<![CDATA[Zihara Jainaga Larrinaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Fri, 22 Feb 2019 03:33:24 +0100 hourly 1 <![CDATA[Zihara Jainaga Larrinaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[«Film argitaratu gabeekin zer egin pentsatu behar da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1891/032/001/2019-02-22/film_argitaratu_gabeekin_zer_egin_pentsatu_behar_da.htm Fri, 22 Feb 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1891/032/001/2019-02-22/film_argitaratu_gabeekin_zer_egin_pentsatu_behar_da.htm
Nolakoa da zinema programatzaile baten lana?

Alienatzailea eta ahulgarria, gehienbat. Baina baditu une atsegingarriak ere. Egokitutako filmen araberakoak izaten dira egunak, baina beti dugu leiho bat mundura irekita.

Zertan oinarritzen zarete aukeraketa egiteko?

Denbora mugatua izaten dugu ehunka film ikusteko; galbahetik lur asko pasatu behar izaten da ale egokiak aukeratzeko. Pertsonaiekin edota estiloarekin konektatzen dugu.

Jaialdi bakoitzeko laurehun lan ere ikusi izan dituzu. Ez al da izugarrikeria bat?

Orain ez ditut filmak duela hogei urteko zehaztasunarekin ikusten; lehen, zalantza gehiago izaten nituen. Urteen poderioz, pertzepzioa entrenatzen da, baina baliteke pertzepzio hori ez izatea fidagarria beste guztiontzat.

2017an, Iberoamerikan, bederatzirehun film ekoiztu zituzten, baina horietatik %2 soilik argitaratu zituzten. Arazo bat du zinemaren munduak?

Gainsaturazioa dago, eta pelikula asko ari dira sortzen, inoiz baino gehiago. Film argitaratu gabeekin zer egin pentsatu behar da. Eta ez da zinema industriaren lana soilik, guztion lana da. Hausnartzea eta estrategiak pentsatzea da gakoa.

Zertan desberdintzen da zinema beste arteetatik?

Konplexutasunean. Bi ispilu bata bestearen aurrean jartzea bezala da; aukerak handitzen ditu. Zine dantzak, adibidez, aukera zinematografikoak gurutzatzen ditu koreografia eta mugimenduen bidez.

Berriki, dantzari loturiko dokumental bat estreinatu dute Euskal Herrian.

Laguna dut Telmo Esnal zinema zuzendaria. Leherketa bat bezalakoa da filma, bikaina. Kamera geldoaren teknikak eskaintzen dituen aukerak eta koreografia uztartzen ditu.

Zer da zuretzat zinema jaialdi bat?

Hamaika istorio kontatzen diren festa bat. Sortzaileek eta ikusleek hausnartzeko espazioa eta gustu berak dituztenentzako elkargunea.

Zure ustez, film batean, pertsonaiak eta atrezzoa bezain garrantzitsua da istorioa.

Zineman, erabaki asko hartu behar dira, eta erabaki horiek eragin zuzena dute istorioan. Arte adierazkor bat da zinema, gehien betetzen dutenetariko bat. Aditu askoren arabera, zinema arte guztien batura da.

Eta zuri zer istorio kontatzea gustatuko litzaizuke?

Iruditzen zait lanerako aukeratzen ditudan istorioekin nahigabe nire istorio propioa kontatzen ari naizela.]]>
<![CDATA[Aktibismoaren gozoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2019-02-16/aktibismoaren_gozoa.htm Sat, 16 Feb 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/034/001/2019-02-16/aktibismoaren_gozoa.htm
Tradiziozko eta aspaldiko negozioz beteta dauden kale horietan halako erantzun bat jasotzea arraroa bada ere, badirudi zerbait aldatzen ari dela. Horren erakusgarri da Bilboko Bohemian Lane gozotegi beganoa; ekologikoak eta %100 begetalak dira hango produktuak. Pasteltxoak, tartak, kafeak, teak eta zuku naturalak dira haren espezialitatea. Produktu guztiak gozotegian bertan eginak daude, animalietatik datorren osagairik gabe. Horrez gain, erabiltzen dituzten ontziak %100 konpostatzeko modukoak dira.

Azken urteotan ugaritu egin dira negozio berriak, bestelako filosofia bat dutenak. 2014. urtearen bukaeran ireki zuen Sandra Mateok Bohemian Lane gozotegia. Gazte garaian hasi zen animalietatik zetorren elikagai orori muzin egiten. «Jarrera politiko eta etiko bat da, baina, egungo kontsumo ereduen ondorioz, askotan zaila gertatzen da guztiz betetzea», azaldu du.

Orduko hartan, supermerkatu begano bat eta zapata denda begano bat zeuden Zazpikaleen inguruan, eta gozotegiko ohiko bezeroaren kontsumo bidea bertan zegoela ikusi zuten. Horrez gain, Zazpikaleak Bizkaiko hiriburuko gune turistikoenetako bat ere badirela kontuan hartuta, leku estrategiko bat dela azpimarratu du: «Produktu beganoak Europan hedatuago daude hemen baino; halaber, turista asko, hiriburuak bisitatzen dituztenean, nahi duten horren bila joaten dira».

Izenari jarraikiz, bohemio estiloa du gozotegiak. Hogei bat lagun sartzeko tokia dago; txikia izateak, baina, badu bere xarma, Mateok dioenez: «Batuago egoteak pertsonalago egiten du lekua». Gozotegiaren jabeak arkitektura ikasketak egin zituen, eta, gaitasunak gaitasun, espazio atsegin eta eroso bat sortu nahi izan zuen. «Toki estrategikoa da, baina hemen inguruko lokal gehienak txikiak eta estuak dira, eta ez da erraza negozio bat diseinatzea», azaldu du. Musika giro lasai baten laguntzarekin, helburua zen jendea bertara tarte goxo bat igarotzera joateko espazio bat sortzea. Hein batean, gozotegiaren filosofiari jarraitzen dio espazioak ere. Urte hauetan, ohiko bezero beganoez gain, gauza berriak probatzea gustatzen zaien adin ertaineko lagun taldeak igaro dira gozotegitik, baita egunerokoan produktu ekologikoak kontsumitzen dituzten herritarrak ere.

Katerine Leguine bilbotar gazteak, adibidez, dieta beganoa egiten du, eta lagunekin sartu da gozotegian. Lehenik eta behin, pastel baten erreserba egin dute, eta, horren ostean, lurrean egokitutako tokian eseri dira, tea eskuan dutela. «Sarritan etortzen gara hona gosaltzera, Bilbon eta Bizkaian ez baitago eskaintza handirik dieta beganoa egiten dugunontzat», nabarmendu du. Halaber, bertako produktuak goraipatu ditu Leguinek: «Behin, pastel bat eraman nuen urtebetetze festa batera, eta ez zen inor ohartu animalia jatorria duten osagairik gabe egina zegoela».

Bertara pasatzen den edonorengana iristeko asmoz, lokalean sar daitekeen pertsona kopurua baino tarta mota gehiago daude ia-ia gozotegiko mostradorean. Hainbat zaporetako dozena bat pasteltxo aukeratu daitezke; krema edo txokolatedunak, besteak beste.

Gozotegi tradizionaletan

Mateoren esanetan, pasteltxo horiek dute arrakasta handiena, azenario pastelarekin batera; «badirudi joera hori ez dela inoiz aldatuko», gaineratu du. Baina gozotegiko eskaintza askoz zabalagoa da; opil tradizionalak ere badaude: betiko croissantak, napolitanak eta galletak. Horiek kafea laguntzeko izaten dira egokiak bezeroentzat. Bestalde, goizetan, hamaiketakoa egiteko orduan, gazia eskatzen dute gehiago, eta arrautzarik gabeko patata-tortilla pintxoa azkar bukatzen da egunero. Edariei dagokienez, infusioak, kafeak, txokolatea, freskagarriak, bertan egindako te bereziak eta zuku egin berriak eskaintzen dituzte.

Mateok argitu du behin-behinean ez dela lehiarik egoten produktu horietan. Baina azpimarratu du azkenaldian, negozioak ugaritzen hasi direnean, gozotegi tradizionalak ere bizkotxo eta pastel zati beganoak eskaintzen hasi direla: «Lehia baino gehiago, laudorioa iruditzen zait gozotegi tradizionalek kontuan hartzea produktu beganoak». Halaber, Mateorentzat pozgarria da gutxinaka herritarrak ohartzea horrelako produktuak beharrezkoak direla.]]>
<![CDATA[«Generoaren eragina aztertu behar da buruko ondoezak ulertzeko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2019-02-12/generoaren_eragina_aztertu_behar_da_buruko_ondoezak_ulertzeko.htm Tue, 12 Feb 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2019-02-12/generoaren_eragina_aztertu_behar_da_buruko_ondoezak_ulertzeko.htm Zauria(k) dokumentala. Maier Irigoien Ulaiar (Iruñea, 1989) zuzendaritzako kidearen arabera, eromena eta zaurgarritasuna uste baino gertuago daude, eta mezu hori zabaldu nahi izan dute dokumentalaren bidez. Isa Saez eta Iker Oizekin elkarlanean egin du lana, eta etzi estreinatuko dute, 19:00etan, Iruñeko Katakraken. Halaber, ostiral honetan Donostian ikusteko aukera egongo da; hilaren, 22an, Gasteizen, eta 23an, Bilbon.

Diskurtso feministetan buruko osasunaren inguruan dagoen hausnarketa gabezia dela-eta sortu zen proiektua. Nola saretzen dira bi esparruak?

Ikuspegi feministak osasun kontzeptuaren inguruan pentsatzea ahalbidetzen digu. Generoaren kasuan, ikasi dugu gizona eta emakumea baino genero identitate gehiago existitzen direla, kontu zabalago bat dela, eta ezin dugula bakarrik bi kategoriatara mugatu. Osasuna ere modu ez-dikotomiko batean irakurtzen hasi behar dugu, osasun- gaixo kontzeptuez haratago.

Osasun mentalak zer eragin du genero eraikuntzan?

Batak besteari eragiten dio, eta alderantziz. Genero eraikuntzak gure eguneroko praktikak, iruditegiak, usteak eta identitateak gurutzatzen ditu. Generoa transbertsala da, arraza, klasea, kultura, aukera sexuala eta beste hainbeste zapalkuntza ardatz bezala. Ezinezkoa da norbere ondoezak eta osasuna ulertzea generoaren eragina aztertu gabe.

Zer lotura dago ondoez psikosozialen eta genero bizipenen artean?

Generoaren eraikuntza eta psiko-patologizazio prozesuak erabat erlazionatuta daude. Generoak ongi sailkatzen du bakoitzari egokitutakoaren barnean zer den egokia eta zer okerra; guztiz arautua dagoen giza eraikuntza bat da.

Bederatzi testigantza bildu dituzue. Zer ekarpen egiten diote dokumentalari?

Bakoitzak bere ekarpena egiten dio dokumentalari. Gehienek lehenengo pertsonan hitz egiten dute, beren bizipen, hausnarketa eta estrategien inguruan: genero trantsizioan instituzio medikoarekin izandako erlazioa, psikiatrizazio prozesuan bizitako tratua, sufrimendua politizatzeko beharra, zaintza eta hitz egiteko garrantzia, araututako sistematik ateratzeko aukera, edota gizartearen ereduaren inguruko kritika lantzen dira.

Protagonistek eromena deseraikitzen dute. Zer berezitasun ditu emakume eroa izateak?

Emakume eroa izateak ez-emakume egiten zaitu. Erotasunak, kasu honetan, emakume izatetik aldentzen zaitu, espero denaz urrundu. Gizarte honetan, emakume eroa ez da erosoa, ez da desiragarria, ez errespetagarria.

Buruko gaitz bat izatea tabua da gizartean oraindik ere, baina gizartea gero eta medikalizatuago dago. Kolektiboki zer garrantzi ematen zaio?

Dokumentalean ondoezak kolektiboki kudeatzearen garrantziaz hitz egiten da. Baina egia da gizartean egun oso modu indibidualizatu eta bakartian bizi ditugula ondoezak, eta oraindik ez dugula behar beste tresna ezinegonak eta zaintzak kolektiboki kudeatzeko. Eta hori gizarte medikalizatu baten aurrean hartu dezakegun hautua izan daiteke. Princesa Incak dokumentalean aipatzen duen bezala: guztion kontu bat da, ez bakarrik diagnostikatuen arazo bat.

Izendatzen ez dena ez da ikusten, eta ikusten ez dena ez da existitzen. Hala diozue dokumentalean.

Gauzak izendatzearen garrantzia da Zauria(k) dokumentalaren erdigunea. Beharrezkoa da gauza bat izendatzea, existitu eta gizartean leku bat izateko. Askotan zaila da izendatzea bera, eta ez dira hitz nahiko existitzen norbere ondoeza izendatzeko. Hitz eta modu asko ditugu sortzeko oraindik.

Artistikoki zergatik erabili duzue narratiba?

Osasun mentalaren inguruko ikus-entzunezko materialetan oso erraza da morboan eta estigmatizazioan erortzea, eta guk oroz gaindi saihestu nahi genuen. Narrazioak, emakumeekin elkarrizketetan prozesua azkartzeaz gain, dokumentalaren trataeran ere lagundu digu. Baita musikak eta ilustrazioak ere.

Zer beste zauri urratu behar dira?

Kasu honetan, buruko osasuna eta generoa uztartzen saiatu gara, baina buruko osasuna bere osotasunean ulertu ahal izateko, eragina duten beste ardatz asko daude. Beharrezkoa da hausnartzea arrazek, prozesu migratzaileek eta baldintza ekonomikoek ondoeza pairatzeko orduan duten garrantziaz.]]>
<![CDATA[«Gertutik bizi izan dut euskararen motibazioan izan den bilakaera»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1947/046/001/2019-02-10/gertutik_bizi_izan_dut_euskararen_motibazioan_izan_den_bilakaera.htm Sun, 10 Feb 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1947/046/001/2019-02-10/gertutik_bizi_izan_dut_euskararen_motibazioan_izan_den_bilakaera.htm
2.500 bideo dituzu euskaraz eginak Youtuben. Baina euskara ez zenuen etxean jaso.

Bilbon bizi izan nintzen, eta Lehen Hezkuntzako lehenengo mailan nengoenean konturatu nintzen nirea ez zen beste hizkuntza bat zegoela kalean. Nire ondoko ikaskideak ez zuen ondo hitz egiten nik hitz egiten nuen hizkuntza [gaztelania], eta beste zerbait hitz egiten zuela [euskara] esaten nion amari.

Nola hurbildu zinen euskarara?

17 urte nituela, Santutxura joan ginen bizitzera, eta han giroa euskaldunagoa zen. Kuadrilla egin nuen bertan, eta dantza taldean eta gau eskolan eman nuen izena. Gauetan, institututik irten ostean, kuadrillakook Karmelora joaten ginen, klaseetara.

Euskal giroan murgiltzen hasia zinela, soldadutza egitera joan behar izan zenuen.

Hala da; baina, ustekabean, asko praktikatu nuen han. El Ferralgo [Leon, Espainia] kanpamentuan, 21 euskaldun batu ginen, «bilbainitoak» gehienak. Gau batean, armairuak miatu zizkiguten, eta 21 armairuetatik 18tan topatu zuten Xabier Gereñoren euskara ikasteko metodoa. Nahiz eta euskara maila baxua izan edo euskararik ez jakin, bagenekien euskara ikasi behar genuela. Erronka hori geneukan.

Ez zenuen lortu soldadutzatik libratzea.

