Barandiaranen itzala

Aitzpea Leizaola - EHUko antropologia, irakaslea

2016ko abenduak 30

Hogeita bost urte bete ziren joan den abenduaren 21ean Ataungo Perune zaharreko seme gazteena hil zenetik. Mende luze pasako bizitzan, uzta oparoa utzi zigun Joxe Migel Barandiaranek (1889-1991). Garai oso desberdinak egokitu zitzaizkion, Europa, eta oro har, mundua goitik behera eraldatu zutenak. Antropologia diziplina gisa sortu berria zela etorri zen mundura, eta diziplinaren bilakaeraren lekuko eta partaide izan zen. XX. mendearen hasieran jatorria —izan izaki bizidunena, zein hizkuntza, kultura edo giza taldeenak— zientziaren jomuga nagusia zen. Nazioarte mailan, euskaldunak interes bereziko gizaki bilakatuak ginen ordurako, hizkuntzalarien ondotik, antropologo fisikoen arreta Euskal Herrian jarrita baitzegoen aspaldian. Barandiaran ikerketa lanetan hasi zenerako, marko kontzeptual jakin horren mugetan mugitu zen.

Gizon txiki eta iharra, pausatua baina indar handiko izaera zuen. Sotanarekin batera, txapela jantzita ibili ohi zen toki guztietan. Horixe da akaso euskal iruditeria garaikidean gelditu zaigun Barandiaranen irudi errotuena. Gutxi batzuk besterik ez dute ezagutu mahoi urdinezko buzoz jantzita, indusketa lanetan. Apaiza eta ikerlaria, Europan gaindi ibilia zen ataundarra. Euskal Herria bere osotasunean ikergai hartu zuen ikerlari nekaezina. Seminarioan ikasia, nazioarteko adituekin harremanak mantendu zituen. Euskal antropologiaren bultzatzaile nagusia, gizon polifazetikoa zen dudarik gabe, Joxe Migel Barandiaran.

Ataungo etxeen tipologia aztertu ondorenean —bere lehen lanetariko bat izan zen-, Lapurdiko baserri tradizionalaren itxuran eraiki zuen muga pasaz geroztik hil arte bizitoki izango zuen Sara etxea. Gerra hasi berritan, Urtiagako kobazuloan agertutako bi buruhezur maletan zituela gelditu zuten Gasteizko tren geltokian. Gerra garaian Jaurlaritzarako informeak egiten ibilia. Nazioarte mailan, luzaz euskal antropologiari buruzko erreferentzia ukaezina. Antropologo natiboaren eztabaida sortu aurretik, praktikara eramana zuena. Itxuraz bakartia baina era berean lan taldeak osatzeko eta zuzentzeko gai izan zen ikerlaria. Zientoka idazlanen egilea. Euskaltzalea.

Grabagailurik ez zegoen garaian, lekukotzak xehe jasotzeko gai izan zen antropologoa, zehaztasunez, eta bere garaikide zenbait ez bezala, zentsuratu gabe. Bilketa lanean, beste arlo batzuetan bezala, zorrotza baitzen Barandiaran.

Saran pasa zituen urteak ikerketa alorrean bereziki oparoak suertatu ziren. Orduko Europako ikerlarien lan moldeak gureganatu zituen: Galdetegi espezializatuak: bilketa sistematikoa, eta atlasak hartu zituen lan tresna, konparaketa helburu eta urgentziak bultzatuta. Bilketa izan baitzen, ezbairik gabe, Barandiaranen lanaren motorra.

Mundu zaharraren desagerpenaren lekuko gisa ikusten zuen bere burua, gizarteak aldatzeko duen gaitasuna eta beharrari erreparatu gabe. XIX. mendeko Europako folkloristei jarraiki, betirako desagertzen ari zen gizartea altxor moduan irudikatzen zuen, eta hura urgentziaz biltzeko premia nabarmena. Bere ikerketa lanaz harago joan beharra ikusi zuen ere. Langintza horretarako prestatu bide zituen Etniker taldeak, Euskal Herria osoko etnografia atlasa osatu asmoz. Ikerlari boluntario eta profesionalen uztarketa ezohikoa eratu zen proiektu horren abaroan, Euskal Herrian unibertsitate formazioa gorpuzte bidean zen garaian. Lan taldeak eratu eta formatzen paper berezia izan zuen Barandiaranek

Barandiarani zor diogu euskal mitologiaren lehen ikuspegi orokorra eta berau osatzen dituzten elementu nagusien identifikazioa eta bilketa sistematikoa. Berari zor diote hainbat euskal herritarrek izena (Urtzi, Hodei, Amalur, beste askoren artean, Euskaltzaindiak izendegian onartu dituenak). Barandiarani zor diogu ere euskal kultura tradizional gisa ezagutzen dugunaren hainbat elementu gizarteratu izana: herri jakintza desberdinen balioestea, aurretiaz beste ikerlariek egindako lanen aitortza eta sakontzea, izan ahozko literaturan, zein etnografian.

Baserria gertutik bizitu zuen, bai eta industrializazioaren eragina bete betean ezagutu ere. Goierriko orduko errealitatean, baserritarrak fabrikara lanera bizikletaz joaten ziren. Aldaketa sakonen aroa bizitzea egokitu zitzaion, iragana aurretiaz inoiz ez bezala goratzen eta goraipatzen zen garaian. Bere lanetan orainaldi etnografikoa iraganarekin nahasten da, historiaurrearekiko agertu zuen interesak erakusten duen moduan. Zer zatekeen euskal antropologia landa eremuari ez ezik, Barandiaranek orduko Goierriko industrializazio prozesua zehatz deskribatu izan balu, Ezkerraldea, meatzarien bizimodua, hizkera, pentsamoldea arakatu izan balitu, Bilboko jauntxoen sozietate eta ezkontza ohiturak Sarako etxeen bilakaerarekin egin moduan, zorrotz aztertu izan balitu?

Zoritxarrez, orduko antropologiak ez zuen hiria azterketaren jomugan. Gertutik ezagutzen zuenari erreparatu zion Barandiaranek. Bere hitzetan, «norberak bizi ez duena interpretatzea gaitza da». Ataunen jasotako Jentilen akabera mitoan bezala, bere begietan XX. mende haserako eraldaketa sakonek mundu berri baten atarian jarri zuten euskal gizartea. Ordutik sortutako euskal mitologia eraberritua aztertzea dagokigu.

Goizeko buletina

BERRIAren papereko edizioaren gai nagusiak biltzen ditu egunero (astelehenetan salbu). Goizean goiz iristen da zure posta elektronikora.

Albiste gehiago

Salvador Illa Espainiako Osasun ministroa, atzoko agerraldian. ©CHEMA MOYA / EFE

Jaurlaritzak osasun larrialdia ezarriko du astelehenetik aurrera

Irati Urdalleta Lete - Olatz Esteban Ezkati

Tapia eta Murga sailburuek gaurko agerraldian emango dituzte xehetasunak. Madrilek hartu ditu lehen neurriak, egoera epidemiologikoak okerrera egin duela eta: tabernek 01:00ean itxi beharko dute, eta gauerditik aurrera ezingo da bezero gehiagorik sartu. Kalean erretzea ere debekatuta egongo da, bi metroko tartea bermatu ezin bada.

 ©ARITZ LOIOLA / FOKU

«Martxoko egun zailenetan PCRak orain bezala eginda, 6.000 kasu izango genituen»

Maite Asensio Lozano

Pandemiaren jarraipena egiten ari den lantaldeari esker COVID-19aren transmisioa moteldu egin dela uste du Ignacio Garitano epidemiologoak. Bigarren olatua iritsi dela berretsi du, baina orain askoz positibo gehiago detektatzen direla nabarmendu du.

Bilboko Zorrozgoiti zahar etxeko egoiliar bat, atzo. ©MIGUEL TOÑA / EFE

Etsipena, beldurra eta nekea zahar etxeetan

Aloña Beraza Peña

Zahar etxeetako kutsatzeek gorakada nabarmena izan dute azken asteetan, eta langileak beldur dira ez ote diren itzuliko gaitzaren lehenengo olatuko egoerara. Egoiliarren artean ere kezka da nagusi.

Jendea paseoan Donostiako alde zaharreko kaleetan, atzo. ©Juan Carlos Ruiz/FOKU

618 kasu atzeman dituzte Hego Euskal Herrian

Berria

Bizkaian behera egin dute kasuek; Araban, Gipuzkoan eta Nafarroan, aldiz, igo egin dira.

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna