Albistea entzun

ATZEKOZ AURRERA. Sara Agnetti. Fisioterapeuta

«Parmera ikasteko era bakarra belaunaldien arteko transmisioa zen»

Aitona-amonei esker ikasi zuen Agnettik parmeraz, etxean. Jaiotzez parmatarra da, baina Donostian bizi da gaur egun. Hizkuntzaren egoera izango du oinarri gaur egingo duen hitzaldian, Gasteizen.
JUAN CARLOS RUIZ / FOKU Tamaina handiagoan ikusi

Amaia Ramirez de Okariz Kortabarria -

2019ko martxoak 20 - Gasteiz

Hilero legez, hizkuntza gutxitu bat landuko dute Hitz adina mintzo zikloan. Parmera izango da bosgarren saioko protagonista, eta hizlaria, Sara Agnetti (Parma, Italia, 1984). Haren arabera, parmera dialekto bat da, «ez duelako ez hizkuntza baten garrantzi sozialik eta ez autonomiarik». Gaur egingo du hitzaldia, Gasteizko Oihaneder Euskararen Etxean, 19:00etan.

Parmerak urte asko ditu, baina izan al du inguruko hizkuntzen eragina?

Zeltak K.a. III. mendean iritsi ziren Parma aldera. Ordutik, zenbait hitz mantentzen dira, eta badira jatorri zelta duten hainbat. Dirudienez, hor dago jatorria. Halere, erromatarrak iritsi zirenean, latina ekarri zuten, eta parmerak baino indar handiagoa hartu zuen. Mende batzuk geroago, gutxi gorabehera XVI. eta XIX. mendeak bitartean, Parmako Dukerria zegoen. Estatu txiki eta erdi independentea bazen ere, eragin frantsesa eta espainiarra izan zuen.

Aipaturiko eraginez gain, italierak ere izango zuen eragina, ezta?

Bai. Italierak ez zuen jan parmera, baina, seguruenik, bigarren mailako hizkuntza bihurtu zuen. Gainera, parmerarekin ez ezik, beste dialekto batzuekin ere beste hainbeste gertatu zen. Dialekto ugari hitz egiten ziren, eta egun ere hitz egiten dira. Esan daiteke eskualde eta probintzia bakoitzean hainbat dialekto daudela.

Beraz, bigarren mailako hizkuntza bihurtu zen parmera. Nekazarien hizkuntzatzat jotzen zen?

Arlo ofizialean eta erakundeetan italiera nagusitu zen, nahiz eta batez ere hirietan hitz egiten zen. Ondorioz, parmera nekazarien hizkuntzatzat jotzen zen, eta oraindik ere hala gertatzen da. Azken batean, esan daiteke ezjakinen hizkuntzatzat zeukatela.

Garai haietan, italieraz hitz egiteak prestigioa bermatzen al zuen?

Bai. Italieraz ez zekitenak ezjakinak ziren, eskolara joan ez zirenak. Lotsatu egiten ziren, esaterako, medikuarengana edo bulego publiko batera joatean, ez zekitelako italieraz. Adibide bat jartzearren, nire aitona-amonak lotsatu egiten dira medikuarengana joaten direnean.

Halere, orain badirudi gora egiten ari dela hiztun kopurua. Zerk ekarri du gorakada?

Parmera galtzeko zorian ikusi zutenean, hainbat hasi ziren lanean hura berreskuratu eta normalizatu nahian. Halere, ez nuke esango hizkuntza garrantzi soziala hartzen ari denik.

Eta zein izan da horren bultzatzailea, eta zein helbururekin?

Lehenengo eta behin, herritarrak hasi ziren saiakera horretan. Baita zenbait elkarte eta erakunde ere. Azken batean, helburu zuten desagertzen ari zen hizkuntza hura ez galtzea eta egunerokoan normalizatzea.

Belaunaldien arteko transmisioa garrantzitsua izan al da hizkuntzak bizirik mantentzeko?

Bai, orain dela bost urte arte, belaunaldien arteko transmisioa zen parmera ikasteko era bakarra. Orain, berriz, ikastaro txiki batzuk eta beste zenbait ekitaldi antolatzen dira hizkuntzaren alde. Esango nuke ikasketa ofizialetan ez dagoela ikasteko aukerarik; bai, ordea, ikastaro boluntarioetan.

Zuk, berriz, etxean ikasi al duzu parmeraz?

Bai. Zortea izan nuen aitona-amonak gurekin bizi zirelako, eta parmeraz hazi ninduten. Halere, esaterako, duela gutxi ikasi nuen idazten. Interes pertsonalek bultzatuta ikasi nuen. Alfabetoa bera da, baina idazteko modua eta soinuak adierazteko modua ezberdina da.

Zer harreman duzu egunerokoan hizkuntzarekin?

Familiarekin parmeraz hitz egiten dut. Lagunen artean, berriz, hitz edo esaldi batzuk erabiltzen ditugu bakarrik parmeraz. Izan ere, txikitan esaten ziguten etxetik kanpo italieraz hitz egiteko; orduan, ohitura bat da. Eta, beti bezala, zaila da ohitura horiek aldatzea. Halere, Parmara joaten banaiz eta ezezagun batek parmeraz hitz egiten badit, asko pozten naiz. Asko eskertzen dut lehen harremana parmeraz izatea.

Eta, orain, euskara ikasten zabiltza. Nolatan erabaki zenuen?

Azkenean, orain dela hiru urte, Donostiara joan nintzen bizitzera. Normala iruditzen zait tokiko hizkuntza ikastea, garrantzitsua da. Gainera, gustatzen zait: oso hizkuntza polita da.

Gasteizen egingo duzun hitzaldian, aipatutakoak izango al dituzu oinarri?

Ni ez naiz hizkuntzalaria, fisioterapeuta naiz. Beraz, dakidana eta ikasi dudana azalduko diet, nire eskarmentutik abiatuta. Horrez gain, parmerazko hitz batzuk ikasteko aukera ere egongo da; ikastaro txiki bat emango diet.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

 ©ANDONI CANELLADA / @FOKU

«Ahituta amaitzen dugu, baina zoriontsu»

Enekoitz Telleria Sarriegi

Klasikoetan klasikoena da Arnoldo izozkitegia Donostian. 1935ean hasi ziren, eta laugarren belaunaldiko kidea da Alustiza: «Hauxe da txikitatik edoski duguna; gure odola da, eta ezin genuen hiltzen utzi».
Union Artesanako kideek kantatu zuten atzo <em>Artillero</em> abestia. ©ANDONI CANELLADA / FOKU

Lehertu da festa Donostian

Miren Mujika Telleria

Bi urteko geldialdiaren ostean, kanoikadaren hotsa entzun, eta eztanda egin du festak Donostian. Piratek ere bota dute euren txupinazoa, eta koloretako txalekoz bete da kaia. Hasi da Aste Nagusia.
Mariana Etxegarairen hilobia, Hazparnen (Lapurdi). ©HAZPARNEKO HERRIKO ETXEA

«Kantuan hastean hein bat lotsatua nintzen, baina ahantzia nuen berehala»

Miel A. Elustondo

Julien Vinsoni zor bide zaio bertsolaritzari buruzko aipurik zaharrenetakoa, 1869ko irailean Saran egindako Lore Jokoetakoa. Hantxe dira ageri Jatsuko Piarres Ibarrart 'Bettiri', Azkaineko Mari Luixa Erdozio eta Joanes Etxeto 'Senpereko errienta' koplariak. Usteak ustel, Erdozio ez da salbuespen. Garaian, beste bi emakumezko ere nabarmendu ziren kantuan, Mariana Etxegarai 'Aña Debrua' eta Marie Hargain, bertsolari txapeldunak.
Uribarri Ganboako Garaioko hondartza. ©JAIZKI FONTANEDA / FOKU

Barnealdeko hondartzak

Eider Etxeberria Soria

Uribarri Ganboako urtegia urte osoan bisitatzeko leku aproposa da, uda sasoian batez ere. Garaioko eta Landako hondartzak daude han, eta bainua hartzea baimendurik dago

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Iruzkinak kargatzen...