<![CDATA[Zihara Jainaga Larrinaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Sat, 22 Feb 2020 14:47:10 +0100 hourly 1 <![CDATA[Zihara Jainaga Larrinaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Ardo berriari zurrutaka]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/041/001/2020-02-08/ardo_berriari_zurrutaka.htm Sat, 08 Feb 2020 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/041/001/2020-02-08/ardo_berriari_zurrutaka.htm
Duela hamasei urte hasi ziren Uztaberri Eguna ospatzen Arabako herrian. Orduko hartan herriko upategi gehienek parte hartzen zuten. Urteak aurrera egin ahala, baina, parte hartzaile kopurua jaitsiz joan da. Aurten, zehazki, 11 upategik irekiko dituzte ateak, eta herrian guztira hogei upategi baino gehiago daude. Are gehiago, aurreko urteekin alderatuz, aldaketa bat egin behar izan dute antolatzaileek upategietako bisitetan. «Horretara behartuak sentitu gara», esan du Cordobak. Orain arte, upategiek bi bisita antolatzen zituzten goizerako, baina bisitarien azken urteetako jarrera desegoki eta errespetugabeek derrigortuta, aurten bakarra egitea adostu dute. «Ekoizleak egoera ezin kontrolatuta ibili dira azken urteotan», azaldu du Cordobak. 13:30ean jarria dute ordua upategietan. Upategi bat bisitatu nahi duenak, berriz, txartela erosi beharko du, eta upategi bakoitzak gehieneko bisitari kopurua izango du. «Espero dugu neurri honekin jendeak beste jarrera bat izatea, eta datozen urteetan bisita gehiago egin ahal izatea», azaldu du Cordobak. Kalean, bestalde, beti bezala ardoa dastatzeko aukera egongo da, Plano plazako postuetan 12:30ean hasita.

Ardo beltza da nagusi Lapuebla de Labarcan, eta, gehienbat, urteko ardoak ekoizten dira upategietan. Baina, azken urteotan, zuria, gorria, ondua eta erreserbakoa ere gero eta gehiago ekoizten direla azaldu du Cordobak: «Herriaren kokapena eta bertako mikroklimak laguntzen dute horretan». Uztaberri Eguna pizgarri bat da herriarentzat, eta urtez urte festara biltzen den jende kopurua handituz doala gaineratu du. «Hala ere, erosketei dagokienez, ez da bereziki nabaritzen».

Uztaberri Eguna ekoizleen ahalegina eta uztarekin egindako lan ona aitortzeko egunik aproposena dela dio Cordobak. «Herria mapan kokatzen dugu, eta ekoizleek beraien lana saritua ikusten dute». Ardoa, baina, ez da protagonista bakarra izango. Xaboia eta olioa ere egiten dituzte herrian, eta bisitariek «txokoetan» probatu ahalko dituzte. Horrez gain, 12:30ean, herriko jaki tipikoa, hots, boloa dastatzeko aukera egongo da plazan.

Maribel Salas aktorearen pregoiarekin hasiko da Uztaberri Eguna. Eguerdian herri bazkaria egingo dute, eta arratsaldean diskoteka mugikor batek alaituko ditu herriko kaleak.

Uztaberri Eguna



Gaur, 12:00etan, Lapuebla de Labarcan (Araba).]]>
<![CDATA[«Historia liburuek azaltzen ez dutena azaltzen dute binetek»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-02-05/historia_liburuek_azaltzen_ez_dutena_azaltzen_dute_binetek.htm Wed, 05 Feb 2020 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-02-05/historia_liburuek_azaltzen_ez_dutena_azaltzen_dute_binetek.htm Viñetas para el recuerdo (Oroimenerako binetak) liburua ondu dute Txema Uriarte (Bilbo, 1960) eta Aline Soberon (Bilbo, 1980) historialariek. Garai hartan, egunkariak asko kontsumitzen ziren, «batez ere ezkerreko prentsa», eta irudigileek arrakasta zuten. Guztira, ideologia desberdinetako 70 irudigileren mila bineta baino gehiago batu dituzte. Soberon arduratu da binetak berregiteaz. Gainera, Gernika-Lumoko (Bizkaia) Bakearen Museoan hainbat binetarekin erakusketa jarri dute, uztailera arte.

Memoria ariketa bat da?

ALINE SOBERON: Binetak dokumentu historikoak dira; irudigileek lehen pertsonan bizi izan zuten guda. Guk irudiak erreproduzitu ditugu, irudigileek dute protagonismo guztia. Ahaztuak izan dira, eta omenaldi bat egin nahi izan diegu.

TXEMA URIARTE: Gerrako lehen eskuko dokumentu hau memoria lan bat da, haien ikuspuntua ematen digulako. Balio handia du. Ezinbesteko da irudigile ezezagun horiek nolako ekarpen garrantzitsua egin zuten azpimarratzea.

Zein zen zuen helburua?

T.U.: Hasieran, historia kontatu nahi genuen, historia bere osotasunean. Baina konturatu ginen hala kontatuz gero gure historia kontatuko genukeela, eta hau ez da gure historia. Haiek bizi izandako gertakizunekin egindako lan bat da. Horretarako, binetetatik testua kentzen hasi ginen, testuak nolabait gure ikuspuntu hori bideratzen zuelako.

Zer kontatzen dute binetek?

A.S.: Historia liburuek azaltzen ez dutena azaltzen dute binetek. Guda garaiko eguneroko bizitza, baita txutxumutxuak ere. Ez da dena borrokan oinarritzen, fronteetako bizitza ere azaltzen da, aspertu ere egiten ziren, eta bestelako ekintza batzuk zituzten. Txisteak egunerokotik sortzen dira, baita trintxeretako eta kaleko bizitzatik ere.

T.U.: Irudigileek eguneroko bizitza nola bizi izan zuten eta zer pentsatzen zuten adierazten zuten. Ideologia ezberdin asko eta aniztasun politiko handia zegoen. Nazioarteko egoera zein penagarria zen eta bakea lortzeko zer ezintasun zuten ere ageri zen binetetan. Nolabait, nazioarte mailako hipokrisia erakusten zuten. Ordu hartan agintean zeudenak ere sarritan azaltzen ziren binetetan: Franco, Hitler eta Mussolini.

Zer funtzio zuten binetek?

T.U.: Bineta editorialak dira. Funtzio nagusia, gai bat editorializatzea zen, baina keinu batekin, ironia pixka batekin. Guda aurrera joan ahala, ordea, irudigileen ironia eta grazia hori zapuztuz joan zen.

A.S.: Kazetariek gudari buruzko berriak idazten zituzten, eta irudigileek bineta batean sintetizatzen zuten informazioa. Lehen orrietan azaltzen ziren gehienetan. Barre egiteaz gain, hausnarketarako tokia uzten zuten.

Oro har, zer ezaugarri artistiko zituzten guda garaiko binetek?

A.S.: Egileak, zaleak baino gehiago, irudigile profesionalak zirela konturatu gara. Asko harritu gaitu zer maila zegoen ikusteak. Horrek balio handiagoa ematen die binetei. Binetak egiteko, hausnarketa bat egin behar da. Txiste bat egin daiteke irudi txar batekin ere, baina hemen dena dago lotua: umorea eta artea. Elkarrekin doaz. Garai hartako teknika klasikoak erabiltzen zituzten.

Aipagarria da ia ez dela emakumerik ageri binetetan.

A.S.: Emakumeak errazionamenduen ilara egiten edota garbitzen azaltzen dira. Garai hartako irudia zen, baina ez zen errealitatea. Errealitatean emakumearen rola oso garrantzitsua zen, eta, zoritxarrez, ez da asko ageri. Bestalde, metafora moduan ere azaltzen da. Europa, Frantzia, bakea eta Espainiako demokrazia adierazten dute emakumeek.

T.U.: Azaltzen direnean, XIX. mendeko estereotipoen gainean eraikiak daude. Baina egunkarietan errealitatea ezberdina zen. Adibidez, lehenbiziko guda kronista emakumea izan zen, eta frontean egon zen. Guda ulertezina da emakumeen zeregina kontuan hartu gabe. Emakumeek parte hartu ezean, erori egingo litzateke.

Euskarak zer presentzia du?

T.U.: Aintzat hartu behar da guda hartan bakarrik zegoela Eguna, eta, gainera, sei hilabetez soilik iraun zuen. Hamabost bineta inguru bildu ditugu euskaraz.

Zer ikasi duzue?

T.U.: Hasi ginenean, guk ere ez genekien oso ondo noraino iritsiko ginen, zenbat bineta topatuko genituen. Ez genuen espero halako irudi multzorik aurkitzea. Harritu gaitu nolako kultura maila handia zegoen Bilbon. Irudigile hauek ez dira garrantzitsuak orduan zer gertatu zen jakiteko, baina ezinbestekoak dira historia interpretatzeko.]]>
<![CDATA[Kimikan ez galtzeko mapa]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/030/001/2020-01-31/kimikan_ez_galtzeko_mapa.htm Fri, 31 Jan 2020 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1954/030/001/2020-01-31/kimikan_ez_galtzeko_mapa.htm
NOIZ SORTU ZEN TAULA PERIODIKOA?

Taula periodikoaren aurkikuntza, anizkuna, kolektiboa eta zenbait unetan aldiberekoa izan zen. «Hainbat zientzialari aritu ziren elkarlanean maisulan hau egiteko. Horretarako, elementuak sortu, aurkitu edota bakartzen zituzten», azaldu du Romanek.

Taula periodikoaren lehen bertsio modernoa Dmitri Ivanovic Mendeleiev errusiarrak egin zuen, 1869ko otsailaren 17an. Elementu kimikoak pisu atomikoaren arabera antolatu zituen. Lehen taula periodiko modernoak 63 elementu izan zituen. Mendeleivek hamasei elementu iragarri zituen, baina horietatik zortzi izan ziren soilik balekoak.

Mendeleiven aurretik, baina, beste hainbat zientzialarik ere aurkeztu zituzten proposamenak. Horietako bat Antoine-Laurent de Lavoisier izan zen. 1789an argitaratutako lan batean 33 substantzia sinple igarri zituen Lavoisierrek. Horietatik, gaur egun, 23 daude onartuta.

Egun ezagutzen den taula periodikoaren antolaketa ez da Mendeleiev errusiarrak proposatu zuena. 1913. eta 1914. urteetan, Henry Moseley fisikari ingelesak lege periodiko berri bat aurkeztu zuen. Pisu atomikoaren arabera ordenatu ordez, zenbaki atomikoaren arabera ordenatzea proposatu zuen Moseleyk.

NOLA ANTOLATZEN DA?

Gaur egun, taula periodikoa antolatzeko mila modu baino gehiago ezagutzen dira. Gehien erabiltzen dena, baina, «erdi-luzea» deituriko da. Eredu horrek hamabost elementu kimiko taulatik kanpo adierazten ditu. Zehazki, harri arraroak deiturikoak dira hamabost horiek. «Gainerako elementuak zenbaki atomikoaren arabera antolatzen dira taldeetan eta periodoetan, handienetik txikienera. Hala, multzo bakoitzean ezaugarri fisiko eta kimiko berberekoak daude», azaldu du Romanek. Hots, metalak, metal alkalinoak, lurralkalinoak, lantanoideak, aktinoideak, trantsizio metalak, metaloideak, ez-metalak, halogenoak eta gas metalak bereizten dira. Guztira 118 elementu kimiko daude taula periodikoan.

Antolakuntzari lotuta, Romanek adierazi du oraindik ere taula periodikoaren antolakuntzan badaudela zuzendu beharreko zenbait kontu. Hidrogenoa, adibidez, ezkerraldean ageri da, eta eskuineko zutabean behar luke, gasekin batera. Bestalde, taulatik kanpo gelditzen diren hamabost elementuekin zer egin eta non kokatu erabakitzeko garaia ere badela dio. Horregatik, zientzialari bakoitzak bere irizpideen araberako taula osatzeko baimena du neurri batean.

ZEIN DIRA ZAZPI ELEMENTU ANTZINAKOENAK?

Urrea, kobrea, eztainua, burdina, zilarra, beruna eta merkurioa izan ziren antzinako zazpi elementuak. Hots, horiek dira aurkitutako lehen elementu kimikoak. Antzinatik, kimika sortu aurretik, erabiltzen ziren tokian tokiko hizkuntza arruntean. Egun, berdin idazten dira, antzinako izena errespetatuz.

Elementu kimiko bakoitzaren latinezko izena hartu eta bi letra aukeratzea adostu zuten sinboloen izenak jartzeko. Bestalde, urteek aurrera egin ahala, ikerkuntza zentroak, zientzialari ospetsuak, toki geografikoak -hiriak, ibaiak, kontinenteak-, mineralak, izen mitologikoak eta propietate fisiko zein kimikoak hartu izan dira oinarri elementuei izena jartzeko.

ZEIN IZAN DA ERAGILE NAGUSIA BILAKAERAN?

Elementu kimikoen aurkikuntzak, kontzeptu, lege eta teoria berriak agertzeak, teknika berrien erabilpenak eta nomenklatura eta formulazioa erabiltzeak lotura zuzena izan dute taula periodikoaren 150 urteko bilakaeran. «Kuriositateak, gizakiak berezkoa duen jakin-minak, eragina izan du taula periodikoaren bilakaeran», azaldu du Romanek.

ZEIN IZAN DIRA AZKENAK?

2016. urtean gehitu ziren azken laurak: nihonioa, moskobioa, tenesoa eta oganesona. Lau horiek egun ez dute erabilera esanguratsurik zientziaren ikuspegitik. Iraupen gutxikoak dira, eta ez dira kantitate handietan ageri. Aitzitik, 1898. urtea izan zen elementu gehien aurkitu ziren urtea: bost elementu kimiko aurkitu zituzten zientzialariek. Hain zuzen, neona, kriptona, xenona, polonioa eta radioa izan ziren aurkitutakoak.

DESAGERTZEKO ARRISKUAN AL DAUDE?

Azken urteetan, helioa desagertzeko arriskua handitu egin da. Erresonantzia magnetikoetan erabiltzen da elementu hori. Bestalde, estrontzioak eta litioak ere desagertzeko arriskua dute. Txanponaren beste aldean dago oxigenoa: giza gorputzean 43 kilogramo oxigeno ditugu, gehienbat ur egoeran. Gorputzaren %70 osatzen du. «Unibertsoan, berriz, nitrogenoa, helioa eta sodioa dira elementu ugarienak», gaineratu du Romanek.

AURKITU AL DA ELEMENTURIK EUSKAL HERRIAN?

Elhuyar anaiek wolframa aurkitu eta bereizi zuten 1783. urtean, Bergaran (Gipuzkoa). Hasieran, tungsteno izena zuen. Bonbillak egiteko erabiltzen da. Erabilera militarra ere badu, tenperatura altuak jasaten baititu. «Azpimarratu behar da Elhuyar anaien lana, ez baita gauza bera elementua bakartzea eta aurkitzea».

EGUNEROKOAN, NON AGERI DIRA ELEMENTU KIMIKOAK?

Zientzialarien arabera, egunero erabiltzen ditugun sakelako telefonoek 29 eta 31 elementu kimiko artean dituzte. Giza gorputzean, bestalde, 59 elementu kimiko aurki daitezke. Hots, taula periodikoan dauden elementuen erdiak. Oxigenoa, karbonoa, hidrogenoa, nitrogenoa, kaltzioa, fosforoa, potasioa, sufrea, sodioa, kloroa, magnesioa eta burdina dira ugarienak. Gutxien ageri diren bost elementuak, berriz, torioa, uranioa, samarioa, berilioa eta wolframa dira.]]>
<![CDATA[Jolasaren iraungitze data]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1926/030/001/2020-01-22/jolasaren_iraungitze_data.htm Wed, 22 Jan 2020 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1926/030/001/2020-01-22/jolasaren_iraungitze_data.htm
Umeentzat, jolastea mundua aurkitzeko modu bat da, eta gizakiaren garapenean bada momentu bat uste duena aurkitu dezakeen guztia aurkitu duela; eta ondorioz, jolasteari uzten dio. Horregatik, jolasa sozializatzeko baino gehiago, gizartean helduekin eta jolasarekin zer gertatzen den planteatzeko beharra dago gaur egun. «Jolaserako aukerak sortu behar dira, harremanak sortzeko, gizarteratzen laguntzeko, zein bizipen positiboak sortzeko mesede egiten dutelako», nabarmendu dute psikologoek. Funtsezko zerbait da jolastea, argitara ateratzen du pertsonen bilaketa mundua, nola bizi diren, eta nola, onartuak izateko, arauz betetako gizarte honetan albo batera uzten dituen bere beharrik intimoenak eta bere plazeraren bilaketarik handienak.

«Jolasak ez du lekurik helduongan», aitortu du Peru Calabaza Saban diziplinarteko sortzaileak. Bere inguruan jolaserako tokirik aurkitzen ez zuela ikusita, proiektu bat sortzea erabaki zuen, eta duela lau urte hasi zen Non Stop Jolasa egitasmoarekin. Hor, jolaserako espazio irekiak proposatzen ditu. «Epairik gabeko leku seguruak». Espazio horietara biltzen direnak sormenari eta gogoari tira egitera joaten dira, eta itun bat daukate: ez du zentzurik besteak egiten duenari arraro begiratzeak.

Baldintzarik gabe

Dioenez, edozein material, adin, une eta espazio dira egokiak jolas librerako. Hori horrela, Non Stop proiektuan jolas desberdinak bideratu ditzaketen material malguak erabiltzen dituzte: sokak, kartoiak, telak, jostailu txikiak, egurrezko piezak, margotzeko gauzak. «Hauek erabiliz, gerta liteke jolas kolektiboa edo bakoitzak berea sortzea». Psikologoek azaldu dute ez dagoela jolas egoki edo desegokirik, ezta material edota eremu hoberik jolaserako; alderantziz, norberak jartzen ditu mugak. Hala ere, merkatuan helduei egokitutako jolasen beharra dagoela nabarmendu dute: «Ia denak haurrentzakoak dira».

Adituek diotenez, gizakiak bere garapenean jolasa albo batera uzteko arrazoi nagusia gizartean onartuak izan ahal izatea da. Psikologoen arabera, kulturalki onartuago dago ume batek jolas egitea heldu batek baino. «Oraindik ere haurren gauzatzat hartzen den zerbait da jolasa, eta helduek jolasteak gauza iluna iradokitzen du». Diotenez, ordea, gizakiak bere garapenean inoiz ez dio uzten jolasteari. «Adinarekin beharrizanak aldatu eta adierazteko beste modu batzuk eskuratzen dira». Hala ere, aitortu dute jolas ludikoak eta aukerak murriztu egiten direla adinean aurrera egin ahala, gehienbat erantzukizunak gehitzen direlako. Calabazaren arabera, nahiz eta jolasa, definitzen oso zaila izan, «definizioetatik ihes egiten duelako», norberaren beharren eta plazerraren bide horretan dagoen bitarteko bat dela dio: «Helduoi askoz errazago zaigu xakean, partxisean edo edozein joko arautuan jokatzea, seguruago sentitzen garelako sarerik gabeko espazio horretan». Aldiz, azpimarratu du, haren ustez aske izate hori dela jolasak duen gauzarik zirraragarriena, norberari dagokiona zuzenean, norberaren buruarekiko konexioa eta bizitzeko modu interesgarriagoarekin lotura daukana.

Jolas kontzeptua ikerketarekin lotzen du Vega Martin irakasleak. «Norbere interesetatik abiatutako ikerketa». Eta ikerketarako beharrizan hori gizakiari naturak ematen diola dio. Helburu gabeko ariketa librea da jolasa, baina egungo gizarteak gero eta muga gehiago jartzen dizkiola nabarmendu du. «Helbururik ez izateak ez du esan nahi eraginik ez duenik». Jolasean ez dago helbururik, baina pertsona batek jolas egiten duenean nahitaez ikasi egiten duela uste du Martinek.

Diraya Expresion proiektua gidatzen du Martinek, Miguel Castrorekin batera, eta ikastea eta irakastea uztartzen dituzte. Hain zuzen, pintura, buztin eta mugimendu tailerrak eskaintzen dituzte Bilbon Arno Stern-en metodologia jarraituz. Tailerretan aniztasuna lehenesten dute, adin guztietako kideek parte hartzen dute, eta bakoitzak bere lana egiten du. «Gurera datorren norbaitek ikusiko du besteekiko desberdina dela, eta ezinezkoa dela alderatzea». Halaber, juzgurik gabeko espazioak dira. Azken finean, tailerren helburua jolasa ukatzen ez duten espazioak sortzea da «Ez dugu ezer eskaintzen, ez daukagu beraiek eduki ezin duten ezer».

Espazio faltaren arazoak

Pertsona helduei jolasean askatzea asko kostatu izanagatik, oraindik ere arrotzak dira soilik helduentzako espazioak. Gehienetan umeak ere onartuak egoten dira helduek jolasteko prestatutako espazioetan, eta gurasoek haurrekin agertzeko baliatzen dute. «Gure espaziora datozenak suposatzen da estigma gainditua dutela, eta umeak aitzakia on bat izaten dira beraiek ere jolasten jarri ahal izateko», azaldu du Calabazak. Halaber, nabarmendu du guraso bati ez zaiola zertan interesatu haurraren jolasa, eta aldamenean egon, bai, baina beste jolas batean aritu daitekeela: «Jolasteko modua beste bat izan behar da helduetan, eta norberak egin behar du bilatzeko lan hori». Hala ere, azpimarratu du halakoetan belaunaldien arteko jarduera bultzatzen dela, eta interesgarria iruditzen zaio.

Calabazak dioenez, oso zaila da helduak, jolasera bideratuta dauden espazio libreetara biltzea. «Oso ohituta gaude inplikaziorik gabe bizitzen; are gehiago, kultur ekitaldiak ikusle gisa kontsumitzen ditugu areto ilun batean, inongo inplikaziorik gabe». Ondorioz, norbere beharrekin konektatzea kosta egiten dela dio. «Zenbaiti jolastearen inguruan pentsatzeak ere mina eman izan dio, min fisikoa». Azken finean, gaur egungo gizartean jolasteari uzten zaion puntu horretan heldu izatea dago, eta berekin dator besteak onartua izateko beharra. Psikologoen ustez, helduen jolaserako espazio espezifikoak sortzen dira haurren parkeetan helduak jolasten ibiltzea gaizki ikusita dagoelako. «Futbol zelai batean, aldiz, jolas egin dezakete, inork ezer esan gabe». Calabazak gogoratu duenez, marrazkiak egitea edo espaloitik marrak zapaldu gabe ibiltzea ere jolasa dira. «Gaur egun, kalean bi pertsona jolasten ikustean, arraro begiratzen zaie eta estigmatizatuta egon daiteke; behar horretan jolasa utzi egiten da». Adituen arabera, heldu batentzat garrantzitsua da jolastea, batik bat, norbere buruarekin konektatzen duelako, norbere plazerra, bilaketa, sormen eta lekuarekin. «Jolasteak zentzua ematen dio bizitzari, bizipozarekin konektatzen zaitu, grinarekin eta beharrezkoa da hori».

Liburutegi beste jolasleku

Gaur egun bizitoki diren «espazio serioetan» esparru txikiak zabalduz joatea da gakoa Calabazaren arabera. Haren ustez, jolas librerako espazioak herri guztietan egon beharko lirateke, eta 24 orduz irekita, gainera. «Herri guztietan egon beharko luke jolastera joan ahal izateko leku ireki bat adin guztietarako. Liburutegi zerbitzu bat dagoen bezala liburuak hartu ahal izateko, leku bat jolastera joateko». Egun, tabernak dira sozializatzeko lekurik ohikoenak, eta etxeko txikienentzako prestatutako espazioak daude. Calabazak, baina, gauza gustagarriak egiteko lekuen falta sumatzen du; eremu publikoan jolasteko aukera oso urria dela dio. «Jendea norbere esparru pribatuetan jolasten da, seguru sentitzen den espazioetan». Aldiz, eremu pribatu horietan, norberak erabakitzen du momentu bakoitzean zein jolas nahi duen. «Azkenean, erabaki pertsonal bat da; ez da behar espazio berezirik, edonor edonon jar daiteke jolasten. Klik bat da, konexio gogo bat». Denak bat datoz bakoitzak erabaki behar duela momentu bakoitzean zein jolas behar duen.]]>
<![CDATA[«Herri guztietan behar dira laborategi komunitarioak»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2020-01-21/herri_guztietan_behar_dira_laborategi_komunitarioak.htm Tue, 21 Jan 2020 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2020-01-21/herri_guztietan_behar_dira_laborategi_komunitarioak.htm
Nondik dator biologia eta bideo jokoak elkartzeko ideia?

Zientzia laborategi profesionaletatik irten eta eguneroko bizitzan sartzen ari da, eta horrek aukera ematen du jokoak esparru horietan ere erabiltzeko. Hala, Stanfordko Unibertsitateko [AEB] zientzialariek joko biotikoak sortu dituzte, biologia eta jokoak uztartuz.

Nola eratzen dira joko biotikoak?

Joko biotiko bat egiteko web kamera bat —objektiboari buelta emanda— egitura batean jartzen da, eta horren gainean mikroorganismoak jartzen dira porta batean. Paramezioak eta euglenak izaten dira mikroorganismorik ohikoenak. Horiek pultsu elektrikoen edo argiaren bidez mugitzen dira, eta mikroskopioa ordenagailura konektatzean, irudia pantailan ikusten da.

Zein da prozesua?

Mikroorganismoek argiarekin edo korronte elektrikoekin sortutako pultsuak norberak kontrolatzen ditu arduino batekin eta joystick batekin, eta hala erabakitzen da mikroorganismoa nola mugitu. Gero, ordenagailuan irudiaren gainean joko digital bat jartzen da. Adibidez, futbolera joka daiteke pantailan. Aldiz, joko biotikoak gure antzinako bideo jokoak erabiltzen hasi dira joko berriak sortzeko.

Zertarako erabiltzen dira joko biotikoak?

Oso aproposak dira hezkuntzarako, baita ikerkuntzarako ere. Adibidez, orain DNA molekulak kopiatzeko erabiltzen den PCR teknikaren baldintzak hobetu daitezkeela frogatzen ari dira. Horretarako, zaldi lasterketen eredua kopiatuz, PCR teknika hobetzeko joko bat sortu dute. Apustuak egiten dituzte baldintza hobeak nork lortzen dituen ikusteko. Azken finean, prozesu biologikoan joko egitura sartu dute, ikerkuntza joko bihurtu, eta hala, gazteak ere hurbiltzeko.

Gazteak zientziara gerturatzeko modu bat dira, hortaz?

Jokoak dibertigarriak eta serioak izan daitezke. Horiek eragin ona dute pertsonengan eta gizartean. Halaber, diziplina bat baino gehiago hartzen dute kontuan, eta gazteak kontuan hartzen dira. Muntatzeaz gain, jokoa diseinatu ere egin behar izaten da: baldintzak, egiturak, bizidunak alda daitezke. Azken finean, gazteei zientziara gerturatzeko erraztasunak ematen zaizkie jokoen bidez.

Zuk zeuk egin Biologia izeneko mugimenduaren parte dira joko biotikoak?

Mundu mailako mugimendua da, eta horren barnean munduan pertsona asko laborategi komunitarioetan mikroorganismoekin hasi dira jolasten, bideo jokoak landuz. Esan daiteke une berean zientzia amateurrak eta profesionalak egin dutela bat. Zientziaren demokratizazioa lortu nahi dute.

Zientziaren demokratizazioa?

Hasieran, ez zegoen profesionalik, denak amateurrak ziren, eta ekarpen handia egin zuten. Zientzia profesionalizatu eta gero, aldiz, garestitu eta biztanle arrunten eskutik kanpo geratu zen. Ondorioz, laborategi komunitarioak sortu zituzten, zientzia lantzeko toki irekiak eta publikoak, edonor gerturatzeko eginak. Egun, herri guztietan behar dira laborategi komunitarioak.

Etorkizunean, zertarako erabiliko dira joko biotikoak?

Orain laborategi profesionaletan egiten dena laster komunitarioetan egingo da, bertan sortuko dira joko biotikoak, eta osasungintzan eta hezkuntzan erabilera izango dute.]]>
<![CDATA[«Mongoliak txiki egiten zaitu, ezdeusa sentiarazten zaitu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-01-08/mongoliak_txiki_egiten_zaitu_ezdeusa_sentiarazten_zaitu.htm Wed, 08 Jan 2020 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2020-01-08/mongoliak_txiki_egiten_zaitu_ezdeusa_sentiarazten_zaitu.htm Adios a Mongolia (Mongoliari agur). Hamabi urtean sei bidaia egin zituen Mongolian barrena, eta han bizitakoa bildu du. Hain zuzen, liburuaren helburua nomadek landatik hirira egiten duten azken bidaia kontatzea da. Horretarako, etnia eta ekosistema guztietako nomaden bizimoduan murgildu da, eta ibilbide osoa egin du, hiru etapak kontatzeko: familien landako bizimodua, ibilbidea eta hirira iristea.

«Ezerezak bere zentzu absolutua lortzen duen lekua». Hala deskribatzen duzu Mongolia zure azken liburuan.

Herrialdeari justizia egiten dion deskribapena da. Batik bat herrialdeko biztanleen erdiak hiriburuan bizi direla kontuan hartzen bada. Beste guztia husten ari da. Mongolia gizakiak ukitu gabeko naturaz beteriko zelaigune handi bat da. Mota guztietako ekosistemak batzen dira han, errepide eta goi tentsioko dorrerik gabe. Askatasun sentsazioa transmititzen du, ezerezarena. Beldurra ematen duen edertasuna da.

Natura hiriari gailentzen zaio?

Ulan Bator hiriburuan hirigunea mendiz inguratuta dago. Mendietan auzo pobreak daude, eta bertan, jurtak. Siberiaren antza duela esan daiteke, baina Mongolian landare gutxiago dago. Mongoliak txiki egiten zaitu, ezdeusa sentiarazten zaitu. Nik sentsazio hori atsegin dut.

Zein da bertako egoera politikoa?

Txikia izanik ere, herrialde handi baten moduko eraldaketa bizitzen ari da Mongolia. Demokrazia egonkortua dago, eta ustelkeria desagertuz doa. Arazo nagusia desberdintasun sozialak dira. Horrez gain, oharkabean igarotzen den herrialdea bada ere, baliabide natural asko ditu: mineralez betea dago, eta, ondorioz, presio politiko asko dituzte.

Mongoliako nomadak desagertzeko arriskuan daudela aipatzen duzu liburuan.

Mundu globalizatuan gizakiak jan, lo eta ugaldu baino zerbait gehiago egin behar du, eta hori nahi duenak nomadetan ez du aukerarik, artzaintza bakarrik duelako. Landa eremuan ez dago ikasi edo lan egiteko aukerarik. Gobernuak nomadak beraien artean komunikatzeko sateliteak jarri baditu ere, asko gelditzen da lantzeke. Kanpotik ikusita, nomaden bizimodua idealizatzen dugu, baina bertako errealitatea beste bat da.

Nolakoa da?

Oso gogorra. Landan bizi diren familiek ez dute komunik, eta neguak irauten duen lau hilabeteetan ez dira ezta dutxatzen ere. Denak elkarrekin bizi dira, eta ez dute inolako pribatutasunik familian. Horregatik, kilometro batzuk harago erosotasun batzuk daudela ohartzen direnean, oso zaila egiten zaie bertan jarraitzea. Horrez gain, haur eta gazteek sozializatzea behar dute, eta nomaden bizitzan ezinezkoa da. Hala ere, aipatu beharra dago familiek duten abegi ona.

Ondo egokitzen dira hirigunera?

Kostatzen zaie. Horregatik, askok jurtak jartzen dituzte auzo txiroetan landako bizimoduari izkin egin gabe hiriko erosotasunak eta aukerak edukitzeko. Halaber, hezkuntza eta osasuna dira nomadak hirietan bizitzeko arrazoi nagusiak. Mongoliako arazo handiena aukera falta da. Mongolia da munduko herrialde bakarra zeinak jatorrizko herritar gehiago dituen kanpoan bizitzen herrialdean bertan baino. Urtero 20.000 mongoliarrek uzten dute landa eremua hirira joateko.

Eta han espero dutena aurkitzen dute?

Ulan Batorreko biztanleria etengabe ari da hazten azken urteotan, eta, ondorioz, ez dago denentzako lan aukerarik. Jendeak desilusio handia hartzen du uste zuena aurkitzen ez duelako. Hori ez gertatzeko, askok ganadua saltzen dute, hirian nolabait bizi ahal izateko.

Zein ondorio izango ditu nomaden desagerpenak herrialdean?

Ez dakit. Ondorio argiena da biztanle gabeko eremu asko egongo dela, jendea herrietan kontzentratuko delako. Ez dakigu ganaduarekin zer gertatuko den. Mongolian pertsonak halako hogei abelburu daude. Barazkiak inportatu egin beharko dira. Nekazaritza garatzea litzake aukera bat, baina zero azpitik 40 gradutan zaila da.

Herrialdean gertatzen ari den eraldaketa nola bizi dute hiritarrek?

Hiritarrak landatarren aurka daude; lana eta baliabideak kentzen dizkietela diote. Are gehiago, hiria kutsatzen dutela aurpegiratzen diete, jurtetan berotzeko ikatza erabiltzen dutelako. Egia da munduko hiriburu kutsatuenetan neguan Ulan Bator bigarrena dela. Hori saihesteko, gobernuek formulak sortu beharko dituzte landatarrak hirietara egokitzeko. Badago hiri berri bat eraikitzeko planen bat martxan.]]>
<![CDATA[«Irratiei esker indartu zen musika klasikoa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-12-27/irratiei_esker_indartu_zen_musika_klasikoa.htm Fri, 27 Dec 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1887/032/001/2019-12-27/irratiei_esker_indartu_zen_musika_klasikoa.htm
Zer eragin izan zuen zen musika klasikoak II. Mundu Gerran?

AEB, Alemania eta Sobietar Batasuneko gobernuak konturatu ziren musika klasikoa kontzientzia politikoak moldatzeko oso tresna garrantzitsua zela. Haien sistema politikoak legitimatzeko musika egitasmoak erabiltzen zituzten, eta herritarrengan nazio kontzientzia handiagoa eragiten saiatzen ziren. Alemaniaren kasuan, adibidez, musikagileen handitasuna baliatuz, goragoko arraza zirela erakutsi nahi izaten zuten.

Zer musikagilek eta obrak izan zuten eragin handiena?

Alemaniako Weimarko Errepublikan, adibidez, faxismoa goratu aurretiko garaietan, Kurt Weill musikagilea aipatu behar da. Bertold Brechtekin batera egindako obrek izaera politiko sakona zuten, eta, Schoenberg edo Alban Berg-ekin alderatuta, herriarentzako artea egiten saiatzen zen. Argi zuen klase langileari zuzendutako musika egin behar zela, eta, horretarako, operak fabriketan, prostituzio etxeetan edo tabernetan jartzearen aldekoa zen, palazioetatik urruti.

Eta Alemaniatik at?

AEBetan musikagilerik garrantzitsuetako bat Aaron Copland izan zen. Ideia komunistak izan zituen, baina denborarekin bere historia ezabatuz joan da, egungo politikarientzat interesik ez duelako. Sobietar Batasunean, aldiz, Shostakovitx eta Prokofiev azpimarratu behar dira.

Nori zuzendua zegoen musika klasikoa II. Mundu Gerran?

Garai horretan, lehenengo aldiz indarra hartzen du musika klasikoa langile klasera gerturatzeko mugimenduak. Operek herriari loturiko gaiak erabiltzeaz gain, gobernuek langileei egokitutako prezioak adostu zituzten aretoetan. Kontzertuak ondo ikusiak zeuden, eta oro har nahiko ezagunak ziren.

Politika ildoei dagokienez, zeinek egiten zuen musika klasikoaren erabilera handiagoa?

Ideologia bakoitzak bere interesen arabera erabiltzen zuen musika klasikoa; hala, bakoitzak berari interesatzen zitzaion kontaketa eraikitzen zuen.

Zerk desberdintzen zituen ideologiak?

Sobietar Batasunean bultzatu ziren lehen demokrazia liberalak, adibidez, musika esperimentalagoa egiten saiatzen ziren, jazzarekin nahastuz. Urte batzuen buruan, ordea, Stalinen agindupean musika autoritario eta zorrotza goresten zen. Askoz hanpatsuagoa da, nazionalismoa bultzatzera bideratua. AEBetan, bestalde, Marc Blitzstein musikagile komunistak The Cradle Will Rock opera konposatu zuen, eta bertan langile klasearen altxamendua babesten zuen. Hasieratik saiatu ziren obra hura zentsuratzen, istiluren bat sortuko zuen beldurrez.

Zer zeregin zuten irratiek?

Autore zenbaiten arabera, irrati emankizunei esker indartu zen musika klasikoa II. Mundu Gerran. Tentu handiz ibili behar izaten zuten musika klasiko mota aukeratzerakoan, musikaren arabera entzuleari zein ideologiaren alde edo kontra zeuden iradoki ahal zietelako.

Hezkuntzan ere bazuen tokia musika klasikoak?

Hezkuntza izan zen herrialdeen artean desberdintasun handietako bat. AEBetan adibidez proiektu musikal federalak finantzazio garrantzitsua izan zuen kontserbatorioak egin, ikasleak hezi eta orkestrak sortzeko. Ondorioz, jende askoren interesa piztu zuten.]]>
<![CDATA[Buruak eztanda egin arte]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-12-21/buruak_eztanda_egin_arte.htm Sat, 21 Dec 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-12-21/buruak_eztanda_egin_arte.htm
Migraina bat prozesatzerakoan, garuneko zenbait alderdi aktibatu eta aldi berean substantzia batzuk askatzen dira, zeinek buruko minean eragiten duten. Migrainak dituen paziente batek hilabetean pasarte bat eta lau bitartean izaten ditu, eta pasarteek normalean lau ordu irauten dute. «Badaude gutxiago dituztenak, eta badaude ia egunero buruko mina dutenak ere», zehaztu du Alfredo Rodriguez-Antiguedad IMQ-ko neurologo eta Gurutzeta ospitaleko neurologia saileko buruak. Buruaren zati batean sentitzen diren taupaden bidez identifikatzen dira migrainak, eta aldi bakoitzean buruko atal desberdin batean ager daitezke. «Pazienteak ikusmena aldatu edo presioa nabaritzen duenean jakiten du migraina hasten ari zaiola». Batik bat egunez izaten dira.

Migraina, bestalde, aldi batekoa zein kronikoa izan daiteke. Bigarren kasu horretan, pazienteek hamabost egunez egunero izan ditzakete buruko minak, eta sarritan bizimoduan eragiten diete. «Iktusaren ondoren, ezgaitasun handiena eragiten duen gaixotasuna da migraina; hortaz, ez zaie garrantzia kendu behar», ohartarazi du Fernando Belasko Gurutzeta ospitaleko neurologo eta Biocruces-eko ikertzaileak. «Azpimarratu behar da ez dela gaixotasun larria, eta nahiz eta ikertzeko asko izan, tratamendu eraginkor asko daude krisi larriei aurre egiteko eta hala nolabaiteko bizitza arrunta egiteko». Migraina kronikoa duten pazienteei bizi soziala, lanekoa eta familiakoa mugatzen die buruko min bizi-bizia izateak.

Halaxe gertatzen zaio Karmele Heviari. 7 urte dituenetik pairatzen ditu migrainak, eta «asko» sufritu izan du. Gaixotasunari aurre egiteko makina bat medikamentu hartu izan ditu, baina ez du lortu inoiz minak baretzea. Adierazi du beretzat hau dela sistemarik eraginkorrena: isiltasunean, ilunetan, leihoak itxita, etzanda, geldi, eta egun oso bat edo gehiago jan gabe egotea. «Ez dut goserik izaten: sabela itxi egiten zait. Beste batzuk, berriz, botaka ibiltzen dira». Heviaren kasuan, goizean goiz hasten zaizkio migraina zantzuak, eta, orduen joanarekin, gorputzaldi txarra jarri eta ezin izaten du ez argirik ez soinurik jasan. «Migrainek inhabilitatu egiten naute erabat: trapu baten gisara gelditzen naiz». Azaldu duenez, lanean aritzen zenean medikamentuz goraino joan behar izaten zen behin baino gehiagotan, eta hamabostean behin izaten zituen. «Gainera, hiru egun irauten zuten».

Hainbat ikerketaren arabera, zenbait jakik, usain batzuek edota alkoholak ere badute zerikusia migrainekin. Heviak, adibidez, adierazi du gaztak eta txokolateak kalte handia egiten diotela. Batik bat emakumeek pairatzen dute migraina. Rodriguez-Antiguedaden arabera, hormonekin zerikusia dute migrainek, eta hargatik lotzen dira emakumeekin. «Emakumeek duten estrogeno kargarekin lotura zuzena duela uste da», adierazi du. Horregatik, hilekoaren garaian ohikoagoa da emakumeek buruko min gehiago eta handiagoak izatea. Horrez gain, minak handiagoak izaten dira hormona aldaketak daudenean, hots, umetatik gaztarora igarotzean edota menopausia garaian.

Ane Ipiña gazte bilbotarrak ere migrainak pairatzen ditu. Antisorgailuak hartu izan ditu noizbait, eta, pilula horiek migrainentzako farmakoekin nahastu izanaren ondorioz, hilerokoa urtean hiruzpalau aldiz soilik du orain, nabarmendu duenez. Nerabezaroan izan zituen bilbotarrak lehen migrainak.

Bestalde, Ipiñak adierazi du lan elkarrizketetan ahal dela gaia ezkutatzen saiatzen dela. «Lan elkarrizketetan ez dut esaten migrainak ditudala; enpresek ez dute kontratatu nahi sarritan etxean gelditu beharko duen norbait». Migrainak dituzten aldiro medikuen ziurtagiria behar izaten dute lantokian.

Bilakaerari dagokionez, berriz, gorabehera ez da urteekin ugaritu, Rodriguez-Antiguedaden ustez. «Egungo bizimoduak ez du eragin zuzenik: pazienteak gorputzean dakarren zerbait da, organismoko ezaugarriek zehazten dutena». Maiztasuna handiagoa edo txikiagoa izan daiteke, baina gizakiek aurretiko joera izaten dute. Kontsultetan nabari dute pazienteen gorakada, baina, kasuistikari baino gehiago, gizartean zabaldu den ezagutzari atxikitzen diote. «Tratamenduen inguruko informazio gehiago dute orain, eta gehiago jotzen dute kontsultetara». Hala ere, gaur egungo bizimoduak, orduz kanpoko jatorduek, baraualdiek, estresak eta lo faltak nolabait eragiten dutela diote medikuek. Migrainen berezitasuna, hain zuzen, buruko minekin batera zenbait sintoma azaltzea da: intolerantzia argiari eta soinuari, goragalea eta oka egitea, besteak beste. Ipiñak gaineratu du bere kasuan erretzeak ere eragiten duela migrainetan. «Gutxiago errez gero, buruko minak ere gutxitzen dira». Pazienteek migrainak dituztenean, bestalde, argirik gabeko logela batean sartu eta lo egin behar izaten dute mina pasatzeko. «Lo egin ostean, askok hobekuntzak izaten dituzte», azaldu du Rodriguez-Antiguedadek.

Buruko mina baino gehiago

Ezein buruko min migrainatzat hartzea zabaldua dago. Baina medikuek argi utzi nahi dute buruko min soilak izateak nahitaez ez duela esan nahi migrainak izatea. Ehundik gora buruko min daude, eta horien artean mota jakin bat da migraina. Hala ere, zefalea tentsionalarekin batera gertatzen diren buruko gaitzen %90 dira. «Buruko gaitz guztiak ez dira migrainak, eta bakoitzak bere tratamendu pertsonalizatua du», azpimarratu du Rodriguez-Antiguedadek. Bestalde, migraina pasarte larriak dituzten pazienteekin medikamentu bidezko tratamenduak jartzea izaten da ohikoena, ahal den neurrian gutxiagotzeko. «Paziente batzuei medikamentuak migrainen garapena eten ere egiten die», esan du Rodriguez-Antiguedadek.

Familian ahaide batetik bestera, belaunaldiz belaunaldi transmititu daitezke migrainak, eta kide batek baino gehiagok izan ditzake. Ipiñaren kasuan, adibidez, berak, aitak eta anaia nagusiak dituzte familian migrainak. Bakoitzak, baina, modu desberdinean bizi ditu. «Nik gutxi gorabehera astean behin izaten ditut minak, aitak eta anaiak, aldiz, hilabetean behin izaten dituzte, baina haien kasuan biziak izaten dira». Horrez gain, sintometan ere agertzen dituzte desberdintasunak. Ipiñak, adibidez, migrainez gain, ez du albo kalterik izaten; bere senitartekoetan, aldiz, ohikoa da egun horietan goragalea edo beherakoa izatea.

Gaur egun, ez dago sendabiderik migrainentzat, eta hori batik bat lotua dago ondoretasunezko eritasuna izatearekin. Azken urteotan, baina, medikuntzan hainbat aurrerapauso eman dituzte ikertzaileek. Joan den azaroan argitaratutako albiste baten arabera, adibidez, migrainak prozesatzen dituen CGRP substantziari aurre egiteko antigorputzak komertzializatzen hasi dira zenbait laborategi. Hala ere, oraindik ospitaletan ez dago erabilgarri. Migrainen mekanismoan zuzenean jarduten duen lehen tratamendua da.

Aspalditik, oso ohikoa da migrainak dituzten pazienteei farmakoak errezetatzea. Horrek 1990eko hamarkadan iraultza txiki bat ekarri zuen medikuntzan, eta batik bat krisi larriak tratatu eta eragile posibleak saihesteko erabiltzen dira. Tratamendu horiei erantzuten ez dieten pazienteei, berriz, botox infiltrazioak egiten dizkiete; azken urteotan gero eta gehiago erabili dute metodo hori. Toxina botulinicadeitzen den substantzia txertatzen diete garunean, hain zuzen.

Belaskok adierazi duenez, garunaren inguruko hainbat puntutan egiten dira infiltrazioak: buruan, lepoan eta sorbaldetan. «Aho bidezko tratamenduei erantzuten ez dieten pazienteentzat aukera ona da». Baina paziente gutxi batzuentzat da egokia.

]]>
<![CDATA[Ametsik garaienak eskalatzera]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/030/001/2019-12-12/ametsik_garaienak_eskalatzera.htm Thu, 12 Dec 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1921/030/001/2019-12-12/ametsik_garaienak_eskalatzera.htm holita esaten dieten emakume eskalatzaile batzuek haiek ere mendietara igotzeko eskubidea eta indarra dutela aldarrikatu zuten duela zenbait urte. Boliviako emakume indigenak dira cholitak. 2015. urtean sortu zuten eskalatzaile taldea, eta, ordutik, hainbat menditara igoak dira. Halaber, joan den urtarrilean, Ameriketako mendirik garaienera, Aconcagua mendira (6.962 metro), igotzera ausartu ziren, eta taldekideetako bik gailurreraino igotzea lortu zuten. Espedizio hartan bizi izandakoarekin Cholitas dokumentala filmatu du Iruñeko Arena Comunicacion ekoiztetxeak. Dokumental hori aurkezteko etorri dira Euskal Herrira cholitak; Bilboko BBK Mendi Film Festivalean egon dira aste honetan.

Mendia, pasioa izanik, aske sentitzeko eremua dela diote cholita eskalatzaileek, eta, espedizio horren bidez, duela gutxi arte beraien herrialdean eta inguruetan emakumeek mendietara igotzeko zituzten hesiak apurtu dituztela sentitzen dute; hala aitortu dute.

Elena Quispe, Cecilia Llusco, Lidia Huayllas, Dora Magueño eta Ana Lia Gonzales dira cholita eskalatzaileen taldeko partaideak. Aimara komunitatekoak dira bostak, eta El Palo (Bolivia) hiria dute bizitoki. 4.000 metroko garaieran bizi dira. Haien senarrek, edo gazteenen kasuan aitek, turisten eta kanpotarren mendi espedizioetako gidari lanak egiten dituzte, eta, ondorioz, cholitek ondo dakite zertan datzan mendi bat eskalatzea. Gizonek erakusten dizkiete mendiak eskalatzeko teknikak, eta, askotan, turistekin batera joaten dira, «beti atzean gelditzen gara», aitortu du Quispek. Mendiko oinarrizko zenbait ikastaro eta ingelesezkoak ere jaso dituzte. Urte hauetan familiek eman dieten babesa eskertu dute: «Amets bat geneukan, eta beraiek lagundu digute betetzen».

Lehen aldia

Itsasoaren mailatik 6.088 metrora dagoen Huayna Potosi (Bolivia) mendira igo ziren, aurrenekoz, cholita eskalatzaileek. Emozioz gogoratzen dute gailurrera iritsitako momentua: «indarrik gabe ginen, baina gure arteko babesak eta geneukan ilusioak bultzatu gintuen goraino iristera», azaldu du Magueñok. Taldeko zaharrena da, 54 urte ditu, eta mende laurden baino gehiago darama espedizioen parte izaten. Eskalatzen, baina, duela lauzpabost urte hasi zen. Beheko kanpalekuan, senarrentzat zein mendiko turistentzat kozinatzen zeuden bitartean, amesten hasten zirela kontatu du. «Kanpalekuan bakarrik gelditzean, zerura begiratu eta hain goian gertatzen zena bizi eta sentitu nahi nuen nik ere». Hainbat urtez, amesteaz konformatu behar izan bazuten ere, aitortu du sekula ez zuela galdu noizbait esperientzia hori bizi izateko itxaropena: «Turista batzuk triste, beste batzuk alai, asko nekatuta eta zenbait haserre ikusten nituen, jakin-mina nuen jakiteko sentimendu haiek zeren ondorio ziren». Turista haiek bezala, haiek ere aukera bat nahi zuten. Gaur egun, 35 urteko Ana Lia Gonzales alabarekin aritzen da Dora Magueño mendiak eskalatzen. Horren erakusgarri da cholitek zer eragin duten Boliviako gazteengan: «Eredu gara, Boliviako emakume gazteek eskalatu edo bestelako kirolak egin ditzaten», esan du Gonzalesek. Harro sentitzen dira. «Guk beti esaten dugu zein adin dugun, hala jende gaztea motiba dezagun», gehitu du Huayllasek.

Haiei aukera iritsi zitzaienean, eskalatzeko prozesuak eta teknikak ikastea ez zitzaiela batere xamurra egin aitortu dute cholitek. «Hasieran, ez genekien tresneria nola erabiltzen zen: kaskoa, kranpoiak nola jarri, edo nola lotu behar ginen», kontatu du Quispek. Alokatutako tresneriarekin aritzen dira cholitak gehienetan, erosteko baliabide ekonomikorik ez dutelako.

Nortasunez, aldapan gora

Deigarriena ez da bost emakumeak munduko mendi garaienetara igotzen direla. Haiek igotzeko soinean jantzita eramaten dituzten pollera deituriko gonak dira jendearen arreta erakartzen dutenak. Gona zabal koloretsuak dira pollera-k, eta bizkar zaku eta kranpoiekin zein sokekin uztartzen dituzte eskalatzaileek jantzi horiek. «Gure identitateak eta tradizioak ez galtzeko erabiltzen ditugu pollera-k, indarra eta adorea ematen digute», azaldu du Lluscok. Are gehiago, jantzi horiekin, beraien sustraiak oroitzen eta irudikatzen dituztela dio. Borrokaren sinbolotzat ere badituzte jantziak. «Honaino iristeko borrokatu behar izan dugunaren erakusgarri dira».

Wiphala bandera mendian gora doazela eramaten duten beste sinbolo bat da, hots, Andeetako herrialde indigenak ordezkatzen dituen bandera: «Banderarekin, landa eremua jatorri dugun indigenak garela erakusten dugu, eta, gainera, harro diogu», nabarmendu du Lluscok. Boliviarrak jende iraultzailea direla azaldu dute: «Eskubideen alde borrokatzeko grina dutenak, eta hori gure espedizioetan ageri da». Aldiz, jantzi eta bandera sinbolo gisa erabiliz, espedizioek nazioartean oihartzun zabala lortu duela azpimarratu dute. Halaber, kanpotik jaso duten babesa ikaragarria izan dela diote.

Diskriminazioa

Bolivian edozein menditara igo nahi dutenean, tradizioak hala eskatuta, aurrez eskalatzeko baimena eskatu behar izaten diote ama lurrari. Erritu bat betetzen dute. Horretarako, koka hosto batzuk eta alkohola lurperatzen dituzte. «Gure amonek hori erakutsi ziguten», azaldu du Huayllasek. Hala, mendian dauden espirituei baimena eskatzen diete hara igo ahal izateko, eta eguraldi ona eta zortea izateko.

2015. urtean sortu zuten emakume eskalatzaileen taldea, eta, hasiera hartan, 11 emakume izan ziren. Debekuen aurka aritu ziren: besteak beste, gaizki ikusiak zeuden haien herrialdean; batik bat, gizonezkoen aldetik. «Egiten ari garen bidea ez da batere erraza. Mendi gidari eta eskalatzaile batzuek diskriminatu egin gaituztela sentitu dugu», esan du Huayllasek. Gaineratu dute lana kentzen ari zaizkiela ere leporatu dietela. «Gu umiliatzen saiatu dira. Esaten ziguten ez ginela gai izango mendi horietara igotzeko eta bidean hilko ginela». Emakume eskalatzaileek aitortu dute kritikei entzungor eginda indartsuago egin direla. «Erakutsi diegu indarrarekin eta adorearekin edozer lortzeko gai garela. Ekintzekin erakutsi nahi genuen gure balentria, hitzekin baino gehiago». Berretsi dute xede nagusia dela andetar nortasuna aldarrikatzea eta emakumeek pairatzen duten diskriminazioa salatzea.

6.000 metrotik gorako mendietara igotzen badira ere, haien egunerokoa berbera dela nabarmendu dute: «Ederra da lortutako guztiaren ondoren familiarengana itzultzea», esan du Huayllasek. Gaineratu du lehenago diskriminatuak eta mendekoak zirela, baina orain badutela esperantza zer egin nahi duten erabakitzeko. «Norbaitek amets on bat badu, amesteak ez du kosturik, eta gauzatzeak ere ez. Hortaz, ametsak jarraitu eta lortu behar ditugu». Gonzalesek adierazi du ahaldunduago eta kontzienteago direla egun.

Amesten segitu nahi dute cholitek eta etorkizuneko erronketan jarria dute arreta. Ameriketatik kanpoko mendiak probatu nahi dituzte: Everest mendia da haien jomuga nagusia. Baina adierazi dute Txileko Nevado Ojos del Salado ere eskalatu nahi dutela ere. Espedizio horietarako, baina, finantzaketa behar dute.]]>
<![CDATA[«Giza laguntzaren %2 soilik bideratzen da hezkuntzara»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-12-05/giza_laguntzaren_2_soilik_bideratzen_da_hezkuntzara.htm Thu, 05 Dec 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-12-05/giza_laguntzaren_2_soilik_bideratzen_da_hezkuntzara.htm Awlad. Hesiak Gainditu dokumentalak. Hain zuzen, gatazkan dauden sorterrietatik ihes egin behar duten lau haurren egunerokoak nolakoak diren kontatu dute ikus-entzunezko horretan. Zehazki, haur horiengan eskolaratzeak edo ez-eskolaratzeak zer eragin duen erakutsi nahi izan dute; horretarako, Europa Mendebaldeko bi adibide eta errefuxiatuen kanpamentuetako beste bi aukeratu dituzte.

Zertan aldatzen da Jordaniako Zaatari kanpalekuan dagoen haur baten egunerokoa eskolara doanean?

ANE IRAZABAL: Eskolan oinarri bat jasotzeak balio dio haurrari ulertzeko, ezkontzeaz aparte, bizitzan aukera gehiago ere badituela. Azken finean, hezkuntzan inbertitu ezean, ezkontza goiztiarrak bultzatzen ari dira agintariak. Dokumentalean, adibidez, hori ikusten da Jordaniako ahizpen kasuan.

Zein da haien egunerokoa?

COSIMO CARIDI: Kanpamentuetan ez dute ezer egiteko aukerarik, janaria lortzeko ilara egitea baino. Ondorioz, haien harremanak kanpamentuetako pertsonetara eta familietara mugatzen dira. Haur horiek ezkontzen direnean bihurtzen dira heldu. Europa Mendebaldean, aldiz, eskolan gertatzen da aldaketa hori. Hortaz, migraziotik haratago doan kontua da. Hezkuntzarako sarbideak familiei eta haur horiei nortzuk diren aldarrikatzeko aukera ematen die.

Familiak kontziente dira eskolaratzeak duen garrantziaz?

C.C.: Kanpamentuetan egunero janaria hartzeko ilaran bi ordu egiten dituzten familientzat, beraiek ilaran denbora gehiago egin behar izatea esan nahi du haurrak eskolara joateak. Eta kontuan hartu behar da munduan daudenetatik haurren populaziorik handiena bizi dela kanpamentuetan. Horrek esan nahi du, hezkuntzan behar beste ez inbertitzeagatik, aukera asko daudela belaunaldi hori galtzeko. Europan duela 150 urtetik dugun eskubide bat da hezkuntzarena, eta gatazka lurraldeetan gerrak sortu aurretik ere bazuten.

Gatazketatik ihesi, Europa mendebaldera doazen haurren eskolaratzea nolakoa da?

A.I.: Dokumentalean desberdintasunak ikusi ditugu Oñatiko [Gipuzkoa] eta Berlingo haurren artean. Oñatin, esfortzu handia egin zuten, eta haurra berehala bihurtu zen komunitatearen parte. Ondorio ikaragarri onak izan ditu horrek haurrarengan. Berlinen, aldiz, nahiz eta hezkuntza sistema ona izan, bakardade handiagoa nabaritu dugu.

Europako politikariek behar besteko garrantzia ematen al diote gaiari?

A.I.: Europako herrialdeak errefuxiatuak hartzen ari direla diotenean, ez dira betetzen ari. Harrera, lo egiteko tokia eskaintzeaz gain, pertsona horietan inbertitzea ere bada. Eta horretan ez da esfortzurik egiten. Azken finean, Europa bere benetako aurpegia ematen ari da, larrialdiko erantzunak ematen ditu, baina egoera hori baino larriagoa da.

Zer egoeratan gelditzen dira haurrak?

A.I.: Europa denbora igarotzen uzten ari da, gaia saihesten du etengabe, eta horrek arrisku handiak sortzen ditu. Baina haurrek kontzientzia hartzen dutenerako, helduak izaten dira, eta orduan ohartzen dira etorkizunik ez dutela. Hots, hezkuntza formalik ez jasotzeak arriskuan jartzen die etorkizuna. Gaur egun, giza laguntzaren %2 soilik bideratzen da hezkuntzara, eta, ondorioz, belaunaldi osoei aukerak kentzen dizkiete, etorkizuna lapurtuz.

Zertan bereizten dira dokumentaleko lau haurren egunerokoak?

C.C.: Ume batentzat, kanpamentu batean egotea kanpin batean egotearen modukoa da. Humanitate handiarekin ikusten du bizitza, eta ez da arriskuen jabe. Baina Berlinen, ikastetxe eta hezkuntza sistema perfektu batean dagoen haurra ez dago kanpamentuetako haurrak baino zoriontsuago. Umeak ume dira, tokiaren arabera ere. Batik bat, etorkizunean lor dezaketen profilak bereizten dituzte.

Zer ondorio atera dituzue?

C.C.: Estatu guztiek eskaini behar diete hezkuntza formala herritarrei. Irakaskuntzako lehen 10-12 urteak ezinbestekoak dira, haurrak ulertzen has daitezen familiatik haratago zer rol duten gizartean, eta hori ez da gertatzen gatazka bizi duten haurrengan. Inpresio handia egin digu, haur horiek bost urte barru nola egongo diren hausnartzeak. Ardura sentsazio handia gelditu zaigu.]]>
<![CDATA[«Egunen batean gauzatuko da Guggenheim Urdaibai proiektua»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1952/046/001/2019-12-01/egunen_batean_gauzatuko_da_guggenheim_urdaibai_proiektua.htm Sun, 01 Dec 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1952/046/001/2019-12-01/egunen_batean_gauzatuko_da_guggenheim_urdaibai_proiektua.htm
Bilbao 700 fundazioaren lana bukatzea erabaki duzue. Zer dela eta?

Fundazioak azken 20 urte hauetan sendotu egin ditu Bilboko kultur ekintza garrantzitsuenetakoak; horretarako sortu zen. Diktadurak memoria ukatu zigun eta gu berreskuratzen saiatu gara. Gaur egun ekitaldi asko ez ziren existituko erakundea sortu eta bi urtera desagertu balitz. Programak egonkortuta daude, eta ez dira desagertuko. Fundazioa tresna izan da horiek aurrera eramateko, baina iruditzen zaigu orain beste batzuei dagokiela tresna izatea.

Esan izan duzu saregilea izatea zela zure berezko bidea, baina ikastea erabaki zenuen.

Etxean bost anai-arreba gara; aita arrantzalea zen, eta arrantzontzi bat genuen. Ama bertan saregile aritzen zen. Nik afizio handia neukan ikasteko. Amari gerrak eten zion ikasteko bidea, eta nik nahi nuena ikasteko esaten zidan, 14 urterekin joango nintzela saregile. Batxilergoa egiten hasi nintzen, batak bestea ekarri zuen, eta, azkenean, Kimika ikasketak egin nituen Zaragozan [Espainia].

Noiz gogoratzen duzu politikarekin izaniko lehen harremana?

Politikoki oso markatua egon naiz umetatik. Aitita eta amamarekin bizi ginen, eta gerrako istorioak kontatzen zituzten etengabe. Marka politiko hori etxeko gauza baten gisan bizi nuen, ez zena kalean esan behar. Batzokiak zituen bi logeletan bizi ziren, orduko batzokiaren arduradun zirela. Familia batua, alaba bakarrekoa, eta konfiantzazkoa. Ezaguna herrian eta naturaltasun osoarekin bizi genuen.

Bi hamarkada egin zenituen irakaskuntzan, baina kasualitatez hasi zinen, beharra zegoelako.

1972.urtean, karrera bukatu nuenean, espediente ona neukan, eta Faes laborategira joan nintzen Erandiora [Bizkaia], analisi kimikoak egiteko pertsona bat behar zutelako. Esan zidaten ez nuela sartzeko aukerarik, emakumeek, seme-alabak izateaz gain, gaixoaldi asko edukitzen ditugula-eta. Zaragozatik hona itzultzean, hemen pil-pilean zeuden ikastolak; irakaskuntza publikoa frankista zen. Euskaldun tituludunak behar ziren, are gehiago zientzietakoak. Proba egiteko sartu nintzen irakaskuntzan, gustatu egin zitzaidan eta gelditu egin nintzen. Bilboko Irakasle Eskolan zientzia atala euskaraz sortzen aritu nintzen, besteak beste.

1994an Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikako sailburuordetzara joan arte.

Euskara Sustatzeko zuzendari joan nintzen hasieran, Mari Karmen Garmendiak deitu zidan. Momentu hartan, Loiuko [Bizkaia] Lauro ikastolan ari nintzen zuzendari pedagogikoko lanean. Hilabete gutxira HABEko [Helduen Alfabetatze eta Berreuskalduntzerako Erakundea] zuzendari izendatu ninduten, eta urtebeteren ostean sailburuorde nintzen Hizkuntza Politikan.

Garai hartan hasi zen helduen euskalduntze alfabetatzearen sektorearekin, AEK Alfabetatze-Euskalduntze Koordinakundearekin, zegoen gatazka bideratzen. Zein izan zen zure rola?

Norbait gizarte ekimeneko sektoretik datorrenean, oso barneratua izaten du, nik behintzat badaukat, publikoaren eta jabetza pribatuaren arteko osagarritasuna eta elkarlanaren beharra. Uste dudalako elkarlan horretatik gizartea sendoagoa dela, eta gizartea sendo badago, datozen eguraldi txarretan ere hobeto eusten diola. Sektore publiko hori monopolio bihurtzen bada, aldiz, gizartearen geldotzea da arriskua. AEK egoera horretan zegoen, zeharo sistematik kanpo. Berak bere bitartekoak erabiltzen zituen, ahal zituen moduan, baina homologazioetatik ere urruti zegoen. AEK-ko arduradunak beren aldarrikapenekin aurkeztu ziren nire bulegoan. Hartu nituen, eta entzun nituen. Horrela, bideragarritasun plan bat ere egin genuen; horrek diru berezi bat ekarri zuen, eta hitzarmena lortu genuen. Hortik aurrera, AEK beste bide batetik sortu zen, euskaltegi itunpeko edo jabego sozialduna.

Erraza al zen gizarte arloko euskalgintza eta administrazioaren artean zeuden mesfidantzak gainditzea?

Ez, konplikatua zen. Konfiantza irabazi egiten da alde bietatik, eta tarteko iskanbila politikoek mesfidantza handiak izatera bultzatzen zuten. Baina orain beste toki batzuetan dagoen elgorria, guk pasatu genuen arlo askotan. Hainbat aldiz joan behar izan nuen Eusko Legebiltzarrera akordio horiek zirela eta.

Euskaldunon Egunkaria izan zen kudeatzea egokitu zitzaizun beste kontuetako bat.

Ni sartu nintzenerako, harremanak hautsita zeuden. Joan Mari Torrealdai eta Martxelo Otamendi etortzen ziren bileretara, eta elkarrizketa oso luzeak izaten genituen. Ordura arte deialdi batean sartzen ziren euskara hutsezko argitalpen guztiak, eta azpimailak egin genituen hedabideak sailkatzeko. Hori oinarri hartuta, hitzarmen konkretuak egiten hasi ginen.

Nola bizi izan zenuen Euskaldunon Egunkaria-ren itxiera?

Ordurako Eusko Jaurlaritzatik kanpo nengoen. Ikaragarria izan zen. EBBko idazkaria nintzen, eta Egunkaria-ren aldeko manifestazioa egin zen egunean urteko aberri batzarra geneukan. Eten egin genuen batzarra, nahi zuena Donostiako manifestaziora joan zedin. Gizarte osoarentzat oso gogorra izan zen.

Hain zuzen, Eusko Jaurlaritzatik EBBko idazkaritzara egin zenuen jauzi.

Gizartean etsipena nagusi zen garaian hartu nuen EBBko idazkaritza. Lizarrako akordioa erori berri, 2000. urtea urte odoltsua izan zen. Ondo zihoan su-etena bukatu zen, eta gogoratzeko mingarriak diren istorioak bizi izan genituen. Adibidez, ETAk EBBrekin akordioa sinatua zuela zioen. Egoera hartan oso alderdi sendoa ezagutu nuen, pertsona sendoak. Une gogorretan asko ikasteko aukera eman zidaten. Gatazka politiko bat ordezkatzea zen gure funtzioa, eta estatutuaren erreformarako bidezko legea erabiltzen saiatu ginen; baina beti ezezkoa jasotzen genuen Espainiatik. Hurrengo urteetan Ibarretxe Planak nolabaiteko ilusioa piztu zuen, baina zaila zen kontra zeuden indarrak kontrolatzea. Are gehiago, alderdi politiko baten legez kanporatzea eta Juan Mari Atutxaren epaiketa ere tartean izan ziren.

Posible ikusten duzu Ibarretxe Planaren antzeko ekinaldirik etorkizunean?

Jendea ez dago prest frustraziora eramango gaituzten egoerak bizitzeko, inozentzia galdua dugu. Abaguneak erabili behar dira, norbere diskurtsoei eta arrazoiei eutsiz, horiekin noraino irits gaitezkeen ikusteko. Jendeak nahi duen tokiraino ailegatuko gara, baina lehenengo gizartean lortu behar da akordio handi bat. Ezin da barruan iskanbila handiagoa egon kanpokoekin baino.

Nola ulertu behar da kultur politika?

Kultura elikagai ezinbestekoa da, eta teorian edukitzen duena baino atentzio handiagoa beharko luke. Kultur politika, egiten den moduaren arabera, gizartea kohesionatzeko, helduago izateko edo gizarte moduan komunitate osasuntsuagoak edukitzeko tresna oso garrantzitsua izan daiteke. Uste dut kulturak bizi gaituela.

Guggenheim museoarekin lortutako akordioa izan zen diputatu gisa lortutako mugarri garrantzitsuenetako bat.

Guggenheimekin 20 urterako hitzarmena lotzea ikaragarria izan zen. Lorpen handia zen hango funtsak kostu barik hona ekartzea. Ez zen erraza izan, batez ere urte hauetan New York apur bat jeloskor egon delako. Gezurra badirudi ere, urte batzuetan haiek baino bisitari gehiago izan ditugu.

Kultura diputatu zinela apustu nagusietakoa Guggenheim Urdaibai proiektua izan zen. Azkenean ez zen gauzatu.

Egunen baten gauzatuko da Guggenheim Urdaibai proiektua. Museoak edo kultur zentroak egiteko modu asko dago. Guggenheim Urdaibai proiektua aztertzen 25 pertsona inguru ibili ginen, alor desberdinetako adituak tartean. Egun, gure artean ditugun museoak bisitatzeko, ikusteko eta azalpenetatik ikasteko egokiak dira. Taldearen espiritua hori aldatzea zen, Guggenheim Urdaibai proiektua esperimentatzeko zentro gisa proposatu zen. Horretarako, mundu mailako artistak bertan bizitzen jartzea da asmoa, eta bertatik artistak, unibertsitateko ikasleak edo ikastetxeetako gazteak igarotzea, haiekin esperimentatzeko. Egiteko artea da han definitzen dena, eta, horretarako, Urdaibai toki egokitzat hartzen zen. Bilbotik gertu, Bizkaiko eskualde garrantzitsu batean.

Orduan, zer gertatu zen?

Batzuk beldurtu egin ziren, beste batzuk isildu, eta besteak edozein ideiaren kontra doaz, politikoki kontra daudelako. Aldaketari beldurra dion jende asko dago. Seguru nago esan izan bagenu garai hartan Urdaibain izan beharrean Enkarterrin egingo genuela batzuek proiektuaren alde egingo zutela. Horrelakoak gara sarritan. Baina uste dut egunen batean aterako dela; atera beharko luke. Oso gauza esperimentala da, desberdina, berritzailea. Azterketa guztiak eginda daude; lehiaketa egitea falta da. Egingo da.]]>
<![CDATA[Soilik aberatsenak etorriko dira]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-11-21/soilik_aberatsenak_etorriko_dira.htm Thu, 21 Nov 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-11-21/soilik_aberatsenak_etorriko_dira.htm
Munduko beste toki batzuetan Eurokopa bezain ekitaldi handietan gertatzen dena eredu hartu dute Bilbon, eta ostatuetako enpresariek, eskariak handituko direla aurreikusita, negozioetako prezioak nabarmen garestitu dituzte. Horren erakusle da Eurokopa aurreko hilabetearekin alderatuz ostatu batzuek ia bost aldiz garestiago ezarri dituztela ohiko prezioak futbol txapelketaren egunetarako. Hala ikus daiteke Interneteko zenbait bilatzailetan arakatuz gero. Hain zuzen, Eurokopa Honi Ez egitasmoak sare sozialetan egin zuen lehen salaketa.

Bilbao Destino da Bilboko hotelen elkartea, eta hotelen jabeek bertan adosten dituzte halako ekitaldietan hartu beharreko erabakiak. Elkarteak, baina, adierazi du ez duela adierazpenik egingo gai horren inguruan. Bestalde, Bilboko Udaletik adierazi dutenez, Bizkaiko hiriburuan nazioarteko ekitaldiak egiten direnean «ohikoa» da ostatuetako prezioak igotzea. Eurokoparen egoerak ez ditu politikariak arduratu. Sortzen diren espektatibei egozten diote igoera hori, hain zuzen. Xabier Otxandiano Garapen Ekonomiko, Merkataritza eta Enpleguko zinegotziak, baina, azpimarratu du udalaren helburu nagusia hiriaren jasangarritasuna bermatzea dela. «Gure helburua ez da datorren urtean Bilbon diru sarrera handiak izatea; guk etorkizunera begiratzen dugu». Horretarako, hiriko enpresariei erantzukizunez jarduteko deia egiten diete: «Zaindu dezatela munduan zabaltzen duten Bilboren irudia».

Adostasuna nagusi

Ostatuetako logelen prezioak, baina, merkatu libreak ezartzen ditu; hau da, enpresari bakoitzak nahi duena egin dezake, eta ez dago mugarik zehaztuta. Hori horrela, udalak ez du eskumenik debekatzeko ere. Eskariaren eta eskaintzaren legea esaten zaio azken horri. Horregatik, prezioei begira nolabaiteko oreka bati eustea aholkatzea da Bilboko Udalak egin dezakeen gauza bakarrenetakoa. Hala ere, uste dute Eurokopa Bilbon jokatzeak eragin positiboa izango duela, prezioak prezio. Are gehiago, Otxandianok adierazi du hiriarentzat oso interesgarria dela halako ekitaldi gehiago erakartzea datozen urteetan. Era berean, azaldu du zaila dela datuak ikuspegi sozioekonomikotik aztertzea. «Guretzat garrantzitsuena da Bilboko hotelak, eta oro har turismo sektorea, lehiakorrak izatea eta urtez urte emaitzak hobetzea».

«Ostalaritzako langileok ezin dugu epaitu edo baloratu hoteletako kideek egiten dutena». Hector Sanchez Zarraga Bizkaiko ostalarien elkarteko kudeatzailearen ustez, halako ekitaldietara joaten den jendea ohituta dago prezio garestiak ordaintzera. «Ez da soilik hemen izaten, edozein tokitan gerta daiteke». Are gehiago, gaineratu du Bilbora gerturatuko den bisitaria batik bat erosahalmen handiko turista izango dela: «Bisitari horrek asumituta ditu ordaindu beharreko prezioak». Haren aburuz, prezioen igoera ez da txarra ez ona hiriarentzat. «Ez gaude ados sistemarekin, baina ulertzen dugu hotelek hala funtzionatzen dutela, hau da, eskaera gehiago dagoen neurrian prezioak altuagoak izatea». Aitortu duenez, oro har, ostalaritzan halako ekitaldi handietatik onurak ateratzen dituzte, eta hoteletako prezio altuek ez diete eragiten. Hala ere, onartu du ostatuen prezioak merkeagoak balira Bilbora datozen bisitariek beste esparru batzuetan xahutuko luketela dirua: «Agian tabernetan gehiago ibiliko lirateke, ez dakit». Bestalde, Sanchezen esanetan, halakoetan bi talde bereizten dira. Batetik, ekitaldia egingo den hirian bertan ostatu hartu dezaketen bisitariak daude, eta, bestetik, hiritik kanpo zenbait kilometrora geldituko direnak, poltsikoko ekonomiak uzten dienaren arabera.

Marketinaren menpe

Interneteko bilatzaileetan ageri diren hoteletako logelen eskaintzak sakon aztertu behar direla ohartarazi dute Otxandianok zein Sanchezek. Diotenez, adibidez, sarritan Booking bezalako bilatzaileen zerrendan ageri den prezioa eta erosketaren azken prezioa ez dira berdinak izaten. Hain zuzen, marketin estrategiei lotuta doa kontua, eta ostatuek estrategia digitalak erabiltzen dituzte bezeroak lortzeko. Zehazki, logelek duten prezioaren arabera, hotelak posizionamendua irabazi edo galtzen du zerrendetan. Horretarako, algoritmoak erabiltzen dituzte bilatzaileetako lehen postuan agertzeko, eta, azken finean, prezioak lhiakideek jartzen dituztenen araberakoak izaten dira. «Baina horrek ez du esan nahi nahitaez azken prezioa hori izango denik», zehaztu du Otxandianok. Are gehiago: Sanchezek azaldu duenez, hotel batek hainbat postu gal ditzake, data jakin edo esanguratsu batzuetan logela librerik gabe geldituz gero. Otxandianok eta Sanchezek interesatuta dagoen bezeroari aholkatzen diote ostatuan bertan informazioa eskatzeko, bilatzailetik harago, «beti ez baita egia izaten bilatzaileek hasiern erakusten dutena». Hala ere, Otxandianok azpimarratu du udaleko ordezkariei kontu horiekin manipulatzea gehiegizkoa eta guztiz desegokia iruditzen zaiela.

Euskal kontsumitzaileen elkarteak, bestalde, ezin du egoera honetanesku hartu, baina defendatzen du publikoari zuzendutako edozein zerbitzuk prezio muga bat izan beharko lukeela. Kasu honetan, ez daude lege edo araudi bat ezartzearen alde, baina uste dute hoteletako zerbitzuek prezio tarte jakin baten barruan mugitu beharko luketeela. «Ohiko prezioa zortzi edo hamar aldiz garestiago jartzeak debekatuta egon beharko luke edozein sektoretan», adierazi du Koldo Nabaskues Euskal Kontsumitzaileen elkarteko lehendakariak. Gaineratu du, baina, egin beharrekoa ez dela lan samurra. «Hotelen sektoreak jarri behar du horretan gogoa, praktika komertzial onen kode bat erabiliz, besteak beste». Batik bat autokontrola eskatzen diete kontsumitzaileek enpresariei.

Salaketarako egitasmoa

Eurokopa Honi Ez egitasmoa maiatzean aurkeztu zuten, Bilbon. Eta futbol txapelketak ekarriko dituen arazo eta ondorio negatibo guztiak ezagutaraztea da beren asmoa, besteak beste. Diotenez, egun horietan ostatuek dituzten prezioak hiri eta gizarte eredu kapitalista eta kontsumitzaile baten isla dira. «Enpresariek bisitarien gorakada aprobetxatzen dute etekin ekonomikoak ugaritzeko». Ez dute zalantzarik prezio garestiak jartzeak dituen atzeko intentzioez. Bestalde, iruditzen zaie bisitariek Bilboko tabernetan kontsumituko dutenak ez duela eraginik izango gizartean eta «herri langilean». «Ez dugu sinesten bat-batekotasunean; epe ertainera ez da etekinik ikusiko». Hiri eredutik urruti, turismo jakin batentzako ekitaldia dela diote.

Halaber, egun horietan sortuko diren lanpostuen prekaritatea ere salatzen du Eurokopa Honi Ez egitasmoak. Diotenez, bazterreko enpleguak eta aldi baterakoak ez dira lanpostu duinak. «Jaurlaritzak dio ekitaldi honek aberastasuna dakarrela eta lanpostuak sortuko dituela herri langilearentzat; baina funtsean kapitalismoan oinarritutako ekitaldiak dira». Aberastasuna enpresarientzat izango dela, hau da, etekinetatik sortuko den dirua jabeentzat. Bestalde, azpimarratu dute Bilbo betetzea «zoritxarrez» ez dela zaila izango, baina ikusi beharko dela ea gertuko hiriburuetan espero den eragin ekonomikoa gertatuko den.]]>
<![CDATA[Zapore eztanda Bilbon]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/037/001/2019-11-16/zapore_eztanda_bilbon.htm Sat, 16 Nov 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/037/001/2019-11-16/zapore_eztanda_bilbon.htm
Hamabost sukaldarik eta jangela zerbitzuko beste lau langilek osatzen dute Ola jatetxeko lantaldea. Raul Cabrera sukaldaria dute guztien gidari. Asteazkenetik igandera bazkariak eta afariak ematen dituzte, eta asteburuetan 60 menu ere ematen dituzte, arduradunek adierazi dutenez.

Bi menu ditu aukeratzeko Ola jatetxera joaten den bezeroak. Batetik, Martin Berasategiren sukaldeko onena deiturikoa dute: Berasategiren jatorrizko jatetxeko jaki propioak eta bereziki Bilborako pentsaturikoak daude bertan. Menu horretan daude, adibidez, sagar berdez egindako hostopila, aingira ketuarekin eta foie grasarekin eta bakailao kokotxak berberetxoekin, txakolin saltsan. 98 euroko prezioa du.

Bestetik, berrikuntza moduan, Tradizioa eta zaporeak dastatze menua eskaintzen dute. Aste honetan aurkeztu du sukaldariak berak jatetxean. Azaldu duenez, menu berezi horren bidez, «bere jatorria» omentzea du helburu. Sorkuntza guztietan eta ibilbide guztian izan dituen maisu- maistrez eta haiengandik ikasitakoaz gogoratzen saiatzen dela dio sukaldariak. «Nola ez, gurasoak eta izeba ahaztu gabe».

Berasategik, Ola jatetxean, Bilboko paisaiari ere egin dizkio keinuak. Haren hitzetan, plateren bidez omenaldia egin dio naturari. «Bilbori buruzko libururik onena naturak idatzitakoa da», aitortu du sukaldariak. Menua jatetxearen hiriari egokitzen dio. «Nire sorkuntzak desberdinak dira, itsasoaren, mendiaren edo urtaroaren arabera». Hori horrela, datorren neguari begira eta «Bilbok duen zaporean» oinarrituta prestatu dute dastatze menu hori. Bertan proba daitezke, besteak beste, erremolatxa-tapioka eta tartariar xerra; sardina krema eta haren solomo ketua; eta sasoiko barazki naturalak salteatuta, foie-salda eta iberiar urdaiazpikoarekin. Postreetan dago, esaterako, ogi zopa karamelutua, kafe izozkiarekin.

Sukaldariak bezeroei proposatzen die utz diezaietela «mokadu limurtzaile, arin eta batez ere zaporetsu txikiei seduzitzen». Menu guztiak pasatu dira sukaldariak Lasarte-Orian (Gipuzkoa) duen sormenezko saio bankutik. Jaki horietako askok arrastoa utzi dute Martin Berasategiren kartan.

Bakoitzak bere neurrira

Bizkaiko hiriburuko jatetxeko izenarekin amaren abizenari [Olazabal] egin dio erreferentzia. Ola jatetxeak badu zerbait Berasategiren gainerako jatetxeetatik bereizten duena: bezeroak berak jar diezaioke prezioa menuari, eta sukaldariek prezio horren araberako menua prestatzen dute. «Munduko beste edozein jatetxetan oso zaila da halako ekinbiderik ikustea», azaldu du Berasategik. Hain zuzen, jango denari prezioa jarri ahal zaion kalitatezko jatetxe gisa deskribatu du Ola. «Bezeroaren nagi, beldur eta lotsak kentzea da gure asmoa, jatetxera sartu eta etxean bezala senti dadila». Hori horrela, Lasarteko sukaldariak erakutsi nahi izan du goi mailako sukaldaritza edonoren esku dagoela.

Menua dastatzeko gutxieneko prezioa 50 eurokoa da, baina gutxiago ordainduta tripa ase nahi duenak badu beste aukera bat, urrutira joan gabe: hotelaren beheko solairuan gastrotaberna bat dauka Berasategik berak.]]>
<![CDATA[Bide erakusleak, iparrorratz gabe]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-11-16/bide_erakusleak_iparrorratz_gabe.htm Sat, 16 Nov 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/038/001/2019-11-16/bide_erakusleak_iparrorratz_gabe.htm Freetours ere esaten dietenak. Adituen arabera, turismoaren gorakadaren beste ondorioetako bat dira eskaintza horiek. Bestalde, sektoreko eskaerari neurria hartu nahian, Eusko Jaurlaritzak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan aritzen diren gida turistikoen jarduna erregulatzeko dekretua argitaratuko du, lehen aldiz.

Egun, gida turistikoen lanbidea guztiz arautu gabe dago Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Hau da, legearen babesik gabe jarduten dute, baita gida profesionalek ere;Turismo Bulegoetan lan egiten dutenek, adibidez.

Gida turistikoen figura aitortua badago ere, haien jardunean ez dago bete beharreko araudirik. 2016. urtean Eusko Jaurlaritzak onartutako Turismo Legearen arabera, bereizketa bat egiten da prestazio librea duten eta ez duten espazioen artean. Hori horrela, espazio publikoetan, hitz egiteko jarioa duen eta ongi mugitzen den edozein pertsonak egin dezake gida lana.


BAIONA. Donostiako Turismo Bulegoak hainbat tokitarako irtenaldiak esakintzen ditu; besteak beste, Lapurdirakoak. JAVIER LARREA / DONOSTIAKO TURISMO BULEGOA

Lanaren aitortza

Hori zuzentzeko asmoz, Eusko Jaurlaritzatik adierazi dutenez, lege dekretu berriaren xedea, batetik, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan aritzen diren gida turistikoen erregistro bat egitea da. Bestetik, gutxienez ondare turistiko gisa izendatutako eremu eta eraikinetan, prestakuntza jakin bat duten eta beren jarduera egiaztatua duten gidak soilik aritu ahal izatea. Prestakuntza osagarri hori Jaurlaritzaren turismo administrazioak eskainiko lukeela ere adierazi dute. Kanpotik datozen gidek, berriz, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan jarduteko denbora mugatua izango dute, denboraldiaren araberako lana izango da.

Gida profesionalen Apite elkartea aspalditik ari da sektorearen nolabaiteko erregulazio bat eskatzen. Horko kide da Iratxe Muñoz bizkaitarra, eta gaur egun duten egoera alegala salatu du: «Ez dugu babesik sentitu erakundeen aldetik; ez da legerik egon gure lanbidea babesteko». Sektore txikian lan eginik ere, ikusten dute gero eta jende gehiago ari dela, eta Muñozi ezinbesteko iruditzen zaio gida turistiko gisa jarduten duen orok aurretiko esperientzia bat duela frogatzea. Halaber, iruditzen zaio gidek egiten duten lana ez dela behar beste baloratzen: «Kanpotik ikusita, erraza dirudi, baina guk badugu esperientzia bat, urteak daramatzagu, badakigu nola tratatu jendea edo nola mugitu taldea». Horregatik, ofizialtasuna eskatzen dute, are gehiago, oso ondo deritzo profesionaltasuna erakusten duten gidek zenbait lekutan lehentasuna izateko Jaurlaritzaren proposamenari. «Gidek formakuntza bat izateak eta gure lana normalizatzeak ondarearen ezagutzan eragin zuzena du».

Konpetentzia edukitzeari ez dio arazorik ikusten Muñozek, betiere baldintza guztiak betetzen badituzte. Freetourrei erreferentzia eginez, nortzuk diren eta nola lan egiten duten zehaztu behar dela dio. Holako giden erregistroa egiteak ere lagunduko duela uste du. «Argi dago kalean daudela eskaera bat dagoelako, errealitatea ezin da ukatu». Eusko Jaurlaritzak aukera eman die APITEko kideei lege dekretu berrian beraien ekarpenak egiteko.

Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan ere nabaritu dute azkenaldian Freetour egitasmoen presentzia. Euskal Hirigune Elkargoak, baina, ez die bestelako problematikarik ikusten. Euskal Hirigune Elkargoko Turismo, Natura eta Ondarearen arduraduna da Daniel Olzomendi, eta, haren esanetan, kopuru txikia dira gida horiek: «Ez dugu handitzerik ikusi». Bestalde, gida profesional gisa jarduteko derrigorrezkoa da zenbait baldintza betetzea: «Hemen gida izateko, unibertsitateko lizentzia bat ukan behar da [Historian edo Artearen Historian], edo izandako esperientzia epaile mahai batean agertu behar da». Hori horrela, Freetourretako langileak formakuntza bat jasotzera bultzatzen dituzte, ofizialak izateko. «Ikusten dugu gero eta gehiago direla beren gaitasuna ofizializatu nahi dutenak». Turismoaren nolabaiteko gorakada igarri dute, baina horrek gida turistikoen kopurua ez duela biziki ugaritu azpimarratu du Olzomendik.


BILBO. Hiriko dendak ezagutzeko bisita gidatua. ARITZ LOIOLA / FOKU

Edozeinek ezin

Autonomoak dira Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan aritzen diren gida turistiko profesionalak. Dagozkien kuotak eta zergak ordaintzen dituzte. Hala ere, ez dute soldata finkorik; lanaren araberako irabaziak dituzte. Ondarea, kultura eta herria erakusteko lanean hainbat urte daramatzatela aitortzea oinarrizko ikusten dute Apiteko kideek.

Gurutze Ormaza Donostiako gida turistikoak eta elkarteko kideak garrantzia ematen dio gida turistikoa izateko bertakoa izateari: «Sentimenduak ez du zerikusirik kanpotik datorren norbaitekin alderatuta». Behintzat, titulazio bat edukitzea edo Euskal Herrian gutxienez urte pare batez bizi izatea beharrezko ikusten du. Gaur egun, Euskal Herrian gida bezala jarduteko ez dela «ezer» behar ohartarazi du. «Gutxienez, hemengo zerbait badakitela ziurtatu beharko lukete». Eta nola ez, turistei kontatzen zaien hori egia izatea erregutu du.

Hain zuzen, Freetourretako langileek ematen duten informazioa ez dela guztiz fidagarria dio, eta, horrez gain, arlo ekonomikoari dagokionez, ez dagoela kontrolik salatu du: «Lehen, gurea zen lan zati bat kentzen dute; turista horiek Turismo Bulegora joango balira, bestelakoa litzateke egoera». Afera horretan esku hartzeko eskatu du Ormazak, Freetourretako langileek beraien jarduna demostratzeko eta erakundeek kontrola hartzeko eskatu du. «Zerbait egitearren, gida izatea ez da serioa. Gure ofizioa da, eta beste guztiek bezalako errespetua behar du; honetaz bizi gara». Azaldu duenez, Freetour eskaintzak azaldu direnetik, zenbait turista kexati azaldu zaizkie prezio handiegiak dituztela esanez, Ormazak argudiatu du gutxieneko bizitza duin bat izateko halako prezioak jarri behar dituztela.

Nafarroaren kasuan, gida turistikoen jardunari dagokionez, lanbidea baino gehiago jarduera erregulatzen duen legea du foru gobernuak. Hau da, turismoari eta naturari loturiko ekintzak egiten dituzten enpresak dira erregistratu beharrekoak. Bisita gidatuak, benetan legezko jarduera izateko, prezio jakin batekin zein borondatearekin ordainduta erregistroan izena emandako enpresa batek egin behar ditu, betiere aldez aurretik jakinarazita. Egin ezean, isuna jaso dezakete.


GASTEIZ. Turista talde bat Andre Maria Zuriaren plazan. ENDIKA PORTILLO / FOKU

Bilakaera handia

Maitena Ezkuta Nafarroako Turismo, Merkataritza eta Kontsumo zuzendari nagusiak azaldu du azken hilabeteetan lurraldean lanean ari diren Freetourren eta ezkutuko eskaintzen azterketa egiten ibili dela Gobernua. «Garapena ez da oso handia, baina hamar pertsona inguru zenbatu ditugu araudia bete gabe lanean ari direnak». Bestalde, eskaintza horiek jasotzen dituzten sei web orrialde ere aurkitu dituzte, eta informatiboki jakinarazi diete betebehar fiskal batzuk dituztela. Hain zuzen, alor ekonomikoari dagokiona ari da kontrolatzen, batik bat, Nafarroako Gobernua. «Oraingoz, ikusi dugu ez dutela negozio-orientaziorik, lehia bidegabea egin dezakete, baina ez dute enpresa-jarduera xede». Gida turistikoek afera konpontzeko eskatu diete. Egun, baina, ez da Gobernuaren lehentasunetako bat gida turistikoen figura erregulatzea. «Ez da neurriz kanpoko zerbait», adierazi du Ezkutak.

Bilakaera handia izan du Euskal Herriko turismoak denbora gutxian, kopuruari dagokionez. Ormazak dioenez, duela zenbait urteko turismoa batik bat enpresa turismoa zen, eta turista «arruntak» ez zuen bestelako erakarpenik Euskal Herriarekiko. «Askorentzat, turismorako helmuga berria da Euskal Herria, baina, hemen, funtsean, ezer ez da aldatu». Hala ere, aitortu du nabaritu dutela su-etenaren eragina. «Turistek, amerikarrek batik bat, leku lasaiak bilatzen dituzte, eta, gaur egun, munduan, Euskal Herria toki horietako bat da».

Teknologiaren garapena ere nabaritu dutela esan du Muñoz gidak: «Harremanetarako bideak erraztu zaizkigu, baina konpetentzia gehiago ere badago; bestalde, audiogidek ere ordezkatzen dute gure lana». «Teknologiari esker, gure herria edozein txokotan ezagut dezakete», gehitu du Ormazak. Gidak bat datoz Euskal Herrira etortzen diren turisten eskaera ez dela bereziki aldatu: «Gastronomia da gure aingura nagusia gaur egun ere».]]>
<![CDATA[«Poema ikuskizun bihurtzeko prozesua XXI. mendekoa izan da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-11-07/poema_ikuskizun_bihurtzeko_prozesua_xxi_mendekoa_izan_da.htm Thu, 07 Nov 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-11-07/poema_ikuskizun_bihurtzeko_prozesua_xxi_mendekoa_izan_da.htm Analfabetoa poesia liburua argitaratu zuen joan den maiatzean Iñigo Astiz idazle eta BERRIAko kazetariak (Iruñea, 1985). Liburu horretako azken poema —hamazazpi orrialdez osatutakoa— oinarri hartuta, Mikel Aierbe literatura irakasle eta kritikariarekin batera (Azpeitia, Gipuzkoa, 1980), Högeitavåt poesia emanaldia sortu dute. «Soineko eszeniko batekin egindako emanaldia». Bigarren aldiz batu dira oholtzan, aurrez Hondakindegia ikuskizuna egin baitzuten. Bihar Donostiako Ernest Lluch kultur aretoan egingo dute emanaldia, 20:00etan.

Ikuskizunean, Astiz poema irakurtzen ari da, eta Aierbe atzean ageri da gauzak egiten. Zertan ari da?

MIKEL AIERBE: Egiten ditudan gauzak poemako elementuetatik abiatutakoak dira. Kasu honetan, poemak testua emateaz gain, bertan dauden elementuekin jolasteko testuingurua ere ematen digu. Poematik gehiegi atera gabe, bertako elementuei beste erabilera bat ematen diegu.

IÑIGO ASTIZ: Ekintza oso tontoak dira, oso errazak egitekoak, baina eszenikoki landuak eta esanahi bat dutenak.

Diozuenez, ez da poema irakurraldi soil bat. Zergatik?

I.A.: Poema irakurketa jantzi bat da. Soinekodun irakurketa bat.

M.A.: Esan daiteke performance ukituak dituela. Hala ere, arte munduko gauzen zaleak gara, baina ez dugu formakuntzarik, eta erreparoa ematen digu performance bat dela esateak. Alor horretan lan egiten duen jendea dago, eta gu sarkin batzuk gara.

Nolakoa izan da sorkuntza prozesua?

I.A.: Hogeitabat poema Högeitavat ikuskizuna bihurtzeko prozesua nahiko XXI. mendekoa izan da.

M.A.: Oso azkarra izan da prozesua: batetik, elementu gutxi genituelako baliatzeko; eta, bestetik, guk ere eskarmentua bagenuelako aurreko emanalditik. Asko lagundu digu poema bakar bat izateak ere. Azken finean, poemaren batasunak emanaldiari ere batasun bat ematen dio. Entseguetan eta arte eszenikoen kontuetan, Joseba Lazkanoren laguntza izan dugu.

Poesia jendearengana gerturatzeko ahalegin bat da?

M.A.: Poesia hilda ez badago ere, hilzorian dago. Literatura bizitzeko modu asko daude, bat izan daiteke norbera bakarrik liburuarekin, eta beste bat da halako emanaldietan sortzen diren sentsazioekin. Neurri batean hori bilatu nahi izan dugu. Iñigoren poesiak mugimenduarekin eta pentsamenduarekin lotuak daude, eta horrek ere laguntzen du poemari beste toke bat ematen zuzenekoan. Bi gauza desberdin dira Högeitavåt zuzenekoa eta norberak etxean irakurtzen duena.

I.A.: Ideia da espektakulua poematik sortzea, dekorazioa albo batera uztea. Ez gara polit egitera joan. Benetan uste dugu poema horren barruan badagoela potentzialki emanaldi eszeniko bat.

Sorkuntza prozesuan autokritikari tokia egin diozue?

M.A.: Kasu honetan, poema bakar bat eszenara eramateko, mugatuago ikusi dut sorkuntza prozesua. Horregatik, hasieratik ez nuen oso garbi ikusten Högeitavåt taularatzeko asmoa. Poemak bazeukan bere indarra, eta inoiz ez dugu poema zuzenean ilustratu nahi izan. Autokritika izan dut, eroso ez nengoen gauzetan arreta ez jartzeko, eta arriskuak hartu ditugu.

Poemako lerroak eta oholtzako ekintzak bat datoz?

I.A.: Eszenan egiten dugun dena doa batuta, dena da kontzeptu beraren bueltakoa, baina espektakuluaren oinarria poemaren irakurketa da. Mikelek egiten dituen gauzak gabe, poema irakurketa oso luze, nekagarri eta ziur aski ulertezin bat ateratzen da. Mikelekin, poema emanaldi eszeniko bat gelditzen da, eszenan zentzua daukana. Ni gabe, aldiz, Mikelen ekintzek eguneroko bizitzan izango lukete zentzua. Egiten dituen ekintzak oso soilak, xaloak eta egunerokoak dira.

Eszenako elementuen aukeraketak zergati bat du?

I.A.: Eszenako objektuak aingura moduko batzuk dira, poema mantentzen laguntzen digutenak. Poesia idaztean, nire joera da oso eskuragarri dauden gauzen bidez hain eskuragarri ez daudenetara jotzea. Emanaldian ere hori lortu nahi izan dugu. Publikoari erakutsi diogu eskuetan hartzen dugunaren atzean badagoela zerbait eskuraezina dena. Saiatu gara gauza umiletatik errealitatearen konplexutasuna ahalik eta gehien ikusarazten.

M.A.: Eszenan, XXI. mendeko biztanleontzako oso ezagunak diren objektuak daude. Saiatzen gara poesia emanaldian objektu horiei bestelako balio bat eransten, eta nolabait objektuaren tinkotasun horretatik abstrakziorako bidetxo bat egiten.]]>
<![CDATA[Euskaraz zekitenen euskaltegia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1916/038/001/2019-11-02/euskaraz_zekitenen_euskaltegia.htm Sat, 02 Nov 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1916/038/001/2019-11-02/euskaraz_zekitenen_euskaltegia.htm
Diktaduraren ostean ere egoera antzekoa zen. Kalean euskara asko egiten zen, baina herritarrek euskaraz hitz egiten jakin arren, ez zekiten idazten eta irakurtzen. Ondorioz, hasiera batean abadeentzat pentsaturiko ikastaroak gizarte osora zabaldu ziren urte gutxiren buruan. Hala, eskaeraren tamaina ikusita, Labayru fundazioa sortzea erabaki zuten ikastaroak sortu eta zazpi urtera, 1977an. «Erakunde bihurtzeko beharra ikusi genuen», azaldu du Manterolak. Hala, ikastaroek nolabaiteko nortasuna lortu zuten, eta hamar urtean ikasle kopurua ikaragarri handitu zen. Mende erdi igaro da udako lehen ikastaro hartatik, eta Labayru fundazioak gertakari hura zenbait ekitaldiren bitartez gogoratu du azken hilabeteotan.

«Udako ikastaroa euskaldunentzat sortu zen; ez zen euskara ikasteko tokia, euskara lantzekoa baino», nabarmendu du Manterolak. Ikastaroarentzako lelo bat sortu zuen abadeak berak: Dakigunetik ez dakigunera. Hain zuzen, Derioko ikastaroko ikasleek ezaugarri bat zuten amankomunean: euskaraz jakin arren, lanean gaztelera erabiltzen zuten. Asko eta asko irakasletza eskolako ikasleak ziren. «Ikastaroen abiapuntua norberak zekiena zen, zekiten horretan alfabetatu, eta gero hori ugaritzen eta gainontzeko euskalkietara zabaltzen joaten ziren», azaldu du Adolfo Arejita egungo zuzendari eta euskaltzainak. Hortaz, etxetik zekartena lantzeko metodo berriak ikasi behar izan zituzten.

Hasiera haiek, ordea, ez ziren errazak izan, batez ere materialik ez zegoelako. Urteen poderioz, hainbat liburu atera dira, deklinabidea, joskera eta aditzaren ingurukoak, adibidez. Arejitak nabarmendu duenez, beste euskaltegi batzuek euskaldun berrien mundua askoz gehiago landu duten bezala «Labayruk euskaldun, erdi euskaldun edo euskaldun endekatuen mundu hori lantzeko erronka hartu zuen».

Euskara eskolez, beste

Euskara eskolak emateaz gain, urte hauetan guztietan hainbat alor landu ditu Labayru fundazioak. Batetik, itzulpen zerbitzua dute, eta euskararen erabilera planak eta ondare lanak ere egiten dituzte erakunde eta udalentzat. Bestalde, liburutegia, artxibo garrantzitsua eta hiztegi landua dute. Sarean dagoen hiztegi fraseologikoa azken urteetan abiadura azkarrean handitzen ari da, eduki berriz eta bisitari kopuruari dagokionez, arduradunen esanetan.

Hizkuntza, hots, ondare linguistiko kulturala euskaraz transmititzeko azaltzen diren aukera guztiak baliatzen dituzte Labayrun. Ikerkuntza ere bada fundazioaren funtzioetako bat: lexikografian, hiztegigintzan, ondare eta etnografia alorrean ari dira, hain zuzen. Haatik, ekarpenik handiena, ordea, literatura eta gramatika alorreko argitalpenak izan dira, eta, horietako asko ikastaroetan erabilitako materialarekin sortu dira. Guztira ia 500 argitalpen plazaratu ditu Labayruk urte hauetan guztietan. Horien artean dago tradizio literarioa eta tradizio moderno eta klasikoa ezagutarazteko baliagarri den Idatz eta Mintz aldizkaria. Zenbait alorretan Labayru erreferente garrantzitsua bada ere, nabarmentzekoa da aurrez aipatutako alor horietako zenbaitetan egun Labayruk bakarrik egiten duela lan sartaldeko euskarari begira. Bizkaiko ahozko ondasuna batzeko, sailkatzeko eta formalizatzeko edo idatzirako erregistroa egokitzeko lana, hain zuzen. Mendebaldeko euskaran dauden baliabideak, esamoldeak eta erregistroak bateratzen lan handia egin du Labayruk.

Euskarari ematen diote garrantzia. Forma guztiei, bata bestea kendu gabe. Igone Etxebarria Labayru fundazioko egungo zuzendariordeak azaldu duenez, bizkaieran ahozkoa bizirik dago, baina idatzian batuaz ikasten da eskoletan, eta horrek ez ditu beti jasotzen ahozko bizkaieran erabiltzen diren formak. Horregatik, Labayrutik «trafiko» hori apur bat berdintzen, bateratzen eta lotzen ahalegintzen dira. «Hizkuntzaren beraren koherentzia jagoten dugu». Horregatik, Bizkaian erakunde erreferentea da bizkaieraren zaintzeari, hedatzeari eta finkatzeari dagokienez. Halere, Etxebarriak nabarmendu du inoiz ez direla besteen kontra aritzen. «Dena da euskara, eta guztiaren premian gaude denok ere».

Horri lotuta, Arejitak eta Manterolak bizkaitarren egoera nabarmendu nahi izan dute. Bizkaian urte askoan konplexua egon dela gogoratu dute. «Bizkaierak ez zuela baliorik zabaldu zen garai batean, eta trauma bat bizi izan dugu sartaldeko euskaldunok, batez ere eskoletan», esan du Arejitak. Horri lotuta, ikastetxeetarako egin diren hainbat material sartaldeko euskara kontuan hartu gabe egin direla salatu du. Labayruk urrun samar dauden bi erregistroak -batua eta sartaldekoa- hurbiltzeko lan positiboa egin duela nabarmendu du.

Milaka partaide

Urte hauetan guztietan milaka izan dira Derioko udako ikastaroetatik igarotako ikasle eta irakasleak. Lehenengo ikasle eta gero irakasle, edo idazle, bihurtu den jende asko egon da. Iratxe Ormatza idazleak, adibidez, ikasle moduan egin zituen Labayrun lehen pausoak. «Bost urte eman nituen Euskal Herritik kanpo bizitzen, eta itzultzean euskara berreskuratu eta aberasteko beharra ikusi nuen. Labayruk bizkaierako eskolak jasotzeko aukera eman zidan». Ikastaroetan sortzen zen giro ona nabarmendu du Ormatzak. Gehienbat bizkaieraz argitaratu izan ditu bere lanak idazle bakiotarrak, eta, hain zuzen, Labayruk eman zion bere lehen liburua argitaratzeko aukera 2007. urtean. Bidaia bateko kronika liburua idatzi zuen. «Bizkaieraz idaztea ez dela bakarrik abadeen kontua erakutsi nahi izan nuen lehen kronika liburua idaztean». Ordutik, Labayruren Idatz eta Mintz literatura aldizkarian ipuinak argitaratzen ditu. «Eskertzekoa da nire lanak erakusteko eman didaten aukera». Labayruk Bizkaiera lantzeko eta batik bat literaturan egindako lana nabarmendu du Ormatzak.

Unai Elorriaga idazle algortarra berriz, unibertsitate ikasketak bukatu eta segidan hasi zen Labayrun eskolak ematen. Oroitzapen onak ditu orduko hartatik: «Jende ikasia zen, eta ikasteko nahia eta interesa zuten. Nik nola idatzi irakasten nien, baina beraiek ere gauza asko erakusten zizkidaten». Irakasle izateaz gain, Labayruren itzulpen zerbitzuan ere aritu zen Elorriaga, eta, gaur, itzulpengintza literarioko eskolak ematen ditu itzultzaileentzako ikastaroan. Halaber, idazle moduan erabili izan dituen baliabide asko Labayrun ikasitakoak direla nabarmendu du.

Egun, bezeroen eskaera asko aldatu da Labayrun hasierako urteekin alderatuta. Arejitaren arabera, Labayru gaur askoz ere lotuago dago gizarteko beste eragile batzuetara, egitasmoak sortu eta garatzeko asmoarekin betiere. «Enpresa bat premien arabera aldatzen den bezala, Labayru ere hainbat egoeratara egokitu da. Bestela hil egingo litzateke», esan du. Gaineratu du hizkuntza gehiago «makurtu» dela gaurko eskakizun eta premietara. Hots, lan hizkuntzaren araberako premiei erantzuten dietela gehiago orain.

Etorkizunean, zer?

Ikasleei dagokienez, egun alfabetatuta edo gutxienez zerbait ikasita etortzen direla dio Etxebarriak. Hala ere, hasierako urte haiekin alderatuta, nahiz eta oinarri eskolatua handiagoa izan, sarritan ahozkoaren freskotasuna falta dutela nabarmendu du. Halaber, adierazi du oso garrantzitsua dela hizkuntzaren bitartez egiten den transmisio kulturala. Horregatik, etorkizunean transmisio kate horretan ezinbesteko ikusten du Labayru. «Alde batetik, erreferente sendoa izan behar dugu informazioa eta corpusa gordetzeko, eta, bestetik, erakunde moderno bat behar dugu izan, eduki horiek jende berriarengana eraman ahal izateko». Gazteengana hurbiltzea da epe motzean lortu nahi dituzten helburuetako bat, euskarak aurrera egin dezan, haiek direlako etorkizuna.

Irakaskuntza arloko eskaera oso bestelakoa bada ere, Etxebarriak esan du Labayruk hasiera hartako esentzia mantentzen duela. «Agian esentzia hori ez da egungo udako ikastaroetan mantentzen, baina beste alor batzuetara zabaldu dugu». Kontagailua aurrera doa Bizkaiko euskaltegian, eta jada 51. urtera begira daude hango langileak «Atzera begiratzen dugunean, abiada hartzeko soilik izaten da».]]>
<![CDATA[«Hizkuntza zelten artean hazten ari den bakarra da manxera»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-10-30/hizkuntza_zelten_artean_hazten_ari_den_bakarra_da_manxera.htm Wed, 30 Oct 2019 00:00:00 +0100 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-10-30/hizkuntza_zelten_artean_hazten_ari_den_bakarra_da_manxera.htm
Musika Bizian jaialdian estaturik gabeko herrietako musika taldeak batu zineten. Zein da, egun, Man uharteko egoera politikoa?

Man uhartea Erresuma Batuaren menpe dagoen lurralde bat da, baina gure gobernu propioa daukagu, gure dirua, gure legeak, baita gure hizkuntza ere.

Eskoziako egoeraren antzekoa duzuela esan daiteke?

Bai, desberdintasun bakarra da gu ez garela Erresuma Batuko zati bat; independenteak gara. Euskal Herriko egoerarekin ere baditugu antzekotasunak.

Nola dago Man uharteko hizkuntza? Desagertzeko zorian al dago manxera?

Alderantziz, oso indartsu dago. Hedatzen ari da; are gehiago, hizkuntza zelten artean hazten ari den bakarra da manxera. 1970eko hamarkadan, jatorrizko hiztun bakarra zegoen, baina lortu da manxera berreskuratzea. Orain, eskoletan gaelikoz eta manxeraz irakasten da, eta gazte askok hitz egiten dute. Duela zenbait urte, Unescok desagertutzat jo zuen Man uharteko hizkuntza; egoera horretan, eskola ume guztiek manxeraz gutun bat idatzi zuten, hizkuntzaren erabilera aldarrikatzeko. Manxera ondo hitz eginez gero, gaelikoz hitz egiten duen edonorekin hitz egin dezakezu.

Erabiltzen al duzue zuek egunerokoan manxera?

Ahal dugun neurrian bai, asko gustatzen zaigu. Taldean, baina, ez dugu abesten; talde instrumentala da.

Kultur proiektuak bizirik daude Man uhartean?

Berpizte bat gertatzen ari da musikan eta hizkuntzan. Gero eta jende gehiagok egiten du musika zelta, eta manxera hitz egiten dutenen kopurua ere handituz doa, nahiz eta oraindik bide luzea dagoen egiteko.

Biolina eta musika tradizionala lotuta doaz. Aitzitik, zelta egiteko ere egokia da?

Instrumentu batekin edozein musika mota egin daiteke. Musika tradizionala gure etxean musika zelta da, eta hori jotzeko biolina da instrumenturik egokiena. Hain zuzen. biolin mota zehatz bat jotzen dugu, fiddle-a.

Oro har, gazteek zuek egiten duzuen musika estimatzen dutela iruditzen zaizue?

Ellan Vanin musikaria, adibidez, Man uhartean ezagun egiten ari da azkenaldian. Eskozian eta Irlandan oso ezaguna da gazteen artean, baina egia da gazteek musika komertziala ere entzuten dutela. Hala ere, asko maite dute musika zelta, komertziala bezainbeste, eta hori aipagarria da.

Zer behar du kontzertu on batek?

Jendea zutik eta dantzatzen ikustea gustatzen zaigu, zerbait edaten duten bitartean aldamenekoarekin ondo pasatzeko aukera izatea. Gazteak egitasmo kulturaletan parte hartzera bultzatu nahi baditugu, zerbait alaia egin behar dugu. Biolina jotzen hasi nintzenean konturatu nintzen musikari izan nahi nuela; ondo pasatzeko modu bat zela ikusi nuen. Azken finean, hori da Mec Lir taldearen helburua, eta berdin da non jotzen dugun, beti lortzen dugu.

Euskal Herrian egotea berezia da zuentzat?

Nortasuna, kultura eta hizkuntza mantentzeaz arduratzen diren tokietara joaten garenean, etxean bezala sentitzen gara. Denok daukagu ondo pasatzearen ideia bera, elkar ulertzen dugu. Horrez gain, hemen ere gure aldarrikapen berdintsuak ikusten ditugu, eta guretzat oso interesgarria da bizitzen ari garen momentua: esaterako, ikustea zer gertatuko den Katalunian gertatzen ari denarekin, eta estaturik gabeko herriekin.

Hainbat sari jaso dituzue azken urteotan. Man uhartea eta bertako errealitatea ezagutarazteko bultzada bat dira?

Man uhartean hainbat kultur erakundek lan handia egiten dute sarien bitartez musika eta kultura bultzatzeko. Sariak ondo daude; izan ere, zenbat eta jende gehiagorengana iritsi, orduan eta ikusle gehiago dago emanaldietan, eta egiten dugun musikarekiko duten ikuspegia aldatzen dute. Sariek ikusgarritasuna ematen badigute ere, nahi dugulako egiten dugu musika zelta, eta helburu bakarra ondo pasatzea da.]]>
<![CDATA[«Haur askok eskolan egiten dute ganorazko jatordu bakarra»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2146/054/001/2019-10-20/haur_askok_eskolan_egiten_dute_ganorazko_jatordu_bakarra.htm Sun, 20 Oct 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/2146/054/001/2019-10-20/haur_askok_eskolan_egiten_dute_ganorazko_jatordu_bakarra.htm
Zergatik erabaki zenuen medikuntza ikastea?

