Sophie Baby. Borgoinako Unibertsitateko irakaslea

«Ez da egon frankismoa iraultzeko memoria ariketa masiborik»

1977ko Amnistia Legean «eztabaidatu gabe» gehitu zen artikulu batek amnistia armistizio bihurtu zuela dio adituak, eta horrek memoriaren lanketa oro oztopatzen duela. PPren «ondare frankista» ere jarri du azalpen gisa.
ISABELLE MIQUELESTORENA

Eneko Etxegarai Urain -

2018ko otsailak 6
Espainian biolentzia politikoa, trantsizio pazifiko baten mitoa liburuaren idazlea da Sophie Baaby (Chatenet Malabre, Frantzia, 1977). Horren harira gomitatu zuten joan den larunbatean Egia eta Berradiskidetze Komisioen mintegira, Baionan. Babyk azaldu zuen 2000tik goiti Espainiako trantsizioak eredu izateari utzi diola eta kritika ugari egin dizkiotela.

Nola deskribatuko zenuke Francoren diktaduraren ondorengo trantsizio prozesu hori?

Saiatu naiz ulertzen Espainiako demokraziaren fundatzailea izan den momentu hori, imajinario poetikoetan giltzarria izan delako, kritikatzeko edo goraipatzeko. 2000n, tesia hasi nuelarik, ez zen batere kritikarik egiten: eredu gisa hartzen zen. Alderantziz, Hego Amerikara eta Europa Ekialdera esportatu zen.

Eta zerk eraman zintuen zalantza egitera?

Trantsizioaren ezaugarrietatik hainbat elementu ateratzen ziren: kontsentsuzkoa izan zela, hitzartua, erreformista, lortua... eta baketsua. Prentsa begiratzean, aldiz, ikusten zen espazio publikoa biolentziaz betea zela. Ezberdintasun nabarmena bazen. Nire xedea ez zen trantsizioa kritikatzea, zer pasatu zen ulertzea baizik.

2000tik hedatu den kritikotasuna nazioartean ere izan da?

Bai, eta kritika horiek muturrekoak ere izan dira zenbaitetan. Krisi katalanari buruz atera diren artikuluetan ikusi da hori. Esate baterako, New York Times-en zioten gaur egungo Espainia oraindik Franco zela. Horrek zabaltzen du frankismoaren erregimena eta haren eliteen jarraipenaren diskurtsoa.

Zer esan nahi duzu horrekin?

Trantsizioaren printzipio nagusia jarraipena izan dela. Erregimenaren eliteena, eta oposizioarekin elkarrizketan. Jarraipen printzipio hori fundatzailea izan da. Trantsizioa barne erreforma antiiraultzaile bat izan da. Trantsizioa iraultzaren kontrakoa da: ez da haustura erradikalik egiten iraganarekin; alderantziz, sistema barrutik erreformatzen da, lehengo erregimeneko eliteekin. Horrez gain, trantsizioaren beste printzipioetako bat purgatzerik eza da; hots, aurreko erregimeneko elite politikoak ez dira kriminalizatzen. 1970eko eta 80ko urteetako plan bat izan zen, orduan sortu eta pentsatu baitzen. Beraz, bai, gizabanakoen jarraipen bat badago; egiturena, bereziki.

Elite horiek boterean jarraitzen dutela erran nahi duzu? Non ikusten da hori?

Egitura horiek itxuraldatu dira, ez dira deuseztatu. Batzuk, bai: erregimenaren errepresioaren aparatuak izan direnak, adibidez. Baina horretan ari ziren gizabanakoak beste egitura batzuetan birziklatu dira. Brigada politiko-sozialeko poliziak ikusi ditugu gero terrorismoren kontrako borrokan, ETAren kontra. Hori gauza oso ezaguna da gaur egun.

Nola interpreta daiteke estatu demokratiko batean oraindik 120.000 gorpu lurperatu eta identifikatu gabe egotea?

Dena bere testuinguruan jarri behar da. Hori ulertzeko, 1970eko hamarkadan kokatu behar gara, ez gaur egun.

Baina trantsizioa jarraipen bat baldin bada, atzokoaz eta gaurkoaz ari gara, ezta?

