l ZERRENDA OSOA    l BILAKETA       
l Guztira 105 elkarrizketa daude. 1etik - 10era bitartekoak ikusten ari zara l
2008-06-08 
Documento sin título
 
Gaur baino lehen, 60ko hamarkadan Txutxo Abrisketa ETAko militantea izan zen diktadura eta errepresio giro betean, nazio eta klase arazoak eztabaida iturri zirenean,
lehenengo greba sonatuen garaian, guardia zibilak Txabi Etxebarrieta hil zuenean,
ETAk Meliton Manzanas hil zuenean, Segoviako ihesa izan zenean…
 

«Nire barnean Euskal Herrian biziko naiz beti»

Miel A. Elustondo / Argazkia(k): Zaldi Eroa.- Akusaturik gazteena izan zen Burgosko epaiketan, hainbat urte egin zituen kartzelan 1977an amnistiarekin irten zen arte. Iparraldeko erbestea etorri zen gero, eta itsasoz bestaldekoa hurrena.Txutxo Abrisketa enpresaburu da Kuban, bere ideia eta asmoei leial.

Txutxo Abrisketa. Eranskailu bat paparrean ibilia dut gogoan: ikurrina goitik behera ezarria, lau aurpegi banderaren lau ertzetan. Zurea da haietako bisaia bat, askoz gazteagoa. “Presoak kalera” da leloa. Hemeretzi, hogei bat urte izango zenituen zuk orduan…

Abrisketa: Gehiago, gehiago… Ni 1949an jaio nintzen! Josu da nire izena baina Txutxo esan izan didate beti, etxean berton ere!

Ugaon (Bizkaia).

Abrisketa: Bai, Ugaon, Morteru baserrian, Artandapen. Hamar baserri ziren gure auzoan, Lupardon, Arrigorriagakoak erdiak, erdiak Ugaokoak. Bilbotik Burgosa doan autobidea egin zutenean gure auzoko hainbat baserri eraitsi zituzten. Gurea ere ez zen libratu, gaindegian zegoen arren. Mendia ere ebaki zuten eta kito Morteru, bota zuten! Gure familiak mende bat baino gehiago zeraman baserri hartan bizitzen. Lehenengo, aitaitaren aita jarri zen han bizitzen, maizter. Inoiz ez zen etxeaz jabetu. Hantxe jaio ziren gure aitaita, gure aita, eta gu geu, lau anai-arrebok.

Baserritarra zaitugu, hortaz. Menditarra.

Abrisketa: Bai, bai, baserriko lanak egindakoa. Zortzi urtez gero, eskolara joan eta baserrian lan, horixe zen gure bizimodua. Denborarik baldin bazen, jolas. Gurean nork bere egitekoa izaten zuen. Niri, esaterako, aizkora ibiltzea gustatzen zitzaidan. Baserrian, izan ere, beti behar izaten zen egurra. Hura txikitu, negurako pilatu… arbolak soildu, entresaka egin, pinua sartu…

Gaur hainbeste pinu zegoen garai hartan gure mendi horietan?

Abrisketa: Orduantxe sartu zen, asko, pinua. Mendian basoak zituenetako bat herriko parrokoa zen, on Damian Arandia, faxista hutsa, frankista galanta eta herriko kazikeetako bat.

Hura ez ezik, kazike gehiago bazirela esan nahi duzu…

Abrisketa: Bai, baziren: falangeko burua –Burgosen jaioa, gerra ostean gure herrira etorritakoa–, eta eskola zuzendaria ere, on Lorentzo maisua, ez ziren aparte. Eta haiekin batera, Pradera Hermanos lantegiko ugazabak, Fabrica Viejako nagusi frankistak eta beste. Hori zen egoera. Domekan, adibidez, meza nagusia izaten zen eta hantxe biltzen ziren kazike haiek. Ondoan, Arrigorriagatik etorriak, guardia zibil bi izaten zituzten… Oraindik akordatzen naiz, ni txikitan, jendeak txapela erantzi behar izaten zuela jauntxo haien paretik pasatzerakoan. Haiexek agintzen zuten herrian, bertako nagusiak ziren, benetako kazikeak, eta kazikismo hutsez funtzionatzen zuten!

Noiz jabetu zinen egoera horretaz?

Abrisketa: Txikitandik. Ez zegoen oso argia izan beharrik horretaz konturatzeko. Indar faktikoak ziren, oso nabarmenak, edozeinek igartzeko moduko kontua. Dena dela, gure etxean ez zen askorik hitz egiten, beldurra zegoen: aitak abertzaleekin egin zuen gerra, ertzain izan zen Telesforo Monzonekin, eta anaia bat ere galdu zuen gudan. Ama Gernikakoa aldekoa zen, Omakoa, bonbardaketan neba bat, hamalau urtekoa!, galdutakoa. Gure aitaita-amamek bai, hitz egiten zuten: bonbardaketa, errepresioa… Gure garaian, herrian txistua ere ezin zen jo, galarazita zegoen!

Txistua ere ez?

Abrisketa: Akordatzen naiz abade bat etorri zela, Gaztelu izenekoa, Lezamakoa, oker ez banago. Bada, Ugaora etorri eta guri euskarazko kantuak erakusten hasi zen, Agur Zuberoa eta antzekoak. Herriko festak izan zirenean, berriz, txistua hartu eta kalean gora, kalean behera, jotzen hasi zen –txistularia ere bazen hura–, faxistak joan zitzaizkion arte. Handik denbora gutxira herritik bota zuten, eta Alonsotegi aldera bidali, “herriko gazteria pozoitzen ari zelako” edo antzeko aitzakia bat emanda. Herriko eskolan ez zegoen euskaraz hitz egiterik. Gogoratzen naiz sei urtetan eskolara joan eta ez nekiela gaztelaniaz: baserrian, dena euskaraz hitz egiten genuen. Eskolara joan eta boronoa nintzen, ezin gaztelaniaz zuzen hitz egin. “Hi haiz hi, boronoa!”, inguruko umeek…

Eskolara hasi zineneko kontuak. Sei urte zenituen…

Abrisketa: Urteak geroago, gogoratzen naiz, lanean hasi berri eta Kimika ikasten ari nintzen garaian, ardiak edo behiak hartu eta mendira joan nintzen batean neure buruari zin egin niola bizian ez niola Espainiako banderari muxu emango; zin egingo, alegia. Amari Gernikako kontuak esaten entzun, neba gerran hila, bera lan fortzatuak egiten… Aitak ez zuen askorik kontatzen, baina gauez belarria irrati zahar bati lotuta ikusten nuen, atzerriko irratiak ematen zituzten albisteak entzuten, bolumena isil-isil, baserritik kanpora inork entzun ez zezan… Izan ere, guardia zibilak ere hantxe ibiltzen ziren, zelatan. Auzo hartan, denak, bat izan ezik, gudariak izanak ziren… Guardia zibilen iritziko, “baserri susmagarriak”! Zapalkuntza giroa ez zitzaidan arrotza, eta, gero, nik ere bizitu nuen.

Nola egin zenuen jauzia militantzia politikora, ETAra.

Abrisketa: Hamalau urte nituela lanean hasi nintzen, laborategi kimikoen enpresa batean, Bilbon. Aldi berean, beka jaso nuen eta arratsetan eskolara joaten nintzen, Kimika ikastera. Bestalde, enpresa hartan langile askok hobetze ikastaroak egiten zituzten: fundizioetan eta altzairu lantegietan egiten zuten lan eta Kimika eta Elektronika eskolara joaten ziren. Inguruko eskolarik onena zen. Jende asko ezagutu nuen han. Lantegi hartan nengoela hasi ziren lehenengo grebak, 1965-66an, eta nik bat egin nuen mugimendu harekin. Esan dudanez, etxeko giroak eta herrian bizi genuen egoerak –hango kazike, jauntxokeria eta zapalkuntza–, kontzientzia ernarazi zidan. Bestalde, enpresan langileen esplotazioa, zapalketa soziala zer zen ikasi nuen…

Hamalau-hamabost urteko gazteak zertan egiten zuen bat langile zailduagoen grebarekin?

Abrisketa: Ni ikastun sartu nintzen lanean. Horrek, besteak beste, fabrikan alde batetik bestera mugitzera behartzen ninduen; behartzen eta, aldi berean, aukera ematen zidan. Greba zenetan, guardia zibilak etorri eta fabrikako eremu ezberdinak ixten zituzten, langileak eremu batetik bestera igaro ez zitezen. Ni, hamabost urteko, eta amantal zuria soineko, eragozpenik gabe igarotzen nintzen eremutik eremura, mandatuak eginez. Horrela jardun nuen bigarren edo hirugarren greba aldia arte, enkargatua ni zertan nenbilen konturatu ziren arte. Orduan, itxita eduki ninduten ni ere, inora igarotzeko modurik gabe; ezin mandatuak egin. Garai hartan hasi nintzen klandestinitatea zer zen ezagutzen, harremanak egiten… harik eta “Laminación de Bandas en Frío”-ko greba, “Bandasko greba” famatua egin zen arte. Hor bai, buru-belarri sartu nintzen, langile batzordeetan lanean, Basaurin egin ziren bilkuretan parte hartzen… Bilboko eta Basauriko manifestazioak, kale borrokak… Kontzientzia nazionalak eta sozialak bat egin zuten nire baitan, haiek biak batera garatzen hasi nintzen.

Errepresioa.

Abrisketa: Giro horretan, lehenengo aberri egunera joan nintzen, 1966an. Ez ginen ailegatu –Irunera besterik ez–, baina abiatu ginen behintzat. Gainera, garai hartan ez zegoen hainbeste autorik ere. Batean, autobusez; bestean, trenez… Ondorengo urtean, 67an, Iruñean egin zen aberri eguna, eta hara bai, ailegatu nintzen. Bezperan joan ginen eta ganbara batean egin genuen lo. Koadrila ginen, denak abertzaleak. Biharamunean, aberri egunez, Gaztelu Plazan zen deialdia. Ez dut inoiz ahaztuko: grisak, eta haien artean, Garcia Escobar, torturatzaile famatua…

Ezagutzen zenuen, ordurako?

Abrisketa: Nik aditzea besterik ez nuen, baina gurekin zegoen jendeak bai ezagutzen zuen. Hura eta [Meliton] Manzanas famatuak ziren. Grisak ez ezik, nafar frankistak ere ikusi nituen egun hartan, “arriba españa” eta “viva Franco”-ka. Enfrentamendu gogorra izan genuen. Kantatzen hasi ginen “Gu gira Euzkadiko, gazteri berria…” –huraxe zen “momentuko kantua”–, eta egurra hasi zen. Karrerak izan ziren eta guztiak sakabanatu gintuzten. Batzuk alde batera eta beste batzuk bestera, lagunak galdu nituen. Hantxe geratu nintzen, bakar-bakarrik, Gaztelu Plazari bueltaka denbora guztian, poliziak irteera guztiak itxita. Gero, polizia joan eta plazatik irten nintzen. Inoiz ere ez nintzen Nafarroan izan ordu arte eta galduta ibili nintzen, alde batera jo, bestera jo. Handik bi edo hiru ordura aurkitu nituen lagunak. Bilbon eta Basaurin ohituta nengoen guardia zibilen eta grisen kontrako enfrentamenduetan, maiatzaren lehenetan eta “Bandasko greba” haietan zailduta. 1967an Iruñean egin zen aberri egun hura ezberdina izan zen… nire lehenengo aberri eguna!

ETAn militatzen hasi zinen…

Abrisketa: Ordurako kontaktuak eginda neuzkan ETAn. Garai hartan ETA hasi berria zen. Bosgarren asanblada segitu nuen eta, zatiketaz gero, ETA-Zaharrean geratu nintzen. Aparte geratu ziren komunistak eta gainerakoak. Lanean hasi nintzen ETA barruan, Basauritik Urduñara, langile frontean neure enpresan eta ingurukoetan. Bilkuretara joaten hasi nintzen Larrainetara eta Ezkerraldeko herrietara… Aldi berean, hirurkoak muntatzen jardun nuen.

“Hirurkoak”?

Abrisketa: Bai, militanteak, jarraitzaileak eta atxikiak. Batak, dirua ematen zuen; besteak, informazioa, edota laguntza. Militantea zen gunea betiere. Poliki-poliki EGIn sartzen hasi ginen, nahiz eta haiek ondo baino hobeto jakin gu nor eta zer ginen… Ordu arte, herrietan “elizaren dantza taldea” besterik ez zegoen, gainerakoa galarazita zegoen. Gu, haietan ere sartzen hasi ginen, abertzale sutsuenak, konprometituenak, kaptatzen… Batzuk militante sartzen ziren, beste batzuk, jarraitzaile. Horretan hasi ginenean, Leizaolak-eta, PNVko buruek, alegia, kontsigna bat zabaldu zuten Iparraldetik Hegoaldera, esanez mendizale, dantzari eta gainerako talde guztietan sartuta zeuden ETAkoak salatu eta bota egin behar zirela. Herri txikian denok ezagutzen genuen elkar, gazteon artean bagenekien nor non eta zertan zebilen. Ugaon, Laudion, Amurrion, Zeberion… Herriko gazteak jakinaren gainean zeuden, eta herriko gazteak ez eze, guardia zibilak ere bai! Beren salatariak zituzten eta!

Zertan ari zineten zuek, ETAn sartu berriak, ordurako?

Abrisketa: Guk kanpaina handi bat egin genuen Bizkaia osoan, lema batekin: “euskal langileriaren defentsan”. BAI-ren kanpaina zen: Batasuna, Askatasuna, Indarra. Kontzentrazioak egin genituen zenbait lekutan: Aralarren eta bestetan. Guk, militanteok, zonaldeak banatu genituen eta alde bakoitza “Euskal langilearen defentsan” izeneko agiriaz, pintadaz eta BAI-z josi genuen inguru dena. Gure alderdian lau talde ginen eta Urduñatik behera hasi ginen lanean: Amurrio, Basauri, Arratia, Zeberio…

Guardia zibilek salatariak zituzten herrietan. Bazekiten zertan ari zineten…

Abrisketa: Gogoratzen naiz bi enfrentamendu izan genituela guardia zibilekin. Tiroka ere eraso ziguten. Mendira jo behar izan genuen, ihesi. Baina gu legalak ginen! Tirokatze baten biharamunean, Bilbora heldu nintzen. Han, Josu Urrutikoetxea etorri zitzaidan. Herri batekoak ginen biok. Etorri eta esan zidan: “Ez bueltatu zure etxera, ze guardia zibilek zeure etxe aurrean jarri dute kontrola!”. Etxe atarian, herriaren erdian, ordea!, ze ordurako kalean bizi ginen. Agerikoa zen kontrola! Josuk esan zidan: “Gainera, herrian denek dakite zu ETAkoa zarela!”. Ezin nuen etxera itzuli eta, beraz, liberatu egin nintzen ETAn. Liberatuen artean gazteena izan nintzen.

Zein lan zegokizun?

Abrisketa:Liberatu ginen, baina denetarik egiten genuen: fronte politikoan ari ginen, langile batzordeetan, kultur batzordeetan –ikastolak bultzatzea zegokigun, adibidez–, konfiskatzeak ere egiten genituen –“ekintza militarra”, esaten genuen guk orduan–,… denetarik. Lau fronte zirela esaten zen. Gu, lau fronteetan ginen liberatuak. Frontea, lanerako metodologia besterik ez zen: gure artean ez zegoen banaketarik, liberatuak gutxi ginen eta. Nik Bilbon eta Bizkaian egin nuen lan, Artekaleko tiroketan jausi nintzen arte.

Txabi Etxebarrietaren hilketa, hil zitzaizuen lehenengo militantea. Manzanasen hilketa, ETAk ordainetan akabatu zuen guardia zibila… 1968ko ekainean bata, abuztuan bestea…

Abrisketa: Txabi ez nuen ezagutu. Liberatuak ginenon artean batzuek elkar ikusten genuen eta beste batzuek ez. Bera Gipuzkoa aldean zebilen eta ni, Bizkaian. Txabi Etxebarrietak zalaparta handia eragin zuen bosgarren asanbladan, borroka nazionala eta soziala, biak batera, defendatu zituenean. Ez zuen bata bestetik bereizten. Ni bat nentorren horrekin, abertzale eta langile, biak batera hasi nintzelako neu ere borrokan. Biak batera zetozen nire barruan. Ezker abertzale hasi berri hark egoerari ematen zion erantzunak gogobete egiten ninduen. Ezagutzen nituen Alderdi Komunistakoak, Langile Batzordeetakoak, “txinoak”… baina haiek ez zioten erantzunik ematen nik bizi nuen nazio zapalkuntzari. Bestalde, PNVkoak, eta EGIkoak… Nik lan egin nuen enpresako langileen buru eta arduradun okerrenak PNVkoak ziren! Nazio arazoari zegokionez, PNVk bazuen gogo bat, baina alderdi haren immobilismoa ikaragarria zen!

Horregatik aukeratu zenuen ETA…

Abrisketa: ETA sortu zenean, herri eta langile bezala bizi nuen zapalkuntzari erantzuten ziola iruditu zitzaidan eta hantxe militatu nuen. Txabi hil zuteneko, bera ezaguna zen gure artean eta kolpe handia jaso genuen. Txabiren enfrentamendua eta hilketak ezker abertzaleak adin nagusia iritsi zuela esan nahi izan zuen. Orduantxe konturatu ginen gure borroka hil ala bizikoa zela. Ez zen besterik. Bagenekien tortura, erbestea, kartzela edota heriotza etorriko zitzaizkigula. Bagenekien. Ziur geunden. Gurea ez zen Boliviako mendietako borroka, edota geroko batean Nikaraguan egingo zutena, ez. Gu liberatuak ginen, gutxi ginen, ez zegoen masa mugimendurik, ezker abertzaleak ez zuen presentziarik. Langile batzordeak han edo hemen, erresistentziaren aldeko talderen bat edo beste, aberri egunetan biltzen zen jendea, eta besterik ez: oinarrizko antolamendurik ez zegoen batere. Liberatuok bakarrik bizi ginen, soinean jantzita geneukana eta burdina gerrian. Horixe baino ez genuen. Noiz etxe batean, noiz bestean… Alditan, lagunen batekin topo egiten genuen, bilkuraren batean! Txabi hil zutenean, haren hilketak erantzuna behar zuela iritzi genion. Geuretzat hartu genuen Txabik esaten zuena: “Nazio borroka hil ala biziko borroka da!”. Horrela erabaki zen erantzun politiko-militarra ematea: Manzanasen kontrako ekintza, alegia. Horren osteko errepresioa oso latza izan zen, eta, ordainetan, guk ere hainbat eta hainbat leherkari jarri genituen bateko eta besteko monumentu eta gisakoetan: Erorien monumentuak, guardia zibilen kuartelak, falangearen egoitzak, frankisten autoak eraso genituen… Hamaika bonba jarri genituen, han-hemengo euskal herrietan. Konboiei eraso eginda lortzen genuen lehergaia… Bizia arriskuan jarriz egiten genituen hasierako ekintza haiek. Bagenekien nolakoak izango ziren torturak, epaiketak, errepresioa… eta horrela izan zen jausi ginenean.

Jausi eta Burgosen epaituetakoa zara. Zer oroitzapen duzu hartaz?

Abrisketa: Erregimenak eskarmentua eman nahi zuen, eskarmentua gure Herriari. Hogei hilabete luzarazi zuen prozesua. Gure kontrako auzia hasi eta akusazioa betetzen eta betetzen saiatu zen. Zorionez, ez zuen nazioarteak nola erantzungo zuen ondo kalkulatu, ezta herriak nola erantzungo zuen ere. Ez zuen kalkulatu gure defentsa ere: usteko zuen defentsa juridikoa egingo genuela. Guk, aldiz, kosta ahala kosta, juizioa politiko izan zedin ahaleginak egin genituen. Eta lortu genuen, gauzak ondo prestatu eta gero. Komisariako torturak eta gero inkomunikatuta eduki ninduten Basaurin hogeita bi egunez, erabateko inkomunikazioan, kartzelariarekin ere ez neukan hitz egiterik. Neure burua garbitzen ere ez zidaten uzten. Patiora ere ezin irten. Handik atera gintuzten egunean, arratsaldeko seiak aldera, lagun batzuk ikusi nituen han. Agurtu ere egin nituen, Txomin Ziluaga, Iñaki Orbeta eta koadrila guztia. Haiek hizketan hasi orduko, hartu ninduten eta ziegara. Goizeko seietan Burgosera eraman gintuzten. Hango prentsak epaiketa sumarisimoa iragarri zuen, heriotza zigorrak eskatuko zituztela ere idatzi zuen. Esan dut, militarrek akusazioaren ontzia betetzen eta betetzen jardun zuten, 31/69 sumarioa. 1970eko abenduan hasi zen epaiketa. Bada, nik hemeretzi urte neuzkan kartzelara sartu nindutenean. Epaiketara, hogeita batekin heldu nintzen. Akusatuen artean gazteena nintzen.

Zortzi urte egin zenituen kartzelan. Borrokak segitu zuen. Carrero Blancoren hilketa, Francoren heriotza, demokrazia aroaren hasiera… Barruan, ihesaldia gogoan…

Abrisketa: Segoviako ihesa ordukoa da, baina Burgosen ere ihes egiten saiatu ginen. Kontua da zeharo inkomunikatuta geundela, informazioa elkarri pasatu ezinik. Neurri batean, preso politiko espainolen mende geunden. Baziren batzuk, anarkistak, laguntzeko prest edo egon zitezkeenak. Alderdi komunistakoak, berriz, ez. Anarkista haiek, ordea, beren kabuz eta beraientzat egin zuten ihesaldia, guri esan gabe… Bestalde, sakabanatu egin gintuzten berehala: dispertsioa. Esaterako, nik hogeita sei hilabete egin nituen Alacanteko presondegian, Migel Hernandez eduki zuten eta hil zuten espetxean, hain zuzen. Han nengoela ihesaldia prestatzen jardun nuen. Argala, Josu Ternera eta beste laguntzeko prest ziren, baina handik irtetea denak arriskuan jartzea zen, zorrotz zaintzen gintuzten. Patiora bakarrik irteten nintzen, eta zaindari bat egon ohi zen lekuan, bi egoten ziren. Kartzelariak ere, bi nituen, baten partez. Gose greba egin genuen eta Soriara eraman gintzaten lortu genuen. Han preso politikoak zeuden: komunistak, troskoak, anarkistak, FRAPekoak… baina gehienak ETAkoak. Orduantxe hasi zen gauzatzen ETA V eta ETA VI-ren arteko zatiketa. Kartzela barruan ondo konpontzen ginen gure artean, baina zatiketa gauzatua zen. Nik ETA V-ean jarraitu nuen.

Zer diozu ihesaldiari buruz?

Abrisketa: Sorian geundela, berritze lanak egin behar zituztela eta Segoviara eraman gintuzten. Ihesaldia prestatzen ibili nintzen, bai. Esaterako, hiru aldiz egon nintzen kanpoan…

Non kanpoan?

Abrisketa: Kartzelatik kanpo, kanpoko komandoarekin lanean. Hiritik kanporaino irteten ginen estoldatik, eta han egoten ginen. Jakina, korrika sartu behar ginen, preso zenbatzea baino lehen ailegatzeko. Armak, munizioak, dirua… sartzea lortu genuen kartzela barrura... Hirurogei lagun atera behar ziren, talde guztietako presoak, PCEkoak izan ezik, haiek ez zuten nahi eta. Hura antolatu egin behar zen! Talde bakoitzak arma bat behar zuen, autoak ere behar ziren… Baina tartean traidorea gertatu zen, Lobo, kanpoko komandoan lanean ari zena. Horrek galarazi egin zuen ihesaldia, ikaragarri zaildu. Ni, adibidez, gau eta egun zelatatu ninduten, eta gauean bost minututik bost minutura argia pizten zidaten zaindariek. Ezin lorik egin! Hala ere, bigarren ihesaldia prestatu genuen gero. Batzuek, ordurako, goitik behera ezagutzen genuen kartzela, behea batik bat, eta batzorde bat ere osatu genuen, “Ihesaldi batzordea”, ostera ere estoldara nola ailegatu beste presoei erakusteko asmotan. Materiala gordetzen ere hasi ginen, limak, zerrak eta ahal zirenak. Garai berean, epaiketak hasi ziren: Otaegi, Tupa eta gainerakoen kontra. Preso politiko guztiok gose greban hasi ginen. Gose greban sartu eta zigor-ziegetan sartu gintuzten, zuzenean! Liburuak, tabakoa eta dena kendu zizkiguten. Orduan, gose eta egarri greba egiten hasi ginen. Hirugarren egunerako, hezur eta azal ginen. Eta hura beroa! Abuztuko beroa, Gaztelan! Zer zen hura! Bosgarren egunean edo, han non etortzen diren guardiak, filmetan ikusten den bezala, mordo bat, zazpi edo zortzi, ziega bakoitzera: airean atera gintuzten!

1977ko apirilean irten zinen kartzelatik, amnistiarekin.

Abrisketa: Bai, eta handik hile batera, eratze lanetan hasi nintzen berriz ere. Iparraldera joan nintzen, eta ostera Hegoaldera itzuli, liberatuta. Urtebete egon nintzen han, harik eta Iparraldera itzuli nintzen arte. Ezkondu nintzen, han jaio ziren nire seme-alabak, han lan egiten nuen. Ezin nuen politika lanik egin, agerian behintzat.

Iparraldean zinen frantses gobernuak Panamara bidali zintuztenean, 1984an.

Abrisketa: Gureak izan ziren lehenengo deportazioak. Gobernu espainolak eta frantsesak zera zuten, nonbait, gu Venezuelara bidaltzeko asmoa baina, behin-behineko, Guadalupera eraman gintuzten, Panamara. Han geundela, Noriegaren jendea entrenatzen ari ginela zabaldu zen. Hortaz, yankiek gu handik kanporatzeko presioa egin zuten. Tartean, Kubara etortzeko aukera azaldu zen. Kubak garbi esan zien Espainiari eta Frantziari: “Haiek nahi badute, guk hartuko ditugu, baina beren borondatez etorri behar dute, ez indarrez”. Eta etorri ginen, NBEren agiriaren jabe.

Apatrida etorri zinetela ageri da Cecilia Arrozarenaren El roble y la ceiba liburuan. “Apatrida izaera nazionalitate bat galdu eta hiritartasun berririk hartu ez duen pertsonari dagokio. Erbesteratuei kasu egiteko asmotan, NBEk apatridaren izaera juridikoa arautu zuen 1954 eta 1961ean, harrera-herrian aplikatzen den estatutu berezi baten bidez”. Horrela heldu zinen zu, Joxemari Larretxea, Karlos Ibarguren, Josean Mujika, Josemigel Arrugaeta eta gainerakoekin…

Abrisketa: Bai. Agiri horrekin sartu ginen. Espainiar gobernuak gu errefuxiatu izan gintezen nahi zuen, baina Kubak, Fidelek, esan zuen bera ez zela kartzelaria, hemen sei hilabete egin eta libre izango ginela, lanerako, ikasketak egiteko, edo atzera gure herrira joateko.

Edo hankaz aurrera itzultzeko Euskal Herrira… Hemen hil zen Larretxea, 1997an. “Nahiz eta gure artetik / urrutira joan, / beti izango zaitugu / bihotzean. / Kubarena irabazia genuen eta,/ Euskal Herriaren independentziaren alde / jarraituko dugu”. Halaxe idatzi zenuten haren oroimenez…

Abrisketa: Bai, Joxemari Larretxea! Zenbait kultur truke egin zuen Euskadi eta Kubaren artean, bere anaiaren bitartez. Bereziki, musika arloan saiatu zen. Hemengo musikariak eraman zituen Euskal Herrira, eta hangoak ekarri zituen hona, adibidez. Behin, musikaria ez ezik, sukaldariak eta idazleak ere ekarriz ituen.Oso elkartruke polit eta interesgarria… Gero, gaixotu eta hil zen Joxemari, eta inork ez du hartu haren lekukoa.

Kultur lanean ez baina enpresa lanean ari zara zu Kuban, Ugao taldean…

Abrisketa: Kooperazio enpresa dugu. 1987an eratu genuen, duela hogei urte. Galdara arloan hasi ginen lanean… Gure aita zenak galdaratan egin izan zuen lan beti. Gure anaiak ere bai. Gu, galdarak ez ezik, lan prebentziorako gaiak ere lantzen ditugu: oinetako eta jantzi bereziak eta horrelakoak. Bestalde, cayoetara ura eramateko hoditeria sistema lantzen hasi ginen, handik makinak ekarriz, hemen lan eginez. Orain, berriz, gizarte mailan beste zerbait egitekotan gara: laguntza eskaini nahi dugu. Gure enpresa oso ezaguna da Kuban. Enpresa produktoreak gara. Handik teknologia ekartzen dugu, hemen lan egiteko. Horretan ari gara lanean. Kuban beste inon ez gara ari.

Enpresa ezaguna zarete Kuban, Euskal Herrian ere bai, eta Espainian! 18/98 sumarioan sartu zaituzte Garzonek.

Abrisketa: Bai, gizona! Elkartrukea egiten genuen. Garai batean, gurekin kolaboratzen zuen enpresa baten bitartez bakailaoa ekarri genuen hona. Garzon tartean sartu da, saltsan sartu du gure transakzioa, baina garbi erakutsi dugu dena gezurra dela. Guk ez dugu inoiz Kubak kontrolatu ez duen elkartruke bat egin, Kubaren gogoaren kontra, Kubako agintari eta banketxeen nahi eta interesen kontra. Hori oso ondo zaintzen dute hemengo erakundeek. Gure harremana garbia da, ez dago amarrurik, ezinezkoa da dirua garbitzea, edo dirua “terrorismoa laguntzeko” bideratzea. Gezurra da Garzonek dioena. Gure konpromisoa zera izan da: Kubatik ezer ere ez egitea hango estatuen kontra, horrek Kubari problemak ekarriko lizkioke eta. Eta gu ez gaude hemen Kubari problemak eragiteko, alderantziz baizik, laguntzeko; ahal bada behintzat.

Erraza ala zaila da Kubako eredu ekonomiko sozialistaren arabera enpresa lana egitea? Sistema kapitalista da nagusi gure mendebaldean…

Abrisketa: Tira, bada…

“Tira, bada”? Ondo hasi gara erantzuten!

Abrisketa: … Sistema kapitalista hartan langile izan nintzen, enpresan; soldatapekoa, alegia. Nik ez ditut ezagutu hango enpresen administrazio eta antolamendua: langile soil izan nintzen. Nik ez dut hemengo kudeaketa sistema besterik ezagutu; zuzenean, esan nahi dut. Hemen, herria da helburu, herriarentzat ari gara produkzio lanetan, benetan herriarentzat. Enpresa garen aldetik, hango enpresek teknologia eta dirua dauzkate, dirua hango banketxeek… Hemen, ostera, baliabide gutxi dago. Giza baliabidea besterik ez dagoela esango nuke. Bai, horretaz landa, nikela, azukrea, tabakoa eta beste ditugu… Badiotsut, guk hemengo industriarentzako teknologia ekarri eta bertan inplementatzen dugu, berton produzitu ahal izateko. Hori egiten dugula, herri honen ekonomia eta industriari laguntzen diogu, independenteago izan dadin, arlo horretan besterik ez bada ere. Gurean, kubatarrak ditugu langile gehienak. Bestalde, badira euskaldunak, frantziar bat, besteren bat espainiarra, italiarra… estatubatuarren batek ere egin izan du lan gurekin. Jende jatorra, elkartruke zintzo bat egiteko asmoa duena.

Kubatarrak dituzue langile gehienak, esan diguzunez. Zer diozu hemengo langileak lan egiteko omen duen mantsotasunaren gainean?

Abrisketa: Topiko asko dago hemengo langileen gainean. Kubatarrak langile saiatuak dira. Teknikoki oso ondo prestatuta daude. Horri dagokionez, ez dute galerarik, oso aurreratuak dira. Antolamenduari dagokionez, berriz, hemen lan moldea ez dago han bezala eratuta. Han, enpresaburu kapitalistak langilea kontratatzen du, aldi bateko kontratuarekin beti edo gehienean, eta aldi hori igaro eta botatzeko eragozpenik ez du. Hemen ezin liteke horrelakorik egin. Ezin da. Langile bat kaleratzeko, arrazoi handiak behar dituzu, eta hala eta guztiz ere, nahiko lan!

Langile saiatua, beraz, kubatarra.

Abrisketa: Bai, oso gogorra, eta, bestalde, kontuan harturik hemengo klima, nekazariek zer nolako beroa jasan behar duten azukre kanaberan, tabakoan eta bestetan, are harrigarriagoa da haien lana. Nik esatera, gaur egun Europan ez dago hemengoek egiten duten lana egingo duen langilerik. Gaur egun. Ez dut esaten orain dela mende bat edo bi…

Zergatik topiko hori, orduan?…

Abrisketa: Hona datorren jendeak taberna zerbitzariak ditu eredu. Zerbitzari asko dago, bai, eta gehienak hasi berriak. Turismoa gauza berria da oraindik Kuban. Sektorean ari diren langileek ez dute Europakoek duten eskarmenturik eta, beste alde batetik, han hamar zerbitzarik lan egiten duten lekuan, hemen hogeik egiten dute. Esateko moduan ari naiz. Habanan, esaterako, zerbitzuetan ari den jendeak patxada handiagoa dauka, beste erritmo bat, baina nekazaritzan jardutea, edota industrian, hemen egiten duen tenperatura handiarekin, gogorra da. Ez da txori kaka! Topikoa hor da, hala ere.

Habanara heldu natzaizu. Sartu naiz zure bulegoan eta… batean, Algortako argazkia; bestean, Bilboko irudiak. Pasaiako badia, hurrena. Junkaleko amabirjina… Kuban, ala Euskal Herrian bizi zaitugu?

Abrisketa: Nire barnean Euskal Herrian biziko naiz beti. Han jaio nintzen, han borrokatu nintzen, han utzi nituen urte on asko, nire familia… Kuban ere bizi naiz, asko maite dut herri hau. hemen ere baditut lagunak… Euskal Herria edo Kuba? Bi herri, baina bat dira funtsean. Han, herri bat, bere soberania lortzeko borrokan ari dena, zapalduta dagoena. Hemen, berdin ari gara. Han, kapitalismoa; hemen, sozialismoa, baina hemengo sozialismoa subiranotasunaren mende dago, kubatarra ez desagertzea da hemen ere borroka. Kubatarrak bere naziotasuna du, bere identitate edota idiosinkrasia ditu. “Inmigranteen seme-alaba dira” diote eta, bai, baliteke inmigranteen, afrikarren eta indioen seme-alaba izatea, baina beren nazioa eratzen asmatu dute, iraultzaz gero batik bat. Martik hasi zuena, nazioa eraikitzea, Fidelek jarraitu du: nazioa eraikitzea izan dute helburu, eta egin dute: kubatar nazioa.

Fidel aipatu duzunez gero, baztertu da, baina zer gertatuko da hura hiltzen denean?

Abrisketa: Ikuskizun dago. Trauma handi bat izango da hemen, Kuban. Lider handia izan da. Mundu mailan ere, kolpe handia izango da, Hego Amerikan, batez ere. Baliteke aldaketak izatea, baina zenbait gauza ez dira aldatuko.

Adibidez?

Abrisketa: Adibidez? Kubak duen subiranotasun maila. Hori ezingo dute galarazi, ez AEBetako gobernuak ez Miamiko jendeak. Ezingo dute, ze gaur-gaurkoz hemengo jendea nazionalista da, subiranista, kubatarra, kubatar independentista. Horrek indar eta presentzia handia dauka kultura eta gizarte maila guztietan. Baliteke Fidelen heriotzak gizartea eratuta dagoen moduari eragitea –alderdi politikoak eta beste eratzea–, baina ez pentsa inor honetaz jabetuko denik, ez enpresa handiak, ez higiezinen enpresak… Ez dezatela pentsa hona etorri eta herrialdeaz jabetuko direnik! Hori lortzekotan gerra handia egin beharko dute. Kuban jendeak badaki lur hau beraiena dela, ez erbestean bizi den halako edo halakorena. Deskuidu handia da hori uste izatea. Aldaketak, beraz, bai, baliteke gertatzea, baina aldaketa estrukturalik ez dut uste izango denik.

Nola ikusten duzu, urruntasun fisiko honetatik, Euskal Herria?

Abrisketa: Begira, Kuban izan litezkeen aldaketak eta! Euskal Herrian bai, gerta litezke, eta nahiago nuke berandu baino lehen gertatuko balira. Izan ere, oso ondo eratuta daukagu herrialdea, baina ez dugu subiranotasunik. Ez dakit sozialismoa behar dugun edo zer –Venezuelan, adibidez, “XXI. mendeko sozialismoa” esanez ari dira–, alegia, Euskal Herrian ere sistema bereziren bat eratu beharko dugun, baina dudarik ez dago ezin garela oligarkiaren mende bizi; kate horiek apurtu beharra dago. Dagoenekoz ez dut langileriaren diktadura aldarrikatzen, ez, herriak berak eratuko du ongien datorkion sistema, baina gaurkoa ez bezalako gizarte eredua behar dugula ez dut dudarik. Subiranotasun handiagoa izateko, ez besterik!

Etorri zinenetik ez zara itzuli. Hogeita hamar urte! Hemen hilko ote zara zu ere, Larretxea bezala, hain maite duzun lurra zapaltzeko aukerarik gabe?

Abrisketa: Inportanteena ez da non hiltzen garen, nola hiltzen garen baizik. Konpromiso politiko eta ideologiko baten mende bizi gara. Horren arabera bizi bagara, borrokan eta lanean… delako “non hiltzen den” horrek ez du garrantzirik. NI beti izango naiz neu:, euskalduna, eta kubatarra.

“Euskalduna eta kubatarra”. Azkeneko galdera: kezkatan etorri naiz, errezelotan, ustez eta ez zenuela elkarrizketarik egin nahiko, harako, Euskal Herrirako.

Abrisketa: Neure buruaz hizketan jardun dut! Ez naiz inoren kontra ari!… Tira, bai, frankisten kontra, gure herria zapaltzen dutenen kontra. Horien kontra beti egingo dut, beti. Nire bizitza zertan izan den azaldu dut. Gaurko gazteriari interesgarri iruditzen bazaio, primeran! Sarri datoz hango gazteak Kubara, oporretan, eta beti galdetzen didate: “Eta, garai hartan, nola ziren gauzak? Eta zer gertatu zen urte hartan?”… Nik neure azalpenak ematen dizkiet, neure ikuspuntutik betiere, Euskal Herriak dituen arazoak zaharrak dira, eta sakonak, eta nik neure iritzia eta bizi esperientzia agertu besterik ezin dezaket.

Honenbestez...

Abrisketa: Utzidazu gauza bat esaten, amaitu aurretik. Gaurko egoeraz, ezta? Gure herriaren historiari begiratzen badiogu, orain arteko estrategia guztiek gaurko egoera izan dute helburu: prozesu bat, non subiranotasuna iritsiko dugun. Herri bat noiz da subirano? Bere etorkizuna erabakitzeko gauza denean, erabakitzeko hitza duenean. Orduantxe, ez lehenago eta ez geroago. Kanpoko presiorik gabe, barneko beldurrik gabe erabakitzeko modua duenean. Historian zehar ez da ez presiorik ez beldurrik falta izan. Gaur egun, ordea, herria ernai dago; ez ezker abertzalea bakarrik, herri osoa baizik: herriak barneraturik dauka ezinbestekoa dela negoziazio prozesua egoera konpontzeko. Gaur egun denen gogoan dago: “Herriak erabaki behar du”. Ez da baldintza politiko edo teknikoa, ez, baldintza humanoa da, demokratikoa, ezinbestekoa. Ez gara ari esaten herriak hau edota hura esan behar duenik, berak erabaki behar duela baizik. Gure borroka guztia horra bideratu nahi izan dugu. Horren bila jardun dugu beti, hori bultzatu behar dugu. Bidean oztopo izan litezkeen bestelako tresna edo instrumentuak kendu behar baldin badira, kendu egin beharko dira. Inportanteena zera da: herriak berak izan dezala hitza. Bi gauza azpimarratuko nituzke nik hori gauzatu ahal izateko: batetik, herriaren kontzientzia, eta hori oso landuta dago gaur egun; bestetik, nazioarteko laguntza. Laguntza hau nahitaezkoa da, bestela Espainiako faxistek edo Frantziako jakobinistek ez dute inoiz utziko gure herriak hitz egin dezan. Nazioarteko laguntza leku askotan batu liteke. Kuban ere bai. Latin Amerikako herrietan, NBEn eta bestetan. Baina behar-beharrezkoa da. Lortu egin behar da.

 
Txutxo Abrisketa
“Nire barnean Euskal Herrian biziko naiz beti”
Jose Luis Elkoro
«Ez ninduten garbitu, txiripaz»
Anton Ormaza
“Ez dut uste espainolek sano jokatuko dutenik”
Txema Anda Fernandez
Tindufen, etsipenaren patologia da nagusi
Rafael Iriondo Aurtenetxea
Nire betiko ilusioa erdiko aurrelaria izatea zen
Joxe Landa
Aitak irakatsitako doktrinari erreparatzen diot
Begoña Zabala Gonzalez
Lehengo erradikalismora itzuli behar du feminismoak
Pirmin Aldabaldetreku Arruti
Egin nahi nuena egin eta gero, etxean nago
Xanti Iparragirre
«Ahotsa bertsolariak du, inork izatekotan»
Koldo Izagirre
«Basques’ Harbour anti-Kresala da guztiz»
 
© berria.info - 2006
     
  © BERRIA-Edizio Digitala
berria@berria.info - www.berria.info
Euskal Editorea S.L. , Martin Ugalde Kultur Parkea 20140 Andoain Tel 943 304 030 Fax 943 590 172