Etxean, sei neba-arrebetatik ni naiz adin handikoena; nagusiena ez, nagusiak beste batzuk dira. 10 urterekin Gasteizko eskola batera bidali ninduten, eta zazpi urte pasatu nituen barneko ikasle. Aita itsasgizona zen, eta, hark bezala, nautika egin nahi nuen, baina han egindako adimen proba batzuetan medikuntza egitea aholkatu zidaten, eta gustuko nuen hori ere.

Zure haurtzaroa nola oroitzen duzu?

Kuadrillek indar handia zuten Lekeition. Lotsatia nintzen, baina okerkeriak ere egiten genituen. Erre egiten genuen 10 urte izan aurretik. Bospasei lagunen artean zigarro bat erretzen genuen, kea irentsi gabe.

Hori orain zer irudituko litzaizuke pediatra moduan?

Pentsatu ere ezin daiteke egin. Garai haietan kalekumeak ginen. Aitak, itsasgizona izanik, Rubio zigarroak ekartzen zituen Ternuatik, eta, amak, etxera etortzen ziren beharginei banatzen zizkien. Nik kendu egiten nizkion, eskola ostean lagunekin erretzeko. Ostean, nerabe garaian, eskolako komunetan erretzen genuen. 17 urte nituenerako erretzaile nintzen jada. Egun, zorionez ez dago halakorik, nahiz eta intoxikazio eta koma etilikoen datuak beldurtzekoak diren. Gero eta gazteagoetan gertatzen dira, gainera. Iruditzen zait gazte lokalen erabilerak baduela nolabaiteko lotura horrekin. Baina, hein handi batean, gurasoena da errua. Zenbait ohitura aldatu behar dira.

Zure ibilbidearen zatirik handiena haurren gorputz masaren indizea nola hasi den aztertzen egin duzu. Gutxiegi hitz egiten al da arazo horretaz?

Gizartea bada arazoaren kontziente, baina ez dio aurre egiten, eta botere publikoek zeresan handia dute horretan. Diru asko gastatzen dute hedabideetako publizitatean, eta iragarkiak, batik bat, prozesatutako elikagaienak dira, energia aldetik kaltegarriak eta oxidante asko dituzten elikagaienak. Halaber, gozoak izanik, jendeak sarritan jaten ditu, eta horrek obesitatea areagotzen du. Jakiak zenbat eta merkeagoak izan, orduan eta eskasagoak dira gorputzarentzat. Obesitatearen ondorioz, bigarren diabetes mota garatzen da, besteak beste, eta, luzera begira, gaixotasun hori duen paziente batean iragarkietan baino diru gehiago xahutu beharko dute erakundeek. XXI. mendeko hirugarren hamarkada hastera goaz, eta oraindik ganorazko neurriak falta dira.

Plan bat egin zenuten haurren elikaduran eragiteko. Zertan oinarritzen zen?

Urte luzez aldamenean izan nuen Consuelo Alvarez erizainaren laguntzarekin, Gernika-Lumoko hainbat haurren datuak bildu, eta zenbait neurri prestatu genituen. Eskoletan jarri genuen fokua. Urtebetetzeak ez ospatzea gomendatzen genien, eta, ospatuz gero, jaki osasuntsuekin ospatzeko, litxarreriarik gabe. Eta hamaiketakoetan fruta sustatzen hasi ginen, bokadilloaren ordez. Horri eta kontsultako lanari esker lortu genuen gorputz masaren indizearen gorakada mantsotzea. Ikerketa hamabost urtez luzatu zen.

Plan hori oinarri hartuta, doktoretza tesia aurkeztu zenuen EHUn, duela lau urte.

Gorputz masaren indizearen gorakada arazo izaten hasi aurretik, hartua nion neurria. Kopuru handia nuen aztertua, eta Juan Carlos Vitoria Gurutzetako ospitaleko medikuak ere bultzatu ninduen tesia egitera. Prozesu luzea izan zen. Ez zen erraza pediatra lanarekin uztartzea, are gehiago, lehen mailako arretan.

Zer kendu behar da egungo haurren eguneroko elikaduran?

Kendu baino gehiago, mugatu egin behar da. Oro har, gomendatutako kantitatearen hirukoitza edo laukoitza jaten dugu. Proteina asko jaten dugu, adibidez. Haurrengan, karbohidratoak, azukreak eta olioak dira obesitatea gehien eragiten dutenak. Baina frogatuta dago txikitan proteina asko jateak ere bultzatzen duela gorputz masaren indizearen gorakada. Hala ere, animalietatik datorren proteina beharrezkoa da neurri batean. Bestela, B bitamina, adibidez, eskas gelditzen da.

Haur batek gutxi jatea arazo da?

Inolaz ere ez. Ez dago patologiarik horretan. Ume batek bost jatordu egin behar ditu, eta, gosaria %25 bada, hobeto. Gosaria, indartsua, eta afaria, ohituta gauden baino kaloria gutxiagokoa. Horrez gain, jatordu denak goizago egin beharko genituzke.

Eskoletako jantokien eredua aldatzen ari da. Zer iruditzen zaizu?

Aldatzen ari dira, baina badute oraindik zer hobetu. Batik bat, kontuan hartuta haur askok ganorazko jatordu bakarra eskolan egiten dutela. Gernika-Lumon bertan, Allende Salazar ikastetxe publikoak abiatu duen jantoki eredua txalotzekoa da. Larrabetzuko [Bizkaia] eskolan egin zuten proba. Umearen osasunean nabarituko dute familiek, eta, horrez gain, bertako produktoreak zorteko daude. Eredu hori ikastetxe guztietara zabaltzea ederra litzake.

Zer garrantzi du autonomiak haurretan? Beharrezkoa da mugak jartzea?

Ematen du orain haurrak autonomoak direla, baina inoiz baino lotuago daude. Kontraesana bada ere, autonomia bat izateko, umeak bere mugak eduki behar ditu, eta muga horiek eskolaren eta gurasoen artean koordinatu behar dira. Malgutasunarekin, baina mugak beharrezkoak dira. Kontsultan ikusi izan dugu haurrak etxeko errege-erreginak direla, eta ezin da hala izan. Norbait izatekotan, gurasoak dira etxeko errege-erreginak.

Hasi zinenetik nola aldatu da zure lana? Berdin artatzen da?

Sasoi batean 1.300 ume edukitzera ere iritsi nintzen, baina hemen ez da beste leku batzuetan bezainbeste joaten medikuarenera, eta ez nuen gainsaturaziorik. Hala ere, 2010. urtean beste pediatra bat jarri zuten Gernika-Lumon, hirugarrena, eta nabaritu nuen. Baita eskertu ere. Erretiratu ostean pentsatu izan dut zenbat gauza egingo nituzkeen beste modu batera. Jendearekin haserretu izan naiz, eta badakit zeinekin ez dudan arrazoia eduki. Momentu gogorrak hainbat izan dira; hutsak ere egin ditut, eta asko sufritu dut egindako huts bakoitzagatik. Baina onak ere badaude; jendeak eskertu egiten du, eta kalean nabari dut.

Nola ikusten duzu egungo medikuntza?

Hemen dugun osasun publikoa eredugarria da: emaitzek hala erakusten dute. Baina iruditzen zait familia medikuen lana ez dela baloratzen, eta oso familia mediku onak daude, pediatra batzuk baino askoz hobeto lan egiten dutenak. Bestalde, jendeak medikuen falta salatzen du, eta hala da. Duela hogei urte ikusten zen gertatuko zela, eta politikariek, iturria zabaldu ordez, itxi egin zuten. Unibertsitatean plaza gehiago jarri behar ziren. Sendagile asko erretiratuko gara denbora gutxian, eta badirudi ez dutela aurreikusi. Ez du balio orain unibertsitatean plaza gehiago jartzea, mediku batek hamar urte behar ditu lanean hasteko, eta hutsunea sortuko da. Hego Euskal Herriko probintziak beti izan dira onenak medikuntzan, baina egun badaude aurre hartzen ari diren beste toki batzuk ere. Oraintxe ez gaude ezer ospatzeko moduan.

Sareko partaide zara. Euskal presoen urruntze politikak seme-alabak gaixotzen ditu?

Batetik, euskal presoen umeek babes falta dute. Urrun dagoen babesgune bat dute; are gehiago kartzelan dagoena ama bada. Haur batek zerbait ondo egiten ez duenean, hurbileko norbait behar du ateratzen zaizkion mamuak lasaitzeko, normalean ama izaten da, baina biak izatea askoz hobe da; eta alde horretatik hankamotz daude. Bestetik, asteburuero edo bi asteburuan behin bisitan joan behar izaten dute, eta aisialdian sozialki hilda daude; hau da, lagunekin dituzten harreman guztiak etenda gelditzen dira. Horrez gain, haurrek euskal presoen inguruan hedabideetan entzuten dutena ere ez da onuragarria: horrek depresioak eragin ditzake haiengan, eta gaixotasun psikosomatikoak gehitzen dira. Haur batek egoera egonkor bat behar du bere hazkuntzan.]]>
<![CDATA[Erredakzio moreak xede]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1859/023/001/2019-10-11/erredakzio_moreak_xede.htm Fri, 11 Oct 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1859/023/001/2019-10-11/erredakzio_moreak_xede.htm Pikara magazine aldizkariak antolatuta. Genero ikuspegia duen kazetaritza egitearen garrantzia izan dute hizpide bi egunez. Horrez gain, landu dute nola barneratu begirada feminista, albiste, ikuspuntu eta errutinetan. Boixekin batera, Radio Euskadiko Goizalde Landabaso, Argia-ko Onintza Irureta, BERRIAko Maite Asensio Lozano eta La Marea-ko Patricia Simon kazetariek parte hartu zuten mahai inguruetako batean.

Boixek aitortu zuen bakarrik sentitzen dela Espainiako telebista eta irrati publikoan berdintasuna lortzeko bidean. TVEren berdintasunerako behatokiak urtebete baino gehiago darama geldi. «Zenbait kontu zalantzan jartzea oraindik ere gaizki ikusia dago, baina argi dugu ez dagoela kazetaritza onik, feminista ez bada». Erredakzioan aktibista izateko beharra nabarmendu zuen Boixek. «Argazkietatik ekintzetara» pasatzeko beharra. Simonek gaineratu zuen gaur egun errazagoa dela kazetaritzatik bizitzea kazetaritza ona egitearen inguruan eztabaidatzea baino. Eta azken horretatik bizitzea baino.

«Iristen da momentu bat non gauza deserosoak planteatu beharra dagoen aurrera egiteko, eta hori ez da oso erraza», aitortu zuen BERRIAko Asensio Lozanok. Beharrezko iruditzen zaio erredakzioetan feminista asko egotea eta giro bat sortzea. «Ni ez naiz BERRIAn dagoen feminista bakarra, eta hori garrantzitsua da». BERRIAn feministek pisua izatea lortu dutela adierazi zuen, «edukiei dagozkien gauza batzuk ez zalantzan jartzeko». Hain zuzen ere, BERRIAren Estilo Liburua erreferente da deontologia atalean: bertan landu zituzten lehen aldiz sexismoari loturiko jarraibideak, hizkera ez-sexistari buruzkoak. Eta, gaur egun, hiztegi feminista garatu dute hainbat feministari esker. «Ez da kasualitatea».

Asensio Lozanok herri ekimeneko hedabide izatearekin lotzen du BERRIAn feministak egotea. «Herri ekimeneko hedabideek herri mugimenduekin lotura dute, eta horietan errazagoa da feministak aurkitzea, babestuago eta erosoagoa egoten direlako gaiak lantzeko».

Herri ekimeneko hedabidea da Argia ere. Iruretaren esanetan, bertan arduren banaketa lotuta doa kazetaritza feminista «errazago edo zailago» egitearekin. Ez dute zuzendaririk, eta kazetari bakoitzak bere autonomia du. «Horrela, langilerik ahulenak indartu egiten dira». Aitzitik, nabarmendu zuen hierarkiak hausteak bidea erraztu eta erosoago egin diela emakumeei proposamenak egiteko orduan. «Horrek gehiago zabaldu digu kazetaritza feminista egiteko bidea. Praktikan nabaritu egin dugu».

Bozgorailu moreen beharra

Bestalde, Landabasok, kazetari feministak baino gehiago, irratietako emakume hizlariak izan zituen mintzagai. «Irratiko programetan emakume ahotsa falta da, eta ez da bilatzen ez direlako». Emakumeek, oro har, kazetarien deiari erantzuteko arazo bat dutela adierazi zuen Landabasok. Aitzitik, kritikatu zuen arazoa dela, batik bat, tertulien egiturak gizonezkoentzako sortuak direla. «Emakumeari arrotza, bortitza eta erasokorra egiten zaio horrelako tertulietan parte hartzea». Horregatik, emakumeek hitz egiteko toki bat izateko eta kazetaritza egiteko beste modu bat asmatu beharra nabarmendu zuen.

Oro har, hizlariak bat etorri ziren kazetaritza feministan beste aurrerapauso bat emateko garaia dela esatean. «Erredakzioak despatrialkalizatu behar dira, baina funtzionamendu tradizionala duten erredakzioak ez daude prest halako aldaketa baterako», gaineratu zuen Asensiok. Fakultateak emakumez beteta dauden arren erredakzioak emakumez husten ari direla ohartarazi zuen. «Begirada feministaz gain, ilusioa ere falta zaigu; hausnarketa sakon bat behar dugu, eta gaitasuna badugu horretarako», aipatu zuen Landabasok.]]>
<![CDATA[Herritarren borroka luzeari aitortza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1946/028/001/2019-10-11/herritarren_borroka_luzeari_aitortza.htm Fri, 11 Oct 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1946/028/001/2019-10-11/herritarren_borroka_luzeari_aitortza.htm
«Ezustekoa izan zen pregoilari izateko izendapena; ez genuen espero», adierazi du Matias Oregi plataformako kideak. Pentsiodunen mugimenduari egindako aitortza azken hilabeteotako aldarrikapenak babesteko keinu gisa jaso dute, eta ziur daude gaur arratsaldeko ekitaldiak borrokan segitzeko bultzada emango diela. «Ia urte biko borrokaren adierazpena izango da, aurrera egiteko indarra emango duena».

Oregiren arabera, Durangaldean indartsu dago pentsiodunen mugimendua. Ia herri guztietan dute ordezkaritza, eta, adierazi dutenez, antolatzeko beharra orokorra da. «Hori da gure oinarria». Baina pauso kualitatiboa ematea falta zaie. Eskualdeko sindikatu, gazte talde, ikasle, feminista eta bestelako elkarteekin harremanetan daude, pauso hori elkarrekin emateko. Ikusten dute, baina, arazoa «agendan jarri beharra dagoela». Hori horrela, aurreratu dute gaur arratsaldeko pregoia Durangoko gazte jendeari dei berezi bat egiteko baliatuko dutela. «Ez ditugu soilik eguneko pentsioak defendatzen; biharkoak ere hor daude». Etorkizunean emango den erreleboari garrantzi handia ematen diote pentsiodunek, eta, horregatik, ezinbestekoa iruditzen zaie gazteak konturatzea borroka hori eurena ere badela.

Kaletik balkoirako aldaketarekin harro eta pozik daude Durangoko erretiratu eta pentsiodunen plataformako kideak, baina argi dute: «Balkoia egun bakarreko kontua da». Horregatik, balkoitik bertatik, asteroko topagunera, astelehenetako mobilizazioetara batzeko deia egingo dute. Bestalde, Oregiren esanetan, Durangoko zenbait herritarrek bizi duten errealitatea ezagutarazteko ere aprobetxatuko dute momentua. «Badaude 600 euroko pentsioa duten herritarrak, eta batez ere emakumeak eta alargunak dira kaltetuak». Pobreziaren errealitatea uste baino gertuago dagoela erakutsi, eta horren aurka mobilizatu beharra dagoela azpimarratuko dute.

Diskurtsoaz aparte, baina, Oregik ziurtatu du jaien testuingurua ere kontuan izango dutela udaletxeko balkoian pregoia irakurtzen ari direnean. «Durangoko sanfaustoak jai herritarrak dira». Gaur, 19:00etan, Patxikotxu jaietako pertsonaiaren ongietorrian parte hartuko dute pentsiodunek ere, eta, horrela, jaietan murgilduko dira. Bihar, bestalde, umeen eguna ospatuko dute Durangon, eta Zabalarra eskola publikoak botako du txupinazo txikia.]]>