du: «Inpaktua oraindik ere handia da». Herriko jaietako ekitaldi ia guztien parte izaten dira teknikariak. Tapiak dioen bezala, beti dago arlo teknikoa edozein ikuskizunen atzean. «Egia eta arima gara, errealitate bihurtzeko ezinbestekoak».

Kontrara, Garridok alde onak ere ikusten dizkio bizitzea tokatu zaien egoerari: «Pandemia hasi zenetik, harremanak indartu dira bezeroekin eta sektoreko beste enpresekin. Enpatia eta elkartasuna handitu dira gure artean: egoera krudel honen aurrean elkartu egin gara». Halaber, Garridok uste du aurtengo egoera trantsiziozkoa izango dela. «Ez dira izango betidanik ezagutzen diren herriko jaiak, baina ekitaldi batzuk antolatuko dira». Itxaropentsu dago aulki zein mahaiak biltegitik atera, eta kale bazter zein plazatan kokatzeko.

Hain zuzen, herri batzuk animatu dira formatu txikian ekitaldiak antolatzera, osasun neurri denak errespetatuz eta egoerara egokituz. Abadiñoko (Bizkaia) Matienako kasua da. Datorren astean egon beharko lukete giro betean, baina, txosna giroko jairik ez dagoenez, aurten ekitaldi kulturalen eskaintza zabaldu dute. Hala adierazi du Jon Azagirre Txosna Batzordeko kideak. Iruñeko Txantrea auzoan ere antzeko dabiltza. «Bagenekien festak ez zirela guk ezagutzen ditugun bezala ospatuko, baina garrantzitsua ikusten genuen kultura sustatzea auzoan», azaldu du June Etxeberria Jai Batzordeko kideak. Hori horrela, egitarau alternatibo bat egitea erabaki zuten, eta diotenez, ezin daiteke esan jaiak bertan behera utzi dituztenik. «Alternatibak eskaini nahi ditugu». Hala, antolakuntza xumeago batekin, kultur aste bat antolatu dute: antzerkiak, hitzaldiak eta tailerrak prestatu dituzte auzokideentzat, auzoko kolektiboekin elkarlanean.

Galerak, ez soilik dirutan

Auzo eta herrietako jaietan bizilagunen arteko harremanak indartzen dira, auzolana inoiz baino gehiago egiten da. Hala, Etxeberriaren arabera, bertan sortzen den giro eta harremana, jaietan soilik sortzen da. «Jaiek batik bat auzoari bizia ematen diote». Halaber, iaz egoera horiek eman ez izanak urtean zeharreko harremanetan eta kolektibotasunean eragin duela uste du Etxeberriak. «Halako espazioak ez izateak bakoitzak gauzak bere ikuspuntu indibidualetik begiratzea dakar». Auzoko jaietan sortzen diren espazioak auzokideen artean hitz egiteko aukera paregabea direla dio txantrearrak. «Nolabait auzo izaera jaien bitartez ikusarazten da, eta izaera hori galtzeko aukera dago».

Azagirrek gaineratu du, jaien bidez, kalera zabaltzen diren mezuak ezin direla zabaldu, eta jaien parte ez sentitzea direla antolakuntzako partaide gisa ondoriorik ezkorrenak. Horrez gain, ekonomikoki eragile bakoitzak bere ekarpen txikia jasotzen du jaien amaieran txosnaren etekinetatik, eta azken bi urteotan hori falta dute. «Urtebete daramagu ezer egin gabe; lehen urtea anekdota izango zela uste genuen, baina bi urte asko dira aurrera ateratzeko». Hala, txosnetatik jaso izan duten dirua beste modu batera jasotzeko ekintzak antolatu dituzte aurten Matienan. «Berrasmatu egin gara gastuei aurre egin behar zaielako». Bat dator Etxeberria, eta aitortu du jaiak izaten direla auzoko kolektiboen dinamikak aurrera eramateko diru iturri nagusia, eta uste du bigarren urtez ez izateak, oraingoz nabaritu ez arren, epe laburrera begira ondorioak izango dituela.

Garridok ere berrasmatu hitza darabil. Adierazi du sarrera ekonomiko nagusirik gabe, herri jairik gabe, beren enpresan asko dibertsifikatu behar izan dutela. Beste aukera batzuk bilatu behar izan dituzte. Orain azterketa edota ezkontzen antolakuntzan aritzen dira. «Horrela lortu du sektoreak egoera ez hondoratzea». Hornitzaileak zein antolakuntzakoak, denak ari dira gogor saiatzen kaltea ahalik eta txikiena izateko, eta argi dute pandemiak ezarritako osasun neurriak errespetatuz, egoerara moldatutako ekitaldiak antolatu daitezkeela.]]>
<![CDATA[Festek itxaron egin behar]]> https://www.berria.eus/albisteak/196694/festek_itxaron_egin_behar.htm Fri, 23 Apr 2021 18:20:25 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/albisteak/196694/festek_itxaron_egin_behar.htm <![CDATA[«Kultur politikek mota guztietako interesei eman behar diete jaten»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2021-04-15/kultur_politikek_mota_guztietako_interesei_eman_behar_diete_jaten.htm Thu, 15 Apr 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2021-04-15/kultur_politikek_mota_guztietako_interesei_eman_behar_diete_jaten.htm Makers antzezlana estreinatuko du gaur, Bilboko Azkuna zentroan.

Argiari, denborari eta maitasunari buruzko obra bat da. Nondik sortu da Makers?

Asko erakartzen ninduen Agustin Fernandez Mayoren testu batetik abiatzeak; [Jorge Luis] Borgesen El hacedor testuaren bertsio bat egin zuen Fernandez Mayok. Hain zuzen, Borgesek makers hitzean oinarrituta jarri zuen El hacedor izenburua. Makers, antzinako ingelesean, zerbait egiten dutenei ez ezik, poetei ere deitzen zitzaien. Nire ustez, Juan Loriente eta biok defini gaitzakeen zerbait baldin badago, hori da ikuskizun poetiko bat egiteko gogoa dugun bi egile garela.

Eta zer egingo duzue oholtzaren gainean?

Antzerki ikuskizun hau asko oinarritzen da gure bizitzan. Egiaren eta gauzen fikzioaren inguruan arituko gara. Makers direnek beti bilatzen dute sentiberaren azpian sentibera dena. Ikuskizun honetan bada funtsezko zerbait: konfiantza itzultzea.

Nork? Nori?

Bizitzarekiko konfiantza berreskuratzea, egunerokoan, hain zuzen. Are gehiago, gaur egungo egoera honetan. Arteak bizitzarako ariketa izan behar du. Hots, arteak egiten du bizitza artea bera baino garrantzitsuagoa.

Lan komikoa da Makers. Oro har, umorea iradoki izan duzu zure aurreko lanetan ere. Zer helbururekin?

Barrea modu egokia da ezagutzara eta kontzientziara iristeko. Barreak, prozesu fisiko gisa, pertzepzio-kanalak irekitzen laguntzen du. Nik beti erabili izan dut zentzu horretan. Atsegin dut barrearen bidez beste leku batera eraman nazaten, pentsatu gabeko gauzetara, eta, aldi berean, dibertitu nazaten.

Zergatik erabaki zenuen beste herrialde batean lan egitea?

1990eko hamarkadaren hasiera oso garai zaila izan zen orduko sorkuntzarentzat. Krisi baten erdian, antzerki garaikideko konpainia gehienek laguntzak jasotzeari utzi zioten. Izugarria izan zen. Kultur politiken arintasun horrek asko haserretu ninduen. Aurreko hamarkadatik egiten ari ziren lan ugari ezerezean utzi zituzten. Iruditzen zitzaidan Genevan [Suitza] lan serio bat egiten banuen, hemen egiten ari ginena bezalakoa, agian oihartzun desberdina izango zuela eta egonkorragoa izango zela.

Gauzak aldatu al dira denborarekin?

Aldatzen ari dira, baina beharrezkoa da gehiago, azkarrago eta leku gehiagotan aldatzea. Kultur politika on batek maila guztietarako balio behar du, herritar guztientzako. Laguntzak askoz gehiago dibertsifikatu beharko lirateke, eta aukera gehiago planteatu. Kultur politikek mota guztietako interesei eman behar diete jaten.

Non izan zenuen lehen harremana antzerkiarekin?

Nire patua ez zen antzerkia; beste zerbaitetara bideratua nindoan: maisu izatera, zehazki. Antzerkiak asko erakartzen ninduen, baina oso urrun ikusten nuen. Lagun batek bultzatuta, antzerki ikastaro bat egin nuen Donostian, salbazio bila nenbilelako. Zerbait desberdina egin behar nuen, nengoen zulotik ateratzeko. Jende talde batekin konektatzeko zortea izan nuen. Hortik atera zen Legaleon-T: esperientzia kolektibo ikaragarria. Bizitza pixka bat aldatu zidan jolastu ahal izateak eta neure buruarekin fikzioa egiteak.

Gaur egun, zer sentitzen duzu oholtza batera igotzean?

Urdaileko korapiloak, hasierako emozioak, hor egoten dira oraindik ere. Gaur gauean [asteartean] hainbatetan esnatu naiz Makers-en estreinaldian pentsatuz.

Zure lana sorkuntza garaikide gisa definitzen duzu.