1977ko Amnistia Legea prozedura judizial guzien oztopoa da Espainian, eta inpunitate lege kontsideratua da gaur egun. Garai hartan ez zen batere horrela ikusi, ez zen horrela pentsatu; preso politikoak askatzea izan zuen helburu, eta oposizioaren eskakizun bat izan zen. Kartzelan ziren ETAko presoak askatzea zuen helburu, euskal nazionalismoa demokratizazio prozesuan integratzeko. Baina eztabaidatu ez den artikulu bat integratu zitzaion 1977ko Amnistia Legeari, frankismoko krimenak amnistiatzen dituena. Bi aldeen arduren leuntzea ekarri nahi zuen horrek, isileko adostasun bat iraganari begira, demokrazia eraiki eta mendekutik ateratzeko. 1977ko amnistia armistizio bat izan da. Geroztik, frankismoaren krimenak ez dira eztabaidagai: gerra zibileko ondorio gisa ikusten dira.

Horrek estatu demokratiko bat indartu edo ahultzen du?

Erantzuna begi bistakoa da. Baina ez du zentzurik horrela galdera pausatzeak. Hobi komunak herri guziek badituzte, baina zer garaitakoak? Demokrazia baten balioa printzipio politikoetan ikusten da, balio partekatuetan, elkarrekin eraiki nahi den horretan. Nire iritzia badut, baina bost axola zaigu; ulertu behar da zergatik dauden oztopoak, eta zer zentzu duen hobi komun horien azaleratzeak gaur egun, norentzat egiten dugun hori. Biktimentzat egiten dugu? Gizartearentzat? Biktimek eskubidea dute senideen gorpuak berreskuratzeko, eta estatuak ez ditu batere sustengatzen. Baina beste egitura askok egiten dute hori: elkarteek, autonomiek... Ez du estatuak bakarrik erabakitzen. Berdin zaigu jakitea hobi komunak izateak zer eragin duen demokrazia batean. Jakin behar dena da zein diren eragileak, zergatik, eta zer den orainean jokoan dena, zein den oraingo helburua.

Oraingo helburua ez al da galdera horri erantzutea?

Batzuentzat bai, besteentzat ez. Saiatu behar dugu ulertzen zergatik PPko gobernuak blokeatzen duen hori.

Frankismoa inoiz kondenatu ez izana bada, beharbada, horren azalpenaren puska bat?

Bai, pentsatzen dut badela PPren barnean frankismoaren ondare azkar bat, baita hautesleengan ere. Argiki bada blokeo bat hain luzea izan den iragan bat kondenatzeko. Eta hori gerta daiteke Espainiako gizartearen parte bati ekonomikoki onuragarria izan zitzaiolako garai hura.

Gizartearen zein parterentzat?

Ez eliteentzat bakarrik. Frankismoaren zilegitasun ekonomikoa ere egon da, non erraten den frankismoaren azken partean izan dela mirakulu ekonomiko espainola, eta Francorekin 40 urtez bakea zein joritasuna izan direla. Hori frankismoaren propagandarako diskurtsoa izan da. Hori Espainiako gizartean zabaldu da; iritzi inkestak begiratzean ikus daiteke. Ideia hori badago, beraz, eta, diskurtso horren iraultzeko memoria ariketa masiborik ez denez egon, ez da izan zinezko iraultze diskurtsorik. Beraz, bai, frankismoaren ondare hori eta pertzepzio positibo horrek segitzen du, gizartearen parte handi batean, nahiz eta ez gehiengo izan, baina bai PPren hautesleen nukleoa.

Nafarroan torturei buruz egin nahi den ikerketari helegitea jarri dio Espainiak. Nola interpretatzen duzu hori?

Ez dakit zertan den, ez dut gaia ezagutzen, baina, hala baldin bada, PPren ahalegin bat da memoria lana oztopatzeko.

Espainiaren egungo hainbat krisik zer lotura daukate ordukoarekin?

Espainiako sistema krisi handi batean da, baina niretzat ez da soilik trantsizioari lotua. Instrumentalizatzea eta erratea dena trantsizioarengatik dela, hori ez da errealitatea. Badira inertziazko eta ondarezko faktoreak, baina ez da hori bakarrik. Beharbada, ez lirateke zentralak egungo krisian, eragile batzuek hori hala bilakarazi nahi izan arren. Krisian dauden beste herrialde batzuetara begiratzen badugu, ohartzen gara faktore komun ainitz dituztela Espainiarekin, eta ez zituztela duela 40 urte.

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna