<![CDATA[Zihara Jainaga Larrinaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 22 Aug 2019 16:25:22 +0200 hourly 1 <![CDATA[Zihara Jainaga Larrinaga | Berria.eus]]> https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus <![CDATA[Eguerdia ondo errimatua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/035/001/2019-08-22/eguerdia_ondo_errimatua.htm Thu, 22 Aug 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1943/035/001/2019-08-22/eguerdia_ondo_errimatua.htm
Egitarau ofizialean jarritako ordua baino zertxobait geroago eseri ziren denak mahai inguruan, eta segidan banatu zuten lehen platera: paella. Ostean, gisatua -begetarianoentzat lasagna-, eta azkenburu gisa, pantxineta. Kafea eta kopa banatzearekin batera, trikiti doinuek lagunduta, kantuan hasi ziren mahaiaren inguruan zeudenak, eta bertsolariak hasi orduko, giroa berotu zen.

Hala ere, mahaikide bat baino gehiagoren aurpegiak ikusita, siesta gai gisa erabili zuten bertsolariek saioari ekiteko. Halaber, entzuleek soilik ez, bazkalostean bertsolariek ere izan zuten lo hartzeko beldurra, eta hala gertatuz gero, esnatzeko eskatu zion Elortzak Enbeitari: «zure bertsoan lokartzen banaz/ niri egidazu holan». Eta bi bertso geroago «holan» zehaztu nahi izan zuen: «Handi xamarra kantatu deutsut/ Santiago plaza erdian/ holakoxeak gertatzen jakuz/ bertsoaren etorrian/ nahiz eta zuk holan egingo dozula/ esan gero ekarrian/ honek lehenago emango deusta/ ostikada ipurdian».

Atzoko saioan Elortza arduratu zen, hein handi batean, gidaritza lanaz, hau da, bertso gaiak eta doinuak aldatzeaz, eta, egoerak hala eskatuta, Aste Nagusiaz aritu ziren saioak iraun zuen denbora gehienean. Besteak beste, mikroaren jabe zela, Elortzak bere bertsokide eta egungo Bizkaiko bertsolari txapeldun denari aurten Aste Nagusian markarik utzi duen galdetzeko aprobetxatu zuen. Eta Enbeitak joan den urtekoak ezabatu gabe hasi dela aurten erantzun zion. Hori horrela, Elortzak Enbeitarekin jaietan murgiltzeko erabakia hartu zuen.

Horrek pluralak esan nahiko

[dau

hamar hamaika pareja

hasi txosnatan Zazpikaleak

Arenala Bilbao Vieja

zure ondoan joango naiz ni

bota barik nire keja

orain Bizkaiko bertsolariok

zu zaitugu eta jefa.

Bertsoari erantzunez, Enbeitak jefea eroriz gero konpostura mantentzeko eskatu zion bertsokideari, eta zenbait gomendio ere eman zizkion Aste Nagusian parrandan ibiltzeko:

Baina burua flojoa beti

izan behar da egunez

gabak ez deusku ulertu

formalez eta zentzunez

goazen biok kalean zehar

geure estilo hain xumez

ni izango naiz jefa pantoja

ta zu marinero de luces.

Giroa berotuz

Errepikatzen diren azken lerroak dituzten doinuekin esnatu zen publikoa, eta gora egin zuen giroak. Elortza une horretan zirikatzaile aritu zen entzuleekin. Adin tarte guztietako entzuleak batu ziren mahaiaren inguruan, baina nabarmena zen erretiratuen presentzia, eta hala kantatu zuen:

Begira segitzen dot

ezker eskumatik

konklusiñoa ataraten

gaur panoramatik

hauxe bazkari klasea

daukagun eztakit

beherago sentitzen naz

adin mediatik.

Jarraian, Enbeitak halakoak ez direla ozen esan behar gogorarazi zion, eta zirikatzaile paperetik, hark ere Elortzaren urteguna eta adina aipatu zituen. Joan den astean bete baitzituen durangarrak 44 urte.

Aste Nagusiaz gain, atzean zuten Santiagoko katedralaz ere aritu ziren bertsolariak, besteak beste. Atean zeuden kartelei erreparatuta, gazteleraz eta ingelesez soilik zeudela ohartu ziren, eta honako hau pentsatu zuen Elortzak: «Guk euskaldunok pekaturako/ ez dogu ordutegirik».

Tokitik mugitu gabe eta zutik abestu zuten saioaren gehiena bi bertsolariek. Azken txanpan, aldiz, mahaietatik ibili ziren jende artean kantuan, eta gutxi izan ziren bertso lerrorik entzun gabe gelditutakoak.

Entzuleei eta Abanteri esker ona helaraziz, eta Bilbo herrikoia eta euskalduna goraipatuz bukatu zuten saioa bertsolariek. Hala esan zuen Enbeitak agurreko bertsoan: «Bilbo zoragarria da/ zuek zagozielako». Alabaina, azken egunetako gertakariei so «matxismorik bako jai batzuen alde» dei egin zuen.]]>
<![CDATA[«Hiri irekiak» ere baditu bere mugak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2031/028/003/2019-08-21/hiri_irekiak_ere_baditu_bere_mugak.htm Wed, 21 Aug 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/2031/028/003/2019-08-21/hiri_irekiak_ere_baditu_bere_mugak.htm
Aste Nagusia irekia izan da sorreratik. Asmo horrekin sortu zen: bilbotar guztientzako jai askeak izateko. Aurten bete dira berrogei urte La Otxoa-k Libérate estreinakoz kantatu zuenetik. Belaunaldi oso batentzat sexu askatasunaren aldeko ereserki bihurtu zen. Baina, hala ere, Bilboko jaietan izan dira LGTBI kolektiboaren aurkako erasoak. Baita emakumeen kontrakoak ere. Aurten dagoeneko andre bik salatu dute eraso egin dietela. Atzo, gaitzespen mobilizazio jendetsua egin zuten Areatzan. LGTBI kolektiboak badu ikusgarritasun gehiago. Gizartean hedatuago dago eraso matxisten aurkako kontzientzia. Baina Bilbok gehiago ireki behar du oraindik, askeago izateko.]]>
<![CDATA[Aniztasunaren aldeko deia]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1987/038/001/2019-08-18/aniztasunaren_aldeko_deia.htm Sun, 18 Aug 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1987/038/001/2019-08-18/aniztasunaren_aldeko_deia.htm
Severrek azaldu zuen ohore bat dela balkoian egon ahal izatea familia «ausarten» ordezkari gisa. Euskara eta gaztelera tartekatuz irakurritako pregoian, Bilbok duen berezitasuna azpimarratu nahi izan zuen: «Zenbaitek gure seme-alabak ezkutatu nahi dituzte; Bilbon, aldiz, bozgorailua ematen digute zakila duten neskak eta alua duten mutilak daudela ozen esateko». Unea baliatu zuen herritarrei eskerrak emateko urte hauetan emandako babesagatik: «Zuek gabe ez ginateke hemen egongo». Are gehiago, aurtengo pregoilari izateko bera izendatu izanak Bilboren identitatea islatzen duela aitortu zuen, eta hiri irekia dela esan. «Ez dakigu zer daukan Marijaiak bere gonaren azpian, baina berdin digu, berdin maite dugu».

Aniztasunaren aldarria izan zen nagusi Serverrek hiruzpalau minutuz irakurritako manifestuan. «Gure helburua, eurak eta zuek denak, norbera den modukoa izan ahal izatea da, aske eta zoriontsu bizi ahal izatea». Halaber, elkarteko haurrak aipatzean eta beraien zoriontasuna adieraztean emozionatu ere egin zen Naizen elkarteko eleduna, eta Arriagako plazan zeuden ehunka herritarrek txalo zaparradez babestu zuten. Eta joan den urtean bere buruaz beste egin zuen Ekai gazte transexual ondarroarra ere gogoratu nahi izan zuen.

Beldur eta erasorik gabeko Aste Nagusia defendatu zuen Severrek: «Ez dugu onartuko eraso transfoborik, ezta eraso matxistarik ere». Eta erasorik gabeko mundu ametsetako hori eraikitzeko tresna heziketa dela zehaztu zuen. «Zuek ari zarete gurekin batera mundu hobea sortzen, denontzako tokia izango duen mundu bat». Pertsonak anitz eta askotarikoak direla eta mundua koloretakoa dela esan zuen.

Mundua etengabeko Aste Nagusi bat izateko desioa azalduta bukatu zuen bere tartea Severrek, eta Marijaia azaldu zen jarraian balkoian. Nuñez txupinerak suziria piztu, eta bederatzi eguneko asteari hasiera eman zioten Bilbon. Kepa Junkera musikariaren Marijaiaren abestiarekin hasi ziren kantuan eta dantzan plazan zein Arriaga antzokiaren barruan bildutakoak.

Arriagatik Areatzara

Arriaga plazan hasitako festa txosnetara zabaldu zen minutu gutxian. Marijaia, balkoitik jaitsi, eta pregoilariaren eta txupineraren laguntzarekin, txosnaz txosna ibili ziren, guztiak zabaldu arte. Hala egongo dira datorren igandera arte, herritar zein bisitari guztiei irekita.]]>
<![CDATA[«Garaia baino lehen jaio nintzen dantza garaikiderako»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-07-24/garaia_baino_lehen_jaio_nintzen_dantza_garaikiderako.htm Wed, 24 Jul 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-07-24/garaia_baino_lehen_jaio_nintzen_dantza_garaikiderako.htm
Euskal Herrian, aitzindari izan zara dantza garaikidean. Zer bilakaera ikusi duzu zure ibilbidean?

Hasieran, oso dantzari gutxi ginen. Orain, berriz, gero eta jende gehiago dago dantza egiten duena. Hala ere, esparru mugatua da oraindik. 1986. urtean hasi nintzenean, dena egiteko zegoen, baina esan dezaket urte hauetan sarea eraikitzen lagundu dudala egungo dantzariek daukatena eduki dezaten. Guk ez genuen eskola, irakasle, konpainia edo diru laguntzarik.

Zer esan nahi izan du zeuretzat aitzindari izateak?

Eredu izateko erantzukizun handia dut. Ni garaia baino lehen jaio nintzen dantza garaikiderako. Ez nuen eredurik izan, eta figura horren falta asko sumatu dut. Oso garrantzitsua da zure esparruan eredu bat edukitzea, eta, era berean, pertsona bat duintasunez horretara dedikatu daitekeela ikustea. Horregatik, erantzukizun handia dut ondorengo belaunaldiekin, batik bat dantza esparru normal bat bezala ikus dezaten. Arteek, oro har, normaltasun handiagoa behar lukete gizartean. Norbaitek artista izan nahi duenean zerbait berezitzat ez hartzeaz ari naiz.

Tailerretan zer transmititzen diezu ikasleei?

Pasio handia. Bizitzan egiten dugun guztian pasioa jarri behar da. Era berean, niretzat lana garapen pertsonalaren parte da, eta ezinbestekoa da interesa aurkitzea gizartearentzat begi bistakoak ez diren gauzetan. Bakoitzak nahi duen tokian aurkitzen du interes hori.

Zer behar du dantzari batek?

Joan den astean eman nuen tailerrean, adibidez, parte hartzaile gehienak ez ziren dantzari profesionalak. Askok esperientzia bizi nahi zuten, hori soilik. Dantzaria izateko ez da beharrezkoa instrumentu eder bat, hots, gorputz ikaragarri bat izatea. Praktika eta praktikatzeko gogoa dira garrantzitsuenak. Dantza oso esparru ezezaguna da; ezagutzen ez duenak formari bakarrik begiratzen dio, eta atzean ideia asko ditu.

Zure obretan, kezkak eta ezinegonak adierazten dituzu dantzaren bitartez. Nola egiten da hori?

Etengabeko ikaskuntza da. Dantzak oso tresna onak eskaintzen ditu, eta terapeutikoa ere bada, dantzaren bitartez arazo fisiko asko kontrolatu daitezkeelako. Ahaldundu egiten zaitu dantzak.

Zertan bereizten da garaikidea?

Oraingo dantza da. Klasikoan du sorburua, baina oso akademikoa da. Abstraktua edota literala izan daiteke, koreografoak zer kontatu nahi duen.

Eta zuk zer teknika erabiltzen dituzu?

Ibilbide profesionalean zehar, ikerkuntza propioa egin dut. Nire barneko eremuaz eta morfologia fisikoaz kontzientzia hartzean, orduantxe hasi nintzen hobekien dantzatzen. Dantza egitea norbere gorputza ezagutzea da, eta gorputz horrek ez du zertan perfektua izan.

Esan izan duzu zure obretarako dantza piezak sortu eta gero jartzen diezula musika.

Pieza berri baten aurrean nagoenean, musikarik gabe lan egiten dut. Soinu eremua ez dut dantza egiteko erabiltzen, baizik eta maneiatzen ditudan ideiak laguntzeko. Arte librea da dantza.

Euskal Herrian gelditzeko hautua egin zenuen. Noizbait damutu zara?

Inoiz ez. Denok kanpora joango bagina, hemen ez zen ezer aldatuko. Egia da kanpoan testuingurua askoz hobea dela, dantza gehiago egingo nuela. Baina hemen gelditzeko ardura ere badugu, gure herrialdeko dantza eraikitzeko ardura.]]>
<![CDATA[Lurreko ondarea urpeko bildumara]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2016/036/001/2019-07-23/lurreko_ondarea_urpeko_bildumara.htm Tue, 23 Jul 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/2016/036/001/2019-07-23/lurreko_ondarea_urpeko_bildumara.htm
«Gomendatzen da kazetariak urdinez edo arrantzalez jantzita etortzea»; badaezpada, zehaztasun hori zekarren Madalen egunerako Bermeoko Udalak bizpahiru egun lehenago hedabideei bidalitako oharrak. Izaera handikoak dira bermeotarrak, eta jaiak ere modu berezian ospatzea gustatzen zaie. Goizeko hamarrak jo gabe zirela, herriko kale estu eta aldapatsu zein plazetan urdin kolorea -Urdaibaiko arraun taldea berezi egiten duen kolorea- nagusi zen. Herria mahonezko jantziekin esnatu zen, eta goizean goiz hasi zen jai giroa: «Madalenara, Madalenara...» entzuten zen kale bazterretan.

Emozioaren olatua

Suak 2013an kiskalitako udaletxearen parean jarri zuten hitzordua, 12:00etarako hamar minutu falta zirela, eta, unea gerturatu ahala, plaza urdintzen hasia zen. Plazaren erdian, baina, gazte talde batek eremu handi bat zuen hartua: motxilak lurrean botata zituzten eta nekatu aurpegia zuten; urdinetik gutxi. Euskal Herrian zehar ibilbide bat egiten ari zen Bartzelonako gazte talde bat zen, eta, kasualitatez, Bermeon egin zuten lo aurreko egunean. Herri erdian harrapatu zituen festak. «Tradizioa zein den azaldu digute, eta hunkigarria iruditu zaigu; beste baterako apuntatu dugu itsasontzian joatearena», aitortu zuen Julia Garcia kideak.

Kankinkabara taldeko txistularien doinuek eguneko ekitaldiak hastera zihoazela ohartarazi zuten Alkate soinua jotzen hasi zirenean. Bertan hasi eta portura bidean, Lamera zeharkatu zuten udalbatzak eta politikari mordo batek. Eta, agintarien aurretik, taldea gidatzen, txapliguak botatzeko arduraduna. Eguraldia lagun, ehunka herritarren txalo eta algara artean egin zuten kalejira, eta, emozioaren emozioz, negar malkoei eustea kosta zitzaion bati baino gehiagori.

Portuko sarreran dagoen harrizko atea gurutzatzeko unea izan zen ibilbideko momentu hunkigarriena. Olatu urdinak adierazten zuen porturako bidea. Lagun taldeak eta familiak batu ziren jaira. Familia horietako batek txalupak portutik ateratzen eta iristen ikusteko asmoa zuen, «bermeotarrentzat hain berezia den egun honetan». Izaroz galdetuta, senar-emazteak ez zetozen bat: aitak ez zuen zalantzarik Bermeorena zela esatean. Amak, baina, «perzebea Mundakakoa da» zehaztu nahi izan zuen.

12:00etan atera ziren itsasontzi ofiziala eta herriko txalupak, Bermeoko portutik. Itsaso lasaia egokitu zen atzokoan; hala ere, hiru kilometroko ibilbidean ez ziren dinbili-danbala ibiltzeaz libratu, herritarrak, agintariak eta erakundeetako ordezkariak. Hasieran urrunean ikusi arren, azkar batean iritsi ziren Izaro irlara. Han, Aritz Abaroa alkateak, teila botatzearekin batera, lehen aldiz esan zituen hitz ezagun hauek: «Honaino heltzen dira Bermeoko itoginak». Erabat hunkituta, eguneko unerik sinbolikoena izan zen.

Ia 13:30ak jota, Elantxobeko portura sartzeko lanak izan zituzten itsasontziek. Bermeon gisara, zeruak eta itsasoak bat egiten zuten lurreko kolore urdinean. Patxi Egurrola Elantxobeko alkateak aginte makila eman zion Abaroari, herrira iristean. Agintarien ekitaldi ofizialak bukatuta, gaueko ordu txikietara arte iraun zuen festak Bizkaiko kostaldean. ]]>
<![CDATA[Pausoa ematen mende erdi]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1971/034/001/2019-07-19/pausoa_ematen_mende_erdi.htm Fri, 19 Jul 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1971/034/001/2019-07-19/pausoa_ematen_mende_erdi.htm Laika txakurra; geroago, lehen gizakia eraman zuten espaziora: Juri Gagarin. Baina esan eta egin: AEBetako Apolo 11 misioak lehenengo aldiz gizaki batek Ilargia zapaltzea lortu zuen, 1969. urteko uztailaren 21ean —nazioarteko ordutegia aintzat hartuta—: 20an iritsi zen misioa Ilargira, eta 21ean zapaldu zuten astronautek Ilargia, goizaldean. Zehazki, bi izan ziren Ilargia zapaldu zuten astronautak: Neil Armstrong misioko komandantea eta Edwin Aldrin astronauta —beste bat ere bazegoen misioan: Michael Collins—. Aurten betetzen dira 50 urte gertakari historiko hartatik.

Lau egun behar izan zituen misioak Ilargiraino iristeko, eta aurrez beste hamar saiakera egin zituzten, zazpi urteko prozesu batean. Hildakoak ere izan ziren frogetan. 11.a gizakiekin egindako lehena izan zen. Guda politikoaren erdian, komunitate zientifikoaren helburua zen Ilargiaren datuak jasotzea, eta harri eta hauts laginak ekarri zituzten handik. Misioko astronautak pilotuak eta militarrak izan ziren; ingeniariren bat ere bazen tartean, eta zientzialari bakarra hamabi kideko taldean. Nasak entrenatu zituen Ilargira joateko, eta ez zekiten bueltatuko ote ziren.

Virginia Garcia Aranzadi Elkarteko Astronomia lantaldeko kidearen arabera, teknologikoki aurrerapen handia izan ziren Apolo misio guztiak. «Apolo 1etik 17ra aurrerapen asko izan ziren teknologian, baita materialetan eta informatikan ere, eta, gaur egun, baliabide horiek egunerokotasunean erabiltzen ditugu». Esteban Esteban Astronomiaren Irakaskuntzarako Elkarteko presidentearen arabera, zientifikoki gertaerak ez zuen eragin nabarmenik izan: «Astronomiari dagokionez aurrerapen asko izan baziren ere, hori ez zen helburua. Zientzia tresna zen, baina helburu nagusia Ilargira iristea zen». Materialei eta baliabideei dagokienez, Estebanek azaldu du halako misioetan erabili zirela lehen aldiz pixoihalak eta barra kodeak.

Telebistaz zuzenean eman zuten gizakia Ilargira iritsi zeneko unea. Garai hartan, oraindik ere ez zen ohikoa etxean telebista izatea; gutxi batzuek soilik zuten, eta, uztailaren 20tik 21erako gau hartan, familiak zein lagun taldeak batu egin ziren, une historiko hori elkarrekin ikusteko. Garciaren amonak, adibidez, taberna bat zuen Galiziako herri batean, herriko taberna bakarra, eta herritar asko han bildu ziren. Hala kontatu izan dio bilobari. Emilio Martinez barakaldarrak, bestalde, ondo gogoan du eguna: «Guk, kasualitatez, etxean telebista genuen, eta amonarekin, neba-arrebekin eta lehengusu-lehengusinekin batera ikusi nuen Neil Armstrongek nola zapaldu zuen Ilargia». Gauerdia zen, eta, loak jota izan arren, telebistatik begiak kendu ezinda egon ziren Martinezen etxean, ilusioz gainezka. Aurreko egun eta asteetatik zetorkien ikusmina: «Irudiek denbora asko behar izan zuten iristeko; batzuetan ez ziren erabat argiak, eta itxaronaldia luzea izan zen. Armstrongek Ilargia zapaldu zuenean, ikusmin guztia desagertu egin zen; sentsazio hori gogoratzen dut».

Fermin Leizaola etnologo gipuzkoarrak antzeko oroitzapenak ditu. Haren kasuan, etxean telebistarik ez, eta goiko solairuan bizi zen arrebaren etxean ikusi zuten emankizuna: «Espazio ontzia Ilargira iritsi zen, baina handik norbait atera arte denbora igaro zen, eta Houstoneko kontrol eremuaren irudiak ematen zituzten bitartean». 50 urte igaro badira ere, Martinezek eta Leizaolak egun hartako detaile guztiak gogoratzen dituzte, atzo izan balitz bezala: astronautak espazio ontzitik nola jaisten ziren eskaileretan behera, atzerantza; itzalak, irudi aldaketak... «Hori guztia irudiak zuri-beltzean izanda eta etengabe seinalea galtzen zela ikusi genuen etxeetan», gaineratu du Leizaolak. Aitzitik, etnologoa bat dator Garcia eta Esteban astronomia adituekin: uste du gertaera hark aurrerapen teknologiko ikaragarriak ekarri zituela.

Oihartzun gutxi

Hedabideek ere adi jarraitu zuten albistea. Prentsa idatziari dagokionez, Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan argitaratzen den Herria astekariak aipamena egin zion gertatutakoari. Janbattit Dirassar kazetariak albiste bat idatzi zuen uztailaren 24ko alearen azken orrialdean, Bi gizon ilhargian... izenburupean. Halaxe hasi zuen kontaketa: «Kasik ezin sinetsia da, eta bizkitartean egia: bi Ipar-Amerikano Ilhargian pausatu dira eta han gaindika egin dute egon-aldi labur bat». Gertaeraren garrantzia aipatu zuen: «Denak xoratuak daude. Eta bizkitartean, baditake balentria hori gauza ttipia den oraino ondoko urtetan egiten ahalko direnen aldean». Kritika batzuk ere egin zituen Dirassarrek, amerikarrek egin zuten diru gastuagatik: «Dolarrak miliunka eta miliunka xahuturik, bi gizon helarazi dituzte Ilhargiarat... Baina Lur huntan berean, zonbat behar-ordu guziz premiatsuak hon aise ahazten ditugunak. Hiru jendetarik biga goseak edo erdi-goseak egoki dira». Zeruko Argia aldizkariak uztailaren 27ko alearen azalera eraman zuen gertakaria: Illargia gizonaren mende izenburupean. Zehazki, espazio ontzia Ilargira iritsi zeneko sekuentziaren irudiak eta misioan parte hartu zuten astronauten argazkiak argitaratu zituzten. Hurrengo alean, abuztuaren 3an, bestalde, Aita Onaindiak gertakariaren inguruko iritzi artikulu bat idatzi zuen.

Irratiei dagokienez, denek ez zuten aukerarik izan albistea emateko: «Kontu estatala zen, haiek zuten esklusiba emateko aukera», azaldu du Nikolas Aldai Herri Irratian aritutako kazetariak. Euskal Herrian,o Herri Irratia martxan zegoen ordurak, eta hantxe ari ziren Aldai bera, Txaro Arteaga eta Joxe Mari Iriondo, besteak beste, kazetari lanean. Herri Irratiak nazioarteko albisteak emateko baimenik ez edukitzeak irratiko lantaldean Ilargiko gertaerak aparteko garrantzirik ez izatea ekarri zuen, Iriondoren arabera. Are gehiago, aitortu du bestelako albiste batzuekin sufritzen zutela ezin emana, baina horrekin ez zutela ezta planteatu ere egin: «Oro har, hotz hartu genuen; gehienek argi zuten gerra politiko bat zela, amerikarren hordago bat». Igandea izan zen Neil Armstrong eta gainontzekoak Ilargira joan ziren eguna; hurrengo egunean, astelehenez, Herri Irratiko karrajuetan aurreko gauekoa komentatu zuten: «Nik sinetsi nuen, baina askok zalantzan jarri zuten», aitortu du Iriondok. Esanguratsua da, era berean, Arteagak aitortu izana ez duela oroitzapen jakinik gizakia Ilargira iritsi zeneko egunaz, alde profesionalari dagokionez. Bestalde, Aldai egun horretan soldadutzan zegoen, baina azpimarratu du Herri Irratian hasierako urte haietan zentsura garai latzak bizi izan zituztela.

Iriondok azaldu duenez, uztailaren 21a baino lehen eta baita gerora ere, hurrengo asteetan, komentario gisa gaiaren inguruko zerbait aipatu zuten irratian: «Gaur egunean halako gertaera batek beste dimentsio bat izango luke telebista eta irratietan».

Iriondok gogoan du etxean ikusi zuela albistea, Espainiako telebistan. Baina batik bat bertsolaritzaren inguruko oroitzapenak datozkio gogora gizakiak Ilargia zapaldu zuenekoaz hitz egiterakoan: «Gai hau askotan erabili izan dut bertsolariei gaia jartzeko. Egun gutxira, gogoratzen naiz gaia jarri niela Lazkao Txiki eta Joxe Lizasori. Gaia sarritan errepikatu zen urte askotan, dialektikarako erraztasuna ematen baitzuen».

Gezur handia

Zenbait adituren arabera, Ilargira joan izanaren ondorioak ez dira asko nabari egungo gizartean, eta horrek gertaera gezurra izan zen ustea zabaltzen lagundu du. Nahiz eta hasieran inor gutxik zalantzan jarri, askok defendatzen dute muntaketa bat izan zela.

Garciak azaldu du gerora egin zen dokumental batengatik agertu zirela zalantzak. «Dokumental baten bidez, konspirazio antzeko bat egin zuten, baina, azkenean, argitu zuten ikuslea harrapatzeko txantxa bat izan zela dena». Jendea manipulatzea oso erraza dela kontatzen du ikus-entzunezkoak. Iriondok ere badio egunkarietan ere argitaratu izan direla Gezur handia deituriko iritzi artikuluak, gizakia ilargira iritsi zela gezurtatzeko helburuarekin. Estebanek dioenez, baina, ezetz diotenen argudioak aztertuz ikusten da argudio horiek aldeko frogak direla. Gertakari garrantzitsua eta erabat benetakoa izan zen Estebanentzat, are gehiago, laster gizakia bestelako toki batzuetara iritsiko dela uste du.

Aranzadiko Virginia Garciaren arabera, gizakiak zituen mugak urrutiago eramateko balio izan zuen Apolo misioak. «Ordura arte ezin zuten Lurretik irten, eta Ilargiraino joatea lortu zuten». Estebanen arabera, garrantzitsuena alde psikologikoa izan zen: «Gure planetatik atera eta beste mundu batera joateko gai garela konturatzea».

Misioa, batez ere, lasterketa politiko bat izan zen, Errusia eta AEBen artekoa. AEBentzat harrotasun izugarria izan zen. Dena den, 50 urtean gutxi izan dira Ilargia zapaldu duten gizakiak, eta AEBetan ahaleginak egiten ari dira gizakia berriz Ilargira eramateko.]]>
<![CDATA[«Dantzariek asko begiratzen diote idazketa erritmoari»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-07-05/dantzariek_asko_begiratzen_diote_idazketa_erritmoari.htm Fri, 05 Jul 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/032/001/2019-07-05/dantzariek_asko_begiratzen_diote_idazketa_erritmoari.htm
Zertan datza laborategia?

Fonografia laborategiaren helburua ez da idazketa espresio bide bezala erabiltzea; beste zerbait sortzeko aitzakia bat da. Kasu honetan, dantzariek idazketa bestelako materia bat balitz bezala landuko dute tailerrean.

Nola egiten da hori?

Halakoetan ez zaio teknikari erreparatzen, testuen ekoizpenak du garrantzia; testuak zenbait estrategiaren bidez ekoizten dira, hizkuntza egoerak aktibatuz. Azken finean, dantzariek pentsatzeko eta egiteko modu bat partekatzen dute. Lengoaia bera ulertzeko modu bat eskaintzen zaie. Lengoaia landu beharreko materia bezala erakusten da.

Zertaz ari zara diozunean idazketa materia modura lantzen dela?

Hitzek izaera fisikoa dute; hau da, oratu egin daitezke idazketarako. Hitzak ez dira, uste den bezala, esanahia bakarrik; erritmoa, soinua, bibrazioa ere badira. Arnasketarekin eta gorputzarekin zerikusia dute hitzek. Halaber, lengoaia eta gorputza oso lotuta daude, lengoaia oso gauza fisikoa baita. Hitzak, niretzat, gorputzak dira. Irudiak edo soinuak ere izan daitezke hitzak.

Zer da fonografia?

Grabaketa bat da, musikaren munduan erabiltzen dena, batik bat musika esperimentalaren arloan. Nik fonografia hitza bereganatu eta idazketara ekartzen dut. Koreografia mugimenduaren idazketa da, eta fonografia, soinuaren idazketa.

Nola ekoizten du testu bat koreografo batek?

Dantzariek batik bat mugimendua erabiltzen dute beraien obretan, eta batzuek idazketa ere erabiltzen dute. Dantza garaikidean zein performance batean erabil daitezke testuak.Tailerretan, estrategiak ematen dizkiet eszenetako testuak ekoizteko, eta era berean estrategiak aktibatzeko. Nire asmoa da estrategia horiek etorkizunean, beste uneren batean, erabili nahi badituzte eskuragarri izatea. Aitzitik, lengoiarekin edozein artistak egiten du lan, ez soilik idazleak. Idazten duten bakarrak ez dira idazleak, zorionez.

Testuak idatzizkoak izaten dira?

Bai. Hala ere, kasu batzuetan ez dute idazketarekin eszenan bertan lan egiten; zenbaitetan, agian baliagarriago egingo zaizkie testuak prozesuan materiala sortzeko.

Zer estrategia erabiltzen dituzu tailerretan?

Urteen poderioz ariketa asko garatu ditut, eta testuinguru desberdinetan esperimentatu ahal izan dut. Solasaldi gurutzatuak, partiturak, koreografia imajinarioen deskribapenak... izan daitezke estrategiak.

Zein da dantzaren eta idazketaren arteko erlazioa?

Erabatekoa da. Idazketa ez da bakarrik literaturan erabiltzen. Arte bisualetan, arte ahostunetan, koreografian ere erabiltzen da. Aspalditik hasi zen horrekin esperimentatzen, idazketa modu eratu batean ulertzen. Lengoaiaren unibertsoarekin lan egiten da hori espaziora eramaten eta, oso aberasgarria da.

Zer berezitasun dituzte dantzarien testuek?

Ez dakit berezitasunik duten, baina kontua da ez dutela poserik. Dantzariek freskotasun berezi batekin adierazten dute, konplexurik gabe. Ez dute pentsatzen ondo edo gaizki dagoen, eta freskotasun eta lotsarik ez horretan gauza interesgarriak gertatzen dira. Era berean, artista bisualekin beste lengoaia artistiko batzuk lantzean, idazkera beste leku batetik begiratzen da, eta ez hainbeste esanahitik. Beste gauza batzuei erreparatzen zaie. Denborarekin ikusi dut normalean gorputzarekin beste harreman bat duten pertsonek, dantzariek, adibidez, idazketaren erritmoari asko begiratzen diotela.]]>
<![CDATA[«Adin guztietan ager daiteke depresioa»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-07-03/adin_guztietan_ager_daiteke_depresioa.htm Wed, 03 Jul 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/032/001/2019-07-03/adin_guztietan_ager_daiteke_depresioa.htm
Zer sintoma agertzen dituzte depresioa duten haurrek?

Loan eta gosean aldaketa nabariak izaten dituzte. Bestalde, askotan hiperaktibitatea agertu edota egonezina haserrearekin erakusten dute: suminkor egoten dira. Antsietatea ere sintoma bat da, helduetan ere agertzen dena. Haurrek haserrearen bitartez adierazten dute antsietatea, ez baitakite zer den sentitzen duten hori, eta oso zaila egiten zaie hitzez adieraztea.

Bakartzeko joera izan daiteke sintoma adierazgarriena?

Osotasunean hainbat sintoma agertzen dira, eta bakartzea beste sintoma batzuekin agertzen da. Baina egia da sintoma garrantzitsua dela, erlazioetan arazoak agertzea oso adierazgarria baita.

Noiz agertzen dituzte lehen sintomak?

Edozein adinetan ager daiteke depresioa. Aurrez egindako ikerketa batzuetan, 7 urtetik 18 urtera arteko haurrak aztertu genituen, eta ikusi genuen adin guztietan agertzen zela. Horrez gain, ikusi genuen 8 urte adin adierazgarria zela, gorakada bat gertatzen zelako, batez ere mutiletan. Nerabezarora gehiago hurbildu ahala, aldiz, gorakada nesketan izaten da.

Zein dira Pozik Bizi programaren helburuak?

Helburu nagusia egoera zailetan umeei laguntzea da, estrategiak eskuratu eta emozioak kudea ditzaten. Hala ere, programa ez dago soilik depresioa duten umeei bideratua; unibertsala da, ume guztiei zuzendua, eta hiru bloketan banatu dugu: hasteko, ikaskideen arteko harremanak hobetu eta estres soziala kudeatzen erakusten zaie; bigarrenik, emozio negatiboak identifikatzen ikasten dute; eta, azkenik, antsietatea kudeatzea lortzen dute. Programaren barruan, hori guztia lortzeko, irakasleak trebatzen ditugu, eta haiek ikastetxeetan saioak egiten dituzte ikasleekin. Gehienbat, 8-10 urteko haurrekin lantzen da programa.

Zein da eskolaren eragina haurren depresioan?

Eskolak garrantzi handia du depresioa detektatzeko orduan, umeen heziketan eta umeei balioak transmititzerakoan ezinbesteko rola duelako, eta askotan etxean ikusten ez ditugun portaerak eskolan agertzen direlako. Baina umearen testuinguru guztiak hartu behar dira kontuan, eta garrantzitsua da guztien artean koordinatzea.

Irakasleek badute depresioa detektatzeko formakuntza nahikoa?

Gehiago beharko lukete. Ez da beraien lana diagnostiko bat egitea, baina alarma seinaleak ikusteko bai, trebatu beharko lukete.

Eta gurasoek zer funtzio dute seme-alabetan depresioa antzematerakoan?

Garrantzitsua da gurasoak ikastetxearekin ondo koordinatuta egotea, informazioa partekatzea eta konfiantza izatea irakasleengan. Susmoren bat izanez gero, beraiekin komentatzea. Ez da kontsulta egiteko beldurrik eduki behar, kronifikatu egin baitaiteke, eta umearen sufrimendu areagotu.

Eskola jazarpenak zenbateko eragina du?

Eskola jazarpena eta depresioa eskutik lotuta doaz. Eskolan seguru sentitzen ez den ume bat, ez dena talde bateko kide sentitzen, nahi eta nahi ez gaizki sentituko da, eta errudun sentituko da.

Nola prebenitu daiteke haurren depresioa?

Alde batetik, lehenengo mailako prebentzioa dago; horren adibide da Pozik Bizi programa. Haur guztiei komeni zaie estres eta antsietate egoerei aurre egiteko abileziak eskuratzea. Bestetik, irakasleak eta gurasoak trebatu behar dira haurren depresioan, halakorik agertuz gero arazoa behar bezala bideratzeko. Autoestimuan, adibidez, gurasoek eta irakasleek zeregin handia dute.

Zer tresna eman behar zaizkie haurrei antsietatea eta estresa kudeatzeko?

Garrantzitsua da beren burua kontrolatzen jakitea, mindfulness motako erlaxazio teknikak erabiliz, adibidez. Bestalde, ezinbestekoa da emozioei buruz hitz egiten ikastea, emozioak eta pentsamenduak kontrolatzea. Teknika horiek eguneroko bizitzan txertatzen badituzte, asko lagunduko die.]]>
<![CDATA[«Egun, argazkiak Disney estilokoak dira»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1999/054/001/2019-06-30/egun_argazkiak_disney_estilokoak_dira.htm Sun, 30 Jun 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1999/054/001/2019-06-30/egun_argazkiak_disney_estilokoak_dira.htm Egin eta Deia-n aritutako argazki kazetaria. Duela hamar urte erretiratu bazen ere, kuriositateak eta ikasteko gogoak mugiarazten du gaur egun: Artearen Historia ikasten ari da UNEDen.

Bilbotarrak edonon jaiotzen direla esaten da. Zu ere horren adibide bat zara?

Gurasoek Buenos Airesera emigratu zuten. Garai hartan landan eta etxaldeetan lan egiteko makineria ikaragarria zegoen Argentinan, eta bertan genituen senideei laguntzera joatea erabaki zuten. Etxalde batean bizi ginen, eta gogoan ditut bertan egiten genituen bazkariak; senide andana batzen ginen.

5 urterekin iritsi zinen Bilbora. Zerk harritu zintuen?

Argentinatik Bilborako bidaia itsasontziz egin genuen. Bilbora iristean, lotsa sentimendua gailendu zen nigan. Nik ordura arte ez nuen sekula etxe bat ikusi; Argentinan etxalde batean bizi ginen eta etxez osatutako eraikinek atentzioa ematen zidaten.

Zein da argazkiekin eta kamerekin gogoratzen duzun lehen harremana?

Kasualitatez hasi nintzen argazki kamerak erabiltzen. Argazkigintzan hezi eta 19-20 urte inguru nituenean herri mugimenduan murgildu nintzen. Garai haietan argazkiak gehienbat salaketak egiteko erabiltzen genituen.

Zer salatzen zenuten?

Gaizki zegoela iruditzen zitzaigun guztia argazkitan hartzen genuen eta ia dena zegoen gaizki: espaloiak... Aldarrikapenerako argazkiak ziren, argazki sinpleak. Geroago, bizitzako kontuengatik, Egin-en hasi nintzen argazkilari gisa. Lankide ikaragarriak izan nituen Egin egunkarian: Kepa Urkiza, Alfredo Aldai eta Imanol, besteak beste.

Teknologia gutxiko argazkilariak zineten.

Hala da. Gaur egungo argazkilarien lan prozesuarekin alderatuz, teknologian dago aldea. Garai haietan, dena eskuz egiten genuen, eta beti presaka ibiltzen ginen, egunero arratsaldeko zazpiak baino lehen entregatu behar izaten genituen lanak nahitaez. Erredakzioan laborategi bat genuen, eta bertan kamerak barruan duen bilkaria eskuz errebelatzen zen, errebelatze prozesu horrek 25 minutu iraun zezakeen. Horrez gain, argazki bakoitzaren papera egin behar izaten genuen. Azkenik, egunkariko eguneko lan guztia hartu, gutun azal batean sartu eta autobusean Donostiara, Egin-en erredakzio nagusira bidaltzen genuen.

Estresagarria zen lana?

Batzuetan bai. Baina San Mamesen futbol partidak izaten ziren igandeak oso dibertigarriak ziren. Arratsaldeko bostetan izaten ziren lehiak; Bilbo erdigunea kolapsatu egiten zen, eta autoa hartzea ez zen ideia ona izaten. Orduan, erredakziotik oinez igo, baina korrika jaisten nintzen tramankulu guztiekin. Erredakzioan argazkiak errebelatu eta autobusera iritsi behar izaten ginen, Mazarredo kaletik Urazurrutia kalera.

Oroitzapen onak dituzu?

Asko ikasi nuen. Lanak asko sintetizatu behar genituen, egun 50 argazki atera ahal zaizkio pertsona berari, eta garai hartan gehienez ere lau atera genitzakeen. Hala, lanik ez metatzea lortzen nuen, eta, era berean, hautaketa lana saihesten nuen. Ezinbestekoa zen argi edukitzea zer nahi genuen eta zer ez genuen nahi.

Denbora gaizki erabiltzen da?

Bai. Prozesua erraza izateak argazkilariak gauza gehiago egitea ere ahalbidetzen du, baina, hala ere, denbora sobratzen zaie.

Futbol partiden artxibo garrantzitsua duzu.

Futbolari lotutako argazkiekin ez naiz bereziki ona izan. Gauza txukunak egin ditut, baina ez naiz abila izan. Segur aski ez nuelako futbolaz behar beste ulertzen.

Orduan, zeri gustatzen zitzaizun argazkiak ateratzea?

Jendeari. Gainontzekoak erlatiboki errazak ziren, baina pertsonek bere zailtasuna zuten. Denetariko pertsonak aurkitu ditut, eta batik bat horregatik nago harro argazkilari izateaz: jendearekin sortutako harremanengatik. Egun, etxekoek ez dute nirekin Bilbora etorri nahi izaten; kale bat gurutzatzeko denbora bikoitza behar izaten dut.

Pertsonak ezagutzeaz gain, Euskal Herriko garai garrantzitsu askoren lekuko ere izan zara.

Momentu gutxi galdu ditut,; txarrak eta onak jaso ditut. Txarrak, adibidez: Sabino Aranako zubitik behin kamioi bat erori zen, eta azpian ijito familia bat bizi zen, argazkia ateratzera joan eta bertan zegoen usaina gogoratzen dut. Bestalde, ondo gogoan ditut Oizko tragedia izugarria eta Ortuellako eskola batean galdara bat lehertu zenekoa. Ortuellakoan, egunean bertakoa baino gehiago ondorengo egunetako hileta elizkizunetako isiltasuna dut buruan. Hiletara bertaratutakoen oinkatzeen zaratak legar xehe gainean sortzen zuen zirrara zehazki.

Bilbotarra izanik, hiriari buruzko erakusketa bat egin zenuen duela hamabost urte.

Bilbori jarri behar zaion kuriositatearen inguruko erakusketa izan zen. Kuriositateari keinu bat egin nahi izan nion Bilbori buruz egin nuen elkarrizketan. Bilboren eraldaketa nahiko aurreratua zegoenez, normalean ikusten ez diren txokoak ezagutarazi nahi nituen.

Ibilbide profesionaleko anekdotak gordetzen dituzu?

Nire hutsegiteez gehiago akordatzen naiz ondo egindakoez baino. Hala ere, argazkilariok anekdota asko izaten ditugu. Behin Atxartera igo behar izan nuen bertan eroritako mendizale baten bila joan zirenean, eta, mendizaleaz gain, ni erreskatatu behar izan ninduten bertigoak jota. Bestalde, elizkizun batean hilobi batera erori nintzen; ez nuen izan behar zen diskrezioa, baina hilobi batetik bizirik atera naizela esan dezaket.

Arrisku horiek orain ere hartzen dira?

Baietz esango nuke. Garaiak asko aldatu dira, segurtasun handia dago, baina bai, oraindik ere argazkilariok burugabeak gara. Oizko tragediara, adibidez, orduko 223 kilometroko abiaduran joan ginen. Halere, korrika egitea egiteagatik ez du ezertarako balio.

Zer behar du kazetaritza argazkilari on batek?

Argazkilariak erredaktoreak baino gehiago jakin behar du elkarrizketa batera doanean. Gero eta datu gehiago izan, orduan eta hobea izango da argazkia. Bestalde, argazkilariak sinesgarritasuna eta seriotasuna erakutsi behar ditu. Diskrezioa. Hala, elkarrizketatuak konfiantza izango du argazkilariarengan. Ni beti saiatzen nintzen edozein elkarrizketaren aurretik elkarrizketatuarekin kafe bat hartzen.

Eta etorkizunean zein da kazetaritza argazkilarien lana?

Ez dut uste honetaz hitz egiteko baimenik dudanik, ez baitut egunerokoan egunkari asko irakurtzen. Baina baliteke espezializazioa areagotzea.

Zertan bereizten dira gaur egungo argazkilariak?

Egungo argazkilariek prestakuntza tekniko ona dute, baina kazetaritza prestakuntza falta zaie. Telebistako zuzenekoetan askotan horma bat edo gaua bera azaltzen dira, eta agian 50 kilometro egin dituzte lekura bertara joateko. Ez dituzte baliabideak bilatzen, ez dakitelako zer ari diren egiten.

Argazki kamerarekin bidaiatzen duzu?

Ez dut kamerarik. Argazkigintzatik argazki kazetaritza gustatzen zait. Paisaiek ez didate ezer esaten. Paisaia idilikoak erretratatzeko goizean goiz esnatu beharko nuke; oso aspergarria iruditzen zait.

Egin-etik Deia-ra aldatu zinen gero.

Bederatzi-hamar urte egin nituen Egin-en, Deia-tik deitu ninduten arte. Beste ezaugarri batzuk zituen Deia-k, eta egunkariaren erredakzioa Bilbon egoteak asko errazten zuen gure lana. Agian politikoki ez da zuzena hau esatea, baina Athleticen edo Chelsean jokatzea bezala zen.

Ez du edonork Chelsean jokatzen.

Onenek bakarrik.

Garai gogorrak bizi izan zenituen argazkilari gisa.

Bai. Egungo tentsio soziala ez da berdina. Duela zenbait urte pentsaezina zen aurreko asteetan udaletxean ikusi ditugun zinegotzien agurrak ikustea, pentsamolde erabat desberdina duten politikariak elkar besarkatzen ikustea. Asko gustatuko zitzaidakeen argazki horiek egitea. Argazki horiek erakusten dute pertsonak politikaren gainetik daudela.

Zuri-beltzetik kolorerako aldaketa ere ezagutu izan zenuen.

Normaltasun osoz gertatu zen aldaketa izan zen. Zuri-beltzeko argazkiak dramatikoagoak ziren. Egun, argazkiak Disney estilokoak dira.

Deia-ko argazkilari bat jo zuten joan den asteburuan. Halakoak bizitzea egokitu zitzaizun?

Joan den larunbatekoa onartezina da, errore zentsuragarri bat. Garai batean, guk ere kolpeak jaso genituen, zailtasunak izan genituen, eta pistolaren bat ere izan dugu buruan.

Zer eman dizu argazkigintzak?

Bilboren eraldaketa ikusi dut gertutik, eta lagun asko egin ditut. Bestalde, Bilboko metroa inauguratzeko aukera eman zidan. Hedabide grafikoen arduradun izan nintzen.

Zer sumatzen duzu faltan gehien?

Gutxi sumatzen dut faltan. Bilbora etortzea gustatzen zait, baina laneko erritmo biziek azken urteetan asko nekatu ninduten, eta gustura erretiratu nintzen.]]>
<![CDATA[«Metodologia tradizionalak indar handia du hezkuntzan»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-06-25/metodologia_tradizionalak_indar_handia_du_hezkuntzan.htm Tue, 25 Jun 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-06-25/metodologia_tradizionalak_indar_handia_du_hezkuntzan.htm Euskal Herrian erreferente diren pedagogoak liburuan. Joxe Mari Auzmendi (Azkarate, Nafarroa, 1954) Hik Hasiko koordinatzaile ohia izan da liburuaren arduradunetako bat. Dioenez, liburuan azaltzen diren pedagogoak irizpide kritikoak erabiliz eta aniztasuna lehenetsiz aukeratu dituzte. «Batez ere etorkizunean hezkuntzan arituko direnentzat da liburua». Guztira 23 adituk idatzi dute liburua.

Zein da liburuaren ildoa?

Hik Hasik bi ildo nagusi ditu: batetik, euskara, eta, bestetik, berrikuntza. Batez ere bigarren ildo horretan oinarritzen da liburua. Bada mende bat eskola modernoaz eta pedagogia kritikoez hitz egiten dela, eta pedagogia horiek guztiak bat datoz ikaslea bere garapenaren subjektua dela diotenean. Hain zuzen, pedagogia horien ideia nagusiak bildu ditugu. Horrez gain, munduan zehar praktikan izandako eragina eta Euskal Herriko eskoletako esperientzia errealak ere biltzen ditu liburuak.

Zein dira pedagogia horiek?

Oraindik ere metodologia tradizionalak indar handia du hezkuntzan, baina gure fokua irakaskuntza aurrerakoia da. Ikaslea erdigunean jartzeko teoria asko daude, eta horiek nabarmendu nahi izan ditugu: antiautoritarismoa, espiritualismoa, alde soziala eta kritikoa nabarmentzen dutenak, konstruktibismoa, alde emozionalaren eta psikomotorraren aldekoak, besteak beste.

Euskal pedagogoak ere ageri dira liburuan.

Lau dira euskal pedagogoak: Elbira Zipitriak indarra jarri zuen euskarazko heziketan; Imanol Urbietaren kasuan, bestalde, musika zen bere ikuspegi globaleko pedagogiaren erdigunea; Maria Maeztu emakumearen formazioan eta feminismoan aritu zen; eta Ramon Fleschak defendatzen zuen emaitzak arlo guztietan askoz hobeak direla ikas komunitatea sendotzerakoan.

Hezkuntza publiko eta pribatuari dagokionez, alderik ba al dago pedagogia eredu berritzaileetan?

Hezkuntza sistema guztietan ari dira txertatzen eredu pedagogiko berritzaileak. Hainbat ikastetxe pribatu eta erlijiosotan, adibidez, Gardnerren askotariko adimenen teoria lantzen dute. Hezkuntza publikoan, alde sozial eta kooperatiboa nabarmendu izan dituzte, eta, ikastoletan, azken hamar urteetan, nahiz eta ildo edo teoria desberdinetatik edan, konfiantzaren pedagogian ekiten ari dira.

Zer gertatzen da pedagogia berritzaileak darabiltzaten eskola ez- ofizialekin?

Ofizialak badira, baina ez daude aitortuta. Legez erregistratuta daude; baso eskolak dira horien adibideak. Eskola horiek ez dute errekonozimendu administratiborik proiektua finantzatzeko.

Zein da Hik Hasiren funtzioa egoera honetan?

Hik Hasik hezkuntza proposamen bat egin zuen duela bi urte. Bertan proposatu genuen eskola guztiek errekonozimendua eta finantzaketa eduki behar dutela. Are gehiago, denek izan behar dutela zerbitzu publikoaren parte. Horretarako, administrazioak alde guztiekin hitz egin behar du bete beharreko minimoak adosteko. Finantzaketa dagokion administrazioari egokitzen zaio egitea, baina gero ikastetxe bakoitzak autonomia osoa izan behar du bere hezkuntza proiektua garatzeko.

Hezkuntza tradizionala nagusi den garaian, pedagogia berritzaileetan hezten diren haurrek zer onura izaten dituzte gizartean?

Eskolatik aterata, aisialdira doaz, eta, aisialdiari dagokionez, pedagogikoki zenbait eskola aurreratuago daude. Ikasleek antolatutako ludoteka bat askoz aurrerakoiagoa da zuzendutako baten aldean. Horregatik, funtsezkoa da herri mailan gauza gehiago antolatzea. Eskolak eta aisialdiak herri mailako antolaketa baten barruan joan behar dute. Ikuspegi zabalago bat izan. Antolaketa eraikitzaileago bat behar da.]]>
<![CDATA[Espaloi bete doinu]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1909/035/001/2019-06-22/espaloi_bete_doinu.htm Sat, 22 Jun 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1909/035/001/2019-06-22/espaloi_bete_doinu.htm
Musikaren eguna, baina, ez zen izan jaialdia antolatzen duen Ametx erakundearen aitzakia bakarra Haizetara sortzeko. Udako solstizioak kalean sortzen duen giroak, urteko egunik luzeenak izateak eta opor usaina areagotzeak kalean jende andana batzen duela baliatu zuten antolatzeko.

Oholtzarik ez du Haizetara jaialdiak, eta lehiaketa formatukoa da. Kalea da musikarien agertokia, bozgorailu eta argiztapen berezirik gabe. Aurtengo edizioari dagokionez, estilo eta jatorri askotako bederatzi talde arituko dira lehian. Hirurogei eskaera jaso ostean, Beningo (Afrika) Eyo'Nle Brass Band, hainbat herrialdetako kideak dituzten Jingle Django eta Orquesta de Ermesinde, Frantziako Sopa Loca, Erresuma Batuko Flat Cap Brass taldea eta Espainiako Los Muchachos Brass eta Befunkbop taldeak aukeratu dituzte lehian aritzeko. Horiez gain, Biflats taldea arduratuko da Herrialde Katalanetako musikaz, eta 3indarrok Elektrotxaranga izango da Euskal Herria ordezkatzen. Haizetara jaialdian, garrantzi handia ematen diote musika aniztasuna bermatzeari. Bestalde, lehiaketan hiru sari nagusi banatzen dituzte, 10.000 eta 1.000 euro bitartekoak.

Musikaz gain, beste hainbat ekintza ere izango dira asteburuan Zornotzan; hasteko, jaialdiak iraun bitartean, Katxarrismos musika tresnen erakusketa ikusgai egongo da.

Bestalde, bihar, musika eta birziklatzea uztartzen dituen Trakamatraka egitasmoak umeentzako kontzertu didaktiko bat emango du, 12:00etan, Zelaieta parkean, eta Swing Side Bilbao dantza konpainiak ere emanaldia egingo du. Hori gutxi ez, eta bakoitzak barnean duen musikaria atera eta inprobisazioa lantzeko jam session bat antolatu dute. Interesa duenak izena ematea besterik ez du.

Dabid Murillo antolatzaileetako batek dio Euskal Herrian halako formatua duen «jaialdi bakarra» dela Haizetara. Eta bakantasun horrek festibala «berezi» bihurtzen duela azpimarratu du. «Kaleak bide ematen du musikariak eta ikusleak elkarrengandik oso gertu egoteko». Antolatzaileek beste herrialde batzuetatik hartu zuten jaialdia egiteko ideia: Zornotzan, baina, Frantzian edo Alemanian ez bezala, kontzertu denak doakoak izaten dira. Halaber, antolatzaileek aitortu dute jaialdi formatu hori Europa hegoaldean zabaltzen ari dela.

Haizetara jaialdia



Gaur eta bihar Zornotzan (Bizkaia).]]>
<![CDATA[Aniztasunak aberastuko ditu jaiak]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1922/034/001/2019-06-06/aniztasunak_aberastuko_ditu_jaiak.htm Thu, 06 Jun 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1922/034/001/2019-06-06/aniztasunak_aberastuko_ditu_jaiak.htm
Egitarau indartsua antolatzen dute urtero Igorren. Zurinagak aitortu duenez, ez da lan erraza izaten, hala ere. «Jai batzordean, zinegotziaz aparte, hiruzpalau pertsona soilik gaude, eta dena antolatzea lan handia da». Herriko kolektiboek egitaraua osatzeko proposamenak egiten dizkiete, baina proposamen horiek aurrera atera ahal izateko egin beharrekoak «infinituak» direla esan du. Hala ere, nabarmendu du jaiak hasitakoan elkarteen inplikazioa handia izaten dela, eta edozertan laguntzeko prest izaten direla. «Kuadrillek ere jaien barruan ardura asko hartzen dituzte, eta hori eskertzekoa da».

Egitarauari dagokionez, familien artean arrakasta handiena lehen larunbateko paella eta pintxo txapelketak izaten du, Zurinagaren arabera. «Gazteen artean, tabernetan egiten den rally umoretsuak ere jende asko batzen du», gaineratu du. Ekintzen artean ere badaude pilota taldeak antolatutako Bertsopilota nahasketa bitxia, edota futbol taldearen ardurapean egiten den neska kadeteen txapelketa. Larunbat goizean egingo dute azken hori Urbieta kirol zelaian; igande arratsaldean batuko dira pilotakadak eta errimak goiko plazako frontoian.

Eskualdeko errugbi talde Arratiako Txekorrak, berriz, ekarpen desberdin eta berezia egin du sanantonioen egitarauan, azken urteetan egin duen bezala, Zurinagaren esanetan, «gainontzeko herriko jaietan aurkitzen ez dena». Hain zuzen ere, errugbi inklusiboarekin lotutako ekintza prestatu dute larunbat goizerako. Horrez gain, arratsaldean Zazpiko Errugbi Txapelketako finalak jokatuko dituzte 105eko Errugbi zelaian.

Duela bost urte inguru, adimen urritasuna duten lagunentzat errugbian jokatzeko kontzentrazioak antolatzen hasi zen Bizkaiko Errugbi Federazioa Gorabiderekin elkarlanean, adimen urritasuna duten pertsonen integrazioan lan egiten duen elkartearekin. Ikasturtean, hilabetean behin batzen dira Erandion (Bizkaian) Gorabide elkarteko 18 eta 40 urte bitarteko errugbizaleak, eta kirola praktikatzen dute. Duela bizpahiru urtetik, denboraldi amaierako kontzentrazioa Igorreko sanantonioetan egiten dute, festen testuinguruan. Arratiako Txekorrak Igorreko errugbi taldeak egindako proposamena izan zen ekinaldia. Gerbasio de la Fuente Bizkaiko Errugbi federazioko presidenteak aitortu du ustekabean iritsi zitzaiela aukera. Eta are gehiago: «Gero eta gehiago deitzen gaituzte Bizkaiko herrietatik, beren herrietara ere gerturatzeko». Mungian eta Elorrion izan dira azken hilabeteotan, esaterako.

Aniztasuna jaien erdigune

Errugbiak kirol bortitza izateko itxura duen arren, De la Fuenteren ustez ezjakintasunagatik gertatzen da hori. «Guztiz kontrakoa da: apaltasuna, kiroltasuna, laguntasuna eta talde lana transmititzen ditu, eta hori oso aberasgarria da adimen urritasuna dutenentzat». Azaldu duenez, gazteak oso gustura etortzen dira kontzentrazioetara, eta askok egun gehiago pasatu nahi izaten dute. Fisikoa asko garatzen dutela azaldu du.

Txosnetan egiten dute kontzentrazioa, festa giro betean, eta ez zelaian. «Horrek asko laguntzen du jendea hurreratzen». Are gehiago, gainontzeko kontzentrazioekin alderatuz, Igorren herritarrek ere parte hartzen dute: adimen urritasuna duten pertsonei ilusioa pizten die horrek, eta motibatzen, denak maila berean eta berdin ikusita. Ordu eta erdiko kontzentrazioa bukatuta, bazkaria ematen diete herritarrek, eta horrela amaitzen dute errugbi denboraldia

Errugbia, baina, ez da Igorreko sanantonioetan egongo den kirol inklusiboaren adibide bakarra izango. Hain zuzen ere, Oscar Marcosek botako du jaien hasierako suziria: txirrindularitza egokituko goi mailako lehiaketetan aritzen da, Igorrekoa da, eta herritarrek aukeratu dute zeregin horretarako. Ordua jarria dute dagoeneko: 19:00etan, Goiko Plazan.]]>
<![CDATA[«Zerbitzu digitalek gero eta konformistago egiten gaituzte»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-06-04/zerbitzu_digitalek_gero_eta_konformistago_egiten_gaituzte.htm Tue, 04 Jun 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-06-04/zerbitzu_digitalek_gero_eta_konformistago_egiten_gaituzte.htm
Zer egiten dugu Interneten klik egiten dugunean?

Google, Facebook, Amazon eta halako enpresen itxaropenak betetzen igarotzen dugu denbora gehiena. Klik egiteak informazioaren gaineko kontrol sentsazioa ematen digu, baina errealitatean konpainia horiek aurrez diseinatutako bideetatik komunikatzen ari gara.

Kapitalismo digitalak zer dakar, erosotasunaz aparte?

Lan baldintzen eraldaketa. Kapitalismo digitalaren elementuetako bat lan baldintza prekarioak dira. Deliveroo eta halako zerbitzuetan, adibidez, langileek ez dute harremanik euren artean; bakarrik egiten dute lan. Halaber, lantoki birtualak dituzte, eta, lan baldintza horiekin, antolatzea oso zaila da.

Eta eragiten dio erabiltzaileari?

Zerbitzari digitalak erabiltzean ahaldundu egiten garela uste dugu, baina, izatez, aurrez zehaztutako aukera ezberdinen artean soilik aukeratu dezakegu. Nabigatzaile sistemek erakusten digute ez garela uste bezain indibidualak eta erabiltzaileak gero eta uniformeagoak garela, beraiek iradokitako eran portatzen garelako. Zerbitzu digitalek gero eta konformistago egiten gaituzte.

Zer lortu nahi du sistemak honekin guztiarekin?

Sistema ez da panpinak izango bagina bezala maneiatzen gaituen norbait: estatuaren eta multinazionalen arteko interes nahasketa bat da, eta bere helburua da erabiltzailea konformismora eramatea. Erabiltzaileen datu, nahi eta jarreretan dute interesa; datu horiek aztertuz, norabide jakin bateko informazioa ematen digute, eta beraientzat egokienak diren aukeretara bideratzen gaituzte. Beren helburua da erabiltzaileak ahalik eta denbora gehien online mantentzea, gero eta datu gehiago jasotzeko, baita daturik intimoenak ere. Negozio digital berriak erabiltzaileen datuak eskuratzean oinarritzen dira, zerbitzu digitalak kobratzean baino gehiago.

Zer metodo erabiltzen dituzte komunikazioaren multinazionalek komunikatzeko moduan edota pentsamenduetan eragiteko?

Beraien zerbitzuei jarrai diezaiegun seduzitzen gaituzte. Googlek, adibidez, dohainik eskaintzen digu itzulpen zerbitzua: guk gure testuak ematen dizkiogu, eta, horrela, adimen artifizialeko autoirakaskuntza programak entrenatzen dituzte. Facebookek, bestalde, erabiltzaile bakoitzaren pentsamenduak eraldatzen ditu, erabakiz zer informazio den baliagarria bakoitzarentzat: hau da, gure lehentasunak ordenatzen ditu, albiste eta mezu jakin batzuei ikusgarritasun gehiago emanez.

Sistema horien bidez, norbere mundu ikuskerarekin bat egiten duten informazioak soilik onartzen dira?

Ideologikoki ez, baina gure pentsamoldera egokitzen dira. Zerbitzu digitalek erabiltzaileen gustuak baliatzen dituzte seduzitzeko. Halaber, informazio asko onartuz gero, norbere munduaren ikuskerarekin bat datozenak bakarrik hartzen ditugu, eta gainontzekoak baztertzen.

Esan duzu: «Adimen artifizialak homogeneizatu egiten ditu pertsonak, aberastu ordez». Nola?

Egunerokoan, zerbitzu digitalak nonahi aurki ditzakegu, eta proposamenak egiten dizkigute. Erabiltzaileek erabaki dezakete zerbitzarien aholkuei jarraitu nahi dieten edo ez. Horixe da homogeneizazio prozesua: banakotasuna galtzea zerbitzu digitalen aholkuei jarraika.

Bada munstro datu-jale horien alternatibarik?

Hasteko, ez genuke onartu behar haien zerbitzurik, eta nabigatzaile propioak eraiki beharko genituzke. Alternatiba horiek, baina, ez dira nabigatzaile komertzialak bezain erabilerrazak, eta ez dira aukera erreal bat milioika erabiltzailerentzat. Azken finean, gure esku dago erabakitzea zerbitzu errazak erabili nahi ditugun edo gure autonomiari eutsi nahi diogun.

Google eta Amazonen gisakoak egunerokotik desinstalatzeko heziketak kolektiboa behar luke izan?

Beharrezkoa da kolektiboa izatea, banaka ez baitaukagu gauza horiek guztiak ikasteko denborarik. Kolektiboak sortu eta gure trebetasunak zabaldu behar ditugu. Guztiok batzea da programatu gabeko etorkizun bat lortzeko alternatiba bakarra.]]>
<![CDATA[Zuria baino hobea den beltza]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/036/001/2019-06-01/zuria_baino_hobea_den_beltza.htm Sat, 01 Jun 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1872/036/001/2019-06-01/zuria_baino_hobea_den_beltza.htm umami zaporea, bosgarren zaporea esaten zaiona. Oraindik ere ez da oso ohikoa merkatuan zapore horretako produktuak aurkitzea, baina bat gero eta ohikoago bihurtzen ari da: berakatz beltza. Adituen arabera, berakatz horrek zapore «atsegina» du, eta hala ere zuriaren aldean ezezaguna da oraindik. Korean eta Japonian du jatorria, eta oso ohikoa da hango sukaldaritza tradizionalean erabiltzea; egun, Euskal Herriko sukaldarien errezetetara ere hedatu da. Halaber, aurten Bizkaian hasi dira Euskal Herriko lehen berakatz beltza ekoizten.

Gosaritan berakatz zuria jateaz aspertuta, beltzarekiko interesa piztu zitzaien Elorrioko (Bizkaia) zenbait laguni. Eta bi urtez artikuluak irakurtzen eta informazioan sakontzen ibili ostean, 2017an Barabeltz enpresa sortu zuten. Familia enpresa bat da, hiru kidek osatua. Xabier Iñarrairaegi kideetako batek azaldu duenez, 2017an ganbera bat erosi, eta ia bi urtez aritu dira frogak egiten berakatz beltzik egokiena lortzeko. Ugaoko (Bizkaia) Usila poligonoan ekoizten dute. Iñarrairegik esan duenez, hainbat urtarotan landatutako berakatzak erabili dituzte frogetan, ikusteko zeinek dituen testura, itxura edota zaporerik egokienak: freskoak, hotzean gordeak, Euskal Herrikoak eta kanpokoak erabili dituzte horretarako.

«Froga guztietan berakatz desberdina atera zaigu», azaldu du Iñarrairaegik. Leartiker elikagaien ikerketa zentroarekin aritu dira elkarlanean prozesu osoan; ikerketa taldekoak kontrolak egiteaz arduratu dira, hain zuzen. Frogen ostean, aurten merkaturatu dute lehen uzta. Lehen aldiz egin dute era industrialean, eta Iñarrairaegik aitortu du badaezpada ez direla ausartu ekoizpen «oso handia» egitera.

Faltzes, Corella eta Lerin (Nafarroa) inguruetan landatutako baratxuriak erabiltzen dituzte berakatz beltza lortzeko. «Zero kilometroaren filosofian sinisten dugu, eta, horregatik, gure produktua beti Euskal Herrikoa da; batik bat Faltzesko berakatz gorri ezaguna erabiltzen dugu», azaldu du Iñarrairaegik. Berakatzak Ugaora iristean, erretiluetan jartzen dituzte, eta 60 gradutik gorako tenperatura eta 80ko hezetasuna baino handiagoa duten gelatxoetan sartzen dituzte 45 egunez. Horietatik atera, eta beste gela baten bi astez uzten dituzte pausatzen; gero, prest egoten dira ontziratzeko.

Jateko erraza

Etorkizun hurbilera begira, beraien asmoa bizpahiru hilabetean behin ekoitzi ahal izatea da. Hala ere, Iñarrairaegik onartu du hori «gaitasun ertaina» izatea litzakeela, eta kontsumitzaileak oraindik ez daudela ohituta, merkatuan ez delako ezaguna. Udarako aurreikusten dute hurrengo produkzioa. «Uztaila eta abuztua dira urteko garairik egokienak, berakatz freskoa dagoelako». Nabarmendu du urritik aurrera —neguan gehienbat— supermerkatuetan egoten diren berakatzak hotzean gordeak izaten direla.

Berakatza freskoa izateak eta ekoitzitako baldintzek eragin handia dute berakatz beltza lortzeko prozesuan. Alearen arabera, berakatzaren testura aldatu egiten da, baina oro har gozoki bat bezalakoa da, «oso krematsua». Zuriaren aldean, Iñarrairaegik dioenez, beltza ez da mina, ez eta atzerakadarik ematen. Zehaztu dute bakoitzak nahi duen moduan jateko produktua dela: gordinik, ogian banatuta, entsaladan zein haragian. Kirolariak eta adinekoak dira berakatz beltza gehien kontsumitzen dutenak. Adituek diote berakatz zuriak baino askoz ere propietate gehiago dituela: antioxidatzaileak eta aminoazidoak ditu, besteak beste. «Energia asko ematen du egunerokorako». Iñarrairaegik nabarmendu nahi izan du Euskal Herriko berakatz beltzak etorkizuna duela, eta, prozesua erraza eta sinplea izanik, beti egongo dela. «Ez da moda bat. Berakatz beltzak onura asko ditu osasunerako, eta guk zero kilometroaren filosofia betetzen dugu».

Lehendabiziko uzta kuantitatiboki handia izan ez bada ere, kualitatiboki Barabeltzeko kideak oso pozik daude jendearen artean izan duten harrerarekin, are gehiago jakinik produktua garestia dela: bospasei euro balio du bi buruko kaxa batek. «Garestia da, prozesu luzea delako eta produktuak dedikazioa, denbora eta arreta eskatzen dituelako», azaldu du Iñarrairaegik. Hala ere, produktuan sinesten dute, eta itxaropentsu daude. «Beldurrak uxatu ditugu, eta hurrengo labekadak handiagoak egiteko prest gaude; merkatuan ere zabaltzea nahi dugu». Ez dira, gainera, horretan geratuko: etorkizunean pasta beltza egitea dute erronka.]]>
<![CDATA[«Sakrifizioa oinarrizkoa da emakume kurduen borroka ulertzeko»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2019-05-28/sakrifizioa_oinarrizkoa_da_emakume_kurduen_borroka_ulertzeko.htm Tue, 28 May 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/048/001/2019-05-28/sakrifizioa_oinarrizkoa_da_emakume_kurduen_borroka_ulertzeko.htm Comandante Arian dokumentalaren egilea da Alba Sotorra zinemagilea (Reus, Herrialde Katalanak, 1980). Hain zuzen, izen bereko buruzagiaren bizitza filmatu du. Arriskuak arrisku, gerrillarien taldeko kide izan zen zuzendaria bera zenbait hilabetez, armen ordez kamera eskuan. Gaur Donostian emango dute filma, eta bihar Iruñean.

Zer izan du Siriako gerrak hain erakargarria, zure bizia arriskatzeko prest egoteko?

Emakumeak beren eskubideak defendatzeko arriskatzen direla.

Nola sortu zen gidoiaren ideia?

Hasieran, emakumeen ahalduntzearen inguruko istorio bat grabatzea zen asmoa, zeinean protagonista garaile aterako zen misio batetik; horregatik aukeratu nuen Arian komandantea. Kobaneko [Kurdistan] setioa bukatuko zuen emakume batailoi bat zuzentzen ari zen. Grabaketan, baina, Arian zauritu zuten, eta gidoia erabat aldatu zen. Dokumental bat izateko, edizioa oso bitxia da.

Zergatik?

Konplexua da. Atzera-aurrerako jauziak daude denboran zehar; denbora lerroak tartekatzen dira. Eta Arian komandantea ezagutuz goazen heinean, haren sakontasun desberdinak ezagutzen ditugu.

Nolakoa da emakume batentzat gerra baten erdian gerrari buruzko dokumental bat filmatzea?

Kasu honetan, ikaragarria izan da, emakumeez inguratuta egon naizelako. Emakume ahaltsu eta boteretsuak ezagutu ditut. Haiekin oso seguru sentitu naiz beti; sororitate eta laguntasun sentimendu indartsua zegoen gure artean.

Erraza izan da?

Ez, baina egia da norberari zaila gerta dakiokeena gero ez dela hainbesterako izaten. Beldurra beti agertzen da, baina, halako prozesu batean, egindako lagunak bidean galtzea izaten da gogorrena. Oso gogorra da emakume bat bere eskubideak defendatzearren hil dela onartzea.

Bakarrik murgildu zinen proiektuan. Horrek eragina izan du?

Bakarrik joan ez banintz, ez nukeen hain modu intimoan sartzeko gaitasunik izango. Bakarrik joan nintzen, baina ez nintzen inoiz bakarrik sentitu. Gerrillariek beste bat bezala tratatzen ninduten. Are gehiago: uniforme bat eman zidaten, seguruago sentitzeko.

Bizia galtzeko beldurra sentitu zenuen noizbait?

Inoiz bai.

Eta arriskuak merezi zuen?

Batzuetan, arriskatu beharra dago; aldaketa prozesuetan parte hartu nahi baduzu, behintzat, bai. Arriskatu ezean, ez da ezer aldatzen. Halaber, arrisku bat onuragarria bada, merezi du asumitzea. Bertan asumitutako arriskuek merezi izan zutela iruditzen zait.

Zein harrera egin zizuten gerrillariek eta Arian komandanteak?

Beste bat nintzen taldean. Armatua joan ordez, nik kamera bat neraman haiek egiten zutena filmatzeko. Oso polita izan zen esperientzia haiekin konpartitzea.

Nola komunikatzen zineten?

Gehienbat ingelesez, eta kurdu pixka bat ere ikasi nuen. Baina ia beti keinu hizkuntza unibertsalarekin; keinuak oso eraginkorrak dira elkar ulertzeko gogoa dagoenean.

Zenbat denbora eman duzu filmatzen?

2015 eta 2018 bitartean joan-etorrian ibili nintzen. Zazpi-zortzi aldiz joan nintzen, eta bakoitzean pare bat hilabete egiten nituen bertan.

Arian zaurituta ageri den eszena horiek zer ekarpen egiten diote dokumentalari?

Hasieran, ahalduntzearen ideia islatu nahi nuen, baina Arian komandantea zaurituta ikustean, konturatu nintzen sakrifizioa zela hondoan zegoen ideia. Sakrifizioa oinarrizkoa da emakume kurduen borroka ulertzeko, eta oso garrantzitsua, egiten ari diren iraultza gogorraren irudi idealizatua saihesteko.

Momentu gogorrez gain, batailen artean zer gertatzen den ere erakusten duzu.

Eguneroko bizitza ageri da. Oso berezia da haien egunerokotasuna, eta interesgarria. Mutilekiko desberdina delako.

Ulertzen duzu armak erabiltzea babesteko?

Ulertzen dut eta defendatzen dut. Bakerik gabeko halako testuinguru batean, ezinezkoak dira bide demokratiko guztiak. Ihes egitea edo defendatzeko arma bat eskuratzea da bidea.

Maila pertsonalean, nola eragin dizu Arian komandantearen istorioak?

Mugarri izan da, ez naiz dokumentalaren hasierako pertsona bera. Orain gehiago baloratzen ditut gauzak, eta egoeretara errazago moldatzen naiz. Erakutsi didate badugula gaitasuna erresistentziarako eta sinesten duzun horretan ekiteko. Horrez gain, herri kurduarekiko lotura emozional sendoa dut.]]>
<![CDATA[«Nire ideia ogia egiten hiltzea da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1968/038/001/2019-05-26/nire_ideia_ogia_egiten_hiltzea_da.htm Sun, 26 May 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1968/038/001/2019-05-26/nire_ideia_ogia_egiten_hiltzea_da.htm
Zugarramurdiko Telletxea etxean zer giro zen haurra zinela?

Zortzi haurride ginen, ni baino lehenago baziren bost mutiko; ni seigarrena, eta gero beste bi neska. Ni bortz mutikoak baino makurragoa nintzen. Ez nintzen behin ere ume erraz bat izan; gauza bat egin behar zelarik beti aldrebes egiten nuen. Imajinazio handia nuen, eta gezurrak erraten nituen anitz, baina atzematen ninduten. Beste denak onak ziren, eta nik neure burua arrimatu behar nuen.

Herrian bizi zineten?

Bai, Telletxea etxean sortuak gara. Baina niri baserria gustatzen zitzaidan, benetan pozik joaten nintzen amatxiren eta aitatxiren etxera, herritik 500 metrora bizi ziren, eta maite nuen harat joatea. Gurasoek bertan lan egiten zuten.

Eskolara joaten zinen?

Ze erremedio! Ez zitzaidan bat ere gustatzen. Lehenbizian hasi nintzen pixka bat ongi, baina behin egin behar izan zuten gauza bat behar ez dena, eta orduan fini. Ja ez nuen fitsik jakin nahi, ez zitzaidan bat ere interesatzen. Eta, gero, segitu dut berdin.

Zure adinekoekin egotea ez zenuen gustuko?

Beti zozoa nintzela erraten zidaten, ez nekiela ezer egiten eta orduan bazterreko aldera joaten nintzen. Bihurria nintzen, baina banuen izeba bat, neskazaharra, eta horrekin aski ongi arrimatzen nintzen. Zeren nik atzematen nuen egiten zidala jende handiari bezala solas, ez ume bati bezala; ez ninduen engainatzen.

Baserrian lan egitea ere maite zenuen?

Artoa erein behar zelarik, edo ogia edo bertze gauzak egin, baserrira joan beharra zegoen; behien aitzinean behar zen norbait eta umeak ibiltzen ahal ginen horretan aski ongi. Han umeek egiten zuten handiak bezala eta neure burua sentitzen nuen anitz hobekiago. Egun horietan ez ginen eskolara joaten.

Baina ez zinen baserrian gelditu.

Haurra nintzelarik Zugarramurdin baziren Guardia Zibilen seme-alabak gure artean, nire lagunak ziren, eta horiek bazuten plexiglaseko antzeko gabardina bat, gardena, berehala hausten zena. 8 urte inguru izango nituen; aitari erran nion halako bat nahi nuela, eta aitak erran zidan nahi baldin banuen izan holako gauzak neskato joan beharko nuela, eta bestela etxean bazela beti lana, baina arropa arruntekin biziko nintzela. «Bestela zure bizia zuk idatzi beharko duzu», erran zidan. Horrek ja lasaitasuna eman zidan; ez nintzen gehiago kexatu. Oroitzen dut behin joan ginela etxe batera, eta hor baziren umeak, eta neure burua eskaini nuen haurrak zaintzeko, baina ez zuten nahi. Aita kontent zen banuelako gogoa nire bizia nik idazteko.

Orduan neskato joatea erabaki zenuen

Neskato lanetan Lekeition (Bizkaia) hasi nintzen, 19 urterekin. Bi emazteki bizi ziren etxe batean urtebete egon nintzen. Gero epaltzatarrenera joan nintzen Donibane Lohizunera (Lapurdi), eta urte eta erdi egon nintzen han. Anaiak zerbitzura joan behar zuelako etxera itzuli nintzen arte, baina berehala sasoia egitera joan nintzen.

Sasoia?

Sasoiak erran nahi du hiru hilabetez turista Getariara joatea. Han, Adiskidenea izeneko etxean egon nintzen, eta anitz ikasi nuen.

Adibidez?

Jendeari faltsukeria ohartzen hasi nintzen. Etxeko emaztekiak izugarrizko fama txarra zuen; ez zen txarra, baina haren ondoan bazen beste emazteki bat arras edukatua, baino ustela sagarrak bainoago. Eta hor hasi nintzen jendeaz ez fidatzen.

Eta sasoia amaituta?

Ingelesa ikasi nahi nuen, eta kusi batek erran zidan Ibarnegarai frantses gobernuko diputatuak neskato bat behar zuela. Donibane Garazin (Nafarroa Beherea) palazio antzeko bat zuten, eta etxe horretan bazen inskripzio bat: «Lehen hala, orain hola, gero nola?». Hor baginen zazpi-sei, ni etxeko alaba zaharrenaren haurrendako hartu ninduten, eta hura ezkondua zen Antilla Txikietan.

Antilla Txikietara joan zinen zu ere?

Barkuz joan ginen; lehenbizi Guadalupen (Latinoamerika) lehorreratu ginen, eta hortik abioiez joan ginen Saint Kittsera. Uharte txiki bat zen, eta asko gustatzen zitzaidan. Beti bero baitzen, eta nik maite dut beroa. Toki ona zen, baina hor baziren zuriekin eta beltzekin istorioak. Arrazakeria arazoak zeuden. Baina niri hango jende zuriek ongi egiten zidaten. Han egon nintzen urte eta erdi. Ostean, Frantziako gobernadoreak bere ilobak zaintzea nahi zuen Antilla Txikietan, baina ez nintzen ondo moldatu bertako etxekoandrearekin. Zugarramurdira buelta egin nuen, eta gero joan nintzen berriz Parisera, eta han egon nintzen ongi.

Ez da konbentzituta esandako «ongi» hori.

Erantzukizunarekin, baina ongi. Neskato lanean ari zarela, argi duzu zein den zure lekua.

Zein da?

Bazterrean. Distantziak behar dira beti; hori da nire opinioa. Parisen banituen bi haur txiki. Eta bigarren urtean oporretan etorri behar nuelarik, etxekoandreari erran nion nirekin eramango nituela Zugarramurdira. Luxuzko familia zen, industria gizonak ziren. Baietz erran zidan, eta bi haurrak Zugarramurdira ekarri nituen sei hilabetez. Baina, klaro, epaltzatarrekin Orozkora etorri nintzelarik ezagutu nuen Pablo.

Nola?

Epaltzatarren neskato nintzela, udan Orozkora etorri ginen; familiak etxea zuen, eta hemen egon nintzen 45 egun, eta hor ezagutu nuen Pablo nire senarra. Zugarramurdira etorri eta gero ezkontzeko, bi egun lehenago utzi nituen Pariseko haurrak.

Pablorekin ezkondu, eta Orozkora etorri zinen bizitzera.

Hilabete baten buruan ohartu nintzen zer zen ezkontzea, nire libertatea galdu nuela konturatzean. Ez da erraza izan, anitz gauza ikasi dut. Nik neskazahar gelditzeko ideia nuen, eta 23 urterekin ezkondu nintzen. Ez da hain gazterik ezkondu behar. Ez da erraza izan, baina, hala ere, merezi izan du.

Bi alaba izan dituzue. Neskato zinean izandako haurrak bezala hezi dituzu zureak?

Nire amak anitz aldiz erran zidan bertzeen haurrak nireak baino anitz hobekiago hazi ditudala. Neskato baldin bazara, zure erantzukizuna da; zureak dira umeak, baina beti bada norbait gibelean, azkeneko hitza hartzen duena. Zure haurrekin zu zara azkeneko hori, eta ez da erraza.

Munduan zehar zure bizitza idazteari utzi, eta baserrira itzuli zinen

Baserrira etorri nintzenean ikasi nuen behiak jezten. Baserria maite dut, eta etxe zaharrak maite ditut. Kaleak ez nau fitsik erraten; jendeak izutzen nau; ez nau segurtasunik ematen. Hemen neure buruarekin seguru naiz, eta beharbada plazan ez hainbeste.

Ogia egitearena nondik dator?

Umeak koskortu zirenean, nik lana egin nahi nuen, eta eskuekin bakarrik dakit lanean: ez dut estudiorik, ez dut fitsik. Labe bat bazen orduan hemen, eta ogia egiten hasi nintzen. Egun, 78 urte ditut, eta nire ideia ogia egiten hiltzea da.

Zer ordutan jotzen du iratzargailuak etxe honetan?

Hiru egunez gaupasa egiten dugu gazteek bezala, baina beste manera batean. Ogia ostegun, ostiral eta larunbatetan egiten dugu, eta egun horietan 00:30ean esnatzen gara.

Lehenbizikoz Gernikara hemezortzi ogirekin joan zineten. 1978. urtea zen. Geroko arrakasta espero zenuten?

Inolaz ere ez. Orduan azokak hasi berri ziren.

Zein ogi mota egiten duzue?

Lehenbizian hasi ginen zuriak bakarrik egiten. Gero hasi ginen integrala, espelta eta zekalea egiten. Baita euskal pastela ere.

Bezeroak aldatu dira urteen poderioz?

Ez. Izugarri jende gozoa da gure bezeroa. Bezeroak jaten ikasten duenean, oso leiala da.

Baloratzen da oraindik etxeko ogia?

Lehenbizian kosta zen ohitzea. Ijitoak dira bezero aski onak, ohitura zaharrak mantentzen dituztelako.

Zein egur erabiltzen duzue?

Pagoa, haritza eta pinua. Ogien azala desberdin egiten da egurraren arabera.

Nork erakutsi zizun ogia egiten?

Hori beti ikusia nuen aitatxi eta amatxiren etxean. Hemen bazen auzoko bat okina izana, eta etorri zen bizpahiru aldiz gurera. Eta gero bazen eraikitzaile bat ere German Etxeberria, eta berak erran zidan egiteko nik nahi nuen bezala, inori kasu egin gabe.

Zer da Julia Barberena? Neskatoa, baserritarra ala okina?

Ni. Ez gehiago eta ez gutxiago. Ez dut fitsik gordetzeko, dudana kontatu dut.]]>
<![CDATA[«Sistema patriarkalaren kortsea aldatu behar da»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-05-17/sistema_patriarkalaren_kortsea_aldatu_behar_da.htm Fri, 17 May 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1888/040/001/2019-05-17/sistema_patriarkalaren_kortsea_aldatu_behar_da.htm
Nork osatzen du Desbandadas taldea?

Aniztasun handia dago taldean; guztira hamabi emakume gaude. Batzuk ez dira inoiz Argentinatik atera; beste batzuek ez dute Buenos Aires hiriburua ere ezagutzen. Asko erresilenteak dira, ni neu barne. Eta, adibidez, taldean badago 17 urteko neska bat, zeina bere ama feminizidioaren biktima izan zen, eta haren memoria dakar. Halaber, taldekide askok gorputzean idatzia dakarte tragedia patriarkala.

Hortaz, perkusiozko talde bat baino gehiago da.

Emakume horiek espresiozko ahalduntzean heztea da nire lana, eta horretan oinarritzen da hain zuzen ikuskizuna. Profesionalak ez diren emakumeek beren gorputza eta agerpen eszenikoa gizateriaren alde egituratu dezaketela erakusten dugu, hau da, agerpen eszenikoa eraikitzeko gai direla.

Nola sortu duzue eszenaratzea?

Desbandadas taldearen beraren Una crónica feminista diskoko abestietan oinarritua dagoen eszenaratze feminista bat da. Abestien bidez, emakumeek istorioak kontatzen dituzte; emakumeok bizi dugun biolentzia patriarkalaren istorio unibertsalak dira.

Nola lan egiten duzue?

Entseatzeaz gain, entrenatu egiten gara. Entrenamendu fisikoa eta mentala izaten da. Emakume guztiak ez ziren feministak taldera batu zirenean; batzuek feminista izateko gogoa zuten, eta horretarako kontzeptuak bereganatuz joan dira. Lan oso bat da, energiarekin, arnasketarekin eta kontzentrazioarekin lotura duena. Baita sororitatearekin ere.

Horrek zertan laguntzen die emakumeei?

Sistema patriarkalaren barruan emakumeen duten gorputza, haien postura fisikoa da aldatu behar dena. Sistema patriarkalaren kortsea aldatu behar da. Kortseak zapaldu egiten gaitu, eta ez kontzeptualki, baizik eta sinbolikoki. Hori guztia emakumeekin lantzen dugu, haiek diren emakumeak izan daitezen eszenikoki ere.

Perkusioa edo ahotsa, zein da garrantzitsuago?

Elkarrekin doaz. Danborrak soinu botere handia du, eta, tresna patriarkala den heinean, zarata egiteko, arreta bereganatzeko, erabiltzen dugu; hala, nahi ez gaituzten tokietan sartzen gara. Ahotsaren gorputzaren luzapen bat da danborra, gure energia are gehiago errefraktatzen duena. Danborrak laguntzen du, baina garrantzitsuena gure ahotsak entzutea da.

Sistema patriarkala salatzen duzue abestietan?

Abestien bidez, sistema patriarkalean emakumeekin gertatzen diren egoera desberdinak ikusarazten ditugu, patriarkatua denaren ertzak. Emakumeak sistema hau aldatzeko gai garela eta horretan urteak daramatzagula argi utzi nahi dugu. Istorioak ikusarazteaz gain, justizia eta memoria eskatzen ditugu.

Zer biziko du ikusleak ?

Ikuskizun iluna da, batzuetan mingarria. Baina emakume ikusleak ahalduntzeko ere egina dago. Ikaragarria da nola hamabi emakume hauek —denak desberdinak, adin eta bizitza desberdinetakoak— abestu, mugitu, danborra jo eta ospatzen duten. Borrokatzeko, ospatu beharra dago. Emakumeak etengabeko borrokan bizi gara, ez baitakigu noiz gertatuko den gerta daitekeena.]]>
<![CDATA[Irentsi ahala oka egitea]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2031/030/001/2019-05-15/irentsi_ahala_oka_egitea.htm Wed, 15 May 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/2031/030/001/2019-05-15/irentsi_ahala_oka_egitea.htm
Azken azterketak egin aurreko sentsazioa lehen aldiz izaten ari da Elix Etxandi izpurarrak. Izan ere, Historia graduko lehen maila bukatzen ari da EHUko Letra Fakultatean, Gasteizen. «Azterketa garaia iritsi ahala nire kezka handituz joan dela nabaritu dut: ikasleak presiopean mantentzeko soilik balio dute azterketek, eta presiopean derrigortua ez da deus ikasten», azaldu du. Azken urteetan, unibertsitateko ebaluaziorako metodoak aldatuz joan dira: duela zenbait urte teoria eskolek zuten tokia praktikek hartu arren, oraindik ere ikasleak azterketa bidez ebaluatzen dituzte irakasleek, eta, sarritan, azken emaitzan erabateko pisua izaten dute azterketek.


Azterketak. Urduritasuna nabaria da ikasleen aurpegietan azterketa garaian. IÑIGO URIZ / FOKU

Ikasleria lan mundurako prestatzeko helburuarekin sortu zen Bologna plana, eta, horretarako, beharrezkoa da ebaluazioa bat etortzea: sistema berriak talde lanak eta ariketa praktikoak gehiago lantzeko bide eman bazuen ere, tradizioaren mamuak ikasgeletan jarraitzen du. Etxandik esan duenez, historia graduko azterketak memorizazio hutsa dira: «Memorizatze ariketa horri zentzu minimo bat ematen diogu, eta apunteetan irentsitakoa botatzen dugu azterketetan, azken emaitzaren zain». Talde lanetara eta proiektuetara bideratutako metodoak ezartzea egoki ikusten du metodologia hori aldatzeko modu gisa.

Arantza Ozaeta Huheziko zuzendari akademikoak memoria beharrezkoa dela uste du, gizakiengan gaitasun garrantzitsua dela. Baina ikasleek, memorizatzeaz gain, lanak aurrera ateratzen, hasi eta bukatzen, antolatzen eta sorkuntza prozesuen parte izaten ere jakin behar dutela dio. «Gauza horien guztien falta sumatuko du ikasle batek azterketak soilik egiten baditu, eta formakuntzan eskas geldituko da». Are gehiago, azterketek jakintza modu bat akreditatzen duten heinean, ebaluazioaren arazo zentrala direla argi du Ozaetak.


Campusa. Nafarroako Unibertsitate Publikoaren campusa. IDOIA ZABALETA / FOKU

Metodologiak aldatzen

Denbora da Mondragon Unibertsitateak azterketarik gabeko metodologia erabiltzen duela. Hain zuzen ere, Ozaetak azaldu duenez, azterketak bainoago, prozesua baloratzen dute, eta horretarako, ikaslearen autoebaluazioa, koebaluazioa eta heteroebaluazioa hartzen dituzte kontuan. «Ebaluazioa irakaslearen ardura izateaz gain, ikaslearena ere badela kontuan hartu behar dugu», azaldu du. Aldiz, ebaluazioa azterketa eta noten bidez soilik egiten bada, soilik irakasleak transmititutako jakintzak ziurtatzen direla dio. «Azterketarekin jakintzaren erreprodukzio bat lortu nahi da, baina ez gara iristen prozesu kolektiboetara, sorkuntza prozesuetara, eta gizartearekin harremanetan jartzen gaituen prozesuetara», gaineratu du. Ozaetaren ustez, gaur egun jakintzaren ziurtapena azterketen eta nota zehatzen bidez iristea ez da nahikoa. «Ikaskuntzak esperientziala izan behar du, esperientzian oinarritutakoa, gizartearekin lotua eta harremanetan dagoena».

Eredu horretatik urruti dabiltza Medikuntza ikasten duten ikasleak. Sei urtean, irakasgai gehienetan izan dituzte azterketak, eta askotan jokatzen dute lauhilabeteko nota guztia egun bakarreko proban. «Azterketak izan dira gure notak», dio Miren Padillak, Medikuntza graduko azken mailan dagoen ikasle donostiarrak. Onartzen du iritzi kontrajarriak dituela metodologiaren inguruan: edukiak menperatzeko azterketak ezinbesteko ikusten ditu, baina bestela antola daitezkeela ere esan du: «Azterketak sarriago egin, eta bakoitzean eduki gutxiago eskatzea izan daiteke modu bat». Bestalde, eduki asko memorizatu behar dira Medikuntzako graduan, eta, Padillak dioenez, ikasle askok edukiak ikasi bainoago azterketa motak -test azterketak egiten dituzte- egiten ikasten dute: «Mediku izaten bainoago, badirudi azterketa mota jakin bat egiten irakasten digutela unibertsitatean».

Graduetako salbuespenak salbuespen, Euskal Herriko Unibertsitatean duela zenbait urte hasi ziren ikas eredurik egokiena sortzeko lanean. «Gure eredua IKD eredua da», azaldu du Itziar Rekalde EHUko irakasle eta pedagogian adituak. Ikaskuntza kooperatibo eta dinamikoaren alde ari dira, hain zuzen. «Ikasleak izan behar du ardatza, eta rol aktiboa izan behar du». Rekalderen iritziz, bat etorri behar dute eskoletan erabiltzen den metodologiak eta ebaluazio sistemak. «Azterketak egitea ona izan daiteke, baina argi izan behar da ezagutza teoriko batzuetara mugatutako probak direla». Rekalde bat dator Ozaetarekin: «Ezagutza ez da nahikoa, prozedurak ezinbestekoak dira». Ikasleak prozedura horiek barneratu dituen azken azterketa baten bidez jakitea «ia ezinezkoa» da, haren esanetan. Ezagutzak pisua duen irakasgaietan azken azterketak neurri batean justifikatuak egon daitezkeela defendatzen du Rekaldek, baina argi utzi nahi du pertsona konpetenteak egitea dela unibertsitatearen helburua, eta azterketen bidez konpetentzia horiek neurtzea alderdi txiki bat baino ez dela nabarmendu du.


Atseden hartzeko beharra. Apunte aurreko ordu luzeetan kaferako eta eguzkia hartzeko denbora hartzen dute ikasleek. ISABELLE MIQUELESTORENA

Kanpoko ereduak

Kazetaritza graduko hirugarren mailako ikaslea da Igor Galarza abadiñarra. Dioenez, Kazetaritza ikastean, praktika teoria baino beharrezkoagoa da, baina hala ere, «ehuneko handi bat» azterketa bidez neurtzen dute bere fakultatean ere. Onartzen du memorizatzeko eduki gutxi izan dituztela hiru urtean, baina gutxi horren barruan «gehiegizkoa» izan dela iruditzen zaio: %100 praktikoa ez den irakasgai bat praktiko izatea zaila dela aitortu du, baina eskertua dago derrigorrean teoriara bideratutako irakasgaiak ahalik eta praktikoen egiten dituzten irakasleekin. «Irakasleek esaten digute praktikak egiten dituela kazetariak kazetari». Kontentu dago ikasleak motibatzeko prest dauden irakasleekin topo egin duelako fakultatean: «Badakite ezinezkoa dela gradu batean dohain guztiak jasotzea, baina ahalik eta plaza gehien izatera laguntzen digute».

Mexikon Erasmus egiteko aukera izan du Galarzak, eta han ikusi du gradua beste era batera antola daitekeela. «Hiru urteren ondoren, Mexikon eraman ahal izan dut teoria praktikara». Mexikon sei hilabetean EHUn bi urtetan baino gehiago ikasi duela gaineratu du. EHUn teoria asko bai, baina praxia ez dela batere lantzen dio: «Badugu zer ikasi beste herrialdeetako sistemetatik, eta horrek zer pentsatua ematen du». Erasmusen izan da Padilla ere, eta aukera izan du Medikuntzako edukiak ikasketa eredu desberdin batean jasotzeko. «Bigarren mailatik ospitalean aritzen dira han, eta urtero azterketa praktikoak egiten dituzte». EHUn halakoak egiteko aukera seigarren mailan soilik izaten dutela argitu du: iruditzen zaio posible dela, denborarekin, Euskal Herriko ereduak aldatzea.]]>
<![CDATA[Badago non aukeratua]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1890/048/001/2019-05-11/badago_non_aukeratua.htm Sat, 11 May 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1890/048/001/2019-05-11/badago_non_aukeratua.htm
Eskaintza zabala dago 200 enpresak baino gehiagok jarritako erakusmahaietan. Iberiar Penintsulako lurraldeak dira nagusi azokan. Erkidego askok postu handi eta koloretsuak jarri dituzte. Eta, horietako batzuetan, beren lurraldeko edari eta jatekoak ere ematen dituzte. Andaluziakoan, esaterako, ilara luzeak egin dira urdaiazpikoa eta rebujito-a dastatzeko. Gero eta ohikoagoa da gastronomia amu gisa erabiltzea bisitariak erakartzeko.

Coruñakoan (Galizia), bestalde, sukaldaritza erakustaldiak egiten ari dira. Bertan, adi dago Sonia Franco bilbotarra. Tomate lehorren dastatzeaz gozatzen ari da. «Oso bitxia iruditu zait nola kozinatu duten». Erakustaldia bukatzean, tripa beteta, erakusmahaietan zehar ibiliko da, oporrak non igaro erabakitzeko. Azokako bisitari leiala da. «Urtero azoka baliatzen dut oporrak antolatzeko».

Zuzeneko informazioa

Erakusmahaien beste aldean, lekuan lekuko turismo bulegoetako langileak bisitarien zain daude. Hain zuzen ere, hori nabarmendu nahi izan du Alex Etayo bilbotarrak: «Oporretarako lekua saltzen dizun langilea bertakoa izateak autentikoagoa egiten du tratua». Bidaia agentziekin alderatu du azoka, eta halako ferietan harremana zuzenagoa dela iruditzen zaio. Emaztearekin eta umearekin joan da BECera. Oporretako helmuga erabakita dute, baina han egin daitezkeen ekintzez eta bisitatu daitezkeen tokien berri izatera joan dira. Aniztasun handia dago bisitariek azoka bisitatzeko duten arrazoien artean.

Gema Alvarez da erakusmahaiaren beste aldean dagoen langileetako bat. Avilesko (Asturias, Espainia) turismo bulegoko postuan dago, hain zuzen ere. «Asturiasko herrietan ezezagunena da Aviles, eta jendeak hiriaren kontzeptu okerra du». Hiri eta txoko ezagunez gain, itzalean daudenak erakusteko beharra azpimarratu du Alvarezek. Hori horrela, Avilesen «benetako edertasuna» ezagutarazi nahi die erakusmahaira gerturatzen direnei. Halaber, uste du halako azokak aukera ezin hobeak direla turistak beren lurraldeetara gerturatzeko .

Avilesen erara, ezezagunak dira Bartzelona probintziako barnealdea edo Portugalgo iparraldea ere, bertako turismo bulegoetako langileen arabera. Biek ala biek lurraldean bertan dute konpetentzia. Teresa Soler Bartzelonako turismo langileak azaldu duenez, Katalunian kostako hondartzak dira ezagunak. «Barnealdeko altxorrak, baina, ez ditu ia inork ezagutzen». Angela Mota portugaldarrak ere gauza bera esan du: «Lisboa da turisten helmugarik gogokoena, eta badirudi ez dagoela beste ezer». Joera hori aldatzeko, familientzat pentsatutako eta kultur turismoarekin lotutako eskaintzetan jarri dute indarra.

Helmuga urrunekoa ala gertukoa izan, ezaguna edo ezezaguna, bidaiatzeko gogoa duenak ez dauka aitzaikiarik. Sos batzuk baldin baditu, behintzat.]]>
<![CDATA[«Arrainak arriskuan jartzen ari garela frogatu nahi dugu»]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-05-07/arrainak_arriskuan_jartzen_ari_garela_frogatu_nahi_dugu.htm Tue, 07 May 2019 00:00:00 +0200 Zihara Jainaga Larrinaga https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-05-07/arrainak_arriskuan_jartzen_ari_garela_frogatu_nahi_dugu.htm
Gero eta ohikoagoa da botikak eta zaintza pertsonaleko produktuak aurkitzea uretan. Nola heltzen dira horra?

Botikak kontsumitzen ditugunean, gorputzak horien parte bat erabiltzen du sendatzeko, baina beste zati bat gorputzak berak kanporatu egiten du. Gernuaren bidez kanporatzen ditugu batik bat, eta ur lohietan araztegietara iristen dira. Araztegietan urak garbitu arren, ez dira erabat ezabatzen botiken hondarrak, eta bertatik erreketara, eta gero itsasora joaten dira.

Nola saihestu daiteke hori?

Ur lohiak gutxitzea da kontua; hau da, ura ez kutsatzea. Alde batetik, botiken kontsumoa neurtu behar da; bestetik, araztegi berriak diseinatu eta eguneratzeak ere arazoa konpon dezake. Egun, zenbait konposatu %70ean ezabatzen dira, baina %90ean ezabatuko lituzketen araztegiak behar ditugu. Horrez gain, ospitaleen irteeretan dauden urak ere beste modu batera tratatu beharko lirateke.

Eta posible da bestelako botikak diseinatzea?

%100ean aprobetxatzeko botikak diseina daitezke, baina gorputz bakoitzak modu batera funtzionatzen du, eta ez da hain erraza.

Frogatu duzue botikak uretan daudenean arrainetara iristen direla.

Biologoekin egindako lanean, ikusi dugu kutsatutako uretan bizi diren korrokoien gibeletara heldu direla antibiotiko, antidepresibo eta eguzkitako kremaren hondarrak. Hori ikusitakoan, erabaki genuen aztertu beharra zegoela nola metatzen diren kutsatzaileak arrainetan; hau da, kutsatzaile hori zelan banatzen den haien gorputzean ur horretan bizitzearen ondorioz.

Zer ikusi zenuten?

Konposatu bakoitza modu desberdinean metatzen da. Antidepresiboa, adibidez, asko metatzen da burmuinean, bere polaritateagatik; antibiotikoa, berriz, ez denez hain polarra, ez da hainbeste metatzen, eta bilisak jarraian kanporatzen du. Horretarako, lanean funtsezkoa izan zen arrainen ahalik eta parte gehien aztertzea, eta, horretarako, metodo espezifikoak garatu genituen jariakin bakoitzerako.

Zein arrain erabili dituzue ikerketan?

Frantziako arrain haztegi bateko urraburuak, ur gaziko espezieak.

Zer lortu nahi zenuten?

Frogatu nahi dugu arrainek osagai kutsagarriak metatzen dituztela, eta ura kutsatzen jarraituz gero arrainak arriskuan jartzen ari garela. Horrez gain, kutsatutako arrainen profil metabolikoa nola aldatzen den ikusi nahi genuen. Metabolitoen kontzentrazio mailak zelan aldatu diren aztertzean oinarritu da gure ikerketa, eta baditugu frogak esateko kutsatzaile horien ondorioz arrainen metabolismoak aldatu direla.

Zer eragin dute arrainen osasunean?

Antidepresiboekin, arrainak zurbildu egiten dira, eta jateko gogoa aldatzen zaie; kutsatutako arrainek astiroago jaten zuten. Baina oraindik ez dugu erlazio zuzenik antzeman ikusi dugun horren eta metabolito mailan ikusitakoaren artean.

Arrainetan metatzen diren kutsatzaile horiek gizakiengana iristeko arriskua dago?

Gizakiok arrainen giharra jaten dugu, eta zaila da osagai kutsatua arrainen giharretara iristea. Baina gu ez gara sartu gizakiengan duen eraginean, ingurumeneko eragina aztertu dugu. Dakiguna da konposatu horiek arriskutsuak direla gizakietan eragin bat izateko, konposatuta baitaude, eta litekeena da beste bizidun batean ere bestelako eragina izatea.

Hortaz, gizakia ezin daiteke kutsatu?

Mezu alarmistak zabaldu dira komunikabideetan, eta ez da hainbesterako. Badago arrisku bat kutsatutako giharra jateko, baina nik Euskal Herrian ikusitako kutsadura bakarra Gernika-Lumoko [Bizkaia] inguruetako korrokoien gibeletan ikusi dut, eta guk ez ditugu jaten, ez gibelak, ez korrokoiak.

Aztertutakoaren arabera, kutsatzaile horien eragina kezkatzekoa da?

Kontua da konposatu horiek ez daudela erregistratuta; beste kutsatzaile batzuen kasuan, muga definitua dago, baina hauek ez dira hainbeste neurtzen eta kontrolatzen. Kontrola egoteko, baina, aurretik ziurtatu behar da txarrak direla, edo ingurumenean eragin negatiboa dutela. Eta horretan ari gara.]]>