l ZERRENDA OSOA    l BILAKETA       
l Guztira 105 elkarrizketa daude. 1etik - 10era bitartekoak ikusten ari zara l
2007-09-23 
Documento sin título

«Ez ninduten garbitu, txiripaz»

Imanol Murua Uria.- Hogeita hamar urte, 1976an Bergarako alkate izendatu zutenetik 2005 eta 2007 artean Espainiako Auzitegi Nazionalean epaitu duten artean. Euskal gatazka politikoaren historia hurbila azalean idatzita daramanetakoa da.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

HAURTZAROA

1935an jaio zinen. Gerra hastear zela.

Jose Luis Elkoro: Gerra hasi zenean nik urtebete neukan. Elgetako enparantzan bizi nintzen. Bonbaketa egon zenean, etxetik korrika atera ninduten.

Nork?

Jose Luis Elkoro: Amak. Ama bakarrik egongo zen, anai-arrebak eskolan egongo ziren. Txikituta gelditu zen etxea. Badaukat argazkia. Bi argazki dauzkat, bigarrena oraintxe lortu dut. Bata da bonbardaketaren ondoren etxea nola gelditu zen. Eta bestea da Uranga pintorearen margolana: idi proba bat pintatu zuen, eta han ikusten da etxean zelan zen. Uranga eta Zuloaga pintoreak Elgetan bizi ziren, oso lagunak ziren.

Noiz gertatu zen? Zer bonbaketa?

Jose Luis Elkoro: Intxortan. Elgeta dago Intxorta azpian. Zortzi hilabetez frontea han egon zen. Tropa espainolak etorri ziren Bergara arte, Bergara hartu zuten, gudariek geldiarazi egin zituzten, eta zortzi hilabetez borrokan egon ziren. Erdian zegoen Elgeta. Elgetan egon ziren lehenengo euskaldun tropak, eta gero espainolak, sartu zirenean.

Hegazkinez botatako bonbak txikitu zuen zuen etxea?

Jose Luis Elkoro: Bai. Hegazkinak sartu ziren Gasteiztik. Hor jausi zen Intxorta. Jausi zen hegazkinengatik. Bestela, ondo eutsi zieten tropa espainolei. Elgeta jausi zen, gero Durango, Gernika… eta Bilbora joan ziren ia zuzenean. Elgetan zortzi hilabetetan egon zen geldiarazita frontea.

Frankismo hasiera hartako zure lehenengo oroitzapenak zein dira?

Jose Luis Elkoro: Gosea! Gogoratzen naiz eskolan maisu falangista genuela. Ez genekien erdaraz, baina erdaraz ikasi behar. Egiten genuen gimnasia, desfileak… Eskolan, militar estiloko diziplina zen dena. Eta gosea! Kalean bizi ginen, eta gehien gogoratzen naiz gosearekin. Ez geneukan janaririk.

Nola konpontzen zineten? Sagar lapurretan eta?

Jose Luis Elkoro: Noski. Baserritan sagar lapurretan, eta gerizak eta madariak eta… Ez zen zaintzen hainbeste, samurragoa zen, uzten zuten. Gu bi familia bizi ginen. Aitak anaiak ziren eta amak ahizpak. Amak Aldai baserrikoak ziren, Bergarakoak. Asko lagundu ziguten baserrikoek. Txerri bat hazten zuten guretako, patata sail bat ere bai. Laguntasuna handia izan zen. Bestela… gosea! Gosea pasa genuen!

Urte askoan?

Jose Luis Elkoro: Bi edo hiru urte izango ziren. Errazionamendua zegoen. Igual egun guztirako ogi zatitxo bat ematen ziguten. Olioa, azukrea, patatak, babak, lentejak, dena errazionamenduan zegoen. Ez zegoen denda batean erosterik. Geneukan neurri bat bakoitzarendako, eta horren arabera zen gure janaria. Oso mugatua. Oso ondo gogoratzen naiz. Izugarrizko inbidia pasatzen genuen baserritarrekin: baserritarrak eskolara etortzen zirenean ekartzen zuten ogi zati bat, ez besterik!, baserriko ogia, eta ogi zati bat zuena aberatsa zen orduan, oso aberatsa.

Erdaraz jakin ez, baina egin egin behar.

Jose Luis Elkoro: Ni bederatzi urterekin joan nintzen interno Gasteizera ikastetxera. Corazonistas. Eta ez nekien erdaraz. Oso beltz pasa nuen lehenengo urtea. Infernua izan zen, erdaraz ez nekielako. Kristoren barreak egiten zituzten. Denak erdaldunak ziren. Gasteiz orduan zen Burgosen antzekoa. Antzekoa zen! Ni joan nintzenean Gasteizera: fraideak eta militarrak. Guri esaten ziguten los vascos. Eskoriatza, Arrasate, Bergara, Aretxabaleta, Eibar… asko ginen bailarakoak. Orduan batxilergoa ikasteko joan behar ginen horrelako toki batera. Bestela ez zegoen ikasterik. Los vascos ginen Gasteizen

Noiz arte egon zinen Gasteizen?

Jose Luis Elkoro: Zortzi urte egin nituen. Batxilergoa bukatu arte.

Erdaraz ongi ikasiko zenuen orduan. Euskaraz zertxobait ahaztu ere bai?

Jose Luis Elkoro: Ahaztu, asko. Gero, herrietan ere erdara erabiltzen hasi zen. Lotsatu egiten ginen-eta euskararekin! Egia! Frankismoak saldutako irudia zen: euskaraz egiteagatik eta erdaraz ez jakiteagatik lotsatu egiten ginen. Horrela zen. Gutxietsia geneukan euskara, batere osperik ez gizartean. Lan asko egin zuen frankismoak. Lortu zuten. Gure ustez, lotsagarri gelditzen ginen. Bagenekien gaizki egingo genuela eta ez ginen ausartzen, zeren eta igual astakeriaren bat esaten genuen, eta kristoren barreak. Horrek efektua egiten zuen. Nik hori bizi-bizi ezagutu nuen. Gehien ezagutu nuen ikastetxean egon nintzenean. Ateratzen ninduen irakasleak arbelera, eta hori zen txarrena.

GAZTAROA

Batxilergoa Gasteizen. Gero?

Jose Luis Elkoro: Egon nintzen sei hilabete Loiolan, jesuitetan probatzen.

Jesuita? Ez nekien...

Jose Luis Elkoro: Hori ez daki inork.

Hori da orduan gaurko esklusiba.

Jose Luis Elkoro: Baina ez atera letra handiekin… Loiolan egon nintzen, bai.

Garai hartako giroaren eraginez?

Jose Luis Elkoro: Ez, ikastetxetik. Garai hartan kezka batzuk banituen, eta egon nintzen. Baina ondorioa izan zen ez zela niretako. Gero, hasi nintzen etxeko tailerrean lanean. Tailer bat genuen Elgetan, aitak eta anaiak egiten zuten lan, eta aita hil zen. Han lau urte egin nituen. Gero, atera nintzen eta jarri nuen nire kabuz enpresa, gaur egun daukadana: Elai.

Noiz?

Jose Luis Elkoro: 27-28 urte izango nituen. Handik laster ezkondu nintzen.

Politikarako edo herrigintzarako bidean lehenengo pausoak ematen noiz hasi zinen?

Jose Luis Elkoro: Herrian ikusten zen gogo handia zer edo zer egiteko. Herriak motelduta zeuden. Ez zeukaten nortasunik. Futbola eta horrelako gauzekin, politika baztertuta zegoen. Ezin zen ezer egin, baina gogoa bazegoen, zer edo zer egiteko. Euskaldunok geneak dauzkagu, sozialki zer edo zertan ibiltzeko. Sartu nintzen elkarte bateko kide eta izendatu ninduten lehendakari.

Zer elkarte?

Jose Luis Elkoro: Sagarte. Elkarte gastronomikoa. Lehendakari nengoela, beste elkarte bateko batzuk hasi ziren esaten zer edo zer egin behar zela, premia asko zeudela, antolatu behar genuela zerbait. Hasi ginen biltzen, eta sortu genuen Alkartu Nahi izeneko elkartea. Hor parte hartu genuen Bergaran zeuden elkarte guztiek. Hogei bat. 1960ko hamarkada izango zen. Lehenengo arazoa izan zen anbulantziarik ez zegoela Bergaran. Anbulantzarik ez egoteak izugarrizko arazoak sortzen zituen Bergaran, eta ibili ginen kanpaina bat egiten anbulantzia bat ekartzeko. Herriak erantzun zuen berehala, eta laster ekarri genuen. Eta orduan hasi ginen beste gauza batzuetan.

Udaletxea ere hor egongo zen, bada, anbulantziaren premiaz jabetzeko...

Jose Luis Elkoro: Baina udaletxea ez zebilen. Udaletxeak ez zuen funtzionatzen ezertarako ere.

Alkatea frankista konbentzitua zen?

Jose Luis Elkoro: Bai, frankista. Oso frankista. Hamasei urte egin zituen alkate. Hasi ginen anbulantziarekin, gero zaharren egoitza, eskolak… Saltsan sartu ginen, lan asko egin genuen eta izen ona hartu genuen herrian. Baina pasatzen zen edozer gauza egiteko udaletxera joan behar genuela. Esate baterako, bertso jaialdi bat antolatzeko gobernu zibilean ematen ziguten baimena. Eta pentsa: bertsoak idatzita eramateko eskatzen ziguten. Guk barre egiten genuen, idazten genuen edozer gauza, eta irakurri ere ez zuten egiten. Horrela zen. Orduan, pentsatu genuen baten bat udaletxera sartu behar zela. Alkartu Nahiko taldeko bat aukeratu, eta sartu zen.

Zu zeu?

Jose Luis Elkoro: Ez, beste bat. Baina hark eduki zuen arazo bat bere lanagatik, utzi egin zuen, orduan beste bat aukeratu behar, niri proposatu zidaten, eta sartu nintzen.

Tercio familiar izango zen guraso elkarteen bidez sartzeko bidea, eta tercio cultural elkarteen bidetik sartzekoa, ezta?

Jose Luis Elkoro: Hori da. Hortik sartu nintzen. Han nengoela, urtebete edo neraman, eta sortu zen aukera bat zinegotziek alkatea izendatzeko. Espainiako administrazioan egin zituzten aldaketa batzuk: hamar mila biztanle baino gehiagoko herrietako udalek, probintzia bakoitzeko erdiek, edo horrelako zer edo zer, alkateak beraiek izendatzeko aukera izan zuten. Bergara azaltzen zen aukera horretan. Orduan, niri proposatu zidaten alkate izateko.

Ordura arte nola izendatzen ziren alkateak? Zuzenean gobernadore zibilak?

Jose Luis Elkoro: Zuzenean gobernadoreak, bai. Aukera hura izan zen lehenengo aldia zinegotziek alkatea izendatu ahal izan zutena. Lehenengoa. Gobernuan Arias Navarro zegoen. 1976. urtea zen. Franco hil eta segituan. Horrela proposatu zidaten. Benetan, niretzat kristoren sorpresa izan zen. Ez nuen uste. Ez zegoen nire ikuspegian. Baina horrela sortu zen.

ALKATEEN MUGIMENDUA

Nolatan hasi zineten beste udaletako alkate eta zinegotziekin harremanetan, gero zurekin batera alkateen mugimendua osatuko zutenekin?

Jose Luis Elkoro: Ordurako hasita geunden gure artean harreman batzuekin, Arrasatekoekin eta, zerbait zabalagoa egiteko. Asmo horrekin genbiltzanean, sartu ginen harremanean Zarautzen Imanol Muruarekin eta Sabin Unzurrunzagarekin, zinegotziak ziren orduan, baita Eskoriatza, Ońati eta Aretxabaletakoekin ere. Bilera bat egin zen Arantzazun, Durun, Arantzazuko txabola bat. Hangoa zen gutako bat, Juan Mari Otegi, eta han egin zen bilera bat. Ni ez nintzen izan bilera hartan, bidaian nengoelako. Lehendik beste bilera batzuk izan genituen, baina lehenengo bilera, horrela zabala eta sakona, Durukoa izan zen. Alkate mugimenduari hasiera han eman zitzaion.

Udaletxera sartu zinenean, ordurako kontzientzia politikoa hartua zeneukan?

Jose Luis Elkoro: Orduan hartzen ari nintzen. Alkartu Nahi elkartean kontzientzia soziala zen. Baina hasi ginenean beste herrietakoekin harremanetan, kontzientzia politikoa zegoen hor. Herriak behar zuela, eskatzen zuela ikusten genuen. Zerbait zabalagoa eta sakonagoa behar zela. Autonomia, presoak… arazo horiek guztiak barruan genituen. Eta batez ere, udaletxea aldatu behar zela uste genuen. Udaletxea ez zela bakarrik ente administratiboa. Udaletxea Euskal Herrian izan da askoz ere gehiago. Euskal Herrian udaletxeak politikoki oso paper garrantzitsua jokatu du. Lizarrako estatutua eta abar. Hori berreskuratu behar genuela uste genuen. Udaletxeak ospea galduta zeudela eta izen ona eman behar geniela. Udaletxea baztertua zuen herriak. Uste genuen herriak maitatutako entitate bat izan zitekeela udaletxea, hori lortu behar genuela. Hortik zihoazen gure asmoak. Horretarako politika zabala egin behar genuen, Euskal Herrian zegoen arazo politikoari ere aurre eginez.

Udaletik udalera egoerak oso ezberdinak ziren. Bergaran udalbatzaren babesa bazenuen zuk, mugimendu horretan aritzeko?

Jose Luis Elkoro: Osoa. Zorte handia izan genuen Bergaran. Ni izendatu nindutenean, gehiengoak ikuspegi berdina genuen. Denak ez, batzuk ez ziren gure ildokoak, baina gehiengoak bai. Zergatik? Udaletxean sartu ginenerako, bazeuden beste zinegotzi batzuk borrokatik zetozenak, borroka sindikaletik. Hiruzpalau urte lehenago borroka sindikal bat egon zen Bergaran. Enpresa batean greba egin zutelako bota zituzten langile batzuk, eta horrek ukitu zuen herriko sentsibilitate sindikala. Orduan sindikatu bertikala besterik ez zegoen, baina gertaera hark sortu zuen beste mugimendu bat, beste sindikatu bat, izen barik, bertikalaren aurkakoa. Egundoko borroka egon zen sindikatutik zinegotziak sartu behar izan zirenean, eta irabazi zuen bertikalaren aurkakoak. Horrela sartu ziren hiru zinegotzi sindikatutik, bertikalekoak ez zirenak. Ni sartu nintzenean, horiek hor zeuden. Beste bi zeuden estilokoak, eta gehiengoa ginen. Horrek aukera eman zigun ni alkate izendatzeko. Denok sintonian geunden. Horregatik ginen udaletxe indartsuena. Ez zegoen beste udaletxerik horrelakorik. Denetarik zegoen. Arrasaten zeuden bi zinegotzi gureak.

Jose Antonio Altuna Txatillo ez zen alkate?

Jose Luis Elkoro: Gero izendatu zuten. Eskoriatzan bai, bazegoen alkatea gurea. Aretxabaletan ere bai. Baita Oiartzunen, Hernanin eta Azkoitian ere. Ez zegoen besterik. Zarautzen eta Arrasaten zinegotziak ziren. Gero zer gertatu zen? Guk egundoko indarra egin genuen. Hasi ginen Estatutua eskatzen, presoen askatasuna... Hori sendotzen joan zen, guk hartzen genituen erabakiek kristoren oihartzuna izaten zuten, eta horrek eman zigun aukera udaletxetan egundoko lana egiteko. Udaletxe askotara joan ginen kanpaina egitera eta, hitzaldia ematen genuen bakoitzean, jendez gainezka egoten zen.

Jendearen konplizitatea lortzea erraza izan zen?

Jose Luis Elkoro: Erraza. Etortzen zirenak etortzen ziren bete-betean, egundoko ilusioarekin eta amorruarekin. Herrietan sortu ziren taldeak, udaletxeetatik kanpo, eta horrek egundoko presioa egin zuen udaletxeetan. Horregatik gertatu zen Zarautzen gertatu zena, eta Arrasaten: alkatea atera egin zen. Toki askotan. Eibarren, Azpeitian… Alkate asko atera ziren, herri bakoitzean sortu zen presioagatik. Alkate frankistak oso deseroso zeuden udaletxean, eta azkenean utzi egiten zuten.

Euskal Herriko erreferente politiko garrantzitsu bihurtu zineten trantsizio hasiera hartan, eta Espainiako Gobernuarentzat solaskide nagusi. Nolatan?

Jose Luis Elkoro: Herrian premia handia zegoen: gogoa, nahia, amorrua... Artaldeari artzaina falta zitzaion. Alderdiak ez zeuden. Guk eraman genuen lehenengo ustekabea. Ez genuen espero. Baina joaten ginen herrietara, eta erantzuna izugarrizkoa zen. Aitzindaritza hartu besterik ez genuen egin. Herria bazegoen, eta herria elkartuta zegoen. Horrek eman zigun izugarrizko indarra. Herri bat elkartuta, pentsatu zer izango litzatekeen orain gu denok elkartuta egongo bagina. Orduan egon ginen.

Zein izan ziren alkateen mugimenduko unerik garrantzitsuenak?

Jose Luis Elkoro: Unerik inportanteena, [1976ko] uztailaren 21ean Bergaran egin zena [foruen aldarrikapen ekitaldia]. Herria elkartuta ikusi genuen.