Sortzaileok bizi dugun garaian egon behar dugu, eta horrek esan nahi du egiteko eta pentsatzeko moduak uneoro berrikusi behar direla. Obra bakoitzak inkontziente ezberdin bat du; guk, sortzaile garen aldetik, obraren inkontziente hori zein den aurkitu behar dugu. Arte garaikidea gaur egun bizi dugunari lotuta dago, eta hori funtsezkoa da jarrera gisa.]]>
<![CDATA[Larra-Belagua, pozik; gainerakoak, ez]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1978/038/001/2021-04-13/larra_belagua_pozik_gainerakoak_ez.htm Tue, 13 Apr 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1978/038/001/2021-04-13/larra_belagua_pozik_gainerakoak_ez.htm
Izabako (Nafarroa) Larra-Belagua eski estazioan, Ana Lusarreta estazioko zuzendariak adierazi duenez, denboraldiaren balantze ona egin beharrean daude: «Ez genuen espero denboraldia hain ona izango zenik. Gaur egungo egoerarekin, koronabirusarekin, ezin genuen ezer onik espero. Baina egoera guztiz bestelakoa izan da». Hain zuzen, Nafarroako Gobernuak ezarria duen itxiera perimetralak on egin die. Beste erkidego batzuetatik jendea hartu ezin izanak, era berean, eski alpinoa egin ohi duten nafarrak bertan gelditzea ekarri du. Hots, iraupen eskia egitearekin konformatu behar izan dute, eta, hala, Larra Belaguak inoiz baino jende gehiago hartu du. «Egungo egoerari eta itxiera perimetralari esker, batez ere Nafarroan ezagutu ahal izan gaituzte», adierazi du Lusarretak. Azpimarratu du iraupen eskiko eskaera nabarmen handitu dela beste urte batzuekin alderatuz.

Egoerak eskatutako neurriak bete behar izan dituzte une oro Larra-Belaguan. Erabiltzaileek maskara jarrita eduki behar izan dute estazioko txoko guztietan. Horrezaz gainera, eraikin nagusiak ezin izan dira erabili sarrerak eta alokairuak ateratzeko ez bazen. Ostalaritza irekita edo itxita egon da Nafarroako Gobernuak une oro erabaki duenaren arabera. Sarrera eta irteera ibilbideak markatu dituzte, eta gune bakoitzean edukiera kopuru berriak errespetatu behar izan dituzte. Hori guztia kontuan izanik ere denboraldia salbatu dutela eta, pozik dago Lusarreta: «Erabiltzaile asko izan ditugu; gogobeteta gaude». Hala, azpimarratu du oraindik ere estazioa irekita egongo dela beste hiru astez, iraupen eskia egin nahi duten nafarren zain.

Nouvelle Pyrenees taldeak zortzi eski estazio kudeatzen ditu Okzitaniako Pirinioetan: Cauterets, Gourette, Grand Tourmalet, Luz Ardiden, Peyragudes, Piau, Pic du Midi eta Arette-San Martingo Harria. Guztira, 400 kilometrotik gora eskiatzeko. Baina horietatik bi soilik ireki ahal izan dituzte aurtengo neguan: Cauterets eta Arette-San Martingo Harriak. Eski nordikoa egiten da estazio horietan, hain zuzen. «Taldearen balantzea txarra da, ez dugulako ia batere jarduerarik izan», adierazi du Guillaume Roger operazio zuzendariak. Urte arrunt batean bi milioi erabiltzaile izaten dituzte Okzitaniako Pirinioetan; aurten, berriz, 50.000 erabiltzaile izatera ere ez dira iritsi. Abenduaren erditik martxoaren bigarren astera aritu dira Nouvelle Pyrenees taldeko estazio biak martxan. Beste seiak Frantziako Gobernuaren erabakiz egon dira itxita, ostalaritza eta kultur guneak bezala.

Cauterets eta Arette-San Martingo Harria estazioetan Larra-Belaguako antzeko zerbait pasatu zaie. Eski alpinoa egin ezin izan duen jendeak iraupen eskia egin du. Hala, San Martingo Harria estazioak iraupen eskia egin duten 11.000 erabiltzaile hartu ditu. Rogerrek adierazi duenez, alor horretan, aurreko denboraldiarekin alderatuta, %20 edo %25eko hazkundea izan da. «Urte arrunt bateko eski alpinoarekin alderatuz, baina, erabiltzaile kopurua mikroskopikoa da», adierazi du Rogerrek.

Datorren urteari begira

Candanchuko eski estazioa da (Aragoi, Espainia) Euskal Herriko eskiatzaileen kutunetako bat: eskiatzaileen erdia inguru euskal herritarrak dira. Aurten, baina, euskaldunak ezin izan dira beraien lurraldeetatik irten, eta nolabait eragina izan du Aragoiko eski estazioaren denboraldian: ezin izan dute ireki ere egin.

Estazioko iturriek adierazi dute denboraldiaren balantzea «oso txarra» izan dela: «Ezin izan dugu ireki, gure balizko erabiltzaile kopurua oso txikia zelako. Ekonomiaren ikuspuntutik ez zen bideragarria irekitzea», adierazi dute. Halaber, gaineratu dute, elurrari dagokionez, elur denboraldi ona izan dela, eta denboraldi arrunt batean oso positiboa izango zela haran osorako.

Aramon taldeak, bestalde, Aragoiko (Espainia) lau eski estazio biltzen ditu: Cerler, Formigal-Panticosa, Javalambre eta Valdelinares; 289 kilometro guztira. Hauek ere ez dituzte pistak ireki, eta galdutzat eman dute denboraldia. Otsailean argitaratutako prentsa ohar batean ziotenez, neguan eski estazioak itxita mantentzea erabaki zuten: «Eski-denboraldiaren egoera aurreratuaren eta mugikortasun-murrizketen ondorioz, irekiera ez da ekonomikoki bideragarria». Gainera, Aramon enpresako 900 langileak ERTE batean daude joan den azarotik. Enpresaren arabera, espediente hori langileak eta enpresaren etorkizuna babesteko aurkeztu zen.

Candanchun Gabonak baino lehenagotik ikusi zuten Huescako herritarrentzat bakarrik irekitzea ez zela bideragarria; azterketa egina zuten. Pandemiaren bilakaeraren arabera, murrizketak nolabait malgutzea espero zuten, Aragoi osoko bezeroak hartu, eta, hala, eski estazioa irekitzeko. Neurriak, baina, martxoaren erdialdera hasi ziren malgutzen, eta, arduradunen esanetan, oso denboraldi laburra geratzen zen. «Elur-galera izugarria zen ordurako. Beraz, ez genuen irekitzeko aukerarik».

Datorren urtera begira jarrita dute burua Candanchun eta Aramon taldeko eski estazioetan. «Argi dago denboraldi hau ez dela batere ona izan, baina gu hurrengo denboraldian aritzeko ilusio eta interes berarekin ari gara lanean», adierazi dute Candanchukoek.]]>
<![CDATA[Kontatzearen ausardia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-04-10/kontatzearen_ausardia.htm Sat, 10 Apr 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2021-04-10/kontatzearen_ausardia.htm Euskaldunon Egunkaria-ren itxieran oinarritutako Sisiforen Paperak antzezlana Madrilen estreinatu aurreko orduetan esanak. Hain zuzen, atzo arratsaldean estreinatu zuten Espainiako hiriburuko Maria Guerrero antzokian. Hiru astez, maiatzaren 2ra arte, taularatuko dute han obra. Apirilaren 29an eta 30ean, halaber, euskaraz ere emango dute, gaztelaniazko azpidatziekin.

Egunkaria itxi zutenean, Casas Madrilen kazetaren alde sorturiko taldean aritu zen. «Gure helburua kasua zabaltzea zen, ezagutaraztea». Horretarako, hainbat ekitaldi eta hitzaldi antolatu zituzten: «Egun osoko jardunaldiak ere antolatu genituen institutu batean; jende asko bildu zen». Aitortu duenez, ia bi hamarkada geroago auzi hura oholtzan ikusteak harridura sortzen dio, baina, batik bat, poz ikaragarria.


Martxelo Otamendi 'Egunkaria'-ko zuzendari ohia eta BERRIAko zuzendaria eta Santiago Pedraz Espainiako Auzitegi Nazionaleko epailea. / J. Danae, Foku

Bilboko Arriaga antzokiak, Donostiako Viktoria Eugeniak, Gasteizko Principalek eta Espainiako Centro de Arte Dramatico Nacionalek elkarlanean ekoitzitako lana da Sisiforen Paperak. Hain zuzen, azken horrek antzerkia sustatzeko duen antzokia da Maria Guerrero. Erakunde publiko horretako zuzendari Alfredo Sanzolek gertaerei fikziozko interpretazioa emateko asmoa duen proiektu gisa deskribatu du obra. «Egunkarian gertatu zenaren eta prozesu judizialean mamitu zen guztiaren arteko kontrastea sortzen da. Asmo handiko obra da, oso berezia», azaldu du.

Gainera, adierazi du erakundeak nagusiki tematikagatik zuela produkzioan parte hartzeko interesa: «Interes handia genuen Espainiaren historian funtsezkoa den istorio hau kontatzeko». Garrantzi handikoa iruditzen zitzaien epaile baten erabakiek bizitza pertsonal eta profesionala eten dieten pertsonaien istorioa kontatzea.

Estreinaldi berezia

Estreinaldi saiora hainbat pertsona joan dira. Bertan izan da Martxelo Otamendi Euskaldunon Egunkaria eta BERRIAko zuzendaria ere. Horrez gain, Jose Ricardo de Prada eta Santiago Pedraz Auzitegi Nazionaleko magistratuak eta Egunkaria auzia landu zuten zenbait kazetari ere joan dira, besteak beste.


Madrilen 'Egunkaria'-ri babesa emateko sortu zen taldeko lau ordezkari. Ezkerrean, Otamendiren alboan, Marije Gallego, eta erdian, Pedro Casas. / J. Danae, Foku

Ttantaka taldea arduratu da obra taularatzeaz, Fernando Bernues zuzendariaren gidaritzapean. Bernuesek Madrilgo estreinaldiaren aurretik adierazi du beste edozein antzokitako helburu bera dutela: «Agertokiaren gainean kezkak, tentsioak, gatazkak eta zalantzak jarri eta balorazioak partekatu nahi genituzke, horrek hausnarketak eragin ditzan, nolabait, denok begirada irekiagoa izan dezagun». Halaber, uste du Madrilgo publikoaren erantzunak balio berezi bat duela: «Ezarritako beste errealitate edo diskurtso batekin topo egiteko jarrera baikorra dute». Estreinaldiaren aurretik, ostegunean saio bat eman zuten Madrilen, eta Bernuesek adierazi du sentsazioa «oso ona» izan zela: «Funtzioa bukatzean behin eta berriz errepikatzen zen hitza ausardia zen». Obrak helarazten duen ausardia, eta obra bera Madrilen erakusteko ausardia.

Madrilen du jatorria antzezlanak, nolabait. 2003an Musikaren Sarien emanaldia zuzentzea egokitu zitzaion Bernuesi, eta, kanturik onenaren saria jasotzean, Fermin Muguruzak hedabidearen itxiera salatu zuen. Txistu jo zioten. Hantxe erabaki zuen Bernuesek egunen batean kontatu beharko zuela.

Madrilen, berriz

Hamahiru aktore eta gitarra jotzaile bat igotzen dira oholtza. Aktoreen artean Mireia Gabilondo dago. Epailearen rola jokatzen du Gabilondok. «Bere gainean erortzen da gertatutakoa; bere erabakia izan zen Egunkaria ixtea eta hainbat pertsona auzipetzea. Desastre horren neurria hartu zuen pertsona da», zehaztu du obran rol ezinbestekoa duen aktore gipuzkoarrak. Gogorarazi du epaileak, zalantzak izan zituen arren, gero egin zuena inongo daturik izan gabe egin zuela.

Madrilen aritzearen inguruan, Gabilondok aitortu du obra Euskal Herritik kanpo erakusteak ilusioa eragiten diola: «Oso pozgarria da». Sisiforen Paperak antzezlana «gertatu behar ez zen, baina tamalez gertatu zen pasarte bat» kontatzeko aukera gisa ikusten du. «Kontatu beharra genuen».

Euskal Herrian hasitako auzia Madrildik -Auzitegi Nazionaletik- igaro zen duela ia bi hamarkada, eta berriz itzuli da; pandemia baten erdian itzuli ere. Horregatik eta beste zio batzuengatik, egoera desberdina da. Alabaina, Euskal Herrian egin bezala, Madrilen ere esku zabalik hartu dute antzezlana. Horren erakusle estreinaldiak emanaldiaren bukaeran jaso duen txalo zaparrada beroa. Aktoreek lau aldiz atera behar izan dute oholtzara ikusleen txaloak jasotzera.]]> <![CDATA[Kontatzearen ausardia]]> https://www.berria.eus/albisteak/196033/kontatzearen_ausardia.htm Fri, 09 Apr 2021 07:09:06 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/albisteak/196033/kontatzearen_ausardia.htm Euskaldunon Egunkaria eta BERRIAko zuzendaria, Jose Ricardo de Prada eta Santiago Pedraz Espainiako Auzitegi Nazionaleko magistratuak edota Egunkaria auzia landu zuten zenbait kazetari, besteak beste.]]> Euskaldunon Egunkaria-ren itxieran oinarritutako Sisiforen Paperak antzezlana Madrilen estreinatu aurreko orduetan. Hain zuzen, ostiral arratsaldean estreinatu dute Espainiako hiriburuko Maria Guerrero antzokian. Eta ez du hutsik egin: antzezlana amaitzean txalo zaparrada entzun da antzokian, eta aktoreek lau aldiz atera behar izan dute oholtzara txaloak jasotzera. Hiru astez, maiatzaren 2ra arte, taularatuko dute han obra. Apirilaren 29an eta 30ean, halaber, euskaraz ere emango dute, gaztelaniazko azpidatziekin.

Casas, Egunkaria itxi zutenean, Madrilen kazetaren alde sorturiko taldean aritu zen. «Gure helburua, kasua zabaltzea, ezagutaraztea zen». Horretarako hainbat ekitaldi edota hitzaldi antolatu zituzten. «Egun osoko jardunaldiak ere antolatu genituen institutu batean, jende asko gerturatu zen». Ia bi hamarkada geroago, auzi hura oholtzan ikusteak harridura, baina batik bat poz ikaragarria sorrarazten dizkiola aitortu du.


Martxelo Otamendi 'Egunkaria'-ko zuzendari ohia eta BERRIAko zuzendaria eta Santiago Pedraz Espainiako Auzitegi Nazionaleko epailea. / J. Danae, Foku

Bilboko Arriaga antzokiak, Donostiako Viktoria Eugeniak, Gasteizko Principalek eta Espainiako Centro de Arte Dramatico Nacionalek elkarlanean ekoitzitako lana da Sisiforen Paperak. Hain zuzen, azken horrek antzerkia sustatzeko duen antzokia da Maria Guerrero. Erakunde publikoko zuzendari Alfredo Sanzolek obra gertaerei fikziozko interpretazioa emateko asmoa duen proiektu bezala deskribatu du. «Egunkarian gertatzen denaren eta prozesu judizialean mamitzen den guztiaren arteko kontrastea sortzen da. Asmo handiko obra, oso berezia da», azaldu du.

Bestalde, adierazi du erakundeak produkzioan parte hartzeko interesa nagusiki tematikagatik zuela. «Espainiaren historian funtsezkoa den istorio hau kontatzeko interes handia genuen». Epaile baten erabakiek bizitza pertsonal eta profesionala eten dieten pertsonaien istorioa kontatzea garrantzi handikoa iruditzen zitzaien.

Estreinaldi berezia

Inaugurazio saiora hainbat pertsona gerturatu dira. Bertan izan da Martxelo Otamendi Euskaldunon Egunkaria eta BERRIAko zuzendaria ere. Horrez gain, Jose Ricardo de Prada eta Santiago Pedraz, Auzitegi Nazionaleko magistratuak edota Egunkaria auzia landu zuten zenbait kazetari, besteak beste.


Madrilen 'Egunkaria'-ri babesa emateko sortu zen taldeko lau ordezkari. Ezkerrean, Otamendiren alboan, Marije Gallego, eta erdian, Pedro Casas. / J. Danae, Foku

Ttantaka taldea arduratu da obra taularatzeaz, Fernando Bernues zuzendariaren gidaritzapean. Bernuesek Madrilgo estreinaldiaren aurretik, beste edozein antzokitako helburu bera dutela adierazi du. «Agertokiaren gainean kezkak, tentsioak, gatazkak eta zalantzak jarri eta balorazioak partekatu nahi genituzke, horrek hausnarketak eragin ditzan, nolabait, denok begirada irekiagoa izan dezagun». Halaber, Madrilgo publikoaren erantzunak balio berezi bat duela uste du: «Ezarritako beste errealitate edo diskurtso batekin topo egiteko aurrerajarrera bat dute». Inaugurazioaren aurretik, ostegunean saio bat eman zuten Madrilen, eta sentsazioa «oso ona» izan zela adierazi du Bernuesek: «Funtzioa bukatzean behin eta berriz errepikatzen zen hitza ausardia zen». Obrak helarazten duen ausardia eta obra bera Madrilen erakusteko ausardia.

Madrilen du antzezlanak nolabait jatorria. 2003an Musikaren Sarien emanaldia zuzentzea egokitu zitzaion Bernuesi, eta kanturik onenaren saria jasotzean Fermin Muguruzak hedabidearen itxiera salatu zuen. Txistu jo zioten. Hantxe erabaki zuen Bernuesek egunen batean kontatu beharko zuela.

Madrilen, berriz

Hamahiru aktore eta gitarra jole batek zapaltzen dute oholtza. Aktoreen artean Mireia Gabilondo dago. Epailearen papera egiten du Gabilondok. «Bere gainean erortzen da gertatutakoa, bere erabakia izan zen Egunkaria ixtea eta hainbat pertsona auziperatzea. Desastre horren neurria hartu zuen pertsona da», zehaztu du obran paper ezinbestekoa duen aktore gipuzkoarrak. Gogorarazi du, epaileak, zalantzak izan zituen arren, gero egin zuena inongo daturik izan gabe egin zuela.

Madrilen aritzearen inguruan, bestalde, obra Euskal Herritik kanpo erakusteak ilusioa eragiten diola aitortu du Gabilondok. «Oso pozgarria da». Sisiforen Paperak antzezlana «gertatu behar ez zen, baina tamalez gertatu zen pasarte bat» kontatzeko aukera bezala ikusten du. «Kontatu beharra genuen».

Euskal Herrian hasitako auzia, Madrildik -Auzitegi Nazionaletik- igaro zen duela ia bi hamarkada eta berriz itzuli da. Pandemia baten erdian itzuli ere. Horregatik eta beste zio batzuengatik egoera desberdina da. Alabaina, Euskal Herrian egin bezala, Madrilen ere esku zabalik hartu dute antzezlana. Horren erakusle estreinaldiak emanaldiaren bukaeran jaso duen txalo zaparrada beroa.]]> <![CDATA[«Oinarri historiko sendoa behar da ahaztua lurpetik ateratzeko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2021-04-09/oinarri_historiko_sendoa_behar_da_ahaztua_lurpetik_ateratzeko.htm Fri, 09 Apr 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2021-04-09/oinarri_historiko_sendoa_behar_da_ahaztua_lurpetik_ateratzeko.htm Milicias Vascas Antifascistas (Euskal milizia antifaxistak) komikian kontatu du gertakari hura. Unibertsitateko ikasle gipuzkoar bat du protagonista kontaketak, eta hausnarketa pertsonalak eta pasadizo historikoak nahasten dira. Sare Antifaxistarekin elkarlanean argitaratutako lanaren bidez, Menendezek istorio hori ezagutarazi eta zabaldu nahiko luke. «Interesgarria litzateke dibulgaziorako material bihurtzea eta ikasgeletara iristea». Egileak aurreratu du aste gutxi barru aterako dela euskarazko bertsioa.

Historiako pasarte ezezagun bat ilustratu duzu.

Lurperatuta dauden Espainiako Gerrako beste hainbat istorio bezalakoa. Dibulgazio eta memoria historikoko lan hauek istorio horiek lurpetik atera nahi dituzte.

Memoria ariketa bat da.

Zalantzarik gabe. Halaber, ariketa hori kalitatezkoa izan dadin, oinarri historiko sendoa behar da ahaztua dagoena lurpetik ateratzeko. Bestela, memoria errebisionista egingo genuke.

Zergatik komiki formatuan?

Komikia izatea, nolabait, erakargarriagoa izan daiteke. Hizkuntza bisualera ohituta gaude, eta irudiek eta gertaeren ilustrazioek lagundu egiten dute eleberri luzeak irakurtzen ohituta ez dagoen jendea halako istorio batean murgiltzen.

Komiki politikoa da.

Politikoa da; izan ere, beti da ekintza politikoa nahita lurperatutako gertaerak lurpetik ateratzea. Tonu antibelikoa du; garrantzitsua da jendeari argi uztea gerra beti tragedia bat izango dela. Hori ez dut ahaztu komikian egin ditudan orrialdeetan.

Nori zuzenduta dago?

Publiko guztientzat da. Ez da komikia infantilizatu behar. Espainian, izan duen ibilbidea dela eta, ez du Frantzian izan dezakeen begirune bera, adibidez. Halaber, komiki hau nahiko kontakizun gordina da. Ez naiz moztu gerraren gordintasuna kontatzeko orduan.

Zergatik da garrantzitsua memoria historikoa lantzea?

Nolabait, justizia egitea eta sozialki lan garrantzitsu bat egitea da; une honetan gure historia gogora dezagun, iraganeko akatsak errepika ez ditzagun eta nor garen eta nondik gatozen gogoan izan dezagun.

Zer ekarpen egiten dio komiki honek memoria historikoa eraikitzeari?

Gertakari historiko ezezagunak ezagutarazten ditu, kutsu interesgarriak emanez. Ikuspegi batetik ikusita, garai hartan Espainiako Gobernuaren aintzatespena zuten herrialde biren arteko historia internazionalista eta solidariotzat jo daiteke. Gainera, erakusten du nola nazionalismoa bezain polemikoa den zerbaitek indarrak batzera bultza dezakeen, etsai komun bati —faxismoari— aurre egiteko.

Arte Ederrak ikasi dituzu. Alde historikoan nola trebatu zara?

Historia asko interesatzen zait, baina egia da ez dudala prestakuntzarik. Lan honetarako ezinbestekoa izan da Carlos Iriarte Madrilen bizi den historialari gazte gipuzkoarraren laguntza. Kontakizunaren orraztaile historikoa izan da, eta, hari esker, komikia oso ondo oinarrituta dago.

Zure ukitu pertsonalarekin.

Carlosek gertaera historikoak erraztu dizkit, eta zalantzak argitu, zorroztasun historikoa izateko. Baina ez da binetara eramandako kontakizun historiko bat, berrikuntza bat baizik. Ukitu pertsonala du protagonistari bizia ematean eta gertakari historiko jakin batzuk kontatzeko moduan.]]>
<![CDATA[Hiriaren iruditegian ezinbesteko]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1906/030/001/2021-04-07/hiriaren_iruditegian_ezinbesteko.htm Wed, 07 Apr 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1906/030/001/2021-04-07/hiriaren_iruditegian_ezinbesteko.htm
XX. mendearen lehen erdialdean alondegian aritzen ziren langileak biltegizainak ziren: hau da, alondegia salgaiak biltegiratzeko eta banatzeko erabiltzen zuten. Errioxako (Espainia) elkarrizketa batean sortu omen zen proiektua, Bilbo erreferentzia puntua zelako hainbat merkatutan: bertatik zabaltzen zen inguruan edaten zen ardoa. Halaber, pisu handia izan zuen hiriko gizartean: hain zuzen, alondegiko ardogileek salgaiak hiriko tabernetara eta jatetxeetara banatzen zituzten. Hala, ekonomikoki sektore garrantzitsua izan zen hiriarentzat; are gehiago kulturalki.

Eraikin esanguratsua

Alondegiaren erakina eraikin industriala izan arren, atentzioa ematen du oraindik ere. «Arkitektura industrialaz hitz egiten dugunean, beti pentsatzen dugu beste arkitektura mota batean, baina Bastidak argi izan zuen non ari zen eraikitzen, zein zen bere eraikinak hirian izango zuen rola», azaldu du Mikel Bilbao Artearen Historiako irakasleak. Arantza Pereda kidearekin batera, egun 'Azkuna zentroa' izena duen eraikinari buruzko Ardo biltegitik gizarte eta kultura garaikidekora ikerketa lana plazaratu du, Azkuna zentroaren enkarguz. «Monumentaltasun puntu bat duen eraikin bat da, inguratzen duten gainerakoarekin bat ez datorrena», gaineratu du Bilbaok. Azpimarratu du ez dela kasualitatea «burgesen» etxebizitzaz inguratuta egotea: «kalitate jakin bateko etxebizitzak dira, eta Bastidak oso ondo zekien eraikinak nolabaiteko itxura eta monumentaltasuna izan behar zuela». Hain zuzen, hiriaren erdigunean dago eraikina, Indautxu auzoan, Moyua plazatik gertu.

Biltegi garrantzitsua eta, batez ere, erreferentziazkoa zen alondegia, ez Bilbon bakarrik, baita inguru osoan ere. «Bastidak asko pentsatu zuen: alondegi zaharraren planoan, adibidez, bi galeria ikus daitezke, salgaientzako sarrera bat eta beste irteera bat, pasabidea ez oztopatzeko», azaldu du Peredak. Horrez gain, eraikinak igogailuak zituen, hainbat solairutara salgaiak igotzeko. Hala, merkantziak zuzenean sartzen zituzten, eta ez zuten gurdirik deskargatu behar izaten.

1919an sute bat izan zen Bilboko alondegian, baina ez zen kasu bakarra izan hirian: Arriaga antzokia ere erre zen. «Material berriak erabiltzen zirenean, suterik ez zegoelako uste xalo samarra zegoen, eta alondegiaren kasua nahiko kasu paradigmatikoa da, hormigoi armatuzko eraikina zelako», azaldu du Bilbaok. «Eraikinak izan zuen arazo handietako bat barruan zeuden materialak izan ziren, eta ondorioz lau egun behar izan zituzten sutea itzaltzeko; are gehiago, suhiltzaile bat hil zen sua itzaltzen ari zirela», azaldu du Peredak. Herritarrak hunkitu egin zituen gertakari hark, eta, ordutik aurrera, alondegiaren araudi osoa aldatu zuten, eta gauez norbait egotera behartu zuten, berriro gerta ez zedin.

Halaber, Bastidak berreraikuntzan parte hartu zuen. «Sutea itzaltzeko ardura izan zuen. Are gehiago, errehabilitazioa ere bere esku egon zen, eta ustez egin ziren akatsak aldatzen saiatu zen», azaldu du Peredak. Eraikinak hainbat ondorio izan zituen: horma perimetralaren zati bat pitzatzen hasteaz gain, dorre baten zati bat erori egin zen. Hala, zaharberritze lan dezente egin behar izan ziren. Horrez gainera, salgaiak barruan zituzten biltegizainek dirutza galdu zuten: «Udalak eraikinaren aseguru bat zuen, baina biltegizain askok ez zuten aseguru berezirik, eta material dena galdu zuten».

Ofizialki, hiriaren erdiguneko alondegiko jarduera 1962. urtean gelditu zen bertan behera. Baina jarduerak 1970eko hamarkadan ere jarraitu zuen, Gaztelondoko alondegi berrira lekualdatu zen arte. Hiriko gainontzeko alondegietako bat Santos Juanes plazan zegoen: Alberca alondegia, hain zuzen. Egun, eraikina zaharberrituta dago, eta banketxe bat da. Gainera, egun epaitegiak dauden tokian beste bat egon zen: Barroeta alondegia. Hirugarren lokal handi bat ere erabili zuten, gaur egun Pasoen Museoa dagoen tokian. Hura XVIII. mendeko eraikina da. Aitzitik, gaur egun hirian gelditzen den alondegi bakarra Gaztelondokoa da, Errekalde auzoan. Egun, ez dira soilik likoreak eta olioak biltegiratzen; beste erabilera batzuetarako ere erabiltzen dute. Hala ere, izena mantentzen du.

Erreferente

Alondegi nagusian jarduera amaitu zenean, hiria birgaitzeko plana mahai gainean zeukan udalak, kultura arloko beste proiektu eta jarduera batzuekin batera. Hala, nazioartean pil-pilean zegoen modarekin bat egin zuen: hots, jarduera tradizionalarekin bukatu, eta industria guneak eraberritzen hasi zen. Alondegiaren kasuan, funtsezkoa izan zen kultura eta gizarte mailako eskaera bat: interes kulturaleko ondasun izendatzea. 1998an lortu zuen monumentu kategoria.

Kultur zentro bilakatzeko egindako birmoldaketa prozesuan, kirol zentro bat egitea ere pentsatu zuten; baita higiezinen agentzia bati saltzea ere, etxeak eraikitzeko. Horiek horrela, lorpen eta borroka bat izan zen hiriarentzat mantendu izana. «Hirian betidanik denentzat izan den eraikin bat da alondegia; nolabait herritar guztiek uste dute haren parte direla», adierazi du Bilbaok. 1970eko hamarkadan, adibidez, kolektibo batzuek eraikinaren erabilera aldarrikatu zuten, baina gero paperean geratu ziren proiektu horietako asko. «Ahaztu egiten den memoria baten parte da, aztarna materialik ez dagoelako», gaineratu du. Zehaztu duenez, egiteko egon zen proiektuetako bat Gorordo alkate ohiak bultzatutako makro proiektua izan zen, Jorge Oteiza eskultorearekin elkarlanean. «Proiektu horiek guztiak egin ez baziren ere, lubakia utzi zuten. Azkenean izan dena izateko bidea markatu zuten».

2003. urtean bideragarritasun plan bat egin zen kultura eta aisialdi zentroa egitearen inguruan, eta 2004an Bilboko Udalak Philippe Starck arkitekto ezaguna kontratatu zuen erreforma horren arduraduna izan zedin. Hala, gaur egun ezagutzen den eraikina sortu zuten. 2010eko maiatzean inauguratu zuten, hain zuzen. Alondegia dagoen auzoan zenbait gabezia kultural zeuden, eta, beraz, hutsune horiek konpontzeko asmoa zuen proiektuak.

Mende baten ostean egitura fisiko bera geratzen bada ere, funtzio anitzeko zentro bat da alondegia. Bisitaria arte garaikideko erakusketa zein pelikula bat ikustera, kontzertu bat entzutera, ardo bat hartzera edota mediatekan irakurtzera joan daiteke alondegira. Hain zuzen, Azkuna zentroaren proiektuaren helburuetako bat publiko aniztasun horri guztiari aurre egin ahal izatea da. Fernando Perez egungo zuzendariak adierazi duenez, alondegia Bilboren historiaren zati garrantzitsu bat da «Funtzioa asko aldatu den arren, mende bat geroago udal zerbitzu publiko bat da oraindik ere». Halaber Perezek azaldu du jende askorentzat izan dela erreferente, eta beraien asmoa gerora ere hala izatea dela. Artea eta kultura egunerokotasunean bizi dira egungo alondegian.]]>
<![CDATA[«Denok gara antzezle»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1950/030/001/2021-04-04/denok_gara_antzezle.htm Sun, 04 Apr 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1950/030/001/2021-04-04/denok_gara_antzezle.htm El viaje a ninguna parte (Inora ez joateko bidaia) eta Ama Kuraia obretan hartu du parte, besteak beste. Egoera makur hauetan antzokiak betetzen ari direla ikusita, hunkitu egiten da: «Espero dut bolada honek pandemia ostean ere jarraitzea». Bere buruaz luze eta sakon hitz egitea kosta egiten zaiola aitortu du elkarrizketan. «Akats bat dut, besteak beste; ez dut pentsatzen eta aztertzen atzera begira zer gertatu zaidan».

Nolakoa zen Itziar haurra? Zein oroitzapen dituzu?

Oso neska ona nintzen. Beti izan ditut lagun asko auzoan; ni arduratzen nintzen jokoez. Bizi nintzen auzoan zinema bat zegoen, eta haur guztiok arratsaldeko hiruretan joaten ginen; guretzako egokiak ziren filmak jartzen zizkiguten, eta gero antzeztu egiten genituen. Hori zen nire jolasik gogokoenetako bat. Bakarrik jolastu eta antzeztoki handiak ere antolatzen nituen. Esan daiteke jokoaren bidez izan nuela lehen harremana interpretazioarekin.

Noiz igo zinen lehen aldiz oholtza batera?

Comicos de la Legua konpainiarekin izan zen. Bilboko Bolueta auzoan ematen nituen eskolak, eta hori izan zen antzerkiaren munduarekin izan nuen lehen harremana. Hala, oholtzara igo nintzen lehenengo aldia ikasturte amaieran izan zen. Horren ondoren, gauza gehiago etorri ziren.

Noiz erabaki zenuen antzerkira dedikatu nahi zenuela?

Elektrizitate enpresa batean idazkari lanetan aritua nintzen, baina krisia iritsi eta lanik gabe geratu nintzen. Langabezian nengoela erabaki nuen antzerki eskolan izena ematea. Urtebete eman nuen han, eta, hurrengo urtean, Ramon Bareak Karraka kolektiboko kide izatea proposatu zidan. Ez zen bilatutako zerbait izan, mundu horrekin kontaktua bilatu nuen, bai, baina gero dena bakarrik etorri zait.

Zer zen Karraka?

Antzerki kolektibo bat. Ramon Bareak sortu zuen eta Alex Angulo, Cesar Sarachu, Loli Astoreka, Esther Velasco, Nati Ortiz de Zarate, Yolanda Martinez, Ramon Ibarra, Oscar Grijalba aktoreak osatzen zuten, besteak beste. Antzerki militantea zen, militantea ez politikoki, militantea antzerkian. Gauza asko egiten genituen, haurrentzat lan egiten genuen, eskoletan, zein adineko jendearentzat. Karrakak hainbat urtez iraun zuen, eta 1980ko hamarkadan euskal antzerkiaren adierazgarri izan zen.

Zuen lana ez zen soilik agertokira igotzea, ez?

Den-dena egiten genuen guk. Kaleko lan asko egin genuen. Antzeztu ahal izateko furgoneta bat alokatzen genuen, herriak zeharkatzen genituen... Karraka eskola garrantzitsua izan zen ofizio hau zer den ulertzeko, sakoneko lasterketa baita.

Nolakoak izan ziren interpretazio munduko hasierak?

Nahiko lotsatia nintzen, autoestimua apalxeagoa nuen, baina halako batean eman nuen jauzia. Denborarekin zabaltzen joan nintzen eta antzerkiaren mundua bizimodu bihurtu zen; asko lagundu ninduen. 40 urte igaro diren honetan, ikusten dut inoiz baino gehiago konturatzen naizela antzerkiak denetarako balio duela eta ez dela nahitaezkoa horretan aritzea. Antzerkia sendagarria da, publikoari beldurra galtzeko balio duena. Horretan aritzen ez den jendeak ere antzerkia egiten du bere egunerokoan, denok gara antzezle.

Zertarako erabiltzen zenuten antzerkia Karrakan?

Bizitzeko modu bat zen, horrekin dirua irabazten zen, baina ezer gutxi. Oso jende gaztea ginen, eta gauza asko egiteko gogoz hasi ginen. Antzerkiak gizarteari mezu asko helarazteko balio zuen, ados ez geunden gauzei buruzkoak, batik bat. Salaketa egiteko modu bat, publikoari gogoeta eginarazteko modu bat, entretenitzeko modu bat zen. Beti mezu batekin.

Garai hartako anekdotarik konta daiteke?

Pasadizo garrantzitsurik ez dut gogoan, baina garai hura oso maitekiro gogoratzen dut. Gaztaro zoragarria izan dut antzerkia egiten. Bizitzaz, ilusioz betetako garaia izan zen. Ilusio hori ez dut inoiz galdu nire ibilbidean, baina antzerkia egiteko moduak asko aldatu dira.

Zertan aldatu da antzerkia urteotan guztiotan?

Orain, horretan jardun nahi duen gazte batek aukera gehiago ditu, eskolak daude. Prestakuntza gehiagorekin ere etortzen dira. Niri tokatu zitzaidan garaia desberdina izan zen. Gutxiago ere baginen.

Irakasle gisa, nola ikusten duzu euskal antzerkiaren etorkizuna?

Talentu handia dago, baina beti gauza berarekin gaude: kulturak laguntza behar du. Sortzaile asko dago, baina garrantzitsuena proiektua babestea da. Pabiloi 6 proiektuko gazte konpainia, adibidez, ikaragarria da.

Zer garrantzi du Pabiloi 6 proiektuak?

Erreferentea da Bilbon. Bere lana erakusteko aukerarik ez duen jende asko beso zabalik hartzen du.

Hastapenetan egon zinen.

Ramon Bareak aspaldian buruan zuen ideia zen, eta errealitate bihurtzea lortu zuen. Ramon gizon ekintzailea da antzerkigintzan, beti ditu ideia asko. Nire maisua izan da, nire bizitza profesionalaren parte esanguratsua.

Nola ikusten duzu Bilboren osasuna kulturari dagokionean?

Ez dut gaizki ikusten, baina hobeto ikustea gustatuko litzaidake. Ez luke hain zaila izan behar kultura industria bat ere izan daitekeela sinestea. Arazoa politika tartean nahasten denean hasten da. Eta bi gauza gerta daitezke: esku hartze on bat egitea edo itxurakerietan aritzea.

Antzerki zuzendaria ere bazara. Zerk erakartzen zaitu?

Gustatzen zaidan zerbait da. Batez ere aktoreekin distantzia laburrean lan egitea gustatzen zait, aktore naizelako izan daiteke. Zuzendaritza oso gauza interesgarria da eta asko ikasten da.

Nola sortzen da zuzentzeko aukera?

Ramon Bareak proposatu zidan Bernarda Alba antzezlana zuzentzea eta onartu egin nuen. Erronka handia izan zen, hasieran errespetu handia eman zidan. Lorcaren esaldi bat geratu zitzaidan: «Antzerkia, literatura atera eta bizia ematea da».

Eta telebistarako jauzia noiz iritsi zen?

Ez nuen nik erabaki, telebistak deitu ninduen. Ez dut aterik ixten. Iristen bazaizu, aukera paregabea da telebista. Baina zitalxeagoa ere bada; oso zorrotza. Denbora gutxian asko eman behar duzu. Erritmo bizia du, antzerkia artisauagoa da.

Zure ibilbidearen indargunea Vaya Semanita izan zela esan daiteke. Nola bizi izan zenuen garai hura?

Oso garai polita izan zen. Eskerrak eman behar dizkiot Vaya Semanita-ri. Ospea eta telebista azkar eta eraginkortasunez egiten ikastea zor dizkiot. Lan handiko bost urte izan ziren, baina oso atseginak. Inflexio puntu bat izan zen; bai niretzat bai nire kideentzat tranpolina izan zen beste gauza askotarako. Halako lanek, ikusgarritasuna ematen dutenez, norbere alde egiten dute, eta beste lan batzuk iristen dira. Saioa beste telebista kate batzuen erreferente ere izan zen.

EITBk beste Vaya Semanita bat behar du?

EITBk antzerkigileak behar ditu. Ez dut ulertzen zergatik ez den apustua egiten horretan, ez dakit diru, ekimen edo politika kontua den, baina EITBk bertako jendeari lana eman behar dio. Entretenimenduzko saio asko daude egun telebista kateetan, eta gehienak kopiak dira. Telebista horrek nekatu egin nau, ez zait gustatzen. Sare sozialak industria garrantzitsu bat sortzen ari dira, eta ez dakit nola baina EITBk horretan parte hartu beharko luke. Onartzen dut gero eta telebista gutxiago kontsumitzen dudala, ez dit inolako interesik sortzen. Plataformek eskaintzen dituzten beste aukera batzuk nahiago ditut.

Inoiz pentsatu duzu dena bere horretan utzi eta idazkari lana berriro hartzea?

Ez dut pentsatu behar izan, inoiz ez zaidalako lana falta izan. Falta izan zaidanean nik sortu dut. Inoiz ez naiz lanbidetik aldendu. Batzuetan, zalantzak sortu izan dira, nekearen ondorioz, baina atsedenaldiak eginda konpontzen da.

Etxean, zein izan zen erreakzioa aktore izango zinela esatean?

Ez zuen grazia handirik egin. Amak pixka bat sufritu zuen, lanpostu bat nuen, eta dena uztera nindoan. Gogoan dut, adibidez, ama kalean bazebilen bere lagunekin eta nik parte hartzen nuen ikuskizun baten kartel bat ikusten bazuen ez zuela esaten hura bere alaba zenik. Gero, Vaya Semanita iritsi zenean, gehiago gozatu zuen. Programako publizitate txartelak zeramatzan poltsan eta banatu egiten zituen. Pozten nau jakiteak azken urteetan oso zoriontsu eta harro sentitu zela zuen alabaz.]]>
<![CDATA[Oharkabean igaro dira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1953/032/001/2021-04-04/oharkabean_igaro_dira.htm Sun, 04 Apr 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1953/032/001/2021-04-04/oharkabean_igaro_dira.htm
Ez dago Bilbora joan beharrik jai giroan sartzeko. Hain zuzen, Lekeitioko kaleetan murgiltzea nahikoa zen atzo goizean. Batetik, opor eta jai egunetako giroa, eta, bestetik, Athleticek eta Realak gauean jokatu duten Espainiako Kopako finalaren aitzakia. Nabari da ez dela ohiko egun bat. Mukuru daude kale kantoiak, giro apartekoan. Eta bi kolore dira nagusi. Hain zuzen, bost mutil bizikletazaleak sekula baino ardi beltzago sentitu dira herrian sartzean, nabarmen gailentzen diren kamiseta zuri eta gorrien artean.

Bizkaiko kostaldeko herri horrek 7.000 biztanle inguru ditu. Atzo bezalako egun batean erraz hirukoiztu edo laukoizten da kopuru hori. Eguraldia eta egun berezia lagun, herritarrik ez da gelditu etxean, ez dirudi hala denik behintzat, eta horiei egun-pasa edo bisitan etorritako turistak batu zaizkie. Turismo bulegotik adierazi dutenez, jende «asko» ari da gerturatzen kostaldera egun hauetan. Eusko Jaurlaritzak itxialdi perimetrala agindu duenez gero, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako herritarrak dira denak. Hala, ontzat jo dute: «Faroa da herriko gunerik erakargarriena bisitarientzat». Hala ere, ziurrenik futbolak duen indarraren ondorioz, egon badauden arren, zaila suertatu da hainbeste futbol kamiseten artean bisitariak aurkitzea Lekeition.

Hondartza aldean selfie-ak ateratzen dabiltzan Iker Benito eta Araitz Oskozek, adibidez, urrunetik erakusten dute kanpokoak direla. Aretxabaletatik (Gipuzkoa) etorri dira, eta faroan lo egin dute gauean. «Furgoneta hartuta bidaiatzea asko gustatzen zaigu, baina aurten ezin gara irten Araba, Bizkai eta Gipuzkoatik, eta Euskal Herriko txoko txikiak hobeto ezagutzeko aprobetxatu dugu», azaldu du Benitok. «Bizitzak egoera desberdin bat jarri digu aurrean, eta moldatu egin gara», gaineratu du Oskozek.

Hondartza inguruan, argazkiak ateratzen ari dira Dani Arizaga eta Ramon Godoy gasteiztarrak ere, beste bi lagunekin. Godoyk lehen aldia du Lekeition, eta gustura itzuliko da etxera. Hala ere, harritu egin du han aurkitu duen jendetzak. «Jende asko dago, eta aparkatzeko arazoak izan ditugu. Azkenean, herritik kanpo utzi dugu autoa, eta baldintza txarretan», adierazi du. Halaber, autokarabanentzat egokitutako bi guneak ere beteta daude herrian.

Orratz bat ere ez

Aparkalekuak zein terrazak daude goraino. «Terrazak garesti daude gaur», esan du Ibai Buruaga atxondarrak (Bizkaia). Ez zaio arrazoirik falta. 13:00 aldera portuan dauden dozena bat tabernatan tokia topatzea «ezinezko misioa» da zenbaiten ustez. «Paseatu egin beharko dugu eseri ordez», entzuten da kuadrilla baten baino gehiagoren elkarrizketetan. Beste terraza bat jartzen dutenerako, bete dira aulki eta mahaiak, eta liskarren bat edo beste ere sortu da ilaran daudenen artean. Prim tabernako zerbitzariak gazte batzuen eta emakume heldu baten arteko eztabaidan esku-hartu behar izan du, eta ilara errespetatzeko eskatu.

Norbere herritik asko ez mugitzeko aholkua eman izan dute agintariek azken asteotan, baina badirudi mugimendua egon badagoela; are gehiago, denak toki berdintsuetara mugitu direla. Nolabait ikur diren herrietara: Lekeitiora, kasurako.

Bost bizikletazaleek Bilborako bidea hartzea erabaki dute herria nola dagoen ikusi dutenean. Batzuek, ausartenek, bizikletaz egingo dute bidea «ahal den tokiraino». Beste batzuek bizikleta autobusean sartzea lortu dute, eta beraiek ere igo dira.]]>
<![CDATA[«Kaleko dantzari izatea inoiz izan dudan ofiziorik onena da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2021-03-30/kaleko_dantzari_izatea_inoiz_izan_dudan_ofiziorik_onena_da.htm Tue, 30 Mar 2021 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2021-03-30/kaleko_dantzari_izatea_inoiz_izan_dudan_ofiziorik_onena_da.htm
Onetik ala txarretik, nondik du gehiago kalean lan egiteak?

Kaleko dantzari izatea inoiz izan dudan ofiziorik onena da. Ez daukat nagusirik; ez daukat ordutegirik... Dena da ona. Ona ez den gauza bakarra da eguraldiaren eta lurraren gogortasunaren mende nagoela.

Zer da kalean lan egitearen onena?

Mundu guztiarengana hel zaitezkeela; denekin harremanetan zaude. Kalean lan eginez, mundu guztiak ikusten du zer egiten duzun, eta horrek aberastu egiten nau.

Nolako ikusleak dira bilbotarrak?

Ulertu dezaket bitxia suerta daitekeela hemen flamenkoa dantzatzea, baina badaude senar-emazte batzuk albotik pasatzen diren aldiro «Flamenkoa dantzatzera, Sevillara [Espainia]!» oihukatzen didatenak. Hala ere, oro har, oso ikusle atseginak ditut. Lehen uste nuen nire publikoa turistak zirela batez ere, baina orain ez daudenez, konturatu naiz ikusleak ez direla hainbeste aldatu. Turistak bazeuden, baina baita bertakoak ere.

Asteko egunen arabera asko aldatzen al da zure lana?

Ostiralak eta asteburuak dira egunik onenak. Ostiraletan jendea pozik egoten da; alaitasun handiagoa egoten da kalean. Halaber, zenbat eta egun argiagoa, hobeto: garrantzitsua da argia. Hodeitsu dagoenean, energia gehiago jarri behar izaten dut dantzatzean.

Zer ikusle mota erakartzen dituzu?

Erretiratuak asko, baina, oro har, denetariko jendea esango nuke. Ilusio handia egiten dit nerabeek dirua botatzen didatenean, eta gehien gustatzen zaidana da haur txikiak egiten dudanari begira egotea. Dirua baino nahiago dut umeak niri begira ikustea.

Eskuzabalak al dira bilbotarrak?

Jende eskuzabala da, oro har. Hala ere, denetarik dago, eta askotan, eremuaren araberakoa da. Ez dira gauza bera Zazpikaleak eta Kale Nagusiko goiko aldea. Dezente nabaritzen da eremua.

Kaleko artistek harremana al duzue zuen artean?

Ez bereziki. Baina, adibidez, badago mutil bat kaleko artista dena, txeloa jotzen duena, eta harekin zerbait egin nahiko nuke. Izan ere, anplifikadorerik gabe lan egitea gustatuko litzaidake etorkizunean, musikariekin. Zailagoa da, baina errealagoa.

Gizarteak kaleko artisten ideia okerra al du?

Jendeak uste du kalean lo egiten dudala eta gosea pasatzen dudala. Batzuetan, ogitarteko bat ere eskaintzen didate. Askok uste dute lan egoera txarragatik gaudela kalean, bertan lan egiteak diru faltan egotea esan nahiko balu bezala, azken baliabide gisa egin behar izan dugun zerbait. Behin, emakume bat hurbildu zitzaidan, eta galdetu zidan ea ez zegoen lanik, eta erantzun nion hau zela nire lana. Jendeari esaten diodanean inoiz izan dudan lanik onena dela eta oso gustura nagoela, harrituta geratzen dira, eta nigatik pozten dira.

Gutxietsia sentitu zara?

Gehiago izan dira etxera pozik itzuli naizen egunak. Agian ekonomikoki ondo joan ez diren egunak txarrak izaten dira, baina, oro har, egun onek konpentsatu egiten dute.]]>
<![CDATA[Iraganaz jabetzeko gidaria]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2021-03-27/iraganaz_jabetzeko_gidaria.htm Sat, 27 Mar 2021 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2021-03-27/iraganaz_jabetzeko_gidaria.htm Anzola, euskal Robert Capa: Durangoko bonbardaketaren argazkiak atera zituen gudaria erakusketa. Iban Gorriti memoria historikoan aditua den kazetaria eta Mauro Saravia Bilboko Argazkilaritza Garaikidearen Zentroko irakaslea izan dira komisarioak.

«Oso une hunkigarria da gaurkoa, nire aitak gerran egin zuen lana gogoratuko dugulako batez ere; baita horrek hemen gaudenontzat eta honekin ikasiko dutenentzat utziko duen testigantzagatik», adierazi du Anzolak, aita ageri den argazki bati begira dagoela. «Erakusketako gauzarik bereziena nire aita azaltzen den argazkiak dira», aitortu du. Hala, begira dagoen argazkiaren iruzkina egin du Saraviak: «Argazki honen ezaugarriengatik argi ikus daiteke Anzolak Robert Capa argazkilaria erreferentetzat zuela». Halaber, argazkilariaren ausardia fotografikoa eta bisuala nabarmendu ditu Saraviak.

Zuriñe arrebak eta beste zenbait senitartekok lagunduta iritsi da Anzola semea. Denek adi entzun dituzte Saraviaren eta Gorritiren azalpenak. Zehazki, erakusketaren ertz batean paratu dira denbora luzez. Tamaina handian ateratako emakume baten erretratua ikus daiteke, begirada sakoneko emakumea, beso bat falta duela. Irudi handiaren azpiko aldean, berriz, argazki zaharrago bat, haur bat protagonista duena. Emakume bera da: Milagros. Argazki zaharra bonbardaketan Anzolak ateratakoa da; handia, duela bi urtekoa. Gorriti eta Saraviak luze ikertzen ibili ostean aurkitu zuten emakumea.

84 urteko altxorra

Dozena bat argazki eta bilduma pertsonaleko objektuak ikus daitezke erakusketan. Piezarik esanguratsuena, baina, erdian dago: argazki kamera bat. Erakusketa nolabait bi zatitan banatzen du. Batetik, Durangoko bonbardaketa eguneko argazkiak, eta, bestetik, Anzolak Espainiako gerra garaian errepublikanoen aldeko borrokan ateratakoak. Hain zuzen, argazki denak erakusketan ikus daitekeen kamerarekin ateratakoak dira. 84 urteren ostean familiak ondo gordeta izan duen altxorra berreskuratu ahal izan du museoak, haien eskuzabaltasunari esker.

Halaber, duela gutxi arte haren argazkiak ezagutzen ziren arren, ez zegoen egilearen informaziorik. Inork ez zekien nor zen Antzola idatzita sinatzen zuen egilea. «Aita ez zen hitz askoko gizona, ez zuen gerra garaiaz hitz egiten; guk batez ere amaren bidez jakin genuen», gaineratu du Anzola semeak.

1937. urteko martxoaren 31n, Durango faxisten helburu izan zen, eta sarraski itzela eragin zuten; hala durangarren memoria kolektiboan egun garrantzitsua da. «Memoria kolektibo hori eraikitzen lagundu zuen Anzolak. Iturri bisual oso garrantzitsua da historia hobeto ezagutzeko», adierazi du Garazi Arrizabalaga museoko zuzendariak inaugurazio ekitaldian. Anzolak egindako lana eta bereziki bonbardaketa egun hartan gertatutakoa ahanzturan ez gelditzeko saiakera da orain erakusketa.]]>
<![CDATA[Mendizale baino gehiago, abertzale]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1940/030/001/2021-03-25/mendizale_baino_gehiago_abertzale.htm Thu, 25 Mar 2021 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1940/030/001/2021-03-25/mendizale_baino_gehiago_abertzale.htm
Mendigoizaleak EAJko gazteak ziren nagusiki, eta 1908. urtean hasi ziren gutxi gorabehera taldeetan batzen. Euren funtzio nagusia propaganda banatzea zen, eta horretarako egiten zituzten jardueren artean, besteak beste, hauek zeuden: euskal kantak kantatzea, bolanderak jaurtitzea, mitinak egitea, liburuxka politikoak banatzea, zein ikurrinak jartzea. Jarduera horiek asteburuetan antolatutako mendi txangoetan egiten ziren, batez ere. Hain zuzen ere, mendigoizaleak Sabino Aranaren lana goraipatzeaz arduratzen ziren. «Mendian ibiltzen ziren, ezin zirelako beste modu batera joan baserri eta auzoetara», azaldu du Garciak. Politikan aldaketa zetorrela ohartarazteaz arduratu ziren, herritarrei nazionalismoaren garaia zela nabarmentzeaz.

Mendi ibiltariak

Bilbon, gazte erakundeen inguruan sortu ziren mendigoizale talde gehienak, eta neologismoa Evaristo Bustinza Kirikiño-k sortu zuen. Hala ere, Garciak azpimarratu du izenak ez zuela egia azaleratzen. «Mendigoizalearen hitzez hitzeko itzulpenak aditzera ematen du mendi garaiak igotzen dituen mendizaleak direla, eta mendigoizaleek inoiz ez zuten goi mendirik egin». Dioenez, mendigoizaleena mendizaletasun politikoa zen, eta mendia beren idealetarako erabiltzen zuten. Halaber, diferentzia egiten du kirol mendizaletasuna eta mendizaletasun politikoaren artean. «Mendigoizaleek garai historiko bera bizi bazuten ere, ez zuten kirol mendizaletasuna bezalako mendiko kulturarik». Batzuek politika egiten zuten, euskal nazionalismoa aldarrikatuz. Besteek, berriz, mendia sendatzeko eta naturan gozatzeko erabiltzen zuten; abenturazaleen eta esploratzaileen ondorengoak ziren. «Mendizaletasun politikoa kirol mendizaletasunarekin paraleloan bizi zen, baina litekeena da harremanik ez izatea. Ez ziren ondo konpontzen», dio Garciak.

Mendizaletasun politikoa, hots, mendigoizaleak taldeka antolatzen ziren herrietan. Hala, 1921. urtean Mendigoxale Batza eratu zenean, ehunka talde zeuden Bizkaian eta Gipuzkoan, baina oso gutxi Araban eta Nafarroan. Bilkura batean, adibidez, 40 talde eta mila mendizale bil zitezkeen. Garciak zehaztu duenez, garai historiko hartan Bizkaiko 112 udalerrietan zegoen talderen bat. Halaber, 1921eko apirilaren 3an Arraten (Gipuzkoa) hamazortzi talde bizkaitar, hamar gipuzkoar eta arabar bat bildu ziren, eta bertan eratu zuten ofizialki Mendigoxale Batza, denak batera Kalamuako (Bizkaia) gailurrera igo ondoren. Geroago gehitu zuten eusko hitza taldearen izenera. Garciak azaldu du hamabost izen ere eduki izan zituztela historian zehar.

Garciak argi utzi nahi izan du mendizaletasuna ez zela mendigoizaleekin jaio. «Mendigoizaleak talde zehatzak izan ziren, gazteak kausa abertzalera batzeko, eta mendizaletasunarekin zerikusirik ez zuten ibilaldi sinpleak egiten zituzten». Ostera, horrek ez du esan nahi inoiz gailurren bat igo ez zutenik. Ohorezko ibilaldiak egiten zituzten. «Bazekiten historia egiten ari zirela, eta gauzak ondo egin behar zituzten», gaineratu du.

Sortu zenetik helburu politiko argia izan zuen, eta historian zehar abertzaletasunak eta, bereziki, EAJk ezagutu zituzten liskarretan parte hartu zuen Mendigoxale Batzak. Hain zuzen, mendizaletasun politikoak zatiketa bat izan zuen 1921ean; Mendigoxale Batza gisa eratu ondoren, banaketa bat gertatu zen EAJn. «Batzuek EAJtik alde egin zuten, eta beste batzuk gazte erakundean geratu ziren, baina egitura guztiz berregin behar izan zuten», azaldu du Garciak. Halaber, Espainiako Gerrara joan zirenak bi batailoitan banatu ziren: Lehenago il eta Zergatik Ez. Horietako bakoitzean 650 gudari zeuden. Primo de Rivera jeneralaren estatu kolpearen eta ondorengo diktaduraren ondoren boterera iritsi zenean, mendigoizale taldeek izaera politiko eta propagandistikoa berretsi behar izan zuten, baina ez zen desagertu. Hala, gerra amaitzean gudari gehienak erbesteratu egin ziren, eta talde bat geratu zen Ipar Euskal Herrian, non Jagi-Jagi aldizkaria argitaratzen jarraitu zuten. «Jagi-Jagi mendigoizaleei buruzko aldizkaria zen, eta milaka mendigoizale jakinaren gainean izaten zituzten», azaldu du Garciak. 1932ko irailean jaio zen Jagi-Jagi eta astero 20.000 ale banatzen zituzten. Garciak azaldu du aldizkariaren eginkizuna mendigoizaleak doktrinatzea zela.

Aberriak desadostasunak

1936an, gerra hasi zenean, deialdi bitxi bat egin zen Artxandan, mendigoizaleen goraipamena izan zen. Euzkadi egunkariaren arabera 5.000 gudarik desfilatu zuten diziplina eta gogo biziz Bizkai osotik kamioietan, gurdietan eta batez ere oinez. 1945. urterako, baina, Hego Euskal Herrian ez zegoen mendigoizaleen berririk, baina 1964an, EAJ alderdian, berriz ere mendigoizale taldeak eratu ziren. 1969ra arte iraun zuten. Hain zuzen, zenbaitek, independentistek nagusiki, uste zuten mendigoizaleek jarduera folklorikoak soilik egiten zituztela, eta gerrara pasatzea eskatzen zutela. Hala, ezin elkar ulertuta bost urte iraun zuen mendigoizaleen bigarren aldiak. Haietako asko ETAra pasatu ziren.

Mendigoizaleei dagokienez ez dela ia ezer sakondu kritikatu du Garciak. «Ez dago libururik; hutsune historiko bat dago, oso dokumentazio gutxi dago». Nabarmendu du mendigoizaleak aitzindariak izan zirela euskal independentismoaren kausan, inoizko kirol garrantzitsuena egin zutelako. Halere, Garciak azpimarratu du nazionalismoaren eta mendizaletasunaren artean harremana dagoela erakutsi nahi izan dela denboran zehar, eta ez dela sakondu. «Bi mendizale taldeen artean ez dago harreman historikorik; bi bide desberdin hartu zituzten, eta kirol mendizaletasuna atera zen garaile, zentzu onagatik».]]>
<![CDATA[Isildutako oroimenetik tiraka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/038/001/2021-03-13/isildutako_oroimenetik_tiraka.htm Sat, 13 Mar 2021 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1943/038/001/2021-03-13/isildutako_oroimenetik_tiraka.htm zirga deituriko soka mota batekin arrastatzen zituzten hainbat kilometroz, itsasadarraren barruko aldean zeuden kaietaraino. Hain zuzen, zirgariak deitzen zitzaien lan hori egiteaz arduratzen zirenei. Haiek omentzeko asmoz, datozen asteetan Dora Salazar artistaren hiru eskultura jarriko dituzte Bilbon, itsasadarraren abaroan.

Salazarrek adierazi duenez, proposatu ziotenean istorio interesgarria eta kontatu beharrekoa iruditu zitzaion, baina esan du sortu dituen eskulturekin bere helburua ogibidearen guztiz kontrako interpretazioa nabarmentzea izan dela: «Tratamendu heroiko eta duina eman nahi izan diet, hala merezi dutelako». Horrez gain, Salazarrek adierazi du garrantzitsua dela emakumeen artean elkartu, lagundu eta sareak ezartzeari buruz hitz egitea: «Ahaztu gabe gure aurrekoek pasatu duten guztiaren mende gaudela». Aitortu du proiektu horrekin aukera badu ahaztuta eta isilpean egondako langileei ikusgaitasuna emateko, berarentzat ohore bat izango dela.

Emakumeak izaten ziren zirgariak, gehienbat, eta betidanik azpimarratu izan da ofizio ankerra eta eskergaitza zela. Ez zen ondo ordaindutako lana, eta, ikerlarien arabera, nolabait langile klasearen azpitik zeudenek egiten zuten. Horren erakusle, denbora igaro ahala ofizioaren arrastorik ia ezin aurkitu izana. Hain zuzen, isilean gordetako istorioa da zirgariena. Ia ez dago haiei buruzko dokumentaziorik; are gutxiago, irudirik.

XIX. mendearen amaiera aldean izan zuen indar handiena ofizioak, baina ez zuen luze iraun. «Aurrez idien lana zen; idiak, baina, meatzeetara eraman zituzten 1870eko hamarkadan, mineralak garraiatzeko behar zituztelako, eta orduan jarri ziren pertsonak lanean. Hala ere, baporezko itsasontziak azaldu zirenean, 1890. urte inguruan, zirgarien lana desagertu egin zen», azaldu du Jaio de la Puerta ekonomiaren historian doktoreak. Hots, baporezko ontziak haien kabuz sartzen ziren itsasadarrean gora.

Makurraraziak

Olga Macias historialaria zirgarien inguruan ikertzen aritu da; hainbat lan egin ditu, eta behin eta berriz ideia bat nabarmendu du: informaziorik eza. «Itsasoari lotutako bestelako ogibideei buruzko informazioa egon, badago, baina zirgarien kasuan ez dago dokumentaziorik, eta familietan ere ez da ezagutzen lan horretan aritu zen aurrekaririk». Maciasek azaldu duenez, garai hartako egunkarietan agertzen denaren arabera, jateko eta sos batzuk ateratzeko beharra zutelako egiten zuten emakumeek lan hori. «Alta, zegoen lanik gogorrena zen, eta benetako beharra zutenek egiten zuten soilik».

Horrez gain, indartsua izatea garrantzitsua zen itsasontzia tiratu ahal izateko, baina gehienek ez zituzten baldintzak betetzen, eta irizpideak esangura galdu zuen denborarekin. Are gehiago, lanean ziharduten emakume askok desgaitasun fisikoak izaten zituzten. «Beste irtenbiderik ez zutelako egiten zuten, beraien baldintzengatik ez zutelako bestelako aukerarik: azken karta zuten bizirik irauteko». Maciasek penatuta dio zirgariengandik gelditu den irudia nahiko kaxkarra dela: «Egindako lan eta esfortzuagatik ez zuten halakorik merezi». Lauzpabost emakumeko taldeetan aritzen ziren, eta ibilbidean erreleboka jarduten zuten.

Susanna Martin historialari eta komikigileak, bestalde, Atzo, atzo, atzo zirgariei buruzko komikia argitaratu zuen duela bi urte. «Asko harritu eta kezkatu ninduen zirgarien inguruan inolako informaziorik inon ez aurkitzeak, eta haien aldeko aldarrikapen bat egin nahi izan nuen», adierazi du Martinek. Halaber, azpimarratu du bapore makinak iritsi arte hainbat emakume egoera eta baldintza ankerretan bizi izan zirela, inolako eskubiderik gabe. «Tratu txarrak jasaten zituzten; esklabismoaz hitz egin daiteke, eta garai hartan inor ez zen eskandalizatzen», gaineratu du. Dioenez, kazetari atzerritar batzuen kritika txikiren bat soilik egin zen.

«Istorio ikaragarria dute atzetik, eta gehien harritu ninduena zera izan zen, zer merkea zen haiek kontratatzea», adierazi du Martinek. «Merkeago ateratzen zen emakumeak kontratatzea itsasontziak tiratzeko, idiak baino; ikaragarria zen», gaineratu du. Halaber, nabarmendu du bizi zituzten muturreko baldintzak oso prekarioak zirela. Emakume horiek nolabaiteko diru-sarrera izateko modu bakarra gabarrak itsasadarraren kilometro guztietan arrastaka eramatea zen, itsasontziak zeukan pisua kontuan hartuz. Hala, edonor jartzen zuten beharrean, ez baitzen gutxieneko prestakuntzarik behar. Maciasek dio bazeudela zirgariak defendatzen zituzten herritarrak: «Baina hipokritak ziren». Denborarekin, egunkarietan irakur zitekeen itsasadarreko langile horien lan egoera gero eta kaskarragoa zela, Maciasek dioenez, baina nabarmendu du agintariek ez zutela aztertu ere egiten. «Ez zegoen sindikaturik; ez zuten inolako babesik».

Egun bakarrean lan egiteagatik jasotzen zuten diru kantitatea oso urria zen. Hori gutxi balitz bezala, Martinek aipatu du lanabesak haiek ordaindu behar izaten zituztela. «Animaliei baino begirune gutxiago zitzaien emakumeei. Idien lana baloratuagoa zegoen», salatu du. Hots, gizartean idi bat baino askoz beherago zeudela adierazi du. «Emakumetzat hartzen ez zituzten andreak ziren, inolako titulu eta langile klaserik gabeak», azaldu du Martinek. Maciasek, bestalde, azpimarratu du portuko lanetan ezinbesteko lana izanik ere ez zeudela errekonozituak: «Norbaitek egin behar zuen lana, halabeharrez, baina ez zitzaien eskertzen». Halaber, zirgariak ez ziren soilik Bilboko Itsasadarrean aritzen: Europa osoan zabaldutako ogibidea zen. Bilboko itsasadarrera, esaterako, atzerritik ere etortzen ziren. «Garai hartan, ibai nabigagarri guztietan egoten ziren», zehaztu du De la Puertak. Are gehiago, belaz nabigatzean, haizerik ez zegoen egunetan, itsasontziak porturatzeko ere behar izaten zituzten zirgariak.

Itsasadarrari begira

Bizpahiru kasu berezi salbu, zirgarien oroimenak ez du hiriaren historian iraun. Kasu horietako bat Indautxu auzoko talde feministarena da. Hain zuzen, Zirgariak du izena taldeak. Emakume horien istorioa jakin zutenean, proposamena gustatu, eta hala erabaki zuten taldeari izen hori jartzea. Hala ere, gero eta gehiago dira zirgariak oroitzeko sorkuntza lanak. 1879. urtean, adibidez, zirgariak protagonista zituen antzezlan bat sortu zuten Getxoko (Bizkaia) herritarrek. Bizkaiko Foru Aldundiak urtero banatzen ditu Zirgari sariak ere. Aurten, osasun langileek jaso dituzte.]]>