l ZERRENDA OSOA    l BILAKETA       
l Guztira 105 elkarrizketa daude. 1etik - 10era bitartekoak ikusten ari zara l
2006-02-12 
Documento sin título
 
Luis Mari Retolazaren ibilbide politikoaren laburpenaren laburpena baino ezin da jaso orrialdeotan. Ertzaintza sortu baino zerbait gehiago egin du
 

«Ez dugu lortu nik amestutako Ertzaintza»

Imanol Murua Uria.- Berunezko soldaduen bilduma atzean duela mintzo da Luis Mari Retolaza (Bilbo, 1924). Ibilbidea ezagutzen dion inor ez da harrituko etxeko bulegoan gudaritxo armatuak ikusita. Armek zerikusia izan baitute Retolazak egindako bide luzean. Ez Herrizaingo sailburu gisa (1980-88) Ertzaintza sortzea egokitu zitzaiolako bakarrik. Frankismoaren garaian ere, klandestinitatean EAJko BBBko arduradunetakoa zela, badaezpadako «indar armatua» antolatzea izan zuen beti kezka nagusien artean.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

1936an, gerra piztu zenean, 12 urte zenituen. Non harrapatu zintuen?

Luis Mari Retolaza: Bilbokoa naiz eta Bilbon bizi nintzen. Aita Bilbokoa zen, eta ama Muxikakoa, Gernika ondoan. Agurainera joan ohi ginen udan baina, urte hartan, gure aitak usaindu egin zuen zer zetorren. Agurainera ez joatea erabaki zuen aitak, baina Bilbon gelditu ere ez. Arriskutik aldentzeko, amarekin hiru anaiok Muxikara joan ginen. Lur batzuk genituen han, eta baserria. Baserritik aparte eraikitzen hasia zegoen etxera joan ginen, etxea artean amaitu gabe zegoenean. Zer den bizitzaren ironia! Arriskutik aldentzeko eraman gintuen aitak hara, eta juxtu han izan nuen suzko bataioa, Gernikako bonbaketarekin.

Bertatik bertara bizi izan nuen?

Retolaza: Ikaragarria izan zen. Benetan markatu ninduen. Izuak, ikarak, beldurrak. Adin horrekin ahaztu bezala egiten duzu, baina gero ohartzen zara oroimenean gelditu zaizula. Hildakoak, gorpuak… aurreneko aldiz orduan ikusi nituen.

Muxikan ere erori ziren bonbak?

Retolaza: Ametrailatu egin zuten. Gure alturan. Muino batean geunden errepidearen aldamenean. Hegazkinak jaitsi, eta ametrailatu. Jendea hil zuten Muxikan. Gernikatik zetorrena, azokatik bueltan. Haien orroak entzuten genituen, ezkutatu ginen bazterretik. Errepidean zihoala ametrailatu zuten emakume bat. Hantxe hil zen, otarrak eta abarrak aldean zeramatzala. Eskuko bonbak ere bota zituzten. Baita bonben kutxa hutsak ere!

Non egon zineten bonbaketak iraun zuen bitartean?

Retolaza: Sasi artean egon nintzen, bazter batean, nire anaia gaztea eta beste baserritar batekin. Hegazkinak jaitsi eta gure alturan jartzen zirenean, pilotoak ikusi ere egiten genituen. Bonbaketa osoa ikusi genuen. Hasieran, hegazkinak zerbait botatzen ikusi genituenean, jaurtitakoak dirdir egiten zuenez, paperak botatzen ari zirela uste izan genuen. Baina eztandak hasi ziren gero, kea, sua... labe garaien aldamenean bageunde bezala zen, zeruaren isla gorria ikustean. Iluntzean, Aparo izeneko muinora joan ginen. Sute ikaragarria. Aitak ez zigun utzi Gernikara joaten, bera bai joan zen, eta zur eta lur etorri zen astakeria hargatik. Bonbaketa hura izan zen niretzat terrorearen inpaktoaren hasiera.

Bonbaketaren ondoren, han gelditu zineten?

Retolaza: Muxikan gelditu ginen. Ebakuazioaren irudiak barru-barruan gelditu zaizkit. Momentuan ez zara jabetzen garrantziaz, baina iltzatuta gelditzen zaizu. Errepide horietan, baserrietatik, behi eta idiekin, lanabesak gainean, altzariak, zakurrak... Minaren aurpegiak, sufrimenduarenak, ikaragarria zen. Gu, berriz, baserrian gelditu ginen. Ez etxean, oso agerian zegoelako, baina ondoko baserrian. Gizon guztiak ihes egin zuten, baina gu mutil koskorrak ginen, nik 12 urte eta anaiak 13-14. Gerrako frontea zer den bertatik bertara bizi izan genuen. Impasse horretan, bi suen artean izan ginen, jaberik gabeko lurretan, Espainiako Armada alde batean eta Eusko Gudarostea bestean. Azkenean, Muxikara sartu ziren nazionalak.

Gogoan al dituzu egun haiek, nazionalak sartu ondokoak?

Retolaza: Maiatzaren 3a gogoan dut, Bizkargiko jaiak zirelako, Santa Kruz ospatzen dira beti. Gogoan dut mezara joan nintzela kanpamentu militarrera. Erasoaldia egon zen, eta ofentsiba osoa ikusi nuen Bizkargitik, goizaldean. Bonba pila bat ikusi nituen eztanda egiten. Geroago Bizkargira joan ginen, eta lurra goldatua bezala zegoen. Dena mugitua. Gorpuak erdi lurperatua. Denetik. Ustel usaina. Lehenengo aldia zen gorpuen usaina aditzen nuela. Sardina zaharraren usaina hartu nuen. Ikaragarria. Gero, erreketeek hildakoak mando gainean nola eramaten zituzten ere ikusi genuen. Lau edo bost mando bakoitzean. Eta idi gurdiak, gorpuz gainezka. Pilatuta zituzten, hilerrian lurperatzeko. Izuaren irudiak ikaragarriak izan ziren. Grabatuta dauzkat.

Noiz arte egon zineten Muxikan?

Retolaza: Bilbo erori zen arte. Ekainean erori zen, eta gu irailean heldu. Aitaren kezka gure ikasketak ziren. Urtebete galdu genuen ordurako. Orduan, bi anai zaharrenak hartu, eta Bilbora ekarri gintuen, amonaren etxera. Eta nire anaia txikia, Jose Antonio, Kili-Kilikoa, amarekin gelditu zen Muxikan, sei urte besterik ez zituen eta.

GERRAOSTEA

Nolakoa zen Bilbo hura?

Retolaza: Bigarren zirrara izan zen. Nik bizi izan nuen Bilbotik orduko Bilbora egundoko kolpea izan zen. Argi eta garbi ikus zenezakeen zein ziren garaileak eta zein garaituak. Garaileak pozez zoratzen, salaketa instintoak askatzen, kalearen jabeak bailiran. Garaituengan, berriz, tristezia eta, batez ere, umilazioa eta beldurra. Kaleetan ez zegoen metrailetarik. Baina a ze beldur giroa! Garaileak, mendeku senez jokatzen, deabrukeriak egiten. Batetik, gorrotogatik. Bestetik, inbidiagatik.

Paskinez betetako hormek zirrara eragiten zuten, Francoren irudiekin, Espainiako banderak, ikur faxistak, uniforme militarrak… Eta ez helduak bakarrik, umeak ere uniforme militarrekin ibiltzen ziren, flechas y pelayos eta abarrak. Errekalde zumardian bizi ginen, Club Deportivoren parean, eta han biltzen ziren mutil koskor guztiak, instrukzioa ikasteko: danbor hotsa, kornetak eta abarrak. Izugarria.A ze buruko mina ematen ziguten! Militarismoan gainezka ari ziren. Jendea faxismoan hezi eta prestatzen.

Eskolan ere izango zenuten giro hori.

Retolaza: La Sallen nenbilen, Santiago Apostolen eskolan, lerdezapidun hermanoekin. Oroimen ona dut eskola hartaz, jasotako heziketa han eman zidaten eta. Baina gerraren etapa hartan, kalean ikusten genuenaren osagarria zen. Sartzean, aurreneko gauza ereserkiak kantatzea zen: Cara al Sol, Espainiako ereserkia, Oriamendi ereserki karlista… Abesten ez zuenari, ilea mozten zioten. Nire anaia zaharrenari moztu zioten, larru-arras.

Gerraren aurretik, klasea hasi aurretik egin beharreko agurra ave maria purisima zen. Gerraren ondoren, horren ordez Arriba España esan behar zenuen, besoa altxatuz eta orpoarekin kolpea joz. Gelara sartzean, baina baita kalean fraideak agurtzean ere. Fraideekin!.

Etxean zer giro bizi izan zenuen gerra oste hartan?

Retolaza: Isiltasuna. Isiltasun hori beldurra zen. Ikusi eta entzun zuten guztiagatik, ikusten eta entzuten ari ziren guztiagatik. Izua. Zeri? Kontzentrazio eremuari, erbesteari, ondasunen konfiskazioei, isunei... Gure etxean izan ziren isun batzuk. Bitxia da: donacion al tesoro nacional esaten zioten isunei. Hala idatzita etortzen zen isun agiria. Etxean ez zen ezer hitz egiten kalean gertatzen ari zenari buruz, ezer ez politikari buruz. Baina nire amak, euskalduna jatorriz, euskaraz hitz egiten jarraitu zuen, eta berekin euskaraz hitz egiten genuen. Aitarekin ez erdalduna zelako. Horrela ikasi genuen hiru anaiok. Alfabetatugabea naiz, baina defenditzeko moduan hitz egiten dut.

Gerran eta gerra ostean bizitako horrek guztiak eragingo zizun gero hartu zenuen bidea hartzeko, ezta?

Retolaza: Terrorea bizi izan nuen garai hartan. Eta terrore hori inposatu zutenak dira, hain zuzen, gaur beste batzuei terrorismoa egozten diotenak. Eta beste gauza bat: historian beste behin, ur bedeinkatua bolborarekin nahastu zen. Gurutzearekin eta ezpatarekin joaten ziren.Gaizkiaren kontra borrokatzen zuten. Eta gaizkia, herri hau zen. Euskal Herria. Erreakzioa eragin zidan, inposatu nahi zidatenaren kontrakoa. Erreakzioa elikatzen joan zen, berez bezala, zeren etxean ez baineukan halako ezer, euskara besterik. Etxean ez zen abertzaletasunaz edo politikaz hitz egiten, are gutxiago eskolan edo kalean. Liburuen bila ibiltzen nintzen, Euskadiri buruz, herriari buruz hitz egiten zutenak, nahiz eta kontrarioak izan ideologian. Eta nobelak, Amaia esate batera. Nire burua horrela joan zen prestatzen, sentimenduen alorrean, arrazoietan baino gehiago.

ERRESISTENTZIAN

Noiz jabetu zinen zure abertzaletasunaz? Noiz jarri zinen harremanetan zu bezala abertzale zirenekin?

Retolaza: 1942an. Nire abertzaletasun irrikarekin lata ematen nuen. Ezagun batek esan zidan ni baino zoroagoa zegoen bat aurkeztuko zidala. Gauza bera esan zion besteari. Eta hala aurkeztu zidaten Elantxobeko Iñaki Renteria. Hala zen, biok zoratuta geunden. Horrela hasi ginen kausarekin engaiatzen.

Nola?

Retolaza: Aurreneko konpromisoa ikasle elkarte abertzale bat sortzea izan zen, kutsu abertzalekoa: Eusko Ikasle Alkartasuna. Kutsu sindikala ere eman nahi genion, ikasleei laguntzekoa, baina helburu hau sekula ez genuen lortu, batere bitartekorik ez genuen eta. Elkartea zabaltzen hasi ginen, jendea konprometitzen. Eta lanean hasi ginen.

Zertan?

Retolaza: Autoformazioa zen gehienbat, hitzaldiekin eta elkarrizketekin, liburuak banatzen eta trukatzen, Engracio Aranzadi Kizkitza-ren Nacion vasca, Padre Estellaren Historia vasca eta horrelako kontu zaharrak. Joan-etorrian ibiltzen ziren marinelen bitartez-eta informazioa jasotzen genuen, eta Jose Antonio Agirreren De Guernica a Nueva York pasando por Berlin liburuaren berri izan genuen. Ekarri ziguten, eta hori guretzat urrea zen. Osorik kopiatu genuen, baina mekanografiatuz. Ciclostil-era pasa, eta multikopistan atera genuen liburu osoa! Ez liburua bakarrik, gainera. Jose Antonio Agirrek Ameriketan emandako bost hitzaldiak ere bai. Ikasgai politiko abertzale ikaragarriak ziren, oso onak gure adinerako. Banatu egiten genituen, baina baita saldu ere, ikasleen artean ez ezik familia abertzaleen artean ere bai. Hortik hasi ginen diru pixkat biltzen ciclostil-a eta abarrak ordaintzeko.

Sasiko beste erakundeen berririk bazenuten? EAJkorik ezagutzen?

Retolaza: Guk aldizkari bat atera nahi genuen, Askatasuna. Erresistentziakoek jakin zuten gure berri, eta aldizkaria ateratzeko asmoa genuela. Deitu gintuzten. Jesus Solaunek hots egin zigun, Bizkai Buru Batzarrekoak, eta elkarrizketa eskatu. Ez genuen ezagutzen orduan. Elkarrizketak kalean egiten ziren orduan, batez ere gu bezalako mutil koskorrekin, harrapatuz gero non izan ginen salatu ez genezan. Campo Volantinen egin genuen elkarrizketa, paseatuz. Aldizkaria ez ateratzeko eskatu zigun. Euzkadi aterako zutela berehalakoan, inprimategian, eta ez zuten nahi alderdikeria kutsuko ezer ateratzerik. Erresistentzia multzo bakar bat izatea nahi zuten. Eta beste batzuei aitzakiarik ez emateko esan zigun. Susmoa dut komunistei-eta aitzakiarik ez zietela eman nahi bere kasa ezer ateratzeko. Guk baldintzak jarri genizkion. Gazteak ginen, eta belaunaldi zaharrekin beti sartzen da bat, gazte denean, gero guri gertatu zaigun bezala. Esan genion: hiru hilabetean Euzkadi ez bada argitaratzen, Askatasuna atera egingo dugu. Zailtasunak izan zituzten eta hiru hilabete baino gehiago behar izan zituzten Euzkadi ateratzeko, eta guk, emandako hitza betez, Askatasuna atera genuen. Zenbaki batzuk argitaratu genituen. Ateratzea zen kontua, zeren, edukiak, guk idatzi genezakeena, hutsa zen, artikulu txiki, estu eta motzak. Abertzaletasuna, dena.

Ez zinen, hala ere, Eusko Ikasle Alkartasunean bakarrik ibili.

Retolaza: Paraleloan, euskal zerbitzuen laguntzan aritu ginen. Euskal erresistentziako zerbitzuak, aliatuen aldekoak. Ingelesak eta amerikarrak. Gu lanerako eta zerbait egiteko irrikitan geunden, eta azkenean helduek bideratu gintuzten, Andima Ibiñagabeitia famosoak. Erresistentziako buruzagietako bat zen. Elantxobekoa zen, Iñaki Renteria bezala. Carlton eta Excelsior hoteletako sartu irten guztien informazioa ematen genien. Alemanen habia zen Carlton, Gestaporen habia. Guk fitxa guztiak genituen, astez asteko mugimenduak, hotelean lan guztia egiten zigun neska bati esker. Zerbitzu txikia zen, baina zerbitzua.

Gero, wolframioaren igarobide guztien informazioa pasatzen genien. Wolframa metal oso garesti eta oso arraroa da, altzairu berezi bat egiteko erabilia, kainoiak eta abar egiteko, eta Alemanian asko erabiltzen zuten. Azkoitiko zalduntxoen aurkikuntza da wolframa. Wolfram ugari zegoen Galizian eta Leonen, eta hemen baten bat hori ustiatzen ari zen, Alemaniara bidaltzeko. Nazientzako. Urrea bezala ordaintzen zen! Guk Pirinioetako igarobidea kontrolatzen genuen, Dantxaria, Urdazubi eta inguru hori. Kamioi guztien partea eman behar genuen. Erraza zen. Orduan ia ez zegoen ibilgailurik. Beraz, pasatzen zirenek, zerbait garraiatzen zuten. Wolframa oso trinkoa da, oso astuna, eta beraz, araua zen: bultorik gabeko kamioia, aldapan ezinean badoa, matrikula apuntatu, kamioi klasea, data eta ordua. Aski. Hori hango artzain batzuek egiten ziguten, Elizondo inguruan eta. Parte horiek ingelesei ematen genizkien. Bestea, berriz hotelena, amerikarrei. Ingelesen bitartekaria Danimarkako kontsularen semea zen. Eta amerikarrei Anton Zugadiren bidez bidaltzen genien informazioa.

Lan horietan ibiltzeagatik ez zintuzten sekula harrapatu?

Retolaza: Zerbitzu horietarako lana ez zen erori, baina Askatasuna aldizkariagatik izan genituen arazoak, bai. Gauza materialak egiten hasten zarenean, arrisku handia hartzen duzu. Eta aldizkaria Poliziaren eskuetara erori zen. Jarraitu zioten eta argitaratzen zutenengana heldu ziren. Horrela erori zen erakundearen zati bat.

Eta zu?

Retolaza: Ni ez ninduten atxilotu. Sarea erortzen hasi zenean, zein erori ziren jabetu nintzen, eta sare hura gidatzen genuenak batez ere Iñaki Renteria eta biok ginenez... Konturatu nintzenean gure bila zetozela, orduengatik ihes egin nuen. Arratsaldean etxean nintzen, eta gauean etorri zen Polizia. Bilbon ezkutatu nintzen lehengusu batzuen etxean, eta gero erresitentziakoak, helduek, zerbitzuetakoek, hartu gintuzten eta beste aldera eraman. Hilabete behar izan genuen, hala ere. Lehenago, Andaluzian ibili ginen, Gibraltarrera joateko, baina muga zeharkatzen lagundu behar zigunak, sozialista bat, huts egin zigun azken orduan. Beldurrez. Egun batzuk lehenago, ingelesek bi gazte itzuli zizkioten Gibraltarretik Espainiako Poliziari. Espainiako Poliziak egurtu egin zituen, eta kontrabandista zein zen salatu zuten. Guk zerbitzuen bermea genuen, Sevillako kontsul amerikarrak emana: ingelesek atxilotzen gintuztenean, Manolete Arruza pasahitza esan behar genuen, eta Enbaxada amerikarreko itsas arloko diplomatikoarengana eramateko eskatu. Baina kontrabandista ez zen fidatu, ahozko bermea zelako. Berriro itzuli behar izan genuen, Espainia osoa zeharkatu, Elizondora itzuli, eta igarobide normalak lortuta, muga zeharkatu genuen. Baina ez lehenago Guardia Zibileko karabineroen esku erori gabe. Baina ihes egin genien, mendian, Elizondoko mendiko koartel batetik. Baina istorio luzea da hori, hemen kontatzen hasteko. Horrela, Aldudera pasa ginen.

Zer urtetan joan zinen Iparraldera?

Retolaza: 1945ean. Erresistentziak Baionara abisatu zuen bagindoazela, eta zer egunetan, zerbitzuekin genbiltzan eta. Heldu orduko, Alduden gau bat pasa genuen, eta hurrengo egunean Heliodoro de la Torreren kotxe ofizialak hartu gintuen. Beyrisera eraman gintuzten, EAJren egoitzara. Han Primi Abad ezagutu genuen. Unean bertan esan genuen izena eman nahi genuela aliatuen armadan. Bordelera joan ginen biharamunean, Merignacera zerbitzua egitera. Eta han egon ginen .

Mundu gerran parte hartu zenuen zuzenean?

Retolaza: Ez, praktikan bukatuta zegoela ailegatu ginelako. Jendea ia desmobilizatzen ari zenean. Ekainean heldu ginen, eta irailean desmobilizatu ginen. Hilabeteak egon ginen Frantziako Armadan, Gernika bataloia Franziako Armadaren parte baitzen. Kepa Ordokiren aginduetara egon nintzen. Oso jatorra.

Bordelen nengoela urdaileko perforazioa izan nuen. Bordelen josi zidaten, eta geroztik ez dut arazorik izan, 81 urterekin. Miarritzeko Victoria Hotelean atondutako gerra ospitalera eraman ninduten Bordeletik. Gero, desmobilizatu nindutenean, Ceferino Jemein Keperin politiko nazionalista famosoak bere etxera eraman ninduen, Iñaki Renteria eta Beristain gipuzkoarrarekin. Han berregin genuen Euzko Gaztedi, eta Iparraldeko Eusko Ikasleen Alkartasuna sortu.

Hilabete batzuetara Parisera joan ginen, ikasketak jarraitzera, Unibertsitate Hirira. Han egon ginen, baina denbora gehiago pasatzen genuen Eusko Jaurlaritzaren ordezkaritzan, Marceau etorbidean. Lau urte egin genituen han.

Noiz itzuli zinen?

Retolaza: 1949an. Amnistia orokor militarra egon zen, iheslari eta desertoreentzat. Nik bi auzibide nituen konpontzeko, auzitegian, baina kezkatzen ninduena auzi militarra zen. Eskatu nuen, nire anaia zaharrak dena egin zuen, eta amnistiarekin itzuli nintzen. Hala ere lau hilabeteko kartzela zigorra jarri zidaten, baina etxean bete nuen, familiaren adiskide militar bati esker. Baina arazo gehiago izan nituen. Bazen komisario politiko famoso bat Polizian, Del Carmen, eta ni izorratzeko asmo sendoa zuen. Etorri zitzaidan, nik libre ezin nuela egon, nire kideek 6 hilabete egin zituztela kartzelan eta ni haien buruzagia izan nintzenez, kartzelara joan behar nuela. Ni barrura eramateko, erbestean Jose Antonio Agirreren idazkari partikularra izan nintzela ere esan zuen. Gezurra, asmakizunak. Hura zela eta joan nintzen auzitegira, epailearengana, anaiarekin eta abokatuarekin, aurretik ileapaindegian ilea larru-arras moztuta, kartzelara joatekotan. Kartzelan egon nintzen lehen aldia izan zen hura.

Gero berriro izan zinen, ezta?

Retolaza: Bigarren aldia, 1954 edo 55an, ezkonberritan, emaztea haurdun zegoela, gazte batzuk erori zirela eta. Berriro EIA antolatzea egokitu zitzaidan, eta Pablo Beldarrainek abiatutako Euzko Gaztedin parte hartzea. Euzko Gaztedin gaztetxo batek gehitxo hitz egin zuen, eta nire izena eman, baina inplikazio handiegirik gabe. Bila etorri zitzaizkidan, ez ninduten topatu, baina Poliziarengana neu joan nintzen. Atxilotu eta Maria Muñozeko polizi etxera eraman ninduten, eta han gose greban jarri nintzen: edo kalera edo Larrinagako espetxera eraman arte. Sei egun egon nintzen gose greban, ura besterik hartu gabe. Azkenean Larrinagara eraman ninduten. Baina segituan askatu ninduten, frogarik ez zegoelako. Bi aldi horietan egon nintzen kartzelan.

Zenbat denbora?

Retolaza: Oso denbora gutxi, bi aldietan. Nire anaiak alde guztietatik bultzatzen zuen, eta salaketek ez zeukaten funtsik, ez Del Carmenenak ez hurrengoek. Hilabete bat edo, bakoitzean. Jakinda laburra izango zela, osasungarria ere bazen, barruan zegoen jendea ezagutu eta haiekin bizitzea. Josu Arenaza medikuarekin eta gazte haiekin egon nintzen, haiek animatzen, eskarmentua bainuen.

Noiz sartu zinen EAJn?

Retolaza: Alderdiko kide sentitzen nintzen Iparraldea zapaldu genuenetik, 1945etik, han etengabe Alderdiarekin ibiltzen baikinen. Ez zegoen besterik. Ez siglengatik, edo doktrinagatik,baizik eta pentsatzen nuelako, eta orain ere hala izan daitekeela uste dut, Euskadiren askatasunerako tresna egokiena dela. Abertzalea naiz, funtsean eta nagusiki. Juan Ajuriagerra 1953an etorri zen bestaldetik. Etorri zenean, bestaldetik ezagutzen ninduelako, nirekin harremanetan jarri zen. Zerbait egin behar da eta zerbait egin behar da. Zerbait egin beharra, garai hartan, materiala ateratzea zen, mutilek funtzionatu ahal izan zezaten: Matxikako bataila, Intxortakoa… gazteei informazioa emateko orriak eta argitarapenak. Harreman handia izan nuen Ajuriagerrarekin, eta Lucio Artetxerekin, BBBko buruetakoa hau ere. Beren instrukzioak jarraitzen nituen, gazteekin lan egiteko.

1955an kartzelatik irten nintzenean Lucio Artetxek hots egin zidan eta niri eta Jose Mari Mujika Gisasolari BBBn sartzea proposatu zigun. Gu harrituta. Jainkotuta bezala genuen BBB. Ekitaldi erritual berezi batekin sartu ginen, Lekeitio eta Ondarroa artean, zin eta guzti. Polita izan zen.

Nondik datorkizu Roke ezizena?

Retolaza: Tontakeria bat. Solaunek jarri zidan, EBBren bilera batean. Goitizen bat behar genuen, aktetarako eta denerako. Nire abizeneko aurreneko letrarekin hasten zen goitizena, laburra... eta Roke jarri zidan. Kontua da, gerora, nik dirua neukala zabaldu zutela batzuek eta... Rockefeller. Egia da niri egokitzen zitzaidala Alderdiaren zor guztien bermeak jartzea, Sabin Zubirirekin, eta horregatik, batzuentzat Rockefeller nintzen. Deia-ko makinaria, Sabin Etxeko lurrak... Behin esan nion Sabin Zubiriri, egunen batean atzerakada ekonomiko bat baldin badago, atxilotu eta espetxera eramango gaituzte, baina ez politikan aritzeagatik, eman ezin genituen bermeak emateagatik baizik! Sabin Zubiri barrez.

BBBn sartu zinen garaian sortu zen Ekin, ezta?

Retolaza: Sortuta zegoen ordurako, 1953tik. Julen Madariaga Eusko Ikasle Alkartasuneko kideetako bat zen. Deustun ikasten zuen, Zuzenbidea. Etorri zitzaidan eta Ekin-en berri eman zidan, han lanean hasteko eskatu ziotela. Zer zen galdetu nion, eta azaldu zidan. Positiboa iruditzen zitzaidala esan nion, gehienen familiak ezagutzen nituen eta Alderdikoak ziren. Argi berdea eman nion. Bakarrik eskatu nion informazioa emateko, gauzak ondo zihoazen edo txarto. Nik gure zerbitzuetakoei idatzi nien, Ekin-ekoak zer ziren, zein ziren eta babesa ematekoak zirela adierazteko. Nire idatzia Ekin-ekoa ere bazen batengana heldu zen, eta nik informazioa banuela konturatu ziren. Benito del Vallek deitu zidan, oso sinpatiko, eta nirekin hitz egin nahi zutela. «Infiltratua zein duzun jakin nahi dugu». Nola? Ni despistatuarena egiten. «Bai, zuk informazio asko daukazu». Eta nik: «Bai, nire obligazioa da, Alderdiaren obligazioa. Alderdiko arduradunon erantzukizuna da zer mugimendu dauden jakitea, babesa ematea edo ez ematea erabakitzeko». Izugarriak esan zizkidaten: zoaz popatik hartzera, Alderdiak dena izorratu nahi du, harroputzak zarete... Nik sekula ez nituen halako berba gogorrak entzun Alderdiari buruz! Altxa nintzen eta esan nien: “Ez duzue nahi guk informaziorik edukitzea, ezta? Ongi. Baina ez ezazue aurrerantzean inolako laguntzarik eskatu”.

ETAren sorrera Ekin-ek zuekin hautsi eta berehala etorri zen?

Retolaza: Ez. 1953an Ekin sortu eta 1958an gurekin haustura. Ekin-ekoak bere kontura ibili ziren, 1957an Euzko Gaztedin sartzea eskatu zuten arte. Gure eztabaida izan genuen. Ni pertsonalki kontra nengoen. Ez nituen atsegin. Ez haien jokabidea, ez Alderdiari zioten gorrotoa. Baina Gipuzkoan Ekin-ekin harreman handiagoa zegoen, eta kasik behartu egin zituzten hemengoak [Bizkaia] bat egitera. Sartu ziren. Baina hilabete batzuen barruan hautsi zen, Gipuzkoatik gainera. Ekin-eko hauek mehatxu egin zioten Alderdiari: haietako inor atxilotzen bazuten, Alderdiko zuzendaritzako kideen izenak emango dituztela. Benito del Vallek esan zuen, Patxi Amezagak eta Mikel Isasik parte hartu zuten bilera batean. Hori sasian onartezina denez, adierazi genien gure ustez hori esan zuena kanporatu egin behar zutela. Benito del Valle kanporatu egin zuten, eta haren kideak berekin joan ziren. Egundoko iskanbila piztu zen. Juan Ajuriagerrarekin hitz egin nahi zutela erantzun zuten kanporatuek. Ajuriagerra ordura arte ez zen ezertan sartu, kanpoan zebilen-eta gainera. Etorri zenean jakin zuen. Baina azkenean, onartu egin zuen haiekin egotea. Bakegatik. Jende konprometitu gutxi genuela eta sakabanatzea ez zenez komeni, konpontzen ahalegindu beharra zegoela. Guk, ezetz. Arriskua handiegia zela. Baina Ajuriagerrak: “Nahi duzuena egingo duzue nirekin, kanporatuko nauzue nahi baldin baduzue, baina ni gazte horiekin bildu egingo naiz”. Azkenean nire etxean egin zen bilera, Errekalde zumarkalean. 1958an.

Zer moduz joan zen bilera?

Retolaza: Julen Madariaga, Manu Agirre, Benito del Valle eta beste etorri ziren, eta Ajuriagerra, ni neu, Mikel Isasi... Bilera lotsagarria izan zen. Agirre hasi zitzaion Ajuriagerrari: “Baina zuk zer uste duzu, munduaren zilborra zarela? Nazionalismoaren aita zarela uste duzu?”. Ironia eta mespretxu tonuan. Juan altxa zen, ia berbarik ere esan gabe, eta behera lagundu nion. Lur jota zegoen, harrituta. Igo nintzen eta galdetu nien ea zertarako nahi zuten bilera hura. Alferrik galdu zutela. Madariaga ados zegoen. Alde egitean, Agirrek esan zuen: “Hau egun seinalatua izango da, guk beste erakunde bat sortuko dugulako”. ETA sortu zuten gero. Herriz herri ibili ziren esanez bereizketa gertatu zela Alderdian, gazteak zaharren kontra, eta beraiek gazteen ordezkari zirela, gazteen EBB zirela. Min egin ziguten. Gero herrietara joan beharra zegoen aurpegia ematera. Lotsagabe batzuk zirela, gezurra zela, kanporatuak izan zirela.

Zure etxeko bilera hori izan zen, neurri batean, EAJren eta ETA izango zenaren hausturaren unea?

Retolaza: Hor bukatu zen harremana, bai. Euren kasa aritu ziren geroztik, nahiz eta ahalegin asko egin genituen, arazoa bideratzeko.

Hausturako bilera hura baino lehen, armak behar zituztela esanez etorri zitzaizkidan behin. Operazio bat egin behar zutela Institutuan: jai egun batean edo gauez sartu, eta hormak pintadaz josi. Baina babesa behar zutela, bi metraileta gutxienez. Zoratuta zeudela pentsatu nuen. Baina froga egin nuen: emango dizkizuet, baina armak zuen sokakoek eraman behar dituzte, ez Mikel Isasik eta Patxi Amezagak, gure aldekoek, haiek nahi zuten bezala. Azkenean ez zen egin. Baina nik esan nien emango nizkiela.

Baina EAJk metrailetak zituen?

Retolaza: Bai, gizona. EAJ beti saiatu izan zen, klandestinitate garai hartan, talde armatuak izaten. Ez indarkeriazko ekintzak egiteko, ezta ikuspegi militarrarekin lubakietan borrokatzera ateratzeko ere. Batez ere, polizia militarraren moldeko zerbait, herri honetan ordena zaintzeko, erregimena aldatuz gero badaezpada prest egoteko, zer gerta ere.

Herrizaingo sailburu gisa Ertzaintzaren sorreraren arduradun izan aurretik ere, beraz, aritu izan zinen segurtasun kontuetan.

Retolaza: Joseba Rezolaren eta Ajuriagerraren artean lotura lanak egiten aritu nintzen, joan-etorri etengabean, frankismoaren azken urteetan. Erresistentziako buruzagia zen Rezola, erbesteko Jaurlaritzako lehendakariordea, Donibane Lohizunen. Garai hartan garrantzia eman zitzaion, badaezpada ere, zer etorriko ere, talde armatu baten formazioari. Alderdiaren eta Jaurlaritzaren kezka etengabekoa izan zen. Eta niri egokitu zitzaidan jardun arlo horretaz arduratzea. Azkenean, frankismoaren azken urteetan sortu zen Alderdiaren ertzaintza, 1973-74 inguruan.

Nola osatu zen Alderdiko ertzaintza hura?

Retolaza: Israelgo talde berezietako batzuk ekarri genituen, formaziorako. Landetara ekarri genituen, eta gure jendea prestatzen ibili ziren. Garai intentsoa izan zen. Alderdiaren ertzaintzaren oinarria han jarri zen.

Zenbat jende ibili zen Landetan?

Retolaza: Dozenaka batzuk, baina ez nago ziur. Batez ere instruktoreak formatu nahi genituen, gero, unea heltzen zenean, haiek jendea eta taldeak formatzeko. Anton Ormazak jakin dezake hobeto, mutilekin bera baitzebilen zuzenean. Mitinetan-eta Alderdiko jendea babesten ibili ziren gero, trantsizio garaian, badaezpada ere, iskanbilak baldin bazeuden ere.

Armekin?

Retolaza: Armak bazituen taldeak, baina gainean ez zituzten eramaten. Ez genituen aipatu ere egin nahi, eskandalurik ez pizteko. Bitarte horretan deitu zidan, Garaikoetxeak, Herrizaingo sailburu izateko aurreneko Jaurlaritzan.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

DEIA-REN SORRERA

Aurretik, dena den, Deia-ren sorreran hartu zenuen parte.

Retolaza: Egunkaria egin genuen, bai. Presidente izan nintzen Deia-n. Balentria ikaragarria izan zen. Meritu handia Jose Mari Gorordok izan zuen. Oso iritzi ona dut Gorordori buruz, geroztik.

Egin ateratzekotan egoteak zer ikusirik izan zuen Deia sortzearekin?

Retolaza: Ez. Behar bat zen. Gogoan genuen Euzkadi zer izan zen, erantzun bateratu bat eman ahal izateko gerran. Pantaleon Ramirez Olano zuzendariaren eginkizuna izugarria izan zen, editorialetan. Alderdiaren irizpidea, alderdiaren irizpidea, etengabe. Eginkizun hori bete beharra zegoen, egunkari batekin. Helburu horiek genituen. Makina bat aldiz bazkaldu genuen elkarrekin Ajuriagerrak, Arzalluzek, Martin Ugaldek eta lauok, egunkaria zela eta. Egin aurreratu zitzaigun abiatzen, baina gero gu aurreratu gintzaizkien argitaratzen. Gu ekainean, eta beraiek beranduago, urrian edo.

Lasterketa bat izango zen.

Retolaza: Baliteke, baina ez dut gogoan. Gu kezkatzen gintuena hauteskundeak baino lehenago ateratzea zen. Prentsan jantziak zeudenek esan zidatenean egunkari bat ateratzeko gutxienez urtebete behar zela, atzera eragiten zidan, tamalgarria iruditzen zitzaidan. Baina Gorordok esan zidanean lau hilabetean egingo zutela, zoratuta zegoela uste izan nuen, baina lau hilabetean egin zuten. Otsailean hasi eta maiatzean bukatu.

ERTZAINTZAREN SORRERA

Ertzaintzaren sorreraren arduradun izatea egokitu zitzaizun gero.

Retolaza: Lehentasun nagusia hori zen. Orduan, Alderdiaren ertzaintza erabat alde batera utzi nuen. Are gehiago, desegin egin nuen. Iskanbila txiki bat ekarri zidan horrek Bermeokoekin, Anton Ormaza eta enparauekin. Hori deseginda, Jaurlaritzaren Ertzaintzarekin hasi nintzen. Talde armatu bat izan behar genuen kezkarekin bat egiten du honek eta, Herrizaingo sailburu izendatu berritan, batere eskumenik izan gabe, denei aurre hartu eta, presaka, Jaurlaritzaren Ertzaintza sortzeari ekin nion Berrozin (Araba), Rezola taldearekin. Joseba Rezolaren izena jarri genion talde hari, baina azkenean ezagunagoa egin zen lekuaren izena: Berrozi.

Zein izan ziren hasierako helburuak?

Retolaza: Aurreneko helburua Jaurlaritza babestea zen. 1980. urtea zen, indarkeria askoko garaia, ETAren garai aktiboenetakoa. Aurreneko gauza nire sailburuak babestea zen. Jaurlaritza barruan ere ezer onartu edo erabaki gabe sortu nuen Berroziko taldea. Ekintza gauzatuen politika egiten nuen. Eztabaidatua eta erasotua izan nintzen horregatik. Bai kanpotik bai barrutik. Lehendakariak berak errieta egiten zidan. Berrozirekin ere arazoak izan nituen lehendakariarekin. Ni baino legalistagoa, ekintza gauzatuen politikak kezkatzen zuen. Monitore britainiarrei ordaindu ahal izatea izugarri kostatu zitzaidan. Esan dezaket ordainketa egiteko gestio lanetan lagundu zidana Juan Jose Roson Barne ministroa izan zela. Garaikoetxeak mila eragozpen jarri zizkidan.

Madrilen ados zeuden, beraz, Berroziko taldearen sorrerarekin.

Retolaza: Ez, Madrilera begira ere ekintza gauzatuak izan ziren. Osatu eta gerora, denbora askora, eskatu nuen laguntza. Hemen jakin zutenean Berrozikoak existitzen zuela, gorabeherak izan nituen oposiziokoekin, UCDkoekin eta beste. Rosonek orduan lagundu egin zidan: baimena eman zidan segurtasun gorputza antolatzeko, erakundeak eta babesteko. Ez zen oraindik polizia. Gorputz armatua, erakundeen babeserako. Urtebetera, lehenengo akordioa lortu genuen Ministerioarekin, Rosonekin, Ertzaintzaren lehen taldea osatzeko, Berrozitik independente.

Berroziko taldea alde batera gelditu zen, beraz.

Retolaza: Arkauteko akademia osatu eta jendea formatzen hasi ginen, baina Berrozik ez zuen hor esku hartu. Haiek ez ziren poliziak, eta hauek polizia izango ziren. Gero, urte askotara, lortu genuen Eusko Legebiltzarrean Berrozikoak ertzaintzat hartzea, eta Ertzaintzan talde berezi bezala sartzea: pertsonen babeserako talde berezi gisa. Baina guretzat, ekintza talde bat zen, gerta zitekeen edozeri aurre egiteko modukoa, komando jardunean espezialitatua: bahitu bat dagoela, ba han esku hartzeko. Euskal poliziaren ernamuina izan zen.

Klandestinitatean israeldarrak izan zenituzten monitore, Berrozin ingelesak...

Retolaza: SAS taldekoak ziren, Itsas Armadako espezialistak. Komandoetan, ekintza taldeetan espezialistak ziren. Famaz behintzat, onenak haiek ziren. Ziklo laburra dute SASen: adinez, kanpoan azkar gelditzen dira, jende gaztea behar dutelako, eta guk erretiratutako espezialista on batzuk hartu eta hona ekarri genituen, instruktore izateko.

Ertzaintzaren polizi ereduari buruz, bobbyen erreferentzia aipatu izan zen garai hartan, baina ez zen azkenean eredu hori hartu.

Retolaza: Eredu asko aztertu genituen: frantziarra, ingelesa, italiarra, belgiarra, kanadarra... baina gehienek oinarri militarra zuten, bai antolakuntzan bai formazioan. Ez genuen kutsu militar txikienik izatea nahi. Bobbyen gaia ere aipatu zen, baina besterik gabe. Erakargarria zen: armarik gabe, herritarrengandik hurbilago, konfiantzarekin segurtasuna ematen... Argudio politak ziren, baina gure herria, eta gainerako herri guztiak ere, ezin dira herri ingelesarekin konparatu, zibismoan bizitzeko eskarmentuan, formazio zibikoan. Ez genekien nola erantzungo zuen herriak pistolarik gabe autoritatea izan nahi dutenen aurrean. Udaltzainak pistolarekin dabiltzan bitartean ertzaina armarik gabe jartzen baduzu, bigarren mailakotzat hartuko du herritarrak. Azkenean, eredu alemanak erakarri gintuen gehien.

Zergatik?

Retolaza: Neurri batean, diktadura gogor batetik zetorren Alemania, gu bezala. Polizia berriak ehuneko ehunean kutsu demokrata izatea behar zuten alemanek. Eremu horretan sistema alemanean egin zutena baliagarria izango zitzaigula uste genuen. Alemanen kolaborazioa apartekoa izan zen. Gurera egokitu zitekeela ikusi genuen. Hori da eredua.

Alderdiko Polizia osatzen ari zinetela kritikatu zizueten orduan, zein sartzen zen zorrotz kontrolatzen zenutela.

Retolaza: Jakina. Garai hartan jarri beharra daukazu. Ez ezker abertzalekoak, ez PP ez PSOE ez zeuden kolaboratu, parte hartu eta babesteko prest. Alderdia baino ez zen geratzen. Alderdiaren ingurukoak, edo abertzaleak behintzat. Ertzaintzan parte hartzeko prest horiek bakarrik zeuden. Egia da hasiera hartan kezka genuela infiltratuen kontuarekin, eta begiratzen genuen bakoitzak zer aurrekari zituen: borrokak ote ziren, espainolista itsuak al ziren... Benetako Ertzaintza nahi genuen, herriarena eta herriarentzat. Ezin da esan Alderdiaren Polizia denik. Alderdiak inoiz ez du esku hartu Ertzaintzan aginduak ematen. Sekula ez. Nire garaian ez behintzat.

Zergatik izan ziren Espainiako Armadako militarrak Ertzaintzaren buru gorenak?

Retolaza: Estatutuaren 17. artikuluaren xedapen aldibatekoak dioenez, sorreran Estatu Segurtasun Indarretako edo Espainiako Armadako kideek zuzendu behar zuten Ertzaintza, behin-behinean. Nik ahal nuen guztia egin nuen Ertzaintza ez militarizateko, eta lortu nuen ez militarizatzea. Asko estutu ninduten Madriletik eta beste leku askotatik. Eta erremediorik ez nuenean izan, deialdi bat egin nuen, Ertzaintzan sartu nahi zuten militarrentzat, bete beharrekoa betetzeko besterik gabe. Eskaera piloa izan nituen: 20-30, erraz. Gordeta ditut oraindik. Informazioa biltzen eta eskaerak baztertzen joan nintzen, eta azkenean lauekin gelditu nintzen. Baina lauak arbuiatu egin zituen Jujemek, Espainiako Armadako buruzagitzak. Besterik ez nuela hartuko erantzun nien. Azkenean, onartu zidaten.

Ertzaintzaren benetako buruzagiak ziren?

Retolaza: Ez. Manifestazio bat bazegoen Lakuan, Carlos Diaz Arkotxak antolatzen zuen manifestaziorako taldea, manifestazioa desegin behar bazen, edo Lakua babestu behar bazen… Baina sekula ez zuen esku hartzen antolakuntzan, helburuetan, prestakuntzan, baizik eta ekintzan. Gizon leiala izan zen Diaz Arkotxa, eta Ertzaintzari dena emana. Ertzaintzaren buruzagiaren titulua zeukan, eta bera pozik zegoen horrekin.

ETAk Diaz Arkotxa hil izanak zer ikusirik izan zuen geroztik Espainiako Armadako militarrak Ertzaintzako buruzagi ez izatearekin?

Retolaza: Txarretik beti atera daiteke onura. Baliagarria egin zitzaidan esan ahal izateko ez nuela militar gehiagorik izendatuko Ertzaintzarako, inor ez nuelako hilobira eraman nahi. Publikoki ez nuen esan, baina argudio hori erabili nuen hemen, Madrilen eta toki guztietan. Pisuzko arrazoia zen.

Zure agintaldiko une gogorrenetakoak Diaz Arkotxaren eta Genaro Garcia de Andoainen heriotzak izan ziren?

Retolaza: Une zailenak eta mingarrienak horiek dira, bai. Arkotxarenak min izugarria eman zidan. Gizon leiala izan zen. Beti aginduak betetzen zituen. Genaro, berriz, imajina zaitezke. Klandestinitatetik kide nuen, nire eskuineko besoa zen, Ekintza taldean. Fenomeno bat zen. Dena ematen zuen. Anaia hil balidate bezala sentitu nuen. Eta Joseba Goikoetxearen hilketa. Hura Euzko Gaztedikoa zen, klandestinitatean. Beti denerako prest. Ekintza arloan nire bi besoak Garcia de Andoain eta Goikoetxea ziren. Ez zuzendaritzan. praktikan baizik, une zailetan.

Ez zenuen ETAren mehatxurik izan? Horren kezka izango zenuen, denen buru zinenez.

Retolaza: Bai. Beti pentsatu izan nuen aurreneko aukeran zerbait egiten saiatuko zirela. Baina egia esan, inoiz ez zidaten mehatxurik egin. Herrizaingo sailburu izan aurretik, behin bai. Telefonoz deitu zidaten, ez dakit nork, ordura arteko bidean jarraituz gero gorputza berunez beteko zidatela eta nire jendeak ibaian urgainean ikusiko zuela gorpua. Behin nire kotxeko lau gurpiletako torlojuak erdi askatuta agertu zitzaizkidan. Sabotajea izan zitekeela esan zidaten Ertzaintzan, baina ez dakit, nik ez nuen pentsatu sabotajea zenik.

Ertzaintza sortu zenuten unean, ETAren aurka aurrez aurre ibiliko zela garbi zeneukaten, edo arlo hori Espainiako Poliziaren eta Guardia Zibilaren esku bakarrik geldituko zela uste zenuten?

Retolaza: Madrilen hori nahi zuten: gurea polizia integrala ez izatea, gurekin ez zirelako fio. Guk polizia integrala nahi genuen, eta eskumen guztiak nahi genituen, baita terrorismoari buruzkoa ere. Hori, batetik. Eta bestetik, nik haiek guztiak Euskaditik kanporatu nahi nituen. Ez etortzea terrorismo kontuengatik hona Polizia eta Guardia Zibila. Benetako interesa nuen polizia integrala izateko. Eta horrela hitzartu zen Madrilen. Gero gauzek beste bide bat hartu dute, eta ez da modurik izan.

Konfrontazioa zuzena izan zen azkenean.

Retolaza: Nik konfiantza neukan ETAk beste jarrera bat izango zuela. Konfiantza neukan ertzainak izanik, euskal jendea, jende abertzalea gainera, beste era batera jokatuko zuela ETAk. Inoiz ez nuen pentsatuko Ertzaintzaren aurka ankerkeria horrekin egingo zutenik.

Gaur egungo Ertzaintza, zuk sorrera garaian buruan zeneukan bera da?

Retolaza: Ez. Ezberdina da. Ez dugu lortu nik amestutako Ertzaintza. Zerbait sortzen duzunean, idealizatu egiten duzu. Gero, denboraren poderioz, moldatu beharra etortzen da, zailtasunen arabera, eta zuk amestu zenuen hori aldatu egiten da. Ertzaintzaren zailtasun handiena borroka armatuaren intentsitatea izan da. Horri, gainera, bi aldeek elkarri egin dizkioten irain eta laidoak gaineratuz gero, arazoa handitu egiten da. Gauza bat da legez kanpokoa denari aurre egitea, baina beste kontu bat da politikoak edo Ertzaintzako zuzendaritzakoak irainka jardutea. Beharrik gabe mintzea da hori, beharrik gabe gorrotoa sustatzea. Ertzaintzaren irudiarentzat oso kaltegarria izan da.

Beste sailbururen baten garaiaz ari zara.

Retolaza: Bai. Nahikoa da bete behar dena betetzea. Eraginkorra izatea. Baina ez ibili zein den zer esaten, hitzaldiak han eta hemen ematen. Ez da Herrizaingo sailburu baten lana. Dena den, indarkeriaren aurkako borrokan aritu beharrak hiri segutasunean egin beharreko lanari eraginkortasuna kendu badio ere, profesionaltasun eta eraginkortasun handiko Ertzaintza daukagula uste dut. Baina ez naiz maila horrekin konformatzen. Maila hori gure inguruko edozein poliziatan topa dezakezu. Gure eredua urrutirago doa. Herritarrarekin harreman handiagoa bilatzen dugu, herriaren ezagutza handiagoa, gizartean parte hartze handiagoa. Eraginkortasuna handiagoa litzateke eta gure nortasuna indartuko luke, gure bereiztasuna. Hemen poliziak bi funtzio baititu: eraginkortasuna eta herriaren nortasuna.

Ertzaintzaren kontraesan politiko nagusia ez al da polizia integrala izanik, kanpoko epaileen erabakiak bete behar dituela, eta berak atxilotutakoak Espainiako espetxe sistemaren esku jartzen dituela, euskal erakunde autonomikoen kontroletik kanpo?

Retolaza: Hori da dilema handia. Ez gara ez judikaturaren jabe ez espetxe politikaren jabe ez beste gauza askoren jabe. Hori da bizkar gainean daramagun zama, polizia honek daukan zama.

Noraino obeditu behar ditu Ertzaintzak, adibidez, Auzitegi Nazionalaren erabakiak? Pase foral famatua ez al litzateke baliatu behar (“onartzen da baina ez da betetzen”)?

Retolaza: Ez. Guk pase forala baliatuko bagenu, jarraian haiek pase forala, edo paseo forala, egingo lukete: «Zuek ez duzue egingo? Guk egingo dugu». Guardia Zibila etorriko litzateke. Eta hori ezin dugu toleratu. Zaila da jokoa.

Espainiako Poliziak eta Guardia Zibilak alde egitea zen Ertzaintza polizia integrala izatearen helburuetako bat. Baina ez dira joan.

Retolaza: Ez zen helburu nagusia. Helburu nagusia Polizia integrala nahi genuela zen, eskubidea geneukalako. Eta gainera, haiek [Espainiako Polizia eta Guardia Zibila] sobera zeudela argudiatzeko balio zigun. Baina ez digute kasurik egin. Beste gauza askotan bezala.

GAL IKERTZEN

Herrizaingo sailburu zinen garaian aritu zen GAL Ipar Euskal Herrian atentatuak egiten. Ertzaintzak informazioa bazuela baina ez zituela jakinarazi leporatu izan zaizu. Bazuen?

Retolaza: Bai. Ertzaintza hasi berritan zegoen, hedatzen ari ginen. Ekintza taldea bagenuen, ekintza eta informazio zerbitzua. Taldekoak Amedo lokalizatu zuten Kasinoetako joko aretoetan. Oso modu lotsagabean egiten zuten: Iparraldean ekintza bat zegoen bakoitzean, hurrengo egunetan milioika pezeta gastatzen zituen erraz. Txostenak banituen, gero eta gehiago, gero eta garrantzitsuago. Tentuan jarri ginen. Eta Madrilen abisatu genuen.

Nori?

Retolaza: Jose Barrionuevori esan nion, pertsonalki. Poliziako komisario bat horrela eta horrela jokatzen ari zela esan nion. Eta berak, ez kezkatzeko, bazeukala informazio hori. Arrastoak jarraituz GALekoak erabiltzen zuten etxebizitza franko batera iritsi ginen, Sabino Arana etorbidean, Bilbon. Etxe alokatua zen, eta jabeengana jo genuen. Gero, beldurrez, Valentziara alde egin zuten, guri informazioa eman ondoren talde haien beldurra zutelako. Babesa eskaini nien, baina nahiago izan zuten alde egin. Etxebizitza hartan sartu ginen, inor ez zegoenean, eta egiaztatu genuen GALekoen buzoi bat zela. Banketxera hileroko alokairua ordaintzera noiz joaten zen esan zigun jabeak, hilabete bukaeran. Hilabete bukaeran Ekintza taldeko bi ertzain sukurtsalean jarri ziren zain, sukurtsaleko zuzendariaren adostasunez. Egunak egin zituzten han, kutxazainak azkenean seinalea egin zien arte. Agertu zen. Jarraitu zioten, eta etxebizitzara joan zen. Geroztik, jarraipenak egin zizkioten, eta Gordonizeko polizi etxera joaten zela ikusi genuen. Etxera joaten ziren gehiagori egin zitzaizkien jarraipenak gero, eta haiek ere Gordonizko polizi etxera joaten ziren. Poliziarekin bat eginda zeudela garbi zegoen. Datu horiekin Barrionuevorengana joan nintzen, eta esan zidan bazekiela, eta esku hartuko zuela. Ni ez kezkatzeko. Ez neukala jenderik horretan aritzeko.

Gero, Brouarden hilketa etorri zen. Oso laguna nuen. Errekalde etorbidean bizi zen, ni bezala. Gure seme-alaben medikua zen, adiskide pertsonala, oso pertsona ona. Pentsa nola eragin zidan. Genaro [Garcia Andoain] ere inguruan bizi zen. Brouarden adiskidea zen bera ere. Klandestinitatean askotan topo egindakoak. Eta Genarok ia gauza petsonal gisa hartu zuen, eta han ibili zen ikertzen, hankak gelditu zizkioten arte. Poliziek esan zioten ez jarraitzeko horretan. Beraiek ari zirela. Horrela izan zen. Bagenekien zer inplikazio klase zeuden.Ez genekien, nor. Gure susmoak genituen, eta susmo horien barruan zeuden gero izan zirenak: Sancristobal eta Danborenea.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Rafael Verarekin harreman handia izango zenuen zure karguagatik, ezta?

Retolaza: Nik Rafael Veraren alde egiten dut. Oso harreman ona izan nuen berarekin, eta oso pertsona ona da, nire iritziz. Gizon serioa. Zuzena. Beste gauza bat da bere alderdiarekin leial izatea, eta gaur egun bere leialtasunaren ondorioak jasaten ari dela. Alderdi sozialistak bizkarra eman diola uste dut. Verarekin hitz egin nuen, eta Verak oso iritzi txarra zuen Sancristobali eta Danboreneari buruz. Baina nahastu egin dute GALen auzian. Prentsan dena atera zenean, behin Barrionuevoren bulegoan zain nengoela, esan nion Verari, Ballesterosen aurrean: “A zer saltsa daukazuen”. Eta biek esan zidaten: «Izorra daitezela horretan ibili direnak». Beti pentsatu izan dut Verak ez duela ardurarik izan GALen istorioan. Ezagutu? Ziur ezagutzen zuela. Aginduak jarraituz, Amedo eta enparauen ahoak estali behar izan zituen, diruarekin, diru bereizietatik ateratakoarekin. Eta horrek zikindu du Vera.

Denborak ematen duen ikuspegiarekin, ez al zaizu iruditzen beste era batera jokatu eta inplikazio politikoak argitzen lagundu behar zuela Ertzaintzak, Herrizaingo Sailak, zuen informazioa edukita?

Retolaza: Oraingo ikuspegiarekin begiratuta, gure obligazioa akaso prentsaren argitara atera eta salatzea zen. Baina garai hartan kokatu beharra dago. Ni behin prentsan atera nintzen Pasaiakoa gertatu zenean, KAAkoak garbitu zituztenean. Informazio fidagarria nuen, gure jendearena, hori nola gertatu zen jakiteko. Nazka eman zidan. Eta prentsara atera nintzen. Lotsagarria izan zela esannuen. Zalaparta sortu zuen, baina ez zuen ezertarako balio izan. Baina Barrionuevorekin enfrentamendua eduki nuen horregatik, harremana hautsi genuen, eta hilabeteak egin genituen hitz egin gabe. Hilabete asko.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

GARAIKOETXEAREN ENTZUKETAK

Carlos Garaikoetxearen entzuketei buruzko auziagatik akusatuen aulkian bukatu zenuen. Zein da zure bertsioa?

Retolaza: Nik egia esango dizut, nire egia. Otsailaren 23arekin zer ikusia duen kontu-garbitze bat izan zela pentsatu izan dut beti. Garaikoetxearen adierazpen batzuei erantzun egin nien nik, eta horren errebantxa zelakoan nago.

Zer adierazpen?

Retolaza: Garaikoetxeak otsailaren 23ko kolpe ahaleginean ihes egin zuen. Kolpearen berri izan eta berehala Ajuria Enera deitu nion Carlosi. Idazkariak esan zidan une horretan ezin zuela jarri, eta hiru minutu barru deituko zidala. Ez zidan deitu. Ni Alderdiaren egoitzara joan nintzen, Marques del Pueblo kalean. Javier [Arzalluz] ere han zen. Han izan ginen, gertatzen ari zena jarraitzen. Eta bitartean, Ajuria Enera deitzen. Baina Ajuria Enean ez zegoen inor. Denek alde egin zuten. Eli Galdosi deitu eta Ajuria Enera joateko esan nion, gauzak argitzeko, eta han gelditzeko. Bitartean, Ramon Labaienek deitu zidan. Pedro Miguel Etxenikerekin zegoen. Esan nion zain geundela, lehendakaria desagertu egin zela. Gau horretan Eli Galdosekin eta Ramon Labaienekin baino ez nuen izan harremana. Tarteka deitzen zidaten, zer genekien galdetzeko. Baina ez genuen ezer jakin, funtzio osoa bukatu zen arte.

Kazetariek deitzen ziguten, Ajuria Enean inor ez zegoela esan zietela, eta nik erantzuten nien prentsarentzat inor ez zegoela, baina kontseilu txiki bat bilduta zegoela lehendakariarekin. Arzalluzi esan nion ohar ofizial bat atera beharra genuela, Garaikoetxearen izenean, Pujolek ordurako egin zuen bezala. Oraindik gordeta daukat oharra. Lapitzarekin idatzia. Aurrena deitzen zuen kazetariari irakurriko geniola, lehendakariaren oharra hori zela esanez. Hamabiak jota ziren. Ordu horietan deitu zidan Labaienek: badirudi agertu dela... Berak ez zekiela, baina lokalizatua zegoela. Erregearenaren agerraldiaren ondoren deitu zuen lehendakariak. Arzalluzekin hitz egin zuen. “Kontatuko dizuet zer gertatu zaidan”, esan zion Garaikoetxeak, “Erret etxearekin hitz egin dut, eta esan didate kolpea abortatu dutela”. Berak ez zuen hitz egin Erret etxearekin, beste bat bidali zuen.

Baina zer harreman du otsailaren 23koak Garaikoetxearen entzuketekin?

Retolaza: Uri buru batzar bateko bilera batean alderdikide batek Garaikoetxearen aurka jokatu izana leporatu zionean Arzalluzi, honek erantzun zion alderantziz izan zela, lagundu egin geniola, eta otsailaren 23koa kontatu zuen, eskapada lotsagarri hartaz ez genuela ezer esan. Baten batek filtratu egin zuen, eta prentsan atera egin zen. Garaikoetxeak erantzun egin zuen, berak ez zuela ihesik egin esanez. Lehendakaritza utzita zuen ordurako. Nik pentsatu nuen Garaikoetxeak hori ezin zuela esan. Ezin zuela gezurrik esan. Eta gezurtatu egin nuen. Garaikoetxeak laidotzat hartu zuen, eta aurreneko aukera baliatu zuen ordaina emateko. Ertzaintza drogaren aurkako operazioa bat egitera Zarautza joan zenean sortu zitzaion aukera. Jakin zuenean, loa galdu zuela uste dut. Ezagutzen dutenek badakite errezelo handiko gizona dela, jarraitzen, zaintzen eta entzuten dioten fantasmak ikusten dituela alde guztietan. Bere susmoa okerra zela egiaztatu arte ez zuen etsi. Ertzainetako batekin harremanetan jartzea lortu zuen, bere lagunmin batzuen familiartekoa, kasualitatez: epalzatarra. Harreman haietan bere susmo oinarririk gabeak uxatu zituen, baina bere plan maltzurra egiteko baliatu zuen. Garaikoetxearekin elkar hartuta, entzuketaren manipulazio traketsa egin zuen ertzain hark, eskandalua pizteko modukoa. Entzuketa ondo eginez gero, eta oso erraza da, inor ez zen jabetuko. Baina lardaskeria egin zuten, nahita.

Epaiketan bertsio hau eman zenuen?

Retolaza: Ez. Gero jakin dugu. Epaiketa garaian susmoa geneukan. Gaiari ez genion garrantzirik eman. Genarok [Garcia Andoain] zeraman gaia, eta bazekien zer esan behar zuen. Guk ez genuen arrastorik. Baina Genaro hil egin zuten orduan, dena nahastu zigun horrek, epaiketa prestatu ere ez genuen egin, ezer ez zela gertatuko komentzituta. Baina Joseba Goikoetxea eta hauek, ustekabean, zigortueta Ertzaintzatik kendu zituzten, aldi baterako.

Garaikoetxearekiko harremana hasieratik izan zen txarra, edo geroko kontua izan zen?

Retolaza: Harreman txarrik ez nuen izan berarekin. Berak izendatu ninduen, bai lehenengo aldian bai bigarrenean. Ez zuen inork horretara bideratu. Eta nik zerbitu egin nion. Bere buruko minak izan zituen, nire ekintza gauzatuen politikagatik, baina garai hartan aurrera egiteko modu bakarra zen.

Bigarren agintealdirako aurrena Mario Fernandezi deitu zion. Bigarrena ni izan nintzen. Eta ondoren, besteak. Esan zidan: «Luis Mari, leialtasuna eta eraginkortasuna bilatzen ditut. Eraginkortasuna, erakutsi didazu. Eta zure leialtasuna ez dut zalantzan jartzen. Ez dut leialtasuna nire pertsonarekin eskatzen, baizik eta leialtasuna kausari». Nire leialtasun pertsonala bazuela eta izango zuela erantzun nion.

Zu berriro izendatzea berak erabaki zuen, edo alderdiaren irizpidea izan zen?

Retolaza: Berak. Ez aurrenekoan ez bigarrengoan, Alderdiak ez zion irizpiderik jarri. Ni leial izan natzaio beti Garaikoetxeari, nahiz eta berak bezala pentsatu ez. Berak, berriz, errezeloz begiratzen ninduen, alderdikoago ikusten ninduelako, nire historiagatik. Ez zitzaizkion gustatzen nik egiten nituen planteamendu batzuk. Berroziak osatzeko, Arkaute erosteko... Eta, batez ere, komunikazio sareen azpiegiturei buruz ere oso iritzi kontrajarriak izan genituen. Baina gero Jose Antonio Ardanzarekin are desadostasun handiagoak izan nituen gai honetan, eta honek Industria Sailera pasa zuen azkenean komunikazioen eskumena. Ez ninduten ulertu, gai horretan.

EAJren eta EAren arteko zatiketa nola bizi izan zenuen? Saihestezina izan zen?

Retolaza: Zatiketa edozein estrategiaren abc-a da. Ahultzeko modua da, etsaiaren estrategia. Ni ez nintzen sartu gaietan, baina saihestu zitekeela uste dut. Arzalluzek ere banaketa hondamendia izango zela zion. Zatiketa aurrera eraman zuena, kartola eta guzti, Roman Sudupe izan zen. Nik garai hartan edozer gauza onartuko nuen, zatiketa baino lehenago. Ez zitzaidan gustatzen lehendakariak nola eramaten zituen gauzak, modu pertsonalistan, Alderdiaren ideiekin talka egiten zuen, baina zatiketaren aurretik, edozer gauza.

Baina gertatu egin zen, Sudupek hormaren eta ezpataren artean jarri zuen Garaikoetxea. Eta Garaikoetxeak alde egin zuen. Horren aurrean, ezin ezer egin. Deitoratu nuen, eta hondamendia zetorrela uste nuen. Baina errekuperatu zen, Arzalluzen gaitasunari esker. Min handia eman zigun zatiketak.

1988an Herrizaingo sailburu izateari utzi zenion. Zergatik?

Retolaza: Zortzi urte asko da. Berritu egin behar da. Nekatu egiten zara. Gainera, alde egin nahi nuela esan nuenean, zilarrezko zubia jarri zidaten. Esan egin nion Ardanzari: “Nola baliatu duzun aukera! Segituan hartu dituzu nire hitzak!”.

Zure ustez ez nuen nahi zuk jarraitzerik.

Retolaza: Ez. Enbarazu egiten nion bere ideietan. Adibidez, berak uste zuen Ertzaintzak izan behar zuela, huts-hutsean, profesionala eta eraginkorra. Besterik ez. Nik ezetz esaten nion: “Profesionaltasunaren eta eraginkortasunaren maila berean, abertzaletasunak egon behar du. Subiranotasuna daukagunean, baietz esango dizut, baina bitartean, ez”.

Negoziazioaren gaian ere desadostasun genuen. Ni negoziazioaren alde nengoen hasieratik. Nik ez nuke nahiko borroka armatua bukatzea, Espainiak euskal abertzaleak garaitu dituela dioen titular batekin. Nahiago nuke titularrak beste hau esatea: abertzaleak akordio batera heldu direla borroka armatuarekin bukatzeko, aurrerabiderako eraginkorra ez dela uste dutelako. Hori nahiko nuke. Nik ez dut nahi ETA Poliziak suntsitzea. Beti utziko duzulako arrasto bat, handik urte batzuetara berriro pizteko arriskuarekin. Akordioarekin, negoziazioarekin, behin-betirako buka daiteke.

Berak ezetz esaten zidan.

Aljerreko elkarrizketak hasi zirenerako utzia zenuen Herrizaingo Saila, baina gertaerak hurbiletik jarraitu zenituen?

Retolaza: Ez. Baina gogoan dut Verarekin eta Corcuerarekin egon nintzela, ordurako gobernua utzia nuelarik, Aljerrekoari buruz hitz egiten, eta esan zidaten: “Eskerrak hori ez dela ondo bukatu”. Hatzamarrak harrapatu zituzten. Eskaini daitekeena baino gehiago eskaini zuten. Zaila zeukaten Aljerren eskainitakoa gero gobernuan defendatzen.

Beraiek aitortu zizuten?

Retolaza: Bai. «Eskerrak ETAkoek pikutara bota dutela», esan zidaten. «Bestela, gu biok ez ginatete dagoeneko gobernuan egongo».

EAJko ordezkari bat Aljerrera bidaltzea proposatu zeniotela ETAri kontatzen du Arzalluzek bere liburuan.

Retolaza: Eskaini genien, baina ETAkoek arbuiatu egin zuten. Lekuko izateko eskaini genuen, baina ez zuten ulertu, beste era batera intepretatu zuten, eta ez genuen inor bidali.

BERRIRO ALDERDIRA

1992an Bizkai Buru Batzarreko lehendakari izendatu zintuzten, eta 1996an hautagai aurkeztu zinen, baina Javier Atutxa izendatu zuten. Atutxaren eta zure arteko leiha, neurri batean, gero Egibarrek eta Imazek izan zuten lehiaren aurrekaria izan zen?

Retolaza: Horrelako zerbait izan zen, bai. Asko gustatu zitzaidan Alderdiko ardura batean bukatzea, BBBko lehendakaritzan, eta ez Jaurlaritzako kargu batean. Gobernua autonomoa zen, eta ni abertzalea naiz ehuneko ehunean. Ilusio egin zidan 1992an Alderdiko arduretara itzultzea. 1996an hauteskundeak etorri ziren, eskatu zidaten aurkezteko, aurkeztu nintzen, baina kanpainarik ez nuen egin, eta galdu nuen. Ni ez nago ohitua alderdi barruan kanpainak egitera. Interesgarria izan liteke, baina niri ez zait atsegin. Alderdian ez dugu sekula hori ikusi. Galdu nuen, eta etxera.

Nola bizi izan duzu Imazen eta Egibarren arteko lehia?

Retolaza: Oso deseroso. Ez dakit inozoa eta ameslaria naizen, baina era horretako kanpainak ez ditut atsegin. Ikuspegiak eta ideiak eztabaidatu bai, batzarretan, beheko batzarretan hasita. Behetik gora. Baina gaur ohitura hori galdu egin dugu, eta Alderdian ez dut ikusten behetik gorako prozesu hori. Teorian bai, baina erdi egia besterik ez da. Orain, Josu Jon baldintzatua ikusten dut. Ez dut ikusten, adibidez, Arzalluz bati deitzen diotenik hontaz edo hartaz aholkua eskatzeko. Hainbeste pisu duen bati galdetu beharko litzaioke. Ez zait zuzena iruditzen.

Azkenaldiko gorabehera politikoak itxaropenez bizi dituzu?

Retolaza: Aurrena jakin behar dugu zer den bakea. ETAk armak uzteari deitzen ote diogun bakea. Hori ez da bakea, niretzat. Hori armistizioa da. Bakea sakonagoa da. Espainiak ez gaitu bakean utziko. Borrokatu egin beharko dugu, maila politiko sakonean, euskal herriak Estatu espainiarekiko duen gatazka konpontzeko. Etsaia, lehen bezala, Madrilen daukagu. Oihu egiten dute, azken batean, 1936ko botere faktiko berberek lagun diezaieten: militarrak, judikatura eta abarrak ez dira aldatu. Trantsizioa faltsukeria bat izan zen. Forma politikoa baino ez zen aldatu: alderdi politikoak eta parlamentua,baina Konstituzio batek zaindua. Konstituzio hori nork zuzendu dezake? Nork du hitza? Herri espainiarrak! Baina zorionez ikusten ari naiz herria kontzientzia hartzen ari dela pixkanaka. Herriaren existentzia luzea da, eta aurrera goaz, poliki poliki. Bi pauso aurrera, eta akaso bat atzera, baina bagoaz.

EDIZIO DIGITALEAN BAKARRIK

Zein da zure kezka nagusia?

Retolaza: Kezkatu, jende gazteak kezkatzen nau. Ongizate garai hau baino ez dute ezagutu, eta idealak desagertzen ari dira. Beti kezkatu izan nau ongizateak aurrera egitea baina eskubide politikoek ez egitea: kontuz, orduan, gauza ez da eta orekatua joango. Bihar, eskubide politikoetan aurrera ez badugu egiten, ongizatearen estatuak aurrera egiten badu ere, guk onartzen ez dugun gehiengo horren erabakiek ongizate hori ken diezagukete, Kontzertua kenduz, Estatutua kenduz… Horrek eragin egingo die gaur egun kezkarik ez duten gazteei. Hori adierazi nahi nieke gazteei. Zalantzan dago gure ongizatea, benetan gotortzen ez dugun bitartean. Hori lortu behar dugu, denen artean eskubide eta askatasunak gotortzea.

Denen artean, diozu. Herrizaingo sailburu izan zinenez ezker abertzalearekin izan dituzun gorabehera guztien ondoren, elkarlana posible dela uste duzu?

Retolaza :Posible dela uste dut. Beti izango da errezelodun jendea. Baina ondo esplikatzen baduzu, eta zure ideiak harrera ona badu alde batean zein bestean, posible dela uste dut. Solaskide baliagarriak behar dira horretarako. Solaskideek maila izatea, gaitasuna izatea. Gaur egun, falta zaigu. Uste dut [Ibarretxe] lehendakaria elementu ona dela. Baina Alderdian aurrera egingo duten gizonak behar ditugu. Abertzaletasunak lehentasuna izan behar du.

 
Txutxo Abrisketa
“Nire barnean Euskal Herrian biziko naiz beti”
Jose Luis Elkoro
«Ez ninduten garbitu, txiripaz»
Anton Ormaza
“Ez dut uste espainolek sano jokatuko dutenik”
Txema Anda Fernandez
Tindufen, etsipenaren patologia da nagusi
Rafael Iriondo Aurtenetxea
Nire betiko ilusioa erdiko aurrelaria izatea zen
Joxe Landa
Aitak irakatsitako doktrinari erreparatzen diot
Begoña Zabala Gonzalez
Lehengo erradikalismora itzuli behar du feminismoak
Pirmin Aldabaldetreku Arruti
Egin nahi nuena egin eta gero, etxean nago
Xanti Iparragirre
«Ahotsa bertsolariak du, inork izatekotan»
Koldo Izagirre
«Basques’ Harbour anti-Kresala da guztiz»
 
© berria.info - 2006
     
  © BERRIA-Edizio Digitala
berria@berria.info - www.berria.info
Euskal Editorea S.L. , Martin Ugalde Kultur Parkea 20140 Andoain Tel 943 304 030 Fax 943 590 172