Indar erakustaldia, ezta?

Jose Luis Elkoro: Madrilek izugarrizko errespetua eta beldurra hartu zuen. Ez dakit horrela izango den, baina guri esan ziguten egun horretan Ministro Kontseilua bilduta egon zela, pentsatzen guk independentzia aldarrikatuko genuela, Errepublikarekin Eibarren egin zuten antzeko zerbait egingo genuela. Oso garrantzitsua izan zen. Egon zen Jose Antonio Agirreren alarguna, Telesforo Monzonen emaztea, bera erbestean baitzegoen, Jose Maria Areilzaren emaztea eta alaba. Arzalluz eta Garaikoetxea ere han ziren, nire aurrean. Gero eman zidaten egundoko besarkada, zoriondu ninduten. Niri inpresio handiena egin zidaten gudariek. Negar malkoekin. Gerra bukatu ondoren horrelakorik ez zuten ikusi. Itxaropena. Ikusi zuten arnasa. Beti zapalduta egotetik, zerua zabaltzen ikusi zuten.

ETAk zer jarrera zuen sortzen ari zen mugimendu horrekiko?

Jose Luis Elkoro: Ez zen sartu. Ez baitzekien zer ginen. Gure kabuz ari ginen. ETAri gustatu zitzaion, baina oso zuhur egon zen. Ez ziren sartu ezertan, ez ziguten esan ezer. Telesforok, bai. Egin eta gero. Iritsi zitzaigun Telesforok adierazpen positiboak egin zituela horretaz. Gure hitzaldia oso zabala izan zen: eskatzen genuen presoen askatasuna, ikastolak, Lizarrako estatutua egokituta, burujabetasuna...

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Ez zenuten debeku arazorik izan?

Jose Luis Elkoro: Ondo antolatu genuen. Orduan ezin zitekeen ezer egin, dena debekatuta zegoen, baina guk egin genuen aurrena plenoa, mikrofono eta guzti, entzuteko, eta gero meza nagusia. Plenoa legezkoa zen. Ez zegoen ezer debekatzekorik. Gobernadoreari esan nion zer egin behar genuen, eta berak: “Bai bai, dena legezkoa da”. Eta horretan, deitu zidan [Antonio] Tejerok. Orduan Donostiako komandantziako buru zegoen. “Zurekin egon nahi dut”. Baietz esan nion. Seitan, udaletxean. Etorri zen beste bi guardia zibilekin, kapitainak. Eta: “Zer egingo duzue bihar?”. Esan nion plenoarena eta meza nagusiarena. Eta berak: “Ez dut ametituko”. Gobernadorearen baimena neukala esan nion. “Ba guk esku hartu egingo dugu”, berak hala ere.

Baina Guardia Zibilak ez zuen esku hartu.

Jose Luis Elkoro: Ez. Deitu nion gobernadoreari, Rodriguez Romani, eta esan nion Tejerok zer esan zidan. Erantzun zidan: “Lasai egon zaitez, ni arduratuko naiz eta”. Hurrengo egunean etorri ziren [guardia zibil] asko, Bergara osoa hartua, baina ez zuten eragotzi… Bukatu zenean berehala banatu zen jendea, eta orduan hasi ziren plazan: egin zuten paripe bat, eta joan ziren.

Bergarakoaren ondoren hasi zineten Madrilera joan-etorriak egiten, Martin Villa Gobernazio ministroarekin harreman pribilegiatua izaten.

Jose Luis Elkoro: - Hauek esan zuten: “Hauekin jokatu behar dugu”. Saiatu ziren gu nolabait menperatzen eta manipulatzen. Martin Villaren asmoa hori izan zen. Baina ez zuen lortu. Ikusi zuenean ezin zuela, esan zuen: “Katalunian ikusten dut burua, baina hemen ez”. Tarradellas bat ez zuen ikusten Euskal Herrian. Martin Villak Tarradellas manipulatu egin zuen, baina gurekin ez zuen lortu.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Martin Villarekin ez ezik, Adolfo Suarez gobernuburuarekin ere bildu izan zineten, ezta?

Jose Luis Elkoro: Bai. Xibertako ordezkaritza joan ginen. Baldintza bat bakarrik ipini zuen: “Ez dadila ETAko inor etorri”. Joan ginen Santi Brouard, Ińaki Aldekoa, Valentin Solagaistua, Goio Monreal, Juan Jose Pujana eta ni

Baina Xibertan ez zenuten jarrera bateratua lortu.

Jose Luis Elkoro: Ordura arte, bai.

Zer planteatu zenioten Suarezi?

Jose Luis Elkoro: Amnistiarena. Gehiago ere bai, baina bereziki amnistiarena. Ezezkoarekin etorri ginen. Baina gero eman zuen.

Martin Villarekin, aldiz, ikurrinaren legeztatzeari buruz behintzat aritu zineten. Gogoan izango duzu bilera hura, noski.

Jose Luis Elkoro: Oso gogoan dut, bai. Ez zeukala arazorik esan zuen Martin Villak, baina Nafarroak aparte behar zuela. Guk ezetz, hor dagoela korapiloa, Nafarroan ere legeztatu behar zela. Hori izan zen eztabaida, kosta zitzaion, baina azkenean amore eman zuen. Kontsulta pila egin zituen, telefonoz, ez dakit zeinekin. Bukatu genuenean, Gutierrez Melladorekin egon ginen, Martin Villak eskatuta. Defentsa ministroa eta gobernu lehendakariordea zen orduan. Eta gero Rodriguez Romanekin, hemen gobernadore zibila izana, orduan Segurtasunerako zuzendari nagusia. Joan ginen, eta agurtu, beste barik. Aipatzekoa da bezperan afalostean gertatu zitzaiguna ere.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Zer gertatu zitzaizuen?

Jose Luis Elkoro: [Miguel Javier?] Urmeneta etorri zitzaigun, kafe bat hartzen ari ginenean. Oso itzal handikoa zen. Militarra izandakoa, baina oso abertzalea. Iruńeko alkatea izandakoa. Oso interesgarria. Lastima horrelako bat ez egotea orain Nafarroan. Euskal Herria asko maite zuen eta Euskal Herriaren aldeko apustua egiten ari zen. Eta esan zigun: “Zer iruditzen zaizue erregeorde izendatzen banaute?”. Eta gure erantzuna: “Nafarroa barruan bada, primeran”.

Erregeorde?

Jose Luis Elkoro: Bai bai, erregeorde, virrey. Orduan eztabaida zegoen Madrilen, ea Euskal Herriarekin zer egin. Nolabaiteko lotura nahi zuten. Gure erantzuna boteprontoan emandakoa izan zen: Nafarroa barruan bazen… Hor geratu zen. Ez genuen proposamen haren berri gehiago izan.

Beldurra ere pasatakoak zarete alkateen taldean ibilitakoak, ezta?

Jose Luis Elkoro: Beldur handia. Garai batean etxean pasilloan ere begiratu egiten nuen. Behin kazetari batek deitu zidan: “Alde egin ezazu, garbitu egingo zaituzte eta”. Egia zen. Ez ninduten garbitu, txiripaz. Ziur nago. Saiatu ziren. Behin tipo bat kalean ikusi nuen gabardina luzearekin, bazetorren zuzenean, eta konturatzen nintzen.

Zer egin zenuen?

Jose Luis Elkoro: Ezkutatu! Montejurrakoak badakizu? Horrelako tipo bat zen. Beste behin [Ignacio] Iruinek esan zidan tipo bat ikusi zuela [armarekin] apuntatzen. Orduan ere ezkutatu egin ginen. Atxilotuak zeudenean, kuartelera bakarrik joaten ez nintzen ausartzen. Lagundu egiten zidaten. Ez kuartelagatik, kalean bakarrik ibiltzen ez nintzelako ausartzen baizik.

Garai hartan Martin Villarekin telefono hari zuzena zeneukan, ezta?

Jose Luis Elkoro: Bai. Egun batean, goiz batean, hiru ministrorekin egon nintzen. Egundokoa zen. Gure pisua, herriak zeukan indarraren parekoa zen. Eta Madrilen zeuden oso arduratuta. Oso. Beldurra zioten sortzeko zorian egon zenari. Xibertan eduki genuen izugarrizko aukera.

Garrantzi handia ematen diozu Xibertakoari.

Jose Luis Elkoro: Handia. Historikoa. Aukera izugarria galdu genuen. Borroka honetan genbiltzala, beste pauso bat eman behar genuela pentsatu genuen: udaletxeek bere garaian [Lizarran] egin zuten Estatutua, eta alkateak asmo horrekin elkartu behar genuela… Joan ginen Telesfororengana eta esan genion zer edo zer egin behar dugula, Estatutu bat edo. “Ni ere horretan nabil”, izan zen erantzuna. Gu arduratu ginen alderdi guztiei proposamena zabaltzeko. Ni pertsonalki izan nintzen ANV, ESB, ESEI. LAIA, Alderdi Karlista… Horiek denekin egon nintzen, proposatzeko. Onartu zuten. Telesforo bildu zen EAJrekin eta ETArekin. Hiru ETA zeuden orduan: miliak, polimiliak eta bereziak. “Bildu naiz eta ados daude”. Hasi ginen biltzen Xibertan. Eta ondo. Baina egun batean eztabaida sortu zen.

Zerk huts egin zuen?

Jose Luis Elkoro: ETAk proposatu zuen hauteskundeetara inor ez aurkezteko, presoak askatzen ez bazituzten. EAJk esan zuen, edozeinen gainetik, aurkeztu egingo zirela. Hor izan zen haustura. Gero, Arzalluzekin egon ginenean, azaldu zigun: “Behar ditugu harremanak Madrilen indarra daukan alderdi batekin, eta gu joango gara PSOErekin”. Joko zikina egon zen, zeren eta guk Xibertan bilera eduki genuen bitartean EAJ PSOErekin harremanetan zegoen, eta EE Gobernuarekin. Gero, EAJk egin zuen itun autonomikoa PSOErekin, itun autonomikoak onartzen zuen lurraldetasuna eta dena… Baina egin ziren hauteskundeak, eta ondoren PSOEk esan zien: agur benhur.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Garaikoetxeak askotan leporatzen dio traizio hori PSOEri.

Jose Luis Elkoro: Hori traizioa izan zen, egundokoa. Baina EAJk isildu egin du hori. Jendeak ez daki. Zer lortu zuen PSOEk horrekin? Haustea Xiberta.

Zer galdu zen Xibertan?

Jose Luis Elkoro: Estatutua egitea. Gure asmoa zen Lizarran bezala Eusko Ikaskuntzak Estatutua egitea, udaletxeek onartu, eta hori eduki euskaldunon proiektu bezala, Madrilekin eztabaidatzeko.

Hori alkateen mugimenduaren planteamendua zen, edo besteen adostasuna ere bazenuten?

Jose Luis Elkoro: Bai, zabalagoa zen. Ados zeuden. ETAk esan zuen gu hori egiteko gai bagina, eurak borroka armatua utziko zutela. Garbi-garbi esan zuen Argalak. “Gauza bazarete, guk armak utziko ditugu”.

“Gauza bazarete”, zertarako?

Jose Luis Elkoro: Elkarrekin proiektu baterantz jotzeko.

Pistola mahai gainean utzi zuenekoa da hori, ezta?

Jose Luis Elkoro: Hori da.

Horri buruzko bertsio ezberdinak daude… Polemika ere izan zen.

Jose Luis Elkoro: Bai, Txomin Iturberekin. Argalak hau esan zuenean, Txominek esan zuen, Txomin oso bizia baitzen: “Aizu. Zu nor zara hori esateko?”. Denon aurrean. Eta Argalak esan zion: “Arrazoi duzu, gure artean eztabaidatu behar dugu”. Bilera eteteko eskatu zuen, eta hurrengoan ekarriko zutela erantzuna.

Eta?

Jose Luis Elkoro: Moztu egin zen bilera, eta hurrengo bileran etorri ziren esanez berretsi egiten zutela lehengoan esandakoa. Aukera genuen hori egiteko! Madril, hemengo arazoarekin, oso ahul zegoen, eta aukera galdu egin genuen.

Xibertan alkate mugimenduaren ordezkaritzan izan zinen. Gerora, ezker abertzalean jardun duzu beti. Bilera haietan, zure burua non ikusten zenuen, non kokatzen zenuen?

Jose Luis Elkoro: Inon ere ez. EAJkoa sekula ez nintzen izan eta, ordura arte, nire aldea ez zegoen definitua. Han definitu zen nire posizioa. Aurretik, EAJkoa izan nintekeen garbi. Baina EAJk Xibertan jokatu zuen bezala jokatu zuenean, garbi ikusi izan nuen ni EAJrekin ez nindoala. Izugarrizko atsekabea eraman nuen. Egundoko ilusioa neukan, uste nuen atera genezakeela. Ez ateratzea egundoko porrota izan zen niretzat. Hor desengainatu nintzen EAJrekin.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Beste bilera garrantzitsu batean ere izan zineten, Gipuzkoako Diputazio Jauregian alderdiak autonomiari buruz ari zirenean.

Jose Luis Elkoro: Xiberta eta gero izan zen hura. Xiberta izan zen apirila eta maiatza. Eta hau izan zen, pentsatzen dut, urria edo azaroa. Bazkaltzen ari nintzela deitu zidaten, uste dut larunbata zela: “Etorri behar zara Diputaziora, gaur arratsaldean hartu behar dutelako erabakia”. Aurreautonomia martxan zegoen orduan, eta Euskal Autonomia Erkidegoa egiteko erabakia hartu behar zutela, Nafarroa baztertuta.

Euskal Parlamentarioen Asanbladakoak zeuden bilduta?

Jose Luis Elkoro: Ez, alderdietako ordezkariak. Esango dizut zein. Den-denak ez naiz gogoratuko, baina gehienak bai. EAJtik Xabier Arzalluz, Carlos Garaikoetxea, Juan Ajuriagerra, Manuel Irujo eta Juan Jose Pujana. PSOEtik Enrique Mujika, Txiki Benegas, Jose Antonio Maturana eta… Ramon Rubial. EEtik Juan Maria Bandres eta besteren bat. Mario Onaindia ez dut uste. Agertu ginen bilera hartara. Lauak inguru izango ziren. Salan zeuden bilduta, eta Garaikoetxea edo baten bat azaldu zen. Eta guk esan genuen: “Baina zer egin behar duzue?”.

Zuek zein zineten?

Jose Luis Elkoro: Ignacio Iruin, Ińaki Aristizabal, Imanol Murua eta ni. Izugarrizko eztabaida izan genuen, eta berotu egin ginen. Beraiek ere bai. Ajuriagerra, uf!, berotu zen. Borrokan ez genuen egin...

Zuk eta Ajuriagerrak?

Jose Luis Elkoro: Bai. Borrokan ez genuen egin, gutxigatik, benetan. Ajuriagerra oso bizi egon zen, oso gogor.

Eztabaidaren mamia zein zen?

Jose Luis Elkoro: Nafarroa. Nafarroa kanpoan lagatzea. Hori zen ezin onartuzkoa. Eta Irujo han egotea. Irujo jota zegoen. Esaten zuen: “Ez, lasai, zuek gazteak zarete, oraindik denbora duzue, bide luzea egiteko…”. Baina bera hondoa jota. Ez zen pertsona. Eta nik ulertzen dut. Izan ere, Irujok eduki zuen nortasunarekin...

Baina hain zaharra ere ez zen izango orduan, ezta?

Jose Luis Elkoro: Ajuriagerraren adina edo izango zuen, eta harekin, Ajuriagerrarekin, oso bizi eztabaidatu genuen...

Eztabaida EAJkoekin bakarrik izan zenuten? PSOEkoekin ez?

Jose Luis Elkoro: PSOEkoak ez ziren atera. Noizbehinka haien oihuren bat entzuten genuen, “aski da!”, barrutik. Gu egon ginen igual ordu eta erdi, eta beraiek barruan zeuden: “Zer arraio ari dira horiek! Aski da!”. Oihu batzuk noizbehinka entzuten ziren. Horrela bukatu zen. Onartu zuten euskal autonomia erkidegoa egitea.

Egia da Marcelino Oreja Atzerri ministroak, hauteskunde aurreko garaian, zu Gipuzkoako Diputazioko buru izendatu nahi izan zintuela?

Jose Luis Elkoro: Ez zen izan Oreja. Beste batek proposatu zidan, ez dut izenik izango, hemengoa baita. Francoren garaian karguak eduki zituen. Ikastolen alde lana egin zuen. Harreman ona zeukan UCDko jendearekin. Behin, Rodriguez Roman gobernadorearengana joan nintzen batean, sarreran zegoen eserita. Gobernadorearekin bukatu nuenean, elkartu nintzen berarekin eta esan zidan: «Diputazioko presidente izan nahi duzu? Zuk nahi ez baduzu, ni prest nago. Zuek babesten banauzue, nik hitz egingo dut Marcelinorekin [Oreja] eta Martin Villarekin. Beraiek prest daude ni izendatzeko». Esan nion ezin niola ezer esan, planteatuko nuela taldean. Baina pentsa… Guk ezin genuen hori babestu.

Baietz erantzun bazenuen, Diputazioko presidente bukatuko zenuen?

Jose Luis Elkoro: Zalantza barik. Baina gure ikuspuntutik beste puntan zegoen. Horren aurka ginen.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Gero hauteskundeak etorri ziren 1977an, eta alkateok erreferentzialtasuna galdu zenuten…

Jose Luis Elkoro: Alderdiak sartu zirenean, gure jokoa bukatu zen. Hori garbi ikusi genuen, baina denbora bat behar genuen uzteko.

Udal hauteskundeak lehenbailehen egitea nahi zenuten.

Jose Luis Elkoro: Guk nahi izan genuena, baina lortu ez genuena, udal hauteskundeak berehala egitea zen, hauteskunde orokorrak egin eta berehala. Gurea izan behar zen: hauteskundeak egin eta kito, bukatu. Baina luzatu egin zen, atzeratu. Eta atzerapen horretan gu moteldu egin ginen. Heriotza gozoa izan zen gurea.

EZKER ABERTZALEAN

Zenbat alderdik eskaini zizuten beraien zerrendaburu izatea?

Jose Luis Elkoro: Ez dizut esango.

Batzuk bai?

Jose Luis Elkoro: Batzuk. Nahi izan banu, aukera asko edukiko nituen. Garai guztietan: lehenago eta geroago.

Baina beste apustu bat egin zenuen.

Jose Luis Elkoro: - Alde txarra aukeratu nuen [barrez]. Ikusi besterik ez dago. Baina kontziente izan nintzen nire jokaerarekin. Ondorioak badakizu zelakoak izan diren. Ikusi zelako egoerak pasa ditudan. Nik eta familiak. 30 daramat, eta ikusi ditut polizia-etxeak, espetxeak eta abar. Eta EAJko jendeak alfonbrak ikusi ditu. Baina onartu dugun apustua izan da. Konbentzituta nago Euskal Herriko arazoa konpontzeko bidea hori dela. Lehen egon nintzen eta orain ere bai. Ez dago beste biderik. Madrilekin apustu gogorra egin behar dugu. Apustua egin behar dugu denok batera. Elkartuta. Zoritxarrez zatituta gaude, eta zatituta oso ahulak gara. Madrilek joko hori egin du betidanik, eta lortu du gu zatitzea. Eta zatituta gauden bitartean, Madrilek menperatuko gaitu. Xiberta izan zen apustu bat, gero Lizarra-Garazi, eta orain prozesu hau… Ez dakigu bukatu den ala ez, hor dago, baina hori da bidea. Daukagun bakarra. Eta konpromisoa behar da. Konpromisoak ahalegina eskatzen du, eta sakrifizioa. Hori ez badago, oso zaila da guk Euskal Herria aurrera ateratzea. Batasuna eta konpromisoa behar ditugu. Ziur nago Euskal Herriko indarra, asmoa eta helburuak lortzeko bizia mantendu duena ezker abertzalea izan dela. Hori garbi daukat. Bestela, nahikoa salduta ikusten dut Euskal Herria. Madrilek testaferroekin jokatzen du: ematen ditu konpetentziak, EAJri eman dio Gobernua eta Parlamentua, egundoko aukerak eman dizkio, baina ez dio eman Euskal Herriak behar duena, herriak eskatzen duena. Hor dago arazoa. Madrilek eusten dio bere indarrari oso-osoan, eta horrek ez du konpontzen hemengo arazoa. Hemengo arazoa konpontzeko, behar dugu gure nortasuna lortu. Daramagu bi gerra karlista, 36ko gerra eta orain 30 urtean daramagun borroka, helburu berdinarekin. Eta ez dugu lortu helburua. Jarraitzen dugu arazoarekin. Euskal Herriko arazoa ez dugu konpondu. Hartu behar ditugu neurriak hori konpontzeko, eta neurriak nahikoa sinpleak dira: Bergarak [1976ko] uztailaren 21ean eskatu genuena, Xibertan eskatu genuena, Lizarra-Garazin eskatzen zena, eta [1931an] Lizarran egin zen Estatutua, helburu berdin berdinekoak dira. Ez dira lortu helburu horiek. Zergatik? Bidean ginenean eta lortzeko momentuan ginenean, gure arteko zatiketa etorri delako. Ahuldu gara eta berehala geratu da: Xibertan gertatu zen, Lizarra-Garazin ere bai, eta orain ere bai. Urak indartsu datoz, Euskal Herriak indarra badu, baina kanal ezberdinetatik dator ura. Eta urak errota mugitzeko behar dute toki beretik joan, indartsu mugitzeko. Eta orain arte ez dugu lortu.

Ezker abertzalean, negoziazioa bideratzeko ahaleginetan aritu izan zara. Txomin Iturbe eta Martin Villa biltzea lortu zenuela irakurri dut zuri buruzko biografia batean.

Jose Luis Elkoro: Ez da horrela. Baina izan nintzen bitartekari. Martin Villak esan zidan Txominekin egon nahi zuela. Joan nintzen Txominengana, ezetz esan zidan, eta horixe erantzun nion ministroari.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Harreman gehiago ere izandakoa zara garai hartan ETArekin. Amnistiari buruzko negoziazioan, esate batera.

Jose Luis Elkoro: Amnistia izan zen uztailean, hauteskundeak baino pixka bat lehenago. Hasi ziren presoak ateratzen. Erabaki zuten batzuk estrainiamenduen bidez ateratzea. Eta leku bila ari zirenean, egun oso bat egon nintzen Marcelino Orejarekin. Atzerri ministroa zen orduan. “Belgikarekin hitz egin dut, eta sei hartuko dituzte”, “Suediarekin hitz egin dut”, eta abar. Denak atera ziren azkenean. Hau baino lehenago, presoak euren artean eztabaidan hasi ziren. Miliak eta polimiliak. Kontzeptu ezberdinak zeuzkaten: nola atera edo ez atera, atera baino lehenago zerbait egin edo ez… eta Ińaki Esnaola abokatua zegoen Otero Novas ministroarekin. Deitu zidan Madriletik: “Joan zaitez korrika bestaldera, egon zaitez hauekin, zeren eta hemengoek, espetxekoek, esan dute erabakia hauek hartu behar dutela. Egon zaitez hauekin…” Gaua zen. Telesforori deitu nion, esan nion arazo hori zegoela eta komeni zela miliak eta polimiliak biltzea, arazoari irtenbidea emateko. Esan zidan etortzeko gaueko 11etarako, ordurako bilduta izango zituela. Ez nintzen ausartu bakarrik joaten, eta deitu nion Txatillori [Jose Antonio Altuna], Arrasatekoari. Bere kotxean joan ginen biok. Egundoko beldurrarekin!

Beldurra, zeri?

Jose Luis Elkoro: Bidean, Guardia Zibilari eta hainbeste gauzari... Joan ginenean han zeuden. Hamar lagun egongo ziren, Telesfororen etxean. Esan nien deitu zidala Esnaolak eta zer esan zidan.

Hiru ETAk zeuden bileran?

Jose Luis Elkoro: Ez, bi. Miliak eta polimiliak. Hasi ziren eztabaidan. Ez zen ezer garbirik ateratzen eta, halako batean Pello Zaharra [Jose Luis Ansola] atera zen, eta esan zuen: “Kauen! Zeinek irten behar dute? Presoek! Ba erabakia eurena da!”. Denek onartu zuten hori. Telesfororen etxean lehenengo solairuan geunden, eta telefonoa goian zegoen. Nik handik deitu behar nion Esnaolari, erabakia jakinarazteko. Orduan, talde bakoitzeko ordezkari bati nirekin igotzeko eskatu nien, nik harekin hitz egiten nuenean lekuko izan zitezen nahi nuelako. Gero, beste arazo bat sortu zen, presoak hauteskundeak baino lehenago askatzen ez bazituzten, alkate bezala dimititzeko konpromisoa hartu genuela eta.

Mugimenduan zeundeten alkateok?

Jose Luis Elkoro: Bai, Eibarren eduki genuen bilera batean hartu genuen erabakia: dimititu egingo genuela hauteskundeak baino lehenago preso guztiak askatzen ez bazituzten. Askatu zituzten, eta ez genuen dimititu. Eta ETA haserretu egin zen. Niri pasa zidaten mezua: “Zuek ez duzue hitza bete”.

Zeinek bidali zizun mezua?

Jose Luis Elkoro: ETA militarrak. Txominek. Oso haserre. Zuzenean ez zidan esan, baina mezua etorri zen. Haserre zeudela gurekin, ez genuelako bete hitza. Nik erantzun nuen guk bete genuela: ez genuen baldintzarik ipini, askatu egin zituzten. Beste gauza bat da erbestera bidali bazituzten, baina askatu zituzten. Hor geratu zen kontua. Baina guk bete egin genuen gure hitza.

Aljerko negoziazioetan ezertan parte hartu zenuen?

Jose Luis Elkoro: Ez. Zuzenean ez. Ni Santo Domingon egon nintzen, gerora, Eugenio Etxebeste Antton ETAren ordezkari zegoenean. Anttonekin egoten zen gobernu sozialistako ordezkari bat. Antton-ek el botijero esaten zion. Joaten zen, eroaten zuen planteamendua, guk jaso, ekarri hona, eroan hara hemengo planteamendua… Errekadista ibiltzen nintzen.

Etxebesteren eta Rafael Veraren mezulariaren arteko bileratan egoten zinen, orduan.

Jose Luis Elkoro: Bai. Sei edo zazpi bidaia egin nituen. Batzuetan joan nintzen batekin, bestetan beste batekin. Gero, Uruguaira Jon Idigorasekin joan nintzenean, estradizioak zirela-eta istilu gogorrak gertatu ziren hartan, harreman onak lortu genituen politikoekin, tartean ACNURen kargu garrantzitsua izan zuen emakume batekin. Oso harreman estuak zeuzkan Adolfo Perez Esquivelekin, eta esan nion nahiko nukeela harekin egon. Deitu zion, eta joateko, nahi nuenean. Zuzenean joan nintzen Buenos Airesera, itzulerako bidaian. Bere bulegoan berarekin nengoela, proposamena egin nion, nire kabuz: «ETAk Gobernuarekin elkarrizketak hasiko balitu, kasu hipotetiko horretan, zu bitartekari izango zinateke?». Perez Esquivelen erantzuna: «Bai noski». Etorri nintzen hona, eta ohar bat idatzi nuen: honekin izan naiz, hau proposatu diot eta hau esan dit. Berehala erantzun zidaten: Perez Esquivelekin harremanetan jartzeko. Joan nintzen Buenos Airesera, hasi ziren, gero etorri zen bera Madrilera, bi edo hiru bider, egon zen Gobernuarekin, Margarita Roblesekin. Ados zeuden. Dena prestatuta zegoen. Eta PSOEren gobernua jausi zen.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Perez Esquivelek bilerarik egin gabe ETArekin?

Jose Luis Elkoro: - Bai. ETAk jakinarazi zion Esquiveli proposamen bat eman nahi ziotela, baina zuzenean jaso behar zuela, Anttonen eskutik, Santo Domingora pertsonalki joanda. Esquivelek esan zuen ezin zuela hori egin, Santo Domingoko eskailerak jaitsi orduko galdetu egingo ziotelako zertara zetorren, oso ezaguna zelako. Orduan, idazkaria bidali zuen, jaso zuen proposamena, eta hasi ginen.

PSOEk galdu ez balu, ahalegin hark aurrera egingo zuelakoan zaude?

Jose Luis Elkoro: Uste dut baietz. Itxura ona zeukan. Perez Esquivelek gogo handiarekin hartu zuen, eta lan egin zuen. Mugitu zuen Madrilgo Gobernua. Margarita Robles benetan zebilen, eta Felipe Gonzalez gainean zegoen. Ondo zihoan. Perez Esquivel Madrilen egoten zenean, egoten ginen berekin lehenago eta geroago, eta oso itxaropentsu etortzen zen. Gero, PSOEko gobernuak PPkoari azaldu zion zer zegoen. Eta PPk esan zuen ez zuela ezer jakin nahi.

Ahalegin gehiagotan aritu zara?

Jose Luis Elkoro: - Harreman batzuk eduki genituen Mayor Orejarekin, baina hori baino lehenago, PSOErekin geundela, Txiki Benegasekin eta Rafael Verarekin bilera batzuk egin genituen Nafarroako herri bateko etxe batean. Rafa Diezekin joaten nintzen. Bi edo hiru bilera eduki genituen.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Santo Domingon egiten ari zineten saioaren osagarri?

Jose Luis Elkoro: Bai, osagarria zen. Ondo zihoan. Teorikoki. Gero ez dakit PSOE noraino joango zen, baina asmoak onak ziren.

Bilera haietan zertaz hitz egiten zenuten? Negoziazio prozesu baterako oinarriak zein izan zitezkeen?

Jose Luis Elkoro: Noski. Oinarri zuzenak gertatzen aritzen ginen. Aljerren moduko bat egitea zen asmoa. Harreman horiek guztiak aurretiko urratsak ziren: nola eman, non egin… Gero, Mayor Orejarekin, bitartekari bidez aritu ginen, berekin zuzenean bildu gabe. Mezuak bi bitartekariren bidez bidaltzen zizkigun: biak Donostiakoak, baina ez zeukaten elkarren berririk. Mezuak bidaltzen zizkigun, jakiteko hauek zer nahi zuten. Guk ez genuen ipini kontaktuan besteekin. Harik eta gauza zuzen bat eduki arte, ez genien komunikatu besteei zer zegoen.

«Besteei» esaten duzunean, ETAri esan nahi duzu, ezta?

Jose Luis Elkoro: Bai, ETAri. Behin esan genion Mayor Orejari zuzenean hitz egin behar genuela. Eta esan zigun ezin zuela. Bilera bat eduki berri zuela Uriarte gotzainarekin, neurri guztiak hartu zituela, baina etxera iritsi zenean kazetari batek deitu ziola, bilera zer moduz joan zen galdetzeko.

Mayor Orejak zer mezu klase bidaltzen zizkizuen?

Jose Luis Elkoro: Azkenengoan, esan zidan: «Bidal iezadazu idatziz zer nahi duten». Hori gestionatzen ari nintzen bitartean, aldaketa etorri zen, haustura erabatekoa. Mahai Nazionala espetxeratu zuten. Eta kito.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Senatari ere izana zara, 1989tik 1996ra, bi legealditan. Baina Espainiako Senatua ez zenuen askotan zapaldu.

Jose Luis Elkoro: Bakarrik kargu hartzera joaten ginen, eta beste behin Jon Idigorasek hitzaldia egin zuenean...

Kargua hartzera joan zinetenetako batean gertatu zen Josu Muguruzaren hilketa. Nola bizi izan zenuen?

Jose Luis Elkoro: Garbi-garbi daukat. Josu aurrean nuen. Postrea jaten ari ginen, zainzuri tarta eskatu zuen Josuk, eta esan zuen: “Inoiz ez nuen halakorik jan. Zer ona dagoen!”. Horiek izan ziren bere azken hitzak. Nik garbi-garbi ikusi nuen tipoa. Ez zara konturatzen momentuan, baina gero atzera egiten duzu irudi horretara, eta garbiago ikusten duzu: etorri zen tipo altu bat, eta iruditu zitzaidan esku bat bestearen gainean jarri zuela. Hala azaldu nion epaileari. Ez baitakit pistola bat nola hartzen den. Eskuinarekin heltzen diote pistolari, eta iruditu zitzaidan beste eskuaren gainean jarri zuela. Sua ere oso garbi ikusi nuen. Sua ikusi, eta Josu jausten hasi zen. Jausten hasi zenean konturatu nintzen zer gertatu zen.

Ordura arte ez.

Jose Luis Elkoro: Ez. Mahai zapiari eutsi, edalontziak berekin eraman zituen, eta mahaipera. Txillardegi nire eskuinean zegoen. Denok mahaipean geundela, konturatu nintzen Josu gaizki zegoela. “Josu! Josu! Josu!” Bestaldetik Itziar [Aizpurua] oihuka, Ińakigatik [Esnaola]. Bere aldean zegoen Ińaki. Jaiki nintzen berehala, zeren eta ez baitzen erreakziorik egon! Denbora pixkat pasatu eta gero etorri zen anbulantzia bat, eta anbulantziakoak eta nik atera genuen Josu, bion artean eraman genuen anbulantziara. Josu bizkarretik heldua neukan, burua atzerantz jausita zeukala, baina pisu handia zuen, justu-justu nindoan, eta pasatzerakoan mahai batean zegoen eserita Zarauzko bat, tabernaria, eta pasatzean esan nion: “Lagun iezadak!”. Ez zen mugitu tipoa! Sartu anbulantzian eta joan ginen, Josu eta biok. Ospitalean sartu zuten salara eta, han nengoela, Ińaki ekarri zuten, handik ordu laurdenera. Hilzorian, baina oraindik konortedun. Bakarrik etorri zen anbulantzian. “Ińaki, ez kezkatu”, nik. Eta berak: “Uste duzu ezetz?”. Eta nik: “Zu ondo zaude. Berehala artatuko zaituzte”. Horretan ginela, konortea galdu zuen. Gero hasi zen jendea etortzen.

Ordurako Josu hilda zegoen?

Jose Luis Elkoro: Hilda ez. Hilzorian. Ińaki ere bai, hilzorian. Han geundela, EAJkoak ez beste guztiak etorri ziren. PPkoak etorri ziren, oso atsegin, PSOEkoak, Javier Rojo, PSEkoak… Politikariak Madrilen ziren, hurrengo egunean legealdia hastekoa zelako. Beste guztiak etorri ziren, baina EAJkoak ez. Zelan diren gauzak! Inor ez. Gero eraman gintuzten Poliziara, han pasa genuen gau osoa, deklarazioak egiten.

Epaiketa egin zenean akusatuetako inor ezagutu zenuen, Ricardo Ynestrillas edo Angel Duce?

Jose Luis Elkoro: Ez. Ez nituen ezagutu. Tipo altua zela besterik ez nuen ikusi.

Geroztik Madrilera itzuli izan zara?

Jose Luis Elkoro: Ez naiz joan sekula. Epaiketara bakarrik. Ez daukat gogorik hara joateko.

Alkateen mugimenduan egin zenituen harreman haiek, hala nola Martin Villarekin eta beste ministro batzuekin, izan dute segidarik?

Jose Luis Elkoro: Inorekin ez. Martin Villaren idazkariak behin deitu zidan. Martin Villak memoria liburua idatzi zuela eta niri liburua dedikatzeko eragozpenik ba ote nuen galdetu zidan. Bidali zidan liburua dedikazioarekin, eta kito. Ez dut besterik izan.

1997an espetxeratu egin zintuzten, Mahai Nazional osoarekin. Zer adinekin?

Jose Luis Elkoro: 63 urterekin.

Zenbat denbora egin zenuen?

Jose Luis Elkoro: Hogei hilabete edo.

Zelako bizipena?

Jose Luis Elkoro: Gaizki, oso gaizki. Oso gogorra izan zen. Nire animoa aldatu egin zen. Ez dakit zergatik. Osasun ona nuen, kirola egiten nuen, baina urduritasun kronikoa eduki nuen. Denbora guztian, minutu bat ez nuen utzi. Nire nortasuna zeharo desorekatu egin zuen azkenean. Ez nuen gainditu hori.

Arrastorik utzi dizu esperientzia hark?

Jose Luis Elkoro: Ez. Gero gainditu dut. Orain egoera normala. Orokorrean, lasai.

Orduan bukatu zen zure ibilbide politiko biziena, ezta? Kartzelatik atera zinenean, lasaiago hartu zenuen.

Jose Luis Elkoro: Bai. Garai batean egon naiz pixka bat sartuta. Baina beste neurri batean, beste maila batean.

EPAIKETA

Epaiketa ailegatu zen arte.

Jose Luis Elkoro: Bai. Epaiketa nahikoa gogorra izan da. Baina nahikoa ondo eraman dut. Asko lagundu dit gure artean egon den egoerak. Oso giro ona izan da. Arriskua zegoen ikuspegi ezberdinekin, jokabide ezberdinekin... aritzea. Baina erantzuna oso ona izan da, eta hori oso lagungarria izan da. Bestela, oso gogorra zen.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Zer moduzko harremana epailearekin, fiskalarekin...

Jose Luis Elkoro: Noizbehinka epailearekin egiten dituzu hitz batzuk. Esate baterako, ni erori eta zauritu egin nintzen, eta egunero: “Zer moduz zoaz?”. Epaileak, eta fiskalak eta AVTko abokatuak ere galdetzen zidaten. “Zer moduz”, “ondo doa”, eta “pozten naiz”...

Kartzelan urte mordoa pasa ditzazun eskatzen, eta zure osasunaz kezkatzen... Berezia.

Jose Luis Elkoro: Bai. Eta fiskalak haurra izan zuenean, zorionak eman nizkion. Epaileari senarra hil zitzaion, eta doluminak eman nizkion. Horrelako kontuak. Hortik kanpora, ezer ez.

Zure deklarazioa gogorra izan zen: isilarazi egin zintuen epaileak, ez zizun utzi azaltzen zergatik ez zenion fiskalari erantzungo.

Jose Luis Elkoro: “Ez kontatu zure bizitza!”, esan zidan. Oso gogor hasi zen. Gero pixka bat baretu zen. Gero gogortu ere egiten zen. Besteak [Luis Poveda magistratua], zer edo zer zegoenean albotik heltzen zion, eta esaten zion: “Mugi zaitez zapaltzen ari zaizkizu eta”. Baina berak: “Utzi bakean!”.

Isilarazi zintuen hartan, umiliatua sentitu zinen?

Jose Luis Elkoro: Sekula ez naiz sentitu umilatua. Eurak maila baxuagoan ikusten ditut, euren jokaerarekin. Gure maila altuagoa ikusten dut. Gizontasun handiagoarekin jokatzen dugu. Garbi-garbi jokatu genuen. Umiliagarria beraientzat da: ikustea epaiketa egiteko zer oinarri eta zer arrazoi dituzten, ikustea guardia zibilek eta polizia nazionalek zer adierazpen egin dituzten… Guk gure jarrera defenditu dugu duintasun guztiarekin, baina eurak zikinkeriarekin eta gezurrarekin dabiltza. Hori ikusten dut, eta horrek ematen dit indarra.

Hasieran 48 urteko zigorra eskatzen zizuten, eta azkenean 19 urte. Zer moduz bizi duzu epaiaren zain egote hau?

Jose Luis Elkoro: Kaxoian sartuta daukat. Benetan ahaztuta. Orain hasi naiz berriz ateratzen. Uste dut epaia ateratzen denean eramango dudala zartatekoa. Ukituko nau. Ezin dut ukatu. Jakiten dudanean ematen didatela ez dakit zenbat urte, horrek zartada emango dit.

Aurreko espetxealdiak bezala...

Jose Luis Elkoro: Bai. Sufrituko dut, hori garbi daukat. Ez daukat beldurrik espetxean sartzeko. Baina beldur naiz, aurreko espetxealdikoaren moduko zerbait gertatzen bazait, berriz ere gaizki egongo naizela. Bestela, gai izango naiz espetxea gainditzeko. Uste dut orain hobeto prestatua nagoela.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Zer espero?

Jose Luis Elkoro: Ez dakigu. Abokatuek ez digute esaten ezer. Sekula ez digute esan ezer. Ulertzen diet. Zerbait esatea ere oso arriskugarria da. Une politikoaren araberakoa izango dela esaten digute beto. Eta gaur egunean egoera politikoa sekula baino okerrago dago. PSOEk neurri gogorrak hartzea behar du, hauteskundeak pixka bat babesteko. Eta gu hor erdian gaude. Biktimak gara. Hori garbi dago. Zigorra etorriko zaigu. Uste dut gogorra etorriko zaigula.

Zure kasuan, adina dela eta, zigorra betearaziko beharko duzun badakizu?

Jose Luis Elkoro: Ez dakit. Abokatuek ere ez dute ezer argirik. Zer edo zer egon daiteke, baina ez didate esan ez nautela espetxeratuko, edo horrelakorik. Eta ni zerrendan lehenengo nago. Lehenengoa naiz.

Oraineko Administrazio Kontseiluko presidentea zinelako diozu hori?

Jose Luis Elkoro: Ez hori bakarrik. KASeko arduraduna omen nintzen, ETAren ordezkaria KASen. Eta ni KASen sekula ez naiz egon. Esan nion Garzoni. Irakurri nuenean zur eta lur gelditu nintzen. Madrilera deklarazioa egitera eraman nindutenean, Martutenen nengoen. Bidaiagatik leher eginda iristen zara Madrilera, lo egin Soto del Realen, eta hurrengo egunean goizean Auzitegira, Garzonengana. Eroateko, igual goizeko zazpietan ateratzen zaituzte, hamarretan ailegatzeko. Azkenean iritsi nintzen. Sartu ninduten soto batean. Han nengoela, Jone Goirizelaia etorri zen, eta esaten dit: “Hor daukazu zure autoa. Irakur ezazu, horri buruz deklaratu behar duzu eta”. Ehun orri edo zeuzkan. Hasi nintzen irakurtzen, eta urduri ipini nintzen, oso urduri, ez baineukan denborarik irakurtzeko. Azkenengo orriak behintzat irakurri nituen, zer leporatzen zidaten: eta nintzen KASeko arduradun gorena...

Hontza goitizena omen zen zurea...

Jose Luis Elkoro: Bai. Jota nengoen. Morala lurrean gelditzen zara bidaiarekin. Garzon eta [Enrique] Molina zeuden. Irakurri zizkidan Garzonek nire karguak eta, bukatu zuenean, esan nion: “Zuk esan duzun guztia faltsua da. Inoiz ez naiz KASekoa izan. Oso informazio txarra daukazu”. Berak: “Bada, Poliziak eman dit informazio hau”. Eta nik: “Bada, bila itzazu beste informatzaile batzuk, informazio txarra ematen ari zaizkizu eta”. Horrela esan nion. Eta esan nion sentitzen nuena. Dena gezurra zen. Ni KASekoa sekula ez naiz izan.

Gogorrak izango ziren Martutenetik Madrilerako bidaia horiek...

Jose Luis Elkoro: Oso. Joatean guardia zibilekin autoan, eta itzultzean kundan, Guardia Zibilaren autobus horietan. Aste oso bat bueltan, kartzelaz kartzela. Izugarria da! Lehenengo pasatzen dira Madrilgo kartzela guztietatik: Alcala, Valdemoro… Joaten dira jendea hartzen. Sartzen zaituzte beste batekin. Bi eserleku, ezin zutik ipini, eta leihoan zulatutako txapa bat. Ez duzu ikusten ia ezer. Arrisku handiko presoek bidaiatzen dute hor. Madrildik Zaragozara, Torredosera. Han patio batean, 30 lagun, eta ni egundoko beldurrarekin. Han tipo batek garbitzen zaitu, eta ez da pasatzen ezer. Izututa nengoen. Halako batean etorri zitzaidan Bilboko bat, eta hizketan hasi zitzaidan. Eta nik estu-estu heldu nion besotik. Elkarrizketan egote hutsagatik, bakarrik ez nengoela ikusteko. Ez dakit zer kontatu zidan, baina niri berdin zitzaidan… Berba egiteko baten bat! Gero Langraizera, eta azkenik Martutenera. Baina astebete, e!

Mahai Nazionaleko kidea zinelako zeunden espetxean, eta 18/98 auzia zela-eta joan behar izan zenuen Madrilera, ezta?

Jose Luis Elkoro: Bai. Bi bidaia egin nituen horrelakoak. Oso gogorrak. Bestean, ez nenbilen ondo giltzurrunetatik, infekzioa nuen, txiza egitean odola botatzen nuen. Goizean esan nuen nik horrela ezin nuela joan. Joan nintzen sendagilearengana, esan nion, eta erantzun zidan: “Joan egin beharko duzu”. Beldurtu egin zen! Ez zen ausartu esaten ezin nuela joan. Esango ziola guardia zibilari, txiza egin behar nuenean gelditzeko. Atera ginen goizeko zortzietan. Martutenen Xabier Alegria zegoen nirekin, eta biok gindoazen bidaia berean, auzi ezberdinekin. Egundoko hotza egiten zuen. Furgonetaren atzealdean eskuburdinekin biok. Eserleku barik. Pilota bat bezala, alde batetik bestera. Bihurgune batean alde batera, bestean bestera… Egundoko hotza. Leiho bat ez zen ondo ixten, eta egundoko haizea sartzen zen. Bufanda handi bat neraman, eta ezin ipini! Ahoarekin aritu nintzen, bere lekuan jarri nahian, belarrian ez emateko haizeak. “Guardia, txizalarria!”. Hurrengo restop-ean gelditu, jaitsi, eramaten ninduten komunera, komunera sartzeko ere ez zizkidaten kentzen eskuburdinak, esku bakarrekoa bakarrik, eta bestea bereari lotuta. Ni komun barruan eta bera kanpoan, atea itxi barik, egin txiza eta horrelaxe bide guztia. Iritsi nintzen Soto del Realera, eta zuzenean erizaintzara. Esan zidan infekzio gogorra neukala. Sukar handia nuen. Bi edo hiru egun egin nituen ohean. Bidaia txakur txakurra!

GOGOETA POLITIKOAK

Duela 30 urte zenituen itxaropenak gogoan, gaur egungo errealitateari begiratu eta zer ikusten duzu?

Jose Luis Elkoro: Aurrerapen handia egin dugula. Herriaren kontzientzia askoz sakonagoa da gure nortasunaz, orduan zegoena baino. Herria helduagoa dago. Kultura gehiago dauka, askoz gehiago daki, eta herri ikuspegia indartu egin da. Indarra herrian dagoenez, politikariak behar dira hori erabiltzeko. Uste dut ez dugula gure proiektua aurrera atera, ez ditugulako politikari onak eduki. Eta politikari onak Madrilen ere ez direlako egon. Hau ez da Euskal Herriaren arazoa bakarrik, Madrilen arazoa ere bada. Bien artean konpondu beharreko arazoa da. Eta horrelako arazo batek maila handiko politikariak eskatzen ditu. Uste dut ez ditugula eduki.

Inoiz ez? Ez trantsizioan ez orain?

Jose Luis Elkoro: Ezta aurretik ere.

Suarezi aitortu izan zaio maila…

Jose Luis Elkoro: Ez. Ez dute eduki. PSOEkoek ere ez. Ikusten dut PSOE gobernuan dagoela, baina ez duela agintzen. Garbi erakutsi du. Hemen prozesuan asmoa bazeukan, eta atzera egin du. Nafarroan ere asmoa bazeukan, eta atzera egin du. Benetako asmoak ziren. Behar da gobernu bat agintzen duena, arazo hau konpontzeko. Batetik, guk gure indarra sendotu behar dugu. Eta indartzeko elkartuta joan behar gara. Indarra badago, herriak izugarrizko indarra du. Itxaropentsu banago, indarra badagoelako. Askok galdetzen didate: “Baina zer egin dugu?”. Nik garbi daukat: bidea egin dugu. Larrun igotzen ari bagara, igoera gogorra egin dugu, oraindik ez gara iritsi gailurrera, baina bide ona egin dugu. Hor jarraitu behar dugu.

Nola bizi izan duzu bake prozesuaren garaia? Eta orain nola ikusten duzu etorkizuna?

Jose Luis Elkoro: Benetan izugarrizko ilusioa nuen, eta orain ez dut ilusiorik. Baina itxaropena ez dut galdu. Herriaren konpromisoa behar da, konpromisoak ahalegina eskatzen du, eta sakrifizioa. Ez da doan. Badut itxaropena. Konfiantza daukat herrian. Lehen aipatu dizut: 30 urtean gizartea indartzea lortu dugu, kontzientziatzea, eta orain helduago egotea horrelako arazo bati aurre egiteko.

Hainbeste sufrimendu eragiten ari den gatazka armatua konponduta ikusiko duzun esperantza baduzu?

Jose Luis Elkoro: Herriaren konpromisoaren menpe dago hori. Bere garaian Argalak ere esan zuen: “Zuek gai bazarete hau egiteko, gu prest gaude armak uzteko”. Uste dut gaur ere egoera berdinean dagoela. Ziur nago borroka armatua utziko dutela guk konpromisoa hartzen dugunean. Bide politikoekin hau erabakitzeko konpromisoa hartzen dugunean, ziur nago armak utziko dituztela. Baina, baita ere, badakit hori ez bada konpontzen, honek edo beste erakunde batek borrokan jarraituko duela. Ez daukat zalantzarik. Arazoa konpondu gabe ETA desagertzen bada, beste erakunde bat sortuko da. Arazoa ez bada konpontzen, hemen borroka armatua ez da faltako. Politikariak behar dira hau konpontzeko. Hegoafrikan politiko bat atera zen, eta Irlandan ere politikariak atera dira. Hori garbi dago. Politikariek erakutsi dute neurria dutela. Hemen, ez. Eta behar ditugu.

30 urteotan ez duzu mailadun inor ikusi?

Jose Luis Elkoro: Ez dut ikusi.

Eta ezker abertzalean?

Jose Luis Elkoro: Akatsak eduki ditu, baina eutsi egin dio bere izateari. Apustua benetan egin du. Konpromisoa hartu du, bete du konpromisoa, kontsekuentea izan da, asko sufritu du, eta eutsi egin dio bere proiektuari. Horrek asko lagundu du, Euskal Herrian nortasuna barneratuta egoteko.

Akatsak zertan?

Jose Luis Elkoro: Esate baterako, esan zuen ez zela egongo instituzioetan. Uste dut neurri hori ez zela ona izan. Nafarroan ere igual ez dugu jokatu ondo. Beste era batera jokatu izan bagenu, hobeto egon zitekeen egoera. Bai, akatsak izan ditu noski. Baina akats horien erdian, bizkarrezurrari eutsi dio. Tente gaude, zuzen.

 
Txutxo Abrisketa
“Nire barnean Euskal Herrian biziko naiz beti”
Jose Luis Elkoro
«Ez ninduten garbitu, txiripaz»
Anton Ormaza
“Ez dut uste espainolek sano jokatuko dutenik”
Txema Anda Fernandez
Tindufen, etsipenaren patologia da nagusi
Rafael Iriondo Aurtenetxea
Nire betiko ilusioa erdiko aurrelaria izatea zen
Joxe Landa
Aitak irakatsitako doktrinari erreparatzen diot
Begoña Zabala Gonzalez
Lehengo erradikalismora itzuli behar du feminismoak
Pirmin Aldabaldetreku Arruti
Egin nahi nuena egin eta gero, etxean nago
Xanti Iparragirre
«Ahotsa bertsolariak du, inork izatekotan»
Koldo Izagirre
«Basques’ Harbour anti-Kresala da guztiz»
 
© berria.info - 2006
     
  © BERRIA-Edizio Digitala
berria@berria.info - www.berria.info
Euskal Editorea S.L. , Martin Ugalde Kultur Parkea 20140 Andoain Tel 943 304 030 Fax 943 590 172