Santutxuko gazte gehienak bezala, fitxatuta nengoen, polizia etxetik pasatuta. Alderdi politikoen inguruan mugitzen ginen, gure sigla genuen. Kuadrilla guztietan lagun pila bat atxilotu zuten garai hartan. Ni libratu nintzen atxiloketez; baina, hala ere, ez zidaten luzapenik eman. Halaber, soldadutzan beste soldadu batzuengandik jakin nuen niri konfiantzazko lanik ez emateko esaten zuela ofizialak.

Gaztetatik ibili zinen politikan.

18-19 urterekin, LAIAn ibili nintzen [Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia]. Oso jende gutxi geunden Bilbon; gehiago zeuden Gipuzkoan eta Nafarroan.

Zein ikasketa zenituen?

Batxilergo elementalaren laugarren mailan, ekainean lauzpabost irakasgai utzi nituen gainditu gabe, eta aitak udan Bilbo erdiko taberna batean lanean jarri ninduen, lepoan tximeleta eta guzti. Irail hartan, maisutza industrialeko ikasketetan eman zidan izena, eta orduantxe erabaki nuen ikasten hastea.

Irakasle aritu zara gehienbat lanean.

Soldadutzatik bueltan, irakasle ikasketak hasi nituen. Garai hartan, nahiz eta asko maite eta interes handia izan, oraindik ere euskara maila oso baxua neukan. Hasieran, zientzien adarrean matrikulatu nintzen, baina, Juan Luis Goikoetxea irakaslearen eraginez, euskal filologiara aldatu nintzen, egunean bertan.

Nola moldatzen zinen?

Benetako barnetegi intentsiboa izan zen magisteritzako karrera. Gauez, taxian lan egiten nuen sos batzuk ateratzeko, eta bertan lantzen nuen ahozkotasuna.

Non eman zenituen lehen eskolak?

Irakasle ikasketak oraindik bukatu gabe, 1980an Plentziako eskolan hasi nintzen lanean. Eusko Jaurlaritzak Hezkuntza Sailaren konpetentzia hartu zuenean, euskara irakasleak behar ziren, eta titulu gabeko asko sartu ginen; batzuek Batxilergoa ere ez zuten. Urtebete egin nuen Plentzian. Hurrengo urtean, ikasketak bukatuta, delegaziotik deitu zidaten Arrieta-Liboko [Bizkaia] eskolara joateko.

Itsasertzetik mendira.

Arrietan, bertako hizkeran hitz egiten zuten ikasleek. Irakasle lanak ofizialki bertan hastea erabateko murgilketa izan zen niretzat. Frankismoaren ondorengo lehen maisu euskalduna izan nintzen. Lehen bi hilabeteak gogorrak izan ziren, baina hiru urte ikaragarri eman nituen bertan. Irakaskuntza osoan izan dudan esperientziarik politena.

Eta hiru urteren buruan?

Arrietan nengoela, oposizioak gainditu nituen, eta 1984an Gorlizko eskolara etorri nintzen. Zazpi urte egin nituen hemen; horietatik lau zuzendari karguan. Tartean, udaleko hirigintza zinegotzi ere izan nintzen Herri Batasunaren izenean.

Saltsa guztietako piper.

Bi karguren artean ibiltzeak lanean arazoak sortu zizkidan; herrian interes urbanistikoak zituen jendea eskolako guraso zen aldi berean, eta gatazkak sortzen ziren.

Horregatik erabaki zenuen aldatzea?

1991ko irailean, Plentziako Euskal Girotze Barnetegian leku bat zegoela ikusi nuen. Herrian baina herriko jendearekin egon gabe lan egiteak asko motibatzen ninduen, eta lan polita zirudien.

Nola sortu zen Euskal Girotze Barnetegien proiektua?

Agustin Mujika Takolo pailazoak aurkeztu zuen proiektua 1984an, Hezkuntza Sailean Euskara atala eta NOLEGA departamentua [Normalkuntzako Legearen Garapena] abiatzen ari zirela. 1985ean hasi zen lehen Euskal Girotze Barnetegia Euban.

Barnetegi bat Plentzian.

1990ean obrak egin behar zituztela eta, behin-behinekoz Plentziara ekarri zuten, eta bertan gelditu zen. Bi lanpostu zeuden, eta nik zuzendariarena hartu nuen. 2011tik aurrera, Plentziako Euskal Girotze Barnetegiaren egoitza Lemoizen [Bizkaia] dago.

Zer dute berezi barnetegiek?

Gaztelania nirea da, Gorliz nirea da, barnetegia nirea zen; baina, barnetegiari esker, euskara nire egin dut. Bizitza profesionala biribildu dut bertan. Gertutik bizi izan dut euskararen motibazioan izan den bilakaera. Barnetegiak hori ikusteko laborategi bat izan dira, askatasun handia izan dugu esperimentatzeko. Erabilera zentrotik kendu, eta motibazioa izan da barnetegien ardatza.

Nola egiten da hori?

Barnetegietan motibazioaren inguruan egiten dena euskararen historian pentsatuta egiten da. Horretarako, pertsonen sentimenduak eta taldearen dinamikak erabiltzen dira, harremanak estutzeko asmoz.

Zer aldatu da hasi zinenetik?

Euskara irakasle hasi nintzenean, helburua euskara erabiltzea eta horretarako presio egitea zen. Barnetegian, baina, nahiz eta euskaraz ez egin, sariak erabiltzen genituen motibatzeko. Ikaslearen hautua errespetatuz joan da.

Eredua hedatzea posible da?

Duela zenbait urte, NOLEGAk beste hizkuntza gutxitu batzuetako teknikoak ekarri zituen, euskararen egoera zein zen ikus zezaten. Eta aditu haiek zioten hemengo baliabideak inon ikusi gabeak zituztela. Baliabide horietako bat karaokea zen.

Zu al zinen karaokearen arduraduna?

Euskal musikarekin lotzen nau mundu guztiak, baina ni euskara irakaslea naiz. Ni barnetegian sartu aurretik ere, musika garrantzitsua zen; ekintza asko behar dira hamabi eguneko egonaldia betetzeko.

Baina zuk bazenuen abantaila bat: elektronika ikasia zinen.

Elektronika, gailu eta informatika kontuek beti txunditu naute. Eskolara lehen ordenagailuak iritsi zirenean, ikastaroetan izena ematen nuen, eta ordu asko sartzen nituen ordenagailuak desmuntatzen eta muntatzen. Aitortzen dut elektronikarako zaletasun horrek barnetegiari hainbat ekarpen egin zizkiola.

Nola eman zenuen Youtuberako saltoa?

Barnetegian, urtero, euskal abestien txostenak egiten genituen, eta DVD bat ematen genien ikasleei. Orduan, eurek proposatu zidaten DVDan ez zeuden karaokeak Youtubera igotzeko.

Nola gogoratzen dituzu hasiera haiek?

Bat-batean, jendearen esker onak jasotzen hasi nintzen, eta niretzat harrigarriena: asko Erasmusen zeuden ikasleak ziren. 2009an milioi bat bisitara iritsi nintzenean, sorpresa izan zen. Orain, ehun milioi ditut.

Gaur egun, oso ezagun egin dira youtuberrak. Zuk dirurik jaso duzu noizbait?

Igotzen duzun materiala zurea baldin bada, lor dezakezu dirua; baina, materiala nirea ez denez, ez dut kobratzen. Inoiz jaso nuen zerbait, baina ez naiz bizi Youtubetik; aspaldi ez dut jaso.

Lana, baina, gogor egingo zenuen hamar urte hauetan.

Oraintxe 2.500 karaoke ditut kanalean; bakoitza egiten batez beste lau ordu ematen baditut, 10.000 ordu dira, guztira. Hasieran lanerako egiten nuena afizio bihurtu zen.

Zergatik Txantxangorria?

Oraindik 18 urte ez nituela, Cine Boluetan [Bilbo] Fermin Valenciaren kontzertu bat ikustera joan nintzen, eta bertan Txantxangorria abestia entzun nuen lehen aldiz. Orduantxe lagun batek eta biok abestia transkribatu ere egin genuen. Geroztik, toki guztietan etengabe abesten nuen, eta, ondorioz, lagunek ezizen hori jarri zidaten.

Sabairik ba al du kanalak?

Erretiratu naizenetik, ekoizpena nabarmen jaitsi dut; gehienbat talde berrien abestiak igotzen ditut, ezagutzeko bide ona delako. Orain, baina, denbora librean gitarra ikasketak eta ingelesa berreskuratu nahi ditut.]]>
<![CDATA[«Eutsi arren, ez dakite tradizioa nondik datorren»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-02-05/eutsi_arren_ez_dakite_tradizioa_nondik_datorren.htm Tue, 05 Feb 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-02-05/eutsi_arren_ez_dakite_tradizioa_nondik_datorren.htm Artesania y Nostalgia webgunearen bitartez.

Semeek makilak eskolan ez galtzeko izendatzen hasi zinen, eta hiru urtean mila makila egin dituzu. Zein izan da arrakastaren gakoa?

Betidanik atsegin izan dut eskulanak egitea, eta, behin, semeen Santa Agedako makilei izena jartzea okurritu zitzaidan. Hurrengo egunean eskolako hainbat gurasok eskatu zidaten beraiei ere egiteko, eta horrela hasi nintzen. Ordura arte, askok izena boligrafoz idatzia eramaten zuten, eta pertsonalizatutako makila bat ikusi zuten lehen aldia zen.

Zer dute berezi makilek?

Azken finean, makila tradizional bat da, baina originaltasun ukitu bat du. Ez daude bi berdin.

Zein teknika erabiltzen duzu?

Pirograbatuak egiteko, hau da, egurra erretzeko erreminta bat erabiltzen dut. Erremintak hainbat punta ditu, eta, grabatuaren arabera, aldatuz joaten naiz.

Edozein egur motak balio du?

Nik gaztaina erabiltzen dut gehienbat, egur naturala. Pisu txikia du, eta haurrentzat oso erosoa da; Santa Agedan hotsa ateratzeko, gainera, nahikoa. Gainera, oso argia denez, zain asko ditu, eta erakargarria da.

Makilaren arabera, soinua aldatu egiten da?

Makilaren lodierak aldatzen du soinuaren intentsitatea.

Duela zenbait urte arraroa egingo zen egur zati batek Interneten arrakasta izatea.

Garai batean, Santa Agedan edozein makilak balioko zuen hotsa ateratzeko. Ez ziren konplikatuko izenak edo kaskabiloak jartzen.

Non ikasi dituzu makilak egiteko teknikak?

Neure kabuz aritzen naiz; pirograbatuak egiteko erreminta etxean nuen, beste hainbat erreminta ditudan bezala, eta probak egiten ibiltzen naiz.

Zenbat denbora behar duzu makila bat egiteko?

Grabatu behar denaren araberakoa izaten da denbora, baina, normalean, Santa Agedako makila bat egiteko 45 minutu behar izaten ditut. Hiruzpalau berdin eskatzen badizkidate, denak jarraian egiteko aprobetxatzen dut.

Izenez gain, zer beste grabatzen duzu makiletan?

Lauburuak, eguzki loreak eta armarriak egin izan ditut. Enpresa batek, behin, enpresako logotipoa zuten makilak eskatu zituen Gabonetan oparitzeko.

Santa Agedaz gain, orduan, erabilera asko izan ditzake makilak.

Hala da. Arrakasta handiena mendiko makilek izan dute; Santa Agedako makilen berdinak dira, baina metalezko puntarekin.

Zein da jaso duzun eskaerarik zailena?

Nafarroako dantza talde bati egindako makilek nahiko lan izan zuten; bi armarri zituzten, eta gogoan dut neketsua izan zela. Bestalde, guraso talde batek eskatu zidan ikasgelako 25 haurren izenak makilan grabatzeko ikasturte bukaeran irakasleari oparitzeko.

Teknologia berrien garaian, tradizioari eusten zaio?

Mantentzen da, eskoletan lantzen delako. Baina haur gehienek ez dakite tradizioa nondik datorren, ez dakite zergatik ateratzen diren kalera abestera, abestean erritmoari jarraitzeko erabiltzen dute makila, eta kito. Tradizioari eutsi arren, ez dakite zergatik egiten den.

Posible da artisautzatik bizitzea?

Hilabete denak Santa Agedakoak modukoak balira, bai [barreak].

Erraza da profesionala izatea?

Ez. Artisau batentzat oso zaila da. Dekorazio dendetan milaka produktu daude, gehienak ere makinaz eginak eta merkeak. Jendea horrekin konformatzen da.

Produkzio handien garaian, eskuz egindako lanak baloratzen dira?

Ez. Egiten ez dituenak ez daki zenbat denbora eta ahalegin eskatzen duen. Egin arte ez dugu baloratzen.]]>
<![CDATA[Hitzez landatutako baratzea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/040/001/2019-02-02/hitzez_landatutako_baratzea.htm Sat, 02 Feb 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/040/001/2019-02-02/hitzez_landatutako_baratzea.htm
Asteazkenean amaitu zen izena emateko epea, eta abian da euskaraz eta euskararekin dibertitzeko ginkanaren lehen fasea. Bost aste iraungo du fase horrek, eta, astero, proba bat egin beharko dute parte hartzaileek, eta planteatzen zaizkien erronkei erantzun beharko diete, denak ere sarean. Hasteko, hamar galderaz osatutako galdetegi bat osatu beharko dute. «Saiatzen gara proba motak nahasten; denak ez dira mota berekoak», azaldu du Kutxa Ekoguneko Itsaso Olaizolak.

Taldeak gutxienez lau pertsonak eta gehienez seik osatzen badituzte ere, kolektibo handiagoak ordezkatzen dituzte guztiek. Guraso elkarteak eskolen izenean, eta batxilergoko ikasleak gelako ordezkari gisa, esaterako. «16 urtetik gorako edozeinentzat da, eta taldeek ez dute egon behar euskalgintzara lotuta», azaldu du Olaizolak.

Are gehiago, ez da zertan euskararekiko lotura estua izan saria eskuratu ahal izateko. Olaizolak nabarmendu du aurreko aldietako irabazleen artean ere aniztasuna izan zela. «Euskararekin lotura estua duen Algortako Bertso Eskolak irabazi zuen behin, baina baita Lasarteko batukada taldeak eta eskoletan sexu heziketa ematen duen EMAIZ taldeak ere». Azken horiek, adibidez, sexu heziketako baliabideak sarean euskaraz gutxi daudela kontuan hartuta, bideo bat sortzeko erabili zuten saria.

Olaizolak azaldu duenez, haziz joan den proiektu bat izan da Euskal Herriko euskararen ginkanarena. Hasierako edizioa bakarka egin ondoren, antolatzaileek ikusi zuten«beste buelta bat» merezi zuela, eta interesgarria iruditu zitzaien taldeetan egin eta euskararen lurralde osoan zabaltzea. Hori aurrera eraman ahal izateko, Euskaltzaleen Topagunearen laguntza izan dute. Halaber, sumatu dute euskararekin lotura zuzena izan ez baina nolabaiteko kezka agertzen duten hainbat elkartetara gerturatu direla urte hauetan egitasmoaren bidez. «Euskarak duen zeharkakotasuna edozein proiektuk balia dezake», Olaizolaren hitzetan.

Lehen faseko probetan puntu gehien eskuratzen duten lau taldeak finalera pasatuko dira, eta han izango dute 3.000 euroko saria eskuratzeko aukera. Diru hori euskara sustatzeko proiektuetarako erabili beharko dute nahi eta nahi ez. «Izena ematen dutenean, taldeek bideo labur bat aurkezten dute saria irabaziz gero zer egingo luketen azalduz», argitu du Olaizolak. Batzuek nahiago izaten dute beren kolektiboko egitasmo propioak sustatzeko erabiltzea; beste batzuek, berriz, euskararekin loturiko ekintzak bultzatzen dituzte. «Aurten, esaterako, talde batek adierazi du irabaziz gero Korrikako kilometroa ordaintzeko erabiliko dutela dirua».

Joan den urteko edizioa, adibidez, Lizarrako Mintzamendipintxopote taldeak irabazi zuen. «Mintza taldeko lagun batzuek, tabernan poteoan ginela, erabaki genuen izena ematea», azaldu du Alfredo Durfur taldeko kideetako batek. Hiru aldiz parte hartu dute euskararen ginkanan, eta bitan sailkatu dira finalerako. Ekintzei dagokienez, galde-erantzunen ariketak erosoak izan arren, ez zitzaizkien guztiz motibagarriak egiten. «Gogoan dut ahalik eta hizkuntza gehien hitz egiten zuen jendea aurkitu behar izan genuela, euskaraz ere bazekiena, eta bideo batean grabatu». Proba horrek asko motibatu zuela aitortu du Durfurrek. Halaber, kalean eragiteari garrantzi handia ematen dio. «Asko gustatu zitzaidan gure herritarren ama hizkuntzen bilduma egitea ere». Duela urtebete, ezustean irabazi zuten 3.000 euroko saria. «Finalean bertan, nahiago nuen bigarren geratu irabazi baino», aitortu du Durfurrek. Pintxo-pote hartan erabaki zuten proiektuaz gogoratu zen, hain zuzen: Lizarran 48 orduz euskaraz aritzeko erronka onartu zuten. «Azkenerako, saria ia zama bihurtu zen: Lizarran horrelako zerbait antolatzea lan ikaragarria izan zen».

Martxoaren 9an izango da final handia, Donostiako Tabakaleran. Antolatzaileek ohartarazi dute probak ez direla konplikatuak izango, baina errazegiak ere ez dituztela jarriko. Aurreko aldietako giroa eta taldeen arteko lehia positiboa berriro izatea espero dute. Olaizolaren esanetan, «bidea egitea eta gozatzea da helburua,eta, saria lortuz gero, are hobeto». ]]>
<![CDATA[«Lekukotza guztiak bilduta kontaketa bakarra osatu da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-01-24/lekukotza_guztiak_bilduta_kontaketa_bakarra_osatu_da.htm Thu, 24 Jan 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-01-24/lekukotza_guztiak_bilduta_kontaketa_bakarra_osatu_da.htm
Zein zen iaz egin zen martxaren helburua?

Herritarrek, Gernikan egindako ekitaldian, migrazioaren politikekin ez daudela ados adierazi nahi izan zuten, eta martxa baliatu zuten gizarte osoari beren aldarrikapenak erakusteko. Halaber, antolatzaile eta parte hartzaileek migrazio politikak aldatzeko beharra premiazkoa dela azpimarratu zuten. Hainbat txokotatik jendetza bildu zen Gernika-Lumora; oso arrakastatsua izan zen.

Nola sortu zen dokumentala egiteko ideia?

Ekitaldia baino hilabete lehenago deitu ninduten Ongi Etorri Errefuxiatuak plataformako komunikazio lantaldetik, martxarekin zerbait egin nahi zutela esateko. Han gertatzen zena nolabait erregistratu nahi zuten. Orduan pentsatzen hasi ginen zein funtzio izan zezaketen bertan grabatutako irudiek, eta ohartu ginen, martxa erregistratzeko baino gehiago, kontzientzia pizteko zerbait egin zitekeela. Istorio indartsuak zituen jendea batuko zela baliatuta, elkarrizketak egiteko aprobetxatu genuen.

Zeren arabera aukeratu zenituzten elkarrizketatuak?

Guztira, 25 pertsona aukeratu genituen beren istorioak kontatzeko; lekukotza desberdinak nahi genituen: errefuxiatuak, migratzaileak, aktibistak, gernikarrak.

Zein mezu helarazi nahi da?

Lekukotza guztiek mezu argia eta bera dute: jendeak laguntza behar duenean derrigortuta gaudela laguntzera. Mezu hori dokumentala ikusten duen ororengana heltzea da gure helburua, horrela norbere kontzientziak piztu eta aldaketan nola lagundu daitekeen hausnartzeko.

Guztietatik, zein lekukotza nabarmenduko zenuke?

Zeinek esaten duen baino gehiago, zer esaten duen da nabarmentzekoa. Lekukotzek erakusten dute guztiok ditugula arazo berak, bizitza on bat nahi dugu guretzat eta gure seme-alabentzat. Ez da gehiegi eskatzen dena, eta errefuxiatuek ere hori lortu nahi dute.

Esan daiteke 25 lekukotzek kontaketa bakarra osatzen dutela?

Hala da. Dokumentalaren edizioa egitean, konturatu nintzen pertsona bakoitzari bere istorioa kontatzeko eskatu arren lekukotza guztiak bildu eta kontaketa bakarra osatzen zela: guztiz kohesionatua eta indartsua.

Lekukotzez gain, gerrako irudiak ere erabili dituzue dokumentalean. Zer lortu nahi zenuen irudi horiekin?

Ez zen lan xamurra izan irudiak lortzea. Lekukotza soilak ez izateko, kontatzen zuten hori irudien bidez erakutsi nahi genuen.

Etorkizunean migrazio politikak bermatuak daudela iruditzen zaizu?

Beldur naiz. Migrazioaren aurkako mezuak gailentzen ari dira gizartean; migrazioa kriminalizatzen duten politikak, hain zuzen. Eta ez dakit nahikoa egiten ari garen mezu horien aurka edo horiek aldatzeko. Uste dugun baino gertuago eta gehiago ditugu mezu horiek. Aldi berean, erantzukizuna ere sentitzen dut, ea nahiko egiten ari garen edo ez.]]>
<![CDATA[Loti ederra noiz iratzarriko zain]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-01-15/loti_ederra_noiz_iratzarriko_zain.htm Tue, 15 Jan 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-01-15/loti_ederra_noiz_iratzarriko_zain.htm
Alaskako Utqiagvik herrian, datorren asteazkenean, urtarrilaren 23an espero da lehen aldiz eguzki argia ikusi ahal izatea 65 egunen buruan. Joan den azaroaren 18an ikusi zuten azkenekoz eguzkia hango herritarrek; ordubete eta lau minutu eskas iraun zuen egun hartan eguzki argiak, hain zuzen, eta ostertzaren azpian ezkutatu zen gero; ordutik ez dute berriz ikusi izarra. Gau polarra fenomenoaren adibidea da Ameriketako Estatu Batuetako iparraldeko punturik garaienetako batean dagoen herri horretan urtero gertatzen dena. Herriak lau mila biztanle ditu, eta zirkulu polar artikoaren lerrotik 515 kilometrora dago; aurrez Barrow izenez deitzen zitzaion.

Gau polarra lurraren zirkulu polarretatik gertuen dauden puntuetan gertatzen den fenomeno bat da. Jose Antonio Aranda Euskalmet meteorologia agentziako arduradunak azaldu duenez, eguzkia 24 orduz jarraian zerumuga azpian egoten denean gertatzen da gau polarra. Fenomeno horrek zenbait egun irauten du, eta Lurraren ardatzaren inklinazioarengatik gertatzen da. Zehazki, zirkulu polarreko inguruetan eta goiko latitudeetan gertatzen da. «Lurra inklinatuta dago, eta inklinazio hori aldatuz joan da mendeetan eta milurtekoetan. Egun, 23 gradu inguruan dago», azaldu du Arandak. Lurraren biratze norabidearen arabera, sabela erakusten dio Eguzkiari. Hori horrela, neguan eguzki ordu gehienak hego hemisferioan izaten dituzte. «Lurra poloetatik igarotzen den irudizko ardatz baten inguruan biraka dabilenez, tripa erakutsi, eta Lurraren burua edo ipar poloa ezkutatuta gelditzen da, eta ez du eguzki izpirik jasotzen». Ondorioz, toki horietan une oro, edo denbora luzez behintzat, gauez bizi dira. «Neguko hilabete hauetan etengabeko itzalean daude, zirkulu polar artikoaren gainetik bizi direlako, eta eguzkia ez da atera ere egiten». Udako solstizioan, aldiz, zirkulu polar artikoaren gainetik dauden eremuek egun osoz izaten dute eguzkia: 24 orduz.

Depresioaren eragile

Utqiagvik herrian gertatzen dena muturreko adibidea da. Gau polarra izaten den herri askotan ez dira aste eta egun osoak itzaletan igarotzen, eguzki izpirik jaso gabe. Europa iparraldeko herrialde askotan gertatzen da fenomenoa. Neguko hilabeteetan, urrian hasi eta martxora bitarte, eguzki argi askoz gozatzeko aukerarik ez dute izaten hango herritarrek. Angelika Sverdrup Norvegiako Alesund hirian bizi den psikologoak adierazi duenez, eguzki argiak eragin nabarmena du pertsonen aldartean. «Bizi naizen herrian, lanera sartzen garenean gaua izaten da, eta ateratzean ere bai, arratsaldeko laurak aldean; hortaz, argi artifiziala bakarrik gelditzen zaigu». Halaber, Sverdrupek ohartarazi du argi hori ez dela nahikoa garunerako. Horrez gain, aitortu du eguzki argi gutxi izateagatik sortutako depresioengatik artatu izan dituela pazienteak.

Tenperaturari dagokionez, ipar hemisferioko eguraldirik hotzenak otsail aldean izaten dira, Arandak azaldu duenez. «Hilabete hauetan, baina, ipar poloa ikaragarri hozten da, irradiaziorik ez duelako», gaineratu du. Normalean ere ez da toki beroa izaten, nahiz eta eguzkiak egun osoz jo. «Eguzkia oso inklinatuta dago, eta, ondorioz, izpiak zeharka iristen dira, energia gutxirekin. Energia hori, gainera, lurrazal zabalean banatzen da», esplikatu du Arandak.

Iluntasunari aurre

Alaskan eta Europa Iparraldean gau polarrari aurre egiteko konponbidea kaleko argia ahalik eta gehien aprobetxatzea dela adierazi du Sverdrupek. Hain zuzen ere, horrek harritu zuen Naima El Bani bilbotarra. Duela urtebete joan zen Norvegiako Tromso hirira, Artikoan itsasoen iraganeko zirkulazioak ikertzera, eta han bizi izan da urtebetez, doktorego tesia egin bitartean. «Eguraldi ona egiten duen egunetan eta argia irabazten hasten denean, urteko lehen hilabeteetan, oso zaila da laborategian edo bulegoetan jendea aurkitzea», azaldu du. «Administraziora joan behar baduzu, adibidez, ezinezkoa da arratsaldeko hirurak baino beranduago». Gaineratu du norvegiarrek beren ordutegiak eguzkia eta argitasuna pixka bat gehiago disfrutatzeko pentsatuta egiten dituztela.«Nolabait justifikatuta dago, ez baitituzte urtean halako egun asko izaten, eta ordu horiek beste egun batzuetan errekuperatzen dituzte». Han jaioak ez diren langileentzat, baina, batzuetan «frustragarria» ere izan daitekeela aitortu du. El Banik azaldu du Europa iparraldera iristean aldaketa nabarmenena jatorduen ordutegietan nabaritu zuela, bazkaldu eta afaltzean.

Eguzkitik jasotzen ez duten energia, D bitamina, pilula bidez hartu ohi dute Europa Iparraldeko herrialde askotan. El Banik azaldu duenez, Tromsonera joan aurretik Euskal Herriko medikuak esan bazion ere ez zuela hartu beharrik izango, «bertan nengoela odol analisiak egin nituenean energia falta nabari nuen; halaber, nire lankide guztiek hartzen zituzten», azaldu du. Errutinara ohitzea kosta egin zitzaion, eta arrain gibelaren olioz osatutako pilulak hartzen hasi zen, gabezia horri aurre egin eta energia gehiago izaten laguntzeko.

Bestelako energia iturriak

Sverdrupek, bestalde, eguzki argiaren espektro berdina duten lanparak erabiltzen ditu energia hori lortzeko. «Egunero erabiltzea gomendatzen da, ahal dela goizez eta ordu berean; argiak erritmo zirkadianoak aktibatzen ditu, eta hobeto sentiarazten zaitu; energia gehiagorekin igarotzen dituzu egunak», adierazi du psikologo norvegiarrak. El Banik ere probatu izan du noizbait. «Behin, ezagun bat lanpara horren azpian egon zen ordubetez, eta energia pila bat nabaritu nion ondoren, baina nik ez nuen ezer berezirik igarri». Norbere burua engainatzeko tresnak direla iruditzen zaio. El Banik gau polarrera egokitzeko bestelako tresnak erabili izan ditu Tromson bizi izan den urteetan: Waking up iratzargailua, esaterako. Iratzargailua pizten den momentuan, gutxika argitasuna ematen hasten da, eta buruak, nahigabe, kaleko argia dela pentsatzen du. «Nik Norvegian deskubritu nuen, baina orain ikusi dut Ingalaterran ere badagoela».

Pablo Cueva Bizkaiko Psikologoen elkargoko kidearen esanetan, gizakiengan hainbat gauzak eragiten dute; faktore batzuk ingurumenekoak dira, eta horien artean dago argia. Eguzki argi gutxi izateak serotonina eta melatonina asaldatzen ditu, eta horiek lotura estua dute loarekin eta gaubeilarekin. «Erabiltzen den denbora kontuan hartuta, lanpara berezi horiek, aldartearekin baino gehiago, D bitaminarekin dute zerikusia». Halaber, zenbait ikerketak erakutsi dute argi artifizialak intentsitate desberdinetan erabilita eragin zuzena duela lan erritmoan eta langileen animoan. «Eguzki argiak ez ezik, argi ez-naturalaren intentsitateak ere ondorioak ditu gizakien aktibazioan eta umorean».

El Baniren hitzetan, eguzki argi gabe bizitzea gogorra bada ere, dena ez da txarra. «Lanetik ateratzean aurora borealak ikusi ahal izatea ikaragarria da». Arandak azaldu du bi fenomenoek ez dutela zerikusirik elkarrekin, baina, zenbat eta argitasun gutxiago egon, orduan eta aukera handiagoa dago aurorak ikusteko. Aurorez gain, paisaiak egun batetik bestera nola aldatzen diren nabarmendu du El Banik. «Egun batean dena gris egon daiteke, eta hurrengoan, zuri». Halaber, elurrak argitasuna islatzen laguntzen du, eta, ikertzailearen arabera, gau polarraren ondorioz, argitasun berezi bat egoten da zeruan. «Kolore urdinekoa bezalakoa izaten da, ez da guztiz iluna».

Sverdrupek, bestalde, bizi osoa darama gau polarraren inguru horietan bizitzen, eta, harentzat, urteko egunik onenak beroa eta eguzkia egiten duen tokiren batera oporretan joatean igarotzen dituenak dira. «Norvegiarren artean Kanariar Uharteak [Espainia] oso leku ohikoa dira neguko oporrak igarotzera joateko; urte guztirako bateriak kargatzen ditugu han».]]>
<![CDATA[«Topiko bat da telebista kontrolatuta dagoela»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/038/001/2019-01-06/topiko_bat_da_telebista_kontrolatuta_dagoela.htm Sun, 06 Jan 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1942/038/001/2019-01-06/topiko_bat_da_telebista_kontrolatuta_dagoela.htm Zeruko Argia-n hasi zen kazetari gisa, eta Euskal Telebistan ia lau hamarkada egin ditu. Orain, autokarabanak ematen dion aukera baliatuta, denbora batean aske sentitu nahiko luke, lasaitasuna dastatu, eta berriz errutinan erortzea saihestu.

Kazetari batek ofizioarekiko lotura noizbait galtzen al du?

Kazetari bat ez da inoiz kazetaritzatik edo kuriositatetik erretiratzen; pertsonalki, gertatuko balitzait, hilko nintzateke.

Eta berriro jaioko bazina, kazetaritza aukeratuko zenuke?

Kazetaritzak gauza on asko eman dizkit. Baina, matematiketan trakets samarra nintzelako; bestela, arkitektoa ere izango nintzen.

Hondeamakina bat omen duzu. Hor al dago arkitekto frustratua?

Baliteke. 30 urteren ondoren saldu dut induskagailua. Etxearen gehiena nik, nire eskuekin, egina dago.

Elkarrizketetan, jaiotza urtea galdetzen zaie elkarrizketatuei. Zintzotasunez erantzutera ausartzen al zara?

Ausartu, bai, baina jadanik klasiko bat bihurtu den sekretu bat da nire adina.

Wikipedian begiratu beharko da orduan.

[Barreak] Aurrekoan, etxera etorri ziren bi umek 33 urte nituela esan zidaten, eta oso pozik utzi ninduten. Batere presarik ez dut urteak pasatzeko.

Adina zalantzan utziz, Venezuelan jaio zinela kontu jakina da.

Hala da, hango Euskal Etxean elkar ezagutu zuten gurasoek. Amaren aldetik, erbesteratzearen ondorioz joan ziren. Aita, bestalde, oso gazterik lan bila joana zen.

Venezuelako zein irudi gogoratzen duzu?

Argazki asko ditut buruan; ikastolan, esaterako. Euskal Etxeko ikastolara joaten ginen, eta hantxe egoten zen andereño Arantxa Mujika.

Zer eman dizu Venezuelak?

Euskal Herrian askotan faltan den kolorea eta umorea. Egun asko sufritzen ari den herrialdea da Venezuela, eta hango irudi tristea dugu, baina venezuelarra oso alaia da. Une oro de guachafita dabiltza; hau da, edozein gauzari txistea ateratzen edo buelta ematen ibiltzen dira.

5 urte zenituela, itsasontziz egin zenuten hamar eguneko bidaia Venezuelatik Bartzelonara. Nola oroitzen duzu?

Xehetasun asko ditut gogoan: egiten ziren salbamendu probak, adibidez. Edota nola denek itsasora begiratzen zuten, izurdeak zeudelako; baina ni ordurako bistaz nahiko laburra nintzen, eta ez nuen izurderik ikusten.

Itsasontzi hori Venezuelara bueltan erre egin zen.

Anai-arreboi hurrengo lauzpabost urteetan inpresio handia egin zigun notizia izan zen. Etxean, argazkiak gordetzen ditugu La Guyanako [Venezuela] moilatik nola itsasoratu zuten transatlantiko klasiko hura.

Santo Tomas ikastolako lehen belaunaldiko ikaslea izan zinen, klandestinitatean ikasi zenuen.

Donostian, Santo Tomas ikastolaren aurretik, andereño Karmele Esnalen ikastolan ibili ginen. Artzain Oneko pisu batean zegoen lehen ikastola hura. Karmeleren etxeko egongelan biltzen ginen, 30 ume inguru.

Zertara jolasten zineten?

Bista laburra neukalako agian, ez nuen ondo asmatzen nora bota baloia, eta ez nintzen batere futbolzalea. Denbora buztinezko ur presak egiten pasatzen nuen, Foru pasealekuan. Arkitekturarekin zerikusia zuen jolas hark ere.

Xabier Zalduak, ikastolako lagun kuttun eta ostean EITBn lankide izandakoak, esan izan du lider sena bazenuela txikitan. Gidari izateko jaio zinen?

Gidari, ez dakit; baina atzean ibiltzeko, ez behintzat.

Madrilen egin zenituen kazetaritza ikasketak baina azkar itzuli zinen Euskal Herrira.

Ikasten nengoen bitartean, Zeruko Argia-ren eraldaketan parte hartu nuen, eta geroago deitu ninduten Deia-tik.

Zer eman zizun unibertsitateak?

Kazetaritzaren unibertsitate ikasketak beti ikusi ditut hala moduz. Gaur egun ere bai oraindik; oso kritikoa naiz horretan. Kazetaritza ofizioak egiten du, eta politena egunero gai desberdin bat topatzea, norbait desberdina ezagutzea edo norbaitekin ustekabean aurkitzea da. Nahiago dut karrerarik egin ez, baina asko irakurri eta kuriositatea duen kazetaria, deitzen ez dioten lekuetan sudurra sartzeko gogoa duena, alegia.

Zer behar du kazetari batek?

Jakin-mina, ausardia, kontatzeko gaitasuna lantzea, eta, batez ere, enpatia. Ikus-entzuleak ez badu feeling-a hartzen eta jarraitzen, paso egingo du. Zappinga ere horretarako dago egun.

Ezaugarri horiek betetzen zenituelako deitu zintuzten euskal telebista publikoa sortzen laguntzeko?

Deia-n Amatiño [Luis Aranberri] zegoen, eta bera izan zen, Ramon Labaienekin batera, Euskal Telebistaren sortzailea. Amatiñok telebistara joateko deitu ninduenean, ez nion sinetsi. 1982. urtea zen, frankismoa trantsizioan, eta, garai hartan, ez zitzaigun okurritzen ere Euskal Telebista posible zenik.

Hanburgora (Alemania) bidali zintuzteten telebista nola egiten zen ikastera.

Hasieran, ez geneukan telebista egiteko ideiarik. Hamburg Studiok, kazetarien prestakuntzan aritzen zen telebistaren inguruko enpresak, munduko herrialde askorekin egiten zituen negozioak. Beraien espezialitatea telebista berritzaileago bat sorraraztea zen. EITBren hasieran, elementu berritzaileak egon ziren, gero asko aplikatu ez direnak.

Zer dela eta?

Eskema zaharretara egokitzeko joera dago, TVEren eskemetara, hain zuzen. Hala ere, batzuk aplikatu izan dira, eta, horregatik, EITBk urte hauetan irauteko eta aurrera egiteko aukera eduki du.

Urte haietatik aldatu dira gauzak, baina han ikasitakoek ere iraun dute, hortaz.

Sakonean, badago Hanburgon erakutsi ziguten espiritu bat hor nonbait oraindik ere. Halabeharrez, Hanburgon teknologia berriekin kazetaritzara aldaketa izugarri bat zetorrela aurreikusten zuten. Iradokizun hori, baina, konplitzeaz gain, gainditu ere egin da denborarekin.

Bakarrik edo programa izan zen zure lehen bakarkako lana telebistan. Nola sortu zen programa egiteko ideia?

Alemanian eredu batzuk zeudela ikusi zuen norbaitek, eta egitea proposatu zidaten. Hala ere, lehenbiziko egunean, dardarka jarri nintzen kamera aurrean. Gehienez ere ikasturte baterako izango zen esperientziak 11 urte iraun zuen. Halaber, telebistako programarik merkeena zen.

Programa haren falta sumatzen duzu?

Pertsonalki, ez. EITBk egiten ez duen esparrua beste telebistek hartuko dute. Berriz egin beharko litzatekeela uste dut, ordu guztiak hartu beharko liratekeela iruditzen zait.

Gau eremua berreskuratzea ez litzateke arriskua?

Inolaz ere ez. Horrelako espazio batek beti du lekua, behar dena da jendearekin ondo sintonizatuko duen pertsona bat bilatzea, eta ahalegin hori guri dagokigu. Igerilekura botatzen ez dena ez da bustitzen.

Plato biziak, mugimendua zutenak erabiltzen zenituen.

EITBn, garai batean, oso zaila zen eredua aldatzea eta freskotasuna ekartzea. Beti ibili gara ikuslearengana hurbiltzeko modu-nahian murritz. Nire intuizioa zen platoek irekiak behar zutela izan; platoan askatasuna izatea oso erakargarria da.

Tarteka, atzera begiratzen duzu edo nostalgikoa zara?

Nostalgikoa, ez zentzu txarrean. Historia oso garrantzitsua da, historiarik ez duenak ez daki zer daukan. Nire etxean, asko abestu izan da, eta pena ematen dit egun kanta zati bat abesten hasi eta nire inguruan jendeak ez jakitea zertaz ari naizen.

Orduko trasteak asko aldatu dira. Nola moldatzen zara egungo teknologia berriekin?

Ondo. Are gehiago, telebistan erredakzioko lehen ordenagailu eramangarria nik eduki nuen.

Eta sare sozialak?

Ez naiz oso erabiltzaile ona. Alferra naiz horretarako, eta prebentzio pixka bat badut; nahiago dut paisaia bati begira egon ordu erdi, denbora hori sakelakora begira ematea baino.

36 urteren ostean, zaila izango da aukeratzen, baina ba al duzu momenturik bereziki gogoan?

Momentu asko ditut oso politak. Firin-Faran-eko lehen garaiak, adibidez; programa egiteaz gain, gozatu egiten genuen denok. Horrez gain, erredakzioan, hainbat ordu ematen genituen albistegiak nola izan beharko luketen asmatu nahian.

Baina urte gogorrak ere bizi izan dituzu kazetari gisa. Gatazka urteak, iritziak emateko zailak. Oro har, askatasuna izan duzu?

Topiko bat da telebista kontrolatua dagoela. Ni %99,9 askatasunez ibili naiz. Askotan, askatasun gehiegi ere izan dut. Kazetaritzan, garrantzitsuena zuzena, arteza eta zintzoa izatea da. Objektibotasunarena, bereziki Opuseko unibertsitatetik saldu den gezur handi bat da. Objektibotasunik ez dago; objektiboa ez da ezer.

Telebista gezur bat da?

Ez da gezurra, ezta egia ere; erdibide bat da.

EITBko albistegiak sarritan kritikatu izan dira.

Ingurukoekin alderatuz, gureak aski albistegi onak dira. Intentzioa oso garbia da telebista askotan, baina uste dut borondate hobeko intentzioa dagoela gurean.

Zein da EITBren intentzioa?

Intentzio partekatuak daude, kazetari bakoitzak bere marka ematen dio albisteari, eta, horretan, oso presio gutxi dute kazetariek. Topiko eta ezjakintasun asko dago tartean; baina albistegi onak egiten ditugula iruditzen zait.

Etorkizunean, zeri egin beharko diote aurre kazetariek?

Medioen kontzentrazioa arazo handi bat da, badago beldur ikuspegi bat. Nire esperantza da sareek eta teknologia berriek beste eremu bat zabaldu dutela dagoeneko, eta hor dagoela askatasunerako giltza. Arrisku asko daude, baina askatasuna beti arriskua da.

Eta ETBk, hiru hamarkadatan lan handia egin ondoren, zer norabide hartu beharko luke?

Euskal Telebistan aldaketa handiak etorriko direlakoan nago: arintasuna, eraginkortasuna. Euskadi Irratia eredu da, eta EITB osora zabaldu beharko litzateke. Uste dut badagoela ardura hori zuzendaritzan.

Hasieran amets bat zena hutsetik hasten ikusi zenuen, eta nola eraiki den ikusi duzu. Zer eman dizu kazetaritzak?

Proiektu batean aitzindari izatea, gauza berri bat sortu eta martxan jartzea. Esperimentatzea gauzarik eta politena da. Errutinak aspertu egiten nau. Alemaniarrek esan ziguten telebista lehen egunean ilusioa dela, bigarrenean etsipena, eta hirugarrenetik aurrera errutina dela; eta egia da.]]>
<![CDATA[«Modu desegokian irakasten da musika»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2018-12-21/modu_desegokian_irakasten_da_musika.htm Fri, 21 Dec 2018 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2018-12-21/modu_desegokian_irakasten_da_musika.htm
Musika da Trakamatrakaren oinarria. Baina beste zer da?

Material birziklatuekin egindako musika tresnak erabiliz, musika modu dibertigarrian hurreratzen saiatzen gara Trakamatrakako emanaldietan. Adin guztiei zabaldua dago, eta musikarekin adiskidetzea da gure asmoa. Horrez gain, jakin-mina piztea, sormena eta irudimena bermatzea eta birziklatzeko kontzientzia lantzea dira ardatz nagusiak.

Musikaria zara ofizioz. Nolatan pentsatu zenuen horrelako proiektu bat martxan jartzea?

Jaialdi batean Coestu Kataluniako taldea ezagutu nuen, eta bertako kide Xavi Lozanok txundituta utzi ninduen. Etxera bueltatzean, probak egiten hasi nintzen, eta, horren ostean, musika tresnak sortzeko, luthier teknikak ikasi nituen. Horrez gain, hainbat musika tresna arakatzen eta bidaiatzen ere ibili izan naiz, zenbait lurraldetako musika tresnak ezagutzen, irakasleen bidez.

Nola antolatzen dituzu saioak?

Lehenengo, kontzertu didaktiko moduko bat egiten dut. Eta, bigarren zatian, entzuleak protagonista eta sortzaile bilakatzen dira. Nire gidaritzapean, haiek egiten dituzte musika tresnak.

Ez da gauza bera izango erositako musika tresna bat edo norberak egindako bat jotzea.

Ez. Baina sorpresa asko izaten dira. Egiten ditugun musika tresnak benetako musika tresnetan oinarrituta daude; adibidez, lastotxo batekin dultzainaren teknika berbera duen musika tresna bat egin daiteke. Soinu ahalik eta politena ateratzen saiatzen gara. Hala ere, egia da klarinete bat edo mila euro inguruko biolin bat ezin dela berdindu horren erraz, baina, soinua baino gehiago, pertsonak bere baitan duen musika ateratzea da garrantzitsuena.

Zer instrumentu erabiltzen dituzue tailerretan?

Denetarik: lastotxoz egindako dultzainak, mirlitoiak, esne brikekin egindako gitarrak. Perkusiozko musika tresnak egitea errazagoa da, baina nik bereziki haizezkoak oso gustuko ditut; mundu ikaragarria iruditzen zaizkit. Hainbat materiali korda bat jarrita, erraz lortzen da harizko musika tresna bat, baina haizezko musika tresnetan ezagutzen ez ditugun musika tresna asko daude, beste herrialde batzuetakoak direnak eta soinu ikaragarria dutenak: Arabia, Turkia, Bulgaria eta Ipar Ekialdekoak, esaterako.

Non bilatzen duzu inspirazioa?

Askotan, haurrek beraiek ematen dizkidate ideiak. Duela gutxi, kontzertu batean haur batek patata lastotxo bat zuen ahoan; hodi itxura zutela konturatzearekin bat, hodi horrekin soinua atera zitekeela pentsatu nuen. Umea bera ere, konturatu gabe, soinua atera nahian zebilen. Horrez gain, adituek ere inspiratzen naute; haien ideiak eraldatuz edota betiko musika tresnetan arreta jarriz sortzen ditut musika tresnak.

Edozein material birziklaturekin egin al daiteke musika tresna bat?

Hala da. Nik azenarioak eta adreiluak erabili izan ditut, baita gomak, plastikoak, egurrak eta hezurrak ere. Denak dira berezi, bakoitzak bere sonoritatea du.

Eta zer musika mota egin daiteke material birziklatuekin?

Errepertorioa leku guztietatik saiatzen naiz ateratzen, eta tailer hauetan ere pixka bat denetarik egiten dugu: Vivaldi makulu batekin, jazz doinuak ureztontziekin, AC/DC hondartzako ontziekin, Beethoven erratz batekin, edota biribilketa bat lastotxo batekin. Aniztasun hori ikaragarria da.

Aniztasun hori gizartean islatua ikusten duzu?

Baikorragoa izatea gustatuko litzaidake, baina ez dut aniztasunik ikusten. Ez nago oso eroso gaur egun ditugun musika motekin; badituzte bere alde onak, baina gazteek gehienbat beste musika batzuk ere ezagutu behar dituzte, eta kritikoagoak izan beharko lukete.

Musikarekin jolasteko beste bide bat eskaintzea izan al da zure asmoa?

Egun, musika modu desegokian irakasten da, askotan derrigortuta, eta hainbatek kontserbatorioko ikasketa ortodoxoen bidez jasotzen dute. Gizartea aldatu bada ere, hezkuntza oraindik Monteverdiren garaian dago. Horrez gain, gaur egun frustrazio gaitasun oso txikia dute haurrek. Horregatik, niri esperimentatzea asko gustatzen zait; frustrazio gaitasun hori gainditzen laguntzen du.]]>
<![CDATA[Etorkizuna ahantz ez dadin]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/030/001/2018-12-12/etorkizuna_ahantz_ez_dadin.htm Wed, 12 Dec 2018 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/030/001/2018-12-12/etorkizuna_ahantz_ez_dadin.htm
Protesta politikoez gain, 1968an, oro har, bizitza ohiturak eta gizartearen eguneroko jarrerak aldatzen hasi ziren: besteak beste, ikasle mugimenduek langile borrokarekin bat egin zuten. Era berean, gazteria iraultzarako eta aldaketarako elementu bat gehiago izan zen. Hori horrela, ikasle mugimenduaren eraginez, urte bereko maiatzaren 22an, Espainiako ministroen kontseiluak Bartzelonan, Madrilen eta Bilbon unibertsitate autonomo bana sortzea onartu zuen. Bilboko kasuan, lehenengo unibertsitate publikoa izan zen, gainera. Sarrikoko Ekonomia eta Enpresa Zientzien fakultatea 1955. urtetik bazegoen ere, Valladolideko (Espainia) unibertsitatearen mende egon zen.

Sarrikoko fakultateak bat egin zuen bi fakultate berriekin, eta hirurak elkartuta sortu zen Bilboko Unibertsitatea. Lehen eskolak, 1968-1969ko ikasturtean, elkarrekin jaso zituzten Medikuntza eta Zientzia fakultateetako lehen mailako ikasleek Bilboko Botika Zaharreko eraikinean. Hurrengo ikasturtean, garai hartako Minas eraikinera pasatu ziren batzuk, eta 1970ean, Hezkuntzaren Lege Orokorra onartzearekin batera, Bizkaiko Campusa eraikitzen hasi ziren Leioan. Obrek bi urte baino gutxiago iraun zuten, eta 1972an eman zituzten lehenengo klaseak: hara pasatu zituzten Medikuntzaren eta Zientziaren fakultateak. Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultateko ikasleek, aldiz, Sarrikoko eraikinean jarraitzen dute, lehen egunean bezalaxe.

Unibertsitate publiko berria egitea onartu aurretik, Bilboko Udalak eta Bizkaiko Foru Aldundiak eskatu zioten Espainiako Gobernuari Medikuntza fakultatea eta Zientzia fakultatea egitea. Pauli Davila historialari eta Hezkuntzaren Historia eta Teoriaren katedratikoak azaltzen duenez, Aldundiak nahi berezia zuen Zientzia fakultatea egiteko. Garaiko erakunde publikoak izan ziren unibertsitatearen bultzatzaile nagusiak, baina eragile ekonomikoek ere izan zuten eragina. Hala ere, gizartearen eskaria nabarmendu zen instituzioen gainetik: 1960ko hamarkada bukaeran, seme-alabentzako ikasketak eskatzen zituzten gurasoen eskaria nabarmendu zen, eurak izan ez zuten aukera ondorengoek izan zezaten. Beraz, esan daiteke hainbat izan zirela unibertsitate publiko baten aldeko bultzatzaileak, instituzioak zein herritarrak

Bilboko Unibertsitatea sortzeko prozesuak izandako azkartasuna nabarmendu du Patxi Juaristik, egungo Bizkaiko Campuseko errektoreordeak: «1966. urtetik zetorren presioa, baina, 1968an, denbora gutxian pauso asko eman ziren». Are gehiago, Aldundiak bi fakultate egiteko baino ez zuen eskatu, baina Madrilek unibertsitate oso bat egitea erabaki zuten: Bizkaiko erakundeetan harriduraz jaso zuten erabakia.

Tamaina hartzen

Urteek aurrera egin ahala, goi-mailako ikasketen zentro gehiago gehituz joan ziren Bilboko Unibertsitatera: ikasleen masifikazioari aurre egitea zen helburu nagusia. Davilak dioenez, hezkuntzaren historian, garai hura eliteen unibertsitatetik jendetzaren unibertsitaterako aldaketan oinarritzen da. Unibertsitateak elite izaera apurtzearekin batera, langileen seme-alaba asko eta asko unibertsitatera joan ahal izan ziren lehen aldiz. Horrez gain, apurka-apurka geroz eta emakume gehiago ikusten ziren fakultateetako korridoreetan. Halaber, masifikazioaren ondorioz, diru sarrera ertaineko herritarrak eta langileak mailaz igo ziren sozialki; unibertsitatean norbere gaitasunengatik sartzea ere aurrerapausoa izan zen, Davilak azpimarratzen duenez.

Hein handi batean, egungo gizartearen garapen ekonomikoa 1968ko unibertsitateari zor zaio, Juaristiren esanetan. Gizartearentzat, oro har, «salbazioa» izan zela nabarmendu du Davilak. «Unibertsitatera sartu ahal izateak -gainera, kuota txikiak ordainduz-, estatus soziala hobetzea ahalbidetu zien baliabide gutxi zituztenei». Goi mailako ikasketak izan ez zituzten gurasoen egoerarekin alderatuta, unibertsitate publikoa izatea garaipen bat zen gizartearentzat, oro har. Hasierak, baina, oso gogorrak izan zirela azpimarratu dute Juaristik zein Davilak, eta horren inguruko gogoeta egitea garrantzitsua da, haien ustez: «Gaur egun, unibertsitateak ez du zerikusirik 1968ko unibertsitate harekin». Frankismo garaiak ziren, eta egoera garratzak bizi izan zituzten gizartean: gobernuak kontrolatzen zituen unibertsitateak, eta irakasleen eta ikasleen baldintzak «krudelak» ziren ikuspuntu politikotik.

Izen aldaketaz beste

1977. urtean, Euskal Autonomia Erkidegoa sortu aurreko urteetan, euskal unibertsitatea sortzearen aldeko kanpainak nagusi ziren gizartean eta politikarien artean. Urte gutxiren buruan, ordura arte Bilbokoa zen unibertsitatea Euskal Herri mailako bihurtzea zuten helburu; Davilaren arabera, tokiko izaera galdu zen modu horretara, baina identitate nazionala berreskuratzea ahalbidetu zuen. «Hasieran, Nafarroako Unibertsitatea Euskal Herriko Unibertsitatera gehitzea ere pentsatu zuten», gogoratu du Hezkuntzaren Teorian eta Histoian katedradunak.

Unibertsitatearen lurralde- ikuspegia gailendu zen Euskal Autonomia Erkidegoa sortu osteko urteetan, Bilboko tokikoa zena lurralde zabalago batera pasatu zen. Hori gutxi ez, eta kulturalki Bilbo izenaz ahaztu, eta Euskal Herria erabiltzera pasatzea proposatu zuten politikariek. Davilaren esanetan, garai hartan ez zen ohikoa gobernuek halako eskariak egitea. «Alderdi politiko guztiak euskararen aldeko mugimenduaren alde agertu ziren 1975etik aurrera». Hori horrela, 1975 eta 1977 bitartea «oso polita» izan zen, historialariaren esanetan: «1936ko unibertsitateko esentzia berreskuratu zuten, eta hori ikaragarria zen».

Hortaz, Davilak bi interpretazio egiten ditu Bilboko Unibertsitatetik EHUra igarotzeko prozesuaren inguruan: Bilboko Unibertsitatea handitu eta lurralde osora zabaldu bazen ere, horrek berak izena aldatzea ekarri zuen, unibertsitateak garai hartan zuen indarragatik: «Unibertsitate euskaldun baten aldeko presioak Bilboko Unibertsitatearen proiektua deuseztatu zuen». 1977rako Bilboko Unibertsitatea historiara pasatu zen, Euskal Herriko Unibertsitateak haren lekukoa hartuta.

Nora doa?

Egungo Bizkaiko Campuseko errektoreordearen esanetan, goi-mailako esperientzia desberdinen ondorioa litzateke egungo Euskal Herriko Unibertsitatea, baina ezin ahantz daiteke Bilboko Unibertsitatea: hura izan zen «esperientzia arrakastatsuena», haren ustetan. «EHUrentzat abiapuntu garrantzitsua izan zen Bilboko Unibertsitatea, eta, era berean, inflexio puntua izan zen herriarentzat», azaldu du. Halaber, unibertsitate berriak ezagutza demokratizatzea ekarri zuen, errektoreordearen esanetan.

1968an 3.000 ikasle hasi ziren gaztez mukuru betetako ikasgela haietan. Egun, aldiz, EHUk 35.000 ikasle ditu graduko ikasketetan. Juaristiren esanetan, EHUren etorkizuneko erronka nagusietako bat da, hasierako printzipioei eutsiz, gizartearen erronkei goi mailako ikasketen bidez erantzun egoki bat eman ahal izatea. Hots, egungo EHUren oinarrian daude gizarte guztiarentzako unibertsitate bat egin eta gizartearen garapen ekonomiko sozial eta kulturala ahalbidetzea. «Eragile kultural bat garen heinean, EHU esperientzia askoren konbinazioa ere bada», gaineratu du Juaristik.

Bilboko Unibertsitatearen 50. urteurrenean historia ezagutzea ezinbestekoa dela azpimarratu du Juaristik: «Nondik hasi ginen eta gaur egun non gauden jakitea ezinbestekoa da, eta, horrekin batera, baita autokritika egitea ere». Memoria historikoa jorratu nahi izan dute urteurren berezian, eta, horretarako, dokumental bat egin dute, testigantzak biltzeko. Horrez gain, Bizkaia Aretoan erakusketa jarri dute ikusgai, eta argazkiekin batera diskurtso bat sortzea izan da beraien helburua: «EHU ez zen hutsetik sortu: 1980an sortu arren, aurretik dituen sustraiak aldarrikatu ditugu», nabarmendu du Juaristik. Gaur arratsaldean egingo dute urteurreneko ekitaldi nagusia Bilbon.]]>
<![CDATA[Itzalean dagoen erakusleihoa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2018-12-08/itzalean_dagoen_erakusleihoa.htm Sat, 08 Dec 2018 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2018-12-08/itzalean_dagoen_erakusleihoa.htm
Hasieran, paperarekin, eta, ostean, hosto eta lore lehorrekin egiten zituzten bitxiak Anitha Mol dendako artisauek. Gaur egun, mundu osoko tximeleta haztegiekin elkarlanean aritzen dira. Zehazki, Gasteizko haztegi baten jabeen ideia izan zen tximeleta hegoak erabiltzea, hiltzen direnean, bizitza laburra baitute.

Belarritakoak erosi, eta aurrera jarraitu du bikoteak. Eta Euskal Dendan berrikuntzatik tradiziora jauzi egitea pauso bakarreko kontua dela konturatu dira. Horren adibide da zeramikazko pieza tradizionalak gertu egotea belarritako modernoetatik. Angela Azkona Bilboko Loitz tailerreko kideak hamar urtean etorri izan da Durangora, eta azoka berezitzat dauka: «Euskal Dendako publikoa leiala da, egiten duguna estimatzen du, eta hori ez da azoka askotan aurkitzen», esan du.

Merkatuaren atzeko aldean jendea pilatu da berriz. Karrajo batetik besterako pasabidea estua izateaz gain, hantxe jarri dute Euskal Dendako erakusmahairik gozoenetakoa, eta bisitariak begia ezin kenduta igarotzen dira handik. Tolosako Gorrotxategi gozotegia da ilara luzeen eragilea. Euskal Dendaren lehen ediziotik parte hartzen dute gipuzkoarrek azokan, eta, aurten, Sara Apalategi gazteari, Rafa Gorrotxategi gozogilearen ilobari, egokitu zaio postuan egotea. Bezeroei jaramon egiten dien bitartean esan du turroiak dituztela produktu izar: «Gabonak gertu daudela nabaritzen da; horregatik, turroirik klasikoenak eta azken urteotako berrikuntzak ekarri ditugu aurten ere».

Gorrotxategi familiaren postuaren parean dagoen Aurkene Rementeria bitxigilea ere azokako beteranoetakoa da. Ia ezinezkoa da haren postuan bi pieza berdin aurkitzea; pieza bakoitza bezeroaren arabera moldatzen du. «Sormenak mugak ditu, baina niri horrela lan egitea gustatzen zait», adierazi du. Bere bitxiak erakutsi eta saltzeko helburuarekin parte hartzen du horrelako azoketan, baina gaur egun artisautzatik bizitzea zaila dela ohartarazi du: «Krisiak eta Internetek oztopoak baino ez dizkiote jarri gure lanari».

Jende pilaketatik azkar ateratzea lortzen duenak, oraindik ere, azokaren erdia du aurretik. Beste hainbeste postu. Horien artean dago Etxarri Aranatzeko (Nafarroa) Alazne Juanizen mahaia. Kotoi organikoz egindako arropak ditu haurrentzat Juanizek, bai eta osagarri zenbait ere. Erabili izena du bere marka propioak, eta bost urtean etorri izan da Durangora. «Erabiltzen ditudan produktuak ez-transgenikoak dira, eta, horrez gain, iraunkorrak ere badira, oihalak egiten dituzten langileek baldintza onetan dihardutelako lanean», nabarmendu du. Prozesu osoari ematen dio garrantzia Juanizek, bezeroaren gertutasunari batez ere. Hori kontuan hartuta, Euskal Denda erakusleiho paregabea dela iruditzen zaio.

Ainhoatik (Lapurdi) heldutako Brigitte Ryckenbusch artisauak ere Euskal Dendan sortzen den giroa biziki maite duela esan du; azken hamabost urtean ez du inoiz hutsik egin Euskal Herriko osoko artisauen topagunera. Zurezko apaingarriak eta jokoak ditu bere espezialitatea, eta salmentak egitera etortzen da.

Irteeratik gertu duen erakusmahaiaren inguruan haurrak nagusitzen badira ere, jostailuek ez dute adinik Alberto Monroy Kromosoma tailerra elkarteko kidearentzat. Egurrezko jostailu eta jolasak diseinatzen dituzte mimo handiz: «Jostailu bakoitzak ikerketa lana du atzean; batzuk atzeragoko hamarkadetatik berreskuratzen ditugu, eta besteak hainbat herrialdetatik ekarriak dira», adierazi du. Euskal Dendan biltzen den jendetza eta, batik bat, azokaren sorkuntza maila nabarmendu nahi izan ditu Monroyk.

Bukaerara iritsi da belarritakoak erosi dituen bikotea: antolakuntzakoek informazio gunean jarritako bi ordenagailu dituzte parez pare, bisitariek posturik gogokoena zein duten bozkatzeko aukera dago han. Ezin bat aukeratu, eta zalantzati gelditu dira. Beste buelta bat edo bi egiteko gogoz. Euskal Dendaren ate parean dagoen talo postuko usainak azkar batean erakarri ditu, ordea, eta eguerdiko mokadua hartzea erabaki dute.]]>
<![CDATA[«Antropologoentzat ikergai ona da zirkua»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2018-12-07/antropologoentzat_ikergai_ona_da_zirkua.htm Fri, 07 Dec 2018 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2018-12-07/antropologoentzat_ikergai_ona_da_zirkua.htm
Antropologia ikasi zenuen, baina ia hamasei urte daramatzazu zirkuan lanean. Loturarik ba al dago bi esparruen artean?

Bai. Batetik, hurbilketa sozialak batzen ditu, eta, bestetik, pertsonen bizi kalitatea hobetzeko baliabideak eskaintzen dituztelako bi esparruek. Horrez gain, zirkua antropologo batentzat ikergai ona da, bizitzeko modu bat den heinean, kultura bat ere badelako.

Eta zertan datza zirku garaikidea?

Zirku tradizionalaren alderdi bat da, baina askoz elementu gehiago hartzen ditu ekoizpen osoago bat egin ahal izateko. Musikaren, antzerkiaren eta dantza garaikidearen arteko bat egitean oinarritzen da zirku garaikidea.

Bilbon, animaliak erabiltzen dituzten zirkuak debekatu dituzte duela ez gutxi. Zuen lana ezagutarazteko aukera gehiago izango dituzuela iruditzen zaizu?

Animaliak dituzten zirkuak ez ditut sekula konpetentzia moduan ikusi. Ankerkeria iruditzen zaizkit. Guretzako aukera gehiago sortu baino gehiago, gizartea osasuntsuago egiten laguntzen dute halako erabakiek. Basakeria eta tratu txarrak azaltzen diren ikuskizunak ez lirateke existitu behar.

Txilen eman zenituen zure lehen pausoak. Egun, Euskal Herrian zaude. Zein desberdintasun atzeman dituzu?

Txilen, diktadura militarra nagusitu da orain arte, eta edozein arte diziplina deuseztatua egon da. Zalantzan jartzen zen zirkuari loturiko edozer. Euskal Herrian, aldiz, artea baloratua dago, pertsonek dagokien estatusa dute, eta ez da denbora-pasa gisa ikusten, ofizio moduan baizik.

Nola lortu zenuen zure lanean aurrera egitea?

Txilen, lan ibilbiderik eta talde onik eduki ezean, zaila da norbaitek entzutea eta errespetua edukitzea. Oihartzun handiagoa dute kanpoko zirkuek bertakoek baino. Horrez gain, zirkuan lanean hasi nintzen garaian ez zegoen hain hedatua zirku garaikidea. Halaber, aire trapezista naiz, eta ezezagunak diren diziplinak lantzen ditut, eta Txilen soilik ez, hasieran, Euskal Herrian ere ez zen erraza izan lana aurkitzea.

Kirola edo artea. Zer da zirkua?

Uneak daude. Batetik, zirkuan entrenatzen den jendea dago, diziplinak lantzen dituena, akrobaziak, besteak beste. Bestetik, sorkuntzak egiten dituztenak ageri dira, artistak bilakatzen dituzten ikuskizunak. Azken finean, arte mota bat erakusteko tresna da zirkuko diziplina.

Aireko akrobaziak baliatuz, yoga ere egin izan duzu. Nola uztartu zenituen?

Yogak eskaintzen duen gorputz kontzientzia ezinbestekoa da aire diziplinak garatu ahal izateko; horregatik, zirkuko ekintzen osagarri ezin hobea dela iruditzen zait. Gainera, bat egiten du norberaren elastikotasunarekin, malgutasunarekin eta orekarekin.

Zer landuko duzue Zirkozaurrek antolatutako jardunaldietan?

Tailerrak emango ditut, eta, horietan, telak eta trapezio finkoak erabiliko ditugu. Helburua, batik bat, gorputz kontzientzia nola landu erakustea izango da, oso garrantzitsua baita; are gehiago, norbere segurtasunarentzat. Horrez gain, burua zaintzen eta ariketa hezigarriak egiten ikasiko dute, pausoz pauso akrobaziarik handienak egitera iritsi ahal izateko.]]>
<![CDATA[Agertoki berezietan sekretuen jagole]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1912/046/001/2018-12-04/agertoki_berezietan_sekretuen_jagole.htm Tue, 04 Dec 2018 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1912/046/001/2018-12-04/agertoki_berezietan_sekretuen_jagole.htm Rutas para descubrir árboles monumentales liburuan (Zuhaitz monumentalak aurkitzeko ibilbideak). Zuhaitz horietatik asko ez daude inon jasoak, eta horregatik aukeratu dituzte; halaber, duten balioa aitortu nahi izan diete. «Ezagutu ezean, ez dira babesten; izena jarriz gero, berriz, giza balioa eta konfiantza ematen zaie luzaroan bizitzen jarraitzeko».

Ibilbide horietatik seigarrenean, Munain eta Okarizko (Donemiliaga, Araba) haritzak aurki daitezke. Ikertzaileen arabera, mundu guztiak ezagutu beharko lituzke zuhaitz monumentalak. Europan zuhaitz zaharrez osaturik dagoen multzorik handienetakoa da Munainen eta Okarizen ikus daitekeena. Duela zenbait urte egindako zenbaketaren arabera, bostehun zuhaitz baino gehiago daude metro bat pasako diametroa dutenak. Hau da, bi pertsona beharko lirateke halako zuhaitz bakoitza besarkatzeko. Ikerketa baten arabera zuhaitzak besarkatzeak biologikoki energia sortzen duela jakinik, Villotak dio sekulako baliabide turistikoa izango litzatekeela halako eremu bat, zuhaitzen kultura sustraituago dagoen Europako beste herrialde batzuetan bezala. Are gehiago, zuhaitz zahar-zahar horiek bitasun kultural eta naturalistikoa dute, eta, era berean, ondare eta paisaia liluragarria irudikatzen dute. Horrez gain, erabateko biodibertsitate potentziala duten horma hilobi ekologikoak dira.

Zuhaitz monumentalak lurralde geografikoen arabera sailka daitezke, baina Rubinesek eta Villotak nahiago izan dute Euskal Herriko deforestazioan oinarritutako diskurtso kronologikoa erabili beren lanean. Horretarako, ezinbestekoak izan zaizkie ikerketa zitosoziologikoak.

Eraldatutako paisaien oinordekoak dira zuhaitz monumentalak; paisaia horiek oinarri hartuta, diskurtso historikoan kokatu ahal izateko, hiru aldi banatu dituzte ikertzaileek.

Denboran zehar

Lehen aldiak 6.500 urte inguru egiten du atzera. Neolito garaian, gizakiaren eragina nabarmena zen: herriak sedentarioago bihurtu ziren, eta nekazaritza kultura hasi zen; landareak aldatu, eta interesik ez zuten beste batzuekin ordezkatzen zituzten. Era berean, neurrigabeko mozketak egin, bazkalekuak eratu eta bestelako espezieak gehitzen zituzten. Bazkalekuetan eta mendiko eremu altuetan egoten ziren egungo zuhaitz monumentalak. Halaber, sakratuak zirelako edota artzainek erabiltzen zituztelako ondo mantentzen ziren zuhaitzen antza dute zuhaitz monumentalek. Lizarrak, adibidez, etxoletatik eta tumulu eta hilobi eraikinez beteriko artzain bideetatik gertu daude sarri, garai haien oroigarri. Paisaia nabarmen aldatzen ari zen garai hartan.

Amerikaren konkistarekin hasi eta XX. mendera artekoa da bigarren aldia. Lurraldeak bereganatzeko gerra krudela hasi zen Amerikaren konkistarekin. Hori horrela, Europako erreinuek itsasontziak behar zituzten toki urrun haietara iristeko; horrez gain, beren lurrak gainerako inperioetatik babestu behar zituzten. Lehen aldiz, teknologikoki landutako zura behar zen, eta erruz, gainera. Horregatik, zuhaitz motzak agertu ziren, egun Euskal Herriko paisaian nagusi direnak. Zuhaitz motzak kimuak sortzeko inausten diren zuhaitzak dira, hasieran itsasontzietarako zura edukitzeko sortu zirenak. Hori horrela, XVIII. mendean Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako zuhaitzen %80 zuhaitz motzak ziren; bestela esanda, zuhaitz guztiak zeuden moztuak: gehienbat itsasontziak egiteko, baina baita burdin industriarako ere. Bigarren garaia, hortaz, basoa industrian eraldatu zeneko garaia izan zen. Hasieran, itsasontzientzat zen industria, baina ikatzaren sektorera igaro zen gero. Paisaian ere ikus daiteke, zuhaitzen itxuran. Kimaketaren eta ekoizpenaren arabera, ganderailu edota jirafa formak ikusten dira. Eta ez da berdin izan Arabako lautadan edo Gipuzkoan.

Lekua berreskuratzen

Kimuak sortzeko inausteek XX. mendera arte jarraitu zuten. XXI. mendearen hasieran, baina, basoak neurririk gabe moztearen ondorioz, paisaia nabarmen aldatu zen. Pinaburuko basoekin ordezkatu ziren. 1960ko hamarkadan baserriak gutxitu zirenean, basoek beren lekua bereganatu zuten. Zuhaitzak baliabide ekonomiko gisa ikusten ziren soilik, baina, 1970eko hamarkadatik aurrera, martxan jarri ziren politika ekologistak, eta, parke naturalen aldeko adierazpena edota kontserbazio legeak argitaratu ziren. Batik bat instituzioen ikuspegia aldatu da azken urteotan, eta zuhaitzak baliabide iraunkorren aprobetxamenduaren oinarrizko elementu bilakatu dira. Horren erakusgarri da Munain eta Okarizko hariztiaren aurkikuntza, 1995. urte inguruan bi biologok egina. Orduz geroztik, jendarteratze kanpainak bultzatu dituzte, eta inguruan dauden baso zein zuhaitzak ezagutarazi.

Egileen arabera, izen propioa duten edo eduki beharko luketen hiru zuhaitz ere gehitu dituzte liburuan: Altzoko pagoa, Gipuzkoan; Ziriloren pagoa, Gorbeia mendian, Bizkaiko aldean kokatua; eta hirugarrena, Crispinen gaztainondoa, Arabako Apinaiz herrian dagoena. Rubialesen esanetan, «zuhaitz bati izena jartzean, iraungo duela bermatzen da, halaber, izena badu, identitatea du, eta zuhaitza %100 kontserba daiteke». Dioenez, hirurek gordetzen dute istorio berezi bat. Zuhaitzek, sarritan, inperioen historia edo mitologia gaiak ezkutatzen dituzte. Hiru kasu horietan, baina, istorio umilen bidez izaera berezia ematen diete paisaiei.]]>
<![CDATA[«Bertsolaritzak gizarte landu eta aurreratuaren alde egin izan du beti»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/046/001/2018-12-02/bertsolaritzak_gizarte_landu_eta_aurreratuaren_alde_egin_izan_du_beti.htm Sun, 02 Dec 2018 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1942/046/001/2018-12-02/bertsolaritzak_gizarte_landu_eta_aurreratuaren_alde_egin_izan_du_beti.htm
Honako hau da gaia: 1950eko hamarkada da, Mungiako Atxuri auzoan zaude, mutiko bati begira. Zu zara.

Lau anai-arrebatan txikerrena naiz. Nahiko bakartia nintzen umetan, baina ez daukat denbora inoiz sobran izan dudan sentsaziorik. Gogoan dut eraikuntzak egitea gustatzen zitzaidala. Auzoa txikia da, eta baserriak elkarrengandik gertu daude; ume mordoa batzen ginen.

Zer giro jaso zenuen etxean?

Baserrian jaio ginen. Gazteena banaiz ere, ni izaten nintzen gehienbat aitari laguntzen ibiltzen zena: batetik, ganadua geneukan, eta, bestetik, ortuariak. Garai hartan, ez zen ohikoa traktorea edukitzea, baina, aitak erosi zuenean, hasieratik niri esleitu zidan. Baserrian lan handia egindakoa naiz.

Eta ama?

Ama zen ortuariak plazara eramateaz arduratzen zena. Hasieran, astoan etortzen zen, otzarak jarrita, eta, geroago, karroan. Sarri suertatzen zitzaidan laguntzea, unibertsitatean piper eginda askotan.

Baserria atzean utzi, eta unibertsitatera jotzea erabaki zenuen, medikuntza ikastera.

Ikasteari ez nion inoiz utzi. Medikuntzak zerbitzu lanbidea zelako erakartzen ninduen. Baina neure burua ez nuen ebakuntzak egiten ikusten; orratza ikustean, ikaratu ez, baina zirrara eragiten zidan.

Orduan?

Gazteak ginela, anaia nagusiak Maltako sukarra harrapatu zuen, auzoan zeuden artzainek egindako gazta jateagatik, eta hainbat injekzio jarri zizkioten. Esan daiteke berarekin hasi nintzela probak egiten [barreak].

Frankismo gorrian, unibertsitatean zinela, atxilotu egin zintuzteten. Zer gertatu zen?

68ko ondorenak ziren; frankismoari aurka egin nahian, fakultatean manifestazioak eta grebak antolatzen genituen. Halaber, batzordeak sortu genituen, eta, halako batean, batzar batean ginela, sarekada oso bat egin, eta denok pasatu behar izan genuen komisariatik. Nik hiru egun egin nituen bertan.

Epaiketa ere izan zenuten.

Hautaketa antzeko bat egin zuten, eta hainbatek epaiketara joan behar izan genuen, Madrilera. Urtebeteko zigorra jaso genuen, eta beste bi urtez egon ginen fakultatera sartu gabe.

Non eman zenituen lehen pausoak mediku gisa?

Herrietan hasi nintzen lanean, ordezkapenak egiten. Esperientziarik politenak urte horietan bizi izan nituen. Gatikan ere egon nintzen, etxetik bi kilometro eskasera. Bertako aurreko medikua erdalduna zen, ni aldiz euskalduna, eta nire aita oso ezaguna herrian probetan ibiltzen zelako. Hori horrela, herriko jendearen konfiantza osoa nuen. Estimazio hori ezin azal liteke.

Eta zer dela eta kooperatiba eta enpresetarako jauzia?

Kasualitatez izan zen. Gatikan nengoela, Bilboko enpresa batetik deitu zidaten, eta bi lanak uztartzen hasi nintzen.

Ospitaleko lana baino nahiago duzu?

Beste erritmo bat da. Fabriketan, langileen mugak eta arazoak gertutik ezagutzen dira, harremana pertsonalagoa da. Joko hori erabiltzea asko gustatu izan zait, oso emankorra iruditzen zait. 67 urterekin utzi dut, baina pozik jarraituko nuke.

Eta medikua ez bazina?

Beste aukera musikari izatea zen. Ez dut inoiz musika tresnarik jotzen ikasi, baina zaletasun handia eta belarri oso ona izan ditut betidanik.

Musikarako zaletasunak eta bertsolaritzak badute nahikoa lotura. Nola murgildu zinen bertsogintzan?

Gehienez ere 6 urte izango nituen: aitarekin lantzean behin mezara joaten nintzen Mungiara, eta, jaiak suertatzen zirenean, plazan jende mordoa biltzen zen bertsolariak entzuteko. Gizonak kantuan, elkarri esaka, publikoari barre eraginez ikusten nituen, eta ez nuen ezer ulertzen.

Zein da oroitzen duzun lehen bertso saioa?

Lehena, baina bereziena, Taket bertsolariaren omenaldia izan zen niretzat; egun, Mungiako bertso eskolak haren izena darama. Taket deitzen zioten, gerra garaitik izterra falta eta egurrezko taketa bat zuelako. Alfonso Irigoien euskaltzainak gidatu zuen saioa.

Eta zuk non egin zenuen lehen bertso saioa gai jartzaile gisa?

1976an, bertso saio erraldoi bat antolatu genuen Mungian, sekula ikusi dudan saiorik handienetakoa. Hamabi bertsolari batu ziren oholtzan; Lazkao Txiki, Azpillaga eta Lopategi, besteak beste. Frontoia mukuru bete zen, oso urduri nengoen. Abel Muniategiren laguntza izan nuen nire lehenengo bertso saioetan. Gaiak jartzeko teknikak erakutsi zizkidan.

Eredutzat al duzu Muniategi?

Bai, miresmen handia diot. Herri Gaztedi antolakuntzatik ezagutzen genuen elkar. Gogoan dut, baina, 1972. urtean fakultatean bertsolaritzaren inguruko hitzaldiak antolatu genituela, eta orduantxe piztu zitzaidala bertsolaritzarako interesa, haren azalpenei esker.

Nola sortzen dituzu gaiak?

Ariketen araberakoak izaten dira gehienetan, baina aktualitateak, eguneko gaiek, indar handia izaten du. Bestalde, gizartearen arazoak, kezkak edo ardurak erakargarriak izaten dira. Eta erreibindikazioek eta kontzientziazio prozesuek ere izaten dute pisua.

Prozesu soziopolitikoez ari zara?

Bai. Frankismoak asko markatu duen belaunaldia izan da nirea, eta, ondorioz, konpromiso handia hartu genuen.

Zein da zure inspirazio iturri?

Ohea. Gaua oso garrantzitsua da, argiago ikusten da guztia. Egunean, gizartean, zein ametsetan pasatutako gauza asko batzen dira. Bertatik irteten dira gairik sakonenak.

Zer behar du gai batek ona izateko?

Mamia. Eta mami horrek, ahal dela, egunekoa, freskoa izan behar du. Ofizioka, bestalde, eta txapelketetan gehienbat, ezinbestekoa da batak zein besteak arrazoibidea izatea.

Debekatutako gairen bat egokitu al zaizu noizbait?

Politikoki zuzena den guztia egokia da. Eta, horretarako, ezinbestekoa da bertsolariaren araberako egokitzapena. Halaber, oinarrian sentsibilitateak egon behar du.

Plazan dabiltzan bertsolarien adina aldatu den bezala, gaiei heltzeko modua ere aldatu egin da. Zeintzuk izan dira gakoak?

Miraria gertatu da bertsolaritzan. Kantaera eta bizkortasuna ez dira lehengoak izango, baina beste guztia hobea da. Dena egiten da arinago. Gaur egun, erraza da gaiak jartzea, egungo bertsolariak polifazetikoak dira: gaia edozein dela ere jakingo dute nondik jo. Bertsolariak landu duen gaitasuna ikaragarria da.

Zein litzake bilakaeraren arrakasta?

Bertsolaritzak gizarte landu eta aurreratuaren alde egin izan du beti, kontziente izan da jarraitu behar zuen bideaz, eta bilakaera horretan ezinezkoa zen gauzak hobeto egitea. Egun, Bertsozale Elkarteaz gain, ez dago beste erakunderik zazpi herrialdeetan presente dagoenik; halaber, toki bakoitzean duen indarrarekin. Gure mundu labur honetan ez zaio beste ezeri bertsolaritzari emandako garapena eman.

2012an iritsi zen final parekidea Bizkaira. Gai jartzaile aritu zinen. Nola gogoratzen duzu?

Guztiz emozionatuta. Emakumea ahaldundu izanak iraultza baten barneko iraultza sortu du. Zorte handia izan dugu: emakume talde handi bat izateaz gain, beren egoeren kontziente izan direnak eduki ditugu. Halaber, kontzientzia hori transmititzen ahalegindu dira beti. Eskubide horren falta salatu dute, eta horretan jardun dute eguneroko bizitzan, eta, batez ere, plazan.

Mungian, San Pedro jaietako bertso saioan edo, BECen, Euskal Herriko Txapelketan. Non zaude erosoago?

Herriko plaza estimatua da, sanpedroek berotasuna dute, eta girotzeko arazorik ez da egoten. Baina BECek duen estigma ikaragarria da. Bertan egin zen lehen txapelketan, finalistekin publiko arteko sarrera egitea egokitu zitzaidan. Ez nintzen ni protagonista, eta, hala ere, iruditzen zitzaidan jendea gainera zetorrela, hori zen berotasuna.

Zein bertsolarik atera die zure gaiei zuku gehien?

Gaia erabiltzen ez dago [Andoni] Egañaren parekorik. Amets [Arzallus] asko estimatzen dut, eta hizkuntzarekin jolasteko bere gaitasuna ezin da zalantzan jarri. Bestalde, durangar biak etxekoak bezala izan ditut beti: Unairen [Iturriaga] bertsokera jator, original eta apurtzaileak jenio bihurtzen du, eta Igorrek [Elortzak] askotan hunkitu nau. Bertsokera konbergentea, hurbila du. Inor ez molestatzearren isilduko litzatekeen pertsona da Igor. Eta, egun, Nerearen [Ibarzabal] bertsokera aipatu behar da, estetika berria dakar.]]>
<![CDATA[«Gorputz atalekin lan egiteak erabateko lasaitasuna ematen dit»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2018-11-23/gorputz_atalekin_lan_egiteak_erabateko_lasaitasuna_ematen_dit.htm Fri, 23 Nov 2018 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2018-11-23/gorputz_atalekin_lan_egiteak_erabateko_lasaitasuna_ematen_dit.htm elfie-ak nagusi diren garaian, gorputzaren bestelako alderdiak aldarrikatu nahi izan ditu Elena Goñi artistak (Iruñea, 1968). Ohean etzanda, biluzik, bere gorputz atalak margotu ditu. Halaber, aitortu du koadro horiek aurpegien argazkiak baino egiazkoagoak iruditzen zaizkiola: «Nortasun agiriko argazkian baino gehiago ikusten dut neure burua koadro horietan». Urtarrilaren 11 bitarte, intimotasunean margotutako dozena bat koadro ikusteko aukera egongo da Bilboko Espacio Marzana arte galerian.

Nola sortu zen erakusketa?

Lanean daramatzadan hogei urte hauetan ez ditut nire aurpegiaren autorretratu asko egin, baina lanbideak balio izan dit konturatzeko mota horretako irudietan ez dudala neure burua ezagutzen.

Zergatik?

Gure aurpegiaren ikuspegi maneatua dugu, oro har. Uste dugu kamera baten objektiboak edo ispiluaren islak sortzen duen alderantzizko irudiak definitzen gaituela. Baina irudi horren faltsutzeak aurpegi horretan ikusten duguna ezagutzea eragozten digu.

Aurpegiarekin soilik gertatzen da hori?

Ez. Eskuetan, hanketan edo bularrean, esaterako, inolako iragazkirik gabe, zuzenean ikusten dugu gure gorputza. Ikuspegi zuzena eta erreala da. Horregatik margotu ditut gorputz atalak erakusketa honetarako; era batean, hausnarketa batzuen ondorio dira autorretratu hauek. Neure burua nola ikusten dudan erakusten dute.

Nola erabakitzen duzu zer margotu?

Uste dut lotura hertsia duela aldartearekin eta momentuarekin. Adibidez, ohe gainean, kafea eta sakelako telefonoa eskuan ditudala aurrean ikusten dudanak atentzioa ematen badit, koadro batean irudikatzea erabakitzen dut. Plazer uneak iruditzen zaizkit.

Esan daiteke jendeak asko begiratu eta gutxi ikusten duela?

Hala da. Gero eta informazio bisual gehiago jasotzen dugu, eta, batzuetan, denborak ez digu begiratzen uzten. Hain azkar begiratzen dugu, apenas ikusten dugun.

Zer ekarri dizu alderdi hain pertsonala erakusteak?

Irudia aldarrikatzeko modu bat da. Koadro hauek guztiz intimoak dira, eta agerian egongo naizela aintzat hartuta egin ditut, bestela ez nituzkeen egingo. Horretan datza artea. Azken finean, antzerkitxoak bukatzeko era bat da, bakoitza den modukoa dela eta berdin diola modu horrek. Barnean duguna askoz gehiago da, sare sozialetan argitaratzen ditugun argazki txoro horiek baino.

«Antzerkitxo» diozunean, zertaz ari zara?

Azken urteotan, autorretratuek indar handia hartu dute sare sozialetan. Selfie-ak nagusi dira argazkien artean, eta, kasualitatez, mundu guztia kontent, lagunen batekin eta zoriontasun aurpegiarekin azaltzen da. Baina iruditzen zait inork ez duela egiarik erakusten.

Sare sozialen aurka zaudela esan daiteke?

Inolaz ere ez. Halaber, normala iruditzen zait duten eragina. Gizartearen desbideratze guztiz logikoa dira, eta hori oso ondo dago. Funtzio egokia dute, ez zaizkit ez txarrak eta ez onak iruditzen. Sare sozialekin egiten den erabilera litzateke aztertu beharrekoa, baina horretan modek eragin handia dute.

Zerbait aurkitu al duzu margotzen zenuen bitartean?

Naturala denarekin lan egitea nolako gozamena den aurkitu dut. Halaber, berretsi dezaket dugun onena dela. Hasieran, beldurra izan nuen, naturala marrazteak ahalegin handia eskatzen baitu, baina konturatu naiz eremu interesgarrietara iristeko baliabide guztiak eskaintzen dizkizula. Argazkiekin soilik lan eginda, esperientziaz urri gera zaitezke; naturalarekin, hots, norbere gorputzarekin lan egiteak, aldiz, erabateko lasaitasuna ematen dizu. Hein batean, begia garunaren bidez hezten da.

Ba al dute kutsu erotikorik lan hauek?

Bat ere ez, baina kontziente naiz publikoak ikusten dituenean esan dezakeela erotikoak direla, lagun batzuekin pasatu baitzait. Azken finean, autorretratua zeure buruari eta zuretzat egindako azterketa bat da, eta guztiok gara azterketa hori egiteko gai.

Gustura al zaude lortutako emaitzarekin?

Bai, pozik nago. Badago koadro bat erakusketan, prozesuaren amaiera erakusten duena. Garai txarrak pasatu izan ditut azken bi urteetan, ez dut ia ezertarako adorerik izan. Baina koadro horrek argia du, eta lasaitasun sentipena islatzen du, minarekiko distantzia. Bizitzako ziklo bat itxi eta burbuila gordeko dela iruditzen zait. ]]>
<![CDATA[«Benetako futbola galtzaileena da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2018-11-15/benetako_futbola_galtzaileena_da.htm Thu, 15 Nov 2018 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2018-11-15/benetako_futbola_galtzaileena_da.htm
Nola deskribatuko zenuke futbola gaur egungo munduan?

Telesail edo antzerki itxura duen erritual bihurtu da futbola azken urteotan. Halaber, jendeak norbere identitatea eratzeko baliatzen du. Horregatik iruditzen zait hain interesgarria.

Zein iritzi duzu munduko egungo futbolaren industriaz?

Ekonomia globalaren funtzionamenduaren adibidea da. Goiko mailetan dagoen distira behekoen, hau da, oinarriaren kultura ezereztuz sustatzen da. Eta goi maila hori jende ustel eta ezgaiek kudeatzen dute, bihotz gabeko hedonistek.

Zenbateraino da garrantzitsua futbolaren historia ulertzea sortzen duen negozioa ulertzeko?

Historiak ematen dio esanahia futbolari; horregatik, ezinbestekoa da futbolaren historia ulertzea. Azken finean, futbola esanahian eta taldearen kulturaren historian oinarritzen da. Ordainpeko telebistak, baina, dena aldatu du. Diruarekin, telebista futbol modernora iristen da orain, baina modernizazio horrek aurrez zegoen guztia suntsitu du.

«Futbolak globalizazioaren etekinak bahitzen dituen elite txiki bat pribatizatu du». Zure hitzak dira. Nola interpretatzen dituzu futbolaren negozioan izandako azken gertaerak, testuinguru historikoa oinarri hartuz?

Futbolean ikusten diren aldaketek munduan gertatzen diren aldaketak islatzen dituzte. Azken 30-40 urteetako globalizazio ekonomikoa ulertzeko, futbola lagungarri da oso. Lan merkatuak eta sistemaren jabeek hainbat gauza ikus ditzakete futbolaren jomugari esker, eta gauza bera gertatzen da globalizazioarekin. Kapitalismoa hau guztia kokatzen saiatzen da.

2015. urtean manifestu bat argitaratu zenuen. Zein zen zure helburua?

Errotiko aldaketak ikusi nahi ditut futbolean. Gizartea bakartua eta banatua zegoen momentu hartan, jendeak norbere interesei soilik begiratzen zien. Horregatik, zerbait handia egitea izan zen nire helburua. Horretarako, hainbat ideia batu nituen; halaber, argitaratzeko une egokia zela iruditu zitzaidan, Erresuma Batuko hauteskundeekin bat baitzetorren.

Izan al du ondoriorik?

Globalizazioaren erresistentziarako mugimendua sortu zen manifestuari esker. Alde zegoen jendea batu, eta urrats txikiak eman ziren. Italian, adibidez, errefuxiatuen alde lan egiten duten klubak daude, eta Ingalaterrako talde batzuetan zaleak dira klubaren jabeak.

Zertan datza zale kontzeptua?

Ez dago zale izateko modu bakarra; hots, aniztasuna dago zaleen artean. Zalea ez da soilik 50 urtean futbol zelaira joan den gizon zuria. Dirutzak ordaintzen dituzten turista japoniarrak, futbol modernoaren eta globalizazioaren aurkako erakustaldiak antolatzen dituzten alemaniarrak, eskuin muturrekoak edo emakumeak aurki ditzakegu egun futbol zelaietan.

Posible al da zalerik gabeko futbolik existitzea?

Jolas bat soilik izango balitz, bai; kasu horretan jende asko dibertituko litzateke futbolarekin. Mota horretako futbolean, adibidez, ez da zalerik behar. Egun nagusitzen den futbolean, baina, ezinbestekoak dira. Futbolari baino gehiago ikuskizunari erreparatzen diogu; hau da, futbola ikusten duen kolektiboan jartzen dugu arreta, partidan jarri beharrean.

Gogorra al da talde baten zalea izatea?

Talde txikien zaleak gehienetan ez dira euren taldeak irabazten ikustera joaten; benetako futbola galtzaileena da. Ezta futbolaren edertasunagatik ere, askok penagarri jokatzen baitute. Futbol ona nahi izanez gero, badakite telebistan ikus dezaketela. Futbol zelaian soilik aurkitzen diren janari tipikoak edo hango airea usaintzeak, baina, tokiko identitatearekin lotzen zaitu, eta hori berezia da.

Zein iritzi duzu futbola eskubide bat dela defendatzen dutenei buruz?

Kirolerako sarrera eta futbolean jolastu ahal izateko aukera ezinbestekoak dira; eskubide bat, alegia. Futbola telebistan dohain emateko aukera, aldiz, ez. Hala ere, edozeinek eduki beharko luke Munduko Kopa ikusteko aukera, emakumeena zein gizonezkoena.]]>
<![CDATA[Aktibo izatea ez da adin kontua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2018-11-10/aktibo_izatea_ez_da_adin_kontua.htm Sat, 10 Nov 2018 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2018-11-10/aktibo_izatea_ez_da_adin_kontua.htm
Inguruko herrietako erretiratuen elkarteetako kideak goiza giro onean igarotzeko asmoz joan ziren. Sagrario Aramendia eta Adora Apellaniz, esaterako, Santutxuko (Bilbo) yoga taldeko kideak dira. Hogei lagun inguru batzen dira astero auzoko yoga saioetan, baina atzokoa berezia zen eurentzat. «Gela txiki batean egitera ohituak gaude, eta pabiloi handi honen erdian egoteak urduri ere jarri gaitu», aitortu zuten. Arrakasta zuten gimnasia saioek, begiraleen aginduei jarraiki, eta kamiseta zuriak soinean, dozenaka lagun animatu ziren luzaketak eta bestelako ariketak egitera. Musika banda arduratu zen giroa berotzeaz.

Sarrerako eskailerak bukatu eta parez pare zegoen sukaldaritza erakustaldiak ere hainbat pertsona erakarri zituen goiz osoan. Falafela egiten erakutsi zieten, besteak beste. «Ez da gure adineko jendeak kozinatzen duen janari tipikoa, baina egingarria da», adierazi zuen ertz batean eserita begira zegoen Consuelo Calderon sestaoarrak. Kexu zen Calderon, urteetan joan gabe egon ondoren aldaketa handia sumatu zuelako azokan: «Lehen, eskaintza askoz zabalagoa zen, parte hartzeko ekintza gehiago zeuden, baina, egun, azokak pisua galdu du erabat». Iritzi berekoak ziren Las Carreras herritik eta Bilboko Peña auzotik joandako erretiratuak. Hala ere, zoriontasunik ez zitzaien falta. «Entretenitzeko gero eta ekintza gutxiago badaude ere, azokak plan desberdin bat eskaintzen digu; jende berria ezagutzeko aukera ere bada» adierazi zuten. «Benga, neskak!», hitz egiteari utzi eta mahai jokoan arreta jartzeko agindu zien taldeko kide batek.

Belaunaldi arteko topaketa

Nagusiak dira asteburu honetan BEC erakustazokako 3. pabiloian protagonistak. Atzo goizean, baina, adinekoak beste gazte zenbatu zitezkeen aurrera eta atzera mahai artean. Azkoitiko (Gipuzkoa) Izarraitz Lanbide Heziketa zentroko ikasleak ziren horietako batzuk. Jakes Garcia, Ana Orrillo eta Nahikari Astigarraga ikasleak eta Jose Maria Azkueta erretiratu barakaldarra elkarrekin zebiltzan mahai jokoen gunean. «Honelako ekintzak ezinbestekoak dira zahartze aktiboa sustatzeko», azpimarratu zuen Garciak. Halaber, gaineratu zuen gazteen eta zaharren arteko harremana normaltasunez hartu behar dela. Azkuetak, bestalde, nabarmendu zuen bere gazte garaiak gogoratzen zizkiola gazteekin tarte bat igarotzeak.

Leioako (Bizkaia) Barandiaran institutuko ikasle bat ilusioz gainezka zegoen. Irakasleek animatuta joan zen atzo Barakaldora. «Nagusiak oso jatorrak izan dira gurekin, eta eurekin egotea oso aberasgarria izan da», aitortu zuen. Gazteek zaharrekiko aurreiritziak eta jarrerak aldatu behar dituztela eta, «gaur ikusi dut feeling-a sor daitekeela borondatea egonez gero» aitortu zuen. Halaber, jarraian amonari deitu zion azokara joatera animatzeko. «Bihar berarekin bueltatzea gustatuko litzaidake».]]>
<![CDATA[«Errefuxiatuen harrera ez da helburua, bide baten abiapuntua da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2018-11-08/errefuxiatuen_harrera_ez_da_helburua_bide_baten_abiapuntua_da.htm Thu, 08 Nov 2018 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2018-11-08/errefuxiatuen_harrera_ez_da_helburua_bide_baten_abiapuntua_da.htm Utopia de la normalidad. Riace, el modelo de acogida de Domenico Lucano (Normaltasunaren utopia. Riace, Domenico Lucanoren harrera eredua) izenburupean, bertako egoera azaltzen duen liburua argitaratu du aurten Tiziana Barilla kazetariak (Reggio di Calabria, Italia, 1979).

26 nazionalitateko 1.500 herritar ere hartu ditu azken urteotan Riacek. Zer nabarmenduko zenuke bertatik?

Duela hogei urte hilzorian zegoen herria da Riace. Italia hegoaldeko herri askoren gisara, herritarrek bizitza hobe baten bila alde egiten zutelako Italia iparraldera, Buenos Airesera edo New Yorkera, besteak beste. Ondorioz, ia ez zegoen bizitzarik bertan. Azken urteotan, baina, beste herrialde batzuetako jendearen iritsierak herria zeharo aldatu du. Azpimarratzekoa da ateak irekita lo egiten dutela bertako herritar guztiek. Horrez gain, esango nuke herriak bi irudi erakusten dituela: batetik, migrazioa, hau da, bizitzeko beste era bat posible dela; eta, bestetik, ezkerreko politikekin lan egin daitekeela.

Munduan eragin handiena duten pertsonen zerrendan 40. postuan dago Domenico Lucano herriko alkatea. Nola deskribatuko zenuke?

Gizon ezkertiarra eta libertarioa. Eta baita oso burugogorra ere. Riaceko harrera ereduaren bultzatzaile nagusia izan da. Agintari gehienen aurka jardun behar izan du une oro. Eta, egun, migrazio ilegala sustatzeaz akusatuta dago. Duela gutxi, atxilotu egin zuten, eta ezin da sartu Riaceko esparruan.

Botere handia duten pertsonak ageri dira zerrenda horretan. Zer esan nahi du harentzat horien artean egoteak?

Zerrenda horretan dagoen munduko alkate bakarra eta lehen italiarra da. Zerrenda hori komunikabideek eragin handia duten pertsonekin baino gehiago jende boteretsuarekin lotu izan dute, bertan dauden gehienek sistema kapitalistarekin lotura dutelako. Halaber, Domenicoren aldean, beste politika batzuk egiten dituzte. Ez nuke esango gezurra denik Domenico gizon boteretsua dela: ideien boterea du.

Zertan datza Lucanoren harrera eredua?

Harrera eredua dela esaten dugu, baina ez da harrera eredu hutsa. Hau da, errefuxiatuen harrera ez da helburua, bide baten abiapuntua da. Halaber, Riaceko gobernu-proiektua migranteentzat eta herritarrentzat da. Era horretan, errefuxiatuen iritsierak bi gauza ekarri dizkio Riaceko herriari: batetik, bizitza, eta, bestetik, diru publikoa guztientzako proiektuak egiteko.

Zein izan zen herritarrek emandako erantzuna?

Erantzun bikaina eman zuten herritarrek. Duela urte askotatik, Riacen urtero ijitoen jaia ospatzen dute, eta ohitura da jaira joaten diren ijito denei etxeetan harrera egitea. Hortaz, ohituta zeuden etortzen ziren guztiei etxeetako ateak irekitzera.

«Eredu bat gizartean nagusitzen bada, esporta daitekeen eredu baten aurrean gaude». Lucanoren hitzak dira horiek. Bat al zatoz?

Bai. Riaceko ereduak pertsonak eta beraien eskubideak burokraziaren gainetik jartzea defendatzen du. Azken finean, ondo pentsatutako ikuspegi politikoa da. Halaber, giza eskubideak dira obeditu beharreko lege bakarra; hortaz, mugitzeko askatasuna gizarte osoaren eskubidea da. Domenicok dioen bezala, Riacen lortu bada, munduko edozein lekutan lor daiteke.

Zein etorkizun du Riaceko herriak?

Bide beregain bati jarraituko diola iruditzen zait, diru publikorik gabea. Nolabait esateko, proiektu politiko bat martxan dagoenean, motorrean sartzen zaion gasolina alda daiteke, baina autoak berdin jarraituko du aurrera. Kontua ez da kantitatea, hots, herrian zenbat migrante egongo diren. Gaur egun arte eraikitako guztiari eustea izango da gakoa.

Zer eman dizu liburu hau idazteak?

Liburua idatzi ostean adore handiagoa dudala sentitzen dut. Italiarren artean errenditzeko joera nagusitzen da betidanik. Halaber, txikitatik ezintasun sentimenduarekin hazi naiz. Domenicorekin egindako bidaia honek, baina, erakutsi dit Domenico bera zein Riace ez direla ezerezetik sortu, ibilbide historiko baten fruitua direla, alajaina.]]>
<![CDATA[Ondorengoei bidea ixten]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1923/038/001/2018-09-07/ondorengoei_bidea_ixten.htm Fri, 07 Sep 2018 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1923/038/001/2018-09-07/ondorengoei_bidea_ixten.htm
Euskal Herriko hiriburuei dagokienez, Gasteizko Udala izan zen era horretako proiektu bat abiatzen aitzindaria. Udaleko Politika Sozial eta Osasun Publikoaren Arloak eta animalien aldeko Gaden kolektiboak elkarlanean, katu kolonien kudeaketarako programa jarri zuten martxan duela bi urte. Helburu nagusia zen kaleko katuen populazioaren hazkundea kontrolatzea, haien osasun egoera jakitea eta ongizatea ziurtatzea. Era berean, auzotarren osasuna bermatu nahi zuten. 2016az geroztik, 390 katu antzutu dituzte —225 eme eta 165 ar—. Hiriko bost albaitaritza klinikaren laguntza izan dute horretarako, eta ezinbestekoa izan da 44 boluntarioren lana.

Pixkanaka gainontzeko hiriburuetara hedatzen ari den programaren ardatza katuen harrapaketan, esterilizazioan eta askatzean oinarritzen da, HEA (Harrapatu, Esterilizatu eta Askatu) programa deitzen zaio. «Horren bidez, kaleko katuak murrizteaz gain, animalia horien araldietan sorturiko arazoak, hau da, katuen arteko liskarrak saihestu eta hiriko kaleetan gutxiago mugitzea lortu da», azaldu du Gaden kolektiboko kide Andres Illanak.

Bilbok hartu zion Gasteizi lekukoa programa hirian ezartzeko orduan. Aurreko urteetan Bizkaiko hiriburuan erabilitako estrategiak ez ziren eraginkorrak izan, eta, horregatik, beste hiriburu batzuetan zein sistema eta plangintza egiten zen ikusten hastea erabaki zuten. «HEA programa ezagutu genuenean, prestakuntza jaso genuen, eta herritarrek jarritako salaketei aurre egiteko aukera onena iruditu zitzaigun», adierazi du Argizka Etxebarria Bilboko Udaleko Osasun eta Kontsumo Saileko teknikariak. Salaketak, hein batean, katuek auzoetan egiten dituzten zaraten eta uzten duten usainaren ingurukoak izaten direla argitu du.

2017.urteko bigarren seihilekoa iristearekin bat, hiriko kolonia zehatz batzuez arduratzen ziren herritar boluntarioekin harremanetan jarri ziren udaleko langileak. Eta horrek balio izan zien kolonia guztiak identifikatzeko eta zaintzaileen lanari gertutik erreparatzeko. «Orduan hasi ginen konturatzen zein dimentsio zuen arazoak, gero eta jende gehiago hasi baitzen guregana etortzen», azpimarratu du Etxebarriak.

Egun, 40 boluntariok jarraitzen diete udalaren irizpideei Bilbon, eta auzorik arazotsuenak Otxarkoaga, Errekalde, Basurtu eta Zorrotza dira, besteak beste. Sonia Garcia Bizkaiko ADA Katutxakur taldeko kidea da, eta Errekaldeko Artazu Bekoa auzoko kolonia baten ardura du. Udalak egiten duen lana eskertu badu ere, gehiago egin dezaketela esan du: «Katuak harrapatzeko kaiola berezi batzuk utzi izana ez da nahikoa», kexatu da. «Udalak esterilizazioak soilik ordaintzen ditu, baina kaleko katuek beste hainbat arazo ere badituzte», gaineratu du.

Animaliak jasotzea da, Bilboko teknikarien esanetan, buruhauste handiena. Diru kostuei dagokienez, Gasteizko Udalari, esaterako, 2018an, 23.000 euroko gastua eragin die katu kolonien zaintzak —30.000 euro inguruan ibili ziren aurreko urteetan—. Bilboko Udaletik adierazi dute, aldiz, kostua ez dela zuzenean neurtu behar. «Zentrora katuak iristean, hori ere gastua da, mantendu eta elikatu behar baitira», gaineratu dute. Hortaz, gastutzat baino gehiago inbertsiotzat dute programa.

Herritarrek jarritako salaketen gorakada izan zen Bilboko Udaleko teknikarien ardura nagusia. Horri lotuta, aurtengo lehen seihilekoan salaketak jaitsi egin direla adierazi dute. «Baina oraindik beste urtebete itxaron beharko da benetako datuak aztertzeko», gaineratu du Etxebarriak. «Epe luzerako plana da, eta datozen urteetan beharrizanak jarraituko du». Kontrolik hartu ezean bost urte barru arazo bera izango dela ohartarazi dute. Programaren aldeko apustu «sutsua» egin dute.

Emaitza zehatzei dagokienez, bestalde, Gasteizen eta Bilbon, kaleko katuen %70 antzututa egotea da helburu nagusia. Bilbon, oraingoz, esan daiteke hasiberriak direla programan; ondorioz, dagoen katu kopurua mantentzearekin edo gehiago ez haztearekin konformatzen dira. Gasteizen, aldiz, orain arte, hiriko 67 koloniatan esku hartu dute;hau da, kolonien %56tan. Esku hartu duten kolonia horietatik 26tan, katuen %66,4 dagoeneko antzututa daude; hortaz, kolonia horietan, behintzat, helburutik gertu daude.

Iruñea eta Baionan, hasteke

Nafarroako hiriburuari dagokionez, Txantrea da hiriko auzo arazotsuena. Bertan batzen dira kaleko katu gehienak. Hori horrela, hainbat aldiz saiatu baina emaitza onik lortu ez dutenez, Gasteizen eta Bilboren ereduari jarraituko diote Iruñean ere. Igel Medrano Iruñeko Udaleko animalientzako zentroko albaitariaren esanetan, udalak joan den urte bukaeran lortu zuen arazo horri konponbidea emateko proiektua aurkeztea, eta laster martxan jartzea espero dute; hilabete honetan irekitzeko asmoa adierazi dute. Baina, hiri osoa hartu ordez, kolonia jakinetan jarriko dute arreta. Aurrez, udalaren animalien zentrora eramaten zituzten desjabetzeetan edo beste hainbat kasutan kalean gelditutako katuak, eta klinika pribatuetan artatzen zituzten. «Argi dago katuen gai hau tentu handiz hartu behar dela, eta, gaur egun, programa erabiltzea iruditzen zaigu modurik eraginkorrena», adierazi du Medranok HEA programaren inguruan. Haien asmoa hemendik aurrera esterilizazioa animalien zentroan bertan egitea da. Bestalde, Nafarroan ere, elkarteen gain geratuko da katuak zaintzeaz arduratuko diren boluntarioen erregistro bat egitea. Erregistratutako horiek, halaber, identifikazio txartel bat izango dute salaketarik ez jasotzeko. «Udal ordenantzaren arabera, edonork ezin die katu horiei jaten eman», gogoratu du Medranok. Horrela, udalak zehatz-mehatz jakingo du nortzuek esku hartuko duten eta benetako egoera zein den.

Baionan, oraingoz, ez dago horrelako programarik martxan, baina, udalaren arautegiaren arabera, guztiz debekatuta dago katuei kalean jaten ematea, «azkar ugaltzen direlako». Hori horrela, noizbehinka katu basatiak harrapatzeko kanpainak jartzen dituzte martxan, «katuen ugaritzeari neurria hartzeko eta osasun arauak betetzeko».

Halaber, harrapatutako katu guztiak askatzen dituztela azpimarratu dute. Herritarrak kaleko katu horiek adopzioan hartzera animatu dituzte, «osasun baldintza eskasak dituen kaleko bizitza baino etxe bateko berotasuna askoz hobea delako katuentzat». Era berean, katu koloniak dituzten auzoetako bizilagunek neurriak hartu behar dituzte etxeko katuekin; batez ere, kanpainak egiten dituzten garaian. Horretarako, herriko etxetik informazioa helarazten diete baionarrei, etxera bidaltzen dieten gutun baten bidez.